Pracownia Testów Psychologicznych

Polskiego Towarzystwa Psychologicznego

PIOTR BRZOZOWSKI

RADOSŁAW ŁUKASZ

DRWAL

Kwestio nariusz Osobowości
Eysenck a
Polska adaptacja EPQ-R

PODRĘCZNIK

Warszawa 1995

Opraco wanie polskiej wersji EPQ-R było częściowo finanso wane z fundusz y
program u CPBP 08.03 oraz program u RPBP 111.25.

Konsult acja naukow a:
Prof dr hab. Zbignie w Zaleski

Recenz ent:
dr Bogdan Zawadz ki

Redakcja:
Aleksan dra Jawore wska

Projekt okładki:
Marian Jankow ski

ISBN 83-8551 2-36-5
Copyrig ht© for the Polish edition by: Pracow nia Testów Psycho logiczn ych
Polskieg o Towarzy stwa Psychol ogiczne go, Warsza wa 1994

Skład

i łamanie: REPRO GRAF, Warsza wa, ul. Bolecha 59, tel. 36 22 77
Druk: Zakład Poligrafi czny Jerzy Engel, Zielonka , ui.Okrze i 13, tel./fax 781 97 70

SPIS TREŚCI
Wstęp.. ........... .. . .. . . . . .. ................ ............. ... .. .... ..... ...... .....

1. Teoria osobowości H.J. Eysencka................................
1.1. Uwagi ogólne ....................................................
1.2. Struktura osobowości ................... ...... ...............
1.2.1. Biologiczne uwarunkowania podstawowych
wymiarów osobowości ............................
1.2.2. Charakterystyka podstawowych wymiarów
osobowości .............................................
1.2.3. Podstawowe wymiary osobowości a choroby psychiczne .........................................
1.2.4. Podstawowe wymiary osobowości a choroby somatyczne .........................................
2. Historia testu .. ..... .. ... .... .. .... .... ..... .. .. .... ... .. .. ...... .. ......
2.1. Angielskie wersje Eysenckowskich kwestionariuszy osobowości .................................................
2.2. Polskie tłumaczenia i adaptacje Eysenckowskich
kwestionariuszy osobowości ..............................
3. Opracowanie polskiej wersji EPQ-R .. .. .. .. .. .. ... .. .. ... .. .
4. Przebieg badań i osoby badane .. ... .. ... ... .. ... .. .. .. .. ... ..
5. Psychometryczne właściwości EPQ-R .........................
5.1. Średnie i odchylenia standardowe dla skal EPQ-R
5.2. Rozkłady wyników .. .. ... .. ... .. .. ... .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ... .. .
5.3. Moc dyskryminacyjna pytań ..................................
5.4. lnterkorelacje skal EPQ~R .. ... ... ... .. ... .. ... ... ... .. .. .. .
5.5. Rzetelność........... . . . ...................... . ... . ......... ........
5.5.1. Stabilność bezwzględna .. ... .. .. .. ... .. ... .. ... ...

5
7
7
9
11
14
18
19
24
24
30
33
35
39
39
43
47
50
52
52

Procedura badania i opracowanie wyników l... l l ~· l...........7... ~... ..... Zakończenie l. l l l ll l l l t l l ....... 7...... l •• • •••• l .... ~ .......... 1 l l l...... t..... ~ .. l.513t Standardowy błąd pomiaru i przedziały ufności . l l ••• l i l l i l l l l l ••• l •• •• l i l l l l 64 67 70 70 71 72 73 79 86 88 95 103 ........ l....... Interpretacja wyników ..................... ltl ......... ~ .... 613. ............. ~ .... Trafność teoretyczna~ ............... ~ ..6121 Trafność zbieżna i różnicowa........ l.... ~ 8. ~. l l • • t..... 11101 I I I ••• •• l i ........... l.... ~ ...... 5.......... tt l l l •• •••• l • • • l ...~.. l....5.... Normalizacja .. 6t 1.......... ~. . ~ ...... ~ .. l l l l l l ll l l l ••• l l. ~ .... l........5......... l l l l.. III l i t ••• l • •• ••• l I I I I I I l •• l l l • • l l .... ~.. Trafność skal EPQ-R .21 Zgodność wewnętrzna ........6~3........ l.... .................. Trafność czynnikowa ~ ...................... 6121 Procedura badania ............ ~ .. 6..... ~ 55 5...... Tabele norm .. 1 ..... l.. t.. t... ~ ........ l l ... ~.................. 52 5.......... ~. .... .. l l . t.. l lll ll t l l l. Obliczanie wyników ...... 55 51611.. Materiał testowy .. ~ . ~ ...... ~ .... 1.. ~ . Wyniki analizy czynnikowej EPQ-R ..... l Literatura ·~·~~· l·~·~ ·~··~ III·~ l~· l~· l~ · ~·....· ~·~ ................... l l l •• l l . 62 5..... Zastosowania . ~ ................... 54 516. l l l l.... ~ ..... l l...... ·~ II I I.....

Mimo tego. Jej angielska nazwa to Eysenck Personality Questionnaire . wymaganego w przypadku narzędzi przeznaczonych do diagnozy indywidualnej.WSTĘP Kwestionariusze Eysencka mierzące podstawowe wymiary osobowości należą do najbardziej znanych narzędzi używa­ nych przez współczesnych psychologów. ani w Polsce. Eysenck i Barrett.skala P (około 0. Naturalnie.0. stopień ryzyka w badaniach indywidua!- 5 .Revised (EPQ-R). Obecnie proponujemy Państwu podręcznik do najnowszej. Psychotyzmu (P) i Kłamstwa (K). 1985). Polską wersję EPQ-R nazwano. najgorsze. W polskiej adaptacji najlepsze wskaźniki (około 0. Najbardziej znany w Polsce jest Inwentarz Osobowości.90.80) mają skale N i E.60. Ich kolejne wersje pojawiały się w kilku-. będący adaptacją Maudsley Personality lnwentory (MPI).70). Kwe· stionariuszem Osobowości Eysencka. dla prostoty. Choynowski (1968. najdłuższą i najlepszą psychometrycznie. EPQ-R (tego skrótu będziemy używać na oznaczenie tak wersji angielskiej. Dlatego EPQ-R powinien być używany przede wszystkim do badań naukowych. jak i polskiej) obejmuje 100 pytań tworzących cztery skale: Neurotyzmu (N).poziomu 0. że EPQ-R jest wersją najnowszą. poprawionej wersji kwestionariusza Eysencka opublikowanej w roku 1985 (Eysenck. Ekstrawersji (E). Adaptacji MPI dokonał M. kilkunastoletnich odstępach po zakończe­ niu drugiej wojny światowej. 1977) jeszcze w latach sześćdziesiątych. wskaźniki rzetelności nie osiągają -ani w Anglii.

Współautorem podręcznika do EPQ-R jest zmarły w 1992 roku Radosław Łukasz Drwal. Janowi Strelauowi. dodatkowe dane wykorzystane w podręczniku do opracowania norm. które przeprowadziły badania naszą wersją EPQ-R.nych zależy od skali i od osób badanych.w przypadku skali P i osób nie posiadających średniego wykształcenia. dr hab. największy. dr Alicji Maurer. 1995b). Chciałbym podziękować mgr Beacie Gryzie. Zbigniewowi Zaleskiemu za udostępnienie do opracowań psychometrycznych wyników swoich badań przeprowadzonych naszą wersją EPQ-R. Brzozowski.wykształce­ niem średnim. Piotr Brzozowski . dr Bogdanowi Zawadzkiemu i prof. Skala P z powodu niejasności teoretycznych i słabości psychometrycznej w żadnym wypadku nie powinna być używana ani do diagnoz czy prognoz indywidualnych.Ł. Drwala opóźniła realizację naszego zamierzenia. dr hab. Wspólnie planowaliśmy napisanie tego podręcznika. Wniósł on znaczący wkład w przygotowanie polskiej wersji językowej EPQ-R. opracowanie statystyczne wyników i ich interpretację. Najmniejszy jest w przypadku skal N i E oraz osóbz-co najmniej. prof. Profesorowi Zaleskiemu dziękuję również za konsultacje naukowe w czasie opracowywania tego podręcznika. ani w charakterze narzędzia selekcjonującego jednostki. które znalazły się w podręczniku została opublikowana w naszym wcześniejszym opracowaniu (Drwal. a śmierć R. Większość wyników empirycznych. Zebrał również od kilku osób.

H. 8-9). 1990). Każda z nich powstaje z drugiej i żadna nie może istnieć bez drugiej. 41 . Eysenck interesował się również postawami. Eysenck.mind continuum). Naturalnie. Eysenck jest obecnie emerytowanym profesorem Uniwersytetu Londyńskiego. s. W ostatnich latach zajął się praktycznymi implikacjami swojej teorii.J. Cztery tysiące lat temu w hinduskiej Mahabharacie napisano: " Istnieją dwie klasy chorób- cielesne i duchowe. Podobnie psychologowie będą musieli odrzucić Kartezjańskie pojęcie ciała i duszy jako oddzielnych bytów (substances) i analizować wymiar ciała i duszy (a body . TEORIA OSOBOWOŚCI H.J. wydał autobiografię 7 . Choroby duszy powstają z cielesnych. 1990b). UWAGI OGÓLNE Zainteresowania naukowe Hansa Jorgena Eysencka. 1 H. pojęcie to ma zasługujących na szacunek antenatów.1. i odwrotnie. estetyką. humorem i inteligencją (Hall i Lindzey. choroby cielesne powstają z duchowych" (Santi Parve." H. Kilka lat temu w której opisuje swoje życie rodzinne i kontakty towarzyskie oraz wspomina własne dokonania naukowe (Eysenck. jednego z największych współczesnych psychologów\ koncentrują się przede wszystkim na psychologii klinicznej i psychologii osobowości. EYSENCKA 1. 1990a. XVI. że konieczne jest odrzucenie pojęcia przestrzeni i czasu jako dwu odrębnych całości (entities) i mówią raczej o wymiarze czasoprzestrzeni.J. 1.Fizycy doszli do wniosku .J.

Jego teoria ma charakter hipotetyczno-dedukcyjny. s. 1993. kładzie nacisk na empirię i na wykorzystywanie praw logiki w badaniach psychologicznych. 1980.tym razem nie związki między osobowością i chorobami psychicznymi. Eysenck i Grossarth-Maticek. 331-333. jakie sobie postawił. a mimo to jest teorią "słabą''. Grossarth-Maticek. studiował wcześniej fizykę. 1991. choroby nowotworowe i inne) oraz terapią behawioralną tych dolegliwoścr (zob. s.J. 1976. 1980. s. i że zgodnie z prawami uczenia się można się ich oduczyć. 1993). 473--476). 487). w wersji drugiej -jest to organizm bądź jego właściwości fizjologiczne. Grossarth-Maticek i Eysenck. 1990. podobnie jak większość behawiorystów. w tym także zachowania anormalne. Teoria Eysencka w swojej późniejszej wersji ma charakter fizjologiczny i redukcjonistyczny zarazem . gdyż sprowadza zmienne psychologiczne do fizjologicznych. za: Hall i Lindzey. Jednym z zadań. 8 . bądź je wygasić. że współczesna psychologia jest "schizofrenicznie" rozdwojona na eksperymentalną psychologię ogólną i i różnicową psychologię osobowości. por. 3 H. jak każda dotychczas teoria osobowości. 1990). 1990a. W wersji pierwszej czynnik pośredniczący m iędzyS i R to neutralne zmienne hipotetyczne (HN). Prawa te wykorzystuje między innymi terapia behawioralna (Eysenck. Omawianą syntezę przeprowadził dzięki podejściu neuropsychologicznemu (Madsen. s. analizując 2 Dokładniej: jest to teoria S .J . Madsen.R (w wersji późniejszej). s. Eysenck i Barrett. 557). Eysenck ubolewał. Eysenck zanim zajął się psychologią. 486. 1980. że niemal wszystkie zachowania są wyuczone. 1991. było połączenie tych dwu dziedzin w badaniach nad osobowością (Madsen.R (w wersji wcześniejszej) lub S.2 Zakłada ona . lecz między osobowością i predyspozycjami do schorzeń somatycznych (takich jak choroba wieńcowa serca. zwracając uwagę na anatomię i fizjologię układu nerwowego oraz powiązane z nimi zjawiska psychologiczne.HN . s. 1990. które przyczyniają się do rozwoju psychologii (Madsen. Eysenck. 1991. 476). Teoria osobowości Eysencka jest jedną z teorii "bodźca reakcji" (S. 1980.R) (Hall i Lindzey. H .O . Tym niemniej pozwala na stawianie ważnych i interesujących hipotez. Eysenck. Przyjmuje założenia filozofii pozytywistycznej i pragmatyzmu 3 .

intelektu i wła­ ściwości fizycznych. Eysencka opisał jako pierwszy Z. Temperament determinuje "charakterystyczny sposób zachowania się jednostki. s . 129-185). przyjmując stanowisko J. 4) poziom postaw lub nawyków myślowych (L4 ).introwersja i psychotyzm. że pojęcia "osobowość" i "temperament" są bliskoznaczne. Strelaua (1983). które powodują niejakie trudności przy jej opisie. które można zaobserwować w eksperymentach psychologii ogólnej (L 2 ).J. Nieliczne cechy ogólne łączą w sobie liczne cechy pierwotne. 1970.1. w jaki. Czym jest osobowość według Eysencka? Jest to "względnie trwała organizacja charakteru. Trzeba jednak pamiętać. W jed-. 2). Poziom L 1 dotyczy zjawisk niedostępnych bezpośredniej obserwacji w odróżnieniu od zjawisk z trzech pozostałych poziomów. Krytykę hipotetycznych 9 . Chlewiński (1963). Z temperamentem należy utożsamiać biologiczne aspekty osobowości. które determinują specyficzne sposoby przystosowania się do otoczenia" (Eysenck. a najpełniej przedstawił ją W. ekstra . Są to: 1) poziom konstruktów teoretycznych (L 1 ). do cech ogólnych należą: neurotyzm. 273). któresą-upraszczając nieco sprawę. szczególnie wobec innych ludzi" (Eysenck. Można wyróżnić cztery poziomy organizacji osobowości. 1994.bezpośred­ nio obserwowalne. Sanocki. Zjawiska z poziomu L4 (postawy) są w jakiś sposób powiązane ze zjawiskami z trzech niższych poziomów.J. 2) poziom zjawisk. Sanocki (1981. Eysenck (1994) twierdzi.inaczej . 3) poziom nawyków (cech) zachowania (L3 ). jednak trudno powiedzieć.2. Znajdują się tu cechy pierwotne i cechy bardziej ogólne. STRUKTURA OSOBOWOŚCI W literaturze polskiej teorię osobowości H . por. Zjawiska z poziomu L3 powstają w wyniku interakcji czynników konstytucjonalnych i środowiskowych. temperamentu. s. nej z nowszych publikacji H.konstytucjonalnej. s. 1981. że teoria ta podlegała i podlega zmianom. Zjawiska z poziomów L 1 i L 2 są zdeterminowane przede wszystkim czynnikami o naturze biologicznej czy.

1970. związków między Schemat 1 SCHEMATYCZNE PRZEDSTAWIENIE WSPÓŁODDZIAŁYWAŃ GENOTYPU l ŚRODOWISKA. 1970.HAMOWANIA I. jest to rodzaj hamowania pojawiający się przy monotonnym wykonywaniu takich samych czynności. 10 . Eysenck. 456-457).J. s . 456) WPŁYWY ŚRODOWISKOWE L3 : Nawyki behawioral ne (cechy) CECHY PIERWOTNE EKSTRAWERSJA _t---towarzyskość i mpulsywność INTROWERSJA dominacja optymizm etc.mimowolne przerwy na odpoczynek. stra-introwersji.LUB INTROWERTYWNEJ.-s (involuntary rest pauses). s. CZYLI OKREŚLONEGO FENOTYPU (źródło: H . 425-457). czyli na przykładzie jednego z trzech podstawowych wymiarów (Eysenck. t L2 : Zjawiska obserwowane w laboratorium Powidoki Poziom L 1: Konstrukt teoretyczny: genotyp RÓWNOWAGA POBUDZENIA. Tym samym Eysenckowski model organizacji osobowości uległ uproszczeniu. W trzecim wydaniu The structure ot human personality Eysenck (1970) zrezygnował z poziomu L 4 (s.poziomami L 3 i L 4 znaleźć można u Sanockiego (1981.R. 138-140). KTÓRE PROWADZĄDO POWSTANIA OSOBOWOŚCI EKSTRA. Niżej przedstawiliśmy nieco dokładniej (schemat 1) ten uproszczony model struktury osobowości na przykładzie ek. s.P.

1. Stale podwyższony poziom pobudzenia korowego introwertykó w sprawia. Układ nerwowy z kolei. czynniki genetyczne wpływają na zachowanie się . Zalicza się do nich neurotyzm . 434 i nast. Według Eysencka (1970.) różnice indywidualne w ękstra-introwersii związane są z wstępującym siatkowatym układem aktywacyjnym (ARAS). ekstra-introwersję (E). Introwertycy są w związku z tym bardziej zsocjalizowa ni niż ekstrawertyc y. "mózg trzewiowy" (układ limbiczny oraz podwzgórze) i autonomiczny układ nerwowy. co wiąże geny i chromosomy z jednej strony oraz zachowania społeczne z drugiej . 1981 ). jest struktura neurologiczn a i fizjologiczna organizmu. Nadmierna podatność na warunkowan ie powoduje jednak. Tym . w tym determinanty biochemiczn e i hormonalne (Eysenck. że reakcje warunkowe powstają u nich szybciej (uczą się oni szybciej). S . reagują silnymi emocjami na bodźce neutralne. 1994. psychotyzm (P) oraz inteligencję (Sanocki. który powoduje wyższy poziom pobudzenia korowego u introwertykó w niż u ekstrawertyk ów.· dzenie korowe. że pierwsi z nich łatwo reagują neurotycznie .1. niż u ekstrawertyk ów. razem ze środowiskiem . "Mózg trzewiowy" i ARAS nie są więc w pełni · niezależne funkcjonalni e od siebie (choć są odrębne ana11 . determinuje pojawienie się podstawowy ch cech osobowości i zachowania. Różnice indywidualne pod. ale nie w sposób bezpośredni. tzn. s. Hamowanie korowe (oraz percepcyjne i motoryczne) jest z kolei wyż­ sze u ekstrawertyk ów niż u introwertyków .2. 275). Pobudzenie tych struktur przez bodźce emocjonalne powoduje również automatyczn e pobu. BIOLOGICZ NE UWARUNKO WANIA PODSTAWO WYCH WYMIARÓW OSOBOWOŚCI Według Eysencka (1970) genotyp (zespół genów danego organizmu) decyduje wspólnie ze środowiskiem o powstaniu szeregu cech fenotypiczny ch organizmu. Pobudzenie to jest reakcją na stymulację zewnętrzną. względem neurotvzmu warunkuje tzw. Ujmując rzecz inaczej. w tym o właściwoś­ ciach anatomiczny ch i fizjologiczny ch układu nerwowego.

która jest uogólnieniem analizy czynnikow ej i genetyczn ej analizy zachowan ia. Wynikający z badań A . chociaż cechy ll neurotyzm u" i ekstra-int rowersji są od siebie -w teorii -niezależne (Eysenck. że psychotyz m jest enfant terrible teorii osobowości Eysencka . 1980. 1989). Trudno w literaturze przedmio tu znaleźć informacj e na temat anatomic znych i fizjologicz nych uwarunkowań psychoty zmu. s. 1994) wskazują na bardzo wysoką odziedziczalność psychotyz mu . strawersja . W pracy tej . prawdopo dobnie nie znalazł przekonujących faktów. s . również wskazują na istnienie biologiczn ego podłoża psychoty zmu (Zuckerm an. 163). uwzględ­ niającej 2903 pary dorosłych bliźniąt. a związane z drugim. 478). 478). s. Cloninge r i Martin. 11 11 4 Korelacje negatywne. Sam Eysenck bliżej nie zajął się tą sprawą (Sanocki. s . 1980. 1970. Madsen . zastosow ano specjalną metodę analizy (multivaria te genetic analysis). Martina (1990) wniosek o braku genetyczn ych uwarunkowań psychotyz mu nie wydawał się zaskakujący. Badania genetycz ne. 1990) kwestiono wali istnienie genetycz nych uwarunkowań Eysencko wskiego psychotyz mu. 436. Uprzedzając pełniejszy opis faktów można by rzec. Heatha i N . ponieważ wysoki neurotyzm idzie w parze z wysokim pobudzeniem . Aby podkreślić odrębność mechaniz mów pobudzan ia siatkowatego (ARAS) i autonomi cznego Eysenck proponuje ." aktywacją" (Madsen. zważywszy na bardzo złożony i niejednorodn y charakter omawian ego konstrukt u (będzie o tym mowa później) . a ek- 12 . Jednak ci sami autorzy w jednej z ostatnich prac (Heath .z niskim. Autorzy jednej z ważniejszych prac dotyczących tego problemu (Heath i Martin. Biologiczn e podłoże psychotyz mu nie jest jasne. wyższą nawet niż wymiarów neurotyzm u i ekstrawer sji. w których stosowan o bardziej tradycyjne metody analizy.G.tomicznie ). Dlatego w badaniac h kwestionarius zowych uzyskuje się na ogół niewielkie negatywn e4 korelacje między skalami Neurotyz mu i Ekstrawe rsji.C . ponieważ pobudzen ie korowe można uzyskać przez pobudzen ie któregoko lwiek z nich . 1981 . by pobudzenie związane z pierwszym z nich nazwać "wzbudza niem".

neurotyzmu i psychotyzmu jest u poszczególnych jednostek bardzo podobne w ciągu całego życia. 1989). Jednak u ludzi cecha psychotyzmu nie jest raczej związana z przetrwaniem i rywalizacją. również badania genetyczne potwierdzają istnienie trzech l. nawet całkowicie różnych kulturach. Inteligencji. wychowywania dzieci i obrony. jeśli występują w umiarkowanym stopniu .wchodzące w skład psychotyzmu sprzyjają również adaptacji. 273-275) przytacza szereg argumentów przemawiających za silnym wpływem czynników biologicznych (genotypu) na trzy podstawowe wymiary osobowości. zabawy. 2.W jednej z późniejszych prac Eysenck (1994. które paraliżuje strach (nadmiernie neurotyczne) są także skazane na zagładę. s. Z drugiej strony jednostki. stwierdza się je we wszystkich. 3. narażeni są na śmierć ze strony drapieżników i przedstawicieli własnego gatunku. 391 ). Towarzyskość. stanowiąca istotę ekstrawersji. ponieważ nie walczą i nie uciekają. Samotnicy. 1989. Eysenck nie poświęcił tyle uwagi. Służą przecież rywalizacji i dominacji u samców i obronie młodych u samic. s. wymiary te "wyłaniają się praktycznie ze wszystkich wielowymiarowych badań nad osobowością' (s. uciekać . dlatego nie przeżywają we wrogim otoczeniu. przed którymi stają zwierzęta naczelne żyjące w grupach oraz człowiek (Zuckerman. co trzem pozostałym. Trzy opisywane wymiary osobowości są związane z trzema rodzajami problemów adaptacyjnych. Według Eysencka: 1. czy zastygać w bezruchu . Jednostki nie reagujące na zagrożenia nie są w stanie walczyć. odrzuceni przez grupę. mimo różnorodnych i bogatych doświadczeń indywidualnych. 274). natężenie ekstrawersji. wymiarów zdeterminowanych biologicznie. Emocjonalność (neurotyzm) w reagowaniu na zagrożenia także decyduje o przetrwaniu. 4. Psychotyczna agresja bywa skrajnie niebezpieczna dla jej ofiar (Zuckerman. Pisał o niej między in13 . czwartemu z wymiarów osobowości. W końcu wrogość i agresywność . umożliwia współdziałanie członków grupy w czasie pracy.

niezbyt dużym stopniu związana z pozostałymi wymiaram i osobowości . Inteligencj a jest w pewnym. a testowe zadania słowne utworzono na wzór zadań angielskich . 14 . CHARAK TERYSTY KA PODSTA WOWYC H WYMIAR ÓW OSOBOWOŚCI Ekstrawe rsja-intro wersja Charakteryzując ekstrawersję-introwersję. s. Rawlings i Carnie (1989) wykazali. za pomocą których każdy może zbadać swoją własną inteligencję (Eysenck. Powtarzan ie Cyfr. Jednak bez względu na obecność lub brak ograniczeń czasowyc h osoby z podwyższonym neurotyzm em wypadały w omawiany ch testach lepiej. Zgodnie z prawem Yerkesa-D odsona przy nadmiem ym pobudzen iu (motywac yjnym) wykonani e zadań pogarsza się.2. zwłaszcza z neurotyzm em i ekstrawersją. że różnice w wynikach testu inteligencji między ekstra.2. opisuje się zazwyczaj bieguny tego wymiaru (kontinuu m). 81-100). w związku z czym t rudno uważać je za testy psychologiczne we właściwym tego słowa znaczeniu . 1992)5 .(1981 ): 5 Połskie wydanie ksią:zki Eysencka jest jedynie tłumaczeniem . 1.obserwow ano brak korelacji . Prosili oni swoich badanych o dwukrotne wykonani e czterech zadań (Arytmety ka. co autorzy wiążą z nadmiernym pobudzen iem korowym występującym u introwerty ków w sytuacjach presji czasowej. 143).z ogranicze niami. a w szkole średniej i wyższej korelacje te były ujemne (Sanocki.bez ograniczeń czasowyc h. Ekstrawer tycy (badani EPQ) wypadali lepiej w sytuacjach z ograniczo nym czasem wykonania.i introwerty kami są związane z obecnością bądź brakiem ograniczeń czasowyc h przy wykonywa niu zadań . 1967. Wiadomości i Porządkowa­ nie Obrazków ) z testu Wechsler a (WAl S): raz.z nieogranic zonym. w starszych . niż osoby z niskim neurotyzm em. W młodszych klasach szkoły podstawowej uzyskiwan o pozytywne korelacje między inteligencją i ekstrawersją. a introwerty cy.nymi w pierwszej części książki Uses and abuses of psycholog y (Eysenck. Przedstaw imy je tu za Sanockir:. s . drugi raz. Skonstruował również zbiór testów. ~'bo inaczej biegunowe typy osobowości. Nic nie w iadomo o jakichkołwiek polskich badaniach adaptacyjnych testów inteligencji Eysencka ani o własnościach psychometrycznych tej serii zadań . 1981 .

152) Sanocki słusznie zwraca uwagę na fakt. jest agresywny. że Eysenckowskie charakterystyki ekstrawertyka i introwertyka nie są. Z przyjętych na siebie zobowiązań wywiązuje się sumiennie i zwykle posiada opinię człowieka. choć być powinny. Jntrowerlyk z kolei lubi zajmować się introspekcją. jest ambiwertyków. Przykłady można by mnożyć. Freud powiedziałby. W działaniu nie jest impulsywny. powszechnie przyjętych zasad współżycia . Lubi zmiany. na którym można zawsze polegać. Potrzebuje podniet z zewnątrz. :f 15 . Dużą wagę przywiązuje do wartości etycznych. lub nawet wyłącznie. biegunowo przeciwstawne. nie lubi natomiast zajmować się czytaniem w samotności. a część ekstrawertywnych . w której aktualnie się znajduje. Sprawy dnia powszedniego traktuje bardzo poważnie i lubi wieść uporządkowany tryb życia . że na co dzień kieruje się maksymą: "Sto razy pomyśl . Uczucia swe poddaje bardzo dokładnej kontroli. odczuwa potrzebę prowadzenia rozmów z innymi ludźmi. Zawsze posiada gotową odpowiedź na skierowane pod jego adresem uwagi. że ten czło­ wiek w postępowaniu swoim kieruje się przede wszystkim. zasadą przyjemności. woli raczej czytać książki niż przebywać w towarzystwie. Jest optymistycznie nastawiony w stosunku do przyszłości . działa pod wpływem sytuacji . Ekstrawertyk na przykład lubi zajmować się działalnością praktyczną i nie przejmuje się zbytnio niepowodzeniami. Nie przejmuje się nigdy zbytnio z powodu doznanych niepowodzeń . Łatwo wpada w gniew. W opisie introwertyka nie ma jednak wzmianki o jego stosunku do działalności praktycznej i niepowodzeń. Jego stosunek do przyszłości zabarwiony jest pesymizmem. Ogólnie uważa się go za jednostkę impulsywną i działającą bez zastanowienia." (s. Lubi być w ruchu. posiada wielu przyjaciół. Najwięcej jednak. a w ich doborze jest bardzo wymagający. można by powiedzieć. a raz zrób". którzy mają część cech intro-. zgodnie z rozkładem normalnym. Ambiwertykom Eysenck poświęcił niewiele uwagi."Typowy ekstrawertyk jest towarzyski. wykonywać prace ręczne. Lubi zajmować się działalnością praktyczną. Jego życie uczuciowe nie jest poddane kontroli intelektu i obowiązujących w danym środowisku. przyjaciół ma niewielu. jest powściągliwy.

że powstające emocje są silne i długotrwałe {Sanocki . 1976. Często też popadają w depresję i cierpią na bezsenność (Toeplitz. nie jakościowa (por. 1981 . Eysenck. fakty te można interp retować na różne sposoby. s. Może ona oznaczać deficyt wrażli­ wości emocjonalnej. s. s. Studia genetyczne nad rodzi ną i adopcjam i wykazały również zwiększone prawdopodobieństwo pojawienia się u krewnych osób schizofrenicznych takich zaburzeń jak: schizofrenia. s. 259-260} zakłada . Myśląc tak jak Zuckerman (1989) można założyć.hotyzmem (Eysenck i Eysenck. Neurotyzm jest związany z lękiem rozumianym w teoriach Hulla i Spence'a jako . które jest patologią} do nieokreślonego maksimum (które jest także patologią} .wzajemnie się przyciągają" (cross-assortative mating). że predyspozycje do schizofren ii. Łat­ wo ulegają nastrojom. ale że te zaburzenia . są drażl iwi i skłonni do stanów lękowych (lękliwi} oraz załamań nerwowych (Choynowski . Osoby u:z. 147}.Neurotyzm Psychotyzm określają terminy "stałość emocjonalna" lub "zrównoważenie emocjonalne" oraz " neurotyczność" czyli niezrównoważenie emocjonalne. 203). Przegląd badań sporządzony przez tych autorów dowodzi. że podwyższone wyniki w skali Psychotyzmu uzyskują: więźniowie. 477}. Na przykład istnieje spore prawdopodobieństwo . Neurotycy często uskarżaj ą się na nieokreślone dolegliwości somatyczne i narzekają na ciągłe kłopoty (Eysenck. Stany psychotyczne tworzą kontinuum od normy do patologii. Psychotyzm . jest wymiarem. 1970. psychopatii i innych wymienionych zaburzeń mają odmienne przyczyny biologiczne. że mamy tu do czynienia z zaburzeniami procesów poznawczych (Sanocki. 1975. tJ. s. że Sanocki (podobnie zresztą jak Zuckerman . bezosobowe.encków . psychopatia. Jest to związane ze szczególną wrażliwością autonomicznego układu nerwowego (współczulnego} . Psvchooatia z kolei znajduje się według Eys. między . od zera (pełne zrównoważenie . 1980. 1989} operuje pełnym wymiarem neurotyzmu. 1981 . lecz rzeczywistym (+ x.. s. za: Toeplitz. . schizofrenicy. 1976). s.! są: "zimne.na przykład jakiej grupie klinicznej. 7}.zaburzenia obserwowane u pacjentów psychotycznych". emocjonalna reaktywność {Sanocki . która sprawia. a drugi . 1990). nieskore do wzruszeń . głównie do schizofreni i i dwubiegunowych zaburzeń afektywnych (bipolar affective disorder) . Operuje zatem nie wymiarem wyidealizowanym (O + max}. Osoby neurotyczne (niezrównoważone emocjonalnie} są mało odporne na działanie stresu. "stałości emocjonalnej".yskujące! wysokie wyniki wskali Psych. że w toku ewolucji osobniki charakteryzujące się poziomem neurotyzmu zbliżonym do zerowego po prostu wyginęły. s. anty- 16 17 Krańce tego wymiaru . Na określenie neurotyzmu używa się także terminów: wrażliwość emocjonalna. 1968. między którymi istnieje tylko różnica il ościowa . którego jeden kraniec da się opisać jako " normaln ość stanów umysłowych" . że schizofreniczki poczynają dzieci z psychopatami (Heath i Martin. podobnie jak neurotyzm. Z tego wynika. gdzie "+ x" to wartość większa od zera. + max}. Jest możliwe . Według Sanockiego (1981 . że neurotyzm jest kontinuum od normy do patologii.jako . 264}.ogólny popęd emocjonalny" (Madsen. zwana powszechnie zdrowiem psychicznym.P. 147}. s. przestępczość. chwiejność emocjonalna. 1982. alkoholizm i różnorodne zaburzenia osobowości. nie potrafią współczuć. alkoholicy. Eysenck nie scharakteryzował jednak drugiego krańca . nieprzyjazne. nieufne dziwaczne.oty4m1.SYC. 1981 . 122 i 262). Autor początkowo właściwie nie wyszedł poza stwierdzenie. !:J~:>rmą i. Tymczasem Eysenck (Eysenck i Eysenck. s. Niestety. 4 }. 1972. Pojęcie psychotyzmu jest w teorii Eysencka najmniej jasne. narkomani i dzieci przejawiające liczne zachowania antyspołeczne (Eysenck i Eysenck. s. 1982. nieszczęśliwe . W nowszej pracy Eysencków psychotyzm został zdefiniowany jako sktonność do psychoz.w połowie ci rogi" . 148-149} trudno jednak powiedzieć. komu . 3. 163).należałoby przypisać ten deficyt.. według Eysencka.

e schorzeń psychosomatycznych jest powszechnie znane. s. z urojeniami prześladowczy ­ mi" (Eysenck i Eysenck. lstn1en1. 1. s. 1970. Już jako dziecko wykazuje zanik uczuć. 109. pozbawionego ludzkich uczuć. bez wglądu w siebie.. psychastenia .. samotnika . całkowicie nieczuły. Takimi skazami są neurotyzm i psychotyzm. 1985. PODSTAWOWE WYMIARY OSOBOWOŚCI A CHOROBY PSYCHICZNE Eysenck przyjął początkowo .według niektórych badań . mieszani neurotycy i dystymicy. s. 218). s. a dystymicy .wysokie wyniki w ska. Uspołecznienie jest sprawą bardzo odległą od tego typu dzieci i dorosłych empatia . 1977. specjalizując się w wyprowadzaniu ich z równowagi [. 111).3. zarówno w stosunku do innych jednostek jak i do zwierząt.znej (lęk . często sprawiający trudności .) m iędzy dystym1kam1 1n~r~ malnymi. ] najbardzlej ekstrawertywne były osoby no rmalne. Często bawi się kosztem innych ludzi . 122-126). Bywa złośliwy w stosunku do ludzi. sprawiającego szereg trudności w życiu . za: Pospiszyl. N i E. za: Pospiszyl . Histerycy są jednak m~iej ekstrawertywni (na podstawie badań MPI) niż psychopaci . w późniejszej publikacji Eysencków można znaleźć jeszcze -dokładniejszą charakterystyk ę psychotyka. Psychotyk "Jest to człowiek samotny. specyficzną słabością. 1. 1968. s. 1990. 1976.za Jungiem i M_c~ougalle ~ że osoby bardzo ekstrawertywne maj ą skłonnosc1 do n~rw1cy histerycznej. s. że są oni mni. nawet do tych . 47. za: Sanocki. Eysenck. zimnego jak lód .4. W późniejszym okresie twierdził. Od najwcześniejszego dzieciństwa mamy bardzo klarowną psychologi czną sylwetkę dziwaka. s. agresywnego i złego . PODSTAWOW E W YMIARY OSOBOWOŚCI A CHOROBY SOMATYCZNE Eysenck jest zwolennikiem teorii "skaza . 1985. nie bacząc na niebezpiecze ń stwa .. 14) zdają si ę dowodzić.• (s. ]. 12) M1m? to nie bardzo wiadomo kto jest bardziej ekstrawertywny. poczucie winy i wrażliwość na sprawy innych są czymś bardzo obcym dla ich psychiki" (Eysenck i Eysenck.. Również skraj ne nasilenie ekstrawersji i introwersji predysponuje do określonych zaburzeń nerwicowych. która wspólnie z niekorzystnymi oddziaływaniami środowiska (stres) może prowadzić do patologii. nawet w odniesieniu do swych bliskich i drogich . uznaje za niezgodne z teoną nrzsze wyniki w skali E uzyskiwane przez histeryków w porównaniu z osobami normalnym i.społeczne.z drugiej interesuje tak psychologów. Wyn ikałoby z tego.P. depresja reaktywna.do nerw1cy dyst~m~c. których kocha . po nich zaś kolejno na~tę­ powali histerycy. 36. jak i leka~zy. ~ 98 1 . s. n1~ więc dziwnego. 1958. h ipochondr~a 1 1nne cechy) (por. Wyniki różnych badań prze~­ stawione w cytowanej publikacji (Eysenck. nie zważający na ludzi . 220-221). a nawet . Może być okrutny i nieludzki. Neurotyzmu i niskie. Nadmiernie angażuje się w pełne napię­ cia "krew mrożące w żyłach" sytuacje . nie zwracając uwagi na niebezpieczeństwa z tym związane . tj.B. hlst~rycy czy osoby normalne. Według niej niektórzy ludzie rodzą się z określoną skazą. 177-178) relacjonuj ąc za Eysenckiem wyniki badań przeprowadzonych no~s~~ wersją kwestionariusza (EPI ). Ustalanie związków między procesami i strukturami p~y­ chicznymi z jednej strony oraz chorobami somatyczny. wykazuje agresję . za : Heath i Martin.w skali Ekstrawersji (są neurotycznymi mtrowertykami) (Eysenck.2.. że bardziej ekstrawertywn i s~ hi~terycy. pop ierając to badan iami że histerycy uzys kują wysokie wyniki zarówno w skali Neur~tyzmu jak i Ekstrawersji (są neurotycznymi ekstrawertykami). Eysenck (1968) pisze: "Miej sce histeryków przyp~da ~ obu skalach klinicznych (tj.li. że również Eysenck wi ąże je z podstawowymi 18 19 .2. nigdzie nie zadomowiony.ej ne~r~tyczm 1 bardziej ekstrawertywni niż dystymicy [. a bardzo introwertywne . Bywa także zamiłowany w dziwacznych i niezwykłych przygodach . Podobnie Sanocki (1981 . 1978 s.mniej niż osoby normalne.ml . s.stres" (Eysenck. nawet do przyjaciół i krewnych. 145-146) . pozbawiony wszelkich uczuć empatycznych .

1988. za: Eysenck. Dlatego . ciągłą gotowość do reagowania (hyperalertness).wymiarami osobowości. z którymi pragną być w kontakcie. Osoby typu czwartego potrafią sobie radzić z niekorzystnymi sytuacjami. Gniew i pobudzenie emocjonalne mogą prowadzić także do wrzodów żołądka . dlatego prowadzi do schorzeń psychosomatycznych. Czynnikiem ryzyka w przypadku chorób nowotworowych jest długotrwały stan beznadziejności i bezradności . za: Eysenck. trafne i spójne wewnętrznie. Eysenck i Vetter. (1984. Oscylują więc między beznadziejnością i bezradnością oraz gniewem i pobudzeniem. Typowi A przypisuje się : niecierpliwość. Osoby typu trzeciego są także do pewnego stopnia chronione przed chorobą. 20 21 wskazują Typ 1: Podminowanie ("Understimu/ation'J Osoby tego typu sądzą. a w przypadku chorób serca ciągły gniew i złość. Według Eysencka (1990a) samo pojęcie osobowości typu A nie jest precyzyjne. na przykład sytuacjami zawodowymi. Potrafią unikać stresu. agresję i pobudzenie. 1990a). 1990a) wyodrębniono cztery typy reagowania na stres: przypadku traumatyczne zdarzenie. Typ 3: Ambiwalencja (Ambivalence) Jest to typ. Brak obiektu bądź jego utrata jest przeżywane jak traumatyczne zdarzenie. Zajmijmy się najpierw interesującymi Eysencka zależnościami psychosomatycznymi. Odrzucenie przez obiekt (gdy jest to osoba) lub niepowodzenie w osiągnięciu obiektu stanowi i w tym Reakcje osób należących do trzech opisanych już typów na ich zależność od ważnych dla nich obiektów oraz na ciągłą sprzeczność między oczekiwanymi i rzeczywistymi skutkami własnych działań. Przykładem takiej zależności jest związek między osobowością typu A i skłonnością do choroby wieńcowej serca. Oceniają realistycznie zachowania (dążenie i unikanie) tych osób . B -typ zdrowy i C ze skłonnością do chorób nowotworowych. Takie osoby nie są w stanie zdystansować się wobec obiektu i pozostają od niego zależne.ze skłonnością do choroby wieńcowej serca. reagując beznadziejnością i bezradnością na niepowodzenia . W innej pracy (Grossarth-Maticek. że obiekt ważny dla nich emocjonalnie jest warunkiem ich pomyślności i szczęścia . agresywność oraz skłonność do gniewu . który prowadzi do raka. Raz spostrzegają obiekt jako główną przyczynę swoich nieszczęść. Typ 4: Autonomia osobista (Persona/ AutonomyJ Ten typ spostrzega ważne obiekty jako przyczyny swoich stresów i nieszczęść. ani takiego. brak sukcesów w atrakcyjnej pracy itp. Zależność od obiektu stale się powiększa . gdyż ludzie tego typu pozostają w ciągłym · kontakcie z zaburzającymi ich funkcjonowanie osobami i sytuacjami. ani takiego. który prowadzi do choroby wieńcowej serca.uważają go za niezbędny warunek swego szczęścia .Eysenck wyodrębnił trzy typy osobowości : A. typ drugi nie może uwolnić się od obiektu i przeżywa złość. a także autonomia osób. co pozwala im zachować zdrowie. Typ 2: Nadmierne pobudzenie (Overarousal) . Przyczyną wielkiego stresu może być niepowodzenie w zbliżeniu się do cenionego człowieka.nawiązując między innymi do badań Grossartha-Maticka i in. choroby nadciśnieniowej i cukrzycy. Podczas gdy pierwszy typ szuka bliskości z obiektem i pragnie jej. akceptując ich autonomię. Dla osób typu pierwszego i drugiego stres jest nieunikniony. zawałów. a metody do jej diagnozy są mało rzetelne. którego przedstawiciele reagują na przemian jak osoby typu pierwszego i drugiego. Dla osób typu czwartego istotnym warunkiem szczęścia i pomyślności jest własna autonomia. innym razem. ponieważ ich reakcje na stres podlegają ciągłym zmianom i nie utrwalają się w postaci niekorzystnego wzorca zachowania.

32) Skłonność do nowotworów Typ C Typ 1 Neurotyzm Skłonność do choroby wieńcowej serca TypA Typ 2 Normalny.). to niskim wynikom w skali Neurotyzmu powinny towarzyszyć wysokie wyniki w skali Kłamstwa . Jeśli tak jest w istocie. Prawdopodobnie mamy tu do czynienia z wyparciem emocji. Można.są "podminowani" (typ 1. Neurotyczni ekstrawertycy (typ A) reagują w sytuacjach stresowych nadmiernym pobudzeniem (typ 2 . a raz Jak typ drug1 są według Eysencka psychotykami. 1990. a typami osobowości i typami reakcji na stres mają charakter hipotez. Osoby zdrowe (typ B) są zrównoważone emocjonalnie i osiągają przeciętne wyniki na wymiarze ekstra-introwersja.kwestią przyszłości. Grossarth-Maticek i Eysenck. te same osoby) do chorób psychicznych i somatycznych.zrównoważony Typ B Typ4 Należy podkreślić. 22 23 . ekstrawersji czy psychotyzmu . Eysenck (1990a.trzeciego. Schemat 2 HIPOTETYCZNE RELACJE MIĘDZY TYPAMI OSOBOWOŚCI 1 2 i 4 ORAZ A. nie odnosząc ich do neurotyzmu. że jest pewien problem z powiązaniem reakcji typu 1 (Podminowanie) i 2 (Nadmierne pobudzenie) z neurotyzmem. Eysenck (1990a) nie dysponował jeszcze takimi danymi.). ~soby typu . że w teorii Eysencka podstawowe wymiary osobowości predysponują do określonych chorób psychicznych jak i somatycznych. B i C) oraz typy reagowania na stres (1 . ponieważ osoby chore na raka uzyskiwały niskie wyniki w skali Neurotyzmu. 2. je nazwać zrównoważonymi ambiwertykami. 32) sam podkreśla. a innym razem . Dotyczy to zwłaszcza typu 1 (typu C) . 32) wiąże z podstawowymi wymiarami osobowości: neurotyzmem ekstrawersją i psychotyzmem.miejmy nadzieję . s. a zrównoważeni ambiwertycy (typ B) potrafią zachować autonomię (typ 4. Nawet akceptując zasadę psychosomatycznej jedności człowieka. Eysenck i Barrett. Na zakończenie tej części warto zauważyć. które reagują raz jak typ pierwszy. czy podstawowe wymiary osobowości predysponująjednocześnie (tj .J. osoby skłonne do choroby wieńcowej serca (typ A) to neurotyczni ekstrawertycy. Jak pokazano na schemacie 2. ponieważ nie są w dostatecznym stopniu uzasadnione empirycznie. neurotyczni introwertycy (typ C). 3 i 4) Eysenck (1990a. Grossarth-Maticek. 1993. Natomiast związki między typami osobowości predysponującymi do chorób somatycznych i typami reakcji na stres mają dobre uzasadnienie empiryczne.). PredyspozyCJe do raka (typ C) mają neurotyczni introwertycy. 1993) Eysenck koncentruje się na tych właśnie zależnościach. 1991.Opisane powyżej typy osobowości predysponujące do chorób somatycznych (A. Eysenck. 1990a.do somatycznych. s. s. trudno nie zadać pytania. czy też niekiedy do chorób psychicznych. że opisane powiązania między podstawowymi wymiarami osobowości. W późniejszych pracach (Eysenck. Odpowiedź na to pytanie jest . B i C A WYMIARY OSOBOWOŚCI: NEUROTYZM l EKSTRAWERSJA (źródło: H.

liczące po 24 pytania.ekstrawertykami. które m ierzą dwa wymiary osobowości opisane w teorii Eysencka.dla dzieci i m_łqdzięży (JMPI). * Systematycznie stwierdzano znaczące ujemne korelacje między skalami. skrócona wersja MPI dostarczała wyników bardziej zgodnych z teorią Eysencka. Ponieważ_ dystymicy są introwertykami .dodatnio (r 0. MMQ różnicuje dodatkowo dwie grupy zaburzeń neurotycznych : dystymię i his- terię. przeznaczenie . jaki wcześniej postawił sobie Woodworth . 167-175). Kwestionariusz był używany do odróżniania neurotyków i ludzi "normalnych" (Sanocki. S .niezależne . HISTORIA TESTU 2.W tym miejscu zostaną krótko omówione najważniejsze angielskie wersje Eysenckowskich kwestionariuszy osobowości . a nie trwałe jej właściwości . Jest to taki sam cel. Maudsley Medical Questionnaire (MMQ). 165-185). Postaramy się również pokazać najistotniejsze różnice istniejące między nimi. *Według krytyków skala N mierzy jedynie aktualny stan jednostki (nastrój). *Paradoksalnie. s. ANGIELSKIE WERSJE EYSENCKOWSKICH KWESTIONARIUSZY OSOBOWOŚCI = = = .Ogólna Aktywność. druaa. a reszta. Wybrano ostatecznie 24 pytania tworzące skalę N i tyleż samo pytań do skali E.impulsywność (impulsivity). Ma dwie skale: N i E.116). EPI . a histerycy . punktację . a impulsywność.skali E. tj . ale każda z nich korelowała inaczej ze skalą N: towarzyskość. powstał w latach czterdziestych naszego wieku i służy do mierzenia tylko jednej zmiennej: neurotyzmu (N). W piśmiennictwie polskim wcześniejsze wersje Eysenckowskich kwestionariuszy (MMQ. Ma 40 pytań .133). konstruując na użytek armii Stanów Zjednoczonych kwestionariusz do badania rekrutów (Eysenck. Eysenck do następnej wersji narzędzi a (MPI) wprowadził kolejną skalę : Ekstra-Introwersji (E) . Obydwie składowe skali E korelowały ze sobą dodatnio (r 0. czyli Kwestionariusz Lekarski Maudsley. PEN) opisał Sanocki (1981 . Istnieją dwie wersje tego inwentarza. ale w grupach klinicznych nawet -0 . Jest ona psychometrycznie lep- 24 25 2. s. chociaż odpowiadające im wymiary są. 227-228). Wersja skrócona składa się z sześciu pytań skali N i sześciu . Dlatego powtórzymy tu jedynie najważ­ niejsze fakty z nimi związane . Mauds/ey Personality /nventory (MPI).14. W tabeli 1 podano charakterystyki (pełną i skróconą nazwę. s.1. sposób odpowiadania. Następna wersja narzędzia . 1981 .teoretycznie . Eysenck Personality lnventory (EPI) . R. Przeciętny współczynnik korelacji dla 20 grup wynosił -0. powstała na początku lat sześćdziesiątych . beztroska . s. 1981 . Stwierdzono także szereg innych psychometrycznych niedoskonałości MPI: *Trafność obydwu skal (N i E) nie została ustalona w sposób nie budzący wątpliwości. Konstrukcja MPI polegała na empirycznej selekcji spośród 261 pytań zaczerpniętych z MMQ oraz z Inwentarza Gu ilforda i Martina (skale: C. tzn. którego nazwa pochodzi od nazwy szpitala. czyli Inwentarz Osobowości Eysencka.30 do -0. przeznaczony jest do badania ludzi dorosłych.40. Skala E okazała się niejednorodna . większa część jej pytań mierzy towarzyskość (sociability). MPI . G . kogo można badać) wszystkich znanych nam wersji tych kwestionariuszy. liczbę pytań. 1971 .Introwersja Społeczna ) .Cykloidalna Emocjonalność .468). niż skala pełna (Sanocki.ujemnie (r -0.Rhatymia. Jedna dla dorosłych (MPI). liczbę skal. 165-166). czyli Inwentarz Osobowości Maudsley został skonstruowany w połowie lat pięćdziesiątych .

-0. 24 -E i 9.19} i osoby cierpiące na depresję endogenną (M = 4.ekstrawersję .ze skali N i 2 ze skali E.09.48) .neurotyzm. 217-218).z powodów teoretycznych .sza niż MPI i daje wyniki bardziej zgodne z teorią Eysencka.14). Również korelacje między skalami N i E w grupach osób normalnych .67) .84} . EPI ma dwie wersie równoległe (A i 8) służące do powtarzania badań i sprawdzania wyników budzących wątpliwości (Sanocki . schizofrenicy (M= 5. Pod koniec lat sześćdziesiątych Hans J. EPQ skor1~. Aż 40 pytań tworzy skalę C JEPQ. 183-185). twórczy pisarze (M = 7. która -jak wspomnie liśmy.05}. dla skali N: 0.10). E . z których wiadomo. Utworzenie skali C jest więc dodatkowym argumentem na rzecz twierdzenia o niejednoznaczności tego wymiaru (Toeplitz. Wynoki kobiet w skali P są z reguły nitsze 27 . E i P. s. -0. 264-265) . s. 1982. neurotycy (M= 4. 1985. 1982. Dla porównania średnia dla populacji ogólnej wyn iosła 3.74 do 0. Eysenck zaproponował skalę C.66). 1981. co wskazywało na pożądaną. Dołączono do niej kontrolną skalę Kłamstwa (K). 20do K). 175-182). Z powodu wieloznaczności pojęcia psychotyzmu trudno jest podać charakterystyczne pytania dla skali P. Posiada dodatkowo skale Przestępczości (skala C) utworzoną z pytan wybranych z trzech skal: 14 pytań pochodzi ze skali P. odpowiadające "ekstrawersji społecznej" lub inaczej "ekstrawersji dobrego przystosowania" oraz pytania dotyczące impulsywności i braku samokontroli ("ekstrawersja złego przystosowania"). z których 24 tworzą skalę N. Młodzieżowa wersja (JEPQ) ma tylko 81 pytań (20 z nich wchodzi do skali N. s. który wiązał przestępczość z psychotyzmem . s. studenci humanistyki (art students. Współczynn iki rzetelności połówkowej przybierały wartości od 0.K). neurotyków i psychotyków były niewielkie (odpowiednio : -0 .92 i 0. 21 -E .obejmuje pytania dotyczące uspołecznienia . 1981 .55). Ta wersja kwestionariusza liczy 'go pytań (23 pytania tworzą skalę N. niższy niż osoby normalne.94 i 0.95. PEN w wersji dla dorosłych liczy 78 pytań . 1975).truowano po to.Eysencków) pojawiła się po raz pierwszy nowa skala przeznaczona do pomiaru cech psychotycznych (Sanocki. 266) . EPI ma 57 pytań . Fakt ten jest niezgodny z wcześniejszymi twierdzeniami Eysencka . przestępcy (M= 7.53). Wysokości średnich wyników dla ośmiu grup klinicznych i grupy normalnej były zgodne z przewidywaniami. Eysenck wraz ze swą żoną Sybil B. s. Eysenck opracowali PEN lnwentory (Inwentarz PEN). by uleoszyć skale P i usunać ciągle pojawiające się niewielkie skorelowanie między skalami N i E. Ponadto istnieje 12-pytaniowa skrócona wersja EPI oraz 60-pytaniowa wersja dla dzieci i młodzieży (JEPI}. że przestępcy różnią się od nieprzestępców na wszystkich trzech wymiarach : N.EPQ (Kwestionariusz Osobowości Eysencka) został opublikowany w roku 1.G. Do skali C nie weszło ani jedno pytanie ze skali K. tj. Zestawienie to świadczy.91 . ekstrawagancji . aemocjonalności . 25. Uiednolicenie skali E oolea~ło na przesunięciu do skali P pytan odnoszących s1ę do impulsywności (Pospiszyl.915 (Eysenck i Eysenck. 24 -do E. 393) zestawił szereg badań. s. Dotyczą one bowiem: poszukiwania wrażeń . W tym inwentarzu Eysencka (czy teraz raczej. 18 . Zuckerman (1989. angielscy studenci (general students.88. Stabilność bezwzględna narzędzia mierzona w odstępie dziewięciu miesięcy i roku wynosiła odpowiednio dla skali E: 0.P i 21 . że najwyższe wyniki6 uzyskiwali: artyści odnoszący sukcesy (średnia arytmetyczna M== 8. że skala p nie mierzy po prostu patologii. więźniowie (M = 6 . a w wersji dla młodzieży (JPEN). zawodowi artyści (M = 6. ponieważ okazało się .K. w którym P oznacza . lecz raczej niekon1 Ola iluslracji podano lylko wyniki mętczyzn. M = 7. M= 4 . Skala ta była bardzo daleka od doskonałości . Tylko grupa histeryków otrzymała w skali E wynik nieoczekiwany. psychotyzm (psychoticism).09) .06. W porównaniu z populacją ogólną podwyższone wyniki w skali P uzyskiwały bardzo różne grupy.n iezależność tych skal. 17.84 . ryzykanctwa i skłonności paranoidalnych (Toeplitz. a historia późniejszych wersji inwentarza Eysencków jest właściwie historią poprawiania jej. 26 Eysenck Personality Questionnaire . a N .do P.78 . Wprowadzen ie skali Psychotyzmu pozwoliło jednak ujednolicić skalę E.

?. b. P·b.d. C .0.Jej psychometryczne właściwości poda l iśmy w rozdziale 5 op i s ującym pol s ką adaptację EPQ-R . dorośfi ~=~~~· ~euroticism 95 N-b. N 2. N 0. że skala P EPQ : * charakteryzuje się n iską rzetelnością szacowaną na podstawie zgodności wewn ętrznej (alfa Gronbacha w przypadku mężczyzn wynosi 0.d. a więźn i owie i przestępcy. kobiety: M= 2 63) · *odchylenia standardowe są niemal równe ś rednim (odpowiednio: 3.d.d. Jeśli tak.Neurotyzm. Stabilność bezwzg lędna jest raczej wysoka (mężczyźni : r = 0. Przedstawione wyżej średnie wyniki świadczą o jeszcze innej wadzie skali P. powin ni mieć wyniki n iższe od schizofreników. należałoby mówić raczej o psychopatii niż o psychotyzmie (Zuckerman. W związku z taką cha rakterystyką śred­ niej i odchylenia standardowego rozkład wyników w ska li P jest bardzo skośny. N 0. b.0. o dorośi PEN PsychotiCism. 2 dorośfi b.d. b. 0. N-b.1 dorośk MPI Maudsley Personality lnvenlory 48 N-24 E-24 T. E-b. 0 dorośli T.83. Gdyby jednak pok usić się o klasyfikację kliniczną.78.d. N 1.d. tak aby łatwiej było porównywać oryginał i adap- SKRÓT MMQ Maudsley Medical Ouestionaire 40 N"'O T. P·b. E . 1.74.d.d.d. . a pośrodku .d.Revised 48 N· 23 E-21 P-25 K-21 C-34 N-20 ~-24 -17 K·20 C-'10 N-24 E-23 P-32 K-21 N-12 E-12 P-12 K-12 dzieci t młodzie Charakterystyki angielskich wersj i Eysenckowskich kwestionariuszy osobowości zostały zebrane w tabeli 1.Przestępczości.d. Tymczasem uzyskiwane w badaniach średnie wyniki nie przekraczają 10 punktów. Eysenck i Barrett. N O. kobiety: r =071)· * daje niskie ś rednie wyniki (mężczyźni : M = 3. b. Nazwy skal: N .należy um ieścić cechy psychopatyczne.Psychotyzmu. jakie można w niej uzyskać waha się od Odo 50.?. 1985) przyznają w jednej z późniejszych prac. drug i związa ny jest z normą. E-b. S przy skrócie nazwy testu oznacza wersję skróconą. s. N 0.09 i 2. 1989. 2 do roś i MPI Maudsley Personality lnventory 12 N-6 E·6 T. 1. K.?.68).1 78 N-b. . Opisane poważne niedostatki skali P EPQ spowodowały. N 2. P . dzieCi mlodziet Eysenck Personality Ouestionnaire 90 T.36). W zestawieniu Zucke rmana to jednak psychopaci otrzymują wyższe śred nie niż psychotycy. O. że jeden biegun wymiaru psychotycznego można opisać za pomocą cech psychotycznych .?. Rozpiętość wyników. E·b.Ekstrawersji.d. N O.wencjonalność charakterystyczną dla "szalonych" artystów. 1. Jak napisano wcześn i ej Eysenck sądzi . że w roku 1985 została opublikowana najnowsza wersj~_ kwestionariusza EEQ-R . N 1. N O. wś ród których jest wielu psychopatów. o dzieci mlodziet T. A i B przy EPI -sygnalizuje istnienie dwu wersji równoległych.Kłamstwa. 1 do roś i EPI s Eysenck Personality lnventory 12 N-6 E-6 T. a kobiet . 394).brak danych 28 29 tację .?. T. 2 dzieci mlodzK!t s Junior JMPI l Maudsle~ Persona ity lnvenlory EPI Ai B Eysenck Personality lnvenlory 2x57 N-24 E·24 K-9 T. to schizofrenicy powinni otrzymywać najwyższe wyn iki w skali P. PUNKTA· BADANI PYTAN PYTANIA ODPOWIADANIA CJA PEŁNA NAIWA JPEN nvenlory l EPQ JEPQ Questionnaire EPO·R EPQ-R s Eysenck Personality Questionnaire ~ Revised 100 Eysenck Personality Questionnaire . o dorośli Junior Eysenck Personality 81 T.d. Extraversion. Neurotiełsm lnventory Junior l l Tabela 1 ANGIELSKIE WERSJE EYSENCKOWSKICH KWESTIONAR IUSZY OSOB OWOŚCI WERSJA SPOSÓB SUMA SKALE. b. N o. Eysenckowie (Eysenck.?.1 dorośk JEPI Junior Eysenck Personality lnvenlory 60 N-24 E-24 K-12 T.

Eysenck (Zaleski i Eysenck. Jedynie wskaźniki dla mężczyzn (Polaków i Brytyjczyków) były gorsze w dwu skalach : P (0. Tutaj skoncentrujemy s ię przede wszystkim na nielicznych istniejących adaptacjach. głównie studentów (N = 912).2. Zaleski posłużył się jedną z kilku (eksperymentalną) angielskich wersji EPQ.97. Są to jednak najczęściej tylko tłumaczenia . Choynowski (1968. 185). wiele ładunków. która pojawiła się w eksperymentalnej. Jest ona dotychczas jedynym kwestionariuszem Eysencka powszechnie znanym w Polsce. co skłoniło Zaleskiego do utwo- 30 31 . Podejmowanie trudu adaptacji EPQ z powodu niewiele zmienionych skal Ekstrawersji i Neurotyzmu wydało jej się niepotrzebne. 229-231 ). ale po wstępnych badaniach uznała . lecz nie w ostatecznej wersji MPI i która występuje w późniejszych wersjach inwentarza. s. 167).829) i K (0. Prawie wszystkie wskaźniki podobieństwa zmiennych przekroczyły przyjęte kryterium 0. Aby sprawdzić stopień podobieństwa zmiennych mierzonych polską i angielską wersją EPQ. sposobu badania i techniki obliczania wyników. gdyż Choynowski nie zakończył badań adaptacyjnych i nie sprawdził zgodności wyników Inwentarza Osobowości z założeniami terarii osobowości Eysencka. Zaleski przebadał w latach 1988 i 1989 na terenie całej Polski 1193 osoby (532 mężczyzn i 661 kobiet) . a nie adaptacje i dlatego ich właściwości psychometryczne nie są znane. wykorzystując do tego celu metodę Kaisera .948). 1977) przygotował ta kże staranną adaptację Maudsley Personality lnvetory (MPI) opublikowaną pod nazwą Inwentarz Osobowości. Według opinii Sanockiego (1981 . 173-175) polska wersja MPI nie nadaje się do porównań z wersją angielską z powodu istotnych różnic w konstrukcji skali Ekstrawersji.Eysenck Personality Questionnaire (EPQ) .ale ich treść jest w części przypadków zupełn ie różna . 1981 . Inwentarz Osobowości składa się z 64 pytań . choćby ze względu na liczbę pytań. mężczyznami.G. Nieco późn iej Pospiszyl (1885) opublikował tylko tłumaczenia dwu wersji EPQ : dla dorosłych i dla młodzieży. autorzy porównywali ładunki czynnikowe uzyskane w badaniach polskich i brytyjskich. Pols ką adaptację PEN lnventory przygotowano z kolei na Uniwersytecie Gdańskim w roku 1974 (Sanocki. zwłaszcza dotyczących skali P. Także wskaźniki podobieństwa ładunków czynnikowych dla skali P w przypadku Polek i Polaków nie były satysfakcjonujące (0. że skala Psychotyzmu ma zbyt wiele niedoskonałości. s. ponieważ Choynowski dodał skalę Kłam­ stwa. średnich dla mężczyzn i kobiet itp. 1972. Ko lejn ą dość zaawansowaną próbę adaptacji EPQ podjęto na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim (Zaleski i Eysenck . Adaptowana przez Zaleskiego wersja różni się . 1989/1990) dokonali analizy czynnikowej zebranych wyników w taki sam sposób. Następnie . Obejmuje ona 100 pytań . 1972. rotacja typu oblimin).900). Jest więc dłuższy niż oryginał. było bardzo niskich . w jaki opracowano wyniki brytyjskie (metoda głównych składowych . Pytania najwcześniej wersji narzędzia (MMQ) znaleźć można w przełożonej na język polski książce Eysencka (1971) "Sens i nonsens w psychologii" (s. Hunki i Bianchiniego (1971 ). 1989/1990). Są tam również normy tetronowe i stenowe dla obu płci. 1981 . trafności i rzetelności. Niezależnie od tego. W podręcznikch Choynowskiego ( 1968. Zestawiono grupy osób tej samej płci poch odzące z dwu różnych krajów i polskie kobiety z polskimi . od powszechnie znanego 90-pytaniowego kwestionariusza EPQ .2. Adaptacji MMQ dokonał Choynowski (za: Sanocki. 1977) znaleźć można dość obszerne informacje na temat przygotowania polskiego tłumaczenia MPI. s. Toeplitz (1982) rozpoczęła jej adaptację . Sporym zainteresowaniem cieszyła się późniejsza wersja kwestionariusza. POLSKIE TŁUMACZENIA l ADAPTACJE EYSENCKOWSKICH KWESTIONARIUSZY OSOBOWOŚCI Niemal wszystkie opisane wyżej podstawowe wersje kwestionariuszy Eysencka zostały przetłumaczone na język polski.podobnie jak EPQ-R . Nie jest też pełnowartościowym narzędziem diagnostycznym i badawczym . wspólnie z Sybil B.

Z tego powodu niektóre pytania ze skali Ekstrawersji przeniesiono do skali Psychotyzmu. 1981 ). 1991 ) z Wojskowe go Instytutu Medycyny Lotniczej przebadała swoją wersją EPQ-R niemal 500 wojskowy ch i osób związanych z wojskiem . Adaptacja EPQ-R wykonana przez R. aczkolwiek nastąpiły pewne modyfikacje w ich koncepcji i pomiarze. Zaleski i Eysenck (1989/1990) porównali ponadto średnie wyniki grupy polskiej i brytyjskiej . 1981 ). 217-219). C laridge.psychopa tyczne. Obecnie coraz częściej spotyka się opinię. 1985). najprawdopodobn iej samych mężczyzn . Mimo tego zabiegu zgodność wewnętrzna (alfa Cronbach a) skali P okazała się niska (0. Claridge. Pospiszyl.ys~nck )<Qjarzył _wczęśniej "i mpulsywność" i " toughmindedness" _ ("twardość myślenia") . Drwala i P. Innych danych psychome trycznych odnoszących się do tej adaptacj i Zaleski nie opublikował. a interkorela cje niewysoki e (od -0.Z ekstrawer sja f. wiele kontrower sji i polemik (por. Maciejczy k (za: Drwal . z wyjątkiem nieco wyższych korelacji między skalami N i E (-0. Brzozows kim (1995b). "borderline ". 1981 . Zachowan e zostały pod dawnymi nazwami skale Ekstrawersji i Neurotyzmu. Brzozowskiego została opisana w następnych rozdziałach podręcznik a. Zabrakło informacji na temat: rozkładu wyników w skalach . Neurotyzm u (N). wielu badaczy zwracało uwagę na niedostatki psychometryc zne skali P EPQ (por. Pospiszyl. stabilności bezwzględnej i trafności. Kwestiona riusz wypełniano w trakcie badań kwalifikac yjnych i selekcyjnych . Ekstrawersji (E). czy .rzenia krótszej. Sama koncepcja psychotyz mu jako wymiaru osobowości wzbudziła . Była to więc dość specyficzna próba standaryz acyjna. Zmiany dotyczą przede wszystkim ekstrawersji . 1983.12). Stwierdzili nieznaczne. Adaptację najnowsze j.27 w grupie mężczyzn i -0. 84.21 do 0. K) była satysfakcjonująca (od 0. Ł . .45 w przypadku kobiet). zrewidowa nej wersji EPQ (EPQ-R) rozpoczęli niemal równocześnie i niezależnie od siebie J. 20 . 1985).K). s. o czym już wspomi naliśmy. Niezależn ie od ·s porów o znaczenie psychotyzmu jako wymiaru osobowości. 32 3.obecnie te właściwości łączonę są 4 r:>svchotvzmern(por. Przypominamy. mocy dyskryminacyjnej pytań i zgodnośc i wewnętrznej . J . N.. Inwentarz EPQ z roku 1975 zawiera 90 pytań pogrupowanych w cztery skale: Psychotyzmu (P). Zgodność wewnętrzna pozostałych skal (E. Drwal z P. tj.E. Kłamstwa (K).Ł. OPRACOWANIE POLSKIEJ WERSJI EPQ-R Do adaptacj i wybraliśmy najnowszą wersj ę inwentarz a . że główne wady tej skali to: 33 . s.onformizm (por.81 do 0. ukierunkowujący odpowiedzi. Maciejczy k oraz R .84). Clarid ge. 77-pytanio wej. której pojęcie zostało znacznie zawężone . Claridge .1981 .N i 25. Opracowa no też normy centyłowe i stenowe oddzielnie dla pilotów i podchorążych . choć istotne różnice w skalach N i K u mężczyzn (Polacy uzyskali wyższe wyniki) oraz w skali E u kobiet (Polki były bardziej introwerty wne). wersji polskiej EPQ (13 pytań skali P. Eysenck i Barrett. 1985. nie charakteryzując bliżej tej ostatniej . Wersja ta opiera się na Eysenck Personality Questionnaire z roku 1975.51 w przypadku mężczyzn i 0.25 w grupie kobiet).ostrożniej nonls. że skala P mierzy nie tyle skłonnośc i psychotyczne co raczej . opublikowaną w roku 1985 (Eysenck. co stanowić mogło poważny czynnik zakłócający. 19 . Opracowanie psychometryczne narzędzia objęło ocenę: interkorelacji skal.

~e dokonuje back translation. 2. Sybił Eysenck. Tłumacz był św1adomy. Uczniowie podawali swoje personalia. które następnie wykorzystano przy analizach trafności EPQ-R. zasadniczej szkoły budowlanej. ale w obszernej instrukcji podkreślano naukowy cel badań i zapewniano o dyskrecji. Autorz~ artykułu i anglista dokonali trzech niezależnych tłuma~zen 1?0 pytań EPQ-R. Brzozowskiego (1987 . w Lublinie. P?ró~n_ywanymi _z oryginałem . por. ale oryginał angielski poznał ~op1ero po dokonaniu tłumaczenia . również w naszej adaptacji (Brzozowski i Drwal. Eysencka 1Barretta (1985) oraz tłumaczeniem EPQ Pospiszyła (1985). Zawiera on dwie skale: Schizotypii (STA) i Pogranicznych Zaburzeń Osobowości (borderline) (STB). W EPQ-R skala N ma 24 pytania: E . liceum ogólnokształcącego i liceum pocztowo-telekomun ikacyjnego.23. Eysenck zapozna! się z naszymi badaniami i zaaprobował poslug1wame s1ę naszą adaptacją EPQ-R do celów badawczych. Skala Makiawelizmu Mach V (Christie i Geis. Skala Wartości (Value Survey) M. Kwestionariusz STQ G . 4. EPQ-R) liczy stwa obecnie 100 pytan (zam1ast 90) i charakteryzuje się lepszymi p~rametrami skali Psychotyzmu . w którym większość pytań była wspólna z EPQ-R. mała rozpiętość wyników (w populacji normalnej). niska rzetelność (homogeniczność) . H. z tym że ze względu na dość skomplikowaną instru kcję wymuszonego wyboru skala Mach V 34 35 . Hans J. Claridge'a (Claridge i Broks. 1995a). 4. 3. Eysenck i Pauł Barrett (1985) uznając słuszność tych zarzutów.21 . PRZEBIEG BADAŃ l OSOBY BADANE W czerwcu 1989 roku zbadaliśmy 185 osób (79 chłopców i 106 dziewcząt) . Dyskusja nad tłumaczeniami. w naszej adaptacji (Drwal i Brzozowski.B . Wersja wstępna została potem przekazana innemu angłi~cie . opublikowaną w artykule Eysenck. 1980). Badania prowadzono w klasach szkolnych. w której wszystkie cztery skale mają po 12 pytań. 3. wersji każdego pytan1a.J. Obok EPQ-R zastosowano jeszcze inne kwestionariusze. Opracowano też skróconą 48-pytanlową wers}ę. Zre_widowana wersja EPQ (tj. P -32 i K . który miał ją przetłumaczyć na angielski. Byli to uczniowie drugich . dysponując wszystkimi wersjami i uwagami anglisty. Kwestionariusz Aprobaty Społecznej KAS (Drwal i Wilczyńska.elektrycznych. Następnie te trzy osoby wspólnie ustałiły tekst wersji wstępnej . Dokonali wymiany wielu pytań w skali Psychotyzmu EPQ oraz drobnych zmian w skalach Ekstrawersji i Neurotyzmu (skali Kłam­ poprawia~o). Każda osoba orzymywała zestaw kwestionariuszy ułożony w losowo ustalonej kolejności . Przyst~pując ~o adaptacji EPQ-R dysponowaliśmy oryginalną wersj~ angrelską. ~Ie 1dobrze brzmiącej po polsku. 1989). 1984).1. bez obecności nauczyciela. przy czym jeden z nas (P. wypróbowaną jUZ we wczesnlejszych pracach naszego zespołu (skale Caprary i Claridge'a. opracowali wersję polską EPQ-R. opracowali udoskonałoną wersję EPQ. 1995). 2. Rokeacha (1973) w polskiej adaptacji P. P_os_tanowiłiśmy zastosować strategię wielokrotnego tłumacze­ ~~~ 1tłumacz:ni_a _odwrotnego (back translation). bardzo skośny rozkład wyników. Były to: 1. Autorzy artykułu . Szkoły zostały wylosowane do badań .) og_ra_nlczył SI~ do uzupełnienia tłumaczenia podanego w ks1ązce Posp1szyła (1985). 1990). n!e ' W grudniu 1989 roku. trzecich i czwartych klas czterech ponadpodstawowych szkół lubelskich: zespołu szkół mechaniczno. miała doprowadzić do jak najWiern~ejsZej . Drwal. 1970). stosowaną bez dalszych zmian we wszystkich opisanych tu badaniach 7 .

Były to: B. 61 ). Część osób zam rta) lub zaLike (typu u mała inną wersję skali Makiawe lizm Sch eości Wart ę Skal miast Skali Wartości Rokeacha 275 tych ód 1995).06 16. Psychologii Razem: 172 38 14 4 56 44 33 39 116 38 16 454 177 .00 16 377 583 14 70 42 58 82 251 286 164 40 31 6 19 30 10 138 77 65 36 960 o 22. związku z oceną trafności EPQ-R (opis tej gru py. LO OGÓŁEM N WIEK PŁEĆ MĘZCZVŻN I KOBIETY ZAKRES $REDNIA 2 23 28 72 113 209 99 4 31 4 20 39 23. Tuźnik (1990) w prze aną tów psychiatrycznych. Budowlana ·c: Liceum Ogólnokształcące 70 tj 81 ekom. Sam. z nas w Biorąc pod uwagę wszystkie osoby zbadane prze pacjeni powinowatych 1989 i 1990 roku oraz grupę krewnych z J. cowania rzetelności i błędów standardow ność N .-Tel Razem: 244 105 58 81 139 82 1r. Szk. 275 osób (97 chłopców i 178 dziewczą iśmy w edzil odwi y wsz tych samych szkół. s. Historii i Filozofii 47 11 r. własnych celów badawczych .-Eiektrycznych 53 ·~ zas.35 18-33 20.wynikami ymi pletn kom uzyskujemy próbę liczącą 454 osoby z ały pominięte z poEPQ-R i STQ. Wśr lerowskich (Brzozowski. 1992 .65 17-70 33. dowskiej (przebadanych w październiku bny zestaw testów. zbad por. Stosowano analogiczną procedurę i podo i Mach V otrzyskal iast co w czerwcu 1989. Dla tych EPQ -R. Kwestionariusze EPQ owiedzi "tak" zawierały własne standardowe instrukcje (odp wymagała a Wartości . Kwestionariusza Aprobaty Społ dto bada pona była osób 124 tych Claridge'a. nie" albo "prawdziwe" . Spoi. które po raz pier i marcu 1990 r. Tech.75 22 18-29 13-76 277 13-76 20. Skal . poza nie h dwukrot osób znalazło się 124 uczniów badanyc skal i ecznej mocą EPQ -R . Odpowiedzi 31 osób zost rystyka grupy podana wodu niekompletnych danych. Zaleski ' ucz."fałszywe").26 14-20 17. Gryz 36 Tabela 2 ZACYJNEJ CHARAKTERYSTYKA PRÓBY NORMALI * OWE STAW _ GRUPY POD WIEK PŁEC N GRUPY MĘZCZVŻNI KOBIETY ZAKRES $REDNIA Zespól Szkól 40 Mech . Inst -R. Część spośród ch V) albo badana za na dwukrotnie skalą Makiawelizmu (Ma im -skalą Makiawedrug pierwszym razem skalą Mach V i za rup możliwe było podg lizmu w wersji typu Likerta. 'ucz. Szk. A Maurer *studenci zaoczni WSP J.. Gryzie *kliniczna (rozp.83 ado op~acowan la norm oraz osz • Wyniki tych grup zostały wykorzystane ych pomiaru. sze po raz ariu kwestion (w tym wszyscy studenci) wypełniały pierwszy. (a po raz drugi w lutym im.00 16 17-18 17.89 20. ziernika 1992 roku W okresie od grudnia 1991 roku do paźd adaptację EPQ -R do cztery inne osoby wykorzystały naszą io (UMCS). Cha rakte jest w tabeli 2.) oraz czerwcu 1989 r.99 ości y własn • Wyniki tych grup stanowiły podstawę analiz EPO-R N- 41 . Kraw. Ods tęp ci) obliczenie rzetelności test. ' ucz.). ::> Liceum Poczt.85 16.55 19-30 23. oc Q) "'ii5 ::::J Rodziny pacjentów OGÓŁEM o o 40 53 12 o 16-20 17. Strelau •uczniowie ' studenci •różne zawody z.liczeb 37 . KAS i STQ głośno i komentowano. ości wart 18 po w awó rangawania dwóch zest roku zbadan o 1990 ca Od października 1989 roku do mar uczniowie z to Byli t).89 psychometrycznych Tabela 3 liczebność ZACYJNEJ CHARAKTERYSTYKA PRÓBY NORMALI GRUPY DODATKOWE* - BADACZE GRUPA B.nerwicy) *studenci i in. Marii Curie-Skło­ kilka grup studenckich z Uniwersytetu i grudniu 1990 r.rukcję do niej czytano zawsze była pierwsza zestawie . Matematyki 43 111 r. 1993.55 22-46 29. Zas.retest (stabilnoś stałe osoby Pozo między badaniami wynosił około 9 miesięcy.

studentów i rodzin pacjentów. który jest równiet autorem szerokiej charakterystyki psychometrycznej naszej wersji EPQ-R (Zawadzki.mniej ekstrawertywne (bardziej introwertywne) od kobiet brytyjskich . ŚREDNIE l ODCHYLENIA STANDARDOWE DLA SKAL EPQ-R ' Dokładniej : są to badania wykonane przez osoby z Pracowni Temperamentu Wydzialu Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. Maurer (WSP w Krakowie). Wymienione osoby udostępniły nam wyniki swoich badań . standardowych błędów pomiaru i przedziałów ufności. ale to raczej mężczyźni uzyskuj ą wyższe wyniki (zwłaszcza w grupach studenckich). W podręczniku te dodatkowe dane wykorzystano do opracowania bardziej wiarygodnych (bo opartych na większej i różnorodniejszej próbie osób) norm stenowych oraz do oszacowania rzetelności (zgodności wewnętrznej) . PSYCHOMETRYCZNE WŁAŚCIWOŚCI EPQ-R W tym rozdziale zestawiliśmy wyniki badań wykonane polską i angielską (oryginalną) wersją kwestionariusza. by Czytelnik łatwo mógł ocenić zalety i wady naszej adaptacji. Tak w Polsce . 39 . którą kieruje prof. i w Wielkiej Brytanii kobiety uzyskują wyniki znacznie wyższe niż mężczyźni. Zaleski (KUL). jak i w Wielkiej Brytanii kobiety uzyskują znacznie niższe od mężczyzn wyniki w skali P. N i K są znacznie wyższe od średnich brytyjskich . W skali E Polacy są bardziej ekstrawertywni od Brytyj czyków. 38 W tabelach 4-7 przedstawiono średnie i odchylenia standardowe wyników w skalach EPQ-R dla całej grupy 454 osób i osobno . Szczególny udział w przeprowadzeniu tych badań miał dr Bogdan Zawadzki.dla uczniów. dr hab.A. Jan Strelau. Średnie polskie wyniki w skalach P. W tabeli 8 podano średnie wyniki w skalach EPQ-R pochodzące z badań własnych i z kilku badań brytyjskich . Strelau 8 (UW) i Z. z podziałem na płeć. Normy opracowano na podstawie wyników pochodzących od 1414 osób (454 osoby przebadane przez nas w latach 1989-1990 i 960 osób przebadanych przez pozostałych badaczy w latach 1991-1992). J . 1995). Charakterystykę dodatkowej grupy 960 osób zawarto w tabeli 3. W skali N kierunek różnic jest odwrotny: i w Polsce. 5. O ile w badaniach brytyjskich kobiety uzyskują wyższe wyniki w skali E niż mężczyźni. W skalach E i K różnice są mniej stabilne. Polki .1. to w Polsce różnice są mniej wyraźne. 5.

79 4.29 15.90 454 GRUPA Mężczyźni Kobiety Mężczyźni Kobiety Rodziny pacjentów Mężczyźni Tabela 5 Tabela 7 ŚREDNIE (M) l ODCHYLENIA STANDARDOWE (SD) SKALI SD N 15.72 13.30 454 Uczniowie Mężczyźni Kobiety Studenci Mężczyźni Kobiety Rodziny pacjentów Mężczyźni ŚREDNIE (M) l ODCHYLENIA STANDARDOWE (SD) SKALI EKSTRAWERSJI GRUPA M SD N 9.42 5.92 4.61 11.15 4.ŚREDNIE (M) l ODCHYLENIA STANDARDOWE (SD) Tabela 4 Tabela 6 ŚREDNIE (M) l ODCHYLENIA STANDARDOWE (SD) SKALI NEUROTYZMU .10 3.43 3.72 172 56 116 Studenci Kobiety 11 .04 9.25 14.42 7.96 5.95 8.15 172 56 116 Studenci Kobiety 13.61 172 56 116 Kobiety 9.24 5.74 4.27 38 16 22 Cala próba 14.06 7.22 4.14 38 16 22 Cala próba 9.93 8.83 4.25 11 .40 4.80 3.98 4.95 172 56 116 Kobiety 7.48 15.70 8.43 4.92 4.62 244 105 139 8.02 5.66 5.60 9.77 3.87 2.70.93 11 .09 4.89 454 Mężczyźni Kobiety Mężczyźn i Kobiety Rodziny pacjentów Mężczyźni 41 .08 3.18 5.30 3.11 12.08 4.45 9.67 3.04 14.54 3.22 14.05 7.79 3.59 4.58 244 105 139 Uczniowie 13.02 9.42 38 16 22 Cala próba 8.90 4.21 244 105 139 Uczniowie 14.94 9.80 454 Uczniowie Mężczyźni Kobiety Studenci Mężczyźni Kobiety Rodziny pacjentów Mężczyźni 40 M KŁAMSTWA M GRUPA SD N 8. 3.48 6.GRUPA M SKALI PSYCHOTYZMU SD N 11.47 5.37 12.38 244 105 139 9.76 3.65 3.86 4.26 5.62 4.05 2.00 13.24 10.30 4.34 38 16 22 Cala próba 12.

jest wyraźna skośność rozkładu .80 8.47 10.49 4. V .patologiczne" (neurotyczne. IV .64 8.Corulla (1989): studenci. Wyniki polskie przedstawione na rysunku 2 mają rozkład zbliżony do normalnego. nieszczere. wobec tak wysokich wyników w skali K (zwłaszcza u Polek). s.95 7. 1961 .17 15. ROZKŁADY WYNIKÓW W porównaniu z wynikami badań brytyjskich polskich mężczyzn można uznać za bardziej psychotycznych.21 14.10 6. Gattell i Scheier.53 12.02 14. policjanci. Poważnym .13 12.Tabela 8 ŚREDNIE WYNI KI W SKALACH EPQ-R MĘ2:CZYZN l KOBIET W POLSCE l W WIELKIEJ BRYTANII WIELKA BRYTANIA POLSKA l 11 11. Nie znaleźliśmy publikacji.Corulla (1988): studenci (58 mężczyzn i 134 kobiety).09 9. Jedynie Corulli (1987) udało się uzyskać podobnie dobre wskaźniki i to tylko dla mężczyzn . Corulli (1987).55 14. specjalnie zaplanowanych badań . Możliwe . W tabeli 9 podano wskaźniki skośności i kurtozy dla skali P z badań własnych . Hipoteza. że w naszych badaniach wyższe wyniki w skalach P i N wynikają z charakterystycznej dla Polaków szczerości i skłonności do narzekania lub do stosowania .54 12. w których przedstawiono by rozkład wyników dla pozostałych skal EPQ-R.92 III IV V Skala N Mężczyźni Kobiety Skala E Mężczyźni Kobiety Skala P Mężczyźn i Kobiety SkalaK Mężczyźni Kobiety czyć o złym samopoczuciu Polaków. 2 z pracy: Eysenck i in.29 14.badaniach uczniowie to niemal wyłącznie uczniowie szkół zawodowych .33 7.37 5.46 6.jest on nadal skośny. Grupa polska była znacznie mniejsza i bardziej jednorodna niż angielska. Płużek.63 6.88 13. neurotycznych. W naszych .51 14. (1985): studenci.31 12. Eysenck i in.72 10. Dlatego w tabeli 1O podaliśmy jedynie wskaźniki skośności i kurtozy dla skal N.88 5. częstszego w Polsce praktykowania badań anonimowych i z wielu innych przyczyn. ekstrawertywnych. mechanicy i inni (31 2 mężczyzn i 288 kobiet).74 13. neurotyczn e.95 9. Dalej idące interpretacje różnic w skalach EPQ-R między kobietami i mężczyznami oraz między krajami wymagałyby jednak przeprowadzenia nowych. 5.66 5. Rysunek 1 (zrekonstruowany na podstawie Fig. Dla porównania podano wskaźniki dla dawnej wersji skali P (EPQ). ale żadnej nie można uznać za reprezentatywną dla populacji młodzieży i dorosłych danego kraju .68 9. Grupy brytyjskie są bardzo różnorodne i słabo określone . 1 i Fig.66 11 . lęko­ we.Eysenck i in. z badań S.szczerości i otwartości Polaków.) wyniki w kwestionariuszach osobowości niż badani w innych krajach (por. 1968. że rewizja skali tylko częś­ ciowo poprawiła rozkład wyników.91 5. itd.J.Corulla (1987): studenci (92 mężczyzn i 215 kobiet).30 7.być może.badania własne: uczniowie. 1985. III . różni chętni (408 mężczyzn i 494 kobiety).66 7. Nie zawsze musi to świad- mankamentem skali Psychotyzmu EPQ. nie kontrolowane zmienne. częścio­ wo przezwyciężonym w EPQ-R. np. E 42 43 Polska .14 13. że Polacy uzyskują bardziej . większej . We wcześniejszych badaniach często stwierdzano. może wynikać ze złego tłu­ maczenia testu..62 7.43 9. rodziny pacjentów (177 męż­ czyzn i 277 kobiet) Wielka Brytania: l .za bardziej psychotyczne.78 12.2. polskie kobiety. Wolińska i Drwal.31 3. uczennic e. 26) pokazuje.autoprezentacji negatywnej" nie wydaje się prawdopodobna. studenci.24 7. 11 . że za obserwowane różnice odpowiadają zupełnie inne.liceów.65 10.63 10.00 13. W naszych badaniach wskaźniki niewiele odbiegają od zera i są zbliżone dla mężczyzn i kobiet.77 15.Pearson (1988): studentki terapii zawodowej (51 kobiet). (1985) oraz W. depresyjne.18 10. Choynowski. nieszczerych. 1971. 1987). nauczyciele. introwertywne.

z wyjątkiem skali E. Najbliższa rozkładu normalnego była skala N. Dla pozostałych skal wskaźniki nie były bardzo wysokie. Skośność skal z angielskiej wersji EPQ jest porównywalna ze skośnością skal polskich (EPQ-R). 45 . 1.. l Mężczyźni Mężczyźni li l l l l 40 Kobiety ao l l l l l' l l '' 30 l l ł l l Kobiety l l l l l . rozkłady wyników w skalach N. Skala E w przypadku mężczyzn okazała się nawet nieco bardziej skośna . o 8 28 12 32 Wynik skali Rys. l ...120r----------------------------------------100 50 r-----------------------------------.dla porównania -wskaźniki skośności dla angielskiej wersji EPQ (Bental! i in . niż skala P. . ~. że uzyskane wskaźniki są satysfakcjonujące i pozwalają na stosowanie testów parametrycznych przy statystycznych analizach wyników. E i K są mniej skośne (bardziej zbliżone do rozkładu normalnego) niż w skali P. chociaż różnice między skalą E i P są niewielkie. choć za najgorszą pod tym względem należy uznać skalę N. Podsumowując rozważania na temat skośności i kurtozy skal z naszej adaptacji EPQ-R trzeba stwierdzić. 1985) i K z polskiej wersji EPQ-R oraz. Rozkład wyników skali Psychotyzmu EPQ-R -Anglia (Eysenck i in.. Również skala P okazała się w badaniach angielskich gorsza od polskiej . Jak łatwo sprawdzić. 1989). l l ... Rozkład wyników skali Psychotyzmu EPQ-R Polska lepsze . 1. 'l ' l l l l l l :·l l l 10 l l l l l l Wynik skali 28 32 Rys. chociaż te ostatnie są 44 o . Za to wskaźniki kurtozy w badaniach polskich były najlepsze w przypadku skali P.

studenci.48 0.74 0.50 0.59 0. N i KW POLSCE (EPQ-R) l W WIELKIEJ BRYTANII (EPQ) POLSKA SKALE E WIELKA BRYTANIA N K -0.33 -0.55 0.35 1.46 0.62 0.38 KOBIETY N= 277 MĘZClYŹNI N = 177 KOBIETY N= 277 0. (1985): studenci.23 -0. W skalach P..85 0.Corulla (1987): studenci (92 mężczyzn i 215 kobiet).47 O.23 0.40 -0.34 -0.65 4.46 E N K 0.41 0.30 0.41 0.40 -0.57 0.16 Kobiety Ogólem KURTOlA Mężczyźni Kobiety Ogółem Polska.34 0.53 1.61 -0. różni chętni badani na ulicach i za pośrednictwem poczty (693 mężczyzn i 878 kobiet).30 0.48 0.WSKAźNIKI SKOŚNOŚCI l KURTOlY DLA SKALI p W POLSCE l W WIELKIEJ BRYTANIJ WIELKA BRYTANIA POLSKA l 11 EPQ SKOŚNOŚĆ Mężczyźni 0.58 2.34 0.42 0.49 0.83 0.53 0.45 0.48 0.37 0.44 0.46 0.23 0.30 O.61 -0.37 0. 46 -0.20 -0.43 0. MOCDYSKRYMINACYJNA PYTAŃ Tabela 9 W tabelach 11-14 przedstawiono podstawowe charakterystyki pytań czterech skal EPQ-R. .28 0.Eysenck i in.26 0.15 0.57 0.46 0.02 0.39 0.42 0.49 0.50 0.38 0.40 0.11 0.53 0.47 1. 1989.32 0.38 47 . E i K dla części pytań diagnostyczna jest odpowiedź "nie".48 0. Dla każdego pytania podane są średnie arytmetyczne i wskaźniki mocy dyskryminacyjnej .41 1.28 0.18 0.24 0.67 -0.58 0.27 0. dlatego średnie dla pytań to jednocześnie frakcje odpowiedzi diagnostycznych . rodziny pacjentów (177 męzczyzn 1 277 Tabela 11 kobiet). 13 0.32 0.89 0.38 0.39 0.32 0.60 0.39 ~ r. .75 -0.53 0.29 0.18 3.48 0.37 0.66 0.51 SKOŚNOŚĆ Mężczyźni Kobiety Ogółem KURTOlA Mężczyźni Kobiety Ogółem Wielka Brytania . M PYTANIE 3 8 13 17 22 26 31 35 38 43 46 52 60 65 70 74 76 80 83 84 87 92 97 100 0.62 0.70 0. nauczyciele.60 1.Bentaił i in. Odpowiedzi na pytania EPQ-R są dychotomiczne.48 0. .34 0.71 0.35 0.42 0.51 0.49 1.63 0.90 0.13 0.48 0.41 0.44 0.42 0.23 0.41 0.49 0.40 0.77 0.48 0. W skali N diagnostyczne są wyłącznie odpowiedzi "ta k".48 0.48 0.39 0.34 0. CHARAKTERYSTYKA PYTAŃ SKALI NEUROTYZMU: ŚREDNIA ARYTMETYCZNA (M) l KORELACJA Z WYNIKIEM OGÓLNYM SKALI (r~) Wielka Brytania: l 11 EPQ . Ws kaźnikiem mocy dyskryminacyjnej pytania jest korelacja (r.58 0.60 0. (1985): skala P w wersji EPQ.badania 5.82 0.26 0. MĘZCZYŹNI N= 177 Tabela 10 WSKAźN IKI SKOŚNOŚCI l KURTOZY DLA SKAL E.27 0.39 0.3.47 0.55 0.53 0.44 -0.48 -0.54 0.68 0.05 0.1) pytania z wynikiem całej skali pomniejszonej o to pytanie: z reguły jest ona niższa od zwykle obliczanej korelacji pytania z całą skalą.39 0.własne: uczniowie.59 0.15 0. 25-pytaniowa.06 0.54 0.17 -0.Eysenck i in.08 0.

73 0.11 0.177 N =277 0.57 0.40 0.59 0.28 0.73 0.46 0.06 0.04 0.33 0.43 0.05 0.36 0.07 0.44 0.39 0.14 0.88 0.32 0.22 0.62 0.25 0.34 0.18 0.28 0.25 0.02 0.13 0.29 0.37 0.34 0.42 0.33 0.06 0.17 0.27 0.49 0.45 0.54 0.27 -0.29 0.41 0.60 0.16 0.12 0.02 0.37 0.08 0.75 0.04 0.76 0.13 0.09 0.12 0.26 0.10 0.84 0.16 0.26 0.59 0.Tabela 13 Tabela 12 CHARAKTERYSTYKA PYTAN SKALI EKSTRAWERSJI: ŚREDNIA ARYTMETYCZNA (M} l KORELACJA Z WYN IKIEM OGÓLNYM SKALI (rit} M PYTANIE 1 6 11 16 20 24 28 33 36 40 45 47 51 55 58 61 63 67 69 72 78 90 94 rk KOBIETY MĘŻCZYŹNI KOBIETY N = 177 N= 277 N -177 N =277 0.31 0.39 0.12 0.43 0.50 0.28 0.25 0.06 0.24 0.55 0.59 0.03 0.21 0.18 0.07 0.53 0.50 0.16 0.55 0.20 0.11 0.1 2 0.42 0.21 0.08 0.20 0.17 0.20 0.70 0.10 0.17 0.31 0.13 0.65 0.17 0.79 0.17 0.26 0.17 0.47 0.50 0.61 0.33 0.17 0.10 0.13 0.29 0.35 0.81 0.76 0.46 0.02 -0.33 0.90 0.18 0.60 0.64 48 rk M MĘZCZYŹNI 0.56 0.55 0.28 0.42 0.22 0.41 0.49 0.78 0.01 0.72 0.34 0.28 0.22 0.35 0.50 0.72 0.65 0.24 0.42 0.44 0.05 0.89 0.19 0.21 0.17 0.37 0.33 0.38 0.12 49 .43 0. 04 0.28 0.30 0.07 0.1 6 0.71 0.74 0.61 0.48 0.71 0.31 0.15 0.14 0.53 0.35 0.37 0.64 0.37 0.49 0.21 0.39 0.22 0.42 0.43 0.06 0.20 0.59 0.24 -0 .49 0.23 0.28 0.54 0.29 0.51 0.03 0.25 0.14 0.61 0.76 0.68 0.05 0.72 0.65 0.01 0.41 0.36 0.24 0.55 CHARAKTERYSTYKA PYTAN SKALI PSYCHOTYZMU : ŚREDN IA ARYTMETYCZNA (M) l KORELACJA Z WYNIKIEM OGÓLNYM SKALI (r~) PYTANIE 2 5 7 9 12 14 18 21 25 29 30 34 37 41 42 48 50 54 56 59 64 68 73 75 79 81 85 88 91 95 96 99 MĘŻCZYŹNI KOBIETY MĘZCZVŹNI KOBIETY N= 177 N= 277 N .13 0.26 0.30 0.46 0.10 0.16 0.71 0.39 0.53 0.07 0.38 0.73 0.41 0.85 0.51 0.25 0.08 0.18 0.42 0.51 0.21 0.77 0.39 0.72 0.

37 0.04 0.13 0.1 9 0.43 0.46 0.23 -0.Eysenck i in.34 0.28 0.13 -0.12 0. Polska wersja EPQ-R . 16 -0. Korelacje poniżej O.12 0.34 0.41 0.06 0.23 0..59 0.08 0.23 0. (por.02 -0.41 0.54 0.26 0.20 -0. Bliższy opis grup oraz liczebności -zob.43 0. (1985): 11 .71 0. Mimo to udało się uzyskać dużą mezaleznos . Nies~odziewana. Drw~l. IV . .15 0.08 -0.29 0.27 0.21 Więksiość pytań EPQ-R charakteryzuje się zadowalającymi o parametrami.43 0.53 0. 5.34 0.17 -0. adapta ury proced y zmian decyzja taka wymagałaby lacji na przykład na parafrazę.18 0. podobną korel ację E i N zaobserwow~ł Choyn e z Wlększo­ zgodn są 1 e wyższ nie nie są wyraż w polsce nieco silniej skorelowana (ujemn ie) z iła w badam skalam i p i K wystąp .20 0.00 0.51 0.08 Polska .16 -0.37 0.badania własne Wielka Brytania: l .30 0. wytłum ł potrafi nie autor sam czego 1988). cji adapta j polskie planowanych zastosowań transz cji.12 -0.49 -0.38 0.18 0.36 0.03 O.Corulla (1988). R) Trzeba przypo m nieć.Corulla (1989).25 0.45 0.07 -0. 14. aczyc.39 0.20 0. zg.44 0.39 0. Jedynie w skali P znajduje się kilka pytań yzn mężcz grupie w i ionej ujawn niskiej mocy dyskryminacyjnej pyi w grupie kobiet. INTERKORELA CJE SKAL EPQ-R Korelacje między czterema skalami EPQ-R są dość podob jest ne w Polsce i w Wielkiej Brytanii (tabela 15). posła? czną.08 -0.35 0.33 0.29 -0. MĘZCZVL:NI KOBIET Y MĘ2:CZYL:NI KOBIETY N=177 N= 277 N = 177 N= 277 0.19 -0. Ekstrawersja 50 n euro~yzmem .30 0.23 0.15 0.16 -0.16 -0.32 -0.08 0. 10 0. 51 .25 0.05 -0.13 0. owsk1 ~ 1 968) .27 0.24 0.26 0.16 0.36 0.14 -0.67 0.08 0.Tabela 14 CHARAKTERYSTYKA PYTAŃ SKALI KŁAMSTWA: ŚREDN IA ARYTMETYCZNA (M) l KOREl ACJA Z WYNIKIEM OGÓLNYM SKALI (r~) M PYTANI E 4 10 15 19 23 27 32 39 44 49 53 57 62 66 71 77 82 86 89 93 98 datnia k?relacja .ą wyników brytyjskich .04 -0.45 -0.26 0.15 0.30 -0.42 0.72 0.43 0.03 0.37 0.02 -0. 1990).45 0.06 -0.54 0.29 0..14 0.36 0.29 0.56 0.53 0.06 0.14 0.odme z teorem~ tycznymi założeniami Eysencka.do ach Corulll (1987. 56 i 64 (to je ujemn e).39 0.(ŻClfiNKOOIETY M~l 0.46 0.71 0.20 -0.06 -0.59 0. d skal.08 0.29 0. ostate ęła charakter translacji i jako taka osiąg n na~1~ ~ en1u Nie wymieniano więc słabyc h pytań po przeprowad~ c e mpirycznych .08 -0. kowej czynm y analiz iem zystan tworzo no z wykor uzyskania jak najbardziej n iezależ nych skal. 9.32 0.16 O.Corulla (1987).też ~PQdo dąząc .04 -0.23 0. tabela 8.19 -0. · dzy m~ Tabela 15 SKALE P-E P-N P-K E-N E-K N-K INTERKORElA CJE SKAL EPQ-R WIELKA BRYTANIA POLSKA III 11 l IV KOBIETY MĘŻCZ'ftn KOBIETY MĘŻCZYltł KOOIET MĘŻCZYltł KOBIETY t.15 -0.49 0. że inwen tarze Eyse~cka <. 1 e korelacje r.39 0.55 0. o c zależe na powin pytań nie wymia o ja Ewent ualna decyz .10 0.22 -0.32 0.67 0.30 0.37 0.07 -0.45 0.24 0.1O dla obu płci mają nawet ie ostatn tania o numer ach : 5.14 -0.58 0.09 0.13 -0.12 -0. .52 0. Stosun kowo n iższa wartość pytań skali P znajdu (hooczywiście odbicie w gorszych wskaż n ikach rzetelności mogeniczności) tej skali.30 0.08 0.•27 -0.78 0.54 0.22 0.15 0. III .4.02 -0.

Podano je w tabeli 17. Skala P okazuje s1ę ~etelna w _ba_ ) brytyjskrch badanrach w li dominowa (studenci niach studentów oraz w badaniach J.82 Polska.75 0.78 0.86 0.2.85 0.73 0.5. Maciejczyk obliczala wspólczynnik 20 Kudera·Richardsona. który w przypadku EPO·R powinien być identyczny ze wspólczyMikiem alfa Cronbacha.79 0. N E p K 0.83 0.85 0. Oceny rzetelności naszej wersji są nieco niższe w zestawremu z wersją J.82 0.88 0.73 0. Tabela 18 ZGODNO$ć WEWNĘTRZNA SKAL EPQ-R W POLSKICH BADANIACH J.Corulla (1989). Maciejczy k. Grupa 124 dziewcząt i chłopców została dwukrotni e zbadana EPQ-R..75 0. Maciejczy k i wersją brytyjską.84 0. zaś w niewielkiej grupie krewnych i powinowatych pacjentów psychiatry cznych osiągająca zaledwie 0.81 0.70 tylko w grupie studentów.82 0.84 0. Najniższa jest rzetelność skali P.72 Stabilność skal EPQ-R jest zupełnie zadowalająca .81 WIELKA BRYTANIA II I 11 l MĘŻCZ'itN KOBIE!Y N • 494 N• 408 MĘiczvtN KOOIEIY 0.81 0.73 0. 53 . Maciejczyk (1990.83 0. 5. STABILNOŚĆ BEZWZGLĘDNA Stabilność bezwzględna została oszacowa na tylko dla uczniów. Tabela 16 WSPÓŁCZYNNIKI STABILNO$CI BEZWZGLĘDNEJ (TEST-RETEST) SKAL EPQ-R DLA UCZNIÓW (N= 124) SKALA r.82 0.83 0.45.84 0.1.83 0.73 0.83 0.obliczając stabilność bezwzględną oraz zgodność wewnętrzną skal.81 0.85 0. Nie spotkaliśmy w literaturze innych badań nad stabilnością skal EPQ-R. 215 IV MĘŻCZ'IiM KD!llflY ~ KOllifTY N • 134 N• 312 N • 288 N· 58 0.84 0. III . osobista) .87 0.77 a . Jednak znowu skala P okazuje się mniej rzetelna od pozostałych skal EPQ-R. 11 .5.83 0.82 0.85 0.82 0.58 0.87 0.82 0. która przebadała 66 słuchaczy wyższej szkoły wojskowe j naszą i własną wersją EPQ-R.82 0.wersja J. ale .61 0.nasza wersja b . • J.5. MACIEJCZYK l W BADANIACH BRYTYJSKI CH SKALA N E p K POLSKA N= 66 a b 0.Corulla (1988).J.65 0.86 0.83 0.73 0.75 0.76 0. SKALA 5. (1985).84 0.Tabela 17 5.80 0.90 0. Przerwa między pierwszym a drugim badaniem wynosiła średnio 9 miesięcy.80 0. Maciejczyk Wielka Brytania: 1 . inf. przekraczająca O. IV .67 0. Maciejczyk (1990) - N• 92 N . 52 N E p K MĘZCZVŻNI KOBIETY UCZNIOWIE STUDENCI N=45-4 N= 177 N =277 N= 244 N= 172 RODZI NY PAC JENTOW N= 38 0.85 0.z _wyjątkiem skali Pdazupełnie zadowalające.78 0.Corulla (1987). Współczynniki korelacji między wynikami obu badań podane są w tabeli 16. RZETELNOŚĆ WSPÓŁCZYNNIKI ZGODNO$CI WEWNĘTRZNEJ (ALFA CRONBACHA) DLA SKAL EPQ-R (GRUPY PODSTAWOWE) Rzetelność EPQ-R szacowano na dwa sposoby.78 0.81 0. Wyjątkowo wysoki współczynnik stabilności uzyskała skala E.87 0.Eysenck i in.79 0.77 0.45 0. ZGODNOŚĆ WEWNĘTRZNA Podstawą oceny zgodności wewnętrznej skal EPQ-R były współczynniki alfa Cronbacha.84 0.83 CNA PRÓBA Dla porównan ia podano w tabeli 18 oceny rzetelności skal 9 EPQ-R z badań J.89 0. oraz dane z kilku badań brytyjs~ich_.73 0.80 0.86 0.66 0.

92 ~'SS% 4 4 4 4 3 3 3 3 MĘZCZVŹ.66 0.76 pozwala na wyznaczenie granic przedziału ufności .77 0. Pozwalają one ocenić.SEM ~ras% ~ras% ~85% 95% 85% 2.02 2. a przy czym skala P powinna wyżej korelować zSTB. 0. BY UZYSKAĆ GRANICE PRZEDZIAŁU UFNOŚCI współczynników rzetelności SKALA Tabela 19 (ALFA CRONBACHA) DLA SKAL EPQ-R (GRUPY PODSTAWOWE l DODATKOWE ŁĄCZNIE) UCZNIOWIE SKALA MĘZCZVŹ.20 1. Tabela 20 STANDARDOWE BŁĘDY POMIARU (SEM) l WARTOŚCI (PU) JAKIE NALEZY DO l ODJĄĆ OD WYNIKU OTRZYMANEGO. x + za SEM > gdzie x oznacza wynik uzyskany przez osobę badaną a Za .NI KOBIETY N = 292 N = 166 N = 359 0.NI KOBIETY N= 105 N= 209 0.82 0.81 0. 55 .prawdziwy wynik osoby badanej .82 SEM 95% 85% N p K 2. Tym razem obliczeń dokonano dla grup podstawowych i dodatkowych łącznie.87 0. zdefiniowanych tak.04 2.84 0.60 0. 5.NI DOROŚLI STUDENCI UCZNIOWIE Korelacje z wynikami kwestionariuszy osobowośCi Zgodnie z przewidywaniam i teoretyczn ymi i z wynikami innych badań należało oczekiwać: .6.04 1.85 0.96 1.91 4 4 4 4 3 3 3 3 2.z prawdopodobieństwem odpowiednio 95% i 85% -w jakich granicach leży prawdziwy wynik osoby badanej. * ujemnych korelacji skal P i N z Kwestionariuszem Aprobaty Społecznej .60 0.6. STANDARDOWY BŁĄD POMIARU l UFNOŚCI PRZEDZIAŁY Standardowy błąd pomiaru (SEM) obliczono na podstawie alfa Cronbacha. W tabeli 19 przedstawiono współczynni ki zgodności wewnętrznej skal EPQ-R dla uczniów. TRAFNOŚĆ TEORETYCZNA Znajomość standardowych błędów pomiaru (zob.63 0. to do wyniku otrzymanego należy dodać 3 i odjąć 3.12 1.69 0.z określonym prawdopodobieństwem. przyj m uj ąc prawdopodobieństwo 85%.85 0. Jeśli akceptuje się większy margines błędu .05 2.94 2. oddzielnie dla kobiet i dla mężczyzn .86 0.76 0.78 STUDENCI KOBIETY MĘZCZVŹ.86 0. TRAFNOŚĆ SKAL EPQ-R 5. by z prawdopodobieństwem 95% oszacować przedział.5.32 1. * dodatniej korelacji skali K z Kwestionariuszem Aprobaty Społecznej (KAS) Drwala i Wilczyńskiej.25 1.86 . czyli przedziału .NI PU KOBIETY MĘZCZYŹ. KOBIETY PU E WSPÓŁCZYNNIKI ZGODNOŚCI WEWNĘTRZNEJ MĘZCZYŹ.91 4 4 4 4 3 3 3 3 2. s.82 0.15).1.99 2.NI N = 283 N E p K 0.96 2. jak grupy.94 4 4 4 4 3 3 3 3 Jak widać . dla dwóch poziomów ufności (0. 67-68) .21 1.wartość odpowiadającą określone­ mu poziomowi ufności.90 0. Przedział ten jest symetryczny względem wyniku otrzymanego: < x -za SEM. W tabeli 20 podane są wartości umożliwiaj ące utworzenie przedziałów ufności .86 0.10 1. *dodatniej korelacji skal P i N ze skalami Schizotypii (STA) 1 Pogranicznych Zaburzeń Osobowości (STB) z kwestionariusza STQ Claridge'a.11 1.86 2.95 4 4 4 4 3 3 3 3 PU 1.67 0.3.02 2. do wyniku uzyskanego przez dowolną osobę badaną należy dodać 4 i odjąć 4 . tabela 20) 54 PU SEM 0. w jakim znajduje się jej prawdziwy wynik.5. w jakim znajduje się .90 4 4 4 4 3 3 3 3 2.05 i O.NI KO BI ETY PU PU SEM SEM SEM t--c-.70 DOROŚLI MĘZCZVŹ. dla których zostały opracowane normy (por.06 1. studentów i dorosłych .

p< 0. Mimo to można dostrzec.14* równość szczęście życie pełne wrażeń KAS p WARTOŚC IOSTATECZNE bezp iecze ń stwo świat piękna 0.*dodatni ej korelacji skali P ze skalą Makiawelizmu.p< O. odwrotnego układu korelacji należało oczekiwać dla skali K.15* 0.OS .05 .38*** WOR 0. Skala E powinna korelować z wartościami .02 0.17** 0.001 (test dwustronny) *** WO .17** 0.24*** O.1 2* 0.18** narodowe rodziny dojrzała m iłość 0. Gryzie.13* posłusz ny O. 56 -0.18** 0.39*** (N= 332) -0.001 (test dwustronny) ••• Korelacje obliczone na podstawie wyników badania uczniów i studentów z grupy podstawowej (N = 267) oraz neurotyków (N = 100.03 0.05 -0.14* -0. 12* -0.34*** E bezp ieczeństwo -0.18** 0. a ujemnie z aprobowaniem wartości konwencjonalnych i " prospołecznych".26*** -0.17** -0. które w innych przypadkach wykazują zupełnie odmienne układy korelacji. 1991 ).p< 0.17*** 0.p< 0.13* 0.15* 0.02 -0.12* ambitny czysty 0.p< 0. Muntaner i in. Ujemna korelacja oznacza.02 0.14* uzdolniony wybaczający .30*** -0.23*** · -0. nieco wyższą korelację STB (niż STA) ze skalą P.wynik ogólny liczony według klucza zredukowanego (punktacja 1-3) •• Korelacje są zgodne z oczekiwa niami. * odpowiednich korelacji skal EPQ-R z deklarowaną ważnoś­ cią wartości ze Skali Wartości Rokeacha: skala P powinna korelować dodatnio z aprobowaniem indywidualistycznych i "przyjemnościowych" wartości .17** . Obie skale Claridge 'a korelują bardzo podobnie ze skalami EPQ-R.12* -0. 57 .23*** dostatnie życi e pokój na świecie przyjemność równowaga wewnętrzna K -0.09 0. jak oczekiwa no.21*** -0.19** 0.14* odważny o szerokich horyzontach pomocny -0 . towarzyskimi" .20*** 0.60*** 0.68*** WARTOŚC IINSTRUMENTALNE MACH V (N = 306) wo K 0.24*** 0.23*** -0. W tabeli podane tylko korelacje istotne statystyczn ie.wynik ogólny liczony standardowo (punktacja 1-7) WOR . .15** -0.39*** wolność zbawienie -0 . co należy chyba uznać za oznakę braku trafności różn icowejSTAi STB. (1988) podają bardzo podobne do naszych korelacje STA i STB ze skalami EPQ (wersja katalońska) . że wysoki wynik w skali wiąże się z n iższąpozycJą w hierarchii wartości. 13* -0.12* 0.01 .17** niezależny obdarzony wyobraźnią odpowiedzialny O. a nie traktować jako defekt skal EPQ-R.p < 0.01 . 22*** -0.14* -0.57*** N -0. Tabela 21 WSPÓŁCZVNNIKI KORELACJI MIĘDZY WYNIKAMI W SKALACH EPQ-R A WYNIKAM I W INNYCH KWESTIONARIUSZACH OSOBOWOŚCI KWESTIONARIUSZE OSOBOWOŚCI STQ (N= 306) STA STB SKALE EPQ-R p E N Tabela 22 KORELACJE MIĘDZY SKALAMI EPQ-R A OCENĄ WARTOŚCI ZE SKALI WARTOŚCI ROKEACHA SKALE EPQ-R WARTOŚCI -0.24*** -0.

1969). Nie.prawdziwa przyJazn .e ~ uzdolnieniami twórczymi . .. samodzielny)".odpow1edz1alny : . życie wieczne)" .p ..~ niekonwencjonalnością myślenia . Jedynie .. . Szeremet (1990) postawiła ~lpot. . Skala E istotnie koreluJ. n. uczciwy".. uprzejmy" . choćby dlatego.obdarzony wyobraźnią (śmiały. niezależny (nie podporządkowany nikomu . Wyłania się z tego obraz osoby aktywnej. . . . brak nadmiernego pośpiechu )". T?rra~ce'a.~ciam i jak . . aktywne}" 10 .en1e~ bardzi~J konwencjonalnych wartości i może wskazywac na k1erowan·1·~ sie aprobatą społeczną i konformizmem . Koreluje ona z cen1.. odważny (broniący swoich przekonań)" . . tak jak luje w stopniu znaczącym z taki.logiczny". . uznania społecznego itd .. " Podobny obraz zaletności motna było zaobserwować w przypadku korelacji między wartościami ze Skali Wartości Rokeacha a skalami Makiawelizmu oraz skalami Schizotypii i Pogranicznycl\ Zaburze ń Osobowości z kwestionariusza STO Claridge'a. .. twórczy }".równowaga wewnętrzna (brak konfliktów wewnętrznych}" . ..e szc.zwy. niekonwencjonalnej. Jest to dość spójny obraz osoby niezależnej ..mi ~arto... koreluje dość nisko z Psychotyzmem (skala P}.ezę .. cen1ą odpowiedzialność.ze korelaCJI EPQ-R ze Skalą Wartości Rokeacha 1powołując s1ę na znaną tezę o związku twórczości z psychopatolog ią.mądrość".twy wartości w Skali Wartości. Jednocześnie nisko cenią wartości: . (por. Najbardziej interesujące są korelacje EPQ-R z ocenami wartości ze Skali Wartości Rokeacha.c y wyżej. z aspiracjami)" 11 . ~z­ nanie społeczne" oraz oceny wartości instrumentalnych : . . przyjemność (miłe uczucia. E.opanowany". znając j.wolność (niezależność osobista.życie pełne wrażeń (podniecające. . . . wolność wyboru )" .. testach twórczości. . Podejrzewanie osoby o wysokich wynikach w skali P o skłon­ ności psychopatyczne (por. indywidualistycznej.• poczuci~ ?~~ona­ nia".pokój na świecie (świat wolny od wojen i konfliktów)" . .hedonistyczne": .z oryg1nalnosc1ą .posłuszny".z wartością "odpowiedzialny (niezawodny.wyznawanie poglądów nie cieszących się aprobatą społeczną) .poczucie własnej godności" . tabele 15 i 21 ).... Najwięcej istotnych korelacji dotyczy skali Psychotyzmu i (z reguły z przeciwnym znakiem) skali Kłamstwa. szczególnie . ze skala p EPQ-R koreluje z oryginalności ą odpowiedzi w tzw. że introwerty.. Zbadała 82 studentów kwestionariuszem EPQ-R STQ Claridge'a oraz baterią testów uzdolnień twórczych 'wzorowanych na testac~ Guil~~rda. np. • Podobny układ korelacji (choć z przeciwny~ z. uzdolniony (o dużych umiejętnościach)" . . Osoby z wysokimi wynikami w skali P wysoko cenią też wartości .. że skala t.In telektualista". .a kore~uJ.. . Barrona. Korelacje z oryginalnością w testach twórczości Wartości cenione przez osoby o wysokich wynikach w s. że skala P nie kore" W tabeli 22 podano skrócone na.e EkstrawerSJI 1 Neurotyzmu wykazują znacznie niższe i mnieJ ko~s~kwe~tne korelacje z wartościam i..pogodny". 59 .. twórczej..uczciwy". . Wallacha i Kogana. Wbrew oczekiwaniom n1e korelują ze ~kalą E oceny wartości dotyczących przyjaźni . zadowolenie)" .. Nie ko relowały istotnie z żadną skalą EPQ-R oc~ny nastę- pujących wartości ostatecznych: . 1985) nie wydaje się jednak usprawiedliwione. Makiawelizm. Skala P mierLy zatem coś więcej niż tylko nonkonformizm lub aprobatę społeczną (ściślej. miłości. Wyższe wyniki w skali P wiążą się z cenieniem wartości takich jak: .dostatnie życie (dobrobyt)".nak1em) W'j~ kazuje skala Kłamstwa 12 . ale są to jednak jego najwyższe korelacje ..Kwestionariusz Aprobaty Społecznej zdecydowanie koreluje ze skalą Kłamstwa (K) i podobnie jak ona -z innymi skalami EPQ-R (por. Sk.. Orygmalnosc odpowiedZI (glo- występują w teście .uprzejmy".al.kochający" .zbawienie (zbawienie duszy. Tu podajemy pełne na.. Strzałecki..kali Psychotyzmu pozwalają przypuszczać .szczęście (radość. ~orelaCJa jest ujemna. rzetelny) .. może wskutek niskiej rzetelności skali Mach. 58 '' Korelacje skali K podobne są do korelacji Kwestionariusza Aprobaty Społecznej .bezpieczeństwo rodziny (troska o najbliższych)" . . co znaczy.bezpieczeństwo narodowe (zabezpieczenie przed napaścią)". ambitny (pracowity. . Pospiszyl. niezależnej .

w skali N różnica była bliska istotności statystycznej 61 .od 0. Skala E nie korelowała istotnie z żadną miarą twórczości . siostry (5) .23).01). test dwustronny Rozkład ocen oryginalności był silnie skośny. niższe w skali E. Tuźnik (1990) postanowiła sprawdzić.20 0. Skala p jako jedyna korelowała istotnie (dodatnio) z ocenami oryginalności. nieco wyższe w skali N i wyższe (zwłaszcza mężczyźni) w skali K.10 -0. n iezupełnie zgodne z oczeki- waniami (tabela 24 ). wykształcenie od niepełnego podstawowego do wyższego) .18 0. syn (1 ). grubej" miary twórczości i mimo dość niskich korelacji .powinowatych" znaleźli się : szwagrowie (3) . które mają mierzyć skłonności do zaburzeń psychotycznych. że udało się zbadać niewielkie i bardzo niejednorodne grupy (wiek od 13 do 77 lat.45. W grupie . Tabela 23 WSPÓŁCZYNNIKI KORELACJI MIĘDZY ORYGINALNOŚCIĄ A WYNIKAMI W SKALACH EPQ-R OSOBY BADANE N SKALE EPQ-R p E N K Studenci Studentki 38 44 0. 1977) nie powodowała godnych uwagi zmian korelacji z kwestionariuszami. średnie wyniki w skalach EPQ-R podano wcześniej w tabelach 4-7 . p< 0. że rodziny pacjentów uzyskały wyniki odbiegające od wyników uczniów i studentów: zdecydowanie niższe w skali P. w szczególności -w skali Psychotyzmu z EPQ-R i Schizotypii (STA) z kwestionariusza Claridge'a.68. 60 Wyniki Szeremet. mimo stosowania bardzo . Skala K korelowała z płynnością i oryginalnością ujemnie i znacznie słabiej (od -0 .32 do 0. Porównanie dwóch grup osób bliskich pacjentom schizofrenikom ujawniło pewne różnice . Woody i Claridge (1977) uzyskali w badaniach studentów angielskich istotne korelacje skali P (z dawniejszej wersji inwentarza: EPQ) z płynnością (liczbą odpowiedzi) i oryginalnością (uniqueness) odpowiedzi w pięciu testach twórczości Wallacha i Kogana. Oceny sędziów korelowały ze sobą istotnie (r = 0. mężowie (3) .p < 0.61 do 0. teść (1 ).08 do -0. ojcowie (3) . pracowników naukowych zajmujących się psychologią twórczości. Nie stwierdzono żadnych różnic między grupami w skalach P.12 0. Można zauważyć. Badania prowadzono w czasie odwiedzin w szpitalu psychiatrycznym oraz w domach pacjentów objętych opieką ambulatoryjną. można zatem uznać za potwierdzające trafność EPQ-R. żony (4 ).12 0. Korelacje oryginalności ze skalami EPQ-R przedstawiono w tabeli 23.03 -0..krewnych" znaleźli się zatem: bracia (5 osób). córki (2).29.21 ).05. W grupie .09 0. jednak trans- formacja logarytmiczna tych ocen (zalecana np. Płynność korelowała z psychotyzmem od 0. przez Woody'ego i Claridge'a.20 -0. E i K. tzn . matki (7). skala N tylko w jednym z pięciu testów {0. bratowe (3) . że podobną korelację z oryginalnością uzyskano dla skali Schizotypii (STA) z kwestionariusza STQ Claridge'a (r = 0. Warto dodać. teściowa (1 ). Ponieważ badania te były inspirowane przez koncepcje genetycznych uwarunkowań schizofrenii . Różnice między krewnymi i powinowatymi pacjentów schizofreników J.22 RAZEM 82 0. w całym zestawie testów jednej osoby) oceniało na skali od 1 do 5 punktów niezależnie dwoje sędziów kompetentnych.46) a suma dwu ocen stanowiła miarę oryginalności.24 0. z małżonków lub powinowatych.balnie.13 . grupę kontrolną utworzono z osób bliskich pacjentowi. czy pokrewieństwo z osobą chorą na schizofrenię wiąże się z podwyższonymi wynikami w skalach . Warunek dobrowolności udziału w badaniach i poziom trudności kwestionariuszy spowodowały. oryginalność wyżej. ale z nim nie spokrewnionych.22* 0.

08).01 .wykazaniu kor. Macierz uporządkowano według wzoru Campbella i Fiskego w taki sposób.78 7. tzn.35 N= 23 Powinowaci N= 15 11. że krewni wykazują w1ększe nas1leme cech patologicznych niż powinowaci. W tym przypadku współczynniki "trafności zbieżnej" to po prostu współczynniki stabilności (test-retest).p < 0.6 . Pomysł Campbella i Fiskego polega na badaniu tych samych zmiennych za pomocą maksymalnie odmiennych metod.ŚREDNIE WYNIKI W SKALACH EPQ-R l STQ Tabela 24 DLA KREWNYCH l POWINOWATYCH PACJENTÓW-SCHIZOFRENIKÓW ! OSOBY BADANE SKALE EPQ-R SKALE STQ STA STB N E p K Krewni 14.."trójkąty różnych cech.96 5. nie kontrolowano bowiem wielu zmiennych i nie udało się zbadać dostatecznie dużych i zrównoważonych grup (wyrównanych pod względem wieku .33 6. Dzięki przeprowadzeniu przez nas dwukrotnych badań EPO-R w tej samej grupie uczniów możliwe jest sporządzenie "macierzy wielu cech ..wartość t w teście t-Studenta ..) pulamej w Polsce adaptacji MPI M... Choynowskiego (1968}.33** . Badania te można jednak potraktować tylko jako pilotaż . Drwal .elacji ze skalami mającymi mierzyć tę samą czy podobną zm1enną.. Podkreślono współczynniki "trafności zbieżnej" (stabilności). m E K p N E 1990 p K N E p K N E p K Przy współczynnikach korelacji pom i nięto zera. Tabela 25 ANALIZA TRAFNOŚCI ZBIEZNEJ l RólNICOWEJ EPQ-R (Uczniowie. tu zamiast odmiennych metod użyto tego samego kwestionariusza (EPO-R).schizotypią" .48 1. zastosowanego ponownie w odstępie około 9 miesię­ cy. W tabeli 25 przedstawiono macierz korelacji między skalami EPO-R z dwukrotnych badań (w 1989 i 1990 ro ku) tej samej grupy 124 uczniów i uczennic. retest). por. Linią ciągłą oznaczono "trójkąty różnych cech jednej metody". 63 .. TRAFNOŚĆ ZBIEŻNA l RÓŻNICOWA Dotychczasowe analizy trafności polskiej wersji EPO-R konna wykazaniu trafności zbieżnej .te~ potwierdzenie hipotezy.67 2.47 t 1. E. ale różnice wystąpiły nie w tej skali. test dwustronny (p < 0 . W przyszłości warto porównać wyniki różnych polskich tłumaczeń EPO-R (na przykład naszego i J. Podkreślono współczynniki stabilności. Nie dysponujemy wynikami b~dań rów~oległymi ~ersjami EPO-R. K) i dwóch "metod" (test.wyższe wyniki uzyskali krewni pacjentów. N= 124) 1989 N 5.. wykształcenia itd.40 3.74 14. nie zawierającej jednak skali Psychotyzmu.. różnych metod".61 11.55 0.00 11.wielu metod" i zastosowanie reguł Campbella i Fiskego (1959. Jedyną istotną różnicę zaobserwowano w skali Pogranicznych Zaburzeń Osobowości (STB) z kwestionariusza STO Claridge'a .27 0. 1987.78 0. aby sprawdzić korelacje m1ędzy dw1ema wersJami skali Ekstrawersji.73 9. o m . 1989) do jednoczesnej analizy trafności zbieżnej i różnicowej . skali Psychotyzmu i kwestionariusza STO oraz skali Mach V itd. Maciejczyk) lubEPO-R i pocentrowały się 62 m m 00 . U~yskano za. która ma wiązać się ze schizofrenią czy . 1989. linią przerywaną ..26 9.47 11 . aby powstała macierz czterech "cech" (P.2. N. Temu służyły analizy korelacji skali Kłamstwa i Kwestionariusza Aprobaty Społecznej . Drwal. Neurotyzmu itd. por.

Trzeci warunek wymaga . Wskaźn ik Pk wyniósł zatem 23: 24 0. neurotyzm (7. psychotyzm (2. Cztery jest wskaźnikiem jej rzetelności (Mk). czynniku ekstrawersji) wszystkim pytaniom jednej skali (np. Wykorzystując do analizy ładunków czynnikowych obiektywne kryteria zaproponowane przez Helmesa (1989).4%). Po pierwsze. Warunek ten spełniają wszystkie skale EPQ-R.6 .3% wariancji. Drugi warunek wymaga.różnych metod" (zakreślonych linią przerywaną). skali E). Helmes (1989) podaje za Comreyem (1973) nazwy wysokoś­ ci ładunków czynnikowych przydatne przy ich interpretacji: 64 65 .06 . bowiem w tym większym stopniu skala jest nasycona daną cechą. dała łatwe do zinterpretowania czynniki odpowiadające czterem skalom EPQ-R: l. główne składowe. Najwyższa jest korelacja test-retest skali E. kryterium Kaisera = 1) przeprowadzona na wynikach 454 osób ujawniła aż 34 czynniki wyjaśniające 66. 95-101) . Tym niemniej. że skale polskiej wersji EPQ-R spełniają kryteria trafności zbieżnej i róznicowej . by współczynniki trafności zbieżnej były wyższe od odpowiednich współczynników korelacji znajdujących się w . z jakąkolwiek inną ska lą z 1990 r. a liczba pytań w skali p równa jest 32. Warunek ten jest spełniony dla wszystkich skal. Warunek ten jest dość dobrze spełniony.skali P. w której wszystkie pytania tworzące daną skalę mają najwyższe ładunki w danym czyn- = niku. w której ograniczono liczbę czynników do czterech . Na przykład .27).8%) i IV.8% wariancji wyjaśnionej) . W tym przypadku chodzi o liczbę pozycji z obcych skal. obliczyliśmy trzy wskaźniki. najniższa . do ogólnej liczby pytań w skali. to wskaźnik Npk wynosi 2 : 32 = 0. czyli sytuacja. TRAFNOŚĆ CZYNNIKOWA czynniki wyjaśniały w sumie zaledwie 20 . Jest to po prostu średnia arytmetyczna z ładunków czynnikowych (bez względu na ich znak) odpowiadających w danym czynniku (np .trójkątach różnych cech -jednej metody" (zakreślonych linią ciągłą).3. Ideałem jest wskaźnik 1 . Okazuje się. lm wskaźnik Mk jest bliższy jedności.8% wariancji. Jeśli zatem w czynniku psychotyzmu znaleziono dwa pytania z obcych skal Uedno ze skali N. Na przykład . Ostatni warunek Campbella i Fiskego wymaga..58) niż skala P z 1989 r. aby współczynniki trafności zbieżnej były wyższe od odpowiednich współczynników znajdujących się w "trójkątach różnych cech . Druga analiza. Analiza czynnikowa 100 pytań (Varimax. Wskaźnik trafności różnicowej (Npk) to także proporcja. czyli sytuacja. skala P z 1989 r. analiza potwierdziła .ale zadowalająca . wyżej koreluje ze skalą P z 1990 r.96. Tu ideałem jest zerowa wartość wskaźn ika.wg wartości bezwzględnej -jest tu korelacja ze skalą K: -0. III.z E) o najwyższych ładunkach w tym czynniku. drugie. tym lepiej. (najwyższa . w której zadne pytanie z obcej skali nie ma najwyzszego ładunku w obcym sobie czynniku. w czynniku pierwszym (neurotyzmu) 23 na 24 pytania wchodzące w skład skali N miały w tym właśnie czynniku swoje najwyższe ładunki.00. 5. a jeden rzetelności. które w danym czynniku mają swoje najwyższe ładunki. Ładun ki czynnikowe z drugiej analizy podano w Aneksach (s. Wskaźnik trafności zbieżnej (Pk) to proporcja twierdzeń lub pytań (items). 11. aby we wszystkich trójkątach macierzy wystąpił ten sam układ korelacji. że cztery najsilniejsze czynniki w EPQ-R są zgodne z czterema skalami kwestionariusza. które mają najwyższe ładunki we własnym czynniku (skali). z których dwa l:Jotyczą trafności .8%) . współczynniki trafności zbieżnej powinny być wysokie. · ekstrawersja {6.Według Campbella i Fiskego (1959) korelacje w takiej macierzy powinny spełniać cztery warunki. kłamstwo (3. Wskaźnik nasycenia skali daną cechą (eontent saturation) Postanowiliśmy także sprawdzić jaka jest struktura czynnikowa polskiej adaptacji EPQ-R. we wszystkich trójkątach powtarza się bardzo podobna hierarchia współczyn­ ników. do ogólnej liczby pytań w skali. (0.

że wskaźnik Mk skali P jest mniej niż słaby. W tabelach A-D znajdujących się w Aneksach na końcu podręcznika podano normy stenowe dla czterech skal EPQ-R. stanowi przeciwieństwo pozostałych pytań . 40.00 EPQ (wersja angielska) N"" M~ P. 9.90 0. bardzo dobry (very good). N"' M. 5.30 nie spełn iają pytania nr: 19. 81 i 88 . 61. 1989. 69 . 5.26 0.trafność zbieżna Nok . n iż reszta pytań ze skali P. W skali N kryterium tego nie spełn iają pytania nr: 52.91 1.38 .70-0. 34. 360) P. dostateczny (fair). a skala Pbardzo złą.44 0. tj. tzn . 18. 0.44-0.7.10 0. że minimalny ładunek czynnikowy pytania. 7. 209 kobiet) w wieku 18-761at. studenci to też dorośli . 68. słaby (poor).dane dla wersji angielskiej (Helmes. Charakterystyka grup składają­ cych się na próbę normalizacyjną podana jest w tabelach 2 i 3 (rozdział 4 ). 56.32 - wspaniały (exce/lent). 14.95 0.34).00 0. 75. Osoby badane zostały podzielone na trzy grupy: uczniów. 18 pytań spośród 32. Powszechnie przyjmuje się (Gorsuch 1974. W skali K podanego kryterium 0.96 0.44 0.55 0. s.dość dobrą. 0. średnie lub wyższe i pracują w różnych zawodach . 62. skala E. w skali E .05 0. 64.45 0. 66 67 Normy opracowano na podstawie wyników 1414 osób zbadanych w latach 1989-1992.45 0. 54 . osoby. a wskaźniki skal E i N są bliskie dostatecznego.trafność różnicowa M.14 0. w skali P-pytania: 2. studentów i dorosłych .skal E i N (tabela 26). 72. tzn. 21 .06 0. Podobnie pytanie nr 40 (ze skali E) wchodziło do skali P (z ładunkiem 0. Gorzej wyglądają wskaźni­ ki rzetelności (Mk) naszych skal. które ukończyły 18 rok życia . skali K zaledwie słaby.20). 25. dobry (good). Można powiedzieć za Comreyem.35 . . Wśród uczniów uczę­ szczających do starszych klas są również osoby powyżej 18 roku życia . co stanowi ponad połowę (!) pozycji tej skali. średnia wieku wynosi 33. Pytanie nr 64 ma nawet w skali P ładunek ujemny (-0.rzetelność (nasycenie) stanowi ą przeciętne wyniki z pi ęciu badań Warto jeszcze poświęcić nieco uwagi ładunkom poszczególnych pytań .96 0.38 0. .66 0. . który można zaakceptować wynosi 0.30. 12.14 0. Trafność różn icowa (Npk) wszystkich czterech skal polskich jest lepsza niż skal angielskich.04 0. 82 i 98.96 0. Grupę dorosłych tworzą więc osoby powyżej 18 roku życia . Podobnie jak w wersji angielskiej najczęściej wchodziły do obcych skal (wskaźnik Npk) pytania skali P: pytania nr 9 i 34 do skali N i nr 64 do skali E. trzeba będzie zmienić sposób punktowania go (klucz). Jeśli w przyszłych analizach pytanie to będzie konsekwentnie otrzymywało inne ładunki. za: Helmes 1989). G rupa ta liczy 314 osób (105 mężczyzn . Z punktu widzenia tego kryterium skale N i K są najlepszymi skalami EPQ-R. 29.31 0. choć i te są dalekie od doskonałości. które nie uczą się i nie stud iuj ą.71 i wyższy 0. 60 i 92.pytania nr: 1. Są one nieco niższe od wskaźników skal angielskich . 63.08 0. Pytanie nr 70 (ze skali N) wchodziło -z dość wysokim ładun kiem 0.0.63 0. Tabela 26 WSKAźNIKI TRAFNOŚCl i RZETELNOŚCI CZYNNIKOWEJ EPQ-R ORAZ ANGI ELSKIEJ WERSJI EPQ* SKALA N E p K EPQ-R (wersja polska) P. mają wykształcenie podstawowe.20 .54-0.48 0. Naturalnie. NORMALIZACJA W porównaniu z wcześniejszą wersją angielską (EPQ) polska adaptacja EPQ-R ma znacznie lepszą trafność zbieżną (wskaźnik Pk) skal P i K oraz identyczną .do skali P.62-0.

001 Uczniowie byli bardziej ekstrawertywni i psychotyczni niż studenci i dorośli (test Scheffego. .49•• 21 . Normy zostały opracowane oddzielnie dla każdej grupy. a zarazem mniej neurotyczni niż dwie pozostałe grupy. Dorośli z kolei byli bardziej podatni na aprobatę społeczną (skala K) niż studenci.84 14.59).86 13.05 . Studenci liczą 525 osób (166 mężczyzn .48•• 4.26 9. 359 kobiet) w wieku 18-26 lat.78 8.83•• 21 .Uczniowie to grupa 575 osób (283 mężczyzn i 292 kobiety) w wieku od 13 do 20 lat ze średnią wieku 17 . t= 7.50 8. studenci i dorośli uzyskiwali istotnie różne wyniki we wszystkich czterech skalach EPQ-R (tabela 27).92.p < 0.93 i 8.34. t= 12. t= 3.12 i 8. .prawdopodobnie . p < 0.001 .38 15.63 8.50 DORO$LI 13. Potwierdza to ogólnie znaną prawidłowość według której kobiety są bardziej neurotyczne i bardziej zsocjalizowane n iż mężczyźni.wartość F w analizie wariancji .WYNIKI JEDNOClYNNIKOWEJ ANALIZY WARIANCJI (ONEWAY) PRZECIĘTNE SKALA N E p K F $REDNIE ARYTMETYCZNE UCZNIOWIE STUDENCI 12.77 i 11 . ponieważ mężczyźni uzyskiwali wyższe wyniki niż kobiety w skali P (średnie arytmetyczne odpowiednio 9. Tabele A-D zawierają osobne normy dla mężczyzn i kobiet.42. Tabela 27 WYNIKI W SKALACH EPQ-R UCZNIÓW. STUDENTÓW l DOROSŁYCH .wyższe niż mężczyźni w skali N (14.60 8.47).44) i K (9. wszystkie różnice 68 istotne na poziomie p < 0.13. Wyższe wyniki uczniów w skalach E i P świadczące o więk­ szej towarzyskości i . Te ostatnie mogłyby odzwierciedlać trwający już od szeregu lat kryzys społeczny wywołany przemianami ustrojowymi.09 13.30 9. ze średnią 20. ponieważ uczniowie.mniejszym zsocjalizowaniu mogą być związane z wiekiem lub (i) z tendencjami socjopatycznymi.43. a kobiety.35.32 F 14.p < 0.05).

Po wypełnieniu kwestionariusza warto poprosić osoby badane. czy nie zostały pominięte odpowiedzi na jakieś pytania. która jest bliższa osobie badanej.24 pytania. Bezwzględnie wymagana jednoznaczność odpowiedzi dość często stawia badanych w kłopotliwej sytuacji. Trzeba wówczas poprosić. Ekstrawersji (E) 23 pytania. Klucze wydrukowane są na przezroczystych kalkach. Odbierając wypełnione arkusze. która służy do wpisywania wyników uzyskanych w poszczególnych skalach przez osobę badaną. Czasu badania nie ogranicza się . Na ewentualne pytania w tej sprawie należy odpowiadać. Przy numerach pytań wchodzących w skład danej skali wydrukowane są "okienka" na wysokości odpowiedzi TAK Badania kwestionariuszem EPQ-R można przeprowadzać indywidualnie lub grupowo. czy odpowiedzi są kompletne. Klucze polskie są identyczne z kluczami angielskimi (Eysenck. Psychotyzmu (P).1. co umożliwia precyzyjne obliczenie wieku badanych. PROCEDURA BADANIA l OPRACOWANIE WYNIKÓW 6. Pytania należą do czterech skal: Neurotyzmu (N). Eysenck i Barrett. by badani nie siedzieli zbyt blisko siebie. korelacja Pearsona. by wybrały jedną z nich . 1985). badający także powinien sprawdzić. czytają kolejne pytania i przy każdym z nich na arkuszu odpowiedzi zakreślają kółkiem jedną z dwu odpowiedzi: TAK lub NIE. że z dwu możliwości trzeba wybrać tę .2. ani na NIE. Każdej skali odpowiada jeden klucz oznaczony nazwą tej skali. Składa się z trzech części: . 6. MATERIAŁ TESTOWY EPQ-R jest testem typu " papier-ołówek" . czy poprawnie została wypełniona metryczka . w zależności od tego. Pytania z różnych skal są przemieszane ze sobą. PROCEDURA BADANIA * arkusza pytań. ponieważ w tych okolicznościach skłonni są porównywać swoje odpowiedzi i mogą ulegać wpływowi innych. czy podane są dokładne daty badania i urodzenia. Arkusz odpowiedzi zawiera miejsce przeznaczone na wpisanie podstawowych informacji o osobie badanej oraz numery pytań od 1 do 100 wraz z odpowiedziami TAK i NIE.32 pytania i Kłamstwa. w obecności respondentów. Badający powinien też sprawdzić. Jest to przydatne przy statystycznych testach parametrycznych (np. 70 71 6. *arkusza odpowiedzi * czterech kluczy Arkusz pytań zawiera instrukcję informującą jak należy odpowiadać na pytania oraz listę 100 pytań . Badani. ponieważ przy części pytań nie mogą się zdecydować ani na TAK. Średni czas wykonania testu wynosi około 20-25 minut. po zapoznaniu się z instrukcją i wypełnieniu metryczki . która z nich jest diagnostyczna. aby sprawdziły. między innymi. dlatego nadaje się on do wielokrotnego użytku. Przy grupowym wypełnianiu testu należy zadbać o to. analiza regresji wielokrotnej. Badani niczego nie piszą w arkuszu pytań . Po drugiej stronie arkusza znajduje się tabela .(K)21 pytań . wiek traktowany jak zmienna kowariantna w ANOVIE). Niekiedy osoby badane zakreślają obydwie odpowiedzi: TAK i NIE.lub NIE.

. W tabeli wyników znajduje się rubryka oznaczona literą . 72 7. Rubryka . a ci którzy uzyskują wyniki odpowiadające 5 i 6 stenowi (grupa najliczniejsza.6.i płci) i wpisać je w rubryce . Wyniki surowe dla każdej skali wpisujemy w tabeli na drugiej stronie arkusza odpowiedzi . Klucz dla danej skali należy przyłożyć do arkusza odpowiedzi . studenci. osoby umiarkowanie ekstra. Jednak w przypadku tych skal istnieją powszechnie przyjęte sposoby interpretowania wyników.. suma punktów nie może być wyższa od liczby pytań. umiarkowanie zrównoważoną (niezrównoważoną) emocjonalnie. n". s. Przyjmuje się (Brzeziński. jaka suma punktów świadczy o wysokim. 175). przypisujemy jej jeden punkt. n" daje więc badaczowi pewną kontrolę poprawności zliczania wyników. dorośli . tj ..okienku" odpowiedź nie jest zakreślona kółkiem przypisujemy jej zero punktów. Podobnie jest przy skali Ekstrawersji. Można przyjąć.. a 5-6 ambiwertycy. że nasilenie cech zmienia się w sposób ciągły i że mają one charakter wymiarów. 1978.uczniowie. Dlatego osoby. które w skali N osiągają wyniki od 1 do 4 stena można uznać za zrównoważone emocjonalnie. 7-10 ekstrawertycy. Suma punktów jest wynikiem surowym (WS) w danej skali. należy odnieść otrzymane wyniki surowe do norm (dla odpowiedniej grupy . drugi . tj . Ponieważ w EPQ-R używa się punktacji zero-jedynkowej. przeciętnym. steny". w rubryce oznaczonej WS. około 38% populacji) stanowią grupę pośrednią. W taki sam sposób sprawdzamy z kluczem odpowiedzi dla kolejnych skal. Granice między tymi kategoriami nie są jednak jasno zdefiniowane. Jeżeli w . Osoby z wynikami od 7 do 1O stena to neurotycy. a 7-10 wysokie. Eysenck zakłada . że 1-4 sten otrzymują introwertycy.introwertywne. które ciągłe zmienne ilościowe rozbijają na nieciągłe kategorie jakoś­ ciowe.. tak by numery na kluczu pokrywały się z numerami na arkuszu odpowiedzi. 73 . Przede wszystkim należy zadać pytanie. informująca o liczbie pytań w każdej skali. INTERPRETACJA WYNIKÓW Wyniki uzyskane przez osobę badaną wymagają interpretacji ujawniającej ich psychologiczny sens.3. Sprawa przedstawia się w zasadzie podobnie gdy wyniki surowe zamienimy na wyniki skal standardowych. Jeśli pojawiająca się w .zrównoważenie emocjonalne. W przypadku neurotyzmu jeden biegun to neurotyzm. czy niskim nasileniu danej cechy. że w skali stenowej 1-4 sten oznacza wyniki niskie. OBLICZANIE WYNIKÓW Do obliczania wyników służą klucze i arkusz odpowiedzi . 5-6 przeciętne . Operując wynikami surowymi skali N możemy tylko uporządkować gru pę osób pod względem stopnia neurotyzmu lub zrównoważenia emocjonalnego. okienku" na kluczu widać odpowiedź zakreśloną kółkiem . Następnie korzystając z tabel A-D zamieszczonych w Aneksach. Operuje jednak szeregiem pojęć .

gdzie nie dysponujemy wynikami bardziej precyzyjnych testów klinicznych lub diagnozami lekarskimi . osoby uzyskujące wysokie wyniki w skali P wykazują tendencje asocjalne i antysocjalne. Są więc niższe od wymaganego przy badaniach indywidualnych współczynnika 0. zamieszczone w tym poddręczniku normy stenowe mają charak- '' Schemat 3 został opracowany między innymi na podstawie wyników opublikowanych w poEysencka (1968.z trzech (Warszawa. Steny 1-4 otrzymują osoby. a w niewielkiej grupie krewnych i powinowatych pacjentów psychiatrycznych osiągnęły zaledwie wartość 0. dręczniku 75 . O wpływie socjalizacji na wyniki uzyskiwane w skali K.W skali Psychotyzmu steny 1-4 są charakterystyczne dla tzw. Przedstawione wyżej kategorie opisowe dla wyników wyrażo­ nych w stenach zostały zebrane w tabeli 28. kombinacja wyników w skalach N i E Uednostki zaznaczone na schemacie to steny) pozwala tam. Warto także pamiętać. Jeszcze niższa jest rzetelność skali P. łeczną lub tendencję Tabela 28 KATEGORIE OPISOWE DLA WYNIKÓW SKAL EPQ-R WYRAZONYCH W STENACH SKALE EPQ-R STENY N 1-4 zrównoważe n i e p E introwersja norma emocjonalne K sz czerość. które mają mierzyć (0. Lublin).26-0. bierze się także pod uwagę kombinacje wyników w dwu lub trzech skalach równocześnie. podat ność na żenie) aprobatę 7-10 neurotyzm (niezrównoważenie emocjonalne) ekstrawersja psychotyzm? psychopatia? n ieszczerość. współczynniki wahały się w granicach 0. że nasze interpretacje będą bardziej trafne w odniesieniu do grup niż do jednostek. Analizując wyniki kwestionariuszy Eysencka. lntepretacja wyników za pomocą tych norm ma wyłącznie walor orientacyjny. normy.postawić zsocjalizowanie.jak wiadomo . ponieważ. Skala K nazywana skalą Kłamstwa mierzy aprobatę spodo przedstawiania się w korzystnym świe­ tle. czy może psychopatycznymi. którym nie zależy szczególnie na aprobacie .i to zarówno ich zgodność wewnętrzna (alfa Cronbacha) jak i stabilność bezwzględna (r) -wahają się w granicach 0. niekonwencjonalnymi. że ma on przede wszystkirT} znaczenie heurystyczne 13 . K) . Ponadto skale EPQ-R są słabo nasycone zmiennymi . s. są one równocześnie najbardziej szczere i najmniej zsocjalizowane. ter tymczasowy. które czynią ją mało spójną wewnętrznie . że mamy do czynienia z osobami często nieszczerym i. Kraków).84. Próba uczniowska pochodzi z dwu dużych miast (Warszawa.sama koncepcja psychotyzmu nie jest jasna. świadczą między innymi ujemne korelacje między skalami P i K. Steny 7-1 O sygnalizują. należy pamiętać o kilku rzeczach.44).75. ponieważ rzetelność trzech skal (N.90. Należy podkreślić. bardzo podatnymi na aprobatę społeczną i zarazem zsocjalizowanymi.58-0. Próba dorosłych to przede wszystkim mieszkańcy Warszawy. ponieważ zostały opracowane na podstawie wyników stosunkowo nielicznej i niezbyt reprezentatywnej dla populacji ogólnej próby osób. 14 ). a skala P zawiera pytania. że mamy do czynienia z osobami psychotycznymi. Najwięcej trudu Eysenck i inni badacze poświę­ cili wymiarom neurotyzmu i ekstrawersji.72-0. E.45 . (niezrównowa- zsocjalizowanie . Lublin. n iepodatność na umiarkowane 5~ ambiwersja psychopatia? aprobatę umiarkowane: z równoważenie szczerość . Jak wiadomo. Tym niemniej. Przedstawiony poniżej schemat 3 jest zestawieniem hipotetycznych relacji zachodzących między tymi wymiarami i skłonnościami do chorób psychicznych jak i somatycznych . podatność na aprobatę 74 Dokonując interpretacji wyników wyrażonych w stenach. Próba studencka. steny 7-10 syganlizują. Wszelkie jednoznaczne klasyfikacje są tu jednak nie na miejscu. n iezsocjalizowanie. Przede wszystkim . Może być pomocny i można go weryfikować w badaniach nad różnymi grupami klinicznymi.

76 Na schemacie 3 przedstawiono między innymi wyrażone w stenach przeciętne wyniki uzyskane w badaniach empirycznych (Gryzio. Tym niemniej na schemacie obszar histerii (B) zachodzi na obszar psychopatii (A). Schemat 3 HIPOTETYCZNE RELACJE MIĘDZY NEUROTYZMEM l EKSTRAWER SJĄ A SKŁONNOŚCIAMI DO CHORÓB PSYCHICZNYCH l SOMATYCZNYCH 1 0·~-----------------. Wyniki badań empirycznych (Gryzlo. co może świadczyć o mieszanym charakterze nerwicy: psychasteniczno-histerycznym. 1991): x.4. AB. Schemat uwidacznia opisane wcześniej (por.norma.pole nieokreślone pod względem zdrowia (za burzeń) psychicznego.graniczącymi na schemacie 3 z trzech różnych stron ... a także pozwala podejrzewać istnienie tych zabu- wstępną diagnozę rzeń .zaburzeń z pogranicza psychopatii i histeńi . Może to oznaczać zaburzenie psychopatyczno-histeryczne . w których porównywano neurotyków z grupami kontrolnymi.-. x2 ..do chorób nowotworowych. Z drugiej strony obszar histerii .--- l l l DYSTYMIA Nowotwory? Neurotyzm HISTERIA PSYCHOPATIA Choroba wieńcowa l l l l l l :l A c AB l l l l 7 : l l ~ ~~ ----~-----------------~ ~------~-----. co zaznaczono literami AB. x3 . a pole C . mniej histerycy. mężczyźn i. l l l l Zdrowie psychiczne i fizyczne l l l E l l l l l l l l l -~-~--. nadciśnienia itp.h isteńi . z ambiwersją.nerwice. Wyniki grup kontrolnych. W ten sposób zasygnalizowano brak wyraźnych granic pod względem natężenia ekstrawersji między histerią a . tj. właściwie wszystkie zaburzenia fizyczne i somatyczne wiążą się z nasilonym niezrównoważeniem emocjonalnym (neurotyzmem). 1. prawdopodobna skłonność do nowotworów.psychopatią.2.psychastenii (dystymii). B. Ponadto pola A i AB oznaczają zwiększoną skłonność do chorób serca. 1. Posłużono się przy tym prezentowanymi w podręczniku normami dla studentów. co wyżej napisano. Tak więc przytoczone dane empiryczne są zgodne z tym. ponieważ większość badanych stanowili studenci. Jak widać.2.nerwice. C .pole psychopatii.) różnice między osobami o różnych poziomach ekstrawersji. x4 . rozdz. Zdrowie szło­ by więc w parze ze zrównoważeniem emocjonalnym i umiarkowanym poziomem ekstrawersji. Zachodzące na siebie obszary B i C (BC) oznaczałyby nerwicę psychasteniczno-hisna schemacie z obteryczną.norma.--~---D D 6 6 -----------------.zdrowia fiZYCZ· nego i psychicznego. Niezależnie od poziomu ekstrawersji . (por. a wyniki kobiet są na granicy tego obszaru. mężczyzn i kobiet.predyspozycji do określonych zaburzeń psychicznych. psychastenią i zdrowiem. histerycy pod względem ekstrawersji znajdują się pomiędzy osobami zdrowymi i psychopatami. że najbardziej ekstrawertywni są psychopaci . r------~---------. jeszcze mniej osoby zdrowe i najmniej dystymicy.3. wyniki mężczyzn mieszczą się w obszarze psychastenii. graniczy z obszarem dystymii (C). Przyjęto . 1991 ). mężczyźni. rozdz. Skłonność do choroby wieńcowej serca. D.nerwic histeryczno-psychastenicznych. kobiety. BC.-------------j Zrównoważenie emocjonalne Nowotwory? Jednostki na schemacie to steny. mieszczą się w obszarze zdrowia fizycznego i psychicznego.) byłaby charakterystyczna dla neurotycznych ekstrawertyków (na schemacie 3: pola A i AB). kobiety. Obszar histerii od dołu graniczy _ szarem zdrowia (D). Jak napisano. Być może dalsze badania empiryczne nakreślą takie granice. do nowotworów 77 . Dużymi literami oznaczono pola: A . E .

20) jego wynik prawdziwy zawierałby się. jeśli uczeń uzys kałby 8 punktów w skali P. ta b. Tym niemniej skala C została oparta na wynikach trzech podstawowych skal: E. We wcześniejszej wersji kwestionariusza (EPQ) Eysenckowie wprowadzili skalę przestępczości (skala C) . a siódmy wysoki. by badany mógł samodzielnie wypełnić ten inwentarz. co sygnalizuje wynik niski lub przeciętny . raczej nie powinna być stosowana do d iagnoz. chociaż prawie wszystkie wcześniejsze kwestionariusze takie wersje posiadają. por. Z powodu braków rzetelności. Drugi sten oznacza wynik niski. ale odpowiada to 3-6 stenowi (por. zgodnie z tezą Eysencków. 1. C. 8. z której (w EPQ i EPQ-R) usunięto pytania mierzące impulsywność (tzw. 17 i 19) i dużego błędu pomiaru (SEM . że prawdziwy wynik leży (z prawdodpodobieństwem 95%) także w granicach 4-12 punktów. Na przykład. ponieważ nie zależy im zbytnio na aprobacie społecznej.dla neurotycznych introwertyków (pole C). Prostotę językową sformułowań staraliśmy się zachować równ ież w wersj i polskiej.w granicach 4-12 punktów (8±4). to z powodu niewielkiej rzetelności tej skali (por. zatem nie dowiedzielibyśmy się prawie niczego o natężeniu psychotyzmu u tego ucznia. O skali tej nie wspominają w artykule omawiającym zrewidowaną wersję narzędzia (Eysenck i in. 107). por. lab.4. 105). rozdz. 16. Przestępcy powinni uzyskiwać wyniki w granicach 7-10 stena w tych trzech skalach .). Ponieważ jednak u osób z chorobą nowotworową stwierdzano niski poziom neurotyzmu (co może . to powinien być świadom możliwych błędów. 1985). Teza ta może jednak nie sprawdzić się w przypadku skali E. 78 79 .z prawdopodobieństwem 95% . lab. ekstrawersję złego przystosowania). a jeśli już ktoś używa jej w tych celach. ZASTOSOWANIA Adaptowana przez nas najnowsza wersja kwestionariusza Eysencka jest przeznaczona do badania dorosłych i młodzieży od 16-go roku życia . Na przykład 8 punktów w ska li N oznacza co prawda . co odpowiada 2-7 stenowi (po r. mierzyć skłonności do zachowań przestępczych. lab.. Jest też prawdopodobne. s. s. że w skali K przestępcy będą otrzymywać niskie wyniki (1 -4 sten). N i P. nie da się wykluczyć skłonności do nowotworów u zrównoważonych introwertyków.2.. Pytania EPQ-R sformułowane są stosunkowo prosto i dlateg o wykształcen ie podstawowe wystarcza . Ta ostatnia możliwość jest jednak mniej prawdopodobna. prognoz i selekcji indywidualnej. Omawiana adaptacja powinna być używana przede wszystkim do badań naukowych oraz wtedy. choć nie musi być skutkiem wyparcia emocji. Nie znaleźliśmy informacji o istnieniu wersji EPQ-R dla młodszych dzieci. gdy charakteryzujemy czy porównujemy grupy osób. A. Trochę lepiej jest w przypadku innych skal EPQ-R. Podwyższone wyniki we wszystkich trzech skalach powinny więc.

nadciśnienia. Kwestionariusze Eysencka mogą być również wykorzystywane do prognozowania powodzenia w nauce szkolnej i studiach. 1981 . Pacjenci z nerwicą w porównaniu z psychotykami osiągają wyższe wyniki w skali N i niższe -w p (por. introwertycy są powolniejsi. skala N służy do odróżniania zaburzeń nerwicowych i psychoz. histeria. Osoby uzyskujące wysrpkie wyniki w skali P raczej nie powinny (ze względu na tendencje psychotyczne i asocjalne) być nauczycielami. Zdrowie fizyczne (i psychiczne) można diagnozować na podstawie niskich wyników w skali N (zrównoważe nie emocjonalne) i przeciętnych w skali E (ambiwertyzm) . cukrzycy itp. psychologami itp. najgorsze zrównoważeni ekstrawertycy. rodzaj nerwicy (psychastenia. czy wysokie wyniki oznaczają predyspozycje twórcze. też rozdz. na podstawie wysokich wyników w skalach N i E. obok celów teoretycznych. por. 1970. jest też możliwe. banki. że za pomocą jego kwestionariusza można diagnozować skłonności do: *choroby wieńcowej. że osoby z nerwicą uzyskują wysokie wyniki w skali N.że wykształcenie ponadpodstawowe będzie ułatwiało wypełnianie EPQ-R i wpływało zarazem na większą rzetelność odpowiedzi. 80 81 przestępczych . komputery i w takich instytucjach jak ośrodki obliczeniowe. Eysenck przypuszcza. Z drugiej strony. czy też skłonności przestępcze bądź psychotyczne. 121-123. * Eysenck sądzi . gdzie konieczne są łatwe i liczne kontakty z innymi ludźmi. s. politykami. EPQ-R może ponadto znaleźć zastosowanie w poradnictwie zawodowym. Pospiszyl. zwłaszcza tam .introwersji (por. zawału . Konstruując kwestionariusze osobowości Eysenck stawiał sobie. s. należy oczekiwać -jak w przypadku wszystkich kwestionariuszy. 1985. 216). 77). powinni lepiej niż ekstrawertycy pracować przy takich urzą­ dzeniach jak automaty. wysokie wyniki w skali P idą w parze z niekonwencjonalnym stylem życia i myśleniem dywergencyjnym (Zuckerman. także cele praktyczne. księgowość. *Skala p może być także używana do odróżnienia osób normalnych i psychotyków. s.: Eysenck.: Eysenck. co sprzyja osiąganiu sukcesów artystycznych i .prawdopodobnie naukowych. Jednak z powodu niejednorodności pytań skali P nigdy nie wiadomo. Różnice te mogłyby być związane z nasileniem ekstraintrowersji (Pospiszyl. formy pośrednie) zależałby od wymiaru ekstra. s.: Sanocki. s. Zakładając. 1981 .Tym niemniej. * Jednak bardziej godne zaufania jest różnicowanie zaburzeń nerwicowych na podstawie skali E. Nowsze badania skłoniły Eysencka do szukania związków między osobowością i predyspozycjami do chorób somaty- . 183-184). Jego kwestionariusze miały służyć klinicystom: *Skala N miała odróżn iać neurotyków i nieneurotyków. Sanocki. że o powodzeniu tym decyduje poziom neurotyzmu i ekstrawersji. biorąc pod uwagę wyniki w skalach P i E. 1968). ale bardziej wytrwali i dokładni n iż ekstrawertycy (Eysenck. Skoro introwertycy są bardziej dokładni i wytrwali. 1968. gdzie nasilenie tych cech jest skrajne (steny: 1-4 i 7-10). U pierwszej z wymienionych grup odruchy warunkowe powstają znacznie szybciej n iż u drugiej. Najlepsze osiągnięcia mają na ogół neurotyczni introwertycy. jakkolwiek trzeba pamiętać. * chorób nowotworowych na podstawie wysokich wyników w skali N i niskich w skali E. N i P oraz niskie w K mogą służyć do diagnozowania predyspozycji cznych . 1989. 1985. *W połączeniu ze skalą P. radar. że jest to w EPQ-R skala najsłabsza. s. 393-394}. Jest to potwierdzeniem Eysenckowskiej tezy o zasadniczej różnicy między nerwicą i psychozą (por. duchownymi. że osoby skłonne do chorób nowotworowych uzyskują niskie wyniki w skalach N i E oraz wysokie w skali K. Ekstrawertycy z kolei mogliby być przydatni wszędzie tam. Prawdopodobnie warunkiem zdrowia psychicznego są dodatkowo niskie wyniki w skali P. 217). że warto podejmować próby różnicowania między rodzajami psychoz. Ponadto. 7. * Wysokie wyniki jednocześnie w trzech skalach: E. co też nie jest obojętne w procesie uczenia się. Wielokrotnie dowiedziono empirycznie.

a ich nastroje są bardziej zmienne niż w przypadku zrównoważonych ekstrawertyków. w pełni zależni od społeczeń- 82 83 wodzeń . np. Znajomość podstawowych wymiarów osobowości pozwala diagnozować nastroje dominujące u określonej osoby. 1988). . że dokładniejsze analizy wykazały raczej krzywoliniową zależność między tym wymiarem i sukcesem sportowym (bardzo wysokie jak i bardzo niskie wyniki w skali N nie sprzyjają sukcesom sportowym). był u nich bardzo podobny w dziecińst­ wie i przed małżeństwem jak i w czasie trwania małżeństwa. samoakceptacją. trzeba ciągle pamiętać o nie w pełni satysfakcjonującej rzetelności skal tego kwestionariusza. Zaleski i Gałkawska (1978). preferencjami wartości . a introwertycy. a w przypadku skali P. tj. do analizy związków między Eysenckowskimi wymiarami osobowości i samooceną. np. albo nie ma żadnego. którzy stwierdzili ponadto. których członkowie są: 1. a także lepsi sportowcy w zestawieniu z gorszymi różnią się pod względem nasilenia wszystkich wymienionych cech osobowości. (1989). Kwestionariusz Eysencka może być również wykorzystywany w poradniach przedmałżeńskich i rodzinnych do prognozowania szczęścia w małżeństwie bądź szukania przyczyn niepo"Uczucia pozytywne i negatywne to nie są dwa bieguny j ednego wymiaru. ekstrawersja i neurotyzm odgrywają także pewną rolę w aktywności sportowej . lecz dwa odrębne wymiary (por. Eysenck. Różnice były wyraźne (istotne statystycznie) w przypadku skal P i E. Jednak. Autorzy sądzą. że związana z neurotyzmem nadmierna wrażli­ wość.Psychotyzm. że sportowcy w odróżnieniu od niesportowców.. że osoby o wysokich wynikach w skali N i niskich w skali E.indywidualne. Autorzy wyodrębnili trzy kategorie grup. niż małżeństwa szczęśliwe . że gorsze samopoczucie neurotycznych i zrównoważonych introwertyków pojawia się tylko wówczas. Z przeglądowych badań Williamsa (1990) . Watsen i in. Może być stosowany w korelacyjnych studiach nad osobowością. 3) małżonko­ wie z małżeństw szczęśliwych są bardziej do siebie podobni pod względem osobowości (we wszystkich czterech skalach EPQ) . pokazały dodatkowo. Na przykład ekstrawertycy wolą sporty zespołowe. Podobne wyniki otrzymali Hotard i in. w których obok skali Gał­ kowskiej użyto EPQ w tłumaczeniu autora. EPQ-R stwarza za to szerokie możliwości w badaniach naukowych. używając MPI w adaptacji Choynowskiego i Skali Sukcesów Małżeńskich Gałkowskiej odkryli. mają skłonność do przeżywania : a) uczuć bardziej negatywnych i b) uczuć mniej pozytywnych 14 . Nias i Cox (1982) wykazali . poszukiwaniem wrażeń . postawami wobec innych itp. W związku z neurotyzmem warto dodać. zmiany nastrojów. Sama ekstrawersja w przypadku osób zrównoważonych i posiadających dobre kontakty społeczne ma słaby związek z nastrojem. że : 1) małżeństwa nieszczęśliwe w odróżnieniu od szczęśliwych mają wyższe wyniki w skali P. Eysenck i Eysencka (w druku). stosując EPQ-R do diagnoz czy prognoz indywidualnych oraz w celach selekcyjnych . w którym analizowano związki między osobowością (polska wersja EPQ w adaptacji Zaleskiego) oraz postawami wobec grup mniejszościowych i z marginesu społecznego . Dotyczy to zarówno mężów jak i żon. 2) tylko mężowie (lecz nie żony) z małżeństw n ieszczęśliwych są bardziej neurotyczni niż mężowie z małżeństw szczęśliwych . Wysoki poziom neurotyzmu. Sportowcy i lepsi sportowcy są bardziej psychotyczni i ekstrawertywni oraz mniej neurotyczni niż niesportowcy i gorsi sportowcy. Inne badania Zaleskiego (1981 ). według małżonków. niż małżonkowie z małżeństw nieszczęśliwych . Przykładem tego typu badań może być studium Zaleskiego. Stąd omawiane są oddzielnie. neurotyczni introwertycy.także o jej wątpliwej trafności. temperamentem . że nieszczęśliwe małżeństwa charakteryzuje wyraźnie wyższy poziom neurotyzmu. w których przeanalizowano wyniki sześciu studiów nad nastrojami (moods) mierzonymi za pomocąjedenastu różnych skal wiadomo. gdy cechom tym towarzyszy brak kontaktów społecznych (poor social relationships) . Również wybór dyscypliny sportu ma związek z Eysenckowskimi wymiarami. niecierpliwość i skłonność do martwienia się utrudniają rozwiązywanie codziennych problemów i zaburzają potencjalnie szczęśliwe małżeństwa .

Jak wykazał Eysenck (por. Jak wiadomo. 1970. a trzecia. 2. Sanocki. Wiele innych . procesy pam ięciowe . twierdzenie o istnieniu zależności przyczynowych między tym poziomem i poziomem trzecim organizacji osobowości (tj. Także . nieuleczalnie chorzy tak jak ofiary AIDS). EPQ-R może być również używany w badaniach klinicznych i penitencjarnych. w których interesują nas raczej grupy osób niż pojedyncze osoby.: Eysenck. silne biologiczne zdeterminowanie neurotyzmu i ekstrawersji pozwala na analizę związków między nimi i całym szeregiem zjawisk takich jak: progi zmysłowe . narkomani. recydywiści . osoby wykorzystujące seksualnie dzieci. budzi najwięcej sympatii. poziom wykonania zadań zależny od siły pobudzenia emocjonalnego (prawa YerkesaDodsona).31) . tj . niemoralny lub niezgodny z prawem (np. zjawisko reminiscencji. nawyków myślowych czy postaw. antyspołeczni . niezależnie od osobowości. ekstrawertycy w odróżnieniu od introwertyków są bardziej tolerancyjni (mają bardziej pozytywne postawy wobec opisanych grup). Autorzy omawianego artykułu . znanymi wymiarami) było powszechnie krytykowane (por. niezależni od społeczeństwa . posłużyli się wcześniejszą wersją teorii Eysencka. 425-457). brak jest liczących się korelacji między neurotyzmem i postawami wobec grup mniejszościo­ wych . nasilenie cech psychopatycznych wyraźnie idzie w parze z nietolerancją. powidoki. Jakkolwiek pierwsza kategoria grup. Trzeba jednak zauważyć. która zakłada istnienie czwartego poziomu w strukturze osobowości. reakcja skórno-galwan iczna. starzy. że wszystkie zależności były słabe (najsilniejsza korelacja między skalą P i postawami wobec pierwszej kategorii grup mniejszościowych wyniosła 0. 2. choć stwierdzone empirycznie. chorzy umysłowo. fale mózgowe rejestrowane w postaci EEG itp. 3. to jednak okazało się. a związki między biologicznie zdeterminowanymi wymiarami osobowości i postawami społecznymi -teoretycznie niejasne. 3.zależy wyłącznie od inwencj i użytkowni ków 84 85 narzędzia.w eksperymentalnych badaniach z pogranicza psychologii ogólnej (zwłaszcza spostrzegania i uczenia się) i psychologii osobowości. . fałszerze pieniędzy i dzieł sztuki). że : 1. 456). np . s.najmniej. Podano tu jedynie przykłady możliwych zastosowań EPQ-R. ale zachowują się w sposób naganny. złodzieje. gwałciciele . warunkowanie. wymagający stałej opieki i dlatego kłopotliwi (np. informatorzy policyjni w systemach totalitarnych). stawiając hipotezy na temat związków między wymiarami osobowości i postawami społecznymi. 1981 . prostytutki. krzywdzą innych w sposób bezpośredni (np. s.stwa.

34 (K). pozwoliłaby na uzyskanie lepszych parametrłów psychometrycznych. Dość dramatyczną rozbieżność obserwował jednak Pearson (1988). Claridge. ale w nieunikniony sposób prowadziło to do zmian psychologicznego znaczenia mierzonych konstruktów. a w interpretacji EPQ-R nawiązywać do . które mają słabą moc dyskryminacyjną i powodują obniżenie rzetelności.. neurotyzm . 1983). O ile dla trzech skal stwierdził on zadowalającą stabilność (którą. czy wynika ze specyficznych właściwości badanych przez nas osób (a może Polaków w ogólności?) . póżniej . ale odbyłoby się to kosztem wierności wobec oryginału i utrudniło porównania trafnością międzynarodowe . Zwracano na przykład uwagę . uwględniając w jak największym stopniu specyfikę lokalną (por. EPI . 1988).Inwentarza Osobowości" (MPI) w adaptacji Choynowsk iego (1968. ponadto są stosowane wersje skrócone. Mogła ona w dużej mierze wynikać z wyjątkowo niskich wyników w skali P (średnia wynosiła 0. Trudno na razie powiedzieć. 87 . Skala Psychotyzmu ma nieco niższą rzetelność. PEN . W kolejnych wersjach zmieniano liczbę i treść wielu pytań . uzyskanymi po upływie roku w niezbyt dużej grupie studentek (N = 51).sługiwać się zamiennie różnymi wersjami. wersje dla dzieci i młodzieży: JEPI . czy jest to zasługą starannego tłumaczenia. zwłaszcza. 0. za Choynowskim (1971). Pozwoliłoby to ocenić. zastosowana -w dość ograniczonym zakresiejuż w tym opracowaniu . F rancis i Pearson.. EPQ . usprawiedliwiające stoswanie nowych wersji zamiast starszych (por. 1990).06) . należy nazwać stabilnością względ­ ną) : 0. Drwal.. w jakim stopniu można po.59 (N) i 0. o parametrach psychometrycznych niewiele odbiegających od oryginału . kłamstwo. Najbardziej odpowiednią metodologią wydaje się analiza trafności zbieżnej i różnicowej. to dla skali P korelacja była zerowa (0 . 1977). Warto sprawdzić w Polsce zgodność wyników uzyskanych w EPQ-R z wynikami tych samych osób w innych polskich wersjach inwentarza Eysencka .ZAKOŃCZENIE Wyniki naszych dotychczasowych badań nad rzetelnością i skal EPQ-R pokazują. korelując wyniki EPQ z wynikami EPQ-R . 1981 .polskiej literatury o MPI. że polska adaptacja jest użytecznym narzędziem badawczym . EPQ-R itd .bogatej już . że istnieje bardzo wiele wersji inwentarza Eysencka (MPI . Gdy obliczano korelacje między kolejnymi wersjami s~al . trzeba raczej opracować je na nowo. uzyskiwano zwykle dość wysokie współczynniki. Dzięki tym 86 modyfikacjom uzyskiwano zwykle coraz lepsze parametry psychometryczne skal.69 (E). że ekstrawersja mierzona starszymi wersjami nie jest tą samą ekstrawersją w nowszych wersjach (Rocklin i Revelle. JEPQ). zachowując tradycyjne nazwy skal: ekstrawersja. ale jej wyniki nie wykazują tak kłopotliwego skośnego rozkładu.71) i skośnego rozkładu w pierwszym badaniu (EPQ). Jeżeli chcemy posiadać narzędzie jak najlepiej mierzące pewne cechy w Polsce i przydatne dla praktyki w naszym kraju . Wymiana tych pytań.także psychotyzm . Na zakończenie trzeba przypomnieć ewentualnemu użytkow­ nikowi EPQ-R .

(1 973): A first course in tactor analysis. (1968): Opracowanie polskiej adaptacj i .Ł. 161.).7 lmpulsiveness Questionnaire. (1987) : Trafnoś ć zbieżna i różnicowa czterech inwentarzy agresji. Polskie Towarzystwo Psychologiczne.J. (1987): A psychometrie investigation of the Eysenck Personality Questionnaire (Revised) and its relationship to the 1. Marek. 493-536. (1993): Konstrukcja i właściwości psychometryczne Skali Wartości Schelera.Inwentarz Osobowości" H. R. Kraków: Wydawnictwo UJ.. Hillsdale.. (1995) : Skale skłonności psychotycznych (STQ) G. DRWAL. Techniki kwestionariuszowe w diagnostyce psychologicznej. Oleś) .J.SWS. CHLEWIŃSKI . s.). 633-648. (1959): Convergent and discriminant validation by the multitrait-multimethod matrix. R. Problemy psychologii matematycznej. Biuletyn Psychometryczny. BRZOZOWSKI . Wydzi ał Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. W : R . Kozielecki (red. P. Psychologia matematyczna.Ł. Ł. CLARIDGE. W: R. Warszawa: PWN. SCHEIER.). M. D. Adaptacja kwestionariuszy osobowości. Eysencka. New Yorl<: Academic Press. Z.J .. FISKE. Spielberger (red. (1989): The relationship between the Strelau Temperament lnventory. R.Ł. (red. M. Butcher. Sensation Seeking and Eysenck's dimensional system of personality. (1991): Ocena porównawcza dwu opracowań dotyczących polskiej adaptacji EPQ-R: Opracowanie l . Warszawa: PWN.J. (1989): The multidimensional nature ot schizotypal traits: A tactor analitic study with normai subjects. 211-237. (1992): Hierarchia wartości Maxa Schelera. 71-114.). CORULLA. Warszawa: Ministerstwo Oświaty i Wychowania. CAMPBELL. (1988): A further investigation of the Sensation Seeking Scale Form-Y and its relationship to the EPQ-R and the 1. W: J. Przegląd Psycho/ogiczny. T.polska wersja testu Miltona Rokeacha.L. 2.}. 39-51. Wybrane zagadnienia i techniki (red. Warszawa: PWN. Zawadzkiego. 81-122. Aranewska (red .autorstwa J. CLARIDGE. W : E. Personality and lndividual Differences. SLADE. M. 56 .). T. Eysencka.P. G .S. W. (1970): Studies in Machiavellianism.Inwentarza osobowości" H. Drwala i P. P. 89 . British Journal of Clinica/ Psychology. B. GEIS F. BROKS. Zawadzkiego. (1989): Badanie trafności zbieżnej i różnicowej . Warszawa: Pracownia Tesstów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. W: A. T . Brzeziński . (1971 ): Podstawy i zastosowania teorii rzetelności testów psychologicznych. Ł. s. Eysencka. Lynn (red. (1983): The !:ysenck Psychoticism scale. 8. Ciechanowicz (red. Podręczn i k . CHOYNOWSKI. III: Metodologiczne problemy psychometrii. Techniki kwestionariuszowe w diagnostyce psychologicznej. W: J. DRWAL. s. CORULLA..7 lmpulsiveness Questionnaire. s. G. J. 5. 81-91. BRZOZOWSKI. 11. Advances in personality assessment (Vol. P. współpraca : P. 2). Personality and lndividual Differences. Ł.autorstwa R. P. Lublin: Wydawnictwo UMCS. R. Teoria a fakty empiryczne. M.O. D. BRZOZOWSKI. Podręczn i k . Rokeacha. DRWAL. Skrócony podręcznik do testu .Ł . C.J. New York: Ronald Press. I. W: J.J. Eysencka. COMREY. CATTELL. CLARIDGE. s. 88 CHOYNOWSKI. Personality and lndividua/ Differences. DRWAL. 117-138. W: Choynowski M. 81-105. J. Theoretical considerations and the measurement of schizotypy. Drwal. (1972): T-54. Testy psychologiczne w poradnictwie wychowawczo-zawodowym.). Claridge'a. (1984) : Schizotypy and hemisphere function: l. W : R. (1990): Problemy kulturowej adaptacji kwestionariuszy osobowości. Brzozowskiego 1-5 (maszynopis). BRZOZOWSKI . 79-110. (red. Noworoi (red.N. P. C. (1981): Psychoticism. s. CORULLA. Maciejczyk. 277-287. Laboratorium Technik Diagnostycznych im. CLARIDGE G. 28.. (1989): Skala Wartości (SW). CHRISTIE . 51-95.D. A. New York: Academic Press. Inwentarza osobowości" H. Wydzi ał Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. Laboratorium Technik Diagnostycznych im.173. 3. s. Kraków: Wydawnictwo UJ. (1961 ): The meaning and measurement of neuroticism and anxiety. 132-148. Ł. NJ: Er1baum. 363-375.B . 1O. R. (1995): Skala Wartości Schelerowskich . Brzozowski. Drwal (red .LITERATURA BENTALL. Waarszawa: Polskie Towarzystwo Psychologiczne. R. R . DRWAL. W : Drwal R. CHOYNOWSKI. s. 329-338. Warszawa: PWN. BRZOZOWSKI.T.). R. CHOYNOWSKI. (1987) : Skala Wartości .. G. Psychologia matematyczna. Personality and lndividua/ Differences. P. Dimensions of personality. 35. 9. P. V: Wybrane zagadnienia metodologii badań w psychologii. Kulturowa adaptacja testów. (1977): Podręcznik do .H.L. Lublin: Wydawnictwo UMCS. B. Psychologica/ Bulletin. Roczniki Filozoficzne. P. opracowanie 11. (1963): Wprowadzenie do teorii osobowości H. W. New York: Pergamon Press. 651-658. (1978): Elementy metodologii badań psychologicznych. P. BRZEZIŃSKI . 65-118. Ł. BRZOZOWSKI . Polska adaptacja Value Survey M. W . 4.W . s. Warszawa.).

London: W.J. Personality and lndividual Differences. Drwal.Ł. (1988): Personality type. GROSSARTH-MATICEK . EYSENCK. . (1988): Religiosity and the short-scale EPQ-R indices of E.G. W: R. .J . 653~57 . 943-959. (1995b): Zrewidowany Inwentarz Osobowości H. Wykłady z psychologii w KUL. (1978): Psychopathy. 353-364. 5. E. The autobiography of Hans Eysenck. M. London: Routledge and Kegan Paul. EYSENCK. EYSENCK.J. H. Geis. H. (1994): Testing a model for the genetic structure of personality: A comparison of the personality systems of Cloninger and Eysenck. LINDZEY. EYSENCK. 17-31. H. 29.J. 9.R. personality and ge- netics. N. H. EYSENCK. (1995a): Skala makiawelizmu (Mach V) R. London: Routledge and Kegan Paul. 221-232. Hare. Oleś). EYSENCK.J. 109-131 . H. VETTER. R. (1976): Case studies in behavior therapy.S. Allen and Company. B. B. GROSSARTH-MATICEK . S. R. BRZOZOWSKI.R. H. 7. 355-373.. 201-209. cancer and caronary heart disease.N. P.. D. EYSENCK. (1968): Inwentarz Osobowości (The Maudsley Personality lnventory). R.G.. Psychopathic behavior: Approach to research. P. EYSENCK. Personality and lndividual Differences. 7. HEATH. R . H. (1989): Evaluating the interna! structure of the Eysenck Personality Questionnaire: Objective criteria. 73.. Przegląd Psycho/ogiczny. P.J. PEARSON.Description of treatment. (1982): Personality and Sport. MARTIN.. G. EYSENCK.J. GROSSARTH-MATICEK . Warszawa: PWN. H. Cancer Detection and Prevention. H. t. H. .L.J.J.. Christie i F. EYSENCK. (1970): The structure of human personality.H. (1985): A revised version of the Psychoticism scale. H. EYSENCK. H. AC. s. Psychological lnquiry. (1992): Sprawdź swoją i nte lig encję. H. C. P.K. FRENTZEL-BEYNE. EYSENCK. .J..J. H. Choynowski. Oleś. W : A Januszewski.Ł.H . Russak and Company. (1958): The scientific study of personality. R. Psychological Reports.. HEATH. EYSENCK. Adaptacja kwestionariuszy osobowości.J.B. BARRETT.J.G. (1991): Creative novation behaviour therapy as a prophylactic treatment for cancer and coronary hearth disease: Part 11 . (1975): Manual for the Eysenck Personality Questionnaire EPQ. London: Routledge and Kegan Paul. N. BARREIT. MARTIN.Ł. (1994): Wymiary osobowości . London: Hodder and Stoughton Educational. J.. Wiley.. H. Brzozowski. Witkowski (red. London: Methuen and Company. Drwal. H. Lublin: RW KUL. stress and disease: An interactionist perspective. 1. 3. Wybrane zagadnienia i techniki (red. s. (1990). 1-16. 23. Podręcznik tymczasowy. R. 569-583. 762-775.Ł. Philadelphia: Saunders. Warszawa: Centralny Ośrodek Pedagogiczny Szkolnictwa Artystycznego. Warszawa: PWN. W: R.. (1991): Creative novation behaviour therapy as a prophylactic treatment for cancer and coronary hearth disease: Part l . Adaptacja kwestionariuszy osobowości.. 72.J.DRWAL. D. Otwock: Dobrucki Malicki DMS. EYSENCK. EYSENCK. (1 984): Cancer risks associated with life events and conflicts solutions. WILCZYŃSKA. Psychological Reports. H. (1980): Opracowanie Kwestionariusza Aprobaty Społecznej. P. Teorie motywacji. EYSENCK. JEPQ and EPQ. GORSUCH. EYSENCK. GRYZIO. Journal of Personality and Social Psycho/ogy. (1990a): Type A behaviour and caronary heart disease: The third stage.J.). Brzozowskiego). 499-516. D.G. Behavioral Research and Therapy. R. Behavioral Research and Therapy. DRWAL. NIAS. H. 66. N. A C.J.G. D. 3. R. COX.J.B. H. P. stress and disease: Description and validation of a new inventory. Oleś) . New York: Crane. Personality and lndividual Differences. W: R.J. Knapp.B. . 479-495. P. Warszawa: PWN. Lublin: Instytut Psychologii UMCS. EYSENCK. 66. (1967): Uses and abuses of psychology. 21 -29 . Eysencka (EPQ-R).B.J. Advances in Behaviour Research and Therapy. Multivariate Behavioral Research. EYSENCK. Wybrane zagadnienia i techniki (red.. (1991): Personality. Brzozowski. 6.J. 273-296. compared with the JEPI . H. (1991 ): Kryzys w wartościowan iu a hierarchie wartości u osób z nerwicą i bez nerwicy. GROSSARTH-MATICEK.. FRANCIS. (1990b): Rebel with a cause.Effects of treatment. Middlesex: Penguin Books.J. (1993): Predictlon of cancer and caronary heart disease mortality by means of a personality inventory: Results of a 15-year foliow-up study. 25-44.). Harmondsworth.G. Maszynopis (praca magisterska napisana pod kierunkiem P.J. EYSENCK. London: J. s. EYSENCK. S. EYSENCK. CLONINGER.J.T.. Schalling (red. Opracowanie: R. 29. H. 1-56. S. Problemy rzetelności i trafności. SCHUM D. 184-195.. L. R. (1976): Psychoticism as a dimensions of personality. EYSENCK. 1.. S. 2. EYSENCK. BRZOZOWSKI. (1971): Sens i nonsens w psychologii. H. współpraca : P. (1974): Factor analysis. BECKER. (1990): Psychoticism as a dimension of personality: A multivariate genetic test of Eysenck and Eysenck's psychoticism eonstruci. GROSSARTH-MATICEK. 9. T.J. 4. 91 90 .. 111-121 . (1977): Crime and personality. EYSENCK. EYSENCK. (1990): Personality. R. C. Warszawa: PWN. Psycho/ogica/ Reports. HALL. 1. 24.J. EYSENCK. N and L. współpraca : P. L. Joumal of Social Behavior and Persona/iły. H.. (1993): Prediction of cancer and caronary heart disease as a function of questionnaire administration. DRWAL. GROSSARTH-MATICEK . P. HELMES. Journal of Personality and Social Psycho/ogy. H. R. 58. Ł . 1.

S. and neuroticism in current mood: A statistical review of six studies. New York: Free Press. CLARK.Ł.). (1977): Psychoticism and thinking. 257. Warszawa: PWN. 11. J. Drwala). 93 . (1988): Development and valida- 92 tion of brief measures ot positive and negative affect: The PANAS scales. C. Journa/ of Personality and Social Psychology. D. 54. EPQ) pod kątem próby adaptacji tego testu do warunków polskich. 259-275. 4. S. Techniki kwestionariuszowe w diagnostyce psychologicznej. (1982): Krytyczna analiza Kwestionariusza Osobowości H. 147-187. Warszawa: PWN.B. (1971 ): Relating tactors between studies based upon different individuals. PEARSON. MADSEN. TOEPLITZ.Ł. Personality and lndividual Differences. 57. (1981 ): Psychoticism and marital satisfaction. Z.. 1-11 . (1 989/1990): Międzykulturowe badania osob owości. A. 1063-1070. 20. K. (1988): A comparison ot the Psychoticism scale of the EPQ and the EPQ-R. D.. (1969): Wybrane zagadnienia psychologii twórczości. (1980): Współczesne teorie motywacji. FERNANDEZ. Polska adaptacja kwestionariusza osobowości EPQ.B. 623-624. T. GARCIA-SEVI LLA. 4. Lublin: Wydawnictwo UMCS. STRELAU.M . 6.. 241-248. E.. M. Lublin : Instytut Psychologii UMCS.G. REVELLE. Strelau (red. W. DRWAL. Wrocław: Zakład Narodowy im. STEGALL. 409-422.Ł. Studia Psychologiczne 33. ZALESKI. British Journal of Socia/ and Clinical Psychology. 37-38. . (1988): Personality dimensions.M. activity.. Warszawa: PWN. B. MUNTANER. ZALESKI.. Eysencka (EPQ-R)".J. (1989): lnteractive effects ot extraversion.Zrewidowanego Inwentarza Osobowości H. R. R. WILLIAMS. 4.. Bahaviorai Research and Therapy. A. S. (1990): Zal eżność pomiędzy oryginalnością myślenia a psychopatologicznymi wymiarami osobowości według kwestionariuszy Eysencka i Claridge'a. WATSON. and social relationships on subjective well-being. (1971): Wartość testu WISKAD-MMPI dla diagnozy różnicowej w zakresie nozologii psychiatrycznej.M.HOTARD. New York: Academic Press. Drwala).G. Ossoli ński ch . KAISER. TORRUBIA. Personality and lndividual Differences. . Drwal (red. D. personality. (1990): Effects ot psychoticism. 285-286. TELLEGEN.trzech superczynników osobowości: Charakterystyka psychometryczna polskiej adaptacji . (1981): Kwestionariusze osobowości w psychologii. MCWHIRTER. Z. EYSENCK.. W: J. B. (1987): Test przymiotnikowy ACL H. Z . L. TUŹNIK. (1983): Temperament. Joumal of Psychology. STRZAŁECKI . . CLARIDGE. MACIEJCZYK. Personality and lndividual Differences. (1990): Informacja osobista. M. Heilbruna w badaniach samooceny i percepcji społecznej . Ł. Maszynopis (praca magisterska napisana pod kierunkiem R. EYSENCK. s. Personality and lndividual Differences 10. ZALESKI. GAŁKOWSKA. WOODY. PŁUZEK. Roczniki Filozoficzne. E. D. ZUCKERMAN. Warszawa: PWN. RAWLINGS. J.A. G. 151-169. Lublin: Instytut Psychologii UMCS. SANOCKI. 245-246. s. S. Joumal of Personality and Social Psychology. exstraversion.G. Personality and lndividual Differences. (1973): The nature of human values. (1995): Un iwe rsal n ość PEN . EYSENCK. M. J. Multivariate Bahaviorai Research. J. Regulacyjne funkcje temperamentu. HUNKA. 123-161 . 1-2. Wydawnictwo PAN. 9. . Personality and lndividual Differences 10. ZAWADZKI.R. (1989): The interaction of EPQ extraversion with W AIS subtest pertormance under timed and untimed conditions.). (1985): Psychopatia. J. H. H. BIANCHINI. schizotypal and borderlina personality traits and psychosis proneness. Z. Z.268. 2. Gougha i A. L. J. Lublin: Wydawnictwo KUL. ( 1981): The measurement ot extraversion: A comparison of the Eysenck Personality lnventory and the Eysenck Personality Questionnaire.J. W . B. R. Eysencka (Eysenck Personality Questionnaire. (1978): Neuroticism and marital satisfaction. Maszynopis (praca magisterska napisana pod kierunkiem R.B. 122. R. 6. MCFATTER. ROKEACH... . (1989): Personality in the third dimension: A psychobiological approach. 16.R. W: R. POSPISZYL. 61 5~30. ROCKLI N. 279-284. neuroticism. 2. SZEREMET. Z. A. 24 stycznia. 6. WOLI ŃSKA.E.. 391-418. M. 16.. P. CARNIE. K. (1990): Poziom schizotypii u członków rodzin pacjentów schizofrenicznych. 453-458. British Joumal of Social Psycho/ogy.. (w druku): Personality and attiludes towards marginal social grups. ZALESKI .

.

13 -0.20 -0.05 -0.15 -0.48 -0.04 -0.07 0.01 -0 .16 0.24 0.11 0.10 0.26 0.17 -0.04 -0.09 0.55 0.37 0.52 0.07 -0.03 -0.41 0.06 0.50 0.15 -0.14 -0 .05 0.02 0.02 0.19 -0.06 0.10 0.18 0.07 0.60 0.27 -0.02 -0.41 -0.23 0.10 0.62 0.27 0.12 -0.53 -0.04 -0.01 0.28 0.14 0.50 0.26 -0.16 0.32 0.01 0.07 0.44 -0.01 -0.02 -0.08 -0.01 -0 .15 -0 . 11 -0.02 0.04 -0.06 0.42 -0 .19 -0.06 -0.01 -0 .10 0.23 0.19 -0.25 0.04 -0.25 -0.18 -0.45 0.23 -0.18 -0.15 0 .33 -0.10 0.10 0.01 -0 .05 -0.45 -0.13 -0 .14 -0.50 -0.04 -0 .08 0 .23 0.02 -0 .09 0.11 -0.01 -0.04 -0.23 0.07 -0.03 0.10 -0.03 0.14 0 .00 -0.44 -0.12 0.37 0.26 -0.05 -0.05 0.15 0.00 0.03 O.07 0.07 0.13 0.03 0.ROTCWANA MACIERZ CZTERECH PODSTAWOWYCH CZYNNIKÓW EPQ-R NUMER PYTANIA 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 CZYNNIKI N E K p -0 .14 -0.01 -0.14 -0.23 0.57 0.06 -0.44 O.54 0.00 0.15 0.05 97 .01 -0.04 0.07 -0 .04 -0.03 0.03 0.21 -0.06 -0.00 -0 .02 0.20 0.14 -0.10 0.04 -0.02 0.53 -0.08 -0.24 0.18 0.13 0.01 0.20 0 .49 -0.11 -0.34 -0.

08 0.16 0.18 0.19 0.41 -0.47 0.15 0.20 p 0.03 -0.07 -0.36 -0 . 11 -0.34 -0.07 -0.10 0 .39 0.00 -0 .13 -0.10 0.14 -0.03 0.01 0.10 0.10 0.05 0.14 0.09 -0.03 0.10 -0.17 0.39 -0.24 0.02 -0.07 -0.21 -0.13 0.06 0. 11 0.06 -0.17 0.42 -0.17 0.35 -0 .14 0.13 0.11 0.12 O.56 0.03 -0.14 0 .19 -0.12 .50 -0.06 0.48 0.03 O.03 -0.12 0.22 0.15 0.d.03 0.43 -0.04 O.13 -0.05 0.13 0.12 -0.51 -0.39 -0.04 0.00 0.47 0.09 0.42 0.02 -0.33 -0.44 -0.12 0.14 0.10 -0.02 0.27 -0.17 -0.07 0.33 0.09 -0.24 -0.12 0.07 -0.15 99 K 0.08 -0.56 -0.20 0.05 -0.01 -0.ROTOWANA MACIERZ CZTERECH PODSTAWOW YCH CZYNNIKÓW EPQ-R (c.16 0. 19 -0.01 0.06 0.44 0.17 0.34 -0.01 0.09 -0.01 0.23 -0.00 0.14 0.23 -0.47 0.12 -0.02 0.49 -0.04 -0.10 -0.08 0.47 -0.02 -0.08 0.04 -0.) CZYNNIKI NUMER PYTANIA N E 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 0.32 O.05 0.11 -0.23 -0.34 0.19 -0.34 0.30 -0. 17 0.30 0.01 -0.46 -0.09 -0.02 -0.07 0.24 0.06 0.26 O.52 -0.06 0.08 0.22 0.19 -0.11 0.06 0 .30 -0.31 0.01 0.04 -0.09 0.06 -0.05 -0.

Tabela A
NORMY STENOWE DLA SKALI NEUROTYZMU
UCZNIOWIE
STEN MĘZCZYŻNI KOBIETY
N= 283 N= 292
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

ws

ws

o- 1
2- 3
4- 5
6- 7
8- 9
10-13
14-16
17-18
19-20
21 -24

o- 3
4- 5
6- 8
9-11
12-14
15-17
18-19
20-21
22
23-24

STUDENCI
MĘZCZYŹN I

DOROŚLI

KOBIETY MĘZClYŹNI

KOBIETY

N= 166

N= 359

N= 105

N= 209

ws

ws

ws

ws

o

o-

0- 1
2- 3
4- 5
6- 8
9 -11
12 -14
15 -18
19 -20
21 -23
24

0- 3
4- 6
7- 9
10-12
,..,13 -16
17-18
19-20
21 -22
23
24

1- 2
3- 4
5- 8
9-11
12-17
18-19
20-21
22
23-24

3
4- 5
6-8
9-12
13 -15
16-18
19-20
21
22
23 - 24

STEN

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

WS -wyniki surowe

Tabela B
NORMY STENOWE DLA SKALI EKSTRAWERSJI
UCZNIOWIE
STEN MĘZCZYŹNI KOBIETY
N= 283 N= 292
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

ws

ws

0- 4
5-7
8-10
11 -12
13-16
17-18
19
20
21
22-23

o- 3
4-6
7-10
11 -13
14-16
17-18
19-20
21
22
23

STUDENCI
MĘZCZYŹNI

DOROŚLI

KOBIETY MĘZClYŹNI

KOBIETY

N= 166

N= 359

N= 105

N =209

ws

ws

ws

ws

0- 2
3- 5
6- 7
8-10
11 -14
15-16
17-18
19-20
21
22-23

0- 3
4
5- 7
8-10
11 -14
15-17
18
19-20
21
22-23

o- 4

0- 3
4- 5
6- 7
8 -10
11 -14
15 -17
18 -19
20
21 -22
23

WS -wyniki surowe

105
TABELE NORM

5
6-8
9-10
11 -14
15-16
17-18
19-20
21
22-23

STEN

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

Tabela C
NORMY STENOWE DLA SKALI PSYCHOTYZMU
UCZNIOWIE

DOROŚLI

STUDENCI

STEN MĘlCZVŻNI KOBIETY MĘlCZVŻNI KOBIETY MĘlClYŹNI KOBIETY
N= 283 N= 292 N= 166 N= 359 N= 105 N= 209

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

ws

ws

0- 3
4
5-6
7- 8
9-10
11
12-14
15-16
17-19
20-32

0- 2
3- 4
5
6- 7
8
9-10
11 -12
13-15
16
17-32

ws

ws

0- 2
3
4
5-6
7
8-9
10-11
12-13
14-16
17-32

0- 2
3- 4
5
6- 7
8
9
10-13
14-15
16-18
20-32

ws
o-

2

3
4- 5
6- 7
8- 9
10 -11
12 -13
14 -16
17 -18
19-32

STEN

ws
o-

1
2-3
4
5
6-7
8- 9
10
11-13
14-15
16-32

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

WS -wyniki surowe

Tabela D

NORMY STENOWE DLA SKALI
UCZNIOWIE

STUDENCI

KŁAMSTWA
DOROŚLI

STEN MĘlClYŹNI KOBIETY MĘlCZVŻNI KOBIETY MĘ:ŻCZVŻNI KOBIETY
N =283 N= 292 N= 166 N= 359 N= 105 N =209

ws

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

o-

ws
1

2
3
4- 5
6- 7
8-10
11 -12
13-14
15-17
18-21

o-

2
3
4-5
6
7- 9
10-11
12-13
14-15
16
17-21

ws
0- 1
2
3
4- 5
6- 8
9 -10
11 -12
13 -14
15 -16
17 -21

ws
0- 1
2- 3
4
5-6
7- 8
9-10
11 -12
13
14-15
16-21

WS -wyniki surowe

107

ws
o-

1
2
3
4- 6
7- 8
9-10
11 - 13
14-15
16-17
18-21

STEN

ws
0-2
3
4-5
6-7
8-9
10-11
12-13
14-15
16-17
18-21

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

. TAK 83........ TAK 25. TAK 67. TAK 50.ARKUSZ ODPOWIEDZI w polskiej adaptacji Piotra Brzozowskiego i Radosława Ł ............ TAK 40.................... TAK 78. TAK 18........... TAK 39........ TAK 80....... TAK 23.. TAK 74. TAK 65.... TAK 47.... TAK NIE NIE NIE NIE NIE 61... TAK NIE NIE NIE NIE NIE 66..... TAK 6 ... .. TAK 22. TAK 7....... Eysenck. Nazwisko ... TAK 59.... TAK 10.. TAK 81 ........... TAK 49. TAK 86........... TAK 3.. TAK NIE NIE NIE NIE NIE 36. TAK NIE NIE NIE NIE NIE 31 ... TAK 19..... TAK 70....... TAK 11 .. TAK Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzysiwa Psychołogicznego 1995 ISBN: 83-85512-36-5 ARKUSZ 1........... TAK 57............ TAK 97...... TAK 75.............. TAK 53.... TAK 33.. TAK 20.. TAK 45......... rok) . TAK 14.. TAK NIE NIE NIE NIE NIE 26........ TAK 100.. TAK 17... TAK 4. TAK 77. TAK 5... Drwala Imię . rok) ............... TAK 38...... TAK 73. TAK 94. Data urodzenia (dzień.................J.. TAK 82...... TAK 24... TAK 9..... TAK 84........ 2...... TAK 37...... TAK 90.... TAK 8. TAK 89.. Barrett EPQ-R.... TAK NIE NIE NIE NIE NIE 71 .G.. TAK 88. TAK NIE NIE NIE NIE NIE 56........ TAK 28..... TAK 44......... TAK 15........ TAK NIE NIE NIE NIE NIE 46......... miesiąc.. TAK NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE 76.. TAK 13......... TAK 29... Data badania (dzień ....... TAK 16. TAK NIE NIE NIE NIE NIE 41 ...... TAK 62. TAK 63.. TAK 64.... TAK 92. TAK 72......... TAK 12..... H. Wykształcenie ..... TAK 96......... TAK 60... TAK 21 .... TAK 58...... TAK 69... TAK 91 ... Płeć ........ TAK 95..... TAK NIE NIE NIE NIE NIE 51 ..................... TAK 48....S... TAK 42.......... TAK NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE .B....... TAK 34.................... TAK 99..... TAK 32............ TAK 87....... TAK 55.. TAK 30. TAK 79. TAK 54. TAK 35. TAK 68.... miesiąc.... TAK 98. TAK 93. TAK 43... Eysenck........ P.... TAK 85................ TAK 27... TAK 52..

... .......Nazwisko i imię ................. ............ .... ..... ....... ............... ................. ........................ Skala n N 24 E 23 p 32 K 21 ws Steny l NTERPRETACJA: Podpis badającego ...............

!CIĆ Ldl. Eysenck. czy nie zwierzęcia . Czy cierpisz na . Czy postępujesz w myśl zasady . kiedy zdarzy ci s ię coś nieprzyjemnego? 81 .G. Czy je steś 95. Drwala zyć? 77. Nie ma tu dobrych ani złych odpowie- dzi. by inni s ię ciebie bali? 3. Czy byłoby ci bardzo żal 100. Czy łatwo cię zranić. starasz się najpierw wszystko d o kła dnie przem yśl eć? 91 . otaczając kółkiem TAK albo NIE obok numeru pytania na ARKUSZU ODPOWIEDZI. co ludzie 94. Czy masz wiele róż ny c h za i nte resowań (hobby)? drogami? 89. Czy trudno ci Sprawdź. a innym razem jesteś bardzo ospały (os pała) ? 4. Czy zawsze potrafisz wierzyć. Eysenck. które wpadło w sidła? gdy wpadniesz w złość? opuściłeś (opuściłaś) żadnego pytania. Czy kiedyś z łakomstwa wziąłeś (wzięłaś ) sobie więcej.podle" bez powodu? 97 . Czy często podejmujesz w1ęcej działań . że to się nie wyda? flj . niż 1. Czy zawsze gotów (gotowa) jesteś przyznać się do popełnionych błędów? 99.>awę lla J. Czy uchylałbyś (uchylała byś ) się od płacenia podatków. Czy potrdiiSl IUlkl t. Czy uwazasz. Czy czasem czujesz s ię . Czy bardzo przejmujesz dzisiaj? się tym . które sta rają się ciebie u n 1k ać? 74 .. Czy chciałbyś (ch ciałabyś ) . Czy sądzisz . J. że postępujesz ludzie mówią prawdę? zgodn ie z zasadami. Czy ma rtw iłoby cię posiadanie długów? myś l ą? osobą rozmow ną? 96. Czy kiedykolwiek pragnąłeś (pragnęł aś) nie R adosława Ł. Czy zd arzyło ci s ię przyj mowa ć bez protestu poc hwały. że ma się szczególne obowiązki . Czy lubisz jak wokół ciebie jest d u żo ruchu i c i ągle coś s ię dzieje? 2.najpierw pomyśl . 83. Czy czasem kipisz e n erg ią.HlyjęCI U'l lnslwkC}a 79 . Czy często czujesz się samotny (samotna)? 85. Czy na ogół 86. Pracuj szybko i nie zastanawiaj s ię zbyt długo nad dokład n ym znaczeniem pyta ń . 10. Czy jesteś przeczulony (przeczulona) w pewnych sprawach? 9. P Barrett 72. Czy jest wiele osob. Czy masz żywe usposobienie? 12. Czy bardzo martwisz s ię swoim wyglądem? 75. ani podchwytliwych pytań . co powi nieneś (powi nnaś ) zrob ić się one k om u ś innemu? 5. Czy ludzie uważaJ ą cię za osobę o bardzo żywym usposobieniu? 6. Czy kiedykołwiek upierałeś (upierałaś) się przy własnym zdaniu? Odpowiedz na każde pytanie. Czy dajesz pieniądze na cele dobroczynne? 98. Czy czasem odkładasz do jutra to. że n al e żą 93. Czy zbyt długo się martwisz. się opanować. H. niż ci się na leżało? 11 . Czy starasz się nie być opryskliwy (opryskliwa ) wobec ludzi? 80. ze ludzie poświęcaJą EPQ-R zbyt wiele czasu na zapewnienie w polskiej adaptacji Piotra Brzozowskiego i swojej przyszłości oszczędzając i ubezpieczaj ąc si ę ? 76. Czy często m1ewasz zmienne nastroje? 92. Czy zanim coś zrobisz. które głosi sz? ODPOWIEDZ NA WSZYSTKIE PYTANIA 87. nil: pozwala c1 na to czas? 73. nerwy"? 84. wytykając błąd w twoim postępowaniu? 88. Czy spóź n iłeś (spóźn iłaś) s ię kiedyś na spotkanie lub do pracy? 90. Czy bardzo po ruszyłby c ię widok cierp iącego dziecka ł u b zwie rzęci a ? Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego 1995 . później zrób"? 82. Czy lepiej jest postępować według reguł przyjętych chodzić własnym i w społeczeństwie . wiedząc ... Czy ludzie mówią ci wiele kłamstw? 7.wobec własnej rodziny? 8.S B. wiedząc.

Czy mówiono ci. Czy kiedykolwiek oszukiwałeś ( oszukiwałaś) w czasie gry? 67. Czy lubisz opowiadać przyjaciołom kawały i zabawne historyjki? 56. Czy łatwo ci rozkręcić towarzystwo na nudnym przyjęciu? 21 Czy dobre ma niery są bardzo ważne? 22 Czy 45 .13 Czy c zę sto martwisz się z powudu rzeczy. którzy chcą ci zaszkodzić? 64. Czy lubisz przebywać wśród ludzi? innego? 28 Czy lubisz spędzać czas poza domem? 59. co na leżało do kogoś innego? u mi elą s1ę zachować? 15 Czy zawsze dotrzymuJesz obietn 1cy. jak bardzo może rękę ? s1ę 1dobrze s ię bawić na wesołym 46 . Czy uważasz. Czy wszystkie twoje przyzwyczajenia są dobre i pożądane? 53. wszystkiego dość"? 27 Czy zd a rzyło ct się zabrać coś (choćby szpilkę czy guzik). Czy prawie zawsze w czasie dyskusji masz na wszystko gotową 33 .Lona )'? 37 Czy lub1sz ro bi ć kawały. Czy większość rzeczy ma d la ciebie taki sam smak? n1ebezpieczne skutki? 26 Czy często czujesz. że życie jest bardzo nudne? 41 Czy dobre wychowanie i schludność mają dla ciebie duże znaczenie? 71. Czy często postępowałeś (postępowałaś) wbrew woli rodziców? 43. Czy mniej niż większość ludzi przejmujesz się tym. n1 eza l eżn ie od tego.:uny (Lm ę ~. Czy lubisz robić rzeczy wym agające szybkiego działan ia? 68. ni ż p rzestrzegać ustalonych reguł? 60. Czy twoja matka jest /była/ dobrą kobietą? 69. Czy martwisz się swoim zdrowiem? twoje uczucia? 23. Czy powiedz iałeś (pow iedziałaś ) kiedyś o kimś coś złego lub złośliwego? 24. które mogłyby się wydarzyć? pow mn aś była ) powiedzieć lub z rob 1ć? 52 . na których s ię zupełnie n1e znasz? 63. Czy jako dziecko byłeś (byłaś) kiedykolwiek zuchwały (zuchwała) wobec rodziców? 58.z wrog ów. n a p rawdę sam (sama) to popełniłeś (popełniłaś)? 20 Czy lubisz poznawać nowych ludzi? łatwo zra n i ć 48. jeśli wiesz. Czy często czujesz się bez powodu zobojętniały (zobojętniała) 36 Czy masz wielu przyJaCió ł? 1 <:lnęc. których n1e pow1nienes był (me 14 Czy n1e lubisz ludzi. które m o~ą czasem zaszkodzić ludziom? 38. n iż spotykać s i ę z l udźmi? odpowie dź? 34 Czy mas. Czy lubisz ws półpracować z innymi ludźmi? 25. Czy cierpisz na bezsenność? 30 Czy baw1c 1ę zadawanie bólu osobom. Czy zażyłbyś (zażyłabyś) ś rodki . że czasem postępujesz zbyt nie rozważnie? 31 Czy częs to dokucza ci poczucie w1ny? 62. którą należy zlikwidować? 4g. które mogą wywołać dziwne lub 55. Czy lubisz przychodz ić na umówione spotkania dużo przed czasem? 35. czy coś jest dobre czy złe? 51 . Czy często masz uczucie. o czym wiedziałeś (wiedziałaś). Czy wolisz czytać . co na leżało do kogo ś 57 . Czy często podejmujesz decyzje pod wpływem chwili? 40 . którzy n1e c1to być nie na 44 .spiętą" lub przewrażliwioną? 47 . Czy martw1sz s 1ę okropnymi rzeczami. Czy martwisz się. Czy zawsze myjesz ręce przed jedzeniem? 32 Czy mów1sz czasem o rzeczach. Czy kiedykolwiek wykorzys tałeś (wykorzystałaś) koooś? . które kochasz? 6 1. Czy n az wał byś (n azwałabyś ) s i ę osobą n erwową? 65. że masz . że w twojej pracy są błędy? 29 Czy wolisz c hodzić własnym i drogami. Czy n azwałbyś ( nazwałabyś) się lekkoduchem? 70. że małżeństwo jest instytucją przestarzałą.. Czy zda r zyło ci się zepsuć lub zgubić coś. Czy przeważnie milczysz w towarzystwie innych ludzi? prz yj ęci u 'i 17 Czy łatwo c ię wyprowadz ić z równowagi? 18. Czy masz sk łon n ość do zamartwiania się? 39 Czy jako dz1ecko wykonywałeś (wykonywałaś) polecenia natychmiast i bez szemrania? 66. Czy czasem się trochę przechwalasz? 50. Czy ludzie powinni zawsze przestrzegać prawa? 19 Czy zd arzyło ci się obwmiać kogoś o coś . Czy uważasz się za osobę . Czy zazwyczaj przejawiasz inicjatywę przy zawieraniu nowych znajomości ? 16 Czy zwykle potrafisz odp ręz yć ze 42. Czy w towarzystwie masz skłonność do trzymania się na uboczu? 54.

. B. 37. D 75. D 21 . o · 7ł: D 81. 0 21.o so. 9.J .8 D 64. D D 7. 30.o 96. D 88.D D 12.. D .o- 91 . 41. 14. ey. D ·o 59.o 73. D 18.S. D 68.. P.:tl Pollmga Towwzyotwa Paychclogiczuego 1115 0 95. .nc:t. EyMncK. 25.G. D 99.. ł1. D 5. Barrett EPQ-R KLUCZ DO SKALI PS'"łCHOTYZMU KLUCZE D 2. D D 64-. 48. D 85. •·D s. ~ 42. D Pt8cowni8 Teatów ~.

.o· D i1. 5. D 99. :a D 56.. 0 D es. 14..o . 95. o D D D . o D &ł.o D 21. 7. D 88. D . .o 75. 91 . :r~...o ·11.o 25.. D 1a.D D 12. •D . 0 so. D 85. 96..KLUCZ DO SKAU IWfaiOI'Y%IIU 2. D ·o 58. 13. 9. l .

D 98... P.. D 19. Bene~t B'Qit D 27. 44. 23.. D 83... 1~. 89.J. 53. D 82. o w. D ee..a.o . ew-a. as.':P:m·a·. .G... D •• D D n. D D 10.s. D D D 11... H.. 0 49. Et r •... D 57. o D . .

o ..o 70.s.o .o a.13.o &4: 87.o 100.o .o eo. o 31.8 o 92.o 35. o . o 74. 17.t3..o 38.o 22.o 97.o es.o 83.

S.o 18. 24..D 36. o o 33..D 90. P. D 87. o .Qil KLUCZ DO SKAU BCSI'RAłfJERIJI 1.D 40. s.G. ' 72. se. . Eylaa•L H.o •·D D . S.D 45.J.o 28.0 SM.B.o 11.o 47. .D 63.0 20.o 56.o 11.. 0 7a.o D 81. QIMIIC:k.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful