Pracownia Testów Psychologicznych

Polskiego Towarzystwa Psychologicznego

PIOTR BRZOZOWSKI

RADOSŁAW ŁUKASZ

DRWAL

Kwestio nariusz Osobowości
Eysenck a
Polska adaptacja EPQ-R

PODRĘCZNIK

Warszawa 1995

Opraco wanie polskiej wersji EPQ-R było częściowo finanso wane z fundusz y
program u CPBP 08.03 oraz program u RPBP 111.25.

Konsult acja naukow a:
Prof dr hab. Zbignie w Zaleski

Recenz ent:
dr Bogdan Zawadz ki

Redakcja:
Aleksan dra Jawore wska

Projekt okładki:
Marian Jankow ski

ISBN 83-8551 2-36-5
Copyrig ht© for the Polish edition by: Pracow nia Testów Psycho logiczn ych
Polskieg o Towarzy stwa Psychol ogiczne go, Warsza wa 1994

Skład

i łamanie: REPRO GRAF, Warsza wa, ul. Bolecha 59, tel. 36 22 77
Druk: Zakład Poligrafi czny Jerzy Engel, Zielonka , ui.Okrze i 13, tel./fax 781 97 70

SPIS TREŚCI
Wstęp.. ........... .. . .. . . . . .. ................ ............. ... .. .... ..... ...... .....

1. Teoria osobowości H.J. Eysencka................................
1.1. Uwagi ogólne ....................................................
1.2. Struktura osobowości ................... ...... ...............
1.2.1. Biologiczne uwarunkowania podstawowych
wymiarów osobowości ............................
1.2.2. Charakterystyka podstawowych wymiarów
osobowości .............................................
1.2.3. Podstawowe wymiary osobowości a choroby psychiczne .........................................
1.2.4. Podstawowe wymiary osobowości a choroby somatyczne .........................................
2. Historia testu .. ..... .. ... .... .. .... .... ..... .. .. .... ... .. .. ...... .. ......
2.1. Angielskie wersje Eysenckowskich kwestionariuszy osobowości .................................................
2.2. Polskie tłumaczenia i adaptacje Eysenckowskich
kwestionariuszy osobowości ..............................
3. Opracowanie polskiej wersji EPQ-R .. .. .. .. .. .. ... .. .. ... .. .
4. Przebieg badań i osoby badane .. ... .. ... ... .. ... .. .. .. .. ... ..
5. Psychometryczne właściwości EPQ-R .........................
5.1. Średnie i odchylenia standardowe dla skal EPQ-R
5.2. Rozkłady wyników .. .. ... .. ... .. .. ... .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ... .. .
5.3. Moc dyskryminacyjna pytań ..................................
5.4. lnterkorelacje skal EPQ~R .. ... ... ... .. ... .. ... ... ... .. .. .. .
5.5. Rzetelność........... . . . ...................... . ... . ......... ........
5.5.1. Stabilność bezwzględna .. ... .. .. .. ... .. ... .. ... ...

5
7
7
9
11
14
18
19
24
24
30
33
35
39
39
43
47
50
52
52

.. 613.. 6...... l lll ll t l l l. 62 5........ Procedura badania i opracowanie wyników l... l l......... 11101 I I I ••• •• l i .. 6t 1.. ........ ~ ........ 1 l l l.. ~ 8.. ~ . Trafność teoretyczna~ . ~ .. . ~............... ~ ...... 1......... l.... ~..........5. 7... ~ ...........513t Standardowy błąd pomiaru i przedziały ufności .... ~ . ~ ..... Tabele norm .... 6121 Procedura badania ... 55 51611. l...... ~... Trafność skal EPQ-R ............ l.. l. 52 5.. l l ...... ......... Normalizacja ........... l l • • t... ~ 55 5. ~ . t.... l l l l... ~ . ~.. l l .. l... l l l l........... Interpretacja wyników .................... ~................ 54 516... l l l ll l l l t l l ............. t............ .. ·~ II I I.........6~3.. Zakończenie l. ~ ...... l l l l l l ll l l l ••• l l. ~ .5....... l l ••• l i l l i l l l l l ••• l •• •• l i l l l l 64 67 70 70 71 72 73 79 86 88 95 103 ........ ~ .... ~ ..... ~ .. ~ .. ..... l l ~· l... ~ ........ .21 Zgodność wewnętrzna . tt l l l •• •••• l • • • l ... l.. ltl .... III l i t ••• l • •• ••• l I I I I I I l •• l l l • • l l .. l l l •• l l ...................... t.....7.... Obliczanie wyników .......... Zastosowania .............6121 Trafność zbieżna i różnicowa........ l •• • •••• l .. Wyniki analizy czynnikowej EPQ-R .... l Literatura ·~·~~· l·~·~ ·~··~ III·~ l~· l~· l~ · ~·.~.................. t............. 5.......· ~·~ . ~. ~ ...... Materiał testowy .... 1 ............... l.. l............... Trafność czynnikowa ~ ..

Polską wersję EPQ-R nazwano. najgorsze. poprawionej wersji kwestionariusza Eysencka opublikowanej w roku 1985 (Eysenck. Ich kolejne wersje pojawiały się w kilku-.90. wymaganego w przypadku narzędzi przeznaczonych do diagnozy indywidualnej.70).0. Kwe· stionariuszem Osobowości Eysencka.60. najdłuższą i najlepszą psychometrycznie. Choynowski (1968. Naturalnie.WSTĘP Kwestionariusze Eysencka mierzące podstawowe wymiary osobowości należą do najbardziej znanych narzędzi używa­ nych przez współczesnych psychologów. wskaźniki rzetelności nie osiągają -ani w Anglii. dla prostoty. stopień ryzyka w badaniach indywidua!- 5 . Jej angielska nazwa to Eysenck Personality Questionnaire . Eysenck i Barrett. że EPQ-R jest wersją najnowszą. będący adaptacją Maudsley Personality lnwentory (MPI).80) mają skale N i E. Ekstrawersji (E). 1985). Obecnie proponujemy Państwu podręcznik do najnowszej. Dlatego EPQ-R powinien być używany przede wszystkim do badań naukowych. W polskiej adaptacji najlepsze wskaźniki (około 0. jak i polskiej) obejmuje 100 pytań tworzących cztery skale: Neurotyzmu (N). Psychotyzmu (P) i Kłamstwa (K). Mimo tego. kilkunastoletnich odstępach po zakończe­ niu drugiej wojny światowej.Revised (EPQ-R). ani w Polsce. EPQ-R (tego skrótu będziemy używać na oznaczenie tak wersji angielskiej.poziomu 0. Najbardziej znany w Polsce jest Inwentarz Osobowości.skala P (około 0. 1977) jeszcze w latach sześćdziesiątych. Adaptacji MPI dokonał M.

dr Bogdanowi Zawadzkiemu i prof. 1995b). opracowanie statystyczne wyników i ich interpretację. Chciałbym podziękować mgr Beacie Gryzie. największy. dodatkowe dane wykorzystane w podręczniku do opracowania norm. Wspólnie planowaliśmy napisanie tego podręcznika. Najmniejszy jest w przypadku skal N i E oraz osóbz-co najmniej. Drwala opóźniła realizację naszego zamierzenia. prof. Większość wyników empirycznych. dr hab. Brzozowski. dr Alicji Maurer. które przeprowadziły badania naszą wersją EPQ-R. Profesorowi Zaleskiemu dziękuję również za konsultacje naukowe w czasie opracowywania tego podręcznika. Wniósł on znaczący wkład w przygotowanie polskiej wersji językowej EPQ-R.wykształce­ niem średnim. Zbigniewowi Zaleskiemu za udostępnienie do opracowań psychometrycznych wyników swoich badań przeprowadzonych naszą wersją EPQ-R. Skala P z powodu niejasności teoretycznych i słabości psychometrycznej w żadnym wypadku nie powinna być używana ani do diagnoz czy prognoz indywidualnych. które znalazły się w podręczniku została opublikowana w naszym wcześniejszym opracowaniu (Drwal. Zebrał również od kilku osób. Piotr Brzozowski . Współautorem podręcznika do EPQ-R jest zmarły w 1992 roku Radosław Łukasz Drwal. ani w charakterze narzędzia selekcjonującego jednostki. Janowi Strelauowi.Ł. dr hab.nych zależy od skali i od osób badanych.w przypadku skali P i osób nie posiadających średniego wykształcenia. a śmierć R.

J. H.1. jednego z największych współczesnych psychologów\ koncentrują się przede wszystkim na psychologii klinicznej i psychologii osobowości. 1990a. 41 . XVI. pojęcie to ma zasługujących na szacunek antenatów.mind continuum). TEORIA OSOBOWOŚCI H. humorem i inteligencją (Hall i Lindzey. Naturalnie.J.J. 1. wydał autobiografię 7 . Eysenck jest obecnie emerytowanym profesorem Uniwersytetu Londyńskiego. EYSENCKA 1.Fizycy doszli do wniosku . 1990). estetyką. 1990b). UWAGI OGÓLNE Zainteresowania naukowe Hansa Jorgena Eysencka. W ostatnich latach zajął się praktycznymi implikacjami swojej teorii. że konieczne jest odrzucenie pojęcia przestrzeni i czasu jako dwu odrębnych całości (entities) i mówią raczej o wymiarze czasoprzestrzeni. i odwrotnie. Choroby duszy powstają z cielesnych. Cztery tysiące lat temu w hinduskiej Mahabharacie napisano: " Istnieją dwie klasy chorób- cielesne i duchowe. Kilka lat temu w której opisuje swoje życie rodzinne i kontakty towarzyskie oraz wspomina własne dokonania naukowe (Eysenck. Eysenck. choroby cielesne powstają z duchowych" (Santi Parve. 1 H. s. Każda z nich powstaje z drugiej i żadna nie może istnieć bez drugiej.J. Eysenck interesował się również postawami. 8-9). Podobnie psychologowie będą musieli odrzucić Kartezjańskie pojęcie ciała i duszy jako oddzielnych bytów (substances) i analizować wymiar ciała i duszy (a body ." H.

1980.2 Zakłada ona . 1980. 3 H. 1991. lecz między osobowością i predyspozycjami do schorzeń somatycznych (takich jak choroba wieńcowa serca. 486. 1991. 1991. Eysenck i Grossarth-Maticek. i że zgodnie z prawami uczenia się można się ich oduczyć. s. 8 . 473--476). 1993. było połączenie tych dwu dziedzin w badaniach nad osobowością (Madsen. Eysenck i Barrett. Jednym z zadań. Madsen. 487). Eysenck.J . bądź je wygasić. choroby nowotworowe i inne) oraz terapią behawioralną tych dolegliwoścr (zob. Omawianą syntezę przeprowadził dzięki podejściu neuropsychologicznemu (Madsen. analizując 2 Dokładniej: jest to teoria S . s. por. Przyjmuje założenia filozofii pozytywistycznej i pragmatyzmu 3 . Tym niemniej pozwala na stawianie ważnych i interesujących hipotez.O . 331-333.R) (Hall i Lindzey. Grossarth-Maticek.J. zwracając uwagę na anatomię i fizjologię układu nerwowego oraz powiązane z nimi zjawiska psychologiczne. 1990). H . które przyczyniają się do rozwoju psychologii (Madsen.tym razem nie związki między osobowością i chorobami psychicznymi. 1980. 1990a. że współczesna psychologia jest "schizofrenicznie" rozdwojona na eksperymentalną psychologię ogólną i i różnicową psychologię osobowości. Eysenck ubolewał. w wersji drugiej -jest to organizm bądź jego właściwości fizjologiczne. Teoria Eysencka w swojej późniejszej wersji ma charakter fizjologiczny i redukcjonistyczny zarazem . s. 1990. s. Jego teoria ma charakter hipotetyczno-dedukcyjny. za: Hall i Lindzey. Eysenck. 476). 1993). a mimo to jest teorią "słabą''. 1990. podobnie jak większość behawiorystów. że niemal wszystkie zachowania są wyuczone. studiował wcześniej fizykę. Teoria osobowości Eysencka jest jedną z teorii "bodźca reakcji" (S. s. 557). Prawa te wykorzystuje między innymi terapia behawioralna (Eysenck. jakie sobie postawił. kładzie nacisk na empirię i na wykorzystywanie praw logiki w badaniach psychologicznych. W wersji pierwszej czynnik pośredniczący m iędzyS i R to neutralne zmienne hipotetyczne (HN).R (w wersji późniejszej). Eysenck zanim zajął się psychologią. jak każda dotychczas teoria osobowości. Grossarth-Maticek i Eysenck. 1980.HN . s.R (w wersji wcześniejszej) lub S. w tym także zachowania anormalne. gdyż sprowadza zmienne psychologiczne do fizjologicznych. 1976.

Eysencka opisał jako pierwszy Z. Temperament determinuje "charakterystyczny sposób zachowania się jednostki. 2) poziom zjawisk.J. temperamentu. Trzeba jednak pamiętać. W jed-. w jaki.introwersja i psychotyzm. Można wyróżnić cztery poziomy organizacji osobowości. Znajdują się tu cechy pierwotne i cechy bardziej ogólne. 1994. które determinują specyficzne sposoby przystosowania się do otoczenia" (Eysenck. Sanocki (1981. że teoria ta podlegała i podlega zmianom.konstytucjonalnej. Zjawiska z poziomu L3 powstają w wyniku interakcji czynników konstytucjonalnych i środowiskowych. Zjawiska z poziomu L4 (postawy) są w jakiś sposób powiązane ze zjawiskami z trzech niższych poziomów.1. Chlewiński (1963). 129-185). Czym jest osobowość według Eysencka? Jest to "względnie trwała organizacja charakteru. 3) poziom nawyków (cech) zachowania (L3 ). Z temperamentem należy utożsamiać biologiczne aspekty osobowości. szczególnie wobec innych ludzi" (Eysenck. 273). które można zaobserwować w eksperymentach psychologii ogólnej (L 2 ). por. a najpełniej przedstawił ją W. intelektu i wła­ ściwości fizycznych. że pojęcia "osobowość" i "temperament" są bliskoznaczne. Są to: 1) poziom konstruktów teoretycznych (L 1 ). jednak trudno powiedzieć. do cech ogólnych należą: neurotyzm. 1981. nej z nowszych publikacji H. STRUKTURA OSOBOWOŚCI W literaturze polskiej teorię osobowości H . Sanocki. przyjmując stanowisko J. 4) poziom postaw lub nawyków myślowych (L4 ). s. s.J. któresą-upraszczając nieco sprawę. Nieliczne cechy ogólne łączą w sobie liczne cechy pierwotne.bezpośred­ nio obserwowalne. Poziom L 1 dotyczy zjawisk niedostępnych bezpośredniej obserwacji w odróżnieniu od zjawisk z trzech pozostałych poziomów. ekstra . Strelaua (1983). s .inaczej . 1970. 2). Krytykę hipotetycznych 9 . które powodują niejakie trudności przy jej opisie. Zjawiska z poziomów L 1 i L 2 są zdeterminowane przede wszystkim czynnikami o naturze biologicznej czy.2. Eysenck (1994) twierdzi.

J. W trzecim wydaniu The structure ot human personality Eysenck (1970) zrezygnował z poziomu L 4 (s.poziomami L 3 i L 4 znaleźć można u Sanockiego (1981. t L2 : Zjawiska obserwowane w laboratorium Powidoki Poziom L 1: Konstrukt teoretyczny: genotyp RÓWNOWAGA POBUDZENIA. 456-457). 456) WPŁYWY ŚRODOWISKOWE L3 : Nawyki behawioral ne (cechy) CECHY PIERWOTNE EKSTRAWERSJA _t---towarzyskość i mpulsywność INTROWERSJA dominacja optymizm etc.-s (involuntary rest pauses). CZYLI OKREŚLONEGO FENOTYPU (źródło: H . jest to rodzaj hamowania pojawiający się przy monotonnym wykonywaniu takich samych czynności. s . czyli na przykładzie jednego z trzech podstawowych wymiarów (Eysenck. stra-introwersji. Eysenck.P. KTÓRE PROWADZĄDO POWSTANIA OSOBOWOŚCI EKSTRA. 138-140). Tym samym Eysenckowski model organizacji osobowości uległ uproszczeniu. Niżej przedstawiliśmy nieco dokładniej (schemat 1) ten uproszczony model struktury osobowości na przykładzie ek. 425-457).HAMOWANIA I. 1970. 10 . związków między Schemat 1 SCHEMATYCZNE PRZEDSTAWIENIE WSPÓŁODDZIAŁYWAŃ GENOTYPU l ŚRODOWISKA.LUB INTROWERTYWNEJ. 1970.R. s.mimowolne przerwy na odpoczynek. s.

Nadmierna podatność na warunkowan ie powoduje jednak. Zalicza się do nich neurotyzm . s. Stale podwyższony poziom pobudzenia korowego introwertykó w sprawia. w tym determinanty biochemiczn e i hormonalne (Eysenck. 1994. co wiąże geny i chromosomy z jednej strony oraz zachowania społeczne z drugiej . że reakcje warunkowe powstają u nich szybciej (uczą się oni szybciej). Pobudzenie tych struktur przez bodźce emocjonalne powoduje również automatyczn e pobu. "Mózg trzewiowy" i ARAS nie są więc w pełni · niezależne funkcjonalni e od siebie (choć są odrębne ana11 .· dzenie korowe. "mózg trzewiowy" (układ limbiczny oraz podwzgórze) i autonomiczny układ nerwowy. S . który powoduje wyższy poziom pobudzenia korowego u introwertykó w niż u ekstrawertyk ów. determinuje pojawienie się podstawowy ch cech osobowości i zachowania. czynniki genetyczne wpływają na zachowanie się . psychotyzm (P) oraz inteligencję (Sanocki. 275). względem neurotvzmu warunkuje tzw. że pierwsi z nich łatwo reagują neurotycznie . 1981 ). BIOLOGICZ NE UWARUNKO WANIA PODSTAWO WYCH WYMIARÓW OSOBOWOŚCI Według Eysencka (1970) genotyp (zespół genów danego organizmu) decyduje wspólnie ze środowiskiem o powstaniu szeregu cech fenotypiczny ch organizmu. Układ nerwowy z kolei. Według Eysencka (1970. reagują silnymi emocjami na bodźce neutralne. w tym o właściwoś­ ciach anatomiczny ch i fizjologiczny ch układu nerwowego. Tym .2.1. Hamowanie korowe (oraz percepcyjne i motoryczne) jest z kolei wyż­ sze u ekstrawertyk ów niż u introwertyków . Ujmując rzecz inaczej. razem ze środowiskiem . ale nie w sposób bezpośredni. niż u ekstrawertyk ów. Introwertycy są w związku z tym bardziej zsocjalizowa ni niż ekstrawertyc y.1. Różnice indywidualne pod. jest struktura neurologiczn a i fizjologiczna organizmu. Pobudzenie to jest reakcją na stymulację zewnętrzną. 434 i nast.) różnice indywidualne w ękstra-introwersii związane są z wstępującym siatkowatym układem aktywacyjnym (ARAS). tzn. ekstra-introwersję (E).

Dlatego w badaniac h kwestionarius zowych uzyskuje się na ogół niewielkie negatywn e4 korelacje między skalami Neurotyz mu i Ekstrawe rsji. s . wyższą nawet niż wymiarów neurotyzm u i ekstrawer sji. Jednak ci sami autorzy w jednej z ostatnich prac (Heath . również wskazują na istnienie biologiczn ego podłoża psychoty zmu (Zuckerm an. Biologiczn e podłoże psychotyz mu nie jest jasne. Cloninge r i Martin. uwzględ­ niającej 2903 pary dorosłych bliźniąt. a ek- 12 . Martina (1990) wniosek o braku genetyczn ych uwarunkowań psychotyz mu nie wydawał się zaskakujący. Sam Eysenck bliżej nie zajął się tą sprawą (Sanocki. 163). Heatha i N . 478). 478). ponieważ pobudzen ie korowe można uzyskać przez pobudzen ie któregoko lwiek z nich . Autorzy jednej z ważniejszych prac dotyczących tego problemu (Heath i Martin. chociaż cechy ll neurotyzm u" i ekstra-int rowersji są od siebie -w teorii -niezależne (Eysenck. prawdopo dobnie nie znalazł przekonujących faktów. 11 11 4 Korelacje negatywne. ponieważ wysoki neurotyzm idzie w parze z wysokim pobudzeniem . w których stosowan o bardziej tradycyjne metody analizy. Badania genetycz ne.C . 1970.G." aktywacją" (Madsen. s. Madsen . 1981 .tomicznie ). 436. strawersja .z niskim. Trudno w literaturze przedmio tu znaleźć informacj e na temat anatomic znych i fizjologicz nych uwarunkowań psychoty zmu. a związane z drugim. zastosow ano specjalną metodę analizy (multivaria te genetic analysis). 1994) wskazują na bardzo wysoką odziedziczalność psychotyz mu . zważywszy na bardzo złożony i niejednorodn y charakter omawian ego konstrukt u (będzie o tym mowa później) . która jest uogólnieniem analizy czynnikow ej i genetyczn ej analizy zachowan ia. 1980. s . że psychotyz m jest enfant terrible teorii osobowości Eysencka . 1980. 1989). W pracy tej . Uprzedzając pełniejszy opis faktów można by rzec. Wynikający z badań A . by pobudzenie związane z pierwszym z nich nazwać "wzbudza niem". Aby podkreślić odrębność mechaniz mów pobudzan ia siatkowatego (ARAS) i autonomi cznego Eysenck proponuje . 1990) kwestiono wali istnienie genetycz nych uwarunkowań Eysencko wskiego psychotyz mu. s.

umożliwia współdziałanie członków grupy w czasie pracy. s. Jednak u ludzi cecha psychotyzmu nie jest raczej związana z przetrwaniem i rywalizacją. s. czwartemu z wymiarów osobowości. stwierdza się je we wszystkich. Inteligencji. również badania genetyczne potwierdzają istnienie trzech l. Pisał o niej między in13 . 4. 274). stanowiąca istotę ekstrawersji. W końcu wrogość i agresywność . wymiary te "wyłaniają się praktycznie ze wszystkich wielowymiarowych badań nad osobowością' (s. narażeni są na śmierć ze strony drapieżników i przedstawicieli własnego gatunku. 2. nawet całkowicie różnych kulturach. Służą przecież rywalizacji i dominacji u samców i obronie młodych u samic. natężenie ekstrawersji. 1989). zabawy.wchodzące w skład psychotyzmu sprzyjają również adaptacji. 391 ). 3. Samotnicy. 1989. Towarzyskość. wychowywania dzieci i obrony. neurotyzmu i psychotyzmu jest u poszczególnych jednostek bardzo podobne w ciągu całego życia. które paraliżuje strach (nadmiernie neurotyczne) są także skazane na zagładę. co trzem pozostałym. uciekać . odrzuceni przez grupę.W jednej z późniejszych prac Eysenck (1994. Emocjonalność (neurotyzm) w reagowaniu na zagrożenia także decyduje o przetrwaniu. Jednostki nie reagujące na zagrożenia nie są w stanie walczyć. Psychotyczna agresja bywa skrajnie niebezpieczna dla jej ofiar (Zuckerman. czy zastygać w bezruchu . Według Eysencka: 1. 273-275) przytacza szereg argumentów przemawiających za silnym wpływem czynników biologicznych (genotypu) na trzy podstawowe wymiary osobowości. dlatego nie przeżywają we wrogim otoczeniu. Eysenck nie poświęcił tyle uwagi. Z drugiej strony jednostki. ponieważ nie walczą i nie uciekają. przed którymi stają zwierzęta naczelne żyjące w grupach oraz człowiek (Zuckerman. wymiarów zdeterminowanych biologicznie. Trzy opisywane wymiary osobowości są związane z trzema rodzajami problemów adaptacyjnych. mimo różnorodnych i bogatych doświadczeń indywidualnych. jeśli występują w umiarkowanym stopniu .

opisuje się zazwyczaj bieguny tego wymiaru (kontinuu m). Rawlings i Carnie (1989) wykazali.2. Ekstrawer tycy (badani EPQ) wypadali lepiej w sytuacjach z ograniczo nym czasem wykonania. w związku z czym t rudno uważać je za testy psychologiczne we właściwym tego słowa znaczeniu . W młodszych klasach szkoły podstawowej uzyskiwan o pozytywne korelacje między inteligencją i ekstrawersją. Inteligencj a jest w pewnym.obserwow ano brak korelacji . drugi raz.(1981 ): 5 Połskie wydanie ksią:zki Eysencka jest jedynie tłumaczeniem . zwłaszcza z neurotyzm em i ekstrawersją.2. s . 1992)5 . Skonstruował również zbiór testów. 1967. niż osoby z niskim neurotyzm em. CHARAK TERYSTY KA PODSTA WOWYC H WYMIAR ÓW OSOBOWOŚCI Ekstrawe rsja-intro wersja Charakteryzując ekstrawersję-introwersję. 143). 1. a w szkole średniej i wyższej korelacje te były ujemne (Sanocki.z ogranicze niami. ~'bo inaczej biegunowe typy osobowości. Przedstaw imy je tu za Sanockir:. s. w starszych . Zgodnie z prawem Yerkesa-D odsona przy nadmiem ym pobudzen iu (motywac yjnym) wykonani e zadań pogarsza się.bez ograniczeń czasowyc h. za pomocą których każdy może zbadać swoją własną inteligencję (Eysenck. Powtarzan ie Cyfr. Wiadomości i Porządkowa­ nie Obrazków ) z testu Wechsler a (WAl S): raz. a introwerty cy. Prosili oni swoich badanych o dwukrotne wykonani e czterech zadań (Arytmety ka.i introwerty kami są związane z obecnością bądź brakiem ograniczeń czasowyc h przy wykonywa niu zadań . 1981 . niezbyt dużym stopniu związana z pozostałymi wymiaram i osobowości . a testowe zadania słowne utworzono na wzór zadań angielskich . co autorzy wiążą z nadmiernym pobudzen iem korowym występującym u introwerty ków w sytuacjach presji czasowej. Jednak bez względu na obecność lub brak ograniczeń czasowyc h osoby z podwyższonym neurotyzm em wypadały w omawiany ch testach lepiej.z nieogranic zonym.nymi w pierwszej części książki Uses and abuses of psycholog y (Eysenck. 14 . że różnice w wynikach testu inteligencji między ekstra. 81-100). Nic nie w iadomo o jakichkołwiek polskich badaniach adaptacyjnych testów inteligencji Eysencka ani o własnościach psychometrycznych tej serii zadań .

jest agresywny. a raz zrób". Jntrowerlyk z kolei lubi zajmować się introspekcją. a część ekstrawertywnych . W działaniu nie jest impulsywny. lub nawet wyłącznie. jest powściągliwy. Lubi być w ruchu. Zawsze posiada gotową odpowiedź na skierowane pod jego adresem uwagi. Freud powiedziałby. zgodnie z rozkładem normalnym. Dużą wagę przywiązuje do wartości etycznych. Najwięcej jednak. którzy mają część cech intro-. Potrzebuje podniet z zewnątrz. Uczucia swe poddaje bardzo dokładnej kontroli. :f 15 . Lubi zajmować się działalnością praktyczną. a w ich doborze jest bardzo wymagający. W opisie introwertyka nie ma jednak wzmianki o jego stosunku do działalności praktycznej i niepowodzeń. Ambiwertykom Eysenck poświęcił niewiele uwagi. powszechnie przyjętych zasad współżycia . jest ambiwertyków. na którym można zawsze polegać. że ten czło­ wiek w postępowaniu swoim kieruje się przede wszystkim. choć być powinny. Jest optymistycznie nastawiony w stosunku do przyszłości . Jego życie uczuciowe nie jest poddane kontroli intelektu i obowiązujących w danym środowisku. Przykłady można by mnożyć. Jego stosunek do przyszłości zabarwiony jest pesymizmem. w której aktualnie się znajduje. zasadą przyjemności. Łatwo wpada w gniew. działa pod wpływem sytuacji . przyjaciół ma niewielu." (s. Lubi zmiany. że Eysenckowskie charakterystyki ekstrawertyka i introwertyka nie są. wykonywać prace ręczne. posiada wielu przyjaciół. Nie przejmuje się nigdy zbytnio z powodu doznanych niepowodzeń . nie lubi natomiast zajmować się czytaniem w samotności. Z przyjętych na siebie zobowiązań wywiązuje się sumiennie i zwykle posiada opinię człowieka. można by powiedzieć. woli raczej czytać książki niż przebywać w towarzystwie. odczuwa potrzebę prowadzenia rozmów z innymi ludźmi. Ogólnie uważa się go za jednostkę impulsywną i działającą bez zastanowienia."Typowy ekstrawertyk jest towarzyski. biegunowo przeciwstawne. Ekstrawertyk na przykład lubi zajmować się działalnością praktyczną i nie przejmuje się zbytnio niepowodzeniami. że na co dzień kieruje się maksymą: "Sto razy pomyśl . Sprawy dnia powszedniego traktuje bardzo poważnie i lubi wieść uporządkowany tryb życia . 152) Sanocki słusznie zwraca uwagę na fakt.

1968. nieszczęśliwe . 1981 . 1970. nieskore do wzruszeń . Łat­ wo ulegają nastrojom. podobnie jak neurotyzm. 1975. 477}. Operuje zatem nie wymiarem wyidealizowanym (O + max}. że podwyższone wyniki w skali Psychotyzmu uzyskują: więźniowie. 1980. alkoholicy. są drażl iwi i skłonni do stanów lękowych (lękliwi} oraz załamań nerwowych (Choynowski . 3. Często też popadają w depresję i cierpią na bezsenność (Toeplitz.na przykład jakiej grupie klinicznej. Według Sanockiego (1981 . gdzie "+ x" to wartość większa od zera. s. 1990). . 259-260} zakłada .wzajemnie się przyciągają" (cross-assortative mating). 1972. s. alkoholizm i różnorodne zaburzenia osobowości. fakty te można interp retować na różne sposoby. !:J~:>rmą i. 4 }. że Sanocki (podobnie zresztą jak Zuckerman . między którymi istnieje tylko różnica il ościowa . tJ.Neurotyzm Psychotyzm określają terminy "stałość emocjonalna" lub "zrównoważenie emocjonalne" oraz " neurotyczność" czyli niezrównoważenie emocjonalne. Osoby neurotyczne (niezrównoważone emocjonalnie} są mało odporne na działanie stresu. Stany psychotyczne tworzą kontinuum od normy do patologii. ale że te zaburzenia . które jest patologią} do nieokreślonego maksimum (które jest także patologią} . że schizofreniczki poczynają dzieci z psychopatami (Heath i Martin. 122 i 262). Może ona oznaczać deficyt wrażli­ wości emocjonalnej. W nowszej pracy Eysencków psychotyzm został zdefiniowany jako sktonność do psychoz.zaburzenia obserwowane u pacjentów psychotycznych". nieprzyjazne.ogólny popęd emocjonalny" (Madsen.SYC. narkomani i dzieci przejawiające liczne zachowania antyspołeczne (Eysenck i Eysenck. 203). że neurotyzm jest kontinuum od normy do patologii. Eysenck nie scharakteryzował jednak drugiego krańca .. Z tego wynika.w połowie ci rogi" . od zera (pełne zrównoważenie . Neurotyzm jest związany z lękiem rozumianym w teoriach Hulla i Spence'a jako . 7}. Autor początkowo właściwie nie wyszedł poza stwierdzenie. Psychotyzm .. 1981 . między . Tymczasem Eysenck (Eysenck i Eysenck. s. a drugi . Neurotycy często uskarżaj ą się na nieokreślone dolegliwości somatyczne i narzekają na ciągłe kłopoty (Eysenck. Na przykład istnieje spore prawdopodobieństwo . za: Toeplitz. 1982. anty- 16 17 Krańce tego wymiaru . że powstające emocje są silne i długotrwałe {Sanocki . nie jakościowa (por. s. którego jeden kraniec da się opisać jako " normaln ość stanów umysłowych" .hotyzmem (Eysenck i Eysenck. nie potrafią współczuć.oty4m1. że mamy tu do czynienia z zaburzeniami procesów poznawczych (Sanocki. 148-149} trudno jednak powiedzieć. Pojęcie psychotyzmu jest w teorii Eysencka najmniej jasne. 1989} operuje pełnym wymiarem neurotyzmu. 1981 .! są: "zimne. komu . "stałości emocjonalnej". zwana powszechnie zdrowiem psychicznym. psychopatii i innych wymienionych zaburzeń mają odmienne przyczyny biologiczne. Na określenie neurotyzmu używa się także terminów: wrażliwość emocjonalna. Jest to związane ze szczególną wrażliwością autonomicznego układu nerwowego (współczulnego} . Niestety. przestępczość. 1976). s. nieufne dziwaczne. jest wymiarem.należałoby przypisać ten deficyt. 1982. s. bezosobowe. Jest możliwe . s. Przegląd badań sporządzony przez tych autorów dowodzi. emocjonalna reaktywność {Sanocki . 163). Studia genetyczne nad rodzi ną i adopcjam i wykazały również zwiększone prawdopodobieństwo pojawienia się u krewnych osób schizofrenicznych takich zaburzeń jak: schizofrenia. 264}.yskujące! wysokie wyniki wskali Psych. 1976. głównie do schizofreni i i dwubiegunowych zaburzeń afektywnych (bipolar affective disorder) .P. że w toku ewolucji osobniki charakteryzujące się poziomem neurotyzmu zbliżonym do zerowego po prostu wyginęły. s. Myśląc tak jak Zuckerman (1989) można założyć. schizofrenicy. która sprawia. 147}. psychopatia. Psvchooatia z kolei znajduje się według Eys.jako . + max}. chwiejność emocjonalna. lecz rzeczywistym (+ x. według Eysencka. Eysenck. 147}. s. Osoby u:z. że predyspozycje do schizofren ii. s. s.encków .

która wspólnie z niekorzystnymi oddziaływaniami środowiska (stres) może prowadzić do patologii. Podobnie Sanocki (1981 .znej (lęk .za Jungiem i M_c~ougalle ~ że osoby bardzo ekstrawertywne maj ą skłonnosc1 do n~rw1cy histerycznej.4. a bardzo introwertywne .3. 14) zdają si ę dowodzić. Wyniki różnych badań prze~­ stawione w cytowanej publikacji (Eysenck.2. sprawiającego szereg trudności w życiu .. 220-221). Bywa także zamiłowany w dziwacznych i niezwykłych przygodach . Nadmiernie angażuje się w pełne napię­ cia "krew mrożące w żyłach" sytuacje . s. ~ 98 1 .mniej niż osoby normalne. a nawet . że są oni mni. 12) M1m? to nie bardzo wiadomo kto jest bardziej ekstrawertywny. 1970. nawet w odniesieniu do swych bliskich i drogich .ml . z urojeniami prześladowczy ­ mi" (Eysenck i Eysenck. 109.wysokie wyniki w ska. całkowicie nieczuły. Eysenck. 1968. pozbawionego ludzkich uczuć. a dystymicy . Od najwcześniejszego dzieciństwa mamy bardzo klarowną psychologi czną sylwetkę dziwaka. PODSTAWOW E W YMIARY OSOBOWOŚCI A CHOROBY SOMATYCZNE Eysenck jest zwolennikiem teorii "skaza . 1978 s. s.według niektórych badań . n1~ więc dziwnego. jak i leka~zy. nie bacząc na niebezpiecze ń stwa . ] najbardzlej ekstrawertywne były osoby no rmalne.w skali Ekstrawersji (są neurotycznymi mtrowertykami) (Eysenck. Uspołecznienie jest sprawą bardzo odległą od tego typu dzieci i dorosłych empatia . mieszani neurotycy i dystymicy. 1958. Neurotyzmu i niskie. W późniejszym okresie twierdził.. 145-146) . pozbawiony wszelkich uczuć empatycznych . tj. że również Eysenck wi ąże je z podstawowymi 18 19 . Wyn ikałoby z tego. nawet do przyjaciół i krewnych. zimnego jak lód . Eysenck (1968) pisze: "Miej sce histeryków przyp~da ~ obu skalach klinicznych (tj. pop ierając to badan iami że histerycy uzys kują wysokie wyniki zarówno w skali Neur~tyzmu jak i Ekstrawersji (są neurotycznymi ekstrawertykami). 122-126). 1977. Już jako dziecko wykazuje zanik uczuć. często sprawiający trudności . N i E.) m iędzy dystym1kam1 1n~r~ malnymi. s. samotnika . Również skraj ne nasilenie ekstrawersji i introwersji predysponuje do określonych zaburzeń nerwicowych. 111). nie zważający na ludzi . hlst~rycy czy osoby normalne. h ipochondr~a 1 1nne cechy) (por. s. s.. lstn1en1. w późniejszej publikacji Eysencków można znaleźć jeszcze -dokładniejszą charakterystyk ę psychotyka. których kocha .. Może być okrutny i nieludzki. Psychotyk "Jest to człowiek samotny.P. 1.li. 1.stres" (Eysenck. specjalizując się w wyprowadzaniu ich z równowagi [. specyficzną słabością. s. Według niej niektórzy ludzie rodzą się z określoną skazą. 1985. zarówno w stosunku do innych jednostek jak i do zwierząt. nie zwracając uwagi na niebezpieczeństwa z tym związane . bez wglądu w siebie. nigdzie nie zadomowiony.. Często bawi się kosztem innych ludzi . PODSTAWOWE WYMIARY OSOBOWOŚCI A CHOROBY PSYCHICZNE Eysenck przyjął początkowo . po nich zaś kolejno na~tę­ powali histerycy.• (s.społeczne. Ustalanie związków między procesami i strukturami p~y­ chicznymi z jednej strony oraz chorobami somatyczny.do nerw1cy dyst~m~c. nawet do tych . 47. 177-178) relacjonuj ąc za Eysenckiem wyniki badań przeprowadzonych no~s~~ wersją kwestionariusza (EPI ). 1985. s. 218). za : Heath i Martin.2. za: Pospiszyl . 1990. s. poczucie winy i wrażliwość na sprawy innych są czymś bardzo obcym dla ich psychiki" (Eysenck i Eysenck. 36. s. agresywnego i złego .B.e schorzeń psychosomatycznych jest powszechnie znane. ]. Takimi skazami są neurotyzm i psychotyzm. Histerycy są jednak m~iej ekstrawertywni (na podstawie badań MPI) niż psychopaci .ej ne~r~tyczm 1 bardziej ekstrawertywni niż dystymicy [. że bardziej ekstrawertywn i s~ hi~terycy. uznaje za niezgodne z teoną nrzsze wyniki w skali E uzyskiwane przez histeryków w porównaniu z osobami normalnym i. wykazuje agresję . depresja reaktywna.z drugiej interesuje tak psychologów. 1976. psychastenia . Bywa złośliwy w stosunku do ludzi. za: Pospiszyl. za: Sanocki.

Typ 3: Ambiwalencja (Ambivalence) Jest to typ. typ drugi nie może uwolnić się od obiektu i przeżywa złość.wymiarami osobowości. agresywność oraz skłonność do gniewu . 20 21 wskazują Typ 1: Podminowanie ("Understimu/ation'J Osoby tego typu sądzą. na przykład sytuacjami zawodowymi. Odrzucenie przez obiekt (gdy jest to osoba) lub niepowodzenie w osiągnięciu obiektu stanowi i w tym Reakcje osób należących do trzech opisanych już typów na ich zależność od ważnych dla nich obiektów oraz na ciągłą sprzeczność między oczekiwanymi i rzeczywistymi skutkami własnych działań. trafne i spójne wewnętrznie. gdyż ludzie tego typu pozostają w ciągłym · kontakcie z zaburzającymi ich funkcjonowanie osobami i sytuacjami. Oceniają realistycznie zachowania (dążenie i unikanie) tych osób . Według Eysencka (1990a) samo pojęcie osobowości typu A nie jest precyzyjne. brak sukcesów w atrakcyjnej pracy itp. 1990a) wyodrębniono cztery typy reagowania na stres: przypadku traumatyczne zdarzenie. dlatego prowadzi do schorzeń psychosomatycznych. Przykładem takiej zależności jest związek między osobowością typu A i skłonnością do choroby wieńcowej serca. Podczas gdy pierwszy typ szuka bliskości z obiektem i pragnie jej.ze skłonnością do choroby wieńcowej serca. Takie osoby nie są w stanie zdystansować się wobec obiektu i pozostają od niego zależne. B -typ zdrowy i C ze skłonnością do chorób nowotworowych. Raz spostrzegają obiekt jako główną przyczynę swoich nieszczęść. (1984. Zależność od obiektu stale się powiększa . z którymi pragną być w kontakcie. a w przypadku chorób serca ciągły gniew i złość. Dla osób typu pierwszego i drugiego stres jest nieunikniony.Eysenck wyodrębnił trzy typy osobowości : A. akceptując ich autonomię. co pozwala im zachować zdrowie. 1988. choroby nadciśnieniowej i cukrzycy. W innej pracy (Grossarth-Maticek. Czynnikiem ryzyka w przypadku chorób nowotworowych jest długotrwały stan beznadziejności i bezradności . który prowadzi do raka. Typ 2: Nadmierne pobudzenie (Overarousal) . ani takiego. za: Eysenck. Dlatego . reagując beznadziejnością i bezradnością na niepowodzenia . Eysenck i Vetter. którego przedstawiciele reagują na przemian jak osoby typu pierwszego i drugiego. Typ 4: Autonomia osobista (Persona/ AutonomyJ Ten typ spostrzega ważne obiekty jako przyczyny swoich stresów i nieszczęść. ani takiego. innym razem.uważają go za niezbędny warunek swego szczęścia . Przyczyną wielkiego stresu może być niepowodzenie w zbliżeniu się do cenionego człowieka. Typowi A przypisuje się : niecierpliwość. Brak obiektu bądź jego utrata jest przeżywane jak traumatyczne zdarzenie. a także autonomia osób. agresję i pobudzenie. 1990a). Gniew i pobudzenie emocjonalne mogą prowadzić także do wrzodów żołądka . że obiekt ważny dla nich emocjonalnie jest warunkiem ich pomyślności i szczęścia . Osoby typu trzeciego są także do pewnego stopnia chronione przed chorobą. Oscylują więc między beznadziejnością i bezradnością oraz gniewem i pobudzeniem. Dla osób typu czwartego istotnym warunkiem szczęścia i pomyślności jest własna autonomia. Zajmijmy się najpierw interesującymi Eysencka zależnościami psychosomatycznymi. ciągłą gotowość do reagowania (hyperalertness). zawałów. a metody do jej diagnozy są mało rzetelne. Osoby typu czwartego potrafią sobie radzić z niekorzystnymi sytuacjami.nawiązując między innymi do badań Grossartha-Maticka i in. za: Eysenck. ponieważ ich reakcje na stres podlegają ciągłym zmianom i nie utrwalają się w postaci niekorzystnego wzorca zachowania. który prowadzi do choroby wieńcowej serca. Potrafią unikać stresu.

Eysenck. je nazwać zrównoważonymi ambiwertykami. że opisane powiązania między podstawowymi wymiarami osobowości. Grossarth-Maticek i Eysenck. B i C) oraz typy reagowania na stres (1 . Jeśli tak jest w istocie. 1993) Eysenck koncentruje się na tych właśnie zależnościach. 2. W późniejszych pracach (Eysenck. 22 23 . osoby skłonne do choroby wieńcowej serca (typ A) to neurotyczni ekstrawertycy. 32) Skłonność do nowotworów Typ C Typ 1 Neurotyzm Skłonność do choroby wieńcowej serca TypA Typ 2 Normalny. ponieważ nie są w dostatecznym stopniu uzasadnione empirycznie. 1990. czy też niekiedy do chorób psychicznych. które reagują raz jak typ pierwszy. Eysenck i Barrett.). Jak pokazano na schemacie 2. PredyspozyCJe do raka (typ C) mają neurotyczni introwertycy.trzeciego. Eysenck (1990a. a typami osobowości i typami reakcji na stres mają charakter hipotez. a zrównoważeni ambiwertycy (typ B) potrafią zachować autonomię (typ 4. czy podstawowe wymiary osobowości predysponująjednocześnie (tj . nie odnosząc ich do neurotyzmu. 32) wiąże z podstawowymi wymiarami osobowości: neurotyzmem ekstrawersją i psychotyzmem. 3 i 4) Eysenck (1990a. te same osoby) do chorób psychicznych i somatycznych.).są "podminowani" (typ 1. Dotyczy to zwłaszcza typu 1 (typu C) . Prawdopodobnie mamy tu do czynienia z wyparciem emocji. B i C A WYMIARY OSOBOWOŚCI: NEUROTYZM l EKSTRAWERSJA (źródło: H. to niskim wynikom w skali Neurotyzmu powinny towarzyszyć wysokie wyniki w skali Kłamstwa . Można. Eysenck (1990a) nie dysponował jeszcze takimi danymi.kwestią przyszłości. 1993. s. Natomiast związki między typami osobowości predysponującymi do chorób somatycznych i typami reakcji na stres mają dobre uzasadnienie empiryczne. a raz Jak typ drug1 są według Eysencka psychotykami. s. że w teorii Eysencka podstawowe wymiary osobowości predysponują do określonych chorób psychicznych jak i somatycznych. 1990a. Odpowiedź na to pytanie jest . ekstrawersji czy psychotyzmu . Nawet akceptując zasadę psychosomatycznej jedności człowieka.do somatycznych.Opisane powyżej typy osobowości predysponujące do chorób somatycznych (A.).zrównoważony Typ B Typ4 Należy podkreślić.miejmy nadzieję . 32) sam podkreśla. Neurotyczni ekstrawertycy (typ A) reagują w sytuacjach stresowych nadmiernym pobudzeniem (typ 2 . ~soby typu .J. Osoby zdrowe (typ B) są zrównoważone emocjonalnie i osiągają przeciętne wyniki na wymiarze ekstra-introwersja. że jest pewien problem z powiązaniem reakcji typu 1 (Podminowanie) i 2 (Nadmierne pobudzenie) z neurotyzmem. a innym razem . Na zakończenie tej części warto zauważyć. ponieważ osoby chore na raka uzyskiwały niskie wyniki w skali Neurotyzmu. Grossarth-Maticek. 1991. neurotyczni introwertycy (typ C). trudno nie zadać pytania. Schemat 2 HIPOTETYCZNE RELACJE MIĘDZY TYPAMI OSOBOWOŚCI 1 2 i 4 ORAZ A. s.

Stwierdzono także szereg innych psychometrycznych niedoskonałości MPI: *Trafność obydwu skal (N i E) nie została ustalona w sposób nie budzący wątpliwości. skrócona wersja MPI dostarczała wyników bardziej zgodnych z teorią Eysencka. a histerycy .teoretycznie . Maudsley Medical Questionnaire (MMQ). Postaramy się również pokazać najistotniejsze różnice istniejące między nimi. HISTORIA TESTU 2.impulsywność (impulsivity). liczbę pytań. *Paradoksalnie. którego nazwa pochodzi od nazwy szpitala. s. Skala E okazała się niejednorodna . 227-228). sposób odpowiadania. s. 1981 . Ponieważ_ dystymicy są introwertykami .ujemnie (r -0. druaa. 1981 . a nie trwałe jej właściwości . liczbę skal. Następna wersja narzędzia . chociaż odpowiadające im wymiary są. 167-175). niż skala pełna (Sanocki. beztroska .30 do -0. Mauds/ey Personality /nventory (MPI). a reszta.14. Eysenck do następnej wersji narzędzi a (MPI) wprowadził kolejną skalę : Ekstra-Introwersji (E) .Introwersja Społeczna ) . które m ierzą dwa wymiary osobowości opisane w teorii Eysencka. PEN) opisał Sanocki (1981 . Przeciętny współczynnik korelacji dla 20 grup wynosił -0. Wersja skrócona składa się z sześciu pytań skali N i sześciu .1. punktację . Jest ona psychometrycznie lep- 24 25 2. Wybrano ostatecznie 24 pytania tworzące skalę N i tyleż samo pytań do skali E. Istnieją dwie wersje tego inwentarza. 165-166). kogo można badać) wszystkich znanych nam wersji tych kwestionariuszy. powstał w latach czterdziestych naszego wieku i służy do mierzenia tylko jednej zmiennej: neurotyzmu (N). Dlatego powtórzymy tu jedynie najważ­ niejsze fakty z nimi związane .W tym miejscu zostaną krótko omówione najważniejsze angielskie wersje Eysenckowskich kwestionariuszy osobowości . S . Jedna dla dorosłych (MPI). Jest to taki sam cel. R. 165-185). przeznaczony jest do badania ludzi dorosłych. konstruując na użytek armii Stanów Zjednoczonych kwestionariusz do badania rekrutów (Eysenck. tj . czyli Inwentarz Osobowości Maudsley został skonstruowany w połowie lat pięćdziesiątych . Kwestionariusz był używany do odróżniania neurotyków i ludzi "normalnych" (Sanocki. a impulsywność. s. tzn.ekstrawertykami. G . ale każda z nich korelowała inaczej ze skalą N: towarzyskość. *Według krytyków skala N mierzy jedynie aktualny stan jednostki (nastrój). Ma dwie skale: N i E. przeznaczenie . 1971 . Konstrukcja MPI polegała na empirycznej selekcji spośród 261 pytań zaczerpniętych z MMQ oraz z Inwentarza Gu ilforda i Martina (skale: C.133). W piśmiennictwie polskim wcześniejsze wersje Eysenckowskich kwestionariuszy (MMQ. powstała na początku lat sześćdziesiątych . ale w grupach klinicznych nawet -0 .Rhatymia. Ma 40 pytań . MPI . Eysenck Personality lnventory (EPI) .niezależne .Ogólna Aktywność.skali E.40. EPI . * Systematycznie stwierdzano znaczące ujemne korelacje między skalami. jaki wcześniej postawił sobie Woodworth .dla dzieci i m_łqdzięży (JMPI).dodatnio (r 0. Obydwie składowe skali E korelowały ze sobą dodatnio (r 0. czyli Kwestionariusz Lekarski Maudsley. s. W tabeli 1 podano charakterystyki (pełną i skróconą nazwę. ANGIELSKIE WERSJE EYSENCKOWSKICH KWESTIONARIUSZY OSOBOWOŚCI = = = .116). MMQ różnicuje dodatkowo dwie grupy zaburzeń neurotycznych : dystymię i his- terię. liczące po 24 pytania. czyli Inwentarz Osobowości Eysencka.Cykloidalna Emocjonalność .468). większa część jej pytań mierzy towarzyskość (sociability).

że skala p nie mierzy po prostu patologii. EPQ skor1~. 1975). 393) zestawił szereg badań. 264-265) .P i 21 . 20do K). 18 .19} i osoby cierpiące na depresję endogenną (M = 4. s.14).48) . neurotycy (M= 4. s. Ta wersja kwestionariusza liczy 'go pytań (23 pytania tworzą skalę N. 25. a w wersji dla młodzieży (JPEN).Eysencków) pojawiła się po raz pierwszy nowa skala przeznaczona do pomiaru cech psychotycznych (Sanocki.n iezależność tych skal. schizofrenicy (M= 5.neurotyzm. 183-185). Wynoki kobiet w skali P są z reguły nitsze 27 .sza niż MPI i daje wyniki bardziej zgodne z teorią Eysencka. który wiązał przestępczość z psychotyzmem . M = 7. PEN w wersji dla dorosłych liczy 78 pytań . Dla porównania średnia dla populacji ogólnej wyn iosła 3. twórczy pisarze (M = 7. co wskazywało na pożądaną.91 . Współczynn iki rzetelności połówkowej przybierały wartości od 0. -0. Ponadto istnieje 12-pytaniowa skrócona wersja EPI oraz 60-pytaniowa wersja dla dzieci i młodzieży (JEPI}.74 do 0. Z powodu wieloznaczności pojęcia psychotyzmu trudno jest podać charakterystyczne pytania dla skali P.06. 26 Eysenck Personality Questionnaire . w którym P oznacza . odpowiadające "ekstrawersji społecznej" lub inaczej "ekstrawersji dobrego przystosowania" oraz pytania dotyczące impulsywności i braku samokontroli ("ekstrawersja złego przystosowania"). 24 -E i 9.88.truowano po to. zawodowi artyści (M = 6. Również korelacje między skalami N i E w grupach osób normalnych . s.obejmuje pytania dotyczące uspołecznienia . EPI ma 57 pytań . s.95. W porównaniu z populacją ogólną podwyższone wyniki w skali P uzyskiwały bardzo różne grupy. tj.84 . 1981 . s. z których wiadomo.K. że przestępcy różnią się od nieprzestępców na wszystkich trzech wymiarach : N. 266) . Posiada dodatkowo skale Przestępczości (skala C) utworzoną z pytan wybranych z trzech skal: 14 pytań pochodzi ze skali P. aemocjonalności . -0. E i P. 1981.09. Eysenck zaproponował skalę C. 1982. Pod koniec lat sześćdziesiątych Hans J. lecz raczej niekon1 Ola iluslracji podano lylko wyniki mętczyzn. ponieważ okazało się . E . Młodzieżowa wersja (JEPQ) ma tylko 81 pytań (20 z nich wchodzi do skali N.78 . niższy niż osoby normalne.92 i 0.53).915 (Eysenck i Eysenck. Stabilność bezwzględna narzędzia mierzona w odstępie dziewięciu miesięcy i roku wynosiła odpowiednio dla skali E: 0. a N . Uiednolicenie skali E oolea~ło na przesunięciu do skali P pytan odnoszących s1ę do impulsywności (Pospiszyl. by uleoszyć skale P i usunać ciągle pojawiające się niewielkie skorelowanie między skalami N i E. EPI ma dwie wersie równoległe (A i 8) służące do powtarzania badań i sprawdzania wyników budzących wątpliwości (Sanocki . Fakt ten jest niezgodny z wcześniejszymi twierdzeniami Eysencka . Do skali C nie weszło ani jedno pytanie ze skali K. ekstrawagancji . że najwyższe wyniki6 uzyskiwali: artyści odnoszący sukcesy (średnia arytmetyczna M== 8. Tylko grupa histeryków otrzymała w skali E wynik nieoczekiwany. Eysenck opracowali PEN lnwentory (Inwentarz PEN). Utworzenie skali C jest więc dodatkowym argumentem na rzecz twierdzenia o niejednoznaczności tego wymiaru (Toeplitz.ekstrawersję . angielscy studenci (general students. a historia późniejszych wersji inwentarza Eysencków jest właściwie historią poprawiania jej.67) . dla skali N: 0. M= 4 . 21 -E . 17.94 i 0.05}.09) . 1982.55). Dotyczą one bowiem: poszukiwania wrażeń .66). Zuckerman (1989. s. więźniowie (M = 6 . W tym inwentarzu Eysencka (czy teraz raczej.84} . Wprowadzen ie skali Psychotyzmu pozwoliło jednak ujednolicić skalę E. studenci humanistyki (art students. 175-182). psychotyzm (psychoticism). 1985. z których 24 tworzą skalę N. Skala ta była bardzo daleka od doskonałości . neurotyków i psychotyków były niewielkie (odpowiednio : -0 . 24 -do E. Eysenck wraz ze swą żoną Sybil B. która -jak wspomnie liśmy. Zestawienie to świadczy.do P.z powodów teoretycznych . Dołączono do niej kontrolną skalę Kłamstwa (K). 217-218). przestępcy (M= 7.ze skali N i 2 ze skali E.K). Wysokości średnich wyników dla ośmiu grup klinicznych i grupy normalnej były zgodne z przewidywaniami. Aż 40 pytań tworzy skalę C JEPQ. ryzykanctwa i skłonności paranoidalnych (Toeplitz.G.10).EPQ (Kwestionariusz Osobowości Eysencka) został opublikowany w roku 1.

d. s.Revised 48 N· 23 E-21 P-25 K-21 C-34 N-20 ~-24 -17 K·20 C-'10 N-24 E-23 P-32 K-21 N-12 E-12 P-12 K-12 dzieci t młodzie Charakterystyki angielskich wersj i Eysenckowskich kwestionariuszy osobowości zostały zebrane w tabeli 1. N-b. . Nazwy skal: N .36).d. Gdyby jednak pok usić się o klasyfikację kliniczną. 2 dorośfi b. powin ni mieć wyniki n iższe od schizofreników. a kobiet . wś ród których jest wielu psychopatów. tak aby łatwiej było porównywać oryginał i adap- SKRÓT MMQ Maudsley Medical Ouestionaire 40 N"'O T.?.0. P . o dorośi PEN PsychotiCism. kobiety: M= 2 63) · *odchylenia standardowe są niemal równe ś rednim (odpowiednio: 3.d. N O. N 0. b.1 dorośk JEPI Junior Eysenck Personality lnvenlory 60 N-24 E-24 K-12 T. Stabilność bezwzg lędna jest raczej wysoka (mężczyźni : r = 0. 1.d.d.d.Ekstrawersji. a pośrodku . dzieCi mlodziet Eysenck Personality Ouestionnaire 90 T. 1985) przyznają w jednej z późniejszych prac.74. E·b. N 1. Extraversion.09 i 2. 1989.d.Przestępczości.d. N O. Jak napisano wcześn i ej Eysenck sądzi . jakie można w niej uzyskać waha się od Odo 50. 1 do roś i EPI s Eysenck Personality lnventory 12 N-6 E-6 T.d. N 0.brak danych 28 29 tację . C . N o. K. b. W zestawieniu Zucke rmana to jednak psychopaci otrzymują wyższe śred nie niż psychotycy. Przedstawione wyżej średnie wyniki świadczą o jeszcze innej wadzie skali P. PUNKTA· BADANI PYTAN PYTANIA ODPOWIADANIA CJA PEŁNA NAIWA JPEN nvenlory l EPQ JEPQ Questionnaire EPO·R EPQ-R s Eysenck Personality Questionnaire ~ Revised 100 Eysenck Personality Questionnaire . o dorośli Junior Eysenck Personality 81 T.?.?.?. 0. 2 do roś i MPI Maudsley Personality lnventory 12 N-6 E·6 T. należałoby mówić raczej o psychopatii niż o psychotyzmie (Zuckerman.1 78 N-b. E-b.83. Neurotiełsm lnventory Junior l l Tabela 1 ANGIELSKIE WERSJE EYSENCKOWSKICH KWESTIONAR IUSZY OSOB OWOŚCI WERSJA SPOSÓB SUMA SKALE. N 2. Rozpiętość wyników. a więźn i owie i przestępcy. A i B przy EPI -sygnalizuje istnienie dwu wersji równoległych.0.należy um ieścić cechy psychopatyczne. N O. dorośfi ~=~~~· ~euroticism 95 N-b.Psychotyzmu.Jej psychometryczne właściwości poda l iśmy w rozdziale 5 op i s ującym pol s ką adaptację EPQ-R . Eysenckowie (Eysenck.d. N 2.78.d.d. P·b. W związku z taką cha rakterystyką śred­ niej i odchylenia standardowego rozkład wyników w ska li P jest bardzo skośny. 1. 394).68). drug i związa ny jest z normą.?. N 0. O. N 1. że skala P EPQ : * charakteryzuje się n iską rzetelnością szacowaną na podstawie zgodności wewn ętrznej (alfa Gronbacha w przypadku mężczyzn wynosi 0.?. 2 dzieci mlodzK!t s Junior JMPI l Maudsle~ Persona ity lnvenlory EPI Ai B Eysenck Personality lnvenlory 2x57 N-24 E·24 K-9 T. Jeśli tak.d. 0 dorośli T. b. to schizofrenicy powinni otrzymywać najwyższe wyn iki w skali P. T. E . kobiety: r =071)· * daje niskie ś rednie wyniki (mężczyźni : M = 3.Neurotyzm. Tymczasem uzyskiwane w badaniach średnie wyniki nie przekraczają 10 punktów.d. b.1 dorośk MPI Maudsley Personality lnvenlory 48 N-24 E-24 T. b. E-b. Eysenck i Barrett. że w roku 1985 została opublikowana najnowsza wersj~_ kwestionariusza EEQ-R . że jeden biegun wymiaru psychotycznego można opisać za pomocą cech psychotycznych . o dzieci mlodziet T. Opisane poważne niedostatki skali P EPQ spowodowały. S przy skrócie nazwy testu oznacza wersję skróconą. P·b. 1. .Kłamstwa.wencjonalność charakterystyczną dla "szalonych" artystów.

Następnie . Inwentarz Osobowości składa się z 64 pytań . 1977) przygotował ta kże staranną adaptację Maudsley Personality lnvetory (MPI) opublikowaną pod nazwą Inwentarz Osobowości. Tutaj skoncentrujemy s ię przede wszystkim na nielicznych istniejących adaptacjach. Adaptowana przez Zaleskiego wersja różni się .97. 1981 . 1989/1990). choćby ze względu na liczbę pytań. Hunki i Bianchiniego (1971 ). lecz nie w ostatecznej wersji MPI i która występuje w późniejszych wersjach inwentarza. 1972. s. Niezależnie od tego.948). Obejmuje ona 100 pytań .G. Choynowski (1968. 1977) znaleźć można dość obszerne informacje na temat przygotowania polskiego tłumaczenia MPI. Są to jednak najczęściej tylko tłumaczenia . Adaptacji MMQ dokonał Choynowski (za: Sanocki. s.900). średnich dla mężczyzn i kobiet itp. Także wskaźniki podobieństwa ładunków czynnikowych dla skali P w przypadku Polek i Polaków nie były satysfakcjonujące (0. Według opinii Sanockiego (1981 .829) i K (0. sposobu badania i techniki obliczania wyników. Zaleski przebadał w latach 1988 i 1989 na terenie całej Polski 1193 osoby (532 mężczyzn i 661 kobiet) . rotacja typu oblimin). Nieco późn iej Pospiszyl (1885) opublikował tylko tłumaczenia dwu wersji EPQ : dla dorosłych i dla młodzieży. głównie studentów (N = 912). Zaleski posłużył się jedną z kilku (eksperymentalną) angielskich wersji EPQ. Są tam również normy tetronowe i stenowe dla obu płci. Pytania najwcześniej wersji narzędzia (MMQ) znaleźć można w przełożonej na język polski książce Eysencka (1971) "Sens i nonsens w psychologii" (s. co skłoniło Zaleskiego do utwo- 30 31 . wspólnie z Sybil B. Aby sprawdzić stopień podobieństwa zmiennych mierzonych polską i angielską wersją EPQ. Ko lejn ą dość zaawansowaną próbę adaptacji EPQ podjęto na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim (Zaleski i Eysenck . ponieważ Choynowski dodał skalę Kłam­ stwa. że skala Psychotyzmu ma zbyt wiele niedoskonałości. Eysenck (Zaleski i Eysenck. gdyż Choynowski nie zakończył badań adaptacyjnych i nie sprawdził zgodności wyników Inwentarza Osobowości z założeniami terarii osobowości Eysencka. w jaki opracowano wyniki brytyjskie (metoda głównych składowych . Jest ona dotychczas jedynym kwestionariuszem Eysencka powszechnie znanym w Polsce. POLSKIE TŁUMACZENIA l ADAPTACJE EYSENCKOWSKICH KWESTIONARIUSZY OSOBOWOŚCI Niemal wszystkie opisane wyżej podstawowe wersje kwestionariuszy Eysencka zostały przetłumaczone na język polski. 173-175) polska wersja MPI nie nadaje się do porównań z wersją angielską z powodu istotnych różnic w konstrukcji skali Ekstrawersji. 185). a nie adaptacje i dlatego ich właściwości psychometryczne nie są znane. Pols ką adaptację PEN lnventory przygotowano z kolei na Uniwersytecie Gdańskim w roku 1974 (Sanocki. Jedynie wskaźniki dla mężczyzn (Polaków i Brytyjczyków) były gorsze w dwu skalach : P (0. 1972. ale po wstępnych badaniach uznała . Jest więc dłuższy niż oryginał. wiele ładunków.podobnie jak EPQ-R .2. od powszechnie znanego 90-pytaniowego kwestionariusza EPQ . Toeplitz (1982) rozpoczęła jej adaptację . s. Nie jest też pełnowartościowym narzędziem diagnostycznym i badawczym . W podręcznikch Choynowskiego ( 1968. trafności i rzetelności. która pojawiła się w eksperymentalnej. 1989/1990) dokonali analizy czynnikowej zebranych wyników w taki sam sposób. autorzy porównywali ładunki czynnikowe uzyskane w badaniach polskich i brytyjskich. Zestawiono grupy osób tej samej płci poch odzące z dwu różnych krajów i polskie kobiety z polskimi . Podejmowanie trudu adaptacji EPQ z powodu niewiele zmienionych skal Ekstrawersji i Neurotyzmu wydało jej się niepotrzebne. Sporym zainteresowaniem cieszyła się późniejsza wersja kwestionariusza. zwłaszcza dotyczących skali P. 229-231 ).2. wykorzystując do tego celu metodę Kaisera . Prawie wszystkie wskaźniki podobieństwa zmiennych przekroczyły przyjęte kryterium 0.Eysenck Personality Questionnaire (EPQ) . 1981 . 167). było bardzo niskich . mężczyznami.ale ich treść jest w części przypadków zupełn ie różna .

Przypominamy. stabilności bezwzględnej i trafności. 1981 ). 19 . Zabrakło informacji na temat: rozkładu wyników w skalach .obecnie te właściwości łączonę są 4 r:>svchotvzmern(por. J .ys~nck )<Qjarzył _wczęśniej "i mpulsywność" i " toughmindedness" _ ("twardość myślenia") . K) była satysfakcjonująca (od 0.81 do 0. Innych danych psychome trycznych odnoszących się do tej adaptacj i Zaleski nie opublikował. czy . OPRACOWANIE POLSKIEJ WERSJI EPQ-R Do adaptacj i wybraliśmy najnowszą wersj ę inwentarz a . Zaleski i Eysenck (1989/1990) porównali ponadto średnie wyniki grupy polskiej i brytyjskiej . zrewidowa nej wersji EPQ (EPQ-R) rozpoczęli niemal równocześnie i niezależnie od siebie J. Zachowan e zostały pod dawnymi nazwami skale Ekstrawersji i Neurotyzmu..N i 25.ostrożniej nonls. 32 3. Claridge. C laridge. Mimo tego zabiegu zgodność wewnętrzna (alfa Cronbach a) skali P okazała się niska (0. Obecnie coraz częściej spotyka się opinię. Zmiany dotyczą przede wszystkim ekstrawersji . której pojęcie zostało znacznie zawężone . Wersja ta opiera się na Eysenck Personality Questionnaire z roku 1975. 84. Brzozowskiego została opisana w następnych rozdziałach podręcznik a. . Pospiszyl. wiele kontrower sji i polemik (por. że główne wady tej skali to: 33 . ukierunkowujący odpowiedzi.rzenia krótszej. 1985.Z ekstrawer sja f.51 w przypadku mężczyzn i 0. nie charakteryzując bliżej tej ostatniej . Maciejczy k oraz R .84). Brzozows kim (1995b). 217-219). najprawdopodobn iej samych mężczyzn . 1983. wielu badaczy zwracało uwagę na niedostatki psychometryc zne skali P EPQ (por. Opracowa no też normy centyłowe i stenowe oddzielnie dla pilotów i podchorążych . wersji polskiej EPQ (13 pytań skali P. 20 . mocy dyskryminacyjnej pytań i zgodnośc i wewnętrznej . że skala P mierzy nie tyle skłonnośc i psychotyczne co raczej . 1985). Z tego powodu niektóre pytania ze skali Ekstrawersji przeniesiono do skali Psychotyzmu. N. 1981 . Zgodność wewnętrzna pozostałych skal (E. tj. Kwestiona riusz wypełniano w trakcie badań kwalifikac yjnych i selekcyjnych . Kłamstwa (K).E. Pospiszyl.1981 .45 w przypadku kobiet). Ł .25 w grupie kobiet). Sama koncepcja psychotyz mu jako wymiaru osobowości wzbudziła .onformizm (por.psychopa tyczne. opublikowaną w roku 1985 (Eysenck.27 w grupie mężczyzn i -0.12). Ekstrawersji (E). Clarid ge. Adaptacja EPQ-R wykonana przez R. Adaptację najnowsze j. Drwal z P. Opracowanie psychometryczne narzędzia objęło ocenę: interkorelacji skal. s. Eysenck i Barrett. s. a interkorela cje niewysoki e (od -0.Ł. z wyjątkiem nieco wyższych korelacji między skalami N i E (-0. Niezależn ie od ·s porów o znaczenie psychotyzmu jako wymiaru osobowości. aczkolwiek nastąpiły pewne modyfikacje w ich koncepcji i pomiarze.K). 77-pytanio wej. Inwentarz EPQ z roku 1975 zawiera 90 pytań pogrupowanych w cztery skale: Psychotyzmu (P). Była to więc dość specyficzna próba standaryz acyjna. 1985). Neurotyzm u (N).21 do 0. 1991 ) z Wojskowe go Instytutu Medycyny Lotniczej przebadała swoją wersją EPQ-R niemal 500 wojskowy ch i osób związanych z wojskiem . 1981 ). Drwala i P. Stwierdzili nieznaczne. co stanowić mogło poważny czynnik zakłócający. choć istotne różnice w skalach N i K u mężczyzn (Polacy uzyskali wyższe wyniki) oraz w skali E u kobiet (Polki były bardziej introwerty wne). o czym już wspomi naliśmy. Claridge . "borderline ". Maciejczy k (za: Drwal .

2. Zawiera on dwie skale: Schizotypii (STA) i Pogranicznych Zaburzeń Osobowości (borderline) (STB). w Lublinie. Drwal.J. por. bez obecności nauczyciela. Kwestionariusz Aprobaty Społecznej KAS (Drwal i Wilczyńska. Zre_widowana wersja EPQ (tj. Autorz~ artykułu i anglista dokonali trzech niezależnych tłuma~zen 1?0 pytań EPQ-R. wypróbowaną jUZ we wczesnlejszych pracach naszego zespołu (skale Caprary i Claridge'a. Eysencka 1Barretta (1985) oraz tłumaczeniem EPQ Pospiszyła (1985). opracowali udoskonałoną wersję EPQ. 1990). Badania prowadzono w klasach szkolnych. w której wszystkie cztery skale mają po 12 pytań. Wersja wstępna została potem przekazana innemu angłi~cie . 4. 2. 4.elektrycznych. 1995). EPQ-R) liczy stwa obecnie 100 pytan (zam1ast 90) i charakteryzuje się lepszymi p~rametrami skali Psychotyzmu . w naszej adaptacji (Drwal i Brzozowski. dysponując wszystkimi wersjami i uwagami anglisty. n!e ' W grudniu 1989 roku. liceum ogólnokształcącego i liceum pocztowo-telekomun ikacyjnego. mała rozpiętość wyników (w populacji normalnej). Kwestionariusz STQ G . P -32 i K . 1984). również w naszej adaptacji (Brzozowski i Drwal. Szkoły zostały wylosowane do badań . opracowali wersję polską EPQ-R. Claridge'a (Claridge i Broks. Opracowano też skróconą 48-pytanlową wers}ę. Skala Wartości (Value Survey) M. Przyst~pując ~o adaptacji EPQ-R dysponowaliśmy oryginalną wersj~ angrelską. Sybił Eysenck. 1980).) og_ra_nlczył SI~ do uzupełnienia tłumaczenia podanego w ks1ązce Posp1szyła (1985). bardzo skośny rozkład wyników. opublikowaną w artykule Eysenck. zasadniczej szkoły budowlanej. Następnie te trzy osoby wspólnie ustałiły tekst wersji wstępnej . trzecich i czwartych klas czterech ponadpodstawowych szkół lubelskich: zespołu szkół mechaniczno. Eysenck zapozna! się z naszymi badaniami i zaaprobował poslug1wame s1ę naszą adaptacją EPQ-R do celów badawczych. który miał ją przetłumaczyć na angielski. Uczniowie podawali swoje personalia. Eysenck i Pauł Barrett (1985) uznając słuszność tych zarzutów. Tłumacz był św1adomy. Dokonali wymiany wielu pytań w skali Psychotyzmu EPQ oraz drobnych zmian w skalach Ekstrawersji i Neurotyzmu (skali Kłam­ poprawia~o). Rokeacha (1973) w polskiej adaptacji P. 1989).1. stosowaną bez dalszych zmian we wszystkich opisanych tu badaniach 7 . ale oryginał angielski poznał ~op1ero po dokonaniu tłumaczenia . Dyskusja nad tłumaczeniami. P?ró~n_ywanymi _z oryginałem . miała doprowadzić do jak najWiern~ejsZej . ~Ie 1dobrze brzmiącej po polsku. 1995a). ~e dokonuje back translation. Brzozowskiego (1987 . 3.21 . W EPQ-R skala N ma 24 pytania: E .23. w którym większość pytań była wspólna z EPQ-R. Autorzy artykułu . Skala Makiawelizmu Mach V (Christie i Geis. przy czym jeden z nas (P. z tym że ze względu na dość skomplikowaną instru kcję wymuszonego wyboru skala Mach V 34 35 . Byli to uczniowie drugich . które następnie wykorzystano przy analizach trafności EPQ-R. niska rzetelność (homogeniczność) . Każda osoba orzymywała zestaw kwestionariuszy ułożony w losowo ustalonej kolejności . Były to: 1. 1970). wersji każdego pytan1a.B . ale w obszernej instrukcji podkreślano naukowy cel badań i zapewniano o dyskrecji. Obok EPQ-R zastosowano jeszcze inne kwestionariusze. Hans J. 3. PRZEBIEG BADAŃ l OSOBY BADANE W czerwcu 1989 roku zbadaliśmy 185 osób (79 chłopców i 106 dziewcząt) . H. P_os_tanowiłiśmy zastosować strategię wielokrotnego tłumacze­ ~~~ 1tłumacz:ni_a _odwrotnego (back translation).

275 osób (97 chłopców i 178 dziewczą iśmy w edzil odwi y wsz tych samych szkół. Szk. Zaleski ' ucz. Gryz 36 Tabela 2 ZACYJNEJ CHARAKTERYSTYKA PRÓBY NORMALI * OWE STAW _ GRUPY POD WIEK PŁEC N GRUPY MĘZCZVŻNI KOBIETY ZAKRES $REDNIA Zespól Szkól 40 Mech . związku z oceną trafności EPQ-R (opis tej gru py.06 16. własnych celów badawczych . LO OGÓŁEM N WIEK PŁEĆ MĘZCZVŻN I KOBIETY ZAKRES $REDNIA 2 23 28 72 113 209 99 4 31 4 20 39 23. Były to: B."fałszywe"). cowania rzetelności i błędów standardow ność N . poza nie h dwukrot osób znalazło się 124 uczniów badanyc skal i ecznej mocą EPQ -R . Część osób zam rta) lub zaLike (typu u mała inną wersję skali Makiawe lizm Sch eości Wart ę Skal miast Skali Wartości Rokeacha 275 tych ód 1995). Historii i Filozofii 47 11 r.65 17-70 33. A Maurer *studenci zaoczni WSP J.83 ado op~acowan la norm oraz osz • Wyniki tych grup zostały wykorzystane ych pomiaru. Ods tęp ci) obliczenie rzetelności test.26 14-20 17. Spoi. Tech. Psychologii Razem: 172 38 14 4 56 44 33 39 116 38 16 454 177 . Gryzie *kliniczna (rozp. Szk. Tuźnik (1990) w prze aną tów psychiatrycznych.wynikami ymi pletn kom uzyskujemy próbę liczącą 454 osoby z ały pominięte z poEPQ-R i STQ.89 psychometrycznych Tabela 3 liczebność ZACYJNEJ CHARAKTERYSTYKA PRÓBY NORMALI GRUPY DODATKOWE* - BADACZE GRUPA B. nie" albo "prawdziwe" . zbad por. ości wart 18 po w awó rangawania dwóch zest roku zbadan o 1990 ca Od października 1989 roku do mar uczniowie z to Byli t). Inst -R. KAS i STQ głośno i komentowano. Cha rakte jest w tabeli 2. oc Q) "'ii5 ::::J Rodziny pacjentów OGÓŁEM o o 40 53 12 o 16-20 17. Stosowano analogiczną procedurę i podo i Mach V otrzyskal iast co w czerwcu 1989.. 61 ). z nas w Biorąc pod uwagę wszystkie osoby zbadane prze pacjeni powinowatych 1989 i 1990 roku oraz grupę krewnych z J.retest (stabilnoś stałe osoby Pozo między badaniami wynosił około 9 miesięcy. Dla tych EPQ -R. Odpowiedzi 31 osób zost rystyka grupy podana wodu niekompletnych danych. Budowlana ·c: Liceum Ogólnokształcące 70 tj 81 ekom. Strelau •uczniowie ' studenci •różne zawody z. dowskiej (przebadanych w październiku bny zestaw testów.).55 19-30 23.-Eiektrycznych 53 ·~ zas. (a po raz drugi w lutym im.00 16 377 583 14 70 42 58 82 251 286 164 40 31 6 19 30 10 138 77 65 36 960 o 22.99 ości y własn • Wyniki tych grup stanowiły podstawę analiz EPO-R N- 41 . 1993. Marii Curie-Skło­ kilka grup studenckich z Uniwersytetu i grudniu 1990 r. sze po raz ariu kwestion (w tym wszyscy studenci) wypełniały pierwszy.35 18-33 20.liczeb 37 . ' ucz. 1992 . Skal .rukcję do niej czytano zawsze była pierwsza zestawie .55 22-46 29.85 16. Część spośród ch V) albo badana za na dwukrotnie skalą Makiawelizmu (Ma im -skalą Makiawedrug pierwszym razem skalą Mach V i za rup możliwe było podg lizmu w wersji typu Likerta.) oraz czerwcu 1989 r. Kwestionariusza Aprobaty Społ dto bada pona była osób 124 tych Claridge'a. Sam. Zas. Matematyki 43 111 r.89 20. s. ::> Liceum Poczt. ziernika 1992 roku W okresie od grudnia 1991 roku do paźd adaptację EPQ -R do cztery inne osoby wykorzystały naszą io (UMCS).-Tel Razem: 244 105 58 81 139 82 1r.75 22 18-29 13-76 277 13-76 20. Wśr lerowskich (Brzozowski. które po raz pier i marcu 1990 r. Kwestionariusze EPQ owiedzi "tak" zawierały własne standardowe instrukcje (odp wymagała a Wartości .nerwicy) *studenci i in.00 16 17-18 17. 'ucz. Kraw.

Polki . Wymienione osoby udostępniły nam wyniki swoich badań . ŚREDNIE l ODCHYLENIA STANDARDOWE DLA SKAL EPQ-R ' Dokładniej : są to badania wykonane przez osoby z Pracowni Temperamentu Wydzialu Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. dr hab. i w Wielkiej Brytanii kobiety uzyskują wyniki znacznie wyższe niż mężczyźni. standardowych błędów pomiaru i przedziałów ufności. studentów i rodzin pacjentów. Jan Strelau. W skali E Polacy są bardziej ekstrawertywni od Brytyj czyków. ale to raczej mężczyźni uzyskuj ą wyższe wyniki (zwłaszcza w grupach studenckich).1. Strelau 8 (UW) i Z.A. Charakterystykę dodatkowej grupy 960 osób zawarto w tabeli 3.mniej ekstrawertywne (bardziej introwertywne) od kobiet brytyjskich . W skali N kierunek różnic jest odwrotny: i w Polsce. 5. 1995). J . jak i w Wielkiej Brytanii kobiety uzyskują znacznie niższe od mężczyzn wyniki w skali P. W podręczniku te dodatkowe dane wykorzystano do opracowania bardziej wiarygodnych (bo opartych na większej i różnorodniejszej próbie osób) norm stenowych oraz do oszacowania rzetelności (zgodności wewnętrznej) . to w Polsce różnice są mniej wyraźne. PSYCHOMETRYCZNE WŁAŚCIWOŚCI EPQ-R W tym rozdziale zestawiliśmy wyniki badań wykonane polską i angielską (oryginalną) wersją kwestionariusza. N i K są znacznie wyższe od średnich brytyjskich . który jest równiet autorem szerokiej charakterystyki psychometrycznej naszej wersji EPQ-R (Zawadzki. Zaleski (KUL). 5. z podziałem na płeć. by Czytelnik łatwo mógł ocenić zalety i wady naszej adaptacji. Tak w Polsce . którą kieruje prof. W tabeli 8 podano średnie wyniki w skalach EPQ-R pochodzące z badań własnych i z kilku badań brytyjskich .dla uczniów. Średnie polskie wyniki w skalach P. Szczególny udział w przeprowadzeniu tych badań miał dr Bogdan Zawadzki. 38 W tabelach 4-7 przedstawiono średnie i odchylenia standardowe wyników w skalach EPQ-R dla całej grupy 454 osób i osobno . Maurer (WSP w Krakowie). Normy opracowano na podstawie wyników pochodzących od 1414 osób (454 osoby przebadane przez nas w latach 1989-1990 i 960 osób przebadanych przez pozostałych badaczy w latach 1991-1992). W skalach E i K różnice są mniej stabilne. O ile w badaniach brytyjskich kobiety uzyskują wyższe wyniki w skali E niż mężczyźni. 39 .

65 3.04 9.83 4.79 4.22 4.38 244 105 139 9.08 3.11 12.29 15.43 4. 3.70.45 9.67 3.GRUPA M SKALI PSYCHOTYZMU SD N 11.70 8.93 8.77 3.93 11 .60 9.95 8.22 14.42 5.86 4.96 5.80 454 Uczniowie Mężczyźni Kobiety Studenci Mężczyźni Kobiety Rodziny pacjentów Mężczyźni 40 M KŁAMSTWA M GRUPA SD N 8.92 4.90 4.40 4.62 4.42 7.76 3.72 172 56 116 Studenci Kobiety 11 .42 38 16 22 Cala próba 8.79 3.25 14.08 4.05 2.21 244 105 139 Uczniowie 14.74 4.92 4.14 38 16 22 Cala próba 9.26 5.24 10.62 244 105 139 8.61 11.05 7.58 244 105 139 Uczniowie 13.30 454 Uczniowie Mężczyźni Kobiety Studenci Mężczyźni Kobiety Rodziny pacjentów Mężczyźni ŚREDNIE (M) l ODCHYLENIA STANDARDOWE (SD) SKALI EKSTRAWERSJI GRUPA M SD N 9.59 4.30 4.48 6.18 5.66 5.72 13.15 172 56 116 Studenci Kobiety 13.34 38 16 22 Cala próba 12.15 4.27 38 16 22 Cala próba 14.61 172 56 116 Kobiety 9.94 9.98 4.48 15.02 5.09 4.ŚREDNIE (M) l ODCHYLENIA STANDARDOWE (SD) Tabela 4 Tabela 6 ŚREDNIE (M) l ODCHYLENIA STANDARDOWE (SD) SKALI NEUROTYZMU .06 7.43 3.95 172 56 116 Kobiety 7.90 454 GRUPA Mężczyźni Kobiety Mężczyźni Kobiety Rodziny pacjentów Mężczyźni Tabela 5 Tabela 7 ŚREDNIE (M) l ODCHYLENIA STANDARDOWE (SD) SKALI SD N 15.80 3.02 9.00 13.89 454 Mężczyźni Kobiety Mężczyźn i Kobiety Rodziny pacjentów Mężczyźni 41 .87 2.10 3.30 3.24 5.25 11 .54 3.37 12.04 14.47 5.

2 z pracy: Eysenck i in.63 10. że Polacy uzyskują bardziej . Rysunek 1 (zrekonstruowany na podstawie Fig.jest on nadal skośny.88 5. Grupa polska była znacznie mniejsza i bardziej jednorodna niż angielska. mechanicy i inni (31 2 mężczyzn i 288 kobiet). itd.63 6.29 14. 1985. ekstrawertywnych. E 42 43 Polska . Dlatego w tabeli 1O podaliśmy jedynie wskaźniki skośności i kurtozy dla skal N.Eysenck i in. We wcześniejszych badaniach często stwierdzano. Nie znaleźliśmy publikacji. Eysenck i in. Poważnym . ROZKŁADY WYNIKÓW W porównaniu z wynikami badań brytyjskich polskich mężczyzn można uznać za bardziej psychotycznych. depresyjne. Jedynie Corulli (1987) udało się uzyskać podobnie dobre wskaźniki i to tylko dla mężczyzn . rodziny pacjentów (177 męż­ czyzn i 277 kobiet) Wielka Brytania: l .66 5.być może. 1961 . lęko­ we.Corulla (1988): studenci (58 mężczyzn i 134 kobiety). IV .Pearson (1988): studentki terapii zawodowej (51 kobiet).43 9. (1985): studenci. 26) pokazuje. częścio­ wo przezwyciężonym w EPQ-R. neurotyczn e.88 13.62 7.91 5.autoprezentacji negatywnej" nie wydaje się prawdopodobna. s.33 7.66 7.37 5.14 13.badania własne: uczniowie.47 10. Płużek. z badań S. policjanci. wobec tak wysokich wyników w skali K (zwłaszcza u Polek).badaniach uczniowie to niemal wyłącznie uczniowie szkół zawodowych . 1968.65 10.02 14. W tabeli 9 podano wskaźniki skośności i kurtozy dla skali P z badań własnych .24 7.92 III IV V Skala N Mężczyźni Kobiety Skala E Mężczyźni Kobiety Skala P Mężczyźn i Kobiety SkalaK Mężczyźni Kobiety czyć o złym samopoczuciu Polaków. W naszych .31 12. V . Dla porównania podano wskaźniki dla dawnej wersji skali P (EPQ). jest wyraźna skośność rozkładu .74 13. Corulli (1987).46 6. np. nieszczerych. W naszych badaniach wskaźniki niewiele odbiegają od zera i są zbliżone dla mężczyzn i kobiet. w których przedstawiono by rozkład wyników dla pozostałych skal EPQ-R.17 15.J.78 12. nie kontrolowane zmienne.30 7.00 13. nauczyciele. (1985) oraz W.Corulla (1987): studenci (92 mężczyzn i 215 kobiet).21 14.53 12. że w naszych badaniach wyższe wyniki w skalach P i N wynikają z charakterystycznej dla Polaków szczerości i skłonności do narzekania lub do stosowania .55 14.80 8.2.49 4. studenci. 1971.10 6. różni chętni (408 mężczyzn i 494 kobiety). Możliwe . Wyniki polskie przedstawione na rysunku 2 mają rozkład zbliżony do normalnego.64 8. Grupy brytyjskie są bardzo różnorodne i słabo określone .. nieszczere.13 12.patologiczne" (neurotyczne. 5.72 10.szczerości i otwartości Polaków.za bardziej psychotyczne. Hipoteza.95 7. ale żadnej nie można uznać za reprezentatywną dla populacji młodzieży i dorosłych danego kraju .51 14.54 12. uczennic e. może wynikać ze złego tłu­ maczenia testu. 1 i Fig.09 9. Dalej idące interpretacje różnic w skalach EPQ-R między kobietami i mężczyznami oraz między krajami wymagałyby jednak przeprowadzenia nowych.Tabela 8 ŚREDNIE WYNI KI W SKALACH EPQ-R MĘ2:CZYZN l KOBIET W POLSCE l W WIELKIEJ BRYTANII WIELKA BRYTANIA POLSKA l 11 11.18 10. częstszego w Polsce praktykowania badań anonimowych i z wielu innych przyczyn.) wyniki w kwestionariuszach osobowości niż badani w innych krajach (por. Gattell i Scheier. Choynowski.liceów. że za obserwowane różnice odpowiadają zupełnie inne. neurotycznych. że rewizja skali tylko częś­ ciowo poprawiła rozkład wyników.95 9.Corulla (1989): studenci. polskie kobiety.68 9. 11 . introwertywne. specjalnie zaplanowanych badań .77 15. Nie zawsze musi to świad- mankamentem skali Psychotyzmu EPQ.66 11 . 1987).31 3. III . Wolińska i Drwal. większej .

1985) i K z polskiej wersji EPQ-R oraz. l l . z wyjątkiem skali E. choć za najgorszą pod tym względem należy uznać skalę N. chociaż różnice między skalą E i P są niewielkie. l . Skala E w przypadku mężczyzn okazała się nawet nieco bardziej skośna .. ~. Rozkład wyników skali Psychotyzmu EPQ-R Polska lepsze . l Mężczyźni Mężczyźni li l l l l 40 Kobiety ao l l l l l' l l '' 30 l l ł l l Kobiety l l l l l .. Jak łatwo sprawdzić. Podsumowując rozważania na temat skośności i kurtozy skal z naszej adaptacji EPQ-R trzeba stwierdzić..dla porównania -wskaźniki skośności dla angielskiej wersji EPQ (Bental! i in . Dla pozostałych skal wskaźniki nie były bardzo wysokie. . 1.120r----------------------------------------100 50 r-----------------------------------.. że uzyskane wskaźniki są satysfakcjonujące i pozwalają na stosowanie testów parametrycznych przy statystycznych analizach wyników. chociaż te ostatnie są 44 o . E i K są mniej skośne (bardziej zbliżone do rozkładu normalnego) niż w skali P. Za to wskaźniki kurtozy w badaniach polskich były najlepsze w przypadku skali P. Również skala P okazała się w badaniach angielskich gorsza od polskiej . 1989). 'l ' l l l l l l :·l l l 10 l l l l l l Wynik skali 28 32 Rys. 1. Rozkład wyników skali Psychotyzmu EPQ-R -Anglia (Eysenck i in. 45 . rozkłady wyników w skalach N... o 8 28 12 32 Wynik skali Rys. Najbliższa rozkładu normalnego była skala N. Skośność skal z angielskiej wersji EPQ jest porównywalna ze skośnością skal polskich (EPQ-R). niż skala P.

32 0.WSKAźNIKI SKOŚNOŚCI l KURTOlY DLA SKALI p W POLSCE l W WIELKIEJ BRYTANIJ WIELKA BRYTANIA POLSKA l 11 EPQ SKOŚNOŚĆ Mężczyźni 0.15 0.własne: uczniowie.Corulla (1987): studenci (92 mężczyzn i 215 kobiet).53 0. M PYTANIE 3 8 13 17 22 26 31 35 38 43 46 52 60 65 70 74 76 80 83 84 87 92 97 100 0.30 O.35 0.62 0.70 0.55 0.60 0.40 -0.48 0.34 0.35 1.55 0.Bentaił i in. E i K dla części pytań diagnostyczna jest odpowiedź "nie".61 -0.82 0.39 0.30 0.15 0.41 0.40 -0.47 O.Eysenck i in..68 0. W skali N diagnostyczne są wyłącznie odpowiedzi "ta k".49 1.48 0.48 -0.53 0. 25-pytaniowa. 46 -0.48 0.46 0.48 0.34 0.48 0.39 0.89 0.50 0.90 0. MĘZCZYŹNI N= 177 Tabela 10 WSKAźN IKI SKOŚNOŚCI l KURTOZY DLA SKAL E.42 0.42 0.27 0.47 0.75 -0. W skalach P. .17 -0.40 0.48 0.41 0.49 0.08 0.41 0. 1989.57 0.58 0.27 0.3.34 -0.47 1.40 0.20 -0.23 0.39 0. Dla każdego pytania podane są średnie arytmetyczne i wskaźniki mocy dyskryminacyjnej .45 0.41 1.38 KOBIETY N= 277 MĘZClYŹNI N = 177 KOBIETY N= 277 0.62 0. 13 0.83 0.33 -0. (1985): skala P w wersji EPQ.1) pytania z wynikiem całej skali pomniejszonej o to pytanie: z reguły jest ona niższa od zwykle obliczanej korelacji pytania z całą skalą.71 0.28 0.60 0.42 0.44 0.16 Kobiety Ogólem KURTOlA Mężczyźni Kobiety Ogółem Polska.77 0.24 0.50 0.44 0.02 0. MOCDYSKRYMINACYJNA PYTAŃ Tabela 9 W tabelach 11-14 przedstawiono podstawowe charakterystyki pytań czterech skal EPQ-R.18 0.48 0.43 0.11 0.59 0.66 0.63 0.05 0.38 0.85 0.48 0. (1985): studenci.26 0.48 0.53 0.37 0.29 0.37 0. studenci.32 0.13 0.41 0. nauczyciele.65 4. dlatego średnie dla pytań to jednocześnie frakcje odpowiedzi diagnostycznych .58 0.28 0.54 0.18 3.Eysenck i in.74 0.46 0.53 1.34 0.60 1.44 -0.06 0.46 E N K 0.badania 5.49 0. .38 47 .23 0.53 0.42 0.39 0. N i KW POLSCE (EPQ-R) l W WIELKIEJ BRYTANII (EPQ) POLSKA SKALE E WIELKA BRYTANIA N K -0.51 SKOŚNOŚĆ Mężczyźni Kobiety Ogółem KURTOlA Mężczyźni Kobiety Ogółem Wielka Brytania .49 0.59 0.67 -0.51 0.61 -0. Odpowiedzi na pytania EPQ-R są dychotomiczne.30 0.23 0.38 0.54 0.26 0.23 -0.39 0.37 0.57 0.46 0. różni chętni badani na ulicach i za pośrednictwem poczty (693 mężczyzn i 878 kobiet).34 0.58 2. rodziny pacjentów (177 męzczyzn 1 277 Tabela 11 kobiet).32 0.48 0.39 ~ r. Ws kaźnikiem mocy dyskryminacyjnej pytania jest korelacja (r. . CHARAKTERYSTYKA PYTAŃ SKALI NEUROTYZMU: ŚREDNIA ARYTMETYCZNA (M) l KORELACJA Z WYNIKIEM OGÓLNYM SKALI (r~) Wielka Brytania: l 11 EPQ .

39 0.76 0.21 0.61 0.49 0.07 0.55 0.84 0.42 0.14 0.68 0.28 0.07 0.25 0.76 0.50 0.26 0.41 0.22 0.51 0.51 0.10 0.05 0.53 0.37 0.51 0.88 0.39 0.43 0.61 0.10 0.44 0.13 0.20 0.41 0.27 -0.50 0.33 0.37 0.25 0.44 0.06 0.1 6 0.65 0.20 0.28 0.42 0.06 0.35 0.29 0.17 0.31 0.60 0.55 0.76 0.17 0.22 0.09 0.18 0.17 0.65 0.72 0.26 0.49 0.15 0.12 0.42 0.01 0.37 0.90 0.17 0.23 0.13 0.33 0.17 0.43 0.34 0.64 48 rk M MĘZCZYŹNI 0.12 49 .24 0.21 0. 04 0.47 0.17 0.35 0.39 0.71 0.75 0.59 0.45 0.20 0.05 0.16 0.16 0.26 0.32 0.14 0.22 0.57 0.10 0.33 0.03 0.Tabela 13 Tabela 12 CHARAKTERYSTYKA PYTAN SKALI EKSTRAWERSJI: ŚREDNIA ARYTMETYCZNA (M} l KORELACJA Z WYN IKIEM OGÓLNYM SKALI (rit} M PYTANIE 1 6 11 16 20 24 28 33 36 40 45 47 51 55 58 61 63 67 69 72 78 90 94 rk KOBIETY MĘŻCZYŹNI KOBIETY N = 177 N= 277 N -177 N =277 0.02 0.71 0.24 0.28 0.72 0.73 0.46 0.78 0.73 0.11 0.05 0.42 0.28 0.50 0.24 -0 .24 0.07 0.01 0.28 0.29 0.11 0.26 0.49 0.13 0.42 0.22 0.40 0.59 0.38 0.18 0.17 0.34 0.55 0.41 0.85 0.71 0.73 0.81 0.04 0.12 0.25 0.12 0.72 0.61 0.64 0.07 0.46 0.06 0.59 0.08 0.1 2 0.21 0.21 0.02 -0.37 0.30 0.49 0.46 0.19 0.70 0.53 0.43 0.34 0.54 0.89 0.14 0.54 0.03 0.30 0.37 0.33 0.18 0.04 0.53 0.59 0.08 0.48 0.72 0.41 0.60 0.10 0.18 0.38 0.33 0.79 0.27 0.02 0.74 0.13 0.36 0.28 0.21 0.08 0.77 0.25 0.16 0.65 0.17 0.177 N =277 0.06 0.39 0.20 0.13 0.31 0.29 0.50 0.25 0.28 0.56 0.55 CHARAKTERYSTYKA PYTAN SKALI PSYCHOTYZMU : ŚREDN IA ARYTMETYCZNA (M) l KORELACJA Z WYNIKIEM OGÓLNYM SKALI (r~) PYTANIE 2 5 7 9 12 14 18 21 25 29 30 34 37 41 42 48 50 54 56 59 64 68 73 75 79 81 85 88 91 95 96 99 MĘŻCZYŹNI KOBIETY MĘZCZVŹNI KOBIETY N= 177 N= 277 N .42 0.43 0.39 0.36 0.31 0.29 0.62 0.16 0.35 0.

16 -0. że inwen tarze Eyse~cka <.14 0.30 0.49 0.29 0.45 0.27 0. 56 i 64 (to je ujemn e).16 O.1 9 0.02 -0.06 0. 9.też ~PQdo dąząc .22 0.32 0.do ach Corulll (1987.59 0.27 0. Nies~odziewana.Tabela 14 CHARAKTERYSTYKA PYTAŃ SKALI KŁAMSTWA: ŚREDN IA ARYTMETYCZNA (M) l KOREl ACJA Z WYNIKIEM OGÓLNYM SKALI (r~) M PYTANI E 4 10 15 19 23 27 32 39 44 49 53 57 62 66 71 77 82 86 89 93 98 datnia k?relacja .72 0.13 0.14 0.08 0.29 0.23 -0.20 0.23 0.21 Więksiość pytań EPQ-R charakteryzuje się zadowalającymi o parametrami. Stosun kowo n iższa wartość pytań skali P znajdu (hooczywiście odbicie w gorszych wskaż n ikach rzetelności mogeniczności) tej skali. 51 . IV .28 0.19 -0.51 0.08 -0.08 -0.08 -0.26 0.78 0.13 0.42 0. Drw~l.07 -0.02 -0.49 -0.18 0.67 0.12 0.09 0. 1990).15 0.13 -0.54 0.43 0.39 0.43 0. (por.12 -0.71 0.37 0.54 0.Corulla (1989).29 -0.24 0.34 0. .08 0. · dzy m~ Tabela 15 SKALE P-E P-N P-K E-N E-K N-K INTERKORElA CJE SKAL EPQ-R WIELKA BRYTANIA POLSKA III 11 l IV KOBIETY MĘŻCZ'ftn KOBIETY MĘŻCZYltł KOOIET MĘŻCZYltł KOBIETY t.05 -0.odme z teorem~ tycznymi założeniami Eysencka.Eysenck i in.45 0.ą wyników brytyjskich .32 -0.41 0. R) Trzeba przypo m nieć. Bliższy opis grup oraz liczebności -zob. o c zależe na powin pytań nie wymia o ja Ewent ualna decyz .18 0. 10 0.06 -0. ostate ęła charakter translacji i jako taka osiąg n na~1~ ~ en1u Nie wymieniano więc słabyc h pytań po przeprowad~ c e mpirycznych .08 Polska .55 0.23 0.54 0.08 0.29 0. d skal.•27 -0.15 -0.34 0.34 0.25 0.13 -0.30 0. kowej czynm y analiz iem zystan tworzo no z wykor uzyskania jak najbardziej n iezależ nych skal.15 0. Korelacje poniżej O. tabela 8. 16 -0.12 -0.. Jedynie w skali P znajduje się kilka pytań yzn mężcz grupie w i ionej ujawn niskiej mocy dyskryminacyjnej pyi w grupie kobiet. Polska wersja EPQ-R . 14.53 0.37 0.36 0.08 0.59 0.39 0. podobną korel ację E i N zaobserwow~ł Choyn e z Wlększo­ zgodn są 1 e wyższ nie nie są wyraż w polsce nieco silniej skorelowana (ujemn ie) z iła w badam skalam i p i K wystąp .44 0.32 0.26 0.53 0. owsk1 ~ 1 968) .58 0.43 0.39 0.04 -0.56 0. MĘZCZVL:NI KOBIET Y MĘ2:CZYL:NI KOBIETY N=177 N= 277 N = 177 N= 277 0.36 0.06 0.20 -0.29 0.16 0.16 -0.43 0.Corulla (1988). cji adapta j polskie planowanych zastosowań transz cji.(ŻClfiNKOOIETY M~l 0.17 -0.16 -0.1O dla obu płci mają nawet ie ostatn tania o numer ach : 5.02 -0.04 -0.. Mimo to udało się uzyskać dużą mezaleznos .33 0.04 0.46 0. wytłum ł potrafi nie autor sam czego 1988).30 0.23 0.26 0.37 0.08 0.4.46 0.41 0.10 0.45 -0. INTERKORELA CJE SKAL EPQ-R Korelacje między czterema skalami EPQ-R są dość podob jest ne w Polsce i w Wielkiej Brytanii (tabela 15).badania własne Wielka Brytania: l .35 0.00 0. III . 1 e korelacje r. .67 0.36 0.20 0.07 -0.12 0. Ekstrawersja 50 n euro~yzmem . zg.39 0.14 -0. aczyc.52 0.71 0.06 -0.30 0.03 O.Corulla (1987).14 -0.15 0.30 -0.25 0.23 0. adapta ury proced y zmian decyzja taka wymagałaby lacji na przykład na parafrazę.24 0.22 -0. posła? czną.45 0.19 -0.37 0.15 0.38 0. 5.03 0. (1985): 11 .20 -0.

Maciejczyk (1990) - N• 92 N .79 0.61 0.87 0.2.82 0.80 0.67 0.85 0. 215 IV MĘŻCZ'IiM KD!llflY ~ KOllifTY N • 134 N• 312 N • 288 N· 58 0.87 0.J. SKALA 5. Wyjątkowo wysoki współczynnik stabilności uzyskała skala E.84 0.85 0.45.nasza wersja b .82 0.75 0.81 0. Oceny rzetelności naszej wersji są nieco niższe w zestawremu z wersją J.85 0. Maciejczy k i wersją brytyjską. III .75 0.76 0. Maciejczy k.83 0.85 0. Podano je w tabeli 17.58 0. Tabela 18 ZGODNO$ć WEWNĘTRZNA SKAL EPQ-R W POLSKICH BADANIACH J.73 0.wersja J.83 0. Jednak znowu skala P okazuje się mniej rzetelna od pozostałych skal EPQ-R.77 a .83 0. 53 .66 0. Tabela 16 WSPÓŁCZYNNIKI STABILNO$CI BEZWZGLĘDNEJ (TEST-RETEST) SKAL EPQ-R DLA UCZNIÓW (N= 124) SKALA r. osobista) . który w przypadku EPO·R powinien być identyczny ze wspólczyMikiem alfa Cronbacha.45 0.73 0.79 0.85 0.82 0.82 0.87 0. Maciejczyk Wielka Brytania: 1 . Przerwa między pierwszym a drugim badaniem wynosiła średnio 9 miesięcy. RZETELNOŚĆ WSPÓŁCZYNNIKI ZGODNO$CI WEWNĘTRZNEJ (ALFA CRONBACHA) DLA SKAL EPQ-R (GRUPY PODSTAWOWE) Rzetelność EPQ-R szacowano na dwa sposoby.83 CNA PRÓBA Dla porównan ia podano w tabeli 18 oceny rzetelności skal 9 EPQ-R z badań J.Tabela 17 5.72 Stabilność skal EPQ-R jest zupełnie zadowalająca .Corulla (1988).81 0.70 tylko w grupie studentów.78 0. IV . 11 . przekraczająca O. N E p K 0. MACIEJCZYK l W BADANIACH BRYTYJSKI CH SKALA N E p K POLSKA N= 66 a b 0.73 0. Nie spotkaliśmy w literaturze innych badań nad stabilnością skal EPQ-R.Corulla (1989).73 0.z _wyjątkiem skali Pdazupełnie zadowalające.Corulla (1987).1.83 0. 5. oraz dane z kilku badań brytyjs~ich_. Grupa 124 dziewcząt i chłopców została dwukrotni e zbadana EPQ-R.82 Polska.84 0.5. (1985).82 0.86 0. STABILNOŚĆ BEZWZGLĘDNA Stabilność bezwzględna została oszacowa na tylko dla uczniów.86 0.83 0.82 0.81 0. ZGODNOŚĆ WEWNĘTRZNA Podstawą oceny zgodności wewnętrznej skal EPQ-R były współczynniki alfa Cronbacha.78 0.84 0. która przebadała 66 słuchaczy wyższej szkoły wojskowe j naszą i własną wersją EPQ-R.80 0.86 0. Maciejczyk obliczala wspólczynnik 20 Kudera·Richardsona. Najniższa jest rzetelność skali P. ale .80 0.84 0.Eysenck i in.81 0.90 0. inf.5.75 0. Maciejczyk (1990.73 0. zaś w niewielkiej grupie krewnych i powinowatych pacjentów psychiatry cznych osiągająca zaledwie 0.89 0. Skala P okazuje s1ę ~etelna w _ba_ ) brytyjskrch badanrach w li dominowa (studenci niach studentów oraz w badaniach J.88 0.83 0.73 0.84 0. 52 N E p K MĘZCZVŻNI KOBIETY UCZNIOWIE STUDENCI N=45-4 N= 177 N =277 N= 244 N= 172 RODZI NY PAC JENTOW N= 38 0.77 0..obliczając stabilność bezwzględną oraz zgodność wewnętrzną skal.81 WIELKA BRYTANIA II I 11 l MĘŻCZ'itN KOBIE!Y N • 494 N• 408 MĘiczvtN KOOIEIY 0.83 0.84 0.65 0. • J.82 0.5.78 0. Współczynniki korelacji między wynikami obu badań podane są w tabeli 16.

TRAFNOŚĆ SKAL EPQ-R 5. zdefiniowanych tak.wartość odpowiadającą określone­ mu poziomowi ufności. * dodatniej korelacji skali K z Kwestionariuszem Aprobaty Społecznej (KAS) Drwala i Wilczyńskiej.25 1.05 2.NI KOBIETY N = 292 N = 166 N = 359 0. Tym razem obliczeń dokonano dla grup podstawowych i dodatkowych łącznie.86 . czyli przedziału . Jeśli akceptuje się większy margines błędu . by z prawdopodobieństwem 95% oszacować przedział. 5.3. KOBIETY PU E WSPÓŁCZYNNIKI ZGODNOŚCI WEWNĘTRZNEJ MĘZCZYŹ.60 0.86 0. jak grupy. oddzielnie dla kobiet i dla mężczyzn .NI KO BI ETY PU PU SEM SEM SEM t--c-.NI N = 283 N E p K 0. 55 .20 1.94 4 4 4 4 3 3 3 3 Jak widać . s. W tabeli 19 przedstawiono współczynni ki zgodności wewnętrznej skal EPQ-R dla uczniów.91 4 4 4 4 3 3 3 3 2.66 0.z określonym prawdopodobieństwem.21 1. Pozwalają one ocenić.91 4 4 4 4 3 3 3 3 2.SEM ~ras% ~ras% ~85% 95% 85% 2. TRAFNOŚĆ TEORETYCZNA Znajomość standardowych błędów pomiaru (zob. *dodatniej korelacji skal P i N ze skalami Schizotypii (STA) 1 Pogranicznych Zaburzeń Osobowości (STB) z kwestionariusza STQ Claridge'a.NI DOROŚLI STUDENCI UCZNIOWIE Korelacje z wynikami kwestionariuszy osobowośCi Zgodnie z przewidywaniam i teoretyczn ymi i z wynikami innych badań należało oczekiwać: .6.96 1. Przedział ten jest symetryczny względem wyniku otrzymanego: < x -za SEM. W tabeli 20 podane są wartości umożliwiaj ące utworzenie przedziałów ufności .99 2.32 1.NI PU KOBIETY MĘZCZYŹ. BY UZYSKAĆ GRANICE PRZEDZIAŁU UFNOŚCI współczynników rzetelności SKALA Tabela 19 (ALFA CRONBACHA) DLA SKAL EPQ-R (GRUPY PODSTAWOWE l DODATKOWE ŁĄCZNIE) UCZNIOWIE SKALA MĘZCZVŹ.78 STUDENCI KOBIETY MĘZCZVŹ.76 pozwala na wyznaczenie granic przedziału ufności . dla których zostały opracowane normy (por. to do wyniku otrzymanego należy dodać 3 i odjąć 3.12 1.04 2.86 0.81 0.85 0.5.90 4 4 4 4 3 3 3 3 2.60 0.77 0. w jakim znajduje się . studentów i dorosłych .04 1.02 2. Tabela 20 STANDARDOWE BŁĘDY POMIARU (SEM) l WARTOŚCI (PU) JAKIE NALEZY DO l ODJĄĆ OD WYNIKU OTRZYMANEGO. STANDARDOWY BŁĄD POMIARU l UFNOŚCI PRZEDZIAŁY Standardowy błąd pomiaru (SEM) obliczono na podstawie alfa Cronbacha.85 0.82 0. tabela 20) 54 PU SEM 0. 67-68) . w jakim znajduje się jej prawdziwy wynik.02 2.10 1. * ujemnych korelacji skal P i N z Kwestionariuszem Aprobaty Społecznej .92 ~'SS% 4 4 4 4 3 3 3 3 MĘZCZVŹ.5.6. a przy czym skala P powinna wyżej korelować zSTB. przyj m uj ąc prawdopodobieństwo 85%.86 2.67 0.90 0.11 1.z prawdopodobieństwem odpowiednio 95% i 85% -w jakich granicach leży prawdziwy wynik osoby badanej.95 4 4 4 4 3 3 3 3 PU 1.94 2.87 0.82 0.63 0. do wyniku uzyskanego przez dowolną osobę badaną należy dodać 4 i odjąć 4 .05 i O.15).76 0.70 DOROŚLI MĘZCZVŹ.96 2.prawdziwy wynik osoby badanej .86 0.82 SEM 95% 85% N p K 2.69 0.NI KOBIETY N= 105 N= 209 0. 0.06 1. x + za SEM > gdzie x oznacza wynik uzyskany przez osobę badaną a Za .84 0.1. dla dwóch poziomów ufności (0.

15* 0.14* -0.17** -0.14* -0.26*** -0. jak oczekiwa no. 22*** -0.p< 0.60*** 0.57*** N -0.14* uzdolniony wybaczający . 13* -0.23*** -0.05 . (1988) podają bardzo podobne do naszych korelacje STA i STB ze skalami EPQ (wersja katalońska) .05 -0.wynik ogólny liczony standardowo (punktacja 1-7) WOR . Skala E powinna korelować z wartościami .p < 0.1 2* 0.19** 0.17** 0. że wysoki wynik w skali wiąże się z n iższąpozycJą w hierarchii wartości. 1991 ).39*** (N= 332) -0.38*** WOR 0.18** 0.001 (test dwustronny) ••• Korelacje obliczone na podstawie wyników badania uczniów i studentów z grupy podstawowej (N = 267) oraz neurotyków (N = 100. towarzyskimi" .18** narodowe rodziny dojrzała m iłość 0.17** niezależny obdarzony wyobraźnią odpowiedzialny O.23*** dostatnie życi e pokój na świecie przyjemność równowaga wewnętrzna K -0.34*** E bezp ieczeństwo -0.68*** WARTOŚC IINSTRUMENTALNE MACH V (N = 306) wo K 0.24*** 0.02 0.01 .03 0.12* ambitny czysty 0. Mimo to można dostrzec. * odpowiednich korelacji skal EPQ-R z deklarowaną ważnoś­ cią wartości ze Skali Wartości Rokeacha: skala P powinna korelować dodatnio z aprobowaniem indywidualistycznych i "przyjemnościowych" wartości .15** -0. .18** 0.24*** O.23*** · -0.20*** 0.p< O.*dodatni ej korelacji skali P ze skalą Makiawelizmu. nieco wyższą korelację STB (niż STA) ze skalą P.12* 0.30*** -0. Tabela 21 WSPÓŁCZVNNIKI KORELACJI MIĘDZY WYNIKAMI W SKALACH EPQ-R A WYNIKAM I W INNYCH KWESTIONARIUSZACH OSOBOWOŚCI KWESTIONARIUSZE OSOBOWOŚCI STQ (N= 306) STA STB SKALE EPQ-R p E N Tabela 22 KORELACJE MIĘDZY SKALAMI EPQ-R A OCENĄ WARTOŚCI ZE SKALI WARTOŚCI ROKEACHA SKALE EPQ-R WARTOŚCI -0.39*** wolność zbawienie -0 .12* -0. a ujemnie z aprobowaniem wartości konwencjonalnych i " prospołecznych".wynik ogólny liczony według klucza zredukowanego (punktacja 1-3) •• Korelacje są zgodne z oczekiwa niami.14* odważny o szerokich horyzontach pomocny -0 . co należy chyba uznać za oznakę braku trafności różn icowejSTAi STB. Gryzie.01 . które w innych przypadkach wykazują zupełnie odmienne układy korelacji.21*** -0.02 -0. odwrotnego układu korelacji należało oczekiwać dla skali K.p< 0.17** . a nie traktować jako defekt skal EPQ-R. Obie skale Claridge 'a korelują bardzo podobnie ze skalami EPQ-R. Muntaner i in.p< 0. W tabeli podane tylko korelacje istotne statystyczn ie.p< 0.15* 0.13* 0.001 (test dwustronny) *** WO .17** 0.14* równość szczęście życie pełne wrażeń KAS p WARTOŚC IOSTATECZNE bezp iecze ń stwo świat piękna 0. 12* -0. Ujemna korelacja oznacza.OS .13* posłusz ny O.24*** -0.09 0. 56 -0.17*** 0.02 0. 57 .

.. . ~z­ nanie społeczne" oraz oceny wartości instrumentalnych : ..obdarzony wyobraźnią (śmiały. ..c y wyżej. . .hedonistyczne": .. znając j. .In telektualista"..al.pokój na świecie (świat wolny od wojen i konfliktów)" .bezpieczeństwo rodziny (troska o najbliższych)" .. brak nadmiernego pośpiechu )". (por. 1985) nie wydaje się jednak usprawiedliwione. koreluje dość nisko z Psychotyzmem (skala P}.równowaga wewnętrzna (brak konfliktów wewnętrznych}" .posłuszny"...kochający" . . . tabele 15 i 21 ).~ niekonwencjonalnością myślenia . Zbadała 82 studentów kwestionariuszem EPQ-R STQ Claridge'a oraz baterią testów uzdolnień twórczych 'wzorowanych na testac~ Guil~~rda..uprzejmy". uczciwy". Wallacha i Kogana..p .zwy. uznania społecznego itd .en1e~ bardzi~J konwencjonalnych wartości i może wskazywac na k1erowan·1·~ sie aprobatą społeczną i konformizmem .z wartością "odpowiedzialny (niezawodny. Najwięcej istotnych korelacji dotyczy skali Psychotyzmu i (z reguły z przeciwnym znakiem) skali Kłamstwa..mądrość". 59 .e szc. . ale są to jednak jego najwyższe korelacje ...poczucie własnej godności" . " Podobny obraz zaletności motna było zaobserwować w przypadku korelacji między wartościami ze Skali Wartości Rokeacha a skalami Makiawelizmu oraz skalami Schizotypii i Pogranicznycl\ Zaburze ń Osobowości z kwestionariusza STO Claridge'a. ze skala p EPQ-R koreluje z oryginalności ą odpowiedzi w tzw.pogodny". ambitny (pracowity.prawdziwa przyJazn . że skala t. indywidualistycznej. Wbrew oczekiwaniom n1e korelują ze ~kalą E oceny wartości dotyczących przyjaźni . samodzielny)". .wolność (niezależność osobista.. . . Nie ko relowały istotnie z żadną skalą EPQ-R oc~ny nastę- pujących wartości ostatecznych: . rzetelny) .. Orygmalnosc odpowiedZI (glo- występują w teście . wolność wyboru )" . przyjemność (miłe uczucia. .• poczuci~ ?~~ona­ nia". Jedynie ..Kwestionariusz Aprobaty Społecznej zdecydowanie koreluje ze skalą Kłamstwa (K) i podobnie jak ona -z innymi skalami EPQ-R (por.e ~ uzdolnieniami twórczymi . Skala E istotnie koreluJ. .ezę .. Makiawelizm. np. aktywne}" 10 . . E. Wyższe wyniki w skali P wiążą się z cenieniem wartości takich jak: . Szeremet (1990) postawiła ~lpot.szczęście (radość.z oryg1nalnosc1ą .twy wartości w Skali Wartości. życie wieczne)" . Sk. Koreluje ona z cen1. Jednocześnie nisko cenią wartości: . . . n. Korelacje z oryginalnością w testach twórczości Wartości cenione przez osoby o wysokich wynikach w s. Skala P mierLy zatem coś więcej niż tylko nonkonformizm lub aprobatę społeczną (ściślej. tak jak luje w stopniu znaczącym z taki..wyznawanie poglądów nie cieszących się aprobatą społeczną) .. ~orelaCJa jest ujemna. 1969). . .mi ~arto. 58 '' Korelacje skali K podobne są do korelacji Kwestionariusza Aprobaty Społecznej .e EkstrawerSJI 1 Neurotyzmu wykazują znacznie niższe i mnieJ ko~s~kwe~tne korelacje z wartościam i. testach twórczości..ze korelaCJI EPQ-R ze Skalą Wartości Rokeacha 1powołując s1ę na znaną tezę o związku twórczości z psychopatolog ią. Podejrzewanie osoby o wysokich wynikach w skali P o skłon­ ności psychopatyczne (por. odważny (broniący swoich przekonań)" .uczciwy". zadowolenie)" .. może wskutek niskiej rzetelności skali Mach. niezależnej .życie pełne wrażeń (podniecające. . że skala P nie kore" W tabeli 22 podano skrócone na.a kore~uJ. • Podobny układ korelacji (choć z przeciwny~ z. . niekonwencjonalnej. Wyłania się z tego obraz osoby aktywnej. twórczej.kali Psychotyzmu pozwalają przypuszczać .~ciam i jak .odpow1edz1alny : .nak1em) W'j~ kazuje skala Kłamstwa 12 ..opanowany". Strzałecki. z aspiracjami)" 11 . uzdolniony (o dużych umiejętnościach)" . Najbardziej interesujące są korelacje EPQ-R z ocenami wartości ze Skali Wartości Rokeacha... Pospiszyl.. że introwerty. choćby dlatego. Jest to dość spójny obraz osoby niezależnej .logiczny". miłości. uprzejmy" . .. Osoby z wysokimi wynikami w skali P wysoko cenią też wartości .bezpieczeństwo narodowe (zabezpieczenie przed napaścią)". co znaczy. . niezależny (nie podporządkowany nikomu . Tu podajemy pełne na. T?rra~ce'a. szczególnie . cen1ą odpowiedzialność. Nie. Barrona. .dostatnie życie (dobrobyt)". twórczy }".zbawienie (zbawienie duszy..

w całym zestawie testów jednej osoby) oceniało na skali od 1 do 5 punktów niezależnie dwoje sędziów kompetentnych.. teściowa (1 ). siostry (5) . matki (7). Oceny sędziów korelowały ze sobą istotnie (r = 0. pracowników naukowych zajmujących się psychologią twórczości. Skala K korelowała z płynnością i oryginalnością ujemnie i znacznie słabiej (od -0 . czy pokrewieństwo z osobą chorą na schizofrenię wiąże się z podwyższonymi wynikami w skalach . Ponieważ badania te były inspirowane przez koncepcje genetycznych uwarunkowań schizofrenii .46) a suma dwu ocen stanowiła miarę oryginalności. że rodziny pacjentów uzyskały wyniki odbiegające od wyników uczniów i studentów: zdecydowanie niższe w skali P. przez Woody'ego i Claridge'a.20 -0. średnie wyniki w skalach EPQ-R podano wcześniej w tabelach 4-7 .05. test dwustronny Rozkład ocen oryginalności był silnie skośny. p< 0. córki (2). teść (1 ).12 0. Skala E nie korelowała istotnie z żadną miarą twórczości .18 0.12 0. skala N tylko w jednym z pięciu testów {0. niższe w skali E.krewnych" znaleźli się zatem: bracia (5 osób). wykształcenie od niepełnego podstawowego do wyższego) . grupę kontrolną utworzono z osób bliskich pacjentowi. nieco wyższe w skali N i wyższe (zwłaszcza mężczyźni) w skali K.23). Nie stwierdzono żadnych różnic między grupami w skalach P. W grupie . w szczególności -w skali Psychotyzmu z EPQ-R i Schizotypii (STA) z kwestionariusza Claridge'a.powinowatych" znaleźli się : szwagrowie (3) . E i K.45.29.01). Porównanie dwóch grup osób bliskich pacjentom schizofrenikom ujawniło pewne różnice .03 -0. W grupie . Płynność korelowała z psychotyzmem od 0. ojcowie (3) .21 ). z małżonków lub powinowatych. Różnice między krewnymi i powinowatymi pacjentów schizofreników J. Badania prowadzono w czasie odwiedzin w szpitalu psychiatrycznym oraz w domach pacjentów objętych opieką ambulatoryjną. Woody i Claridge (1977) uzyskali w badaniach studentów angielskich istotne korelacje skali P (z dawniejszej wersji inwentarza: EPQ) z płynnością (liczbą odpowiedzi) i oryginalnością (uniqueness) odpowiedzi w pięciu testach twórczości Wallacha i Kogana.68.32 do 0.09 0.20 0. mimo stosowania bardzo . grubej" miary twórczości i mimo dość niskich korelacji . jednak trans- formacja logarytmiczna tych ocen (zalecana np. 1977) nie powodowała godnych uwagi zmian korelacji z kwestionariuszami. 60 Wyniki Szeremet.24 0. syn (1 ).61 do 0. bratowe (3) .od 0.22 RAZEM 82 0. że podobną korelację z oryginalnością uzyskano dla skali Schizotypii (STA) z kwestionariusza STQ Claridge'a (r = 0. że udało się zbadać niewielkie i bardzo niejednorodne grupy (wiek od 13 do 77 lat. tzn .13 .balnie.p < 0. mężowie (3) . które mają mierzyć skłonności do zaburzeń psychotycznych. Warunek dobrowolności udziału w badaniach i poziom trudności kwestionariuszy spowodowały.22* 0. w skali N różnica była bliska istotności statystycznej 61 . n iezupełnie zgodne z oczeki- waniami (tabela 24 ). Tuźnik (1990) postanowiła sprawdzić. żony (4 ). oryginalność wyżej.08 do -0. Skala p jako jedyna korelowała istotnie (dodatnio) z ocenami oryginalności. Tabela 23 WSPÓŁCZYNNIKI KORELACJI MIĘDZY ORYGINALNOŚCIĄ A WYNIKAMI W SKALACH EPQ-R OSOBY BADANE N SKALE EPQ-R p E N K Studenci Studentki 38 44 0.10 -0. można zatem uznać za potwierdzające trafność EPQ-R. Można zauważyć. Korelacje oryginalności ze skalami EPQ-R przedstawiono w tabeli 23. Warto dodać. ale z nim nie spokrewnionych.

ale różnice wystąpiły nie w tej skali. Dzięki przeprowadzeniu przez nas dwukrotnych badań EPO-R w tej samej grupie uczniów możliwe jest sporządzenie "macierzy wielu cech . tu zamiast odmiennych metod użyto tego samego kwestionariusza (EPO-R). że krewni wykazują w1ększe nas1leme cech patologicznych niż powinowaci.. Neurotyzmu itd..67 2. tzn.40 3. por. nie zawierającej jednak skali Psychotyzmu. 1987..01 .78 7.elacji ze skalami mającymi mierzyć tę samą czy podobną zm1enną. skali Psychotyzmu i kwestionariusza STO oraz skali Mach V itd. K) i dwóch "metod" (test.. N= 124) 1989 N 5. Macierz uporządkowano według wzoru Campbella i Fiskego w taki sposób.48 1. TRAFNOŚĆ ZBIEŻNA l RÓŻNICOWA Dotychczasowe analizy trafności polskiej wersji EPO-R konna wykazaniu trafności zbieżnej . linią przerywaną . różnych metod". 1989) do jednoczesnej analizy trafności zbieżnej i różnicowej .61 11. aby powstała macierz czterech "cech" (P.. zastosowanego ponownie w odstępie około 9 miesię­ cy. aby sprawdzić korelacje m1ędzy dw1ema wersJami skali Ekstrawersji.33 6. Choynowskiego (1968}.26 9.6 .2.96 5.wyższe wyniki uzyskali krewni pacjentów.35 N= 23 Powinowaci N= 15 11. W przyszłości warto porównać wyniki różnych polskich tłumaczeń EPO-R (na przykład naszego i J. Pomysł Campbella i Fiskego polega na badaniu tych samych zmiennych za pomocą maksymalnie odmiennych metod. która ma wiązać się ze schizofrenią czy .. wykształcenia itd.73 9. 63 . Drwal.wielu metod" i zastosowanie reguł Campbella i Fiskego (1959.) pulamej w Polsce adaptacji MPI M. Podkreślono współczynniki "trafności zbieżnej" (stabilności). W tym przypadku współczynniki "trafności zbieżnej" to po prostu współczynniki stabilności (test-retest). Maciejczyk) lubEPO-R i pocentrowały się 62 m m 00 .00 11.55 0.ŚREDNIE WYNIKI W SKALACH EPQ-R l STQ Tabela 24 DLA KREWNYCH l POWINOWATYCH PACJENTÓW-SCHIZOFRENIKÓW ! OSOBY BADANE SKALE EPQ-R SKALE STQ STA STB N E p K Krewni 14. Drwal .08). Jedyną istotną różnicę zaobserwowano w skali Pogranicznych Zaburzeń Osobowości (STB) z kwestionariusza STO Claridge'a .wartość t w teście t-Studenta .47 t 1.wykazaniu kor. U~yskano za. retest).te~ potwierdzenie hipotezy..."trójkąty różnych cech.33** ... Temu służyły analizy korelacji skali Kłamstwa i Kwestionariusza Aprobaty Społecznej . nie kontrolowano bowiem wielu zmiennych i nie udało się zbadać dostatecznie dużych i zrównoważonych grup (wyrównanych pod względem wieku .47 11 . test dwustronny (p < 0 . 1989.27 0. Linią ciągłą oznaczono "trójkąty różnych cech jednej metody". m E K p N E 1990 p K N E p K N E p K Przy współczynnikach korelacji pom i nięto zera. Tabela 25 ANALIZA TRAFNOŚCI ZBIEZNEJ l RólNICOWEJ EPQ-R (Uczniowie. Nie dysponujemy wynikami b~dań rów~oległymi ~ersjami EPO-R. E.p < 0.78 0.schizotypią" .74 14. N. W tabeli 25 przedstawiono macierz korelacji między skalami EPO-R z dwukrotnych badań (w 1989 i 1990 ro ku) tej samej grupy 124 uczniów i uczennic. por. o m . Badania te można jednak potraktować tylko jako pilotaż . Podkreślono współczynniki stabilności.

Tym niemniej. do ogólnej liczby pytań w skali. główne składowe. Warunek ten jest dość dobrze spełniony. · ekstrawersja {6. Wskaźnik trafności zbieżnej (Pk) to proporcja twierdzeń lub pytań (items). analiza potwierdziła . współczynniki trafności zbieżnej powinny być wysokie. TRAFNOŚĆ CZYNNIKOWA czynniki wyjaśniały w sumie zaledwie 20 . skali E). to wskaźnik Npk wynosi 2 : 32 = 0.58) niż skala P z 1989 r. czynniku ekstrawersji) wszystkim pytaniom jednej skali (np.3% wariancji. Wskaźnik trafności różnicowej (Npk) to także proporcja.8% wariancji wyjaśnionej) . Jest to po prostu średnia arytmetyczna z ładunków czynnikowych (bez względu na ich znak) odpowiadających w danym czynniku (np .06 . neurotyzm (7. by współczynniki trafności zbieżnej były wyższe od odpowiednich współczynników korelacji znajdujących się w . Na przykład . Ideałem jest wskaźnik 1 . W tym przypadku chodzi o liczbę pozycji z obcych skal. z jakąkolwiek inną ska lą z 1990 r. kryterium Kaisera = 1) przeprowadzona na wynikach 454 osób ujawniła aż 34 czynniki wyjaśniające 66. najniższa . (najwyższa . z których dwa l:Jotyczą trafności ..27).skali P. lm wskaźnik Mk jest bliższy jedności.8% wariancji. obliczyliśmy trzy wskaźniki. do ogólnej liczby pytań w skali.6 . w której ograniczono liczbę czynników do czterech . Wskaźnik nasycenia skali daną cechą (eontent saturation) Postanowiliśmy także sprawdzić jaka jest struktura czynnikowa polskiej adaptacji EPQ-R.8%) . aby we wszystkich trójkątach macierzy wystąpił ten sam układ korelacji.00. czyli sytuacja. III. we wszystkich trójkątach powtarza się bardzo podobna hierarchia współczyn­ ników. wyżej koreluje ze skalą P z 1990 r. w której wszystkie pytania tworzące daną skalę mają najwyższe ładunki w danym czyn- = niku. psychotyzm (2.96. 5.z E) o najwyższych ładunkach w tym czynniku. a jeden rzetelności. Druga analiza.ale zadowalająca . Wykorzystując do analizy ładunków czynnikowych obiektywne kryteria zaproponowane przez Helmesa (1989). Cztery jest wskaźnikiem jej rzetelności (Mk). dała łatwe do zinterpretowania czynniki odpowiadające czterem skalom EPQ-R: l.Według Campbella i Fiskego (1959) korelacje w takiej macierzy powinny spełniać cztery warunki. aby współczynniki trafności zbieżnej były wyższe od odpowiednich współczynników znajdujących się w "trójkątach różnych cech .8%) i IV.różnych metod" (zakreślonych linią przerywaną).3. Na przykład . Helmes (1989) podaje za Comreyem (1973) nazwy wysokoś­ ci ładunków czynnikowych przydatne przy ich interpretacji: 64 65 . Ostatni warunek Campbella i Fiskego wymaga. Okazuje się. Drugi warunek wymaga.wg wartości bezwzględnej -jest tu korelacja ze skalą K: -0.4%). że cztery najsilniejsze czynniki w EPQ-R są zgodne z czterema skalami kwestionariusza. Najwyższa jest korelacja test-retest skali E. które w danym czynniku mają swoje najwyższe ładunki. bowiem w tym większym stopniu skala jest nasycona daną cechą. czyli sytuacja. 95-101) . Jeśli zatem w czynniku psychotyzmu znaleziono dwa pytania z obcych skal Uedno ze skali N. że skale polskiej wersji EPQ-R spełniają kryteria trafności zbieżnej i róznicowej . kłamstwo (3. a liczba pytań w skali p równa jest 32. Po pierwsze. Analiza czynnikowa 100 pytań (Varimax. tym lepiej. Ładun ki czynnikowe z drugiej analizy podano w Aneksach (s. Warunek ten jest spełniony dla wszystkich skal. Wskaźn ik Pk wyniósł zatem 23: 24 0. skala P z 1989 r. Tu ideałem jest zerowa wartość wskaźn ika. Trzeci warunek wymaga . w której zadne pytanie z obcej skali nie ma najwyzszego ładunku w obcym sobie czynniku. 11. drugie. (0. które mają najwyższe ładunki we własnym czynniku (skali). w czynniku pierwszym (neurotyzmu) 23 na 24 pytania wchodzące w skład skali N miały w tym właśnie czynniku swoje najwyższe ładunki.trójkątach różnych cech -jednej metody" (zakreślonych linią ciągłą). Warunek ten spełniają wszystkie skale EPQ-R.

20). skali K zaledwie słaby. dobry (good).96 0.7. średnie lub wyższe i pracują w różnych zawodach . który można zaakceptować wynosi 0. .63 0. tj. Pytanie nr 70 (ze skali N) wchodziło -z dość wysokim ładun kiem 0. 75. 69 . tzn.38 0. Podobnie pytanie nr 40 (ze skali E) wchodziło do skali P (z ładunkiem 0. Podobnie jak w wersji angielskiej najczęściej wchodziły do obcych skal (wskaźnik Npk) pytania skali P: pytania nr 9 i 34 do skali N i nr 64 do skali E. 68. 63. osoby. W skali N kryterium tego nie spełn iają pytania nr: 52. N"' M. Można powiedzieć za Comreyem. które nie uczą się i nie stud iuj ą. 25. 81 i 88 .26 0. Charakterystyka grup składają­ cych się na próbę normalizacyjną podana jest w tabelach 2 i 3 (rozdział 4 ). 29.00 0. 0.do skali P.32 - wspaniały (exce/lent). studentów i dorosłych .45 0. Pytanie nr 64 ma nawet w skali P ładunek ujemny (-0.trafność zbieżna Nok .91 1.45 0.96 0. 7. 82 i 98.44 0.71 i wyższy 0.20 . n iż reszta pytań ze skali P. 54 . trzeba będzie zmienić sposób punktowania go (klucz).trafność różnicowa M.62-0. studenci to też dorośli .14 0. Osoby badane zostały podzielone na trzy grupy: uczniów. a skala Pbardzo złą.96 0. 64. 62. s. Gorzej wyglądają wskaźni­ ki rzetelności (Mk) naszych skal. Tabela 26 WSKAźNIKI TRAFNOŚCl i RZETELNOŚCI CZYNNIKOWEJ EPQ-R ORAZ ANGI ELSKIEJ WERSJI EPQ* SKALA N E p K EPQ-R (wersja polska) P. 72. 1989. że wskaźnik Mk skali P jest mniej niż słaby.38 . za: Helmes 1989). mają wykształcenie podstawowe.10 0. 0.rzetelność (nasycenie) stanowi ą przeciętne wyniki z pi ęciu badań Warto jeszcze poświęcić nieco uwagi ładunkom poszczególnych pytań .44-0. co stanowi ponad połowę (!) pozycji tej skali. Wśród uczniów uczę­ szczających do starszych klas są również osoby powyżej 18 roku życia .08 0.04 0. 21 .90 0.30. Z punktu widzenia tego kryterium skale N i K są najlepszymi skalami EPQ-R. Naturalnie.14 0. słaby (poor). 34. Jeśli w przyszłych analizach pytanie to będzie konsekwentnie otrzymywało inne ładunki. 40. a wskaźniki skal E i N są bliskie dostatecznego. 360) P. Grupę dorosłych tworzą więc osoby powyżej 18 roku życia .35 . G rupa ta liczy 314 osób (105 mężczyzn . 209 kobiet) w wieku 18-761at. w skali P-pytania: 2.pytania nr: 1. które ukończyły 18 rok życia .30 nie spełn iają pytania nr: 19.54-0.34).31 0. 5. 18 pytań spośród 32. skala E. Trafność różn icowa (Npk) wszystkich czterech skal polskich jest lepsza niż skal angielskich. średnia wieku wynosi 33.05 0.skal E i N (tabela 26).dość dobrą. 66 67 Normy opracowano na podstawie wyników 1414 osób zbadanych w latach 1989-1992. 14. Są one nieco niższe od wskaźników skal angielskich . 56. stanowi przeciwieństwo pozostałych pytań . bardzo dobry (very good). choć i te są dalekie od doskonałości.00 EPQ (wersja angielska) N"" M~ P. W skali K podanego kryterium 0. NORMALIZACJA W porównaniu z wcześniejszą wersją angielską (EPQ) polska adaptacja EPQ-R ma znacznie lepszą trafność zbieżną (wskaźnik Pk) skal P i K oraz identyczną . 60 i 92.70-0. że minimalny ładunek czynnikowy pytania. dostateczny (fair). 18. Powszechnie przyjmuje się (Gorsuch 1974. 12.55 0.48 0.dane dla wersji angielskiej (Helmes.0.95 0. 9. 5. 61. .06 0. W tabelach A-D znajdujących się w Aneksach na końcu podręcznika podano normy stenowe dla czterech skal EPQ-R. .66 0. w skali E .44 0. tzn .

001 Uczniowie byli bardziej ekstrawertywni i psychotyczni niż studenci i dorośli (test Scheffego.wyższe niż mężczyźni w skali N (14.30 9.49•• 21 .p < 0. Potwierdza to ogólnie znaną prawidłowość według której kobiety są bardziej neurotyczne i bardziej zsocjalizowane n iż mężczyźni.92.47). t= 3.05).26 9. t= 12.35.84 14.wartość F w analizie wariancji .50 8. Wyższe wyniki uczniów w skalach E i P świadczące o więk­ szej towarzyskości i .34.78 8.p < 0.93 i 8.12 i 8. a kobiety.50 DORO$LI 13.mniejszym zsocjalizowaniu mogą być związane z wiekiem lub (i) z tendencjami socjopatycznymi.86 13. ponieważ mężczyźni uzyskiwali wyższe wyniki niż kobiety w skali P (średnie arytmetyczne odpowiednio 9. p < 0.05 . t= 7.Uczniowie to grupa 575 osób (283 mężczyzn i 292 kobiety) w wieku od 13 do 20 lat ze średnią wieku 17 . wszystkie różnice 68 istotne na poziomie p < 0.32 F 14. Studenci liczą 525 osób (166 mężczyzn .48•• 4.63 8. .13. Normy zostały opracowane oddzielnie dla każdej grupy.WYNIKI JEDNOClYNNIKOWEJ ANALIZY WARIANCJI (ONEWAY) PRZECIĘTNE SKALA N E p K F $REDNIE ARYTMETYCZNE UCZNIOWIE STUDENCI 12. STUDENTÓW l DOROSŁYCH . Tabela 27 WYNIKI W SKALACH EPQ-R UCZNIÓW. ponieważ uczniowie.001 . ze średnią 20.59). a zarazem mniej neurotyczni niż dwie pozostałe grupy. studenci i dorośli uzyskiwali istotnie różne wyniki we wszystkich czterech skalach EPQ-R (tabela 27).prawdopodobnie . Te ostatnie mogłyby odzwierciedlać trwający już od szeregu lat kryzys społeczny wywołany przemianami ustrojowymi.38 15. 359 kobiet) w wieku 18-26 lat.44) i K (9.60 8. Dorośli z kolei byli bardziej podatni na aprobatę społeczną (skala K) niż studenci.09 13. Tabele A-D zawierają osobne normy dla mężczyzn i kobiet.77 i 11 .43.42. .83•• 21 .

która służy do wpisywania wyników uzyskanych w poszczególnych skalach przez osobę badaną. w obecności respondentów. czy podane są dokładne daty badania i urodzenia. ponieważ w tych okolicznościach skłonni są porównywać swoje odpowiedzi i mogą ulegać wpływowi innych. w zależności od tego.24 pytania. Każdej skali odpowiada jeden klucz oznaczony nazwą tej skali. Pytania z różnych skal są przemieszane ze sobą. PROCEDURA BADANIA l OPRACOWANIE WYNIKÓW 6. czy nie zostały pominięte odpowiedzi na jakieś pytania. ponieważ przy części pytań nie mogą się zdecydować ani na TAK. Składa się z trzech części: . 1985). Przy numerach pytań wchodzących w skład danej skali wydrukowane są "okienka" na wysokości odpowiedzi TAK Badania kwestionariuszem EPQ-R można przeprowadzać indywidualnie lub grupowo. Ekstrawersji (E) 23 pytania.lub NIE. Odbierając wypełnione arkusze. PROCEDURA BADANIA * arkusza pytań. analiza regresji wielokrotnej.(K)21 pytań . która z nich jest diagnostyczna. Na ewentualne pytania w tej sprawie należy odpowiadać.32 pytania i Kłamstwa. 70 71 6. Przy grupowym wypełnianiu testu należy zadbać o to. Badani. badający także powinien sprawdzić. Badający powinien też sprawdzić. by wybrały jedną z nich . Eysenck i Barrett. 6. *arkusza odpowiedzi * czterech kluczy Arkusz pytań zawiera instrukcję informującą jak należy odpowiadać na pytania oraz listę 100 pytań . że z dwu możliwości trzeba wybrać tę . po zapoznaniu się z instrukcją i wypełnieniu metryczki . która jest bliższa osobie badanej. Psychotyzmu (P). aby sprawdziły. Klucze polskie są identyczne z kluczami angielskimi (Eysenck. między innymi. Klucze wydrukowane są na przezroczystych kalkach. korelacja Pearsona. wiek traktowany jak zmienna kowariantna w ANOVIE). by badani nie siedzieli zbyt blisko siebie. Badani niczego nie piszą w arkuszu pytań . dlatego nadaje się on do wielokrotnego użytku. Czasu badania nie ogranicza się . Pytania należą do czterech skal: Neurotyzmu (N). Po wypełnieniu kwestionariusza warto poprosić osoby badane. czytają kolejne pytania i przy każdym z nich na arkuszu odpowiedzi zakreślają kółkiem jedną z dwu odpowiedzi: TAK lub NIE. Bezwzględnie wymagana jednoznaczność odpowiedzi dość często stawia badanych w kłopotliwej sytuacji. Trzeba wówczas poprosić. czy poprawnie została wypełniona metryczka .2. Jest to przydatne przy statystycznych testach parametrycznych (np. czy odpowiedzi są kompletne. Arkusz odpowiedzi zawiera miejsce przeznaczone na wpisanie podstawowych informacji o osobie badanej oraz numery pytań od 1 do 100 wraz z odpowiedziami TAK i NIE. Średni czas wykonania testu wynosi około 20-25 minut. Niekiedy osoby badane zakreślają obydwie odpowiedzi: TAK i NIE. co umożliwia precyzyjne obliczenie wieku badanych. ani na NIE. Po drugiej stronie arkusza znajduje się tabela .1. MATERIAŁ TESTOWY EPQ-R jest testem typu " papier-ołówek" .

Wyniki surowe dla każdej skali wpisujemy w tabeli na drugiej stronie arkusza odpowiedzi . osoby umiarkowanie ekstra. 1978. Sprawa przedstawia się w zasadzie podobnie gdy wyniki surowe zamienimy na wyniki skal standardowych. tj . Dlatego osoby. studenci. n" daje więc badaczowi pewną kontrolę poprawności zliczania wyników. INTERPRETACJA WYNIKÓW Wyniki uzyskane przez osobę badaną wymagają interpretacji ujawniającej ich psychologiczny sens.6. przeciętnym. Jednak w przypadku tych skal istnieją powszechnie przyjęte sposoby interpretowania wyników. a ci którzy uzyskują wyniki odpowiadające 5 i 6 stenowi (grupa najliczniejsza. tak by numery na kluczu pokrywały się z numerami na arkuszu odpowiedzi. 73 . że 1-4 sten otrzymują introwertycy.. 72 7. W przypadku neurotyzmu jeden biegun to neurotyzm. Ponieważ w EPQ-R używa się punktacji zero-jedynkowej. OBLICZANIE WYNIKÓW Do obliczania wyników służą klucze i arkusz odpowiedzi . s. umiarkowanie zrównoważoną (niezrównoważoną) emocjonalnie. które ciągłe zmienne ilościowe rozbijają na nieciągłe kategorie jakoś­ ciowe.. Jeżeli w . Operuje jednak szeregiem pojęć . drugi .3. dorośli . które w skali N osiągają wyniki od 1 do 4 stena można uznać za zrównoważone emocjonalnie. Osoby z wynikami od 7 do 1O stena to neurotycy. okienku" na kluczu widać odpowiedź zakreśloną kółkiem . w rubryce oznaczonej WS. 7-10 ekstrawertycy.okienku" odpowiedź nie jest zakreślona kółkiem przypisujemy jej zero punktów. Operując wynikami surowymi skali N możemy tylko uporządkować gru pę osób pod względem stopnia neurotyzmu lub zrównoważenia emocjonalnego. jaka suma punktów świadczy o wysokim. około 38% populacji) stanowią grupę pośrednią. Granice między tymi kategoriami nie są jednak jasno zdefiniowane. Przede wszystkim należy zadać pytanie. tj . Przyjmuje się (Brzeziński. a 7-10 wysokie. Klucz dla danej skali należy przyłożyć do arkusza odpowiedzi . Można przyjąć. n". Suma punktów jest wynikiem surowym (WS) w danej skali. 175). Podobnie jest przy skali Ekstrawersji. Jeśli pojawiająca się w . steny".uczniowie. W taki sam sposób sprawdzamy z kluczem odpowiedzi dla kolejnych skal.. czy niskim nasileniu danej cechy.zrównoważenie emocjonalne. Rubryka . że nasilenie cech zmienia się w sposób ciągły i że mają one charakter wymiarów. Następnie korzystając z tabel A-D zamieszczonych w Aneksach. że w skali stenowej 1-4 sten oznacza wyniki niskie. przypisujemy jej jeden punkt. 5-6 przeciętne . a 5-6 ambiwertycy.. suma punktów nie może być wyższa od liczby pytań. Eysenck zakłada . W tabeli wyników znajduje się rubryka oznaczona literą . informująca o liczbie pytań w każdej skali. należy odnieść otrzymane wyniki surowe do norm (dla odpowiedniej grupy .introwertywne..i płci) i wpisać je w rubryce .

Próba uczniowska pochodzi z dwu dużych miast (Warszawa.postawić zsocjalizowanie. ponieważ rzetelność trzech skal (N. ponieważ zostały opracowane na podstawie wyników stosunkowo nielicznej i niezbyt reprezentatywnej dla populacji ogólnej próby osób. Skala K nazywana skalą Kłamstwa mierzy aprobatę spodo przedstawiania się w korzystnym świe­ tle.26-0. świadczą między innymi ujemne korelacje między skalami P i K. Przedstawiony poniżej schemat 3 jest zestawieniem hipotetycznych relacji zachodzących między tymi wymiarami i skłonnościami do chorób psychicznych jak i somatycznych . Są więc niższe od wymaganego przy badaniach indywidualnych współczynnika 0. że mamy do czynienia z osobami często nieszczerym i. które mają mierzyć (0.75. bierze się także pod uwagę kombinacje wyników w dwu lub trzech skalach równocześnie. Najwięcej trudu Eysenck i inni badacze poświę­ cili wymiarom neurotyzmu i ekstrawersji. steny 7-10 syganlizują. że nasze interpretacje będą bardziej trafne w odniesieniu do grup niż do jednostek. s. Steny 1-4 otrzymują osoby.W skali Psychotyzmu steny 1-4 są charakterystyczne dla tzw.sama koncepcja psychotyzmu nie jest jasna. które czynią ją mało spójną wewnętrznie . a w niewielkiej grupie krewnych i powinowatych pacjentów psychiatrycznych osiągnęły zaledwie wartość 0.90. że ma on przede wszystkirT} znaczenie heurystyczne 13 . Przedstawione wyżej kategorie opisowe dla wyników wyrażo­ nych w stenach zostały zebrane w tabeli 28. że mamy do czynienia z osobami psychotycznymi. Jeszcze niższa jest rzetelność skali P. czy może psychopatycznymi.jak wiadomo . a skala P zawiera pytania. Analizując wyniki kwestionariuszy Eysencka. Jak wiadomo. podat ność na żenie) aprobatę 7-10 neurotyzm (niezrównoważenie emocjonalne) ekstrawersja psychotyzm? psychopatia? n ieszczerość. należy pamiętać o kilku rzeczach. osoby uzyskujące wysokie wyniki w skali P wykazują tendencje asocjalne i antysocjalne. K) . którym nie zależy szczególnie na aprobacie . 14 ). kombinacja wyników w skalach N i E Uednostki zaznaczone na schemacie to steny) pozwala tam. niekonwencjonalnymi. O wpływie socjalizacji na wyniki uzyskiwane w skali K. podatność na aprobatę 74 Dokonując interpretacji wyników wyrażonych w stenach. są one równocześnie najbardziej szczere i najmniej zsocjalizowane.58-0. Należy podkreślić. Ponadto skale EPQ-R są słabo nasycone zmiennymi . ter tymczasowy. Warto także pamiętać. Próba dorosłych to przede wszystkim mieszkańcy Warszawy. dręczniku 75 . Przede wszystkim . normy. bardzo podatnymi na aprobatę społeczną i zarazem zsocjalizowanymi.44). współczynniki wahały się w granicach 0. lntepretacja wyników za pomocą tych norm ma wyłącznie walor orientacyjny. Może być pomocny i można go weryfikować w badaniach nad różnymi grupami klinicznymi.84. Kraków). E. Próba studencka.45 . Lublin. zamieszczone w tym poddręczniku normy stenowe mają charak- '' Schemat 3 został opracowany między innymi na podstawie wyników opublikowanych w poEysencka (1968. Tym niemniej.i to zarówno ich zgodność wewnętrzna (alfa Cronbacha) jak i stabilność bezwzględna (r) -wahają się w granicach 0. n iezsocjalizowanie. Wszelkie jednoznaczne klasyfikacje są tu jednak nie na miejscu.72-0. n iepodatność na umiarkowane 5~ ambiwersja psychopatia? aprobatę umiarkowane: z równoważenie szczerość . (niezrównowa- zsocjalizowanie . ponieważ. Steny 7-1 O sygnalizują.z trzech (Warszawa. Lublin). gdzie nie dysponujemy wynikami bardziej precyzyjnych testów klinicznych lub diagnozami lekarskimi . łeczną lub tendencję Tabela 28 KATEGORIE OPISOWE DLA WYNIKÓW SKAL EPQ-R WYRAZONYCH W STENACH SKALE EPQ-R STENY N 1-4 zrównoważe n i e p E introwersja norma emocjonalne K sz czerość.

predyspozycji do określonych zaburzeń psychicznych. Dużymi literami oznaczono pola: A .nerwice.pole nieokreślone pod względem zdrowia (za burzeń) psychicznego. jeszcze mniej osoby zdrowe i najmniej dystymicy.-------------j Zrównoważenie emocjonalne Nowotwory? Jednostki na schemacie to steny. Przyjęto .do chorób nowotworowych. Tak więc przytoczone dane empiryczne są zgodne z tym. 1.. Jak napisano.graniczącymi na schemacie 3 z trzech różnych stron . (por.norma. histerycy pod względem ekstrawersji znajdują się pomiędzy osobami zdrowymi i psychopatami. mężczyźni. właściwie wszystkie zaburzenia fizyczne i somatyczne wiążą się z nasilonym niezrównoważeniem emocjonalnym (neurotyzmem).--- l l l DYSTYMIA Nowotwory? Neurotyzm HISTERIA PSYCHOPATIA Choroba wieńcowa l l l l l l :l A c AB l l l l 7 : l l ~ ~~ ----~-----------------~ ~------~-----. Wyniki badań empirycznych (Gryzlo. Zdrowie szło­ by więc w parze ze zrównoważeniem emocjonalnym i umiarkowanym poziomem ekstrawersji.. psychastenią i zdrowiem.zaburzeń z pogranicza psychopatii i histeńi .2. Schemat 3 HIPOTETYCZNE RELACJE MIĘDZY NEUROTYZMEM l EKSTRAWER SJĄ A SKŁONNOŚCIAMI DO CHORÓB PSYCHICZNYCH l SOMATYCZNYCH 1 0·~-----------------.zdrowia fiZYCZ· nego i psychicznego. 1991 ). co wyżej napisano. Skłonność do choroby wieńcowej serca. do nowotworów 77 . rozdz. rozdz.4.3. Wyniki grup kontrolnych. BC. a wyniki kobiet są na granicy tego obszaru. B. Być może dalsze badania empiryczne nakreślą takie granice. ponieważ większość badanych stanowili studenci. graniczy z obszarem dystymii (C). 1. mieszczą się w obszarze zdrowia fizycznego i psychicznego. Może to oznaczać zaburzenie psychopatyczno-histeryczne . x3 . Z drugiej strony obszar histerii . 76 Na schemacie 3 przedstawiono między innymi wyrażone w stenach przeciętne wyniki uzyskane w badaniach empirycznych (Gryzio. 1991): x. Jak widać.2.psychastenii (dystymii). a pole C . E . wyniki mężczyzn mieszczą się w obszarze psychastenii.) różnice między osobami o różnych poziomach ekstrawersji. Niezależnie od poziomu ekstrawersji . w których porównywano neurotyków z grupami kontrolnymi. kobiety. tj. kobiety. Ponadto pola A i AB oznaczają zwiększoną skłonność do chorób serca. x4 .h isteńi . mniej histerycy. W ten sposób zasygnalizowano brak wyraźnych granic pod względem natężenia ekstrawersji między histerią a .nerwice. Obszar histerii od dołu graniczy _ szarem zdrowia (D). r------~---------. mężczyzn i kobiet. z ambiwersją. Posłużono się przy tym prezentowanymi w podręczniku normami dla studentów. l l l l Zdrowie psychiczne i fizyczne l l l E l l l l l l l l l -~-~--. Zachodzące na siebie obszary B i C (BC) oznaczałyby nerwicę psychasteniczno-hisna schemacie z obteryczną. że najbardziej ekstrawertywni są psychopaci .nerwic histeryczno-psychastenicznych. Tym niemniej na schemacie obszar histerii (B) zachodzi na obszar psychopatii (A).pole psychopatii. a także pozwala podejrzewać istnienie tych zabu- wstępną diagnozę rzeń .--~---D D 6 6 -----------------.) byłaby charakterystyczna dla neurotycznych ekstrawertyków (na schemacie 3: pola A i AB). D. Schemat uwidacznia opisane wcześniej (por.psychopatią. C . mężczyźn i. co może świadczyć o mieszanym charakterze nerwicy: psychasteniczno-histerycznym. x2 . nadciśnienia itp. prawdopodobna skłonność do nowotworów.-.norma. co zaznaczono literami AB.. AB.

to z powodu niewielkiej rzetelności tej skali (por. nie da się wykluczyć skłonności do nowotworów u zrównoważonych introwertyków. Drugi sten oznacza wynik niski. 8.. co odpowiada 2-7 stenowi (po r. ponieważ nie zależy im zbytnio na aprobacie społecznej. s. We wcześniejszej wersji kwestionariusza (EPQ) Eysenckowie wprowadzili skalę przestępczości (skala C) . A. 107). gdy charakteryzujemy czy porównujemy grupy osób. Ta ostatnia możliwość jest jednak mniej prawdopodobna. 17 i 19) i dużego błędu pomiaru (SEM . a jeśli już ktoś używa jej w tych celach. ale odpowiada to 3-6 stenowi (por. Omawiana adaptacja powinna być używana przede wszystkim do badań naukowych oraz wtedy. Tym niemniej skala C została oparta na wynikach trzech podstawowych skal: E.dla neurotycznych introwertyków (pole C). O skali tej nie wspominają w artykule omawiającym zrewidowaną wersję narzędzia (Eysenck i in. mierzyć skłonności do zachowań przestępczych. zatem nie dowiedzielibyśmy się prawie niczego o natężeniu psychotyzmu u tego ucznia. zgodnie z tezą Eysencków. co sygnalizuje wynik niski lub przeciętny . to powinien być świadom możliwych błędów. że w skali K przestępcy będą otrzymywać niskie wyniki (1 -4 sten). por. by badany mógł samodzielnie wypełnić ten inwentarz. prognoz i selekcji indywidualnej. choć nie musi być skutkiem wyparcia emocji.. 1. 20) jego wynik prawdziwy zawierałby się. Na przykład. jeśli uczeń uzys kałby 8 punktów w skali P. N i P. Jest też prawdopodobne. a siódmy wysoki.). że prawdziwy wynik leży (z prawdodpodobieństwem 95%) także w granicach 4-12 punktów. 1985). Przestępcy powinni uzyskiwać wyniki w granicach 7-10 stena w tych trzech skalach . Trochę lepiej jest w przypadku innych skal EPQ-R. Pytania EPQ-R sformułowane są stosunkowo prosto i dlateg o wykształcen ie podstawowe wystarcza . Teza ta może jednak nie sprawdzić się w przypadku skali E. lab.2. ta b. lab. 78 79 . Prostotę językową sformułowań staraliśmy się zachować równ ież w wersj i polskiej.w granicach 4-12 punktów (8±4). Nie znaleźliśmy informacji o istnieniu wersji EPQ-R dla młodszych dzieci. Ponieważ jednak u osób z chorobą nowotworową stwierdzano niski poziom neurotyzmu (co może . lab. 16. rozdz. Podwyższone wyniki we wszystkich trzech skalach powinny więc. z której (w EPQ i EPQ-R) usunięto pytania mierzące impulsywność (tzw. ZASTOSOWANIA Adaptowana przez nas najnowsza wersja kwestionariusza Eysencka jest przeznaczona do badania dorosłych i młodzieży od 16-go roku życia . Z powodu braków rzetelności. chociaż prawie wszystkie wcześniejsze kwestionariusze takie wersje posiadają. s. ekstrawersję złego przystosowania). 105). por.4.z prawdopodobieństwem 95% . C. Na przykład 8 punktów w ska li N oznacza co prawda . raczej nie powinna być stosowana do d iagnoz.

: Sanocki. 1989. s. Zdrowie fizyczne (i psychiczne) można diagnozować na podstawie niskich wyników w skali N (zrównoważe nie emocjonalne) i przeciętnych w skali E (ambiwertyzm) . Zakładając. że warto podejmować próby różnicowania między rodzajami psychoz. 1985. Z drugiej strony.: Eysenck. jest też możliwe. Sanocki. 1985. s. N i P oraz niskie w K mogą służyć do diagnozowania predyspozycji cznych . Najlepsze osiągnięcia mają na ogół neurotyczni introwertycy. Prawdopodobnie warunkiem zdrowia psychicznego są dodatkowo niskie wyniki w skali P. 1968. że osoby z nerwicą uzyskują wysokie wyniki w skali N. jakkolwiek trzeba pamiętać. gdzie konieczne są łatwe i liczne kontakty z innymi ludźmi. należy oczekiwać -jak w przypadku wszystkich kwestionariuszy. wysokie wyniki w skali P idą w parze z niekonwencjonalnym stylem życia i myśleniem dywergencyjnym (Zuckerman. * Wysokie wyniki jednocześnie w trzech skalach: E. EPQ-R może ponadto znaleźć zastosowanie w poradnictwie zawodowym. Eysenck przypuszcza. też rozdz. Konstruując kwestionariusze osobowości Eysenck stawiał sobie. co sprzyja osiąganiu sukcesów artystycznych i . na podstawie wysokich wyników w skalach N i E. także cele praktyczne. że o powodzeniu tym decyduje poziom neurotyzmu i ekstrawersji. cukrzycy itp. Wielokrotnie dowiedziono empirycznie. skala N służy do odróżniania zaburzeń nerwicowych i psychoz. zwłaszcza tam . Pacjenci z nerwicą w porównaniu z psychotykami osiągają wyższe wyniki w skali N i niższe -w p (por. ale bardziej wytrwali i dokładni n iż ekstrawertycy (Eysenck. s. księgowość. s. 1968). Jego kwestionariusze miały służyć klinicystom: *Skala N miała odróżn iać neurotyków i nieneurotyków. 217). najgorsze zrównoważeni ekstrawertycy. biorąc pod uwagę wyniki w skalach P i E. formy pośrednie) zależałby od wymiaru ekstra.że wykształcenie ponadpodstawowe będzie ułatwiało wypełnianie EPQ-R i wpływało zarazem na większą rzetelność odpowiedzi. psychologami itp. obok celów teoretycznych. Różnice te mogłyby być związane z nasileniem ekstraintrowersji (Pospiszyl. czy wysokie wyniki oznaczają predyspozycje twórcze. komputery i w takich instytucjach jak ośrodki obliczeniowe. duchownymi. Skoro introwertycy są bardziej dokładni i wytrwali. że jest to w EPQ-R skala najsłabsza. czy też skłonności przestępcze bądź psychotyczne. 7. Ekstrawertycy z kolei mogliby być przydatni wszędzie tam. por. 1970. Pospiszyl. s. Ponadto. 80 81 przestępczych . Nowsze badania skłoniły Eysencka do szukania związków między osobowością i predyspozycjami do chorób somaty- . Kwestionariusze Eysencka mogą być również wykorzystywane do prognozowania powodzenia w nauce szkolnej i studiach. 183-184).prawdopodobnie naukowych. 216).: Eysenck.Tym niemniej. że za pomocą jego kwestionariusza można diagnozować skłonności do: *choroby wieńcowej. * Eysenck sądzi . introwertycy są powolniejsi. 77). politykami. 1981 . U pierwszej z wymienionych grup odruchy warunkowe powstają znacznie szybciej n iż u drugiej. zawału . nadciśnienia. powinni lepiej niż ekstrawertycy pracować przy takich urzą­ dzeniach jak automaty. 1981 . banki. radar. 121-123. Jest to potwierdzeniem Eysenckowskiej tezy o zasadniczej różnicy między nerwicą i psychozą (por. *W połączeniu ze skalą P. 393-394}. histeria. * chorób nowotworowych na podstawie wysokich wyników w skali N i niskich w skali E. Jednak z powodu niejednorodności pytań skali P nigdy nie wiadomo.introwersji (por. * Jednak bardziej godne zaufania jest różnicowanie zaburzeń nerwicowych na podstawie skali E. rodzaj nerwicy (psychastenia. Osoby uzyskujące wysrpkie wyniki w skali P raczej nie powinny (ze względu na tendencje psychotyczne i asocjalne) być nauczycielami. s. *Skala p może być także używana do odróżnienia osób normalnych i psychotyków. co też nie jest obojętne w procesie uczenia się. że osoby skłonne do chorób nowotworowych uzyskują niskie wyniki w skalach N i E oraz wysokie w skali K. gdzie nasilenie tych cech jest skrajne (steny: 1-4 i 7-10).

Sama ekstrawersja w przypadku osób zrównoważonych i posiadających dobre kontakty społeczne ma słaby związek z nastrojem. poszukiwaniem wrażeń . Eysenck. Zaleski i Gałkawska (1978). do analizy związków między Eysenckowskimi wymiarami osobowości i samooceną. trzeba ciągle pamiętać o nie w pełni satysfakcjonującej rzetelności skal tego kwestionariusza.Psychotyzm. Znajomość podstawowych wymiarów osobowości pozwala diagnozować nastroje dominujące u określonej osoby. że sportowcy w odróżnieniu od niesportowców. niż małżonkowie z małżeństw nieszczęśliwych . Inne badania Zaleskiego (1981 ). 2) tylko mężowie (lecz nie żony) z małżeństw n ieszczęśliwych są bardziej neurotyczni niż mężowie z małżeństw szczęśliwych . że nieszczęśliwe małżeństwa charakteryzuje wyraźnie wyższy poziom neurotyzmu. a introwertycy. preferencjami wartości . a ich nastroje są bardziej zmienne niż w przypadku zrównoważonych ekstrawertyków. których członkowie są: 1. 3) małżonko­ wie z małżeństw szczęśliwych są bardziej do siebie podobni pod względem osobowości (we wszystkich czterech skalach EPQ) . stosując EPQ-R do diagnoz czy prognoz indywidualnych oraz w celach selekcyjnych .. temperamentem . gdy cechom tym towarzyszy brak kontaktów społecznych (poor social relationships) . lecz dwa odrębne wymiary (por. że : 1) małżeństwa nieszczęśliwe w odróżnieniu od szczęśliwych mają wyższe wyniki w skali P. że osoby o wysokich wynikach w skali N i niskich w skali E. EPQ-R stwarza za to szerokie możliwości w badaniach naukowych. którzy stwierdzili ponadto. w którym analizowano związki między osobowością (polska wersja EPQ w adaptacji Zaleskiego) oraz postawami wobec grup mniejszościowych i z marginesu społecznego . tj. zmiany nastrojów. Różnice były wyraźne (istotne statystycznie) w przypadku skal P i E. samoakceptacją. Z przeglądowych badań Williamsa (1990) . Dotyczy to zarówno mężów jak i żon. Stąd omawiane są oddzielnie. Sportowcy i lepsi sportowcy są bardziej psychotyczni i ekstrawertywni oraz mniej neurotyczni niż niesportowcy i gorsi sportowcy. Autorzy wyodrębnili trzy kategorie grup. że dokładniejsze analizy wykazały raczej krzywoliniową zależność między tym wymiarem i sukcesem sportowym (bardzo wysokie jak i bardzo niskie wyniki w skali N nie sprzyjają sukcesom sportowym). mają skłonność do przeżywania : a) uczuć bardziej negatywnych i b) uczuć mniej pozytywnych 14 . niż małżeństwa szczęśliwe . np. Wysoki poziom neurotyzmu. Kwestionariusz Eysencka może być również wykorzystywany w poradniach przedmałżeńskich i rodzinnych do prognozowania szczęścia w małżeństwie bądź szukania przyczyn niepo"Uczucia pozytywne i negatywne to nie są dwa bieguny j ednego wymiaru. Przykładem tego typu badań może być studium Zaleskiego. Nias i Cox (1982) wykazali . Eysenck i Eysencka (w druku). Również wybór dyscypliny sportu ma związek z Eysenckowskimi wymiarami.indywidualne. był u nich bardzo podobny w dziecińst­ wie i przed małżeństwem jak i w czasie trwania małżeństwa. Podobne wyniki otrzymali Hotard i in. W związku z neurotyzmem warto dodać. w których obok skali Gał­ kowskiej użyto EPQ w tłumaczeniu autora. a w przypadku skali P. niecierpliwość i skłonność do martwienia się utrudniają rozwiązywanie codziennych problemów i zaburzają potencjalnie szczęśliwe małżeństwa . . np. Jednak. a także lepsi sportowcy w zestawieniu z gorszymi różnią się pod względem nasilenia wszystkich wymienionych cech osobowości.także o jej wątpliwej trafności. w pełni zależni od społeczeń- 82 83 wodzeń . Autorzy sądzą. ekstrawersja i neurotyzm odgrywają także pewną rolę w aktywności sportowej . Może być stosowany w korelacyjnych studiach nad osobowością. że związana z neurotyzmem nadmierna wrażli­ wość. że gorsze samopoczucie neurotycznych i zrównoważonych introwertyków pojawia się tylko wówczas. Watsen i in. według małżonków. (1989). albo nie ma żadnego. Na przykład ekstrawertycy wolą sporty zespołowe. 1988). postawami wobec innych itp. w których przeanalizowano wyniki sześciu studiów nad nastrojami (moods) mierzonymi za pomocąjedenastu różnych skal wiadomo. neurotyczni introwertycy. pokazały dodatkowo. używając MPI w adaptacji Choynowskiego i Skali Sukcesów Małżeńskich Gałkowskiej odkryli.

osoby wykorzystujące seksualnie dzieci. Jakkolwiek pierwsza kategoria grup. nieuleczalnie chorzy tak jak ofiary AIDS). gwałciciele . a związki między biologicznie zdeterminowanymi wymiarami osobowości i postawami społecznymi -teoretycznie niejasne. posłużyli się wcześniejszą wersją teorii Eysencka. która zakłada istnienie czwartego poziomu w strukturze osobowości. niezależnie od osobowości. narkomani. fałszerze pieniędzy i dzieł sztuki). a trzecia. 456). chorzy umysłowo. zjawisko reminiscencji. . 1970. Jak wykazał Eysenck (por. w których interesują nas raczej grupy osób niż pojedyncze osoby. Wiele innych . stawiając hipotezy na temat związków między wymiarami osobowości i postawami społecznymi. twierdzenie o istnieniu zależności przyczynowych między tym poziomem i poziomem trzecim organizacji osobowości (tj. nawyków myślowych czy postaw. Autorzy omawianego artykułu .stwa. że wszystkie zależności były słabe (najsilniejsza korelacja między skalą P i postawami wobec pierwszej kategorii grup mniejszościowych wyniosła 0. s. fale mózgowe rejestrowane w postaci EEG itp. poziom wykonania zadań zależny od siły pobudzenia emocjonalnego (prawa YerkesaDodsona).najmniej. Sanocki. 3.31) . tj . powidoki. nasilenie cech psychopatycznych wyraźnie idzie w parze z nietolerancją. recydywiści . silne biologiczne zdeterminowanie neurotyzmu i ekstrawersji pozwala na analizę związków między nimi i całym szeregiem zjawisk takich jak: progi zmysłowe . 2. ekstrawertycy w odróżnieniu od introwertyków są bardziej tolerancyjni (mają bardziej pozytywne postawy wobec opisanych grup). EPQ-R może być również używany w badaniach klinicznych i penitencjarnych. Podano tu jedynie przykłady możliwych zastosowań EPQ-R. procesy pam ięciowe . antyspołeczni . brak jest liczących się korelacji między neurotyzmem i postawami wobec grup mniejszościo­ wych .zależy wyłącznie od inwencj i użytkowni ków 84 85 narzędzia. warunkowanie. choć stwierdzone empirycznie. wymagający stałej opieki i dlatego kłopotliwi (np. 425-457). starzy. budzi najwięcej sympatii. np . ale zachowują się w sposób naganny.: Eysenck. niezależni od społeczeństwa . że : 1. prostytutki. 3. znanymi wymiarami) było powszechnie krytykowane (por. 2. reakcja skórno-galwan iczna. krzywdzą innych w sposób bezpośredni (np. złodzieje. s. Jak wiadomo. niemoralny lub niezgodny z prawem (np. 1981 .w eksperymentalnych badaniach z pogranicza psychologii ogólnej (zwłaszcza spostrzegania i uczenia się) i psychologii osobowości. Także . informatorzy policyjni w systemach totalitarnych). Trzeba jednak zauważyć. to jednak okazało się.

wersje dla dzieci i młodzieży: JEPI . o parametrach psychometrycznych niewiele odbiegających od oryginału .06) .bogatej już . kłamstwo.. 0.71) i skośnego rozkładu w pierwszym badaniu (EPQ). w jakim stopniu można po.także psychotyzm . Drwal. pozwoliłaby na uzyskanie lepszych parametrłów psychometrycznych. zachowując tradycyjne nazwy skal: ekstrawersja. trzeba raczej opracować je na nowo. Gdy obliczano korelacje między kolejnymi wersjami s~al . 1981 . Skala Psychotyzmu ma nieco niższą rzetelność. uzyskiwano zwykle dość wysokie współczynniki. uwględniając w jak największym stopniu specyfikę lokalną (por. ale jej wyniki nie wykazują tak kłopotliwego skośnego rozkładu. Najbardziej odpowiednią metodologią wydaje się analiza trafności zbieżnej i różnicowej. należy nazwać stabilnością względ­ ną) : 0. 1983). 1988). zastosowana -w dość ograniczonym zakresiejuż w tym opracowaniu . PEN . EPQ-R itd . które mają słabą moc dyskryminacyjną i powodują obniżenie rzetelności. 1977).ZAKOŃCZENIE Wyniki naszych dotychczasowych badań nad rzetelnością i skal EPQ-R pokazują. korelując wyniki EPQ z wynikami EPQ-R .sługiwać się zamiennie różnymi wersjami. 1990). Dzięki tym 86 modyfikacjom uzyskiwano zwykle coraz lepsze parametry psychometryczne skal.Inwentarza Osobowości" (MPI) w adaptacji Choynowsk iego (1968. EPQ . Na zakończenie trzeba przypomnieć ewentualnemu użytkow­ nikowi EPQ-R . F rancis i Pearson. usprawiedliwiające stoswanie nowych wersji zamiast starszych (por. za Choynowskim (1971). Pozwoliłoby to ocenić. ale odbyłoby się to kosztem wierności wobec oryginału i utrudniło porównania trafnością międzynarodowe . czy jest to zasługą starannego tłumaczenia. zwłaszcza. Trudno na razie powiedzieć.34 (K). Claridge.69 (E).polskiej literatury o MPI. póżniej . a w interpretacji EPQ-R nawiązywać do . czy wynika ze specyficznych właściwości badanych przez nas osób (a może Polaków w ogólności?) . 87 . że polska adaptacja jest użytecznym narzędziem badawczym .59 (N) i 0. O ile dla trzech skal stwierdził on zadowalającą stabilność (którą. że istnieje bardzo wiele wersji inwentarza Eysencka (MPI . Wymiana tych pytań.. uzyskanymi po upływie roku w niezbyt dużej grupie studentek (N = 51). Jeżeli chcemy posiadać narzędzie jak najlepiej mierzące pewne cechy w Polsce i przydatne dla praktyki w naszym kraju . Warto sprawdzić w Polsce zgodność wyników uzyskanych w EPQ-R z wynikami tych samych osób w innych polskich wersjach inwentarza Eysencka . W kolejnych wersjach zmieniano liczbę i treść wielu pytań . że ekstrawersja mierzona starszymi wersjami nie jest tą samą ekstrawersją w nowszych wersjach (Rocklin i Revelle.. ale w nieunikniony sposób prowadziło to do zmian psychologicznego znaczenia mierzonych konstruktów. EPI . to dla skali P korelacja była zerowa (0 . JEPQ). ponadto są stosowane wersje skrócone. Zwracano na przykład uwagę . Dość dramatyczną rozbieżność obserwował jednak Pearson (1988). neurotyzm . Mogła ona w dużej mierze wynikać z wyjątkowo niskich wyników w skali P (średnia wynosiła 0.

7 lmpulsiveness Questionnaire. Lynn (red. W: J. Kraków: Wydawnictwo UJ. R. Biuletyn Psychometryczny. Ciechanowicz (red. Zawadzkiego. M. Teoria a fakty empiryczne. (1989): The multidimensional nature ot schizotypal traits: A tactor analitic study with normai subjects. P. P. CLARIDGE. Z. Eysencka. CLARIDGE. Claridge'a. 81-91. Inwentarza osobowości" H. P. Spielberger (red. 65-118. 9. 211-237. 89 . Theoretical considerations and the measurement of schizotypy.). C.. J. CORULLA. R .J. 2.D. SLADE. (1993): Konstrukcja i właściwości psychometryczne Skali Wartości Schelera. BRZOZOWSKI .Ł. 8. 79-110. P.. D. Hillsdale. Psychologica/ Bulletin. (1987): A psychometrie investigation of the Eysenck Personality Questionnaire (Revised) and its relationship to the 1. 39-51. 2). Waarszawa: Polskie Towarzystwo Psychologiczne. Drwal (red . Przegląd Psycho/ogiczny. M.SWS. Drwala i P. 71-114. 56 . Personality and lndividual Differences.. Kozielecki (red. Rokeacha. Oleś) .J. W: J. CHOYNOWSKI. 1O. Sensation Seeking and Eysenck's dimensional system of personality. Wydzi ał Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. Polskie Towarzystwo Psychologiczne. Psychologia matematyczna. W: A. BRZOZOWSKI. M. (1968): Opracowanie polskiej adaptacj i . (1981): Psychoticism.Ł. Brzozowskiego 1-5 (maszynopis). (1971 ): Podstawy i zastosowania teorii rzetelności testów psychologicznych.). Personality and lndividua/ Differences.). 81-105.polska wersja testu Miltona Rokeacha. New York: Ronald Press. W.S. Drwal. Warszawa. Ł. R. CHOYNOWSKI. (1984) : Schizotypy and hemisphere function: l. Personality and lndividua/ Differences. M. R.Inwentarza osobowości" H. G . W: J. (1959): Convergent and discriminant validation by the multitrait-multimethod matrix. Eysencka.). (1989): The relationship between the Strelau Temperament lnventory. Testy psychologiczne w poradnictwie wychowawczo-zawodowym. Advances in personality assessment (Vol. New Yorl<: Academic Press. (1989): Skala Wartości (SW). (1972): T-54. NJ: Er1baum. P. Problemy psychologii matematycznej. (1990): Problemy kulturowej adaptacji kwestionariuszy osobowości. Kraków: Wydawnictwo UJ. 329-338. GEIS F. s. DRWAL. W: Choynowski M. W .Inwentarz Osobowości" H.. B. British Journal of Clinica/ Psychology. Ł.W . (1987) : Skala Wartości .LITERATURA BENTALL. Ł. T. R. Aranewska (red . Warszawa: PWN. Kulturowa adaptacja testów. BROKS. s.B .}. R. s. BRZEZIŃSKI . New York: Pergamon Press.L. s. CHRISTIE . Warszawa: Pracownia Tesstów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. (red. T. W. s. (1961 ): The meaning and measurement of neuroticism and anxiety. Psychologia matematyczna. 132-148. A.). (1987) : Trafnoś ć zbieżna i różnicowa czterech inwentarzy agresji. Laboratorium Technik Diagnostycznych im. Maciejczyk. CHOYNOWSKI. (1977): Podręcznik do . DRWAL.. (1970): Studies in Machiavellianism. B. Brzeziński . BRZOZOWSKI. 11. BRZOZOWSKI. New York: Academic Press. Warszawa: PWN. (1995) : Skale skłonności psychotycznych (STQ) G. CAMPBELL.. BRZOZOWSKI . Warszawa: Ministerstwo Oświaty i Wychowania. s.L. W: R. T . III: Metodologiczne problemy psychometrii. Wydzi ał Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. 35. G.173.). P. W : E. 277-287. D. Techniki kwestionariuszowe w diagnostyce psychologicznej. Eysencka. 5.N. 363-375. (1989): Badanie trafności zbieżnej i różnicowej .J. Polska adaptacja Value Survey M. I. 633-648.Ł. Podręczn i k . 51-95. opracowanie 11. R.O. Techniki kwestionariuszowe w diagnostyce psychologicznej. FISKE. (1963): Wprowadzenie do teorii osobowości H. 3. 161. W : R. 117-138. Warszawa: PWN. CORULLA. 81-122. C. Butcher. Noworoi (red. (1978): Elementy metodologii badań psychologicznych. CATTELL.J. (1991): Ocena porównawcza dwu opracowań dotyczących polskiej adaptacji EPQ-R: Opracowanie l . Adaptacja kwestionariuszy osobowości.autorstwa J. Lublin: Wydawnictwo UMCS. (1983): The !:ysenck Psychoticism scale. 28. CLARIDGE G. 88 CHOYNOWSKI. Ł.J. s. Personality and lndividual Differences. BRZOZOWSKI .T. P.J . CHLEWIŃSKI . Roczniki Filozoficzne. s. DRWAL.). P. Dimensions of personality. Ł. (1995): Skala Wartości Schelerowskich . Marek. 4. Laboratorium Technik Diagnostycznych im. 493-536. (1 973): A first course in tactor analysis. G. DRWAL. Eysencka. J. (1988): A further investigation of the Sensation Seeking Scale Form-Y and its relationship to the EPQ-R and the 1. Brzozowski. Zawadzkiego. (1992): Hierarchia wartości Maxa Schelera. P. COMREY. CORULLA. SCHEIER. DRWAL. Podręczn i k .autorstwa R. Wybrane zagadnienia i techniki (red.P.Ł . W : Drwal R. s.7 lmpulsiveness Questionnaire. Warszawa: PWN. Skrócony podręcznik do testu . W : R . V: Wybrane zagadnienia metodologii badań w psychologii. Lublin: Wydawnictwo UMCS. (red. CLARIDGE.). 651-658.H. R. współpraca : P.

R. Wiley. stress and disease: Description and validation of a new inventory. Wybrane zagadnienia i techniki (red. Brzozowski.J. H.J.J. R. Wykłady z psychologii w KUL. EYSENCK. Russak and Company. Choynowski. .J . H. EYSENCK.). (1976): Psychoticism as a dimensions of personality. NIAS. VETTER. Journal of Personality and Social Psycho/ogy. 3. The autobiography of Hans Eysenck. (1967): Uses and abuses of psychology. Psychological lnquiry. S. 7.J. Oleś) . P. 762-775. L. Opracowanie: R. Philadelphia: Saunders. (1971): Sens i nonsens w psychologii. J. W : A Januszewski. Lublin: Instytut Psychologii UMCS. GROSSARTH-MATICEK . (1994): Wymiary osobowości . Psychopathic behavior: Approach to research. R..J. 66. Ł . Brzozowski. P. (1975): Manual for the Eysenck Personality Questionnaire EPQ.J. Multivariate Behavioral Research. (1991 ): Kryzys w wartościowan iu a hierarchie wartości u osób z nerwicą i bez nerwicy. współpraca : P. (1982): Personality and Sport. (1993): Prediction of cancer and caronary heart disease as a function of questionnaire administration.G.Ł. GRYZIO. (1985): A revised version of the Psychoticism scale. 5. Oleś). N.J. 499-516. Maszynopis (praca magisterska napisana pod kierunkiem P.B. London: Routledge and Kegan Paul. P. D. GROSSARTH-MATICEK . (1991): Personality. EYSENCK. (1990): Personality. (1990): Psychoticism as a dimension of personality: A multivariate genetic test of Eysenck and Eysenck's psychoticism eonstruci. MARTIN. H.. EYSENCK. DRWAL. t. A C.. H.G. B. EYSENCK. P. s.Ł. MARTIN.. 25-44. London: Routledge and Kegan Paul. Drwal. H. 355-373. Journal of Personality and Social Psycho/ogy. (1974): Factor analysis. H. compared with the JEPI . HALL. R.N. Adaptacja kwestionariuszy osobowości. .Ł. Behavioral Research and Therapy.DRWAL. London: Routledge and Kegan Paul. R. Harmondsworth. Personality and lndividual Differences. współpraca : P. H. Behavioral Research and Therapy. S. 273-296. (1970): The structure of human personality.G. 66. JEPQ and EPQ.. (1990). EYSENCK. 1.J. H. H. EYSENCK. FRENTZEL-BEYNE. (1991): Creative novation behaviour therapy as a prophylactic treatment for cancer and coronary hearth disease: Part 11 . EYSENCK..L. Psycho/ogica/ Reports.J. 58. S. (1968): Inwentarz Osobowości (The Maudsley Personality lnventory). M. London: W. FRANCIS.. H. stress and disease: An interactionist perspective. HEATH. EYSENCK.J. Otwock: Dobrucki Malicki DMS. Schalling (red. Hare. Joumal of Social Behavior and Persona/iły. W: R. Teorie motywacji. 72. 201-209. H. Drwal. Personality and lndividual Differences.G.J. EYSENCK. 353-364. (1958): The scientific study of personality. Geis. BRZOZOWSKI.B. P. EYSENCK. H. personality and ge- netics.. EYSENCK. EYSENCK. (1991): Creative novation behaviour therapy as a prophylactic treatment for cancer and coronary hearth disease: Part l . EYSENCK. 7. Psychological Reports. 29. 21 -29 .J. R. BARRETT. Warszawa: PWN.J. 2. H. H.Effects of treatment. GROSSARTH-MATICEK .G. Warszawa: Centralny Ośrodek Pedagogiczny Szkolnictwa Artystycznego. . 569-583.. (1992): Sprawdź swoją i nte lig encję. W: R. 1-16. GROSSARTH-MATICEK. E. DRWAL. N and L. Warszawa: PWN. Allen and Company. EYSENCK. EYSENCK. PEARSON.. (1990a): Type A behaviour and caronary heart disease: The third stage. W: R. 1. Middlesex: Penguin Books.). P. (1988): Religiosity and the short-scale EPQ-R indices of E. C. 23... Lublin: RW KUL. . EYSENCK.J. H.J. EYSENCK.T. N.J. 1. Oleś.J. . H.H . (1988): Personality type. (1994): Testing a model for the genetic structure of personality: A comparison of the personality systems of Cloninger and Eysenck. 4.J. S. Psychological Reports. 9. BARREIT.J. Eysencka (EPQ-R). Advances in Behaviour Research and Therapy. Warszawa: PWN. cancer and caronary heart disease. Wybrane zagadnienia i techniki (red. 9. Knapp. 1. AC. BRZOZOWSKI. T. EYSENCK. CLONINGER.J. (1990b): Rebel with a cause.G.Description of treatment..J. 221-232. Cancer Detection and Prevention.B. 184-195. R. s. H. HELMES. Christie i F. D. GROSSARTH-MATICEK . Podręcznik tymczasowy. 479-495. Problemy rzetelności i trafności. GROSSARTH-MATICEK. H. R . 943-959. 109-131 . EYSENCK. 111-121 .H. EYSENCK.J. P. Brzozowskiego). H. L.R. H.R.Ł.S. WILCZYŃSKA. 3. Personality and lndividual Differences. EYSENCK. London: Hodder and Stoughton Educational. EYSENCK. C. EYSENCK. H.J. (1977): Crime and personality. H. BECKER. 24. London: J. s.B. (1980): Opracowanie Kwestionariusza Aprobaty Społecznej. 29. G. D. Przegląd Psycho/ogiczny. P. H. LINDZEY.. 6. HEATH. (1995b): Zrewidowany Inwentarz Osobowości H. N.. 653~57 . SCHUM D. (1993): Predictlon of cancer and caronary heart disease mortality by means of a personality inventory: Results of a 15-year foliow-up study. B. London: Methuen and Company. 17-31. GORSUCH.J.K. 91 90 . R. 1-56. (1976): Case studies in behavior therapy. New York: Crane. Witkowski (red. EYSENCK. 73. D.. H. COX.. EYSENCK. (1989): Evaluating the interna! structure of the Eysenck Personality Questionnaire: Objective criteria. (1978): Psychopathy. R. R. EYSENCK... Warszawa: PWN. (1 984): Cancer risks associated with life events and conflicts solutions. Adaptacja kwestionariuszy osobowości. (1995a): Skala makiawelizmu (Mach V) R.

2..268. New York: Free Press. P.G. Z. exstraversion. W . PEARSON. 259-275. 6. M. Wrocław: Zakład Narodowy im. Personality and lndividual Differences. s. MACIEJCZYK. 6. CLARIDGE. Ł. Joumal of Personality and Social Psychology.B. (1990): Zal eżność pomiędzy oryginalnością myślenia a psychopatologicznymi wymiarami osobowości według kwestionariuszy Eysencka i Claridge'a. (1982): Krytyczna analiza Kwestionariusza Osobowości H. CLARK. STRELAU. 409-422. ZALESKI . (1983): Temperament. Joumal of Psychology. 16.M . B.A..HOTARD. MADSEN. 241-248. British Journal of Socia/ and Clinical Psychology. 623-624. D. Gougha i A. EYSENCK. TORRUBIA. 1063-1070. (w druku): Personality and attiludes towards marginal social grups. PŁUZEK. TELLEGEN. (1971 ): Relating tactors between studies based upon different individuals. . REVELLE.R.B. (1973): The nature of human values. EYSENCK. G. (1989): lnteractive effects ot extraversion. Warszawa: PWN. E. WOLI ŃSKA. MUNTANER. personality. E. S. (1977): Psychoticism and thinking. Wydawnictwo PAN. Bahaviorai Research and Therapy. SANOCKI. J. M. Techniki kwestionariuszowe w diagnostyce psychologicznej.J. (1990): Poziom schizotypii u członków rodzin pacjentów schizofrenicznych. Warszawa: PWN. Drwala). Z. GARCIA-SEVI LLA. (1971): Wartość testu WISKAD-MMPI dla diagnozy różnicowej w zakresie nozologii psychiatrycznej. and social relationships on subjective well-being. WILLIAMS. J. M.M. Eysencka (EPQ-R)". D. MCWHIRTER.Zrewidowanego Inwentarza Osobowości H. R. 151-169. T. and neuroticism in current mood: A statistical review of six studies. British Joumal of Social Psycho/ogy. (1995): Un iwe rsal n ość PEN . (1989): Personality in the third dimension: A psychobiological approach. Maszynopis (praca magisterska napisana pod kierunkiem R. W. Personality and lndividual Differences. 285-286. Z . KAISER. D. S. Lublin : Instytut Psychologii UMCS. H. B... K. RAWLINGS. Polska adaptacja kwestionariusza osobowości EPQ. A. J. 245-246. GAŁKOWSKA. Eysencka (Eysenck Personality Questionnaire. L. Multivariate Bahaviorai Research. 453-458. 37-38. Drwal (red. s. STRZAŁECKI . (1980): Współczesne teorie motywacji. C.E. Strelau (red. 57. Lublin: Wydawnictwo UMCS. 24 stycznia. ZALESKI. activity. 279-284. (1990): Effects ot psychoticism. ZUCKERMAN. 11. (1989): The interaction of EPQ extraversion with W AIS subtest pertormance under timed and untimed conditions. 6. 2. Studia Psychologiczne 33.). W: R. WOODY. (1990): Informacja osobista. 257. Drwala). 4. .. Z. (1981): Kwestionariusze osobowości w psychologii. (1985): Psychopatia. (1969): Wybrane zagadnienia psychologii twórczości. . 93 .. 123-161 . BIANCHINI. 16. schizotypal and borderlina personality traits and psychosis proneness. Heilbruna w badaniach samooceny i percepcji społecznej . neuroticism. 9. Personality and lndividual Differences.. L. Ossoli ński ch . POSPISZYL. TUŹNIK.. R. SZEREMET.. Personality and lndividual Differences 10. 122. 391-418. ROCKLI N. A. .G. Warszawa: PWN. J.R. K. Regulacyjne funkcje temperamentu. A. STEGALL..trzech superczynników osobowości: Charakterystyka psychometryczna polskiej adaptacji .M.Ł. TOEPLITZ. Personality and lndividual Differences 10. ( 1981): The measurement ot extraversion: A comparison of the Eysenck Personality lnventory and the Eysenck Personality Questionnaire. W: J. 20. (1988): Development and valida- 92 tion of brief measures ot positive and negative affect: The PANAS scales. Lublin: Instytut Psychologii UMCS. Z. (1987): Test przymiotnikowy ACL H. (1 989/1990): Międzykulturowe badania osob owości. Lublin: Wydawnictwo KUL. New York: Academic Press. (1978): Neuroticism and marital satisfaction. Maszynopis (praca magisterska napisana pod kierunkiem R.Ł. CARNIE.. 1-2. Z. J. Roczniki Filozoficzne. DRWAL. 4. 4.G.. J. B. WATSON. (1981 ): Psychoticism and marital satisfaction. R. 147-187. D. . ZAWADZKI. EYSENCK. 54. S. MCFATTER..Ł. Warszawa: PWN. (1988): Personality dimensions. (1988): A comparison ot the Psychoticism scale of the EPQ and the EPQ-R. HUNKA. 1-11 .). M. FERNANDEZ. 61 5~30. Journa/ of Personality and Social Psychology. ROKEACH. ZALESKI. ZALESKI.J. Personality and lndividual Differences. R. H. EPQ) pod kątem próby adaptacji tego testu do warunków polskich. S.B.

.

62 0.13 -0 .01 -0 .23 0.10 0.44 -0.34 -0.03 O.14 -0.03 0.04 -0.10 0.03 0.26 0.08 0 .04 -0 .14 -0.09 0.53 -0.01 -0 .27 -0. 11 -0.10 0.09 0.23 -0.19 -0.06 -0.23 0.27 0.15 -0.14 0 .08 -0.52 0.04 -0.07 0.50 0.01 -0 .08 -0.07 -0 .14 -0 .50 -0.06 0.04 -0.21 -0.04 -0.10 -0.02 -0.05 -0.02 0.37 0.14 -0.13 -0.01 -0.07 0.01 0.54 0.03 -0.01 -0 .42 -0 .23 0.02 0.41 -0.12 -0.04 -0.49 -0.07 0.24 0.00 -0 .45 -0.04 -0.17 -0.20 0.05 0.10 0.16 0.02 0.00 -0.13 0.45 0.10 0.48 -0.19 -0.10 0.00 0.06 0.07 0.50 0.24 0.04 0.03 0.20 0 .01 -0.02 -0.05 -0.23 0.01 -0.28 0.55 0.26 -0.14 -0.33 -0.04 -0.44 -0.06 -0.04 -0.07 -0.02 0.60 0.15 0.07 -0.18 0.15 0 .44 O.23 0.18 -0.25 0.12 0.37 0.41 0.05 97 .13 0.02 -0 .11 -0.57 0.18 -0.06 0.26 -0.53 -0.14 0.03 0.00 0.06 -0.11 -0.01 0.10 0.07 0.15 0.03 0.25 -0.19 -0.15 -0.16 0.32 0.01 0.11 0.01 -0.02 0.05 0.15 -0 .20 -0.18 0.05 -0.ROTCWANA MACIERZ CZTERECH PODSTAWOWYCH CZYNNIKÓW EPQ-R NUMER PYTANIA 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 CZYNNIKI N E K p -0 .

06 0.21 -0.14 0.17 -0.02 -0.47 0.00 0.44 -0. 11 0.ROTOWANA MACIERZ CZTERECH PODSTAWOW YCH CZYNNIKÓW EPQ-R (c.03 0.16 0.12 0.39 -0.10 0.10 0.17 0.06 0.07 -0.05 -0.09 0.22 0.02 0.05 -0.08 0.03 -0.26 O.12 O.06 0.01 0.47 0.08 0. 17 0.09 -0.13 -0.12 -0.03 -0.02 -0.01 0.02 -0.10 0.01 0.20 0.43 -0.01 0.11 -0.06 -0.33 -0.08 0.12 0.14 -0.13 0.07 0.09 -0.05 0.05 0.07 0.30 -0.09 0.35 -0 . 19 -0.06 -0.07 -0.34 0.17 0.22 0.48 0.10 0 .30 -0.) CZYNNIKI NUMER PYTANIA N E 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 0.11 0.02 0.44 0.56 0.12 .34 -0.06 0.04 -0.19 -0.12 -0.05 0.04 0.13 0.50 -0.24 0.09 -0.08 0.52 -0.03 O.17 0.07 -0.01 -0.23 -0.42 -0.32 O.56 -0.16 0.15 99 K 0.24 -0.06 0.15 0.03 0.34 0.19 -0.19 0.33 0.27 -0.00 -0 .04 -0.13 0.13 -0.47 0.30 0.23 -0.14 0.07 -0.20 p 0.08 -0.10 -0.01 0.34 -0.06 0 .03 -0.10 -0.39 -0.42 0.00 0.46 -0.14 0 .17 0.19 -0.d.04 O.15 0.49 -0.39 0.14 0.36 -0 .47 -0.18 0.03 0.51 -0.04 -0.14 0.02 -0.01 -0.11 0.23 -0. 11 -0.24 0.12 0.09 -0.41 -0.31 0.10 -0.

Tabela A
NORMY STENOWE DLA SKALI NEUROTYZMU
UCZNIOWIE
STEN MĘZCZYŻNI KOBIETY
N= 283 N= 292
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

ws

ws

o- 1
2- 3
4- 5
6- 7
8- 9
10-13
14-16
17-18
19-20
21 -24

o- 3
4- 5
6- 8
9-11
12-14
15-17
18-19
20-21
22
23-24

STUDENCI
MĘZCZYŹN I

DOROŚLI

KOBIETY MĘZClYŹNI

KOBIETY

N= 166

N= 359

N= 105

N= 209

ws

ws

ws

ws

o

o-

0- 1
2- 3
4- 5
6- 8
9 -11
12 -14
15 -18
19 -20
21 -23
24

0- 3
4- 6
7- 9
10-12
,..,13 -16
17-18
19-20
21 -22
23
24

1- 2
3- 4
5- 8
9-11
12-17
18-19
20-21
22
23-24

3
4- 5
6-8
9-12
13 -15
16-18
19-20
21
22
23 - 24

STEN

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

WS -wyniki surowe

Tabela B
NORMY STENOWE DLA SKALI EKSTRAWERSJI
UCZNIOWIE
STEN MĘZCZYŹNI KOBIETY
N= 283 N= 292
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

ws

ws

0- 4
5-7
8-10
11 -12
13-16
17-18
19
20
21
22-23

o- 3
4-6
7-10
11 -13
14-16
17-18
19-20
21
22
23

STUDENCI
MĘZCZYŹNI

DOROŚLI

KOBIETY MĘZClYŹNI

KOBIETY

N= 166

N= 359

N= 105

N =209

ws

ws

ws

ws

0- 2
3- 5
6- 7
8-10
11 -14
15-16
17-18
19-20
21
22-23

0- 3
4
5- 7
8-10
11 -14
15-17
18
19-20
21
22-23

o- 4

0- 3
4- 5
6- 7
8 -10
11 -14
15 -17
18 -19
20
21 -22
23

WS -wyniki surowe

105
TABELE NORM

5
6-8
9-10
11 -14
15-16
17-18
19-20
21
22-23

STEN

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

Tabela C
NORMY STENOWE DLA SKALI PSYCHOTYZMU
UCZNIOWIE

DOROŚLI

STUDENCI

STEN MĘlCZVŻNI KOBIETY MĘlCZVŻNI KOBIETY MĘlClYŹNI KOBIETY
N= 283 N= 292 N= 166 N= 359 N= 105 N= 209

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

ws

ws

0- 3
4
5-6
7- 8
9-10
11
12-14
15-16
17-19
20-32

0- 2
3- 4
5
6- 7
8
9-10
11 -12
13-15
16
17-32

ws

ws

0- 2
3
4
5-6
7
8-9
10-11
12-13
14-16
17-32

0- 2
3- 4
5
6- 7
8
9
10-13
14-15
16-18
20-32

ws
o-

2

3
4- 5
6- 7
8- 9
10 -11
12 -13
14 -16
17 -18
19-32

STEN

ws
o-

1
2-3
4
5
6-7
8- 9
10
11-13
14-15
16-32

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

WS -wyniki surowe

Tabela D

NORMY STENOWE DLA SKALI
UCZNIOWIE

STUDENCI

KŁAMSTWA
DOROŚLI

STEN MĘlClYŹNI KOBIETY MĘlCZVŻNI KOBIETY MĘ:ŻCZVŻNI KOBIETY
N =283 N= 292 N= 166 N= 359 N= 105 N =209

ws

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

o-

ws
1

2
3
4- 5
6- 7
8-10
11 -12
13-14
15-17
18-21

o-

2
3
4-5
6
7- 9
10-11
12-13
14-15
16
17-21

ws
0- 1
2
3
4- 5
6- 8
9 -10
11 -12
13 -14
15 -16
17 -21

ws
0- 1
2- 3
4
5-6
7- 8
9-10
11 -12
13
14-15
16-21

WS -wyniki surowe

107

ws
o-

1
2
3
4- 6
7- 8
9-10
11 - 13
14-15
16-17
18-21

STEN

ws
0-2
3
4-5
6-7
8-9
10-11
12-13
14-15
16-17
18-21

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

.. Barrett EPQ-R. TAK 89... TAK 15....... TAK NIE NIE NIE NIE NIE 51 . TAK 38......... TAK 54............ TAK NIE NIE NIE NIE NIE 56........... TAK 16.... TAK 100.. TAK 40.. TAK 73.. TAK 82....... miesiąc... TAK 98. TAK 39... TAK 5........ TAK 79.. Data urodzenia (dzień.. 2... TAK 30.... TAK 74... TAK 21 ....... TAK Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzysiwa Psychołogicznego 1995 ISBN: 83-85512-36-5 ARKUSZ 1....... TAK 49...... TAK 27. TAK 6 .. TAK 91 ... P...... Płeć .. TAK 10.. TAK 33. TAK 90. TAK 17.... H......... TAK 34....... TAK 18..............ARKUSZ ODPOWIEDZI w polskiej adaptacji Piotra Brzozowskiego i Radosława Ł . TAK NIE NIE NIE NIE NIE 26.... TAK 11 .............. TAK NIE NIE NIE NIE NIE 36.. TAK 95.. TAK 37................ TAK 59... TAK 69. rok) ........... TAK 96....... TAK 47.. TAK 57.. TAK 72....... TAK 62........S... TAK 9.... TAK 68............... TAK 20... TAK 70.... Data badania (dzień . TAK 48...... TAK 25.............. TAK 92........... TAK NIE NIE NIE NIE NIE 31 ........ TAK NIE NIE NIE NIE NIE 41 . TAK 8. TAK 23.......B........... TAK 88.... TAK 50. TAK 4.. Eysenck. TAK 45. TAK 83.. TAK 44.. TAK 85. TAK 52.. TAK 42.........G..... TAK 12....... TAK NIE NIE NIE NIE NIE 71 . Nazwisko ...... TAK 84............. TAK 60................ TAK 29...... TAK 78.......... TAK 19... ... TAK NIE NIE NIE NIE NIE 66........ Eysenck. TAK 55..... Wykształcenie ....... TAK 32. TAK 64. miesiąc....... TAK 7.......... TAK 58.... TAK 93. TAK 28... TAK 14........ TAK 87. TAK 3............ TAK NIE NIE NIE NIE NIE 46.. TAK NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE 76...... TAK 67.. rok) ... TAK NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE ............. TAK 86. TAK 43..... TAK 94. TAK 97. TAK 80......... TAK 35....... TAK NIE NIE NIE NIE NIE 61............ TAK 75........ TAK 77....J..... TAK 63........ TAK 81 .. TAK 65... TAK 13.. TAK 22. TAK 24.... Drwala Imię . TAK 53....... TAK 99.....

............................................. .................. ..... ............ .... . ..............Nazwisko i imię .. ................. .... Skala n N 24 E 23 p 32 K 21 ws Steny l NTERPRETACJA: Podpis badającego ....

niż ci się na leżało? 11 . Czy często podejmujesz w1ęcej działań . Czy zawsze potrafisz wierzyć. Czy postępujesz w myśl zasady . Czy je steś 95. że postępujesz ludzie mówią prawdę? zgodn ie z zasadami. Czy zawsze gotów (gotowa) jesteś przyznać się do popełnionych błędów? 99. a innym razem jesteś bardzo ospały (os pała) ? 4. Czy spóź n iłeś (spóźn iłaś) s ię kiedyś na spotkanie lub do pracy? 90. że to się nie wyda? flj . czy nie zwierzęcia . Czy lepiej jest postępować według reguł przyjętych chodzić własnym i w społeczeństwie . Czy sądzisz . 10. Czy ludzie mówią ci wiele kłamstw? 7. że n al e żą 93. Czy lubisz jak wokół ciebie jest d u żo ruchu i c i ągle coś s ię dzieje? 2. J. Czy często m1ewasz zmienne nastroje? 92. H. się opanować. Czy kiedykolwiek pragnąłeś (pragnęł aś) nie R adosława Ł. później zrób"? 82. Czy czasem odkładasz do jutra to. Czy zbyt długo się martwisz. Czy ludzie uważaJ ą cię za osobę o bardzo żywym usposobieniu? 6. Czy masz wiele róż ny c h za i nte resowań (hobby)? drogami? 89.podle" bez powodu? 97 .. Czy kiedyś z łakomstwa wziąłeś (wzięłaś ) sobie więcej. ze ludzie poświęcaJą EPQ-R zbyt wiele czasu na zapewnienie w polskiej adaptacji Piotra Brzozowskiego i swojej przyszłości oszczędzając i ubezpieczaj ąc si ę ? 76. nil: pozwala c1 na to czas? 73. co ludzie 94. Czy uwazasz. Czy zd arzyło ci s ię przyj mowa ć bez protestu poc hwały. Czy cierpisz na . starasz się najpierw wszystko d o kła dnie przem yśl eć? 91 . nerwy"? 84. wytykając błąd w twoim postępowaniu? 88. Czy często czujesz się samotny (samotna)? 85. które głosi sz? ODPOWIEDZ NA WSZYSTKIE PYTANIA 87. które wpadło w sidła? gdy wpadniesz w złość? opuściłeś (opuściłaś) żadnego pytania. które sta rają się ciebie u n 1k ać? 74 . ani podchwytliwych pytań . że ma się szczególne obowiązki . wiedząc . otaczając kółkiem TAK albo NIE obok numeru pytania na ARKUSZU ODPOWIEDZI. Czy potrdiiSl IUlkl t. Czy bardzo przejmujesz dzisiaj? się tym . Czy na ogół 86.G. Czy bardzo po ruszyłby c ię widok cierp iącego dziecka ł u b zwie rzęci a ? Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego 1995 . Czy jesteś przeczulony (przeczulona) w pewnych sprawach? 9. Czy starasz się nie być opryskliwy (opryskliwa ) wobec ludzi? 80. Eysenck. Czy jest wiele osob. Eysenck. Pracuj szybko i nie zastanawiaj s ię zbyt długo nad dokład n ym znaczeniem pyta ń . Czy byłoby ci bardzo żal 100. Czy trudno ci Sprawdź.wobec własnej rodziny? 8.!CIĆ Ldl. niż 1. kiedy zdarzy ci s ię coś nieprzyjemnego? 81 . Czy chciałbyś (ch ciałabyś ) . wiedząc.S B. Drwala zyć? 77. co powi nieneś (powi nnaś ) zrob ić się one k om u ś innemu? 5. Czy bardzo martwisz s ię swoim wyglądem? 75. 83. Czy dajesz pieniądze na cele dobroczynne? 98. Czy łatwo cię zranić. Czy zanim coś zrobisz.>awę lla J. Czy ma rtw iłoby cię posiadanie długów? myś l ą? osobą rozmow ną? 96. Nie ma tu dobrych ani złych odpowie- dzi. Czy czasem kipisz e n erg ią. P Barrett 72. by inni s ię ciebie bali? 3..HlyjęCI U'l lnslwkC}a 79 . Czy kiedykołwiek upierałeś (upierałaś) się przy własnym zdaniu? Odpowiedz na każde pytanie. Czy uchylałbyś (uchylała byś ) się od płacenia podatków. Czy czasem czujesz s ię .najpierw pomyśl .. Czy masz żywe usposobienie? 12.

Czy zażyłbyś (zażyłabyś) ś rodki . Czy powiedz iałeś (pow iedziałaś ) kiedyś o kimś coś złego lub złośliwego? 24. Czy często czujesz się bez powodu zobojętniały (zobojętniała) 36 Czy masz wielu przyJaCió ł? 1 <:lnęc. Czy martwisz się swoim zdrowiem? twoje uczucia? 23. Czy zazwyczaj przejawiasz inicjatywę przy zawieraniu nowych znajomości ? 16 Czy zwykle potrafisz odp ręz yć ze 42. które m o~ą czasem zaszkodzić ludziom? 38. jak bardzo może rękę ? s1ę 1dobrze s ię bawić na wesołym 46 . którą należy zlikwidować? 4g. co na leżało do kogo ś 57 . Czy uważasz się za osobę . które mogą wywołać dziwne lub 55. Czy jako dziecko byłeś (byłaś) kiedykolwiek zuchwały (zuchwała) wobec rodziców? 58. Czy zawsze myjesz ręce przed jedzeniem? 32 Czy mów1sz czasem o rzeczach. wszystkiego dość"? 27 Czy zd a rzyło ct się zabrać coś (choćby szpilkę czy guzik). Czy kiedykolwiek oszukiwałeś ( oszukiwałaś) w czasie gry? 67. Czy mówiono ci. na których s ię zupełnie n1e znasz? 63. czy coś jest dobre czy złe? 51 . jeśli wiesz. Czy lubisz opowiadać przyjaciołom kawały i zabawne historyjki? 56. Czy prawie zawsze w czasie dyskusji masz na wszystko gotową 33 . Czy większość rzeczy ma d la ciebie taki sam smak? n1ebezpieczne skutki? 26 Czy często czujesz. Czy wszystkie twoje przyzwyczajenia są dobre i pożądane? 53. Czy często postępowałeś (postępowałaś) wbrew woli rodziców? 43. Czy lubisz robić rzeczy wym agające szybkiego działan ia? 68. n iż spotykać s i ę z l udźmi? odpowie dź? 34 Czy mas. Czy wolisz czytać .Lona )'? 37 Czy lub1sz ro bi ć kawały. którzy chcą ci zaszkodzić? 64.13 Czy c zę sto martwisz się z powudu rzeczy. ni ż p rzestrzegać ustalonych reguł? 60. które kochasz? 6 1. Czy n az wał byś (n azwałabyś ) s i ę osobą n erwową? 65. Czy przeważnie milczysz w towarzystwie innych ludzi? prz yj ęci u 'i 17 Czy łatwo c ię wyprowadz ić z równowagi? 18. n a p rawdę sam (sama) to popełniłeś (popełniłaś)? 20 Czy lubisz poznawać nowych ludzi? łatwo zra n i ć 48. że w twojej pracy są błędy? 29 Czy wolisz c hodzić własnym i drogami.spiętą" lub przewrażliwioną? 47 . że życie jest bardzo nudne? 41 Czy dobre wychowanie i schludność mają dla ciebie duże znaczenie? 71. Czy lubisz przychodz ić na umówione spotkania dużo przed czasem? 35.. które mogłyby się wydarzyć? pow mn aś była ) powiedzieć lub z rob 1ć? 52 . Czy lubisz ws półpracować z innymi ludźmi? 25.z wrog ów. o czym wiedziałeś (wiedziałaś). Czy mniej niż większość ludzi przejmujesz się tym. Czy często podejmujesz decyzje pod wpływem chwili? 40 . że czasem postępujesz zbyt nie rozważnie? 31 Czy częs to dokucza ci poczucie w1ny? 62. Czy często masz uczucie. że masz . Czy kiedykolwiek wykorzys tałeś (wykorzystałaś) koooś? . Czy łatwo ci rozkręcić towarzystwo na nudnym przyjęciu? 21 Czy dobre ma niery są bardzo ważne? 22 Czy 45 . Czy twoja matka jest /była/ dobrą kobietą? 69. Czy masz sk łon n ość do zamartwiania się? 39 Czy jako dz1ecko wykonywałeś (wykonywałaś) polecenia natychmiast i bez szemrania? 66. Czy lubisz przebywać wśród ludzi? innego? 28 Czy lubisz spędzać czas poza domem? 59. co na leżało do kogoś innego? u mi elą s1ę zachować? 15 Czy zawsze dotrzymuJesz obietn 1cy. których n1e pow1nienes był (me 14 Czy n1e lubisz ludzi. Czy ludzie powinni zawsze przestrzegać prawa? 19 Czy zd arzyło ci się obwmiać kogoś o coś . Czy czasem się trochę przechwalasz? 50. Czy martw1sz s 1ę okropnymi rzeczami. Czy martwisz się. którzy n1e c1to być nie na 44 . że małżeństwo jest instytucją przestarzałą.:uny (Lm ę ~. Czy w towarzystwie masz skłonność do trzymania się na uboczu? 54. Czy zda r zyło ci się zepsuć lub zgubić coś. Czy n azwałbyś ( nazwałabyś) się lekkoduchem? 70. Czy uważasz. n1 eza l eżn ie od tego. Czy cierpisz na bezsenność? 30 Czy baw1c 1ę zadawanie bólu osobom.

.:tl Pollmga Towwzyotwa Paychclogiczuego 1115 0 95. Barrett EPQ-R KLUCZ DO SKALI PS'"łCHOTYZMU KLUCZE D 2.o so.S.G. D 21 . D 75. P. o · 7ł: D 81. ey.J .nc:t. D 5. 37.D D 12. D 99.. D D 64-. D ·o 59. 0 21.o 96. 41. 9. ł1. D . EyMncK.o- 91 .8 D 64. D 85. •·D s. . 25. ~ 42. 30.o 73.. D Pt8cowni8 Teatów ~. D 88. B. D D 7. 48. 14. D 68. D 18..

. D ·o 58.. D 99. 96.. 95.o D 21. 91 . 13. •D .KLUCZ DO SKAU IWfaiOI'Y%IIU 2... 0 so.D D 12.. 14.o· D i1. D 85. D 88. o D &ł.o . 7. 9. .o ·11. :r~.. :a D 56.o 25. 5. D . l .o 75. D 1a. 0 D es. o D D D .

D 83.':P:m·a·. D •• D D n. Et r •. D D D 11...G. ew-a.. Bene~t B'Qit D 27. 23. P. D 57. H.... 89... . 44. D D 10.. D 98.o . D 19. . 1~. 0 49.a.s. 53.J. o w. as. D ee...... D 82. o D .

o 35.o es.o 70.o 38.t3.o .o &4: 87.8 o 92.o eo.13.s.o .o 22.. o 74.o a.o 83.o 97. o .. o 31. 17.o 100.o .

se.o 18.D 36.o 11. ' 72.S. D 87. QIMIIC:k.o 47. 0 7a.o 28.o 11.o D 81.o •·D D .0 20. .D 40. Eylaa•L H.D 45.D 90.0 SM. o o 33.o 56. S. s.. o .J.G...B. P. .Qil KLUCZ DO SKAU BCSI'RAłfJERIJI 1. 24.D 63.