Pracownia Testów Psychologicznych

Polskiego Towarzystwa Psychologicznego

PIOTR BRZOZOWSKI

RADOSŁAW ŁUKASZ

DRWAL

Kwestio nariusz Osobowości
Eysenck a
Polska adaptacja EPQ-R

PODRĘCZNIK

Warszawa 1995

Opraco wanie polskiej wersji EPQ-R było częściowo finanso wane z fundusz y
program u CPBP 08.03 oraz program u RPBP 111.25.

Konsult acja naukow a:
Prof dr hab. Zbignie w Zaleski

Recenz ent:
dr Bogdan Zawadz ki

Redakcja:
Aleksan dra Jawore wska

Projekt okładki:
Marian Jankow ski

ISBN 83-8551 2-36-5
Copyrig ht© for the Polish edition by: Pracow nia Testów Psycho logiczn ych
Polskieg o Towarzy stwa Psychol ogiczne go, Warsza wa 1994

Skład

i łamanie: REPRO GRAF, Warsza wa, ul. Bolecha 59, tel. 36 22 77
Druk: Zakład Poligrafi czny Jerzy Engel, Zielonka , ui.Okrze i 13, tel./fax 781 97 70

SPIS TREŚCI
Wstęp.. ........... .. . .. . . . . .. ................ ............. ... .. .... ..... ...... .....

1. Teoria osobowości H.J. Eysencka................................
1.1. Uwagi ogólne ....................................................
1.2. Struktura osobowości ................... ...... ...............
1.2.1. Biologiczne uwarunkowania podstawowych
wymiarów osobowości ............................
1.2.2. Charakterystyka podstawowych wymiarów
osobowości .............................................
1.2.3. Podstawowe wymiary osobowości a choroby psychiczne .........................................
1.2.4. Podstawowe wymiary osobowości a choroby somatyczne .........................................
2. Historia testu .. ..... .. ... .... .. .... .... ..... .. .. .... ... .. .. ...... .. ......
2.1. Angielskie wersje Eysenckowskich kwestionariuszy osobowości .................................................
2.2. Polskie tłumaczenia i adaptacje Eysenckowskich
kwestionariuszy osobowości ..............................
3. Opracowanie polskiej wersji EPQ-R .. .. .. .. .. .. ... .. .. ... .. .
4. Przebieg badań i osoby badane .. ... .. ... ... .. ... .. .. .. .. ... ..
5. Psychometryczne właściwości EPQ-R .........................
5.1. Średnie i odchylenia standardowe dla skal EPQ-R
5.2. Rozkłady wyników .. .. ... .. ... .. .. ... .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ... .. .
5.3. Moc dyskryminacyjna pytań ..................................
5.4. lnterkorelacje skal EPQ~R .. ... ... ... .. ... .. ... ... ... .. .. .. .
5.5. Rzetelność........... . . . ...................... . ... . ......... ........
5.5.1. Stabilność bezwzględna .. ... .. .. .. ... .. ... .. ... ...

5
7
7
9
11
14
18
19
24
24
30
33
35
39
39
43
47
50
52
52

~ ..... ~ ......... ~ 55 5...... Obliczanie wyników . l....~. 1 l l l....7........ l...... ~.. l l l l l l ll l l l ••• l l. 7.. ~ 8.................. .... ~ ...... Trafność skal EPQ-R ............. tt l l l •• •••• l • • • l .... 54 516...... Normalizacja .. . ~......... 6... ~ . ~ .....6121 Trafność zbieżna i różnicowa. ~ .... III l i t ••• l • •• ••• l I I I I I I l •• l l l • • l l ............. ~ ............ ~ . ~ ..... l l • • t..21 Zgodność wewnętrzna .......... Trafność czynnikowa ~ . ~.. Materiał testowy .... ~ .......... l..... l l l ll l l l t l l .. Trafność teoretyczna~ ..... 6121 Procedura badania ...... . ltl .... l l l l.... ~............... l.. ~. l l l l......5. .513t Standardowy błąd pomiaru i przedziały ufności ..... 11101 I I I ••• •• l i .... 5.. 1 ....... l l .. 613...... l l............. t............... t.. ~ ..... ~ ................. l. l................... Interpretacja wyników .............6~3.... t... ~ .... 55 51611.................. ......... ~ ... ~ .... l Literatura ·~·~~· l·~·~ ·~··~ III·~ l~· l~· l~ · ~·..... Procedura badania i opracowanie wyników l.....· ~·~ . ·~ II I I......... l........ l lll ll t l l l...... 6t 1. l l ••• l i l l i l l l l l ••• l •• •• l i l l l l 64 67 70 70 71 72 73 79 86 88 95 103 ......... Wyniki analizy czynnikowej EPQ-R ... l.. 52 5. . ~... l •• • •••• l ... l l l •• l l ... Zastosowania ... t. 62 5.... Zakończenie l... 1. ~ ... l l ~· l. l l ......... ~ .............5.... Tabele norm ...................

Najbardziej znany w Polsce jest Inwentarz Osobowości.60. wymaganego w przypadku narzędzi przeznaczonych do diagnozy indywidualnej. Mimo tego. Eysenck i Barrett. stopień ryzyka w badaniach indywidua!- 5 . Naturalnie. że EPQ-R jest wersją najnowszą.skala P (około 0.WSTĘP Kwestionariusze Eysencka mierzące podstawowe wymiary osobowości należą do najbardziej znanych narzędzi używa­ nych przez współczesnych psychologów. najdłuższą i najlepszą psychometrycznie.70).Revised (EPQ-R). EPQ-R (tego skrótu będziemy używać na oznaczenie tak wersji angielskiej. Obecnie proponujemy Państwu podręcznik do najnowszej. jak i polskiej) obejmuje 100 pytań tworzących cztery skale: Neurotyzmu (N). Adaptacji MPI dokonał M. dla prostoty. 1985). kilkunastoletnich odstępach po zakończe­ niu drugiej wojny światowej. Choynowski (1968. Kwe· stionariuszem Osobowości Eysencka. Psychotyzmu (P) i Kłamstwa (K).80) mają skale N i E.90. najgorsze. 1977) jeszcze w latach sześćdziesiątych. Polską wersję EPQ-R nazwano. W polskiej adaptacji najlepsze wskaźniki (około 0. Dlatego EPQ-R powinien być używany przede wszystkim do badań naukowych. Ekstrawersji (E). będący adaptacją Maudsley Personality lnwentory (MPI). wskaźniki rzetelności nie osiągają -ani w Anglii. Jej angielska nazwa to Eysenck Personality Questionnaire . Ich kolejne wersje pojawiały się w kilku-.0. poprawionej wersji kwestionariusza Eysencka opublikowanej w roku 1985 (Eysenck. ani w Polsce.poziomu 0.

Najmniejszy jest w przypadku skal N i E oraz osóbz-co najmniej. ani w charakterze narzędzia selekcjonującego jednostki. Wspólnie planowaliśmy napisanie tego podręcznika. Współautorem podręcznika do EPQ-R jest zmarły w 1992 roku Radosław Łukasz Drwal. które znalazły się w podręczniku została opublikowana w naszym wcześniejszym opracowaniu (Drwal. dr Bogdanowi Zawadzkiemu i prof. które przeprowadziły badania naszą wersją EPQ-R. dr hab. 1995b).nych zależy od skali i od osób badanych. prof. a śmierć R. Zbigniewowi Zaleskiemu za udostępnienie do opracowań psychometrycznych wyników swoich badań przeprowadzonych naszą wersją EPQ-R. największy. dr hab. Większość wyników empirycznych. Profesorowi Zaleskiemu dziękuję również za konsultacje naukowe w czasie opracowywania tego podręcznika. Brzozowski. dr Alicji Maurer.wykształce­ niem średnim. Zebrał również od kilku osób. Skala P z powodu niejasności teoretycznych i słabości psychometrycznej w żadnym wypadku nie powinna być używana ani do diagnoz czy prognoz indywidualnych. Wniósł on znaczący wkład w przygotowanie polskiej wersji językowej EPQ-R. Piotr Brzozowski .w przypadku skali P i osób nie posiadających średniego wykształcenia. Chciałbym podziękować mgr Beacie Gryzie. opracowanie statystyczne wyników i ich interpretację.Ł. dodatkowe dane wykorzystane w podręczniku do opracowania norm. Janowi Strelauowi. Drwala opóźniła realizację naszego zamierzenia.

Eysenck jest obecnie emerytowanym profesorem Uniwersytetu Londyńskiego. TEORIA OSOBOWOŚCI H. s. 1." H. Eysenck. wydał autobiografię 7 . EYSENCKA 1. jednego z największych współczesnych psychologów\ koncentrują się przede wszystkim na psychologii klinicznej i psychologii osobowości. Każda z nich powstaje z drugiej i żadna nie może istnieć bez drugiej. XVI. estetyką. Eysenck interesował się również postawami. Kilka lat temu w której opisuje swoje życie rodzinne i kontakty towarzyskie oraz wspomina własne dokonania naukowe (Eysenck. UWAGI OGÓLNE Zainteresowania naukowe Hansa Jorgena Eysencka. że konieczne jest odrzucenie pojęcia przestrzeni i czasu jako dwu odrębnych całości (entities) i mówią raczej o wymiarze czasoprzestrzeni.Fizycy doszli do wniosku . Choroby duszy powstają z cielesnych.mind continuum).J. Cztery tysiące lat temu w hinduskiej Mahabharacie napisano: " Istnieją dwie klasy chorób- cielesne i duchowe.J. pojęcie to ma zasługujących na szacunek antenatów. 8-9). humorem i inteligencją (Hall i Lindzey.1.J. H. choroby cielesne powstają z duchowych" (Santi Parve. Podobnie psychologowie będą musieli odrzucić Kartezjańskie pojęcie ciała i duszy jako oddzielnych bytów (substances) i analizować wymiar ciała i duszy (a body . W ostatnich latach zajął się praktycznymi implikacjami swojej teorii. i odwrotnie. 41 . 1990b). 1990). 1 H.J. 1990a. Naturalnie.

1991. Eysenck i Grossarth-Maticek. 1993. 1990a. Omawianą syntezę przeprowadził dzięki podejściu neuropsychologicznemu (Madsen. gdyż sprowadza zmienne psychologiczne do fizjologicznych. W wersji pierwszej czynnik pośredniczący m iędzyS i R to neutralne zmienne hipotetyczne (HN). Eysenck. s. 1990). Eysenck i Barrett. s. kładzie nacisk na empirię i na wykorzystywanie praw logiki w badaniach psychologicznych. Grossarth-Maticek i Eysenck.2 Zakłada ona . w wersji drugiej -jest to organizm bądź jego właściwości fizjologiczne. 331-333. podobnie jak większość behawiorystów. Eysenck ubolewał. było połączenie tych dwu dziedzin w badaniach nad osobowością (Madsen. 1980. które przyczyniają się do rozwoju psychologii (Madsen. 1980. 1993). analizując 2 Dokładniej: jest to teoria S . w tym także zachowania anormalne. studiował wcześniej fizykę. Jednym z zadań. Grossarth-Maticek. Madsen. Tym niemniej pozwala na stawianie ważnych i interesujących hipotez. że współczesna psychologia jest "schizofrenicznie" rozdwojona na eksperymentalną psychologię ogólną i i różnicową psychologię osobowości. a mimo to jest teorią "słabą''.HN . bądź je wygasić. choroby nowotworowe i inne) oraz terapią behawioralną tych dolegliwoścr (zob. 557). lecz między osobowością i predyspozycjami do schorzeń somatycznych (takich jak choroba wieńcowa serca. 1990.R (w wersji późniejszej). Przyjmuje założenia filozofii pozytywistycznej i pragmatyzmu 3 . 1991.O . jak każda dotychczas teoria osobowości. że niemal wszystkie zachowania są wyuczone. Jego teoria ma charakter hipotetyczno-dedukcyjny. 1990. 487).J. s. 1980. Prawa te wykorzystuje między innymi terapia behawioralna (Eysenck. 1980. 473--476). i że zgodnie z prawami uczenia się można się ich oduczyć.R) (Hall i Lindzey. 8 . Teoria Eysencka w swojej późniejszej wersji ma charakter fizjologiczny i redukcjonistyczny zarazem . H . por. Eysenck. 476). 3 H. Teoria osobowości Eysencka jest jedną z teorii "bodźca reakcji" (S. jakie sobie postawił. 1976. s.J . za: Hall i Lindzey. 486.tym razem nie związki między osobowością i chorobami psychicznymi.R (w wersji wcześniejszej) lub S. 1991. zwracając uwagę na anatomię i fizjologię układu nerwowego oraz powiązane z nimi zjawiska psychologiczne. Eysenck zanim zajął się psychologią. s. s.

bezpośred­ nio obserwowalne. które determinują specyficzne sposoby przystosowania się do otoczenia" (Eysenck. 273).introwersja i psychotyzm.2.J. por. przyjmując stanowisko J. w jaki. Strelaua (1983). które można zaobserwować w eksperymentach psychologii ogólnej (L 2 ). Sanocki (1981. Można wyróżnić cztery poziomy organizacji osobowości. 1981. do cech ogólnych należą: neurotyzm.konstytucjonalnej. Znajdują się tu cechy pierwotne i cechy bardziej ogólne. Sanocki. Krytykę hipotetycznych 9 . że teoria ta podlegała i podlega zmianom. szczególnie wobec innych ludzi" (Eysenck. Poziom L 1 dotyczy zjawisk niedostępnych bezpośredniej obserwacji w odróżnieniu od zjawisk z trzech pozostałych poziomów. 129-185). Trzeba jednak pamiętać. 3) poziom nawyków (cech) zachowania (L3 ). nej z nowszych publikacji H.inaczej . 2). które powodują niejakie trudności przy jej opisie. 1970. temperamentu. Zjawiska z poziomu L3 powstają w wyniku interakcji czynników konstytucjonalnych i środowiskowych.J. Eysenck (1994) twierdzi. 4) poziom postaw lub nawyków myślowych (L4 ). STRUKTURA OSOBOWOŚCI W literaturze polskiej teorię osobowości H . Chlewiński (1963). ekstra . Zjawiska z poziomów L 1 i L 2 są zdeterminowane przede wszystkim czynnikami o naturze biologicznej czy. a najpełniej przedstawił ją W. że pojęcia "osobowość" i "temperament" są bliskoznaczne.1. Temperament determinuje "charakterystyczny sposób zachowania się jednostki. intelektu i wła­ ściwości fizycznych. Z temperamentem należy utożsamiać biologiczne aspekty osobowości. 2) poziom zjawisk. s. któresą-upraszczając nieco sprawę. Zjawiska z poziomu L4 (postawy) są w jakiś sposób powiązane ze zjawiskami z trzech niższych poziomów. Czym jest osobowość według Eysencka? Jest to "względnie trwała organizacja charakteru. Nieliczne cechy ogólne łączą w sobie liczne cechy pierwotne. s . W jed-. jednak trudno powiedzieć. Są to: 1) poziom konstruktów teoretycznych (L 1 ). 1994. Eysencka opisał jako pierwszy Z. s.

mimowolne przerwy na odpoczynek. czyli na przykładzie jednego z trzech podstawowych wymiarów (Eysenck. Tym samym Eysenckowski model organizacji osobowości uległ uproszczeniu. 456) WPŁYWY ŚRODOWISKOWE L3 : Nawyki behawioral ne (cechy) CECHY PIERWOTNE EKSTRAWERSJA _t---towarzyskość i mpulsywność INTROWERSJA dominacja optymizm etc. 1970. 1970.P. t L2 : Zjawiska obserwowane w laboratorium Powidoki Poziom L 1: Konstrukt teoretyczny: genotyp RÓWNOWAGA POBUDZENIA. W trzecim wydaniu The structure ot human personality Eysenck (1970) zrezygnował z poziomu L 4 (s.-s (involuntary rest pauses). s.R. KTÓRE PROWADZĄDO POWSTANIA OSOBOWOŚCI EKSTRA.LUB INTROWERTYWNEJ. stra-introwersji. 10 . s . 456-457). 425-457). 138-140). Eysenck. s. jest to rodzaj hamowania pojawiający się przy monotonnym wykonywaniu takich samych czynności. związków między Schemat 1 SCHEMATYCZNE PRZEDSTAWIENIE WSPÓŁODDZIAŁYWAŃ GENOTYPU l ŚRODOWISKA. CZYLI OKREŚLONEGO FENOTYPU (źródło: H . Niżej przedstawiliśmy nieco dokładniej (schemat 1) ten uproszczony model struktury osobowości na przykładzie ek.J.poziomami L 3 i L 4 znaleźć można u Sanockiego (1981.HAMOWANIA I.

Introwertycy są w związku z tym bardziej zsocjalizowa ni niż ekstrawertyc y. Układ nerwowy z kolei. że pierwsi z nich łatwo reagują neurotycznie . Według Eysencka (1970. Pobudzenie to jest reakcją na stymulację zewnętrzną. Tym . Pobudzenie tych struktur przez bodźce emocjonalne powoduje również automatyczn e pobu. razem ze środowiskiem . "mózg trzewiowy" (układ limbiczny oraz podwzgórze) i autonomiczny układ nerwowy. tzn. niż u ekstrawertyk ów. reagują silnymi emocjami na bodźce neutralne. Ujmując rzecz inaczej. Nadmierna podatność na warunkowan ie powoduje jednak. Stale podwyższony poziom pobudzenia korowego introwertykó w sprawia. BIOLOGICZ NE UWARUNKO WANIA PODSTAWO WYCH WYMIARÓW OSOBOWOŚCI Według Eysencka (1970) genotyp (zespół genów danego organizmu) decyduje wspólnie ze środowiskiem o powstaniu szeregu cech fenotypiczny ch organizmu. który powoduje wyższy poziom pobudzenia korowego u introwertykó w niż u ekstrawertyk ów. w tym o właściwoś­ ciach anatomiczny ch i fizjologiczny ch układu nerwowego. co wiąże geny i chromosomy z jednej strony oraz zachowania społeczne z drugiej .) różnice indywidualne w ękstra-introwersii związane są z wstępującym siatkowatym układem aktywacyjnym (ARAS). ekstra-introwersję (E). 275). S .2. względem neurotvzmu warunkuje tzw.1. "Mózg trzewiowy" i ARAS nie są więc w pełni · niezależne funkcjonalni e od siebie (choć są odrębne ana11 . determinuje pojawienie się podstawowy ch cech osobowości i zachowania.· dzenie korowe. psychotyzm (P) oraz inteligencję (Sanocki.1. Różnice indywidualne pod. Hamowanie korowe (oraz percepcyjne i motoryczne) jest z kolei wyż­ sze u ekstrawertyk ów niż u introwertyków . s. Zalicza się do nich neurotyzm . ale nie w sposób bezpośredni. czynniki genetyczne wpływają na zachowanie się . w tym determinanty biochemiczn e i hormonalne (Eysenck. 1981 ). jest struktura neurologiczn a i fizjologiczna organizmu. że reakcje warunkowe powstają u nich szybciej (uczą się oni szybciej). 434 i nast. 1994.

s. a związane z drugim. Jednak ci sami autorzy w jednej z ostatnich prac (Heath . a ek- 12 .z niskim. 1981 . Trudno w literaturze przedmio tu znaleźć informacj e na temat anatomic znych i fizjologicz nych uwarunkowań psychoty zmu. która jest uogólnieniem analizy czynnikow ej i genetyczn ej analizy zachowan ia. 436. Wynikający z badań A . ponieważ pobudzen ie korowe można uzyskać przez pobudzen ie któregoko lwiek z nich ." aktywacją" (Madsen. s. 478). Cloninge r i Martin. Aby podkreślić odrębność mechaniz mów pobudzan ia siatkowatego (ARAS) i autonomi cznego Eysenck proponuje . zważywszy na bardzo złożony i niejednorodn y charakter omawian ego konstrukt u (będzie o tym mowa później) . 1970. 11 11 4 Korelacje negatywne. 163).G. Uprzedzając pełniejszy opis faktów można by rzec.tomicznie ). również wskazują na istnienie biologiczn ego podłoża psychoty zmu (Zuckerm an. uwzględ­ niającej 2903 pary dorosłych bliźniąt. ponieważ wysoki neurotyzm idzie w parze z wysokim pobudzeniem . w których stosowan o bardziej tradycyjne metody analizy. 1980. strawersja . chociaż cechy ll neurotyzm u" i ekstra-int rowersji są od siebie -w teorii -niezależne (Eysenck. 478). Heatha i N . Biologiczn e podłoże psychotyz mu nie jest jasne. 1990) kwestiono wali istnienie genetycz nych uwarunkowań Eysencko wskiego psychotyz mu. Sam Eysenck bliżej nie zajął się tą sprawą (Sanocki. s . Madsen . 1989). Autorzy jednej z ważniejszych prac dotyczących tego problemu (Heath i Martin. Badania genetycz ne. że psychotyz m jest enfant terrible teorii osobowości Eysencka . W pracy tej . Martina (1990) wniosek o braku genetyczn ych uwarunkowań psychotyz mu nie wydawał się zaskakujący. by pobudzenie związane z pierwszym z nich nazwać "wzbudza niem". 1994) wskazują na bardzo wysoką odziedziczalność psychotyz mu . zastosow ano specjalną metodę analizy (multivaria te genetic analysis). Dlatego w badaniac h kwestionarius zowych uzyskuje się na ogół niewielkie negatywn e4 korelacje między skalami Neurotyz mu i Ekstrawe rsji. 1980.C . s . prawdopo dobnie nie znalazł przekonujących faktów. wyższą nawet niż wymiarów neurotyzm u i ekstrawer sji.

Jednostki nie reagujące na zagrożenia nie są w stanie walczyć.wchodzące w skład psychotyzmu sprzyjają również adaptacji. przed którymi stają zwierzęta naczelne żyjące w grupach oraz człowiek (Zuckerman. natężenie ekstrawersji. wymiary te "wyłaniają się praktycznie ze wszystkich wielowymiarowych badań nad osobowością' (s. Pisał o niej między in13 . które paraliżuje strach (nadmiernie neurotyczne) są także skazane na zagładę. Emocjonalność (neurotyzm) w reagowaniu na zagrożenia także decyduje o przetrwaniu. wychowywania dzieci i obrony.W jednej z późniejszych prac Eysenck (1994. zabawy. s. 4. ponieważ nie walczą i nie uciekają. Eysenck nie poświęcił tyle uwagi. narażeni są na śmierć ze strony drapieżników i przedstawicieli własnego gatunku. również badania genetyczne potwierdzają istnienie trzech l. jeśli występują w umiarkowanym stopniu . 3. Z drugiej strony jednostki. Jednak u ludzi cecha psychotyzmu nie jest raczej związana z przetrwaniem i rywalizacją. umożliwia współdziałanie członków grupy w czasie pracy. Towarzyskość. wymiarów zdeterminowanych biologicznie. czy zastygać w bezruchu . 2. stanowiąca istotę ekstrawersji. czwartemu z wymiarów osobowości. 1989). Samotnicy. W końcu wrogość i agresywność . 274). 391 ). dlatego nie przeżywają we wrogim otoczeniu. odrzuceni przez grupę. 273-275) przytacza szereg argumentów przemawiających za silnym wpływem czynników biologicznych (genotypu) na trzy podstawowe wymiary osobowości. Trzy opisywane wymiary osobowości są związane z trzema rodzajami problemów adaptacyjnych. mimo różnorodnych i bogatych doświadczeń indywidualnych. nawet całkowicie różnych kulturach. co trzem pozostałym. Inteligencji. 1989. stwierdza się je we wszystkich. neurotyzmu i psychotyzmu jest u poszczególnych jednostek bardzo podobne w ciągu całego życia. Według Eysencka: 1. uciekać . s. Psychotyczna agresja bywa skrajnie niebezpieczna dla jej ofiar (Zuckerman. Służą przecież rywalizacji i dominacji u samców i obronie młodych u samic.

s. 143). 1981 . zwłaszcza z neurotyzm em i ekstrawersją. Nic nie w iadomo o jakichkołwiek polskich badaniach adaptacyjnych testów inteligencji Eysencka ani o własnościach psychometrycznych tej serii zadań . że różnice w wynikach testu inteligencji między ekstra. za pomocą których każdy może zbadać swoją własną inteligencję (Eysenck. CHARAK TERYSTY KA PODSTA WOWYC H WYMIAR ÓW OSOBOWOŚCI Ekstrawe rsja-intro wersja Charakteryzując ekstrawersję-introwersję. 1992)5 . Przedstaw imy je tu za Sanockir:. Inteligencj a jest w pewnym. Skonstruował również zbiór testów. a w szkole średniej i wyższej korelacje te były ujemne (Sanocki. W młodszych klasach szkoły podstawowej uzyskiwan o pozytywne korelacje między inteligencją i ekstrawersją. s . niezbyt dużym stopniu związana z pozostałymi wymiaram i osobowości . Rawlings i Carnie (1989) wykazali. w starszych . Powtarzan ie Cyfr. drugi raz.i introwerty kami są związane z obecnością bądź brakiem ograniczeń czasowyc h przy wykonywa niu zadań . 1.z nieogranic zonym. Ekstrawer tycy (badani EPQ) wypadali lepiej w sytuacjach z ograniczo nym czasem wykonania. opisuje się zazwyczaj bieguny tego wymiaru (kontinuu m). a introwerty cy.nymi w pierwszej części książki Uses and abuses of psycholog y (Eysenck.(1981 ): 5 Połskie wydanie ksią:zki Eysencka jest jedynie tłumaczeniem . ~'bo inaczej biegunowe typy osobowości. Jednak bez względu na obecność lub brak ograniczeń czasowyc h osoby z podwyższonym neurotyzm em wypadały w omawiany ch testach lepiej. Wiadomości i Porządkowa­ nie Obrazków ) z testu Wechsler a (WAl S): raz. 14 .z ogranicze niami.obserwow ano brak korelacji .bez ograniczeń czasowyc h. 1967. a testowe zadania słowne utworzono na wzór zadań angielskich . niż osoby z niskim neurotyzm em.2.2. 81-100). w związku z czym t rudno uważać je za testy psychologiczne we właściwym tego słowa znaczeniu . co autorzy wiążą z nadmiernym pobudzen iem korowym występującym u introwerty ków w sytuacjach presji czasowej. Zgodnie z prawem Yerkesa-D odsona przy nadmiem ym pobudzen iu (motywac yjnym) wykonani e zadań pogarsza się. Prosili oni swoich badanych o dwukrotne wykonani e czterech zadań (Arytmety ka.

zasadą przyjemności. Lubi być w ruchu. Zawsze posiada gotową odpowiedź na skierowane pod jego adresem uwagi. działa pod wpływem sytuacji . :f 15 . Jest optymistycznie nastawiony w stosunku do przyszłości . odczuwa potrzebę prowadzenia rozmów z innymi ludźmi. a część ekstrawertywnych . Ekstrawertyk na przykład lubi zajmować się działalnością praktyczną i nie przejmuje się zbytnio niepowodzeniami. Lubi zmiany. jest ambiwertyków. Jego stosunek do przyszłości zabarwiony jest pesymizmem. jest agresywny. 152) Sanocki słusznie zwraca uwagę na fakt. woli raczej czytać książki niż przebywać w towarzystwie. jest powściągliwy. powszechnie przyjętych zasad współżycia . Ambiwertykom Eysenck poświęcił niewiele uwagi. Uczucia swe poddaje bardzo dokładnej kontroli. na którym można zawsze polegać. którzy mają część cech intro-. Lubi zajmować się działalnością praktyczną. można by powiedzieć. Jego życie uczuciowe nie jest poddane kontroli intelektu i obowiązujących w danym środowisku."Typowy ekstrawertyk jest towarzyski. Dużą wagę przywiązuje do wartości etycznych. nie lubi natomiast zajmować się czytaniem w samotności. choć być powinny. Jntrowerlyk z kolei lubi zajmować się introspekcją. Łatwo wpada w gniew. W opisie introwertyka nie ma jednak wzmianki o jego stosunku do działalności praktycznej i niepowodzeń. Sprawy dnia powszedniego traktuje bardzo poważnie i lubi wieść uporządkowany tryb życia . a w ich doborze jest bardzo wymagający. zgodnie z rozkładem normalnym. w której aktualnie się znajduje. Freud powiedziałby. że na co dzień kieruje się maksymą: "Sto razy pomyśl . biegunowo przeciwstawne. przyjaciół ma niewielu. a raz zrób". że Eysenckowskie charakterystyki ekstrawertyka i introwertyka nie są. że ten czło­ wiek w postępowaniu swoim kieruje się przede wszystkim." (s. lub nawet wyłącznie. Przykłady można by mnożyć. W działaniu nie jest impulsywny. Z przyjętych na siebie zobowiązań wywiązuje się sumiennie i zwykle posiada opinię człowieka. Nie przejmuje się nigdy zbytnio z powodu doznanych niepowodzeń . posiada wielu przyjaciół. wykonywać prace ręczne. Potrzebuje podniet z zewnątrz. Ogólnie uważa się go za jednostkę impulsywną i działającą bez zastanowienia. Najwięcej jednak.

s. nieszczęśliwe . 3. gdzie "+ x" to wartość większa od zera. s. 1981 . podobnie jak neurotyzm. 1975. 147}.wzajemnie się przyciągają" (cross-assortative mating). schizofrenicy. są drażl iwi i skłonni do stanów lękowych (lękliwi} oraz załamań nerwowych (Choynowski . Neurotycy często uskarżaj ą się na nieokreślone dolegliwości somatyczne i narzekają na ciągłe kłopoty (Eysenck. Myśląc tak jak Zuckerman (1989) można założyć. . psychopatii i innych wymienionych zaburzeń mają odmienne przyczyny biologiczne. że podwyższone wyniki w skali Psychotyzmu uzyskują: więźniowie. Eysenck nie scharakteryzował jednak drugiego krańca . 122 i 262). Osoby neurotyczne (niezrównoważone emocjonalnie} są mało odporne na działanie stresu. 147}. s. 1981 . Eysenck. !:J~:>rmą i. że powstające emocje są silne i długotrwałe {Sanocki . alkoholicy. Psychotyzm . 259-260} zakłada . które jest patologią} do nieokreślonego maksimum (które jest także patologią} . 1972. Często też popadają w depresję i cierpią na bezsenność (Toeplitz. nieprzyjazne.jako . Osoby u:z. Neurotyzm jest związany z lękiem rozumianym w teoriach Hulla i Spence'a jako . s. 7}. + max}. psychopatia. 1968. alkoholizm i różnorodne zaburzenia osobowości.P. za: Toeplitz. bezosobowe.zaburzenia obserwowane u pacjentów psychotycznych". 1981 . że mamy tu do czynienia z zaburzeniami procesów poznawczych (Sanocki. Na przykład istnieje spore prawdopodobieństwo .Neurotyzm Psychotyzm określają terminy "stałość emocjonalna" lub "zrównoważenie emocjonalne" oraz " neurotyczność" czyli niezrównoważenie emocjonalne. Z tego wynika. Tymczasem Eysenck (Eysenck i Eysenck. głównie do schizofreni i i dwubiegunowych zaburzeń afektywnych (bipolar affective disorder) . między . fakty te można interp retować na różne sposoby. 1990). że Sanocki (podobnie zresztą jak Zuckerman . Psvchooatia z kolei znajduje się według Eys. 477}. nie jakościowa (por. s. tJ.yskujące! wysokie wyniki wskali Psych. między którymi istnieje tylko różnica il ościowa . 1980. że w toku ewolucji osobniki charakteryzujące się poziomem neurotyzmu zbliżonym do zerowego po prostu wyginęły. 264}. a drugi . narkomani i dzieci przejawiające liczne zachowania antyspołeczne (Eysenck i Eysenck.należałoby przypisać ten deficyt. że predyspozycje do schizofren ii. jest wymiarem. Stany psychotyczne tworzą kontinuum od normy do patologii. s.na przykład jakiej grupie klinicznej. ale że te zaburzenia . Jest to związane ze szczególną wrażliwością autonomicznego układu nerwowego (współczulnego} . 163). Pojęcie psychotyzmu jest w teorii Eysencka najmniej jasne. W nowszej pracy Eysencków psychotyzm został zdefiniowany jako sktonność do psychoz. przestępczość. Przegląd badań sporządzony przez tych autorów dowodzi. Autor początkowo właściwie nie wyszedł poza stwierdzenie. Niestety. że neurotyzm jest kontinuum od normy do patologii. s. 1982. s. że schizofreniczki poczynają dzieci z psychopatami (Heath i Martin. 1970. s. 1976). nieskore do wzruszeń . s. "stałości emocjonalnej". 4 }. s. Może ona oznaczać deficyt wrażli­ wości emocjonalnej.encków . emocjonalna reaktywność {Sanocki . komu . nieufne dziwaczne. Łat­ wo ulegają nastrojom. którego jeden kraniec da się opisać jako " normaln ość stanów umysłowych" . według Eysencka. Studia genetyczne nad rodzi ną i adopcjam i wykazały również zwiększone prawdopodobieństwo pojawienia się u krewnych osób schizofrenicznych takich zaburzeń jak: schizofrenia. anty- 16 17 Krańce tego wymiaru . zwana powszechnie zdrowiem psychicznym. 203). 148-149} trudno jednak powiedzieć. nie potrafią współczuć. Według Sanockiego (1981 .ogólny popęd emocjonalny" (Madsen..oty4m1. 1976. Operuje zatem nie wymiarem wyidealizowanym (O + max}. 1982..hotyzmem (Eysenck i Eysenck. od zera (pełne zrównoważenie .SYC.! są: "zimne. Jest możliwe . która sprawia.w połowie ci rogi" . chwiejność emocjonalna. lecz rzeczywistym (+ x. Na określenie neurotyzmu używa się także terminów: wrażliwość emocjonalna. 1989} operuje pełnym wymiarem neurotyzmu.

nie zwracając uwagi na niebezpieczeństwa z tym związane . 1977. Psychotyk "Jest to człowiek samotny. mieszani neurotycy i dystymicy. 12) M1m? to nie bardzo wiadomo kto jest bardziej ekstrawertywny. bez wglądu w siebie.. 111). Już jako dziecko wykazuje zanik uczuć. za: Pospiszyl. ].B. tj. z urojeniami prześladowczy ­ mi" (Eysenck i Eysenck. s. Również skraj ne nasilenie ekstrawersji i introwersji predysponuje do określonych zaburzeń nerwicowych. po nich zaś kolejno na~tę­ powali histerycy. Neurotyzmu i niskie. Uspołecznienie jest sprawą bardzo odległą od tego typu dzieci i dorosłych empatia .P. ] najbardzlej ekstrawertywne były osoby no rmalne.) m iędzy dystym1kam1 1n~r~ malnymi. specyficzną słabością. 36. Bywa także zamiłowany w dziwacznych i niezwykłych przygodach . 14) zdają si ę dowodzić. Wyniki różnych badań prze~­ stawione w cytowanej publikacji (Eysenck.stres" (Eysenck. Wyn ikałoby z tego. s. Podobnie Sanocki (1981 . 218). h ipochondr~a 1 1nne cechy) (por. lstn1en1.e schorzeń psychosomatycznych jest powszechnie znane.3. za : Heath i Martin. s.• (s.z drugiej interesuje tak psychologów.2. samotnika . depresja reaktywna.2. Bywa złośliwy w stosunku do ludzi. hlst~rycy czy osoby normalne. 1990. że również Eysenck wi ąże je z podstawowymi 18 19 . 47.. zarówno w stosunku do innych jednostek jak i do zwierząt. 109. Eysenck. poczucie winy i wrażliwość na sprawy innych są czymś bardzo obcym dla ich psychiki" (Eysenck i Eysenck. pozbawiony wszelkich uczuć empatycznych . których kocha .ml . jak i leka~zy. za: Sanocki. s. 1985. całkowicie nieczuły. specjalizując się w wyprowadzaniu ich z równowagi [. zimnego jak lód . Histerycy są jednak m~iej ekstrawertywni (na podstawie badań MPI) niż psychopaci . nie zważający na ludzi . PODSTAWOW E W YMIARY OSOBOWOŚCI A CHOROBY SOMATYCZNE Eysenck jest zwolennikiem teorii "skaza . a bardzo introwertywne . 220-221). s...wysokie wyniki w ska. Nadmiernie angażuje się w pełne napię­ cia "krew mrożące w żyłach" sytuacje . w późniejszej publikacji Eysencków można znaleźć jeszcze -dokładniejszą charakterystyk ę psychotyka. często sprawiający trudności . nawet w odniesieniu do swych bliskich i drogich . Ustalanie związków między procesami i strukturami p~y­ chicznymi z jednej strony oraz chorobami somatyczny. s. 1. za: Pospiszyl . 1985.znej (lęk .li. 1. s. PODSTAWOWE WYMIARY OSOBOWOŚCI A CHOROBY PSYCHICZNE Eysenck przyjął początkowo . uznaje za niezgodne z teoną nrzsze wyniki w skali E uzyskiwane przez histeryków w porównaniu z osobami normalnym i. N i E. n1~ więc dziwnego. nigdzie nie zadomowiony. 122-126). że są oni mni. pozbawionego ludzkich uczuć. ~ 98 1 . s. 1978 s. Może być okrutny i nieludzki.za Jungiem i M_c~ougalle ~ że osoby bardzo ekstrawertywne maj ą skłonnosc1 do n~rw1cy histerycznej. s. 1976. wykazuje agresję . 177-178) relacjonuj ąc za Eysenckiem wyniki badań przeprowadzonych no~s~~ wersją kwestionariusza (EPI ). Od najwcześniejszego dzieciństwa mamy bardzo klarowną psychologi czną sylwetkę dziwaka. pop ierając to badan iami że histerycy uzys kują wysokie wyniki zarówno w skali Neur~tyzmu jak i Ekstrawersji (są neurotycznymi ekstrawertykami). agresywnego i złego .według niektórych badań . sprawiającego szereg trudności w życiu . Eysenck (1968) pisze: "Miej sce histeryków przyp~da ~ obu skalach klinicznych (tj. nawet do przyjaciół i krewnych.w skali Ekstrawersji (są neurotycznymi mtrowertykami) (Eysenck. 1958. a nawet . 1970. która wspólnie z niekorzystnymi oddziaływaniami środowiska (stres) może prowadzić do patologii. Takimi skazami są neurotyzm i psychotyzm.4.społeczne. psychastenia .. że bardziej ekstrawertywn i s~ hi~terycy. a dystymicy . W późniejszym okresie twierdził. Często bawi się kosztem innych ludzi .ej ne~r~tyczm 1 bardziej ekstrawertywni niż dystymicy [.do nerw1cy dyst~m~c. 145-146) . nawet do tych . Według niej niektórzy ludzie rodzą się z określoną skazą. 1968.mniej niż osoby normalne. nie bacząc na niebezpiecze ń stwa .

który prowadzi do choroby wieńcowej serca. Odrzucenie przez obiekt (gdy jest to osoba) lub niepowodzenie w osiągnięciu obiektu stanowi i w tym Reakcje osób należących do trzech opisanych już typów na ich zależność od ważnych dla nich obiektów oraz na ciągłą sprzeczność między oczekiwanymi i rzeczywistymi skutkami własnych działań. Potrafią unikać stresu. W innej pracy (Grossarth-Maticek. 1990a). Osoby typu czwartego potrafią sobie radzić z niekorzystnymi sytuacjami. Osoby typu trzeciego są także do pewnego stopnia chronione przed chorobą. Dlatego . za: Eysenck. że obiekt ważny dla nich emocjonalnie jest warunkiem ich pomyślności i szczęścia . Brak obiektu bądź jego utrata jest przeżywane jak traumatyczne zdarzenie. Raz spostrzegają obiekt jako główną przyczynę swoich nieszczęść. z którymi pragną być w kontakcie. Takie osoby nie są w stanie zdystansować się wobec obiektu i pozostają od niego zależne. B -typ zdrowy i C ze skłonnością do chorób nowotworowych. 20 21 wskazują Typ 1: Podminowanie ("Understimu/ation'J Osoby tego typu sądzą. trafne i spójne wewnętrznie. Dla osób typu czwartego istotnym warunkiem szczęścia i pomyślności jest własna autonomia. co pozwala im zachować zdrowie. Przyczyną wielkiego stresu może być niepowodzenie w zbliżeniu się do cenionego człowieka. Oceniają realistycznie zachowania (dążenie i unikanie) tych osób . na przykład sytuacjami zawodowymi. 1990a) wyodrębniono cztery typy reagowania na stres: przypadku traumatyczne zdarzenie. (1984. Według Eysencka (1990a) samo pojęcie osobowości typu A nie jest precyzyjne. Typ 2: Nadmierne pobudzenie (Overarousal) . ponieważ ich reakcje na stres podlegają ciągłym zmianom i nie utrwalają się w postaci niekorzystnego wzorca zachowania. Podczas gdy pierwszy typ szuka bliskości z obiektem i pragnie jej. choroby nadciśnieniowej i cukrzycy. ani takiego. Gniew i pobudzenie emocjonalne mogą prowadzić także do wrzodów żołądka . Przykładem takiej zależności jest związek między osobowością typu A i skłonnością do choroby wieńcowej serca.nawiązując między innymi do badań Grossartha-Maticka i in. typ drugi nie może uwolnić się od obiektu i przeżywa złość.Eysenck wyodrębnił trzy typy osobowości : A. agresywność oraz skłonność do gniewu . agresję i pobudzenie. ciągłą gotowość do reagowania (hyperalertness). ani takiego. dlatego prowadzi do schorzeń psychosomatycznych. Zajmijmy się najpierw interesującymi Eysencka zależnościami psychosomatycznymi. który prowadzi do raka.uważają go za niezbędny warunek swego szczęścia . akceptując ich autonomię. a w przypadku chorób serca ciągły gniew i złość. Czynnikiem ryzyka w przypadku chorób nowotworowych jest długotrwały stan beznadziejności i bezradności . brak sukcesów w atrakcyjnej pracy itp. Eysenck i Vetter. innym razem. którego przedstawiciele reagują na przemian jak osoby typu pierwszego i drugiego.ze skłonnością do choroby wieńcowej serca. Oscylują więc między beznadziejnością i bezradnością oraz gniewem i pobudzeniem. reagując beznadziejnością i bezradnością na niepowodzenia . Typ 3: Ambiwalencja (Ambivalence) Jest to typ. Dla osób typu pierwszego i drugiego stres jest nieunikniony. 1988.wymiarami osobowości. a metody do jej diagnozy są mało rzetelne. gdyż ludzie tego typu pozostają w ciągłym · kontakcie z zaburzającymi ich funkcjonowanie osobami i sytuacjami. a także autonomia osób. Zależność od obiektu stale się powiększa . za: Eysenck. Typowi A przypisuje się : niecierpliwość. Typ 4: Autonomia osobista (Persona/ AutonomyJ Ten typ spostrzega ważne obiekty jako przyczyny swoich stresów i nieszczęść. zawałów.

ponieważ osoby chore na raka uzyskiwały niskie wyniki w skali Neurotyzmu. Grossarth-Maticek i Eysenck. Można. trudno nie zadać pytania. Prawdopodobnie mamy tu do czynienia z wyparciem emocji. je nazwać zrównoważonymi ambiwertykami. a zrównoważeni ambiwertycy (typ B) potrafią zachować autonomię (typ 4. 22 23 .Opisane powyżej typy osobowości predysponujące do chorób somatycznych (A. PredyspozyCJe do raka (typ C) mają neurotyczni introwertycy.trzeciego. te same osoby) do chorób psychicznych i somatycznych.miejmy nadzieję . czy też niekiedy do chorób psychicznych. 1991. Na zakończenie tej części warto zauważyć.zrównoważony Typ B Typ4 Należy podkreślić. 2.). Eysenck. że jest pewien problem z powiązaniem reakcji typu 1 (Podminowanie) i 2 (Nadmierne pobudzenie) z neurotyzmem. a typami osobowości i typami reakcji na stres mają charakter hipotez. Grossarth-Maticek. a raz Jak typ drug1 są według Eysencka psychotykami. Jak pokazano na schemacie 2. Neurotyczni ekstrawertycy (typ A) reagują w sytuacjach stresowych nadmiernym pobudzeniem (typ 2 .kwestią przyszłości. W późniejszych pracach (Eysenck. Schemat 2 HIPOTETYCZNE RELACJE MIĘDZY TYPAMI OSOBOWOŚCI 1 2 i 4 ORAZ A. ~soby typu .). że w teorii Eysencka podstawowe wymiary osobowości predysponują do określonych chorób psychicznych jak i somatycznych. nie odnosząc ich do neurotyzmu. 1990. Jeśli tak jest w istocie. Osoby zdrowe (typ B) są zrównoważone emocjonalnie i osiągają przeciętne wyniki na wymiarze ekstra-introwersja.do somatycznych. Eysenck (1990a) nie dysponował jeszcze takimi danymi. s. B i C A WYMIARY OSOBOWOŚCI: NEUROTYZM l EKSTRAWERSJA (źródło: H.są "podminowani" (typ 1. s. osoby skłonne do choroby wieńcowej serca (typ A) to neurotyczni ekstrawertycy. 32) wiąże z podstawowymi wymiarami osobowości: neurotyzmem ekstrawersją i psychotyzmem. Nawet akceptując zasadę psychosomatycznej jedności człowieka. B i C) oraz typy reagowania na stres (1 . że opisane powiązania między podstawowymi wymiarami osobowości. to niskim wynikom w skali Neurotyzmu powinny towarzyszyć wysokie wyniki w skali Kłamstwa . 32) sam podkreśla. Odpowiedź na to pytanie jest . s. Natomiast związki między typami osobowości predysponującymi do chorób somatycznych i typami reakcji na stres mają dobre uzasadnienie empiryczne. Eysenck i Barrett.J. Eysenck (1990a. neurotyczni introwertycy (typ C). 32) Skłonność do nowotworów Typ C Typ 1 Neurotyzm Skłonność do choroby wieńcowej serca TypA Typ 2 Normalny. 3 i 4) Eysenck (1990a. ekstrawersji czy psychotyzmu . czy podstawowe wymiary osobowości predysponująjednocześnie (tj . 1990a. Dotyczy to zwłaszcza typu 1 (typu C) .). 1993. 1993) Eysenck koncentruje się na tych właśnie zależnościach. a innym razem . które reagują raz jak typ pierwszy. ponieważ nie są w dostatecznym stopniu uzasadnione empirycznie.

Skala E okazała się niejednorodna . 1971 . W piśmiennictwie polskim wcześniejsze wersje Eysenckowskich kwestionariuszy (MMQ. Ponieważ_ dystymicy są introwertykami . S . s. skrócona wersja MPI dostarczała wyników bardziej zgodnych z teorią Eysencka. Jest to taki sam cel. a reszta.skali E.14. W tabeli 1 podano charakterystyki (pełną i skróconą nazwę. EPI . czyli Kwestionariusz Lekarski Maudsley. a nie trwałe jej właściwości . czyli Inwentarz Osobowości Eysencka. przeznaczony jest do badania ludzi dorosłych.dodatnio (r 0. Następna wersja narzędzia . a histerycy . tzn.impulsywność (impulsivity). Stwierdzono także szereg innych psychometrycznych niedoskonałości MPI: *Trafność obydwu skal (N i E) nie została ustalona w sposób nie budzący wątpliwości. R. większa część jej pytań mierzy towarzyskość (sociability). liczbę pytań. Ma dwie skale: N i E.ujemnie (r -0. kogo można badać) wszystkich znanych nam wersji tych kwestionariuszy. punktację . Postaramy się również pokazać najistotniejsze różnice istniejące między nimi.30 do -0.Introwersja Społeczna ) .W tym miejscu zostaną krótko omówione najważniejsze angielskie wersje Eysenckowskich kwestionariuszy osobowości . powstał w latach czterdziestych naszego wieku i służy do mierzenia tylko jednej zmiennej: neurotyzmu (N).116). druaa. jaki wcześniej postawił sobie Woodworth . s. 227-228). * Systematycznie stwierdzano znaczące ujemne korelacje między skalami. Kwestionariusz był używany do odróżniania neurotyków i ludzi "normalnych" (Sanocki. Ma 40 pytań . beztroska . ale każda z nich korelowała inaczej ze skalą N: towarzyskość. Konstrukcja MPI polegała na empirycznej selekcji spośród 261 pytań zaczerpniętych z MMQ oraz z Inwentarza Gu ilforda i Martina (skale: C.ekstrawertykami.teoretycznie . Eysenck Personality lnventory (EPI) .Ogólna Aktywność. s. Wybrano ostatecznie 24 pytania tworzące skalę N i tyleż samo pytań do skali E. Wersja skrócona składa się z sześciu pytań skali N i sześciu . Jest ona psychometrycznie lep- 24 25 2. MMQ różnicuje dodatkowo dwie grupy zaburzeń neurotycznych : dystymię i his- terię. 165-166). s. *Według krytyków skala N mierzy jedynie aktualny stan jednostki (nastrój). ale w grupach klinicznych nawet -0 .40. PEN) opisał Sanocki (1981 . Jedna dla dorosłych (MPI). konstruując na użytek armii Stanów Zjednoczonych kwestionariusz do badania rekrutów (Eysenck. Dlatego powtórzymy tu jedynie najważ­ niejsze fakty z nimi związane .niezależne . 167-175). chociaż odpowiadające im wymiary są. liczbę skal. 1981 . Przeciętny współczynnik korelacji dla 20 grup wynosił -0.Rhatymia. HISTORIA TESTU 2. które m ierzą dwa wymiary osobowości opisane w teorii Eysencka. ANGIELSKIE WERSJE EYSENCKOWSKICH KWESTIONARIUSZY OSOBOWOŚCI = = = . którego nazwa pochodzi od nazwy szpitala.133). liczące po 24 pytania.dla dzieci i m_łqdzięży (JMPI). 1981 . powstała na początku lat sześćdziesiątych . Maudsley Medical Questionnaire (MMQ). a impulsywność. Eysenck do następnej wersji narzędzi a (MPI) wprowadził kolejną skalę : Ekstra-Introwersji (E) . niż skala pełna (Sanocki.1.Cykloidalna Emocjonalność . przeznaczenie .468). Istnieją dwie wersje tego inwentarza. Obydwie składowe skali E korelowały ze sobą dodatnio (r 0. Mauds/ey Personality /nventory (MPI). *Paradoksalnie. tj . MPI . czyli Inwentarz Osobowości Maudsley został skonstruowany w połowie lat pięćdziesiątych . G . 165-185). sposób odpowiadania.

s. Eysenck opracowali PEN lnwentory (Inwentarz PEN).14). EPQ skor1~. 26 Eysenck Personality Questionnaire . 393) zestawił szereg badań. Eysenck wraz ze swą żoną Sybil B. która -jak wspomnie liśmy. E . W porównaniu z populacją ogólną podwyższone wyniki w skali P uzyskiwały bardzo różne grupy. 1975). ponieważ okazało się . tj.84} .78 . Fakt ten jest niezgodny z wcześniejszymi twierdzeniami Eysencka .06. Uiednolicenie skali E oolea~ło na przesunięciu do skali P pytan odnoszących s1ę do impulsywności (Pospiszyl. s. 21 -E . -0. EPI ma dwie wersie równoległe (A i 8) służące do powtarzania badań i sprawdzania wyników budzących wątpliwości (Sanocki . z których 24 tworzą skalę N. -0. Aż 40 pytań tworzy skalę C JEPQ.EPQ (Kwestionariusz Osobowości Eysencka) został opublikowany w roku 1. niższy niż osoby normalne. Wynoki kobiet w skali P są z reguły nitsze 27 . s. Eysenck zaproponował skalę C. który wiązał przestępczość z psychotyzmem . schizofrenicy (M= 5.do P. E i P. że skala p nie mierzy po prostu patologii. Dla porównania średnia dla populacji ogólnej wyn iosła 3. Do skali C nie weszło ani jedno pytanie ze skali K. 264-265) . 1985. w którym P oznacza . neurotycy (M= 4.88. PEN w wersji dla dorosłych liczy 78 pytań . 1982. 1981.K). z których wiadomo. angielscy studenci (general students.55). a N . s.92 i 0.Eysencków) pojawiła się po raz pierwszy nowa skala przeznaczona do pomiaru cech psychotycznych (Sanocki. odpowiadające "ekstrawersji społecznej" lub inaczej "ekstrawersji dobrego przystosowania" oraz pytania dotyczące impulsywności i braku samokontroli ("ekstrawersja złego przystosowania"). 17. Wysokości średnich wyników dla ośmiu grup klinicznych i grupy normalnej były zgodne z przewidywaniami.z powodów teoretycznych . ryzykanctwa i skłonności paranoidalnych (Toeplitz.sza niż MPI i daje wyniki bardziej zgodne z teorią Eysencka. Skala ta była bardzo daleka od doskonałości . Pod koniec lat sześćdziesiątych Hans J. 217-218). Ta wersja kwestionariusza liczy 'go pytań (23 pytania tworzą skalę N.19} i osoby cierpiące na depresję endogenną (M = 4. dla skali N: 0. lecz raczej niekon1 Ola iluslracji podano lylko wyniki mętczyzn. Również korelacje między skalami N i E w grupach osób normalnych . 24 -do E. 24 -E i 9. 20do K).915 (Eysenck i Eysenck. przestępcy (M= 7.53). 183-185). 18 .09) .94 i 0. Z powodu wieloznaczności pojęcia psychotyzmu trudno jest podać charakterystyczne pytania dla skali P.ekstrawersję .obejmuje pytania dotyczące uspołecznienia . zawodowi artyści (M = 6. 1981 .74 do 0. M= 4 . a w wersji dla młodzieży (JPEN). a historia późniejszych wersji inwentarza Eysencków jest właściwie historią poprawiania jej. psychotyzm (psychoticism).67) . 1982. Zuckerman (1989. Zestawienie to świadczy. Dołączono do niej kontrolną skalę Kłamstwa (K). twórczy pisarze (M = 7.truowano po to.10).neurotyzm.K.84 . że przestępcy różnią się od nieprzestępców na wszystkich trzech wymiarach : N. M = 7. Utworzenie skali C jest więc dodatkowym argumentem na rzecz twierdzenia o niejednoznaczności tego wymiaru (Toeplitz. studenci humanistyki (art students.05}.n iezależność tych skal. Posiada dodatkowo skale Przestępczości (skala C) utworzoną z pytan wybranych z trzech skal: 14 pytań pochodzi ze skali P.G. s. co wskazywało na pożądaną.09. ekstrawagancji . Młodzieżowa wersja (JEPQ) ma tylko 81 pytań (20 z nich wchodzi do skali N. Stabilność bezwzględna narzędzia mierzona w odstępie dziewięciu miesięcy i roku wynosiła odpowiednio dla skali E: 0.48) . Dotyczą one bowiem: poszukiwania wrażeń . neurotyków i psychotyków były niewielkie (odpowiednio : -0 .91 . W tym inwentarzu Eysencka (czy teraz raczej. 266) .P i 21 .ze skali N i 2 ze skali E.66). s.95. by uleoszyć skale P i usunać ciągle pojawiające się niewielkie skorelowanie między skalami N i E. Ponadto istnieje 12-pytaniowa skrócona wersja EPI oraz 60-pytaniowa wersja dla dzieci i młodzieży (JEPI}. więźniowie (M = 6 . 25. że najwyższe wyniki6 uzyskiwali: artyści odnoszący sukcesy (średnia arytmetyczna M== 8. 175-182). Tylko grupa histeryków otrzymała w skali E wynik nieoczekiwany. Współczynn iki rzetelności połówkowej przybierały wartości od 0. EPI ma 57 pytań . Wprowadzen ie skali Psychotyzmu pozwoliło jednak ujednolicić skalę E. aemocjonalności .

E·b. N-b. Tymczasem uzyskiwane w badaniach średnie wyniki nie przekraczają 10 punktów.74. Jak napisano wcześn i ej Eysenck sądzi . 0 dorośli T. W zestawieniu Zucke rmana to jednak psychopaci otrzymują wyższe śred nie niż psychotycy. W związku z taką cha rakterystyką śred­ niej i odchylenia standardowego rozkład wyników w ska li P jest bardzo skośny. 2 dorośfi b. kobiety: M= 2 63) · *odchylenia standardowe są niemal równe ś rednim (odpowiednio: 3. b. 0. PUNKTA· BADANI PYTAN PYTANIA ODPOWIADANIA CJA PEŁNA NAIWA JPEN nvenlory l EPQ JEPQ Questionnaire EPO·R EPQ-R s Eysenck Personality Questionnaire ~ Revised 100 Eysenck Personality Questionnaire .należy um ieścić cechy psychopatyczne.1 78 N-b.Przestępczości. Stabilność bezwzg lędna jest raczej wysoka (mężczyźni : r = 0. N 2.wencjonalność charakterystyczną dla "szalonych" artystów.d. kobiety: r =071)· * daje niskie ś rednie wyniki (mężczyźni : M = 3. E-b. należałoby mówić raczej o psychopatii niż o psychotyzmie (Zuckerman. 1. 1989. jakie można w niej uzyskać waha się od Odo 50. Rozpiętość wyników.Ekstrawersji.Revised 48 N· 23 E-21 P-25 K-21 C-34 N-20 ~-24 -17 K·20 C-'10 N-24 E-23 P-32 K-21 N-12 E-12 P-12 K-12 dzieci t młodzie Charakterystyki angielskich wersj i Eysenckowskich kwestionariuszy osobowości zostały zebrane w tabeli 1. N O. P·b.Psychotyzmu.1 dorośk MPI Maudsley Personality lnvenlory 48 N-24 E-24 T. N 0.09 i 2. a kobiet . N O. 2 do roś i MPI Maudsley Personality lnventory 12 N-6 E·6 T. s. że jeden biegun wymiaru psychotycznego można opisać za pomocą cech psychotycznych .d.d. dzieCi mlodziet Eysenck Personality Ouestionnaire 90 T. N O. A i B przy EPI -sygnalizuje istnienie dwu wersji równoległych. b. 1. powin ni mieć wyniki n iższe od schizofreników.?. N 1. Przedstawione wyżej średnie wyniki świadczą o jeszcze innej wadzie skali P. o dorośi PEN PsychotiCism. E .68). Eysenck i Barrett. tak aby łatwiej było porównywać oryginał i adap- SKRÓT MMQ Maudsley Medical Ouestionaire 40 N"'O T.d.0.36). b.0.d. a pośrodku . b.d. N 0.d. P .1 dorośk JEPI Junior Eysenck Personality lnvenlory 60 N-24 E-24 K-12 T. Nazwy skal: N .?. 2 dzieci mlodzK!t s Junior JMPI l Maudsle~ Persona ity lnvenlory EPI Ai B Eysenck Personality lnvenlory 2x57 N-24 E·24 K-9 T. że skala P EPQ : * charakteryzuje się n iską rzetelnością szacowaną na podstawie zgodności wewn ętrznej (alfa Gronbacha w przypadku mężczyzn wynosi 0. 1985) przyznają w jednej z późniejszych prac. Gdyby jednak pok usić się o klasyfikację kliniczną.d.?. 1 do roś i EPI s Eysenck Personality lnventory 12 N-6 E-6 T. Eysenckowie (Eysenck.83. T. to schizofrenicy powinni otrzymywać najwyższe wyn iki w skali P. Jeśli tak. że w roku 1985 została opublikowana najnowsza wersj~_ kwestionariusza EEQ-R . S przy skrócie nazwy testu oznacza wersję skróconą. N o. N 2. O. K. o dzieci mlodziet T.?.Kłamstwa. wś ród których jest wielu psychopatów. .d.d.d.Neurotyzm. drug i związa ny jest z normą. . o dorośli Junior Eysenck Personality 81 T.brak danych 28 29 tację .d. 394).78. dorośfi ~=~~~· ~euroticism 95 N-b. E-b. P·b.d.Jej psychometryczne właściwości poda l iśmy w rozdziale 5 op i s ującym pol s ką adaptację EPQ-R .?. Neurotiełsm lnventory Junior l l Tabela 1 ANGIELSKIE WERSJE EYSENCKOWSKICH KWESTIONAR IUSZY OSOB OWOŚCI WERSJA SPOSÓB SUMA SKALE. C . N 1.d. b. Opisane poważne niedostatki skali P EPQ spowodowały. a więźn i owie i przestępcy. N 0. 1. Extraversion.?.

Inwentarz Osobowości składa się z 64 pytań . 1977) przygotował ta kże staranną adaptację Maudsley Personality lnvetory (MPI) opublikowaną pod nazwą Inwentarz Osobowości.ale ich treść jest w części przypadków zupełn ie różna . a nie adaptacje i dlatego ich właściwości psychometryczne nie są znane.2. Zaleski przebadał w latach 1988 i 1989 na terenie całej Polski 1193 osoby (532 mężczyzn i 661 kobiet) . 1972. 1989/1990) dokonali analizy czynnikowej zebranych wyników w taki sam sposób. od powszechnie znanego 90-pytaniowego kwestionariusza EPQ . Obejmuje ona 100 pytań . Jedynie wskaźniki dla mężczyzn (Polaków i Brytyjczyków) były gorsze w dwu skalach : P (0. Toeplitz (1982) rozpoczęła jej adaptację . 1977) znaleźć można dość obszerne informacje na temat przygotowania polskiego tłumaczenia MPI. Zaleski posłużył się jedną z kilku (eksperymentalną) angielskich wersji EPQ. ponieważ Choynowski dodał skalę Kłam­ stwa. średnich dla mężczyzn i kobiet itp.Eysenck Personality Questionnaire (EPQ) . 1981 . Nie jest też pełnowartościowym narzędziem diagnostycznym i badawczym . Podejmowanie trudu adaptacji EPQ z powodu niewiele zmienionych skal Ekstrawersji i Neurotyzmu wydało jej się niepotrzebne. ale po wstępnych badaniach uznała . Są to jednak najczęściej tylko tłumaczenia . 229-231 ). rotacja typu oblimin). mężczyznami. Hunki i Bianchiniego (1971 ). Ko lejn ą dość zaawansowaną próbę adaptacji EPQ podjęto na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim (Zaleski i Eysenck . choćby ze względu na liczbę pytań.podobnie jak EPQ-R . Sporym zainteresowaniem cieszyła się późniejsza wersja kwestionariusza. że skala Psychotyzmu ma zbyt wiele niedoskonałości. Prawie wszystkie wskaźniki podobieństwa zmiennych przekroczyły przyjęte kryterium 0. co skłoniło Zaleskiego do utwo- 30 31 . sposobu badania i techniki obliczania wyników. Zestawiono grupy osób tej samej płci poch odzące z dwu różnych krajów i polskie kobiety z polskimi . 1972. s. Nieco późn iej Pospiszyl (1885) opublikował tylko tłumaczenia dwu wersji EPQ : dla dorosłych i dla młodzieży. która pojawiła się w eksperymentalnej. Choynowski (1968. Także wskaźniki podobieństwa ładunków czynnikowych dla skali P w przypadku Polek i Polaków nie były satysfakcjonujące (0. lecz nie w ostatecznej wersji MPI i która występuje w późniejszych wersjach inwentarza. wiele ładunków. Jest ona dotychczas jedynym kwestionariuszem Eysencka powszechnie znanym w Polsce. w jaki opracowano wyniki brytyjskie (metoda głównych składowych . Są tam również normy tetronowe i stenowe dla obu płci.2. POLSKIE TŁUMACZENIA l ADAPTACJE EYSENCKOWSKICH KWESTIONARIUSZY OSOBOWOŚCI Niemal wszystkie opisane wyżej podstawowe wersje kwestionariuszy Eysencka zostały przetłumaczone na język polski. Adaptacji MMQ dokonał Choynowski (za: Sanocki. było bardzo niskich . 1989/1990). Według opinii Sanockiego (1981 . Adaptowana przez Zaleskiego wersja różni się . s. 185). 173-175) polska wersja MPI nie nadaje się do porównań z wersją angielską z powodu istotnych różnic w konstrukcji skali Ekstrawersji. gdyż Choynowski nie zakończył badań adaptacyjnych i nie sprawdził zgodności wyników Inwentarza Osobowości z założeniami terarii osobowości Eysencka. Tutaj skoncentrujemy s ię przede wszystkim na nielicznych istniejących adaptacjach. zwłaszcza dotyczących skali P. wspólnie z Sybil B.948). Aby sprawdzić stopień podobieństwa zmiennych mierzonych polską i angielską wersją EPQ. autorzy porównywali ładunki czynnikowe uzyskane w badaniach polskich i brytyjskich.97. trafności i rzetelności. głównie studentów (N = 912). Pols ką adaptację PEN lnventory przygotowano z kolei na Uniwersytecie Gdańskim w roku 1974 (Sanocki. 1981 .829) i K (0. Pytania najwcześniej wersji narzędzia (MMQ) znaleźć można w przełożonej na język polski książce Eysencka (1971) "Sens i nonsens w psychologii" (s. 167). Niezależnie od tego. Eysenck (Zaleski i Eysenck.900). Jest więc dłuższy niż oryginał. s. Następnie . wykorzystując do tego celu metodę Kaisera .G. W podręcznikch Choynowskiego ( 1968.

wielu badaczy zwracało uwagę na niedostatki psychometryc zne skali P EPQ (por. choć istotne różnice w skalach N i K u mężczyzn (Polacy uzyskali wyższe wyniki) oraz w skali E u kobiet (Polki były bardziej introwerty wne). aczkolwiek nastąpiły pewne modyfikacje w ich koncepcji i pomiarze.25 w grupie kobiet). "borderline ". 20 . 217-219). Zgodność wewnętrzna pozostałych skal (E. 32 3.21 do 0.psychopa tyczne. zrewidowa nej wersji EPQ (EPQ-R) rozpoczęli niemal równocześnie i niezależnie od siebie J. Opracowa no też normy centyłowe i stenowe oddzielnie dla pilotów i podchorążych . której pojęcie zostało znacznie zawężone .obecnie te właściwości łączonę są 4 r:>svchotvzmern(por.Ł. s.K). . Zmiany dotyczą przede wszystkim ekstrawersji .1981 . Claridge. C laridge. Stwierdzili nieznaczne. mocy dyskryminacyjnej pytań i zgodnośc i wewnętrznej . że główne wady tej skali to: 33 .84). N. 1985). co stanowić mogło poważny czynnik zakłócający. o czym już wspomi naliśmy. Z tego powodu niektóre pytania ze skali Ekstrawersji przeniesiono do skali Psychotyzmu. najprawdopodobn iej samych mężczyzn .rzenia krótszej. Eysenck i Barrett.45 w przypadku kobiet).Z ekstrawer sja f. Pospiszyl.. 77-pytanio wej. z wyjątkiem nieco wyższych korelacji między skalami N i E (-0. Niezależn ie od ·s porów o znaczenie psychotyzmu jako wymiaru osobowości.N i 25. 1983. Innych danych psychome trycznych odnoszących się do tej adaptacj i Zaleski nie opublikował.81 do 0. Zaleski i Eysenck (1989/1990) porównali ponadto średnie wyniki grupy polskiej i brytyjskiej . Inwentarz EPQ z roku 1975 zawiera 90 pytań pogrupowanych w cztery skale: Psychotyzmu (P). Pospiszyl. Clarid ge. s. OPRACOWANIE POLSKIEJ WERSJI EPQ-R Do adaptacj i wybraliśmy najnowszą wersj ę inwentarz a . wiele kontrower sji i polemik (por. 1991 ) z Wojskowe go Instytutu Medycyny Lotniczej przebadała swoją wersją EPQ-R niemal 500 wojskowy ch i osób związanych z wojskiem . Wersja ta opiera się na Eysenck Personality Questionnaire z roku 1975. że skala P mierzy nie tyle skłonnośc i psychotyczne co raczej . Brzozowskiego została opisana w następnych rozdziałach podręcznik a. Sama koncepcja psychotyz mu jako wymiaru osobowości wzbudziła . ukierunkowujący odpowiedzi. nie charakteryzując bliżej tej ostatniej . Ekstrawersji (E). Ł . Claridge . Była to więc dość specyficzna próba standaryz acyjna. Adaptację najnowsze j. Drwal z P. Neurotyzm u (N). 19 .27 w grupie mężczyzn i -0. a interkorela cje niewysoki e (od -0. J . Przypominamy. Maciejczy k oraz R . stabilności bezwzględnej i trafności. Mimo tego zabiegu zgodność wewnętrzna (alfa Cronbach a) skali P okazała się niska (0.ostrożniej nonls. Kłamstwa (K). 1985).51 w przypadku mężczyzn i 0. Kwestiona riusz wypełniano w trakcie badań kwalifikac yjnych i selekcyjnych . Zachowan e zostały pod dawnymi nazwami skale Ekstrawersji i Neurotyzmu. opublikowaną w roku 1985 (Eysenck. K) była satysfakcjonująca (od 0. Brzozows kim (1995b). 1981 . 1985.12).onformizm (por. Adaptacja EPQ-R wykonana przez R. 1981 ). Obecnie coraz częściej spotyka się opinię. Zabrakło informacji na temat: rozkładu wyników w skalach . wersji polskiej EPQ (13 pytań skali P. 84. Maciejczy k (za: Drwal . Drwala i P.ys~nck )<Qjarzył _wczęśniej "i mpulsywność" i " toughmindedness" _ ("twardość myślenia") . tj. czy .E. 1981 ). Opracowanie psychometryczne narzędzia objęło ocenę: interkorelacji skal.

Drwal. stosowaną bez dalszych zmian we wszystkich opisanych tu badaniach 7 . Kwestionariusz STQ G . ~e dokonuje back translation.21 . 4. Kwestionariusz Aprobaty Społecznej KAS (Drwal i Wilczyńska. H. Szkoły zostały wylosowane do badań .J. w której wszystkie cztery skale mają po 12 pytań. 1970). 3. Uczniowie podawali swoje personalia. Eysencka 1Barretta (1985) oraz tłumaczeniem EPQ Pospiszyła (1985). w Lublinie. dysponując wszystkimi wersjami i uwagami anglisty. wersji każdego pytan1a. Byli to uczniowie drugich . Następnie te trzy osoby wspólnie ustałiły tekst wersji wstępnej . Skala Makiawelizmu Mach V (Christie i Geis. ale oryginał angielski poznał ~op1ero po dokonaniu tłumaczenia . por. Autorzy artykułu . 1980). wypróbowaną jUZ we wczesnlejszych pracach naszego zespołu (skale Caprary i Claridge'a.B . bez obecności nauczyciela. Badania prowadzono w klasach szkolnych. opublikowaną w artykule Eysenck. 2. niska rzetelność (homogeniczność) .elektrycznych. ale w obszernej instrukcji podkreślano naukowy cel badań i zapewniano o dyskrecji. z tym że ze względu na dość skomplikowaną instru kcję wymuszonego wyboru skala Mach V 34 35 . Przyst~pując ~o adaptacji EPQ-R dysponowaliśmy oryginalną wersj~ angrelską. Dyskusja nad tłumaczeniami. przy czym jeden z nas (P. P?ró~n_ywanymi _z oryginałem . zasadniczej szkoły budowlanej. W EPQ-R skala N ma 24 pytania: E . Każda osoba orzymywała zestaw kwestionariuszy ułożony w losowo ustalonej kolejności . Hans J. Claridge'a (Claridge i Broks. 1990). 2. miała doprowadzić do jak najWiern~ejsZej . 4. Autorz~ artykułu i anglista dokonali trzech niezależnych tłuma~zen 1?0 pytań EPQ-R. w naszej adaptacji (Drwal i Brzozowski. Opracowano też skróconą 48-pytanlową wers}ę. Brzozowskiego (1987 . Obok EPQ-R zastosowano jeszcze inne kwestionariusze. 1989). EPQ-R) liczy stwa obecnie 100 pytan (zam1ast 90) i charakteryzuje się lepszymi p~rametrami skali Psychotyzmu . ~Ie 1dobrze brzmiącej po polsku. Zre_widowana wersja EPQ (tj. 1995). trzecich i czwartych klas czterech ponadpodstawowych szkół lubelskich: zespołu szkół mechaniczno. który miał ją przetłumaczyć na angielski. Tłumacz był św1adomy. mała rozpiętość wyników (w populacji normalnej). Eysenck i Pauł Barrett (1985) uznając słuszność tych zarzutów. 1995a). Wersja wstępna została potem przekazana innemu angłi~cie . Zawiera on dwie skale: Schizotypii (STA) i Pogranicznych Zaburzeń Osobowości (borderline) (STB).1. opracowali udoskonałoną wersję EPQ. które następnie wykorzystano przy analizach trafności EPQ-R. bardzo skośny rozkład wyników. n!e ' W grudniu 1989 roku. Eysenck zapozna! się z naszymi badaniami i zaaprobował poslug1wame s1ę naszą adaptacją EPQ-R do celów badawczych. również w naszej adaptacji (Brzozowski i Drwal. Sybił Eysenck. 3. liceum ogólnokształcącego i liceum pocztowo-telekomun ikacyjnego. P -32 i K . Dokonali wymiany wielu pytań w skali Psychotyzmu EPQ oraz drobnych zmian w skalach Ekstrawersji i Neurotyzmu (skali Kłam­ poprawia~o).) og_ra_nlczył SI~ do uzupełnienia tłumaczenia podanego w ks1ązce Posp1szyła (1985). Były to: 1. 1984). PRZEBIEG BADAŃ l OSOBY BADANE W czerwcu 1989 roku zbadaliśmy 185 osób (79 chłopców i 106 dziewcząt) . P_os_tanowiłiśmy zastosować strategię wielokrotnego tłumacze­ ~~~ 1tłumacz:ni_a _odwrotnego (back translation). Skala Wartości (Value Survey) M. w którym większość pytań była wspólna z EPQ-R. Rokeacha (1973) w polskiej adaptacji P. opracowali wersję polską EPQ-R.23.

wynikami ymi pletn kom uzyskujemy próbę liczącą 454 osoby z ały pominięte z poEPQ-R i STQ. Kwestionariusze EPQ owiedzi "tak" zawierały własne standardowe instrukcje (odp wymagała a Wartości . ' ucz. Matematyki 43 111 r. Psychologii Razem: 172 38 14 4 56 44 33 39 116 38 16 454 177 . oc Q) "'ii5 ::::J Rodziny pacjentów OGÓŁEM o o 40 53 12 o 16-20 17.). sze po raz ariu kwestion (w tym wszyscy studenci) wypełniały pierwszy. Kraw. ości wart 18 po w awó rangawania dwóch zest roku zbadan o 1990 ca Od października 1989 roku do mar uczniowie z to Byli t). ::> Liceum Poczt."fałszywe").. Szk. Gryz 36 Tabela 2 ZACYJNEJ CHARAKTERYSTYKA PRÓBY NORMALI * OWE STAW _ GRUPY POD WIEK PŁEC N GRUPY MĘZCZVŻNI KOBIETY ZAKRES $REDNIA Zespól Szkól 40 Mech . własnych celów badawczych . Zas. nie" albo "prawdziwe" .75 22 18-29 13-76 277 13-76 20.-Eiektrycznych 53 ·~ zas. ziernika 1992 roku W okresie od grudnia 1991 roku do paźd adaptację EPQ -R do cztery inne osoby wykorzystały naszą io (UMCS). 61 ). Sam. Dla tych EPQ -R. Gryzie *kliniczna (rozp. Marii Curie-Skło­ kilka grup studenckich z Uniwersytetu i grudniu 1990 r. 'ucz. KAS i STQ głośno i komentowano. Zaleski ' ucz.89 20. Były to: B. Tech.nerwicy) *studenci i in.89 psychometrycznych Tabela 3 liczebność ZACYJNEJ CHARAKTERYSTYKA PRÓBY NORMALI GRUPY DODATKOWE* - BADACZE GRUPA B.liczeb 37 . Stosowano analogiczną procedurę i podo i Mach V otrzyskal iast co w czerwcu 1989.00 16 17-18 17.00 16 377 583 14 70 42 58 82 251 286 164 40 31 6 19 30 10 138 77 65 36 960 o 22. A Maurer *studenci zaoczni WSP J.99 ości y własn • Wyniki tych grup stanowiły podstawę analiz EPO-R N- 41 . które po raz pier i marcu 1990 r. Część osób zam rta) lub zaLike (typu u mała inną wersję skali Makiawe lizm Sch eości Wart ę Skal miast Skali Wartości Rokeacha 275 tych ód 1995). Kwestionariusza Aprobaty Społ dto bada pona była osób 124 tych Claridge'a. Spoi. Cha rakte jest w tabeli 2.35 18-33 20.55 22-46 29. 1992 .65 17-70 33. Wśr lerowskich (Brzozowski. Odpowiedzi 31 osób zost rystyka grupy podana wodu niekompletnych danych. Budowlana ·c: Liceum Ogólnokształcące 70 tj 81 ekom. Inst -R.85 16.83 ado op~acowan la norm oraz osz • Wyniki tych grup zostały wykorzystane ych pomiaru. z nas w Biorąc pod uwagę wszystkie osoby zbadane prze pacjeni powinowatych 1989 i 1990 roku oraz grupę krewnych z J.-Tel Razem: 244 105 58 81 139 82 1r.retest (stabilnoś stałe osoby Pozo między badaniami wynosił około 9 miesięcy. Historii i Filozofii 47 11 r.rukcję do niej czytano zawsze była pierwsza zestawie . cowania rzetelności i błędów standardow ność N . 275 osób (97 chłopców i 178 dziewczą iśmy w edzil odwi y wsz tych samych szkół. Strelau •uczniowie ' studenci •różne zawody z. Szk. Tuźnik (1990) w prze aną tów psychiatrycznych.06 16. LO OGÓŁEM N WIEK PŁEĆ MĘZCZVŻN I KOBIETY ZAKRES $REDNIA 2 23 28 72 113 209 99 4 31 4 20 39 23. związku z oceną trafności EPQ-R (opis tej gru py.) oraz czerwcu 1989 r.26 14-20 17. Skal . 1993. poza nie h dwukrot osób znalazło się 124 uczniów badanyc skal i ecznej mocą EPQ -R . (a po raz drugi w lutym im. dowskiej (przebadanych w październiku bny zestaw testów. Ods tęp ci) obliczenie rzetelności test. zbad por. Część spośród ch V) albo badana za na dwukrotnie skalą Makiawelizmu (Ma im -skalą Makiawedrug pierwszym razem skalą Mach V i za rup możliwe było podg lizmu w wersji typu Likerta.55 19-30 23. s.

W skali E Polacy są bardziej ekstrawertywni od Brytyj czyków. 5. ŚREDNIE l ODCHYLENIA STANDARDOWE DLA SKAL EPQ-R ' Dokładniej : są to badania wykonane przez osoby z Pracowni Temperamentu Wydzialu Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. i w Wielkiej Brytanii kobiety uzyskują wyniki znacznie wyższe niż mężczyźni. Charakterystykę dodatkowej grupy 960 osób zawarto w tabeli 3. N i K są znacznie wyższe od średnich brytyjskich . dr hab. którą kieruje prof. 5. jak i w Wielkiej Brytanii kobiety uzyskują znacznie niższe od mężczyzn wyniki w skali P. Jan Strelau. Normy opracowano na podstawie wyników pochodzących od 1414 osób (454 osoby przebadane przez nas w latach 1989-1990 i 960 osób przebadanych przez pozostałych badaczy w latach 1991-1992). 39 . 1995). J . to w Polsce różnice są mniej wyraźne. Średnie polskie wyniki w skalach P. W podręczniku te dodatkowe dane wykorzystano do opracowania bardziej wiarygodnych (bo opartych na większej i różnorodniejszej próbie osób) norm stenowych oraz do oszacowania rzetelności (zgodności wewnętrznej) . Maurer (WSP w Krakowie). Tak w Polsce .dla uczniów. W tabeli 8 podano średnie wyniki w skalach EPQ-R pochodzące z badań własnych i z kilku badań brytyjskich .A. z podziałem na płeć. Zaleski (KUL). Wymienione osoby udostępniły nam wyniki swoich badań . ale to raczej mężczyźni uzyskuj ą wyższe wyniki (zwłaszcza w grupach studenckich). Strelau 8 (UW) i Z. PSYCHOMETRYCZNE WŁAŚCIWOŚCI EPQ-R W tym rozdziale zestawiliśmy wyniki badań wykonane polską i angielską (oryginalną) wersją kwestionariusza. standardowych błędów pomiaru i przedziałów ufności.1. W skalach E i K różnice są mniej stabilne. Szczególny udział w przeprowadzeniu tych badań miał dr Bogdan Zawadzki. W skali N kierunek różnic jest odwrotny: i w Polsce.mniej ekstrawertywne (bardziej introwertywne) od kobiet brytyjskich . 38 W tabelach 4-7 przedstawiono średnie i odchylenia standardowe wyników w skalach EPQ-R dla całej grupy 454 osób i osobno . który jest równiet autorem szerokiej charakterystyki psychometrycznej naszej wersji EPQ-R (Zawadzki. studentów i rodzin pacjentów. Polki . by Czytelnik łatwo mógł ocenić zalety i wady naszej adaptacji. O ile w badaniach brytyjskich kobiety uzyskują wyższe wyniki w skali E niż mężczyźni.

26 5.15 4.22 4.08 3.70 8.62 4.90 4.62 244 105 139 8.30 3.30 454 Uczniowie Mężczyźni Kobiety Studenci Mężczyźni Kobiety Rodziny pacjentów Mężczyźni ŚREDNIE (M) l ODCHYLENIA STANDARDOWE (SD) SKALI EKSTRAWERSJI GRUPA M SD N 9.96 5.95 8.02 9.15 172 56 116 Studenci Kobiety 13.79 3.60 9.05 7.30 4.42 5.00 13.38 244 105 139 9.54 3.06 7.25 14.80 3.93 8.22 14.37 12.61 11.42 38 16 22 Cala próba 8.24 5.18 5.04 14.86 4.93 11 .29 15.67 3.21 244 105 139 Uczniowie 14.77 3.79 4.08 4.95 172 56 116 Kobiety 7.92 4.87 2.72 13.74 4.76 3. 3.25 11 .59 4.34 38 16 22 Cala próba 12.05 2.90 454 GRUPA Mężczyźni Kobiety Mężczyźni Kobiety Rodziny pacjentów Mężczyźni Tabela 5 Tabela 7 ŚREDNIE (M) l ODCHYLENIA STANDARDOWE (SD) SKALI SD N 15.45 9.80 454 Uczniowie Mężczyźni Kobiety Studenci Mężczyźni Kobiety Rodziny pacjentów Mężczyźni 40 M KŁAMSTWA M GRUPA SD N 8.72 172 56 116 Studenci Kobiety 11 .58 244 105 139 Uczniowie 13.61 172 56 116 Kobiety 9.48 15.48 6.24 10.09 4.43 4.70.02 5.89 454 Mężczyźni Kobiety Mężczyźn i Kobiety Rodziny pacjentów Mężczyźni 41 .83 4.27 38 16 22 Cala próba 14.92 4.10 3.65 3.40 4.11 12.98 4.43 3.04 9.GRUPA M SKALI PSYCHOTYZMU SD N 11.14 38 16 22 Cala próba 9.47 5.94 9.42 7.66 5.ŚREDNIE (M) l ODCHYLENIA STANDARDOWE (SD) Tabela 4 Tabela 6 ŚREDNIE (M) l ODCHYLENIA STANDARDOWE (SD) SKALI NEUROTYZMU .

1968.95 9. neurotycznych. 1987).66 11 . lęko­ we.65 10.00 13.Eysenck i in.21 14. 1961 . 1971.68 9. ale żadnej nie można uznać za reprezentatywną dla populacji młodzieży i dorosłych danego kraju . nieszczerych.78 12.2. np. III .66 7.51 14. s. Gattell i Scheier.02 14.) wyniki w kwestionariuszach osobowości niż badani w innych krajach (por. depresyjne.Corulla (1989): studenci. (1985) oraz W. Dla porównania podano wskaźniki dla dawnej wersji skali P (EPQ). że rewizja skali tylko częś­ ciowo poprawiła rozkład wyników.53 12. polskie kobiety.jest on nadal skośny. częstszego w Polsce praktykowania badań anonimowych i z wielu innych przyczyn.63 10. E 42 43 Polska .33 7. że Polacy uzyskują bardziej . w których przedstawiono by rozkład wyników dla pozostałych skal EPQ-R. studenci. 1985. (1985): studenci.Corulla (1987): studenci (92 mężczyzn i 215 kobiet).54 12. Płużek. V . Możliwe . nauczyciele. częścio­ wo przezwyciężonym w EPQ-R. Rysunek 1 (zrekonstruowany na podstawie Fig. 5.09 9. Eysenck i in. 1 i Fig. Dalej idące interpretacje różnic w skalach EPQ-R między kobietami i mężczyznami oraz między krajami wymagałyby jednak przeprowadzenia nowych. nie kontrolowane zmienne.patologiczne" (neurotyczne.46 6.29 14. We wcześniejszych badaniach często stwierdzano.30 7.być może. W naszych badaniach wskaźniki niewiele odbiegają od zera i są zbliżone dla mężczyzn i kobiet.18 10.badania własne: uczniowie.Corulla (1988): studenci (58 mężczyzn i 134 kobiety). jest wyraźna skośność rozkładu .92 III IV V Skala N Mężczyźni Kobiety Skala E Mężczyźni Kobiety Skala P Mężczyźn i Kobiety SkalaK Mężczyźni Kobiety czyć o złym samopoczuciu Polaków. ROZKŁADY WYNIKÓW W porównaniu z wynikami badań brytyjskich polskich mężczyzn można uznać za bardziej psychotycznych. introwertywne. policjanci. itd.. ekstrawertywnych. 2 z pracy: Eysenck i in.77 15.91 5.55 14. z badań S. że za obserwowane różnice odpowiadają zupełnie inne.autoprezentacji negatywnej" nie wydaje się prawdopodobna.31 3.liceów.74 13.13 12. Grupa polska była znacznie mniejsza i bardziej jednorodna niż angielska. neurotyczn e.10 6. Choynowski.47 10. Nie zawsze musi to świad- mankamentem skali Psychotyzmu EPQ. 26) pokazuje.31 12. może wynikać ze złego tłu­ maczenia testu.80 8.66 5. IV .szczerości i otwartości Polaków. Wolińska i Drwal.Tabela 8 ŚREDNIE WYNI KI W SKALACH EPQ-R MĘ2:CZYZN l KOBIET W POLSCE l W WIELKIEJ BRYTANII WIELKA BRYTANIA POLSKA l 11 11.J.14 13. Corulli (1987). mechanicy i inni (31 2 mężczyzn i 288 kobiet). że w naszych badaniach wyższe wyniki w skalach P i N wynikają z charakterystycznej dla Polaków szczerości i skłonności do narzekania lub do stosowania .43 9.49 4.63 6.64 8.17 15. Wyniki polskie przedstawione na rysunku 2 mają rozkład zbliżony do normalnego.62 7.Pearson (1988): studentki terapii zawodowej (51 kobiet).za bardziej psychotyczne.badaniach uczniowie to niemal wyłącznie uczniowie szkół zawodowych . Hipoteza. uczennic e. Grupy brytyjskie są bardzo różnorodne i słabo określone . rodziny pacjentów (177 męż­ czyzn i 277 kobiet) Wielka Brytania: l . Jedynie Corulli (1987) udało się uzyskać podobnie dobre wskaźniki i to tylko dla mężczyzn .37 5.88 5. różni chętni (408 mężczyzn i 494 kobiety). specjalnie zaplanowanych badań .72 10. W naszych . Dlatego w tabeli 1O podaliśmy jedynie wskaźniki skośności i kurtozy dla skal N. Nie znaleźliśmy publikacji.88 13.24 7. 11 . wobec tak wysokich wyników w skali K (zwłaszcza u Polek). nieszczere. Poważnym . W tabeli 9 podano wskaźniki skośności i kurtozy dla skali P z badań własnych . większej .95 7.

niż skala P.120r----------------------------------------100 50 r-----------------------------------. . Skośność skal z angielskiej wersji EPQ jest porównywalna ze skośnością skal polskich (EPQ-R). Również skala P okazała się w badaniach angielskich gorsza od polskiej ... E i K są mniej skośne (bardziej zbliżone do rozkładu normalnego) niż w skali P. l . Podsumowując rozważania na temat skośności i kurtozy skal z naszej adaptacji EPQ-R trzeba stwierdzić. rozkłady wyników w skalach N... Dla pozostałych skal wskaźniki nie były bardzo wysokie. Rozkład wyników skali Psychotyzmu EPQ-R Polska lepsze . 1. ~. 1989). Rozkład wyników skali Psychotyzmu EPQ-R -Anglia (Eysenck i in.. 45 .dla porównania -wskaźniki skośności dla angielskiej wersji EPQ (Bental! i in . l l . l Mężczyźni Mężczyźni li l l l l 40 Kobiety ao l l l l l' l l '' 30 l l ł l l Kobiety l l l l l . Za to wskaźniki kurtozy w badaniach polskich były najlepsze w przypadku skali P. z wyjątkiem skali E. o 8 28 12 32 Wynik skali Rys. 'l ' l l l l l l :·l l l 10 l l l l l l Wynik skali 28 32 Rys. że uzyskane wskaźniki są satysfakcjonujące i pozwalają na stosowanie testów parametrycznych przy statystycznych analizach wyników. Najbliższa rozkładu normalnego była skala N. choć za najgorszą pod tym względem należy uznać skalę N. chociaż różnice między skalą E i P są niewielkie. 1985) i K z polskiej wersji EPQ-R oraz.. Skala E w przypadku mężczyzn okazała się nawet nieco bardziej skośna . chociaż te ostatnie są 44 o . 1. Jak łatwo sprawdzić.

58 0.50 0.67 -0.37 0. nauczyciele. Odpowiedzi na pytania EPQ-R są dychotomiczne.18 3.57 0.46 0.30 0.30 0.40 0. M PYTANIE 3 8 13 17 22 26 31 35 38 43 46 52 60 65 70 74 76 80 83 84 87 92 97 100 0.34 0. 25-pytaniowa.53 0.48 0. MOCDYSKRYMINACYJNA PYTAŃ Tabela 9 W tabelach 11-14 przedstawiono podstawowe charakterystyki pytań czterech skal EPQ-R.28 0.02 0.41 0.39 ~ r.53 0.46 0.57 0.23 0.39 0.15 0.89 0.18 0. .35 0.68 0.47 0.08 0.30 O.3.23 0. 1989.61 -0.48 -0.47 1.60 1.32 0.66 0.27 0.60 0.59 0.Bentaił i in.49 0.82 0.13 0.42 0.75 -0.46 0.38 0.23 0.własne: uczniowie.26 0.44 -0.34 0.59 0.16 Kobiety Ogólem KURTOlA Mężczyźni Kobiety Ogółem Polska.42 0.48 0.26 0.51 SKOŚNOŚĆ Mężczyźni Kobiety Ogółem KURTOlA Mężczyźni Kobiety Ogółem Wielka Brytania .39 0.77 0.42 0.48 0.39 0.71 0. studenci.27 0.48 0.41 0.62 0.83 0.58 2.51 0.15 0.60 0. MĘZCZYŹNI N= 177 Tabela 10 WSKAźN IKI SKOŚNOŚCI l KURTOZY DLA SKAL E.24 0.90 0.17 -0.39 0.40 -0. .61 -0.74 0. CHARAKTERYSTYKA PYTAŃ SKALI NEUROTYZMU: ŚREDNIA ARYTMETYCZNA (M) l KORELACJA Z WYNIKIEM OGÓLNYM SKALI (r~) Wielka Brytania: l 11 EPQ .48 0.48 0.63 0.49 0.50 0.34 0.45 0.20 -0.42 0.65 4.85 0.55 0.62 0.32 0.32 0.1) pytania z wynikiem całej skali pomniejszonej o to pytanie: z reguły jest ona niższa od zwykle obliczanej korelacji pytania z całą skalą.43 0.Eysenck i in.37 0.06 0.48 0. dlatego średnie dla pytań to jednocześnie frakcje odpowiedzi diagnostycznych .48 0.44 0.70 0.49 0.41 0.37 0.53 0. E i K dla części pytań diagnostyczna jest odpowiedź "nie".41 1.49 1.54 0.05 0. Dla każdego pytania podane są średnie arytmetyczne i wskaźniki mocy dyskryminacyjnej .34 -0.38 47 . (1985): skala P w wersji EPQ.46 E N K 0. .48 0.53 0.54 0. rodziny pacjentów (177 męzczyzn 1 277 Tabela 11 kobiet).44 0.55 0.38 0. (1985): studenci.40 -0.53 1. W skalach P.48 0.33 -0.badania 5.58 0.WSKAźNIKI SKOŚNOŚCI l KURTOlY DLA SKALI p W POLSCE l W WIELKIEJ BRYTANIJ WIELKA BRYTANIA POLSKA l 11 EPQ SKOŚNOŚĆ Mężczyźni 0.40 0. 46 -0.47 O.34 0.28 0. Ws kaźnikiem mocy dyskryminacyjnej pytania jest korelacja (r.35 1.38 KOBIETY N= 277 MĘZClYŹNI N = 177 KOBIETY N= 277 0.39 0.11 0. N i KW POLSCE (EPQ-R) l W WIELKIEJ BRYTANII (EPQ) POLSKA SKALE E WIELKA BRYTANIA N K -0.Corulla (1987): studenci (92 mężczyzn i 215 kobiet).41 0. 13 0. różni chętni badani na ulicach i za pośrednictwem poczty (693 mężczyzn i 878 kobiet).23 -0.Eysenck i in..29 0. W skali N diagnostyczne są wyłącznie odpowiedzi "ta k".

42 0.59 0.04 0.65 0.19 0.29 0.17 0.72 0.70 0.73 0.64 48 rk M MĘZCZYŹNI 0.11 0.22 0.07 0.53 0.17 0.37 0.39 0.38 0.51 0.13 0.54 0.03 0.Tabela 13 Tabela 12 CHARAKTERYSTYKA PYTAN SKALI EKSTRAWERSJI: ŚREDNIA ARYTMETYCZNA (M} l KORELACJA Z WYN IKIEM OGÓLNYM SKALI (rit} M PYTANIE 1 6 11 16 20 24 28 33 36 40 45 47 51 55 58 61 63 67 69 72 78 90 94 rk KOBIETY MĘŻCZYŹNI KOBIETY N = 177 N= 277 N -177 N =277 0.16 0.28 0.60 0.17 0.84 0.06 0.34 0.62 0.11 0.50 0.64 0.28 0.28 0.21 0.16 0.25 0.18 0.72 0.73 0.71 0.24 0.29 0.51 0.61 0.06 0.37 0.72 0.53 0.30 0.18 0.03 0.08 0.77 0.24 -0 .05 0.50 0.31 0.10 0.02 0.1 2 0.49 0.59 0.42 0.21 0.71 0.28 0.04 0.05 0.21 0.21 0.54 0.33 0.65 0.13 0.33 0.43 0.43 0.49 0.01 0.37 0.26 0.12 0.10 0.25 0.48 0.50 0.37 0.13 0.65 0.17 0.41 0.41 0.60 0.61 0.02 -0.16 0.56 0.61 0.07 0.1 6 0.39 0.55 CHARAKTERYSTYKA PYTAN SKALI PSYCHOTYZMU : ŚREDN IA ARYTMETYCZNA (M) l KORELACJA Z WYNIKIEM OGÓLNYM SKALI (r~) PYTANIE 2 5 7 9 12 14 18 21 25 29 30 34 37 41 42 48 50 54 56 59 64 68 73 75 79 81 85 88 91 95 96 99 MĘŻCZYŹNI KOBIETY MĘZCZVŹNI KOBIETY N= 177 N= 277 N .28 0.07 0.16 0.57 0.33 0.12 0.06 0.35 0.49 0.25 0.79 0.23 0.15 0.177 N =277 0.78 0.37 0.17 0.36 0.39 0.14 0.27 0.10 0.40 0.71 0.39 0.18 0.43 0.43 0.14 0.06 0.28 0.22 0.59 0.39 0.90 0.02 0.50 0.14 0.88 0.17 0.29 0.73 0.34 0.55 0.33 0.17 0.20 0.55 0.41 0.20 0.32 0.28 0.59 0.12 49 .76 0.74 0.34 0.53 0.89 0.44 0.44 0.26 0.25 0.12 0.49 0.35 0.45 0. 04 0.42 0.09 0.08 0.05 0.26 0.46 0.31 0.18 0.25 0.41 0.13 0.17 0.47 0.21 0.55 0.24 0.42 0.38 0.76 0.01 0.42 0.20 0.29 0.31 0.13 0.81 0.46 0.75 0.68 0.51 0.07 0.08 0.22 0.33 0.22 0.72 0.85 0.76 0.46 0.27 -0.20 0.35 0.10 0.30 0.26 0.24 0.42 0.36 0.

53 0.06 0.41 0. Jedynie w skali P znajduje się kilka pytań yzn mężcz grupie w i ionej ujawn niskiej mocy dyskryminacyjnej pyi w grupie kobiet.•27 -0. · dzy m~ Tabela 15 SKALE P-E P-N P-K E-N E-K N-K INTERKORElA CJE SKAL EPQ-R WIELKA BRYTANIA POLSKA III 11 l IV KOBIETY MĘŻCZ'ftn KOBIETY MĘŻCZYltł KOOIET MĘŻCZYltł KOBIETY t.14 -0. Polska wersja EPQ-R .30 0.20 -0.08 -0.00 0.35 0.07 -0.25 0.08 0.32 0.12 0.23 0.36 0.16 -0.04 0.13 -0.71 0.15 -0.51 0.34 0. (por. IV . 1 e korelacje r.08 0.34 0.20 0.02 -0. cji adapta j polskie planowanych zastosowań transz cji.14 0.24 0. ostate ęła charakter translacji i jako taka osiąg n na~1~ ~ en1u Nie wymieniano więc słabyc h pytań po przeprowad~ c e mpirycznych .16 0. . Stosun kowo n iższa wartość pytań skali P znajdu (hooczywiście odbicie w gorszych wskaż n ikach rzetelności mogeniczności) tej skali.30 0.też ~PQdo dąząc .24 0. Mimo to udało się uzyskać dużą mezaleznos .Tabela 14 CHARAKTERYSTYKA PYTAŃ SKALI KŁAMSTWA: ŚREDN IA ARYTMETYCZNA (M) l KOREl ACJA Z WYNIKIEM OGÓLNYM SKALI (r~) M PYTANI E 4 10 15 19 23 27 32 39 44 49 53 57 62 66 71 77 82 86 89 93 98 datnia k?relacja . 10 0.43 0.39 0.14 -0.Corulla (1987).67 0.28 0.52 0.04 -0.21 Więksiość pytań EPQ-R charakteryzuje się zadowalającymi o parametrami.56 0. Bliższy opis grup oraz liczebności -zob.45 0. d skal.14 0.08 0. Drw~l.23 -0.18 0.29 0.25 0.19 -0.20 -0. 56 i 64 (to je ujemn e). wytłum ł potrafi nie autor sam czego 1988).08 Polska .do ach Corulll (1987. 16 -0. Korelacje poniżej O.08 0. 51 .30 0.54 0.17 -0.39 0.15 0.08 -0.39 0.02 -0. o c zależe na powin pytań nie wymia o ja Ewent ualna decyz .13 0.26 0.29 0.58 0.46 0.29 -0.08 -0.06 -0. 5.36 0..26 0.1 9 0..05 -0.43 0. podobną korel ację E i N zaobserwow~ł Choyn e z Wlększo­ zgodn są 1 e wyższ nie nie są wyraż w polsce nieco silniej skorelowana (ujemn ie) z iła w badam skalam i p i K wystąp . Ekstrawersja 50 n euro~yzmem .49 -0.43 0.43 0.10 0. (1985): 11 .13 -0.53 0.78 0.34 0.37 0.ą wyników brytyjskich .33 0.42 0.1O dla obu płci mają nawet ie ostatn tania o numer ach : 5.08 0.4.45 0.30 0.16 -0. INTERKORELA CJE SKAL EPQ-R Korelacje między czterema skalami EPQ-R są dość podob jest ne w Polsce i w Wielkiej Brytanii (tabela 15). 9.72 0. MĘZCZVL:NI KOBIET Y MĘ2:CZYL:NI KOBIETY N=177 N= 277 N = 177 N= 277 0. 1990).Corulla (1988). III .07 -0.37 0.71 0.09 0.13 0.16 -0.22 0.12 -0.(ŻClfiNKOOIETY M~l 0.04 -0.32 0. aczyc.41 0.02 -0. .46 0. Nies~odziewana.37 0.06 -0. zg.55 0.23 0.45 -0.67 0. adapta ury proced y zmian decyzja taka wymagałaby lacji na przykład na parafrazę. że inwen tarze Eyse~cka <.59 0. owsk1 ~ 1 968) .29 0.39 0.16 O.23 0.22 -0.54 0.29 0.44 0. 14.12 -0.37 0.32 -0. kowej czynm y analiz iem zystan tworzo no z wykor uzyskania jak najbardziej n iezależ nych skal.36 0. R) Trzeba przypo m nieć.odme z teorem~ tycznymi założeniami Eysencka.45 0.27 0.26 0.03 0.30 -0.38 0.badania własne Wielka Brytania: l .18 0.15 0. tabela 8.03 O.23 0.20 0.27 0.15 0.15 0.12 0. posła? czną.Corulla (1989).19 -0.54 0.Eysenck i in.49 0.59 0.06 0.

79 0.85 0. Maciejczyk (1990) - N• 92 N . • J.82 0.73 0. przekraczająca O. Tabela 18 ZGODNO$ć WEWNĘTRZNA SKAL EPQ-R W POLSKICH BADANIACH J. inf. IV .87 0.76 0.75 0. Przerwa między pierwszym a drugim badaniem wynosiła średnio 9 miesięcy. 5. Maciejczy k.1. III .83 CNA PRÓBA Dla porównan ia podano w tabeli 18 oceny rzetelności skal 9 EPQ-R z badań J.72 Stabilność skal EPQ-R jest zupełnie zadowalająca .70 tylko w grupie studentów.Corulla (1987). 215 IV MĘŻCZ'IiM KD!llflY ~ KOllifTY N • 134 N• 312 N • 288 N· 58 0.85 0. MACIEJCZYK l W BADANIACH BRYTYJSKI CH SKALA N E p K POLSKA N= 66 a b 0.81 WIELKA BRYTANIA II I 11 l MĘŻCZ'itN KOBIE!Y N • 494 N• 408 MĘiczvtN KOOIEIY 0.73 0.67 0.73 0.75 0. który w przypadku EPO·R powinien być identyczny ze wspólczyMikiem alfa Cronbacha.5. N E p K 0.2.82 0.J.87 0.73 0.78 0.Corulla (1989).86 0.78 0.5.77 0.Tabela 17 5.77 a . oraz dane z kilku badań brytyjs~ich_..82 0. Grupa 124 dziewcząt i chłopców została dwukrotni e zbadana EPQ-R. 52 N E p K MĘZCZVŻNI KOBIETY UCZNIOWIE STUDENCI N=45-4 N= 177 N =277 N= 244 N= 172 RODZI NY PAC JENTOW N= 38 0.90 0.83 0.83 0. (1985).61 0. Nie spotkaliśmy w literaturze innych badań nad stabilnością skal EPQ-R.obliczając stabilność bezwzględną oraz zgodność wewnętrzną skal.z _wyjątkiem skali Pdazupełnie zadowalające.81 0. Jednak znowu skala P okazuje się mniej rzetelna od pozostałych skal EPQ-R.66 0.83 0.80 0. STABILNOŚĆ BEZWZGLĘDNA Stabilność bezwzględna została oszacowa na tylko dla uczniów.84 0. 11 .84 0. ZGODNOŚĆ WEWNĘTRZNA Podstawą oceny zgodności wewnętrznej skal EPQ-R były współczynniki alfa Cronbacha. osobista) .82 0.75 0. Maciejczyk Wielka Brytania: 1 . Maciejczyk (1990.84 0. Maciejczyk obliczala wspólczynnik 20 Kudera·Richardsona.79 0.Corulla (1988).73 0. Wyjątkowo wysoki współczynnik stabilności uzyskała skala E.86 0. Najniższa jest rzetelność skali P.58 0.80 0.86 0.80 0.85 0.89 0.82 0. która przebadała 66 słuchaczy wyższej szkoły wojskowe j naszą i własną wersją EPQ-R.88 0.83 0. Maciejczy k i wersją brytyjską. Skala P okazuje s1ę ~etelna w _ba_ ) brytyjskrch badanrach w li dominowa (studenci niach studentów oraz w badaniach J.84 0.78 0. Współczynniki korelacji między wynikami obu badań podane są w tabeli 16.Eysenck i in.nasza wersja b .83 0.85 0. Podano je w tabeli 17.82 0. zaś w niewielkiej grupie krewnych i powinowatych pacjentów psychiatry cznych osiągająca zaledwie 0.45 0.84 0. 53 .5.84 0.73 0.87 0.81 0. Oceny rzetelności naszej wersji są nieco niższe w zestawremu z wersją J. ale . SKALA 5.83 0. Tabela 16 WSPÓŁCZYNNIKI STABILNO$CI BEZWZGLĘDNEJ (TEST-RETEST) SKAL EPQ-R DLA UCZNIÓW (N= 124) SKALA r.wersja J.82 Polska.65 0.45.85 0.82 0. RZETELNOŚĆ WSPÓŁCZYNNIKI ZGODNO$CI WEWNĘTRZNEJ (ALFA CRONBACHA) DLA SKAL EPQ-R (GRUPY PODSTAWOWE) Rzetelność EPQ-R szacowano na dwa sposoby.81 0.81 0.83 0.

20 1. STANDARDOWY BŁĄD POMIARU l UFNOŚCI PRZEDZIAŁY Standardowy błąd pomiaru (SEM) obliczono na podstawie alfa Cronbacha.90 4 4 4 4 3 3 3 3 2. BY UZYSKAĆ GRANICE PRZEDZIAŁU UFNOŚCI współczynników rzetelności SKALA Tabela 19 (ALFA CRONBACHA) DLA SKAL EPQ-R (GRUPY PODSTAWOWE l DODATKOWE ŁĄCZNIE) UCZNIOWIE SKALA MĘZCZVŹ. Pozwalają one ocenić.NI PU KOBIETY MĘZCZYŹ.96 1.NI KO BI ETY PU PU SEM SEM SEM t--c-.86 0.5.32 1.10 1.95 4 4 4 4 3 3 3 3 PU 1. jak grupy. Przedział ten jest symetryczny względem wyniku otrzymanego: < x -za SEM.87 0.76 0. TRAFNOŚĆ TEORETYCZNA Znajomość standardowych błędów pomiaru (zob.z określonym prawdopodobieństwem.82 0.91 4 4 4 4 3 3 3 3 2.3.85 0.6.12 1.6. a przy czym skala P powinna wyżej korelować zSTB.15).96 2.99 2. W tabeli 19 przedstawiono współczynni ki zgodności wewnętrznej skal EPQ-R dla uczniów.69 0. * ujemnych korelacji skal P i N z Kwestionariuszem Aprobaty Społecznej .94 4 4 4 4 3 3 3 3 Jak widać .67 0. *dodatniej korelacji skal P i N ze skalami Schizotypii (STA) 1 Pogranicznych Zaburzeń Osobowości (STB) z kwestionariusza STQ Claridge'a. s. w jakim znajduje się . 55 . TRAFNOŚĆ SKAL EPQ-R 5.NI DOROŚLI STUDENCI UCZNIOWIE Korelacje z wynikami kwestionariuszy osobowośCi Zgodnie z przewidywaniam i teoretyczn ymi i z wynikami innych badań należało oczekiwać: . studentów i dorosłych . do wyniku uzyskanego przez dowolną osobę badaną należy dodać 4 i odjąć 4 .70 DOROŚLI MĘZCZVŹ. dla dwóch poziomów ufności (0. Tym razem obliczeń dokonano dla grup podstawowych i dodatkowych łącznie.wartość odpowiadającą określone­ mu poziomowi ufności.NI KOBIETY N = 292 N = 166 N = 359 0.60 0. tabela 20) 54 PU SEM 0.NI N = 283 N E p K 0.11 1.76 pozwala na wyznaczenie granic przedziału ufności . by z prawdopodobieństwem 95% oszacować przedział.SEM ~ras% ~ras% ~85% 95% 85% 2.86 . zdefiniowanych tak. czyli przedziału .82 0. KOBIETY PU E WSPÓŁCZYNNIKI ZGODNOŚCI WEWNĘTRZNEJ MĘZCZYŹ. dla których zostały opracowane normy (por.78 STUDENCI KOBIETY MĘZCZVŹ.86 0.77 0. x + za SEM > gdzie x oznacza wynik uzyskany przez osobę badaną a Za .05 2.84 0.05 i O.prawdziwy wynik osoby badanej .90 0. 0.66 0.63 0.91 4 4 4 4 3 3 3 3 2. Tabela 20 STANDARDOWE BŁĘDY POMIARU (SEM) l WARTOŚCI (PU) JAKIE NALEZY DO l ODJĄĆ OD WYNIKU OTRZYMANEGO. Jeśli akceptuje się większy margines błędu .NI KOBIETY N= 105 N= 209 0.82 SEM 95% 85% N p K 2.5.06 1.86 2.94 2.02 2. przyj m uj ąc prawdopodobieństwo 85%.04 2.1.02 2.92 ~'SS% 4 4 4 4 3 3 3 3 MĘZCZVŹ. 5. 67-68) .25 1.81 0. * dodatniej korelacji skali K z Kwestionariuszem Aprobaty Społecznej (KAS) Drwala i Wilczyńskiej. W tabeli 20 podane są wartości umożliwiaj ące utworzenie przedziałów ufności .86 0. to do wyniku otrzymanego należy dodać 3 i odjąć 3.04 1.85 0. oddzielnie dla kobiet i dla mężczyzn .z prawdopodobieństwem odpowiednio 95% i 85% -w jakich granicach leży prawdziwy wynik osoby badanej. w jakim znajduje się jej prawdziwy wynik.21 1.60 0.

34*** E bezp ieczeństwo -0. co należy chyba uznać za oznakę braku trafności różn icowejSTAi STB. 56 -0. Obie skale Claridge 'a korelują bardzo podobnie ze skalami EPQ-R.13* 0.p< 0. że wysoki wynik w skali wiąże się z n iższąpozycJą w hierarchii wartości.24*** O.14* odważny o szerokich horyzontach pomocny -0 .02 -0.14* -0.09 0.1 2* 0.19** 0.12* 0.OS . Tabela 21 WSPÓŁCZVNNIKI KORELACJI MIĘDZY WYNIKAMI W SKALACH EPQ-R A WYNIKAM I W INNYCH KWESTIONARIUSZACH OSOBOWOŚCI KWESTIONARIUSZE OSOBOWOŚCI STQ (N= 306) STA STB SKALE EPQ-R p E N Tabela 22 KORELACJE MIĘDZY SKALAMI EPQ-R A OCENĄ WARTOŚCI ZE SKALI WARTOŚCI ROKEACHA SKALE EPQ-R WARTOŚCI -0.15* 0. Skala E powinna korelować z wartościami .23*** -0.02 0.17** -0.02 0. .39*** wolność zbawienie -0 .14* -0.05 . 57 .13* posłusz ny O.*dodatni ej korelacji skali P ze skalą Makiawelizmu.01 .23*** dostatnie życi e pokój na świecie przyjemność równowaga wewnętrzna K -0. 12* -0.18** narodowe rodziny dojrzała m iłość 0. 1991 ). Mimo to można dostrzec.24*** -0. * odpowiednich korelacji skal EPQ-R z deklarowaną ważnoś­ cią wartości ze Skali Wartości Rokeacha: skala P powinna korelować dodatnio z aprobowaniem indywidualistycznych i "przyjemnościowych" wartości .20*** 0.wynik ogólny liczony standardowo (punktacja 1-7) WOR .wynik ogólny liczony według klucza zredukowanego (punktacja 1-3) •• Korelacje są zgodne z oczekiwa niami. nieco wyższą korelację STB (niż STA) ze skalą P.26*** -0.60*** 0. jak oczekiwa no.03 0.15** -0. W tabeli podane tylko korelacje istotne statystyczn ie.15* 0.001 (test dwustronny) ••• Korelacje obliczone na podstawie wyników badania uczniów i studentów z grupy podstawowej (N = 267) oraz neurotyków (N = 100. (1988) podają bardzo podobne do naszych korelacje STA i STB ze skalami EPQ (wersja katalońska) .21*** -0. 22*** -0.14* uzdolniony wybaczający . 13* -0.24*** 0. Gryzie.38*** WOR 0.18** 0.p< 0. a ujemnie z aprobowaniem wartości konwencjonalnych i " prospołecznych".p < 0.01 .p< 0.05 -0. Ujemna korelacja oznacza.17** niezależny obdarzony wyobraźnią odpowiedzialny O.18** 0.12* ambitny czysty 0. towarzyskimi" . a nie traktować jako defekt skal EPQ-R.39*** (N= 332) -0.001 (test dwustronny) *** WO .17*** 0.30*** -0.p< 0.57*** N -0.68*** WARTOŚC IINSTRUMENTALNE MACH V (N = 306) wo K 0.17** 0.17** 0.17** . odwrotnego układu korelacji należało oczekiwać dla skali K.14* równość szczęście życie pełne wrażeń KAS p WARTOŚC IOSTATECZNE bezp iecze ń stwo świat piękna 0.12* -0.23*** · -0.p< O. Muntaner i in. które w innych przypadkach wykazują zupełnie odmienne układy korelacji.

Podejrzewanie osoby o wysokich wynikach w skali P o skłon­ ności psychopatyczne (por. tak jak luje w stopniu znaczącym z taki. aktywne}" 10 . Wbrew oczekiwaniom n1e korelują ze ~kalą E oceny wartości dotyczących przyjaźni . że skala P nie kore" W tabeli 22 podano skrócone na. . np.bezpieczeństwo narodowe (zabezpieczenie przed napaścią)". Strzałecki. miłości. ale są to jednak jego najwyższe korelacje . Skala P mierLy zatem coś więcej niż tylko nonkonformizm lub aprobatę społeczną (ściślej.en1e~ bardzi~J konwencjonalnych wartości i może wskazywac na k1erowan·1·~ sie aprobatą społeczną i konformizmem .prawdziwa przyJazn . 59 . Skala E istotnie koreluJ.wolność (niezależność osobista.uczciwy"... Tu podajemy pełne na.posłuszny". .obdarzony wyobraźnią (śmiały. .a kore~uJ.życie pełne wrażeń (podniecające.. 1969). znając j. n.. twórczej. niezależnej .kochający" .twy wartości w Skali Wartości. " Podobny obraz zaletności motna było zaobserwować w przypadku korelacji między wartościami ze Skali Wartości Rokeacha a skalami Makiawelizmu oraz skalami Schizotypii i Pogranicznycl\ Zaburze ń Osobowości z kwestionariusza STO Claridge'a. zadowolenie)" . samodzielny)". . szczególnie . Najwięcej istotnych korelacji dotyczy skali Psychotyzmu i (z reguły z przeciwnym znakiem) skali Kłamstwa. (por..zbawienie (zbawienie duszy.z oryg1nalnosc1ą . Sk. twórczy }". cen1ą odpowiedzialność.pokój na świecie (świat wolny od wojen i konfliktów)" . .• poczuci~ ?~~ona­ nia".. może wskutek niskiej rzetelności skali Mach..równowaga wewnętrzna (brak konfliktów wewnętrznych}" .. co znaczy. z aspiracjami)" 11 .hedonistyczne": . Najbardziej interesujące są korelacje EPQ-R z ocenami wartości ze Skali Wartości Rokeacha. Szeremet (1990) postawiła ~lpot.poczucie własnej godności" . . Orygmalnosc odpowiedZI (glo- występują w teście . życie wieczne)" .. Jedynie .mi ~arto..wyznawanie poglądów nie cieszących się aprobatą społeczną) .z wartością "odpowiedzialny (niezawodny..In telektualista". choćby dlatego..ezę .odpow1edz1alny : .. . brak nadmiernego pośpiechu )". . Korelacje z oryginalnością w testach twórczości Wartości cenione przez osoby o wysokich wynikach w s. przyjemność (miłe uczucia. .. . . . Makiawelizm..... .kali Psychotyzmu pozwalają przypuszczać . niekonwencjonalnej. . Koreluje ona z cen1. koreluje dość nisko z Psychotyzmem (skala P}. wolność wyboru )" .bezpieczeństwo rodziny (troska o najbliższych)" . Wyższe wyniki w skali P wiążą się z cenieniem wartości takich jak: ..uprzejmy". Wyłania się z tego obraz osoby aktywnej.c y wyżej. ..pogodny". odważny (broniący swoich przekonań)" .mądrość". . uprzejmy" .e ~ uzdolnieniami twórczymi . ~z­ nanie społeczne" oraz oceny wartości instrumentalnych : . T?rra~ce'a. że introwerty.. tabele 15 i 21 ).. Wallacha i Kogana..al.logiczny". uznania społecznego itd . Nie ko relowały istotnie z żadną skalą EPQ-R oc~ny nastę- pujących wartości ostatecznych: .p . E. . . ambitny (pracowity.. ~orelaCJa jest ujemna. . niezależny (nie podporządkowany nikomu . 1985) nie wydaje się jednak usprawiedliwione. .e szc. Nie. ze skala p EPQ-R koreluje z oryginalności ą odpowiedzi w tzw. indywidualistycznej. Barrona.~ciam i jak . • Podobny układ korelacji (choć z przeciwny~ z. Jest to dość spójny obraz osoby niezależnej . uczciwy".opanowany".szczęście (radość..nak1em) W'j~ kazuje skala Kłamstwa 12 .. Osoby z wysokimi wynikami w skali P wysoko cenią też wartości . .~ niekonwencjonalnością myślenia . że skala t. rzetelny) . Zbadała 82 studentów kwestionariuszem EPQ-R STQ Claridge'a oraz baterią testów uzdolnień twórczych 'wzorowanych na testac~ Guil~~rda.dostatnie życie (dobrobyt)".e EkstrawerSJI 1 Neurotyzmu wykazują znacznie niższe i mnieJ ko~s~kwe~tne korelacje z wartościam i. Jednocześnie nisko cenią wartości: .zwy.ze korelaCJI EPQ-R ze Skalą Wartości Rokeacha 1powołując s1ę na znaną tezę o związku twórczości z psychopatolog ią.. Pospiszyl. .Kwestionariusz Aprobaty Społecznej zdecydowanie koreluje ze skalą Kłamstwa (K) i podobnie jak ona -z innymi skalami EPQ-R (por. .. testach twórczości. 58 '' Korelacje skali K podobne są do korelacji Kwestionariusza Aprobaty Społecznej . uzdolniony (o dużych umiejętnościach)" .

Nie stwierdzono żadnych różnic między grupami w skalach P.01). W grupie . że podobną korelację z oryginalnością uzyskano dla skali Schizotypii (STA) z kwestionariusza STQ Claridge'a (r = 0. w całym zestawie testów jednej osoby) oceniało na skali od 1 do 5 punktów niezależnie dwoje sędziów kompetentnych.29. Porównanie dwóch grup osób bliskich pacjentom schizofrenikom ujawniło pewne różnice .od 0. w skali N różnica była bliska istotności statystycznej 61 . Można zauważyć. teściowa (1 ).46) a suma dwu ocen stanowiła miarę oryginalności. Tabela 23 WSPÓŁCZYNNIKI KORELACJI MIĘDZY ORYGINALNOŚCIĄ A WYNIKAMI W SKALACH EPQ-R OSOBY BADANE N SKALE EPQ-R p E N K Studenci Studentki 38 44 0.10 -0. tzn . które mają mierzyć skłonności do zaburzeń psychotycznych.balnie.45. że rodziny pacjentów uzyskały wyniki odbiegające od wyników uczniów i studentów: zdecydowanie niższe w skali P.03 -0.21 ). że udało się zbadać niewielkie i bardzo niejednorodne grupy (wiek od 13 do 77 lat. E i K. teść (1 ). 60 Wyniki Szeremet. mężowie (3) .61 do 0. 1977) nie powodowała godnych uwagi zmian korelacji z kwestionariuszami.23). test dwustronny Rozkład ocen oryginalności był silnie skośny.13 .24 0. bratowe (3) . n iezupełnie zgodne z oczeki- waniami (tabela 24 ).08 do -0. średnie wyniki w skalach EPQ-R podano wcześniej w tabelach 4-7 . mimo stosowania bardzo . p< 0. córki (2). z małżonków lub powinowatych. nieco wyższe w skali N i wyższe (zwłaszcza mężczyźni) w skali K. Warunek dobrowolności udziału w badaniach i poziom trudności kwestionariuszy spowodowały. żony (4 ).05. siostry (5) . Ponieważ badania te były inspirowane przez koncepcje genetycznych uwarunkowań schizofrenii . niższe w skali E. Skala E nie korelowała istotnie z żadną miarą twórczości . Tuźnik (1990) postanowiła sprawdzić. pracowników naukowych zajmujących się psychologią twórczości.20 0.09 0. Warto dodać. W grupie . Skala p jako jedyna korelowała istotnie (dodatnio) z ocenami oryginalności. czy pokrewieństwo z osobą chorą na schizofrenię wiąże się z podwyższonymi wynikami w skalach . jednak trans- formacja logarytmiczna tych ocen (zalecana np. oryginalność wyżej. Skala K korelowała z płynnością i oryginalnością ujemnie i znacznie słabiej (od -0 . można zatem uznać za potwierdzające trafność EPQ-R. Woody i Claridge (1977) uzyskali w badaniach studentów angielskich istotne korelacje skali P (z dawniejszej wersji inwentarza: EPQ) z płynnością (liczbą odpowiedzi) i oryginalnością (uniqueness) odpowiedzi w pięciu testach twórczości Wallacha i Kogana. Oceny sędziów korelowały ze sobą istotnie (r = 0. syn (1 ).krewnych" znaleźli się zatem: bracia (5 osób). Płynność korelowała z psychotyzmem od 0. skala N tylko w jednym z pięciu testów {0. wykształcenie od niepełnego podstawowego do wyższego) .12 0. grupę kontrolną utworzono z osób bliskich pacjentowi.12 0.20 -0. przez Woody'ego i Claridge'a.. matki (7).68. ale z nim nie spokrewnionych.22 RAZEM 82 0. grubej" miary twórczości i mimo dość niskich korelacji . ojcowie (3) . Różnice między krewnymi i powinowatymi pacjentów schizofreników J. Badania prowadzono w czasie odwiedzin w szpitalu psychiatrycznym oraz w domach pacjentów objętych opieką ambulatoryjną. Korelacje oryginalności ze skalami EPQ-R przedstawiono w tabeli 23.22* 0.p < 0.18 0.32 do 0.powinowatych" znaleźli się : szwagrowie (3) . w szczególności -w skali Psychotyzmu z EPQ-R i Schizotypii (STA) z kwestionariusza Claridge'a.

aby sprawdzić korelacje m1ędzy dw1ema wersJami skali Ekstrawersji. nie kontrolowano bowiem wielu zmiennych i nie udało się zbadać dostatecznie dużych i zrównoważonych grup (wyrównanych pod względem wieku .78 0. Macierz uporządkowano według wzoru Campbella i Fiskego w taki sposób.47 t 1. Temu służyły analizy korelacji skali Kłamstwa i Kwestionariusza Aprobaty Społecznej .35 N= 23 Powinowaci N= 15 11..wykazaniu kor..78 7. Choynowskiego (1968}.96 5. K) i dwóch "metod" (test. Dzięki przeprowadzeniu przez nas dwukrotnych badań EPO-R w tej samej grupie uczniów możliwe jest sporządzenie "macierzy wielu cech . Nie dysponujemy wynikami b~dań rów~oległymi ~ersjami EPO-R. Drwal..p < 0. E.) pulamej w Polsce adaptacji MPI M.wyższe wyniki uzyskali krewni pacjentów..73 9.schizotypią" . tu zamiast odmiennych metod użyto tego samego kwestionariusza (EPO-R).55 0. 63 .ŚREDNIE WYNIKI W SKALACH EPQ-R l STQ Tabela 24 DLA KREWNYCH l POWINOWATYCH PACJENTÓW-SCHIZOFRENIKÓW ! OSOBY BADANE SKALE EPQ-R SKALE STQ STA STB N E p K Krewni 14. Tabela 25 ANALIZA TRAFNOŚCI ZBIEZNEJ l RólNICOWEJ EPQ-R (Uczniowie. która ma wiązać się ze schizofrenią czy .08).40 3.. W tym przypadku współczynniki "trafności zbieżnej" to po prostu współczynniki stabilności (test-retest). por.. Jedyną istotną różnicę zaobserwowano w skali Pogranicznych Zaburzeń Osobowości (STB) z kwestionariusza STO Claridge'a .74 14. linią przerywaną . tzn.6 . Podkreślono współczynniki stabilności. 1989.47 11 .. o m . wykształcenia itd.27 0.wielu metod" i zastosowanie reguł Campbella i Fiskego (1959. że krewni wykazują w1ększe nas1leme cech patologicznych niż powinowaci. N= 124) 1989 N 5. Maciejczyk) lubEPO-R i pocentrowały się 62 m m 00 . Podkreślono współczynniki "trafności zbieżnej" (stabilności). TRAFNOŚĆ ZBIEŻNA l RÓŻNICOWA Dotychczasowe analizy trafności polskiej wersji EPO-R konna wykazaniu trafności zbieżnej .48 1. por.. N. Pomysł Campbella i Fiskego polega na badaniu tych samych zmiennych za pomocą maksymalnie odmiennych metod.67 2. 1989) do jednoczesnej analizy trafności zbieżnej i różnicowej ."trójkąty różnych cech.te~ potwierdzenie hipotezy. ale różnice wystąpiły nie w tej skali. 1987.26 9.61 11. retest). nie zawierającej jednak skali Psychotyzmu.33 6..00 11.33** ..elacji ze skalami mającymi mierzyć tę samą czy podobną zm1enną. W przyszłości warto porównać wyniki różnych polskich tłumaczeń EPO-R (na przykład naszego i J. aby powstała macierz czterech "cech" (P.01 . Linią ciągłą oznaczono "trójkąty różnych cech jednej metody". m E K p N E 1990 p K N E p K N E p K Przy współczynnikach korelacji pom i nięto zera. różnych metod". W tabeli 25 przedstawiono macierz korelacji między skalami EPO-R z dwukrotnych badań (w 1989 i 1990 ro ku) tej samej grupy 124 uczniów i uczennic. zastosowanego ponownie w odstępie około 9 miesię­ cy. test dwustronny (p < 0 . Badania te można jednak potraktować tylko jako pilotaż . U~yskano za. Neurotyzmu itd. Drwal .2. skali Psychotyzmu i kwestionariusza STO oraz skali Mach V itd.wartość t w teście t-Studenta .

Według Campbella i Fiskego (1959) korelacje w takiej macierzy powinny spełniać cztery warunki. Warunek ten jest dość dobrze spełniony. 11. aby we wszystkich trójkątach macierzy wystąpił ten sam układ korelacji. by współczynniki trafności zbieżnej były wyższe od odpowiednich współczynników korelacji znajdujących się w . które w danym czynniku mają swoje najwyższe ładunki. Wskaźnik trafności różnicowej (Npk) to także proporcja. z których dwa l:Jotyczą trafności . Tym niemniej. Jest to po prostu średnia arytmetyczna z ładunków czynnikowych (bez względu na ich znak) odpowiadających w danym czynniku (np . Tu ideałem jest zerowa wartość wskaźn ika. a liczba pytań w skali p równa jest 32. że skale polskiej wersji EPQ-R spełniają kryteria trafności zbieżnej i róznicowej . Cztery jest wskaźnikiem jej rzetelności (Mk). aby współczynniki trafności zbieżnej były wyższe od odpowiednich współczynników znajdujących się w "trójkątach różnych cech . kryterium Kaisera = 1) przeprowadzona na wynikach 454 osób ujawniła aż 34 czynniki wyjaśniające 66.. główne składowe. dała łatwe do zinterpretowania czynniki odpowiadające czterem skalom EPQ-R: l. Wskaźnik nasycenia skali daną cechą (eontent saturation) Postanowiliśmy także sprawdzić jaka jest struktura czynnikowa polskiej adaptacji EPQ-R. III. Na przykład .96. (0. 5. obliczyliśmy trzy wskaźniki. współczynniki trafności zbieżnej powinny być wysokie. Druga analiza.różnych metod" (zakreślonych linią przerywaną). Wskaźn ik Pk wyniósł zatem 23: 24 0. wyżej koreluje ze skalą P z 1990 r. to wskaźnik Npk wynosi 2 : 32 = 0. Na przykład .27).z E) o najwyższych ładunkach w tym czynniku. Warunek ten spełniają wszystkie skale EPQ-R. czyli sytuacja. 95-101) . (najwyższa .6 . że cztery najsilniejsze czynniki w EPQ-R są zgodne z czterema skalami kwestionariusza. Po pierwsze. Wskaźnik trafności zbieżnej (Pk) to proporcja twierdzeń lub pytań (items). w której ograniczono liczbę czynników do czterech . Warunek ten jest spełniony dla wszystkich skal. w której wszystkie pytania tworzące daną skalę mają najwyższe ładunki w danym czyn- = niku. Ostatni warunek Campbella i Fiskego wymaga. Helmes (1989) podaje za Comreyem (1973) nazwy wysokoś­ ci ładunków czynnikowych przydatne przy ich interpretacji: 64 65 . do ogólnej liczby pytań w skali. kłamstwo (3.3% wariancji.skali P. analiza potwierdziła . Okazuje się. Drugi warunek wymaga. W tym przypadku chodzi o liczbę pozycji z obcych skal.wg wartości bezwzględnej -jest tu korelacja ze skalą K: -0.06 .3. w której zadne pytanie z obcej skali nie ma najwyzszego ładunku w obcym sobie czynniku. tym lepiej. Najwyższa jest korelacja test-retest skali E. lm wskaźnik Mk jest bliższy jedności. najniższa . w czynniku pierwszym (neurotyzmu) 23 na 24 pytania wchodzące w skład skali N miały w tym właśnie czynniku swoje najwyższe ładunki. TRAFNOŚĆ CZYNNIKOWA czynniki wyjaśniały w sumie zaledwie 20 . drugie. skali E). Analiza czynnikowa 100 pytań (Varimax.8%) i IV. które mają najwyższe ładunki we własnym czynniku (skali). Wykorzystując do analizy ładunków czynnikowych obiektywne kryteria zaproponowane przez Helmesa (1989). psychotyzm (2. z jakąkolwiek inną ska lą z 1990 r. Trzeci warunek wymaga .8%) . · ekstrawersja {6. neurotyzm (7.4%). Jeśli zatem w czynniku psychotyzmu znaleziono dwa pytania z obcych skal Uedno ze skali N. skala P z 1989 r. Ładun ki czynnikowe z drugiej analizy podano w Aneksach (s. we wszystkich trójkątach powtarza się bardzo podobna hierarchia współczyn­ ników.58) niż skala P z 1989 r. do ogólnej liczby pytań w skali.00. czyli sytuacja.trójkątach różnych cech -jednej metody" (zakreślonych linią ciągłą). Ideałem jest wskaźnik 1 .8% wariancji.8% wariancji wyjaśnionej) . bowiem w tym większym stopniu skala jest nasycona daną cechą.ale zadowalająca . czynniku ekstrawersji) wszystkim pytaniom jednej skali (np. a jeden rzetelności.

68. .96 0. 34. NORMALIZACJA W porównaniu z wcześniejszą wersją angielską (EPQ) polska adaptacja EPQ-R ma znacznie lepszą trafność zbieżną (wskaźnik Pk) skal P i K oraz identyczną . tzn.30 nie spełn iają pytania nr: 19.96 0.96 0.54-0. 29. że minimalny ładunek czynnikowy pytania. Grupę dorosłych tworzą więc osoby powyżej 18 roku życia . 66 67 Normy opracowano na podstawie wyników 1414 osób zbadanych w latach 1989-1992.00 EPQ (wersja angielska) N"" M~ P. które ukończyły 18 rok życia .45 0.44-0. 25. Pytanie nr 64 ma nawet w skali P ładunek ujemny (-0.44 0.34). skala E.06 0. słaby (poor). 18 pytań spośród 32. tzn .32 - wspaniały (exce/lent).pytania nr: 1. Trafność różn icowa (Npk) wszystkich czterech skal polskich jest lepsza niż skal angielskich. n iż reszta pytań ze skali P. 54 . za: Helmes 1989). 0. 209 kobiet) w wieku 18-761at. dostateczny (fair). W skali N kryterium tego nie spełn iają pytania nr: 52. Podobnie jak w wersji angielskiej najczęściej wchodziły do obcych skal (wskaźnik Npk) pytania skali P: pytania nr 9 i 34 do skali N i nr 64 do skali E.trafność zbieżna Nok .66 0. że wskaźnik Mk skali P jest mniej niż słaby. 63. a skala Pbardzo złą.20). studentów i dorosłych . 64.7.62-0. 21 . Można powiedzieć za Comreyem. s. Gorzej wyglądają wskaźni­ ki rzetelności (Mk) naszych skal.45 0. dobry (good).70-0. choć i te są dalekie od doskonałości. 82 i 98.05 0.04 0. Naturalnie.rzetelność (nasycenie) stanowi ą przeciętne wyniki z pi ęciu badań Warto jeszcze poświęcić nieco uwagi ładunkom poszczególnych pytań .90 0.do skali P. Charakterystyka grup składają­ cych się na próbę normalizacyjną podana jest w tabelach 2 i 3 (rozdział 4 ). a wskaźniki skal E i N są bliskie dostatecznego.dane dla wersji angielskiej (Helmes. studenci to też dorośli .00 0. Osoby badane zostały podzielone na trzy grupy: uczniów.38 0. 0.95 0. w skali E .91 1. trzeba będzie zmienić sposób punktowania go (klucz). 5.10 0. 12. N"' M. 61.20 . mają wykształcenie podstawowe. 9.14 0. Z punktu widzenia tego kryterium skale N i K są najlepszymi skalami EPQ-R.35 . Są one nieco niższe od wskaźników skal angielskich . co stanowi ponad połowę (!) pozycji tej skali.48 0. tj. stanowi przeciwieństwo pozostałych pytań . 60 i 92. . Tabela 26 WSKAźNIKI TRAFNOŚCl i RZETELNOŚCI CZYNNIKOWEJ EPQ-R ORAZ ANGI ELSKIEJ WERSJI EPQ* SKALA N E p K EPQ-R (wersja polska) P. 5. 360) P. Pytanie nr 70 (ze skali N) wchodziło -z dość wysokim ładun kiem 0. Podobnie pytanie nr 40 (ze skali E) wchodziło do skali P (z ładunkiem 0. które nie uczą się i nie stud iuj ą. .0. G rupa ta liczy 314 osób (105 mężczyzn . średnie lub wyższe i pracują w różnych zawodach .30. W tabelach A-D znajdujących się w Aneksach na końcu podręcznika podano normy stenowe dla czterech skal EPQ-R. 18. 72. Jeśli w przyszłych analizach pytanie to będzie konsekwentnie otrzymywało inne ładunki. 69 . 81 i 88 .71 i wyższy 0. średnia wieku wynosi 33. 62.dość dobrą.trafność różnicowa M.63 0. 56.38 . osoby.55 0. bardzo dobry (very good). Powszechnie przyjmuje się (Gorsuch 1974.26 0. skali K zaledwie słaby. 40. 7. w skali P-pytania: 2.14 0. W skali K podanego kryterium 0.44 0.08 0. Wśród uczniów uczę­ szczających do starszych klas są również osoby powyżej 18 roku życia . 75. 1989. 14.skal E i N (tabela 26).31 0. który można zaakceptować wynosi 0.

a kobiety.63 8. a zarazem mniej neurotyczni niż dwie pozostałe grupy. Tabela 27 WYNIKI W SKALACH EPQ-R UCZNIÓW. ponieważ uczniowie.09 13.wartość F w analizie wariancji .05).26 9. ze średnią 20.35.92.50 8.49•• 21 .12 i 8. t= 12.WYNIKI JEDNOClYNNIKOWEJ ANALIZY WARIANCJI (ONEWAY) PRZECIĘTNE SKALA N E p K F $REDNIE ARYTMETYCZNE UCZNIOWIE STUDENCI 12.84 14.60 8.001 .42.001 Uczniowie byli bardziej ekstrawertywni i psychotyczni niż studenci i dorośli (test Scheffego. .38 15. Wyższe wyniki uczniów w skalach E i P świadczące o więk­ szej towarzyskości i .59). Normy zostały opracowane oddzielnie dla każdej grupy.43. STUDENTÓW l DOROSŁYCH .44) i K (9. 359 kobiet) w wieku 18-26 lat.50 DORO$LI 13.wyższe niż mężczyźni w skali N (14.p < 0. t= 7.34.32 F 14.05 .13. Te ostatnie mogłyby odzwierciedlać trwający już od szeregu lat kryzys społeczny wywołany przemianami ustrojowymi.78 8. wszystkie różnice 68 istotne na poziomie p < 0. Tabele A-D zawierają osobne normy dla mężczyzn i kobiet.p < 0.77 i 11 .93 i 8. ponieważ mężczyźni uzyskiwali wyższe wyniki niż kobiety w skali P (średnie arytmetyczne odpowiednio 9. Dorośli z kolei byli bardziej podatni na aprobatę społeczną (skala K) niż studenci. t= 3.47).83•• 21 . Studenci liczą 525 osób (166 mężczyzn .86 13.prawdopodobnie . Potwierdza to ogólnie znaną prawidłowość według której kobiety są bardziej neurotyczne i bardziej zsocjalizowane n iż mężczyźni. studenci i dorośli uzyskiwali istotnie różne wyniki we wszystkich czterech skalach EPQ-R (tabela 27).48•• 4. p < 0.mniejszym zsocjalizowaniu mogą być związane z wiekiem lub (i) z tendencjami socjopatycznymi.30 9. .Uczniowie to grupa 575 osób (283 mężczyzn i 292 kobiety) w wieku od 13 do 20 lat ze średnią wieku 17 .

czy podane są dokładne daty badania i urodzenia.1. Przy numerach pytań wchodzących w skład danej skali wydrukowane są "okienka" na wysokości odpowiedzi TAK Badania kwestionariuszem EPQ-R można przeprowadzać indywidualnie lub grupowo. między innymi. badający także powinien sprawdzić. ponieważ w tych okolicznościach skłonni są porównywać swoje odpowiedzi i mogą ulegać wpływowi innych. Badani. w zależności od tego. ani na NIE. korelacja Pearsona. Psychotyzmu (P). że z dwu możliwości trzeba wybrać tę .32 pytania i Kłamstwa. co umożliwia precyzyjne obliczenie wieku badanych. Arkusz odpowiedzi zawiera miejsce przeznaczone na wpisanie podstawowych informacji o osobie badanej oraz numery pytań od 1 do 100 wraz z odpowiedziami TAK i NIE. Odbierając wypełnione arkusze. Bezwzględnie wymagana jednoznaczność odpowiedzi dość często stawia badanych w kłopotliwej sytuacji. Po wypełnieniu kwestionariusza warto poprosić osoby badane.2. Ekstrawersji (E) 23 pytania. Klucze polskie są identyczne z kluczami angielskimi (Eysenck. Średni czas wykonania testu wynosi około 20-25 minut. Po drugiej stronie arkusza znajduje się tabela . która jest bliższa osobie badanej. dlatego nadaje się on do wielokrotnego użytku. Składa się z trzech części: . Pytania z różnych skal są przemieszane ze sobą. która z nich jest diagnostyczna. Czasu badania nie ogranicza się .(K)21 pytań . Pytania należą do czterech skal: Neurotyzmu (N). Niekiedy osoby badane zakreślają obydwie odpowiedzi: TAK i NIE. czytają kolejne pytania i przy każdym z nich na arkuszu odpowiedzi zakreślają kółkiem jedną z dwu odpowiedzi: TAK lub NIE. Eysenck i Barrett. aby sprawdziły. która służy do wpisywania wyników uzyskanych w poszczególnych skalach przez osobę badaną. 1985). PROCEDURA BADANIA * arkusza pytań. Jest to przydatne przy statystycznych testach parametrycznych (np. czy odpowiedzi są kompletne. Trzeba wówczas poprosić. 6. wiek traktowany jak zmienna kowariantna w ANOVIE). MATERIAŁ TESTOWY EPQ-R jest testem typu " papier-ołówek" . Badający powinien też sprawdzić. Klucze wydrukowane są na przezroczystych kalkach. Każdej skali odpowiada jeden klucz oznaczony nazwą tej skali. analiza regresji wielokrotnej. Przy grupowym wypełnianiu testu należy zadbać o to. ponieważ przy części pytań nie mogą się zdecydować ani na TAK. by wybrały jedną z nich . czy nie zostały pominięte odpowiedzi na jakieś pytania. Badani niczego nie piszą w arkuszu pytań . czy poprawnie została wypełniona metryczka . Na ewentualne pytania w tej sprawie należy odpowiadać. 70 71 6.lub NIE. PROCEDURA BADANIA l OPRACOWANIE WYNIKÓW 6. by badani nie siedzieli zbyt blisko siebie. w obecności respondentów. po zapoznaniu się z instrukcją i wypełnieniu metryczki .24 pytania. *arkusza odpowiedzi * czterech kluczy Arkusz pytań zawiera instrukcję informującą jak należy odpowiadać na pytania oraz listę 100 pytań .

tj . OBLICZANIE WYNIKÓW Do obliczania wyników służą klucze i arkusz odpowiedzi . Eysenck zakłada . Podobnie jest przy skali Ekstrawersji. Operując wynikami surowymi skali N możemy tylko uporządkować gru pę osób pod względem stopnia neurotyzmu lub zrównoważenia emocjonalnego. Jeśli pojawiająca się w . 175). n" daje więc badaczowi pewną kontrolę poprawności zliczania wyników. Suma punktów jest wynikiem surowym (WS) w danej skali. Ponieważ w EPQ-R używa się punktacji zero-jedynkowej. że w skali stenowej 1-4 sten oznacza wyniki niskie. Przyjmuje się (Brzeziński. Wyniki surowe dla każdej skali wpisujemy w tabeli na drugiej stronie arkusza odpowiedzi . steny". tak by numery na kluczu pokrywały się z numerami na arkuszu odpowiedzi. w rubryce oznaczonej WS. Granice między tymi kategoriami nie są jednak jasno zdefiniowane.3. 72 7. że nasilenie cech zmienia się w sposób ciągły i że mają one charakter wymiarów. że 1-4 sten otrzymują introwertycy. Następnie korzystając z tabel A-D zamieszczonych w Aneksach. a 5-6 ambiwertycy. Operuje jednak szeregiem pojęć .. Rubryka . W przypadku neurotyzmu jeden biegun to neurotyzm. a 7-10 wysokie. tj . Dlatego osoby. Jednak w przypadku tych skal istnieją powszechnie przyjęte sposoby interpretowania wyników. czy niskim nasileniu danej cechy.. które w skali N osiągają wyniki od 1 do 4 stena można uznać za zrównoważone emocjonalnie. 1978. Jeżeli w .introwertywne. dorośli . 7-10 ekstrawertycy. a ci którzy uzyskują wyniki odpowiadające 5 i 6 stenowi (grupa najliczniejsza.zrównoważenie emocjonalne...okienku" odpowiedź nie jest zakreślona kółkiem przypisujemy jej zero punktów. przypisujemy jej jeden punkt. należy odnieść otrzymane wyniki surowe do norm (dla odpowiedniej grupy . drugi . s. przeciętnym. 73 . umiarkowanie zrównoważoną (niezrównoważoną) emocjonalnie. Sprawa przedstawia się w zasadzie podobnie gdy wyniki surowe zamienimy na wyniki skal standardowych. INTERPRETACJA WYNIKÓW Wyniki uzyskane przez osobę badaną wymagają interpretacji ujawniającej ich psychologiczny sens. informująca o liczbie pytań w każdej skali. suma punktów nie może być wyższa od liczby pytań.. około 38% populacji) stanowią grupę pośrednią.6.i płci) i wpisać je w rubryce . Przede wszystkim należy zadać pytanie. jaka suma punktów świadczy o wysokim. Klucz dla danej skali należy przyłożyć do arkusza odpowiedzi . Osoby z wynikami od 7 do 1O stena to neurotycy. W tabeli wyników znajduje się rubryka oznaczona literą . osoby umiarkowanie ekstra.uczniowie. które ciągłe zmienne ilościowe rozbijają na nieciągłe kategorie jakoś­ ciowe. W taki sam sposób sprawdzamy z kluczem odpowiedzi dla kolejnych skal. n". Można przyjąć. 5-6 przeciętne . okienku" na kluczu widać odpowiedź zakreśloną kółkiem . studenci.

W skali Psychotyzmu steny 1-4 są charakterystyczne dla tzw. współczynniki wahały się w granicach 0. Przedstawiony poniżej schemat 3 jest zestawieniem hipotetycznych relacji zachodzących między tymi wymiarami i skłonnościami do chorób psychicznych jak i somatycznych .90.postawić zsocjalizowanie.z trzech (Warszawa. a w niewielkiej grupie krewnych i powinowatych pacjentów psychiatrycznych osiągnęły zaledwie wartość 0. Próba studencka. n iezsocjalizowanie. lntepretacja wyników za pomocą tych norm ma wyłącznie walor orientacyjny.75. Wszelkie jednoznaczne klasyfikacje są tu jednak nie na miejscu. Tym niemniej. należy pamiętać o kilku rzeczach. niekonwencjonalnymi. bierze się także pod uwagę kombinacje wyników w dwu lub trzech skalach równocześnie. że nasze interpretacje będą bardziej trafne w odniesieniu do grup niż do jednostek.44). ter tymczasowy. Warto także pamiętać. Przede wszystkim . Skala K nazywana skalą Kłamstwa mierzy aprobatę spodo przedstawiania się w korzystnym świe­ tle. Są więc niższe od wymaganego przy badaniach indywidualnych współczynnika 0. Steny 1-4 otrzymują osoby. Może być pomocny i można go weryfikować w badaniach nad różnymi grupami klinicznymi. Próba uczniowska pochodzi z dwu dużych miast (Warszawa. bardzo podatnymi na aprobatę społeczną i zarazem zsocjalizowanymi. Steny 7-1 O sygnalizują. że mamy do czynienia z osobami psychotycznymi.jak wiadomo . Jak wiadomo. czy może psychopatycznymi. że mamy do czynienia z osobami często nieszczerym i. (niezrównowa- zsocjalizowanie . 14 ).26-0. Próba dorosłych to przede wszystkim mieszkańcy Warszawy. gdzie nie dysponujemy wynikami bardziej precyzyjnych testów klinicznych lub diagnozami lekarskimi . ponieważ zostały opracowane na podstawie wyników stosunkowo nielicznej i niezbyt reprezentatywnej dla populacji ogólnej próby osób. podatność na aprobatę 74 Dokonując interpretacji wyników wyrażonych w stenach. ponieważ rzetelność trzech skal (N. Należy podkreślić. E. O wpływie socjalizacji na wyniki uzyskiwane w skali K. zamieszczone w tym poddręczniku normy stenowe mają charak- '' Schemat 3 został opracowany między innymi na podstawie wyników opublikowanych w poEysencka (1968. normy. Jeszcze niższa jest rzetelność skali P. łeczną lub tendencję Tabela 28 KATEGORIE OPISOWE DLA WYNIKÓW SKAL EPQ-R WYRAZONYCH W STENACH SKALE EPQ-R STENY N 1-4 zrównoważe n i e p E introwersja norma emocjonalne K sz czerość. ponieważ. którym nie zależy szczególnie na aprobacie . że ma on przede wszystkirT} znaczenie heurystyczne 13 . które mają mierzyć (0. Przedstawione wyżej kategorie opisowe dla wyników wyrażo­ nych w stenach zostały zebrane w tabeli 28. K) . są one równocześnie najbardziej szczere i najmniej zsocjalizowane. steny 7-10 syganlizują. kombinacja wyników w skalach N i E Uednostki zaznaczone na schemacie to steny) pozwala tam. osoby uzyskujące wysokie wyniki w skali P wykazują tendencje asocjalne i antysocjalne. Najwięcej trudu Eysenck i inni badacze poświę­ cili wymiarom neurotyzmu i ekstrawersji.84.i to zarówno ich zgodność wewnętrzna (alfa Cronbacha) jak i stabilność bezwzględna (r) -wahają się w granicach 0. podat ność na żenie) aprobatę 7-10 neurotyzm (niezrównoważenie emocjonalne) ekstrawersja psychotyzm? psychopatia? n ieszczerość. a skala P zawiera pytania.58-0.sama koncepcja psychotyzmu nie jest jasna. Lublin.72-0. Lublin). Ponadto skale EPQ-R są słabo nasycone zmiennymi . dręczniku 75 . n iepodatność na umiarkowane 5~ ambiwersja psychopatia? aprobatę umiarkowane: z równoważenie szczerość . s. Kraków).45 . które czynią ją mało spójną wewnętrznie . świadczą między innymi ujemne korelacje między skalami P i K. Analizując wyniki kwestionariuszy Eysencka.

wyniki mężczyzn mieszczą się w obszarze psychastenii. Schemat uwidacznia opisane wcześniej (por. D. a wyniki kobiet są na granicy tego obszaru. W ten sposób zasygnalizowano brak wyraźnych granic pod względem natężenia ekstrawersji między histerią a . Zachodzące na siebie obszary B i C (BC) oznaczałyby nerwicę psychasteniczno-hisna schemacie z obteryczną. mężczyzn i kobiet. 1. ponieważ większość badanych stanowili studenci. psychastenią i zdrowiem. nadciśnienia itp. Tak więc przytoczone dane empiryczne są zgodne z tym. Ponadto pola A i AB oznaczają zwiększoną skłonność do chorób serca. 76 Na schemacie 3 przedstawiono między innymi wyrażone w stenach przeciętne wyniki uzyskane w badaniach empirycznych (Gryzio.2. mieszczą się w obszarze zdrowia fizycznego i psychicznego.4. co może świadczyć o mieszanym charakterze nerwicy: psychasteniczno-histerycznym.h isteńi . Może to oznaczać zaburzenie psychopatyczno-histeryczne . (por. co wyżej napisano.--~---D D 6 6 -----------------.do chorób nowotworowych. Przyjęto . l l l l Zdrowie psychiczne i fizyczne l l l E l l l l l l l l l -~-~--.predyspozycji do określonych zaburzeń psychicznych. Dużymi literami oznaczono pola: A . a pole C . że najbardziej ekstrawertywni są psychopaci .pole psychopatii.psychastenii (dystymii). prawdopodobna skłonność do nowotworów. do nowotworów 77 . mężczyźn i. E .psychopatią. 1. x3 .nerwice. Wyniki grup kontrolnych. Z drugiej strony obszar histerii .-------------j Zrównoważenie emocjonalne Nowotwory? Jednostki na schemacie to steny. właściwie wszystkie zaburzenia fizyczne i somatyczne wiążą się z nasilonym niezrównoważeniem emocjonalnym (neurotyzmem). Niezależnie od poziomu ekstrawersji . Tym niemniej na schemacie obszar histerii (B) zachodzi na obszar psychopatii (A).. co zaznaczono literami AB. w których porównywano neurotyków z grupami kontrolnymi.nerwic histeryczno-psychastenicznych. graniczy z obszarem dystymii (C). 1991 ).2. kobiety. B.zdrowia fiZYCZ· nego i psychicznego.pole nieokreślone pod względem zdrowia (za burzeń) psychicznego.graniczącymi na schemacie 3 z trzech różnych stron .) różnice między osobami o różnych poziomach ekstrawersji. C . tj. 1991): x.zaburzeń z pogranicza psychopatii i histeńi .-.--- l l l DYSTYMIA Nowotwory? Neurotyzm HISTERIA PSYCHOPATIA Choroba wieńcowa l l l l l l :l A c AB l l l l 7 : l l ~ ~~ ----~-----------------~ ~------~-----. Skłonność do choroby wieńcowej serca. Posłużono się przy tym prezentowanymi w podręczniku normami dla studentów.. Zdrowie szło­ by więc w parze ze zrównoważeniem emocjonalnym i umiarkowanym poziomem ekstrawersji. a także pozwala podejrzewać istnienie tych zabu- wstępną diagnozę rzeń . BC. AB. Jak widać. r------~---------. x4 . Być może dalsze badania empiryczne nakreślą takie granice. rozdz.3. mężczyźni.nerwice.) byłaby charakterystyczna dla neurotycznych ekstrawertyków (na schemacie 3: pola A i AB). kobiety.norma. z ambiwersją. jeszcze mniej osoby zdrowe i najmniej dystymicy. Wyniki badań empirycznych (Gryzlo. Obszar histerii od dołu graniczy _ szarem zdrowia (D). Jak napisano. x2 . histerycy pod względem ekstrawersji znajdują się pomiędzy osobami zdrowymi i psychopatami. Schemat 3 HIPOTETYCZNE RELACJE MIĘDZY NEUROTYZMEM l EKSTRAWER SJĄ A SKŁONNOŚCIAMI DO CHORÓB PSYCHICZNYCH l SOMATYCZNYCH 1 0·~-----------------.norma. rozdz. mniej histerycy..

co sygnalizuje wynik niski lub przeciętny . Prostotę językową sformułowań staraliśmy się zachować równ ież w wersj i polskiej. to z powodu niewielkiej rzetelności tej skali (por. ZASTOSOWANIA Adaptowana przez nas najnowsza wersja kwestionariusza Eysencka jest przeznaczona do badania dorosłych i młodzieży od 16-go roku życia . to powinien być świadom możliwych błędów. że prawdziwy wynik leży (z prawdodpodobieństwem 95%) także w granicach 4-12 punktów. Pytania EPQ-R sformułowane są stosunkowo prosto i dlateg o wykształcen ie podstawowe wystarcza . co odpowiada 2-7 stenowi (po r. 17 i 19) i dużego błędu pomiaru (SEM . 20) jego wynik prawdziwy zawierałby się. ta b. ponieważ nie zależy im zbytnio na aprobacie społecznej.4. jeśli uczeń uzys kałby 8 punktów w skali P. raczej nie powinna być stosowana do d iagnoz. chociaż prawie wszystkie wcześniejsze kwestionariusze takie wersje posiadają. por.. 107). 8. 16. ekstrawersję złego przystosowania). Na przykład 8 punktów w ska li N oznacza co prawda .. 1. Ponieważ jednak u osób z chorobą nowotworową stwierdzano niski poziom neurotyzmu (co może . Ta ostatnia możliwość jest jednak mniej prawdopodobna. Przestępcy powinni uzyskiwać wyniki w granicach 7-10 stena w tych trzech skalach . prognoz i selekcji indywidualnej.z prawdopodobieństwem 95% . rozdz. Na przykład. 105). s. We wcześniejszej wersji kwestionariusza (EPQ) Eysenckowie wprowadzili skalę przestępczości (skala C) . s. Omawiana adaptacja powinna być używana przede wszystkim do badań naukowych oraz wtedy. a siódmy wysoki. zatem nie dowiedzielibyśmy się prawie niczego o natężeniu psychotyzmu u tego ucznia. z której (w EPQ i EPQ-R) usunięto pytania mierzące impulsywność (tzw. Jest też prawdopodobne. 1985). 78 79 . ale odpowiada to 3-6 stenowi (por. Drugi sten oznacza wynik niski. lab. mierzyć skłonności do zachowań przestępczych. O skali tej nie wspominają w artykule omawiającym zrewidowaną wersję narzędzia (Eysenck i in. Podwyższone wyniki we wszystkich trzech skalach powinny więc. por. choć nie musi być skutkiem wyparcia emocji. lab. a jeśli już ktoś używa jej w tych celach. gdy charakteryzujemy czy porównujemy grupy osób. A.w granicach 4-12 punktów (8±4). Teza ta może jednak nie sprawdzić się w przypadku skali E.dla neurotycznych introwertyków (pole C). by badany mógł samodzielnie wypełnić ten inwentarz. Z powodu braków rzetelności. C. że w skali K przestępcy będą otrzymywać niskie wyniki (1 -4 sten). lab. Trochę lepiej jest w przypadku innych skal EPQ-R. nie da się wykluczyć skłonności do nowotworów u zrównoważonych introwertyków. Nie znaleźliśmy informacji o istnieniu wersji EPQ-R dla młodszych dzieci. Tym niemniej skala C została oparta na wynikach trzech podstawowych skal: E. zgodnie z tezą Eysencków.).2. N i P.

gdzie nasilenie tych cech jest skrajne (steny: 1-4 i 7-10). jakkolwiek trzeba pamiętać. banki. 121-123.prawdopodobnie naukowych. obok celów teoretycznych. formy pośrednie) zależałby od wymiaru ekstra. 1981 . także cele praktyczne. co też nie jest obojętne w procesie uczenia się. rodzaj nerwicy (psychastenia. 183-184).introwersji (por. komputery i w takich instytucjach jak ośrodki obliczeniowe. Pospiszyl. Konstruując kwestionariusze osobowości Eysenck stawiał sobie. że o powodzeniu tym decyduje poziom neurotyzmu i ekstrawersji. księgowość. skala N służy do odróżniania zaburzeń nerwicowych i psychoz. 1968.że wykształcenie ponadpodstawowe będzie ułatwiało wypełnianie EPQ-R i wpływało zarazem na większą rzetelność odpowiedzi. 1970. czy wysokie wyniki oznaczają predyspozycje twórcze. Jednak z powodu niejednorodności pytań skali P nigdy nie wiadomo. najgorsze zrównoważeni ekstrawertycy. na podstawie wysokich wyników w skalach N i E. gdzie konieczne są łatwe i liczne kontakty z innymi ludźmi. N i P oraz niskie w K mogą służyć do diagnozowania predyspozycji cznych . Nowsze badania skłoniły Eysencka do szukania związków między osobowością i predyspozycjami do chorób somaty- . powinni lepiej niż ekstrawertycy pracować przy takich urzą­ dzeniach jak automaty. 393-394}. 7. 1968). że osoby skłonne do chorób nowotworowych uzyskują niskie wyniki w skalach N i E oraz wysokie w skali K. * Eysenck sądzi . duchownymi. Prawdopodobnie warunkiem zdrowia psychicznego są dodatkowo niskie wyniki w skali P. Zakładając.: Eysenck. 216). por. *W połączeniu ze skalą P. Różnice te mogłyby być związane z nasileniem ekstraintrowersji (Pospiszyl. nadciśnienia. zawału .: Sanocki. zwłaszcza tam . Skoro introwertycy są bardziej dokładni i wytrwali. Ponadto. cukrzycy itp. s. s. jest też możliwe. Najlepsze osiągnięcia mają na ogół neurotyczni introwertycy. U pierwszej z wymienionych grup odruchy warunkowe powstają znacznie szybciej n iż u drugiej. *Skala p może być także używana do odróżnienia osób normalnych i psychotyków.Tym niemniej. s. co sprzyja osiąganiu sukcesów artystycznych i . Ekstrawertycy z kolei mogliby być przydatni wszędzie tam. czy też skłonności przestępcze bądź psychotyczne. Kwestionariusze Eysencka mogą być również wykorzystywane do prognozowania powodzenia w nauce szkolnej i studiach. 1989. introwertycy są powolniejsi. * Jednak bardziej godne zaufania jest różnicowanie zaburzeń nerwicowych na podstawie skali E. * chorób nowotworowych na podstawie wysokich wyników w skali N i niskich w skali E. s. politykami. 1985. s. EPQ-R może ponadto znaleźć zastosowanie w poradnictwie zawodowym. 77). Zdrowie fizyczne (i psychiczne) można diagnozować na podstawie niskich wyników w skali N (zrównoważe nie emocjonalne) i przeciętnych w skali E (ambiwertyzm) . Sanocki. że za pomocą jego kwestionariusza można diagnozować skłonności do: *choroby wieńcowej. psychologami itp. ale bardziej wytrwali i dokładni n iż ekstrawertycy (Eysenck. że jest to w EPQ-R skala najsłabsza. też rozdz. 80 81 przestępczych . Pacjenci z nerwicą w porównaniu z psychotykami osiągają wyższe wyniki w skali N i niższe -w p (por. radar. Wielokrotnie dowiedziono empirycznie. * Wysokie wyniki jednocześnie w trzech skalach: E. 1985. wysokie wyniki w skali P idą w parze z niekonwencjonalnym stylem życia i myśleniem dywergencyjnym (Zuckerman. Jest to potwierdzeniem Eysenckowskiej tezy o zasadniczej różnicy między nerwicą i psychozą (por. Jego kwestionariusze miały służyć klinicystom: *Skala N miała odróżn iać neurotyków i nieneurotyków. biorąc pod uwagę wyniki w skalach P i E. że warto podejmować próby różnicowania między rodzajami psychoz. 1981 . 217). s. że osoby z nerwicą uzyskują wysokie wyniki w skali N. należy oczekiwać -jak w przypadku wszystkich kwestionariuszy. histeria. Eysenck przypuszcza. Z drugiej strony.: Eysenck. Osoby uzyskujące wysrpkie wyniki w skali P raczej nie powinny (ze względu na tendencje psychotyczne i asocjalne) być nauczycielami.

np. Znajomość podstawowych wymiarów osobowości pozwala diagnozować nastroje dominujące u określonej osoby. w pełni zależni od społeczeń- 82 83 wodzeń . Sportowcy i lepsi sportowcy są bardziej psychotyczni i ekstrawertywni oraz mniej neurotyczni niż niesportowcy i gorsi sportowcy. Może być stosowany w korelacyjnych studiach nad osobowością. Eysenck. w którym analizowano związki między osobowością (polska wersja EPQ w adaptacji Zaleskiego) oraz postawami wobec grup mniejszościowych i z marginesu społecznego . a ich nastroje są bardziej zmienne niż w przypadku zrównoważonych ekstrawertyków.. że osoby o wysokich wynikach w skali N i niskich w skali E. ekstrawersja i neurotyzm odgrywają także pewną rolę w aktywności sportowej . Zaleski i Gałkawska (1978). Watsen i in. EPQ-R stwarza za to szerokie możliwości w badaniach naukowych. a także lepsi sportowcy w zestawieniu z gorszymi różnią się pod względem nasilenia wszystkich wymienionych cech osobowości. mają skłonność do przeżywania : a) uczuć bardziej negatywnych i b) uczuć mniej pozytywnych 14 . preferencjami wartości . Przykładem tego typu badań może być studium Zaleskiego. a introwertycy. Autorzy sądzą. Dotyczy to zarówno mężów jak i żon. gdy cechom tym towarzyszy brak kontaktów społecznych (poor social relationships) .także o jej wątpliwej trafności. do analizy związków między Eysenckowskimi wymiarami osobowości i samooceną. Z przeglądowych badań Williamsa (1990) . poszukiwaniem wrażeń . neurotyczni introwertycy. lecz dwa odrębne wymiary (por. Różnice były wyraźne (istotne statystycznie) w przypadku skal P i E. Na przykład ekstrawertycy wolą sporty zespołowe. że nieszczęśliwe małżeństwa charakteryzuje wyraźnie wyższy poziom neurotyzmu. Nias i Cox (1982) wykazali . Podobne wyniki otrzymali Hotard i in. np. temperamentem . Inne badania Zaleskiego (1981 ). 3) małżonko­ wie z małżeństw szczęśliwych są bardziej do siebie podobni pod względem osobowości (we wszystkich czterech skalach EPQ) . samoakceptacją. że dokładniejsze analizy wykazały raczej krzywoliniową zależność między tym wymiarem i sukcesem sportowym (bardzo wysokie jak i bardzo niskie wyniki w skali N nie sprzyjają sukcesom sportowym). że : 1) małżeństwa nieszczęśliwe w odróżnieniu od szczęśliwych mają wyższe wyniki w skali P. niecierpliwość i skłonność do martwienia się utrudniają rozwiązywanie codziennych problemów i zaburzają potencjalnie szczęśliwe małżeństwa . postawami wobec innych itp. pokazały dodatkowo.Psychotyzm. Jednak. był u nich bardzo podobny w dziecińst­ wie i przed małżeństwem jak i w czasie trwania małżeństwa. . Autorzy wyodrębnili trzy kategorie grup. którzy stwierdzili ponadto. W związku z neurotyzmem warto dodać. stosując EPQ-R do diagnoz czy prognoz indywidualnych oraz w celach selekcyjnych . Również wybór dyscypliny sportu ma związek z Eysenckowskimi wymiarami. zmiany nastrojów. w których przeanalizowano wyniki sześciu studiów nad nastrojami (moods) mierzonymi za pomocąjedenastu różnych skal wiadomo. (1989). 1988). używając MPI w adaptacji Choynowskiego i Skali Sukcesów Małżeńskich Gałkowskiej odkryli. albo nie ma żadnego. trzeba ciągle pamiętać o nie w pełni satysfakcjonującej rzetelności skal tego kwestionariusza. 2) tylko mężowie (lecz nie żony) z małżeństw n ieszczęśliwych są bardziej neurotyczni niż mężowie z małżeństw szczęśliwych .indywidualne. niż małżeństwa szczęśliwe . tj. Eysenck i Eysencka (w druku). Stąd omawiane są oddzielnie. że związana z neurotyzmem nadmierna wrażli­ wość. a w przypadku skali P. według małżonków. że gorsze samopoczucie neurotycznych i zrównoważonych introwertyków pojawia się tylko wówczas. niż małżonkowie z małżeństw nieszczęśliwych . w których obok skali Gał­ kowskiej użyto EPQ w tłumaczeniu autora. Wysoki poziom neurotyzmu. Sama ekstrawersja w przypadku osób zrównoważonych i posiadających dobre kontakty społeczne ma słaby związek z nastrojem. Kwestionariusz Eysencka może być również wykorzystywany w poradniach przedmałżeńskich i rodzinnych do prognozowania szczęścia w małżeństwie bądź szukania przyczyn niepo"Uczucia pozytywne i negatywne to nie są dwa bieguny j ednego wymiaru. że sportowcy w odróżnieniu od niesportowców. których członkowie są: 1.

chorzy umysłowo. fałszerze pieniędzy i dzieł sztuki). 1981 . Sanocki. brak jest liczących się korelacji między neurotyzmem i postawami wobec grup mniejszościo­ wych . znanymi wymiarami) było powszechnie krytykowane (por. Wiele innych .zależy wyłącznie od inwencj i użytkowni ków 84 85 narzędzia. Także . niezależnie od osobowości. poziom wykonania zadań zależny od siły pobudzenia emocjonalnego (prawa YerkesaDodsona). która zakłada istnienie czwartego poziomu w strukturze osobowości. 2. zjawisko reminiscencji. Trzeba jednak zauważyć. 1970. krzywdzą innych w sposób bezpośredni (np. w których interesują nas raczej grupy osób niż pojedyncze osoby. np . antyspołeczni . gwałciciele . twierdzenie o istnieniu zależności przyczynowych między tym poziomem i poziomem trzecim organizacji osobowości (tj. reakcja skórno-galwan iczna. procesy pam ięciowe .stwa. 3. powidoki. narkomani. recydywiści . fale mózgowe rejestrowane w postaci EEG itp. że wszystkie zależności były słabe (najsilniejsza korelacja między skalą P i postawami wobec pierwszej kategorii grup mniejszościowych wyniosła 0. 425-457). budzi najwięcej sympatii. EPQ-R może być również używany w badaniach klinicznych i penitencjarnych. .31) . złodzieje. niezależni od społeczeństwa . ale zachowują się w sposób naganny. Jak wykazał Eysenck (por. 456). to jednak okazało się. starzy. nawyków myślowych czy postaw. silne biologiczne zdeterminowanie neurotyzmu i ekstrawersji pozwala na analizę związków między nimi i całym szeregiem zjawisk takich jak: progi zmysłowe . Podano tu jedynie przykłady możliwych zastosowań EPQ-R. posłużyli się wcześniejszą wersją teorii Eysencka. osoby wykorzystujące seksualnie dzieci. tj . ekstrawertycy w odróżnieniu od introwertyków są bardziej tolerancyjni (mają bardziej pozytywne postawy wobec opisanych grup). Autorzy omawianego artykułu . Jak wiadomo. nasilenie cech psychopatycznych wyraźnie idzie w parze z nietolerancją. s. wymagający stałej opieki i dlatego kłopotliwi (np. a związki między biologicznie zdeterminowanymi wymiarami osobowości i postawami społecznymi -teoretycznie niejasne. choć stwierdzone empirycznie. informatorzy policyjni w systemach totalitarnych).w eksperymentalnych badaniach z pogranicza psychologii ogólnej (zwłaszcza spostrzegania i uczenia się) i psychologii osobowości. warunkowanie.najmniej.: Eysenck. Jakkolwiek pierwsza kategoria grup. niemoralny lub niezgodny z prawem (np. 2. że : 1. a trzecia. prostytutki. nieuleczalnie chorzy tak jak ofiary AIDS). stawiając hipotezy na temat związków między wymiarami osobowości i postawami społecznymi. s. 3.

trzeba raczej opracować je na nowo.. 1977). Jeżeli chcemy posiadać narzędzie jak najlepiej mierzące pewne cechy w Polsce i przydatne dla praktyki w naszym kraju .34 (K). Claridge. które mają słabą moc dyskryminacyjną i powodują obniżenie rzetelności. 87 . 0. Wymiana tych pytań. Dzięki tym 86 modyfikacjom uzyskiwano zwykle coraz lepsze parametry psychometryczne skal. Pozwoliłoby to ocenić. EPI . kłamstwo. za Choynowskim (1971). uzyskiwano zwykle dość wysokie współczynniki. O ile dla trzech skal stwierdził on zadowalającą stabilność (którą.Inwentarza Osobowości" (MPI) w adaptacji Choynowsk iego (1968. W kolejnych wersjach zmieniano liczbę i treść wielu pytań . Najbardziej odpowiednią metodologią wydaje się analiza trafności zbieżnej i różnicowej. a w interpretacji EPQ-R nawiązywać do .69 (E). póżniej . wersje dla dzieci i młodzieży: JEPI .59 (N) i 0. ale odbyłoby się to kosztem wierności wobec oryginału i utrudniło porównania trafnością międzynarodowe . zwłaszcza. czy wynika ze specyficznych właściwości badanych przez nas osób (a może Polaków w ogólności?) . F rancis i Pearson.71) i skośnego rozkładu w pierwszym badaniu (EPQ). ale w nieunikniony sposób prowadziło to do zmian psychologicznego znaczenia mierzonych konstruktów.ZAKOŃCZENIE Wyniki naszych dotychczasowych badań nad rzetelnością i skal EPQ-R pokazują. 1988). usprawiedliwiające stoswanie nowych wersji zamiast starszych (por. pozwoliłaby na uzyskanie lepszych parametrłów psychometrycznych. Zwracano na przykład uwagę . że istnieje bardzo wiele wersji inwentarza Eysencka (MPI . JEPQ). Na zakończenie trzeba przypomnieć ewentualnemu użytkow­ nikowi EPQ-R . Drwal. EPQ-R itd . Dość dramatyczną rozbieżność obserwował jednak Pearson (1988).także psychotyzm . ale jej wyniki nie wykazują tak kłopotliwego skośnego rozkładu. korelując wyniki EPQ z wynikami EPQ-R . że ekstrawersja mierzona starszymi wersjami nie jest tą samą ekstrawersją w nowszych wersjach (Rocklin i Revelle. czy jest to zasługą starannego tłumaczenia. zachowując tradycyjne nazwy skal: ekstrawersja. 1983). 1990). Trudno na razie powiedzieć.polskiej literatury o MPI. Mogła ona w dużej mierze wynikać z wyjątkowo niskich wyników w skali P (średnia wynosiła 0.. Gdy obliczano korelacje między kolejnymi wersjami s~al . EPQ ..bogatej już . należy nazwać stabilnością względ­ ną) : 0. Warto sprawdzić w Polsce zgodność wyników uzyskanych w EPQ-R z wynikami tych samych osób w innych polskich wersjach inwentarza Eysencka . zastosowana -w dość ograniczonym zakresiejuż w tym opracowaniu . uwględniając w jak największym stopniu specyfikę lokalną (por. to dla skali P korelacja była zerowa (0 . uzyskanymi po upływie roku w niezbyt dużej grupie studentek (N = 51). o parametrach psychometrycznych niewiele odbiegających od oryginału .sługiwać się zamiennie różnymi wersjami. że polska adaptacja jest użytecznym narzędziem badawczym . w jakim stopniu można po. neurotyzm .06) . ponadto są stosowane wersje skrócone. PEN . 1981 . Skala Psychotyzmu ma nieco niższą rzetelność.

W . Butcher.). Hillsdale. Rokeacha. Waarszawa: Polskie Towarzystwo Psychologiczne. (1963): Wprowadzenie do teorii osobowości H. (1989): The multidimensional nature ot schizotypal traits: A tactor analitic study with normai subjects. s. 5. (1987): A psychometrie investigation of the Eysenck Personality Questionnaire (Revised) and its relationship to the 1. Claridge'a. (1995): Skala Wartości Schelerowskich . CHLEWIŃSKI . (1978): Elementy metodologii badań psychologicznych. BRZOZOWSKI . Lublin: Wydawnictwo UMCS. Psychologica/ Bulletin.polska wersja testu Miltona Rokeacha. s. P. 363-375. P.). 81-122. 493-536. Warszawa: Ministerstwo Oświaty i Wychowania. CLARIDGE. M. CORULLA. New York: Ronald Press. Zawadzkiego. Personality and lndividual Differences. 56 .. D. Eysencka..Ł. Drwal (red . Drwala i P. 51-95. 277-287. NJ: Er1baum. DRWAL. W: Choynowski M. Psychologia matematyczna.}. 8.. Dimensions of personality.Inwentarza osobowości" H. Maciejczyk. Ł. Drwal. Personality and lndividua/ Differences. (red. P. Oleś) . (1977): Podręcznik do .O. SLADE. W: J. BRZOZOWSKI. 161.SWS.D. P. Przegląd Psycho/ogiczny.J.P. 3. 117-138. 28. CHOYNOWSKI. (1981): Psychoticism. Polska adaptacja Value Survey M. Brzozowski.. Kozielecki (red. Ciechanowicz (red. (1970): Studies in Machiavellianism. Podręczn i k .autorstwa R. W : R. (1983): The !:ysenck Psychoticism scale. R. (1984) : Schizotypy and hemisphere function: l. (1987) : Skala Wartości . Ł. Laboratorium Technik Diagnostycznych im. 2). (1991): Ocena porównawcza dwu opracowań dotyczących polskiej adaptacji EPQ-R: Opracowanie l . (1972): T-54.T. GEIS F.Ł. Kraków: Wydawnictwo UJ. Z. Warszawa: PWN. Kulturowa adaptacja testów. 1O. W: A. Polskie Towarzystwo Psychologiczne. DRWAL. T . s. Testy psychologiczne w poradnictwie wychowawczo-zawodowym. CLARIDGE G.autorstwa J. BRZOZOWSKI .Ł. Brzeziński . 4.J.).). Eysencka. 651-658. CHRISTIE .LITERATURA BENTALL. Ł. P.). Brzozowskiego 1-5 (maszynopis). (1961 ): The meaning and measurement of neuroticism and anxiety. 9. R. DRWAL..L.Ł .J . Wydzi ał Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. M. Warszawa: Pracownia Tesstów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. 71-114.S. J. W: J. Spielberger (red. P. BRZOZOWSKI . R. Noworoi (red. Ł. P. R. Ł.L. III: Metodologiczne problemy psychometrii. Lynn (red.). Biuletyn Psychometryczny. P. 35. CAMPBELL. G . (1989): Badanie trafności zbieżnej i różnicowej . 633-648.W . V: Wybrane zagadnienia metodologii badań w psychologii. Wydzi ał Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. CLARIDGE. M. Laboratorium Technik Diagnostycznych im. CORULLA. R . DRWAL. 81-91. R. 39-51. (1988): A further investigation of the Sensation Seeking Scale Form-Y and its relationship to the EPQ-R and the 1. I. (1995) : Skale skłonności psychotycznych (STQ) G.N. Sensation Seeking and Eysenck's dimensional system of personality. 2. Kraków: Wydawnictwo UJ. Warszawa: PWN. G. Warszawa: PWN. New York: Pergamon Press.Inwentarz Osobowości" H. A. s. BRZEZIŃSKI . BRZOZOWSKI. Inwentarza osobowości" H. (1971 ): Podstawy i zastosowania teorii rzetelności testów psychologicznych. 79-110. Teoria a fakty empiryczne.B . 11. (1959): Convergent and discriminant validation by the multitrait-multimethod matrix. 211-237. Theoretical considerations and the measurement of schizotypy.). (1992): Hierarchia wartości Maxa Schelera. Techniki kwestionariuszowe w diagnostyce psychologicznej.). BRZOZOWSKI. (1987) : Trafnoś ć zbieżna i różnicowa czterech inwentarzy agresji. R. Zawadzkiego.H. (1989): Skala Wartości (SW). W : R .. J. DRWAL. 81-105. Podręczn i k . Skrócony podręcznik do testu . Personality and lndividua/ Differences. Warszawa. British Journal of Clinica/ Psychology.J.173. Eysencka. współpraca : P. New Yorl<: Academic Press. P.J. 65-118. opracowanie 11. C. Wybrane zagadnienia i techniki (red. (1989): The relationship between the Strelau Temperament lnventory. W: R. W: J. FISKE. s.7 lmpulsiveness Questionnaire. Aranewska (red . C. CHOYNOWSKI. R. 88 CHOYNOWSKI. Advances in personality assessment (Vol. W. Personality and lndividual Differences. (1968): Opracowanie polskiej adaptacj i . B. s. COMREY. W. Eysencka.J. 329-338. (1990): Problemy kulturowej adaptacji kwestionariuszy osobowości. CORULLA. CATTELL. s. Warszawa: PWN. Roczniki Filozoficzne. s. B. New York: Academic Press. s. G. Psychologia matematyczna. M. Techniki kwestionariuszowe w diagnostyce psychologicznej. T. SCHEIER. CLARIDGE.7 lmpulsiveness Questionnaire. BROKS. Adaptacja kwestionariuszy osobowości. Lublin: Wydawnictwo UMCS. W : Drwal R. 132-148. T. (1 973): A first course in tactor analysis. 89 . (red. CHOYNOWSKI. (1993): Konstrukcja i właściwości psychometryczne Skali Wartości Schelera. W : E. Problemy psychologii matematycznej. Marek. D.

B.J. EYSENCK.. GROSSARTH-MATICEK . EYSENCK.J. (1991): Creative novation behaviour therapy as a prophylactic treatment for cancer and coronary hearth disease: Part 11 . COX. 9. Ł . EYSENCK.. t. H. GROSSARTH-MATICEK . H. H.J.. Witkowski (red. PEARSON. compared with the JEPI .J. 221-232. London: Routledge and Kegan Paul. Multivariate Behavioral Research. H.B. T. (1980): Opracowanie Kwestionariusza Aprobaty Społecznej.B. Joumal of Social Behavior and Persona/iły. Eysencka (EPQ-R). 6. GROSSARTH-MATICEK .J. EYSENCK. P. EYSENCK. G. H.J. H. (1991): Creative novation behaviour therapy as a prophylactic treatment for cancer and coronary hearth disease: Part l . R. (1967): Uses and abuses of psychology. N and L. R. (1990). 21 -29 . BRZOZOWSKI. EYSENCK. N. Wybrane zagadnienia i techniki (red. M. (1993): Prediction of cancer and caronary heart disease as a function of questionnaire administration. EYSENCK. 66.K.J. London: Hodder and Stoughton Educational.L. JEPQ and EPQ.Ł. Knapp. 66. EYSENCK. R. 1. EYSENCK. Cancer Detection and Prevention. A C. L. D. (1978): Psychopathy. Psychopathic behavior: Approach to research. 29. (1992): Sprawdź swoją i nte lig encję. (1971): Sens i nonsens w psychologii..J. GORSUCH.Description of treatment. H.H . 653~57 . H. C. S. R..J . Lublin: RW KUL. Behavioral Research and Therapy. W : A Januszewski. EYSENCK.. (1958): The scientific study of personality. H. H. H. GRYZIO.R.R.G.J. S. Oleś). EYSENCK.G. NIAS. C. 201-209. AC.G. H. B. Journal of Personality and Social Psycho/ogy. (1982): Personality and Sport. D. 943-959. H. Brzozowski. P. 1. P. H. 499-516. 4. . E. Advances in Behaviour Research and Therapy. 273-296.). Opracowanie: R. MARTIN. P. H.. Psycho/ogica/ Reports. (1985): A revised version of the Psychoticism scale. J..Effects of treatment. Behavioral Research and Therapy. R . H.J.J. EYSENCK.. HEATH. Russak and Company. Podręcznik tymczasowy. Oleś) .Ł. . (1995b): Zrewidowany Inwentarz Osobowości H. personality and ge- netics. The autobiography of Hans Eysenck. (1991): Personality.. London: Routledge and Kegan Paul. EYSENCK. SCHUM D. 111-121 . (1994): Testing a model for the genetic structure of personality: A comparison of the personality systems of Cloninger and Eysenck. (1990): Personality.J. (1976): Psychoticism as a dimensions of personality. 9. Adaptacja kwestionariuszy osobowości. P.J. FRENTZEL-BEYNE. R. 23. 1-16. Warszawa: PWN. London: W. . H.. 29. N. Brzozowski. H.N. Journal of Personality and Social Psycho/ogy. (1994): Wymiary osobowości . (1988): Personality type.J..J. W: R. GROSSARTH-MATICEK.J. HEATH. H.J. D. 1-56. P. EYSENCK. s. (1974): Factor analysis. EYSENCK. 569-583. H. CLONINGER. Choynowski. (1975): Manual for the Eysenck Personality Questionnaire EPQ. s.Ł. EYSENCK.).J. GROSSARTH-MATICEK . D. EYSENCK. BARRETT. Philadelphia: Saunders. W: R. (1990): Psychoticism as a dimension of personality: A multivariate genetic test of Eysenck and Eysenck's psychoticism eonstruci. (1990b): Rebel with a cause. H. (1970): The structure of human personality. .G. HALL. Warszawa: Centralny Ośrodek Pedagogiczny Szkolnictwa Artystycznego. . (1 984): Cancer risks associated with life events and conflicts solutions. Problemy rzetelności i trafności. 24. P. (1968): Inwentarz Osobowości (The Maudsley Personality lnventory). Christie i F. stress and disease: Description and validation of a new inventory. BARREIT.B. Drwal.G. (1976): Case studies in behavior therapy.S. Psychological Reports. MARTIN.J. (1977): Crime and personality. Psychological lnquiry. S. 5. (1993): Predictlon of cancer and caronary heart disease mortality by means of a personality inventory: Results of a 15-year foliow-up study. Teorie motywacji.. H. BRZOZOWSKI. współpraca : P. 58. Warszawa: PWN. 73. Harmondsworth. 762-775. GROSSARTH-MATICEK. (1990a): Type A behaviour and caronary heart disease: The third stage. Brzozowskiego). P. EYSENCK. New York: Crane. HELMES. Drwal. Personality and lndividual Differences. 353-364.J. 25-44. EYSENCK. EYSENCK.. H.J. N. LINDZEY. 3. R. 1. S. W: R. EYSENCK. Wiley. s.. R. Hare. (1989): Evaluating the interna! structure of the Eysenck Personality Questionnaire: Objective criteria. London: J. (1991 ): Kryzys w wartościowan iu a hierarchie wartości u osób z nerwicą i bez nerwicy. Oleś. Psychological Reports. 1. Wybrane zagadnienia i techniki (red. EYSENCK. 109-131 . 17-31. Geis. EYSENCK. Middlesex: Penguin Books.J. Przegląd Psycho/ogiczny.T. BECKER. EYSENCK.DRWAL. (1995a): Skala makiawelizmu (Mach V) R. EYSENCK.Ł. Warszawa: PWN. London: Routledge and Kegan Paul. VETTER. 7. Personality and lndividual Differences. L. współpraca : P. H.H. Allen and Company. Wykłady z psychologii w KUL. Otwock: Dobrucki Malicki DMS. 479-495.. Lublin: Instytut Psychologii UMCS..J. WILCZYŃSKA. 2. cancer and caronary heart disease. 184-195.. R. 3.J. B. DRWAL. R. 72. FRANCIS. EYSENCK. (1988): Religiosity and the short-scale EPQ-R indices of E.. Maszynopis (praca magisterska napisana pod kierunkiem P. London: Methuen and Company. 7. 355-373. DRWAL. Personality and lndividual Differences. Adaptacja kwestionariuszy osobowości. EYSENCK. 91 90 .G. Warszawa: PWN. Schalling (red. R. stress and disease: An interactionist perspective.

PŁUZEK. MADSEN. 16. (1990): Poziom schizotypii u członków rodzin pacjentów schizofrenicznych. ZALESKI. GARCIA-SEVI LLA. neuroticism. HUNKA. C. Maszynopis (praca magisterska napisana pod kierunkiem R. 6. 151-169. Personality and lndividual Differences. . L. Personality and lndividual Differences. 93 . personality. Warszawa: PWN. WOODY. 259-275. 1063-1070. (w druku): Personality and attiludes towards marginal social grups. (1990): Effects ot psychoticism. S..HOTARD.. J.Ł. D.E. EYSENCK. 6.R. A. New York: Free Press. . M. ROKEACH. 4. CLARIDGE. . EPQ) pod kątem próby adaptacji tego testu do warunków polskich. EYSENCK. TELLEGEN. (1982): Krytyczna analiza Kwestionariusza Osobowości H. (1980): Współczesne teorie motywacji. Journa/ of Personality and Social Psychology. PEARSON. 241-248. (1973): The nature of human values. FERNANDEZ. (1990): Informacja osobista. Personality and lndividual Differences. P.)..268. H. 123-161 . J.). and social relationships on subjective well-being. TORRUBIA. British Joumal of Social Psycho/ogy. KAISER. R. exstraversion. DRWAL. WATSON. (1977): Psychoticism and thinking. STRZAŁECKI . (1987): Test przymiotnikowy ACL H.. R. Heilbruna w badaniach samooceny i percepcji społecznej . 4. (1981): Kwestionariusze osobowości w psychologii. K. M.. B. H. . 122. Z . (1971): Wartość testu WISKAD-MMPI dla diagnozy różnicowej w zakresie nozologii psychiatrycznej. 2. (1988): A comparison ot the Psychoticism scale of the EPQ and the EPQ-R. New York: Academic Press.G. (1978): Neuroticism and marital satisfaction. A. B. (1981 ): Psychoticism and marital satisfaction. 245-246.R. D.M. 54. Z. B. 24 stycznia. (1969): Wybrane zagadnienia psychologii twórczości.. Eysencka (EPQ-R)". Warszawa: PWN. TOEPLITZ. 409-422. Joumal of Personality and Social Psychology. CARNIE. Regulacyjne funkcje temperamentu..B. (1989): The interaction of EPQ extraversion with W AIS subtest pertormance under timed and untimed conditions. 57. R. (1989): Personality in the third dimension: A psychobiological approach. Ł. Drwal (red. S. (1988): Personality dimensions. RAWLINGS. MUNTANER.trzech superczynników osobowości: Charakterystyka psychometryczna polskiej adaptacji . Lublin: Wydawnictwo KUL. J. TUŹNIK. M. Techniki kwestionariuszowe w diagnostyce psychologicznej. T. 279-284. BIANCHINI. Drwala). S. s.J. 623-624.Ł. Wydawnictwo PAN. A. (1971 ): Relating tactors between studies based upon different individuals. Drwala). M. 9. Polska adaptacja kwestionariusza osobowości EPQ. MCWHIRTER. Personality and lndividual Differences..G.Zrewidowanego Inwentarza Osobowości H. ZALESKI . activity. s. 61 5~30. J. WILLIAMS. STEGALL. ZALESKI. K. (1995): Un iwe rsal n ość PEN . Lublin : Instytut Psychologii UMCS. 257. Studia Psychologiczne 33. ZALESKI. (1989): lnteractive effects ot extraversion.G.J. W: R. Personality and lndividual Differences 10.. W. Maszynopis (praca magisterska napisana pod kierunkiem R. . S. (1990): Zal eżność pomiędzy oryginalnością myślenia a psychopatologicznymi wymiarami osobowości według kwestionariuszy Eysencka i Claridge'a. 4. Joumal of Psychology.Ł. D. Strelau (red. 285-286. 16. schizotypal and borderlina personality traits and psychosis proneness. REVELLE. W . STRELAU. SANOCKI.M . Multivariate Bahaviorai Research.M. Z.. GAŁKOWSKA. EYSENCK. E. 2. 20. MACIEJCZYK. MCFATTER. L. Personality and lndividual Differences 10. Roczniki Filozoficzne. Warszawa: PWN. CLARK. ( 1981): The measurement ot extraversion: A comparison of the Eysenck Personality lnventory and the Eysenck Personality Questionnaire. D. (1 989/1990): Międzykulturowe badania osob owości. 6. Z. Z. G.A. ZAWADZKI. 11. (1983): Temperament. ROCKLI N. Wrocław: Zakład Narodowy im. Lublin: Instytut Psychologii UMCS. Ossoli ński ch . J. 453-458. R. POSPISZYL.. WOLI ŃSKA. W: J. Z. (1985): Psychopatia. Bahaviorai Research and Therapy. and neuroticism in current mood: A statistical review of six studies.B. 391-418. (1988): Development and valida- 92 tion of brief measures ot positive and negative affect: The PANAS scales.. J. 1-11 . Lublin: Wydawnictwo UMCS. Eysencka (Eysenck Personality Questionnaire. E.. SZEREMET. 147-187. British Journal of Socia/ and Clinical Psychology.B. Warszawa: PWN. 1-2. 37-38. Gougha i A. ZUCKERMAN.

.

15 -0.07 -0 .ROTCWANA MACIERZ CZTERECH PODSTAWOWYCH CZYNNIKÓW EPQ-R NUMER PYTANIA 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 CZYNNIKI N E K p -0 .10 0.48 -0.23 0.42 -0 .01 -0 .24 0.60 0.05 -0.50 -0.10 0.27 0.05 0.15 0.04 -0.01 -0. 11 -0.20 0 .06 0.10 0.05 0.13 -0 .17 -0.04 -0.03 -0.02 -0.07 0.06 -0.19 -0.06 0.09 0.05 97 .18 -0.13 0.00 -0 .45 0.11 -0.53 -0.03 0.50 0.04 -0.14 -0.23 -0.06 0.02 0.18 0.06 -0.01 -0 .03 0.02 0.08 -0.01 0.26 -0.21 -0.16 0.01 0.27 -0.08 0 .45 -0.07 -0.15 -0 .09 0.03 0.55 0.14 0 .33 -0.01 -0 .20 0.44 -0.37 0.44 O.02 0.19 -0.00 0.04 -0.49 -0.04 -0.20 -0.05 -0.03 O.02 0.04 -0.23 0.07 -0.14 -0.25 -0.03 0.03 0.23 0.02 -0 .15 0.18 0.07 0.25 0.14 -0.52 0.12 0.23 0.11 0.37 0.10 0.04 0.41 -0.14 0.07 0.57 0.24 0.04 -0.01 0.16 0.00 0.53 -0.01 -0 .13 -0.05 -0.00 -0.10 0.01 -0.02 0.01 -0.28 0.10 0.32 0.54 0.26 -0.04 -0.14 -0.02 -0.04 -0 .41 0.50 0.11 -0.44 -0.15 -0.15 0 .07 0.18 -0.10 0.07 0.13 0.23 0.12 -0.08 -0.19 -0.06 -0.34 -0.26 0.14 -0 .62 0.10 -0.01 -0.

15 99 K 0.47 0.12 0.49 -0.03 0.10 0.00 0.00 0.15 0. 19 -0.14 0.17 0.20 p 0.05 0.03 -0.30 -0.12 -0.12 0.12 .11 -0.06 0 .12 -0.07 -0.12 O.06 0.34 -0.05 -0.08 0.42 -0.17 0.43 -0.06 -0.47 0.39 -0.33 -0.51 -0.16 0.17 0.14 0.34 0.56 -0.03 O.10 -0.d.12 0.34 -0.02 -0.52 -0.09 -0.00 -0 .09 -0.10 -0.13 0.07 -0.24 0.03 -0.39 -0.05 0.13 -0.30 0.24 -0.01 0.01 -0.09 0.10 -0.11 0.03 -0.23 -0.08 0.47 -0.13 0.33 0.02 -0.27 -0.17 0.11 0.44 0.01 -0.19 -0.09 -0.23 -0.09 0.04 -0.04 O.34 0.05 -0.02 -0.07 0.10 0.15 0.08 -0.30 -0.35 -0 .08 0.19 -0.04 -0.39 0.44 -0.14 0.05 0.ROTOWANA MACIERZ CZTERECH PODSTAWOW YCH CZYNNIKÓW EPQ-R (c.08 0.41 -0.47 0.46 -0.02 -0.01 0.06 0.48 0.22 0.09 -0.19 -0. 11 0.56 0.14 0.20 0.21 -0.42 0.17 -0.06 0. 17 0.31 0.04 0.07 -0.04 -0.19 0.06 0.36 -0 .07 -0.) CZYNNIKI NUMER PYTANIA N E 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 0.01 0.10 0.02 0.01 0.03 0.06 0.32 O.07 0.13 0.10 0 .06 -0.02 0.24 0.16 0.14 -0.13 -0.26 O.22 0.03 0.23 -0.18 0.01 0.50 -0.14 0 . 11 -0.

Tabela A
NORMY STENOWE DLA SKALI NEUROTYZMU
UCZNIOWIE
STEN MĘZCZYŻNI KOBIETY
N= 283 N= 292
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

ws

ws

o- 1
2- 3
4- 5
6- 7
8- 9
10-13
14-16
17-18
19-20
21 -24

o- 3
4- 5
6- 8
9-11
12-14
15-17
18-19
20-21
22
23-24

STUDENCI
MĘZCZYŹN I

DOROŚLI

KOBIETY MĘZClYŹNI

KOBIETY

N= 166

N= 359

N= 105

N= 209

ws

ws

ws

ws

o

o-

0- 1
2- 3
4- 5
6- 8
9 -11
12 -14
15 -18
19 -20
21 -23
24

0- 3
4- 6
7- 9
10-12
,..,13 -16
17-18
19-20
21 -22
23
24

1- 2
3- 4
5- 8
9-11
12-17
18-19
20-21
22
23-24

3
4- 5
6-8
9-12
13 -15
16-18
19-20
21
22
23 - 24

STEN

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

WS -wyniki surowe

Tabela B
NORMY STENOWE DLA SKALI EKSTRAWERSJI
UCZNIOWIE
STEN MĘZCZYŹNI KOBIETY
N= 283 N= 292
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

ws

ws

0- 4
5-7
8-10
11 -12
13-16
17-18
19
20
21
22-23

o- 3
4-6
7-10
11 -13
14-16
17-18
19-20
21
22
23

STUDENCI
MĘZCZYŹNI

DOROŚLI

KOBIETY MĘZClYŹNI

KOBIETY

N= 166

N= 359

N= 105

N =209

ws

ws

ws

ws

0- 2
3- 5
6- 7
8-10
11 -14
15-16
17-18
19-20
21
22-23

0- 3
4
5- 7
8-10
11 -14
15-17
18
19-20
21
22-23

o- 4

0- 3
4- 5
6- 7
8 -10
11 -14
15 -17
18 -19
20
21 -22
23

WS -wyniki surowe

105
TABELE NORM

5
6-8
9-10
11 -14
15-16
17-18
19-20
21
22-23

STEN

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

Tabela C
NORMY STENOWE DLA SKALI PSYCHOTYZMU
UCZNIOWIE

DOROŚLI

STUDENCI

STEN MĘlCZVŻNI KOBIETY MĘlCZVŻNI KOBIETY MĘlClYŹNI KOBIETY
N= 283 N= 292 N= 166 N= 359 N= 105 N= 209

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

ws

ws

0- 3
4
5-6
7- 8
9-10
11
12-14
15-16
17-19
20-32

0- 2
3- 4
5
6- 7
8
9-10
11 -12
13-15
16
17-32

ws

ws

0- 2
3
4
5-6
7
8-9
10-11
12-13
14-16
17-32

0- 2
3- 4
5
6- 7
8
9
10-13
14-15
16-18
20-32

ws
o-

2

3
4- 5
6- 7
8- 9
10 -11
12 -13
14 -16
17 -18
19-32

STEN

ws
o-

1
2-3
4
5
6-7
8- 9
10
11-13
14-15
16-32

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

WS -wyniki surowe

Tabela D

NORMY STENOWE DLA SKALI
UCZNIOWIE

STUDENCI

KŁAMSTWA
DOROŚLI

STEN MĘlClYŹNI KOBIETY MĘlCZVŻNI KOBIETY MĘ:ŻCZVŻNI KOBIETY
N =283 N= 292 N= 166 N= 359 N= 105 N =209

ws

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

o-

ws
1

2
3
4- 5
6- 7
8-10
11 -12
13-14
15-17
18-21

o-

2
3
4-5
6
7- 9
10-11
12-13
14-15
16
17-21

ws
0- 1
2
3
4- 5
6- 8
9 -10
11 -12
13 -14
15 -16
17 -21

ws
0- 1
2- 3
4
5-6
7- 8
9-10
11 -12
13
14-15
16-21

WS -wyniki surowe

107

ws
o-

1
2
3
4- 6
7- 8
9-10
11 - 13
14-15
16-17
18-21

STEN

ws
0-2
3
4-5
6-7
8-9
10-11
12-13
14-15
16-17
18-21

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

...... TAK 22....... TAK 97.... TAK 40..J.............. TAK 43. TAK 33.. TAK 100.... TAK NIE NIE NIE NIE NIE 56.. TAK NIE NIE NIE NIE NIE 46............ TAK 63... TAK 35.. TAK 74.......... TAK 62.........S................. TAK 58........ TAK 98.... TAK NIE NIE NIE NIE NIE 61.......... miesiąc..... rok) .. TAK 10..... TAK 95............. TAK NIE NIE NIE NIE NIE 66.. H.. TAK NIE NIE NIE NIE NIE 41 . TAK 48.. TAK 44. TAK 83. TAK 3....... TAK 30. Barrett EPQ-R.. TAK 78.. TAK 37..... TAK NIE NIE NIE NIE NIE 36. TAK 17.. TAK 79. TAK 54........... TAK 88.. TAK NIE NIE NIE NIE NIE 51 ... TAK 18..... Drwala Imię .. TAK 82... 2. TAK 96........... TAK 80.... TAK 39.......... Płeć ............. TAK 32. TAK 29..... TAK 77............ TAK 23.. TAK 16........ TAK 9.. TAK 59...B..... TAK 67.. TAK 15..... TAK 50. TAK 5... TAK 11 .... TAK 45.. TAK 20....... TAK 13........ TAK 38... TAK 81 ...... TAK 47... miesiąc...... TAK 7.. TAK NIE NIE NIE NIE NIE 26.....ARKUSZ ODPOWIEDZI w polskiej adaptacji Piotra Brzozowskiego i Radosława Ł ...... TAK 85.... TAK 70. TAK NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE 76. TAK 24.......... Eysenck..... Data urodzenia (dzień. TAK 28. TAK 86. Data badania (dzień ... TAK 12.. TAK Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzysiwa Psychołogicznego 1995 ISBN: 83-85512-36-5 ARKUSZ 1....... TAK NIE NIE NIE NIE NIE 31 ...... TAK 99. rok) .. TAK 75... TAK 72.. TAK 4............. TAK 8. TAK 52.................. TAK 69. TAK 90......... TAK 94... TAK 60.. TAK 25.. TAK 27. TAK NIE NIE NIE NIE NIE 71 .... TAK 34............. TAK 84.. Eysenck.. TAK 73..... TAK NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE NIE ........ TAK 68.. TAK 57.. TAK 14... Wykształcenie .... TAK 19........... ................... TAK 55.... TAK 6 ... TAK 87............... TAK 53...... TAK 91 .. Nazwisko . TAK 92...... TAK 93.......... TAK 65..... TAK 64................... TAK 89.... TAK 49... TAK 21 .......... P.G.. TAK 42.....

............. ..........................Nazwisko i imię ............ .... ....... ... ... ......................... Skala n N 24 E 23 p 32 K 21 ws Steny l NTERPRETACJA: Podpis badającego ....... .......... ................

Czy masz wiele róż ny c h za i nte resowań (hobby)? drogami? 89. Czy spóź n iłeś (spóźn iłaś) s ię kiedyś na spotkanie lub do pracy? 90. Czy cierpisz na . Drwala zyć? 77. Czy bardzo po ruszyłby c ię widok cierp iącego dziecka ł u b zwie rzęci a ? Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego 1995 . Czy łatwo cię zranić. Czy jesteś przeczulony (przeczulona) w pewnych sprawach? 9. Pracuj szybko i nie zastanawiaj s ię zbyt długo nad dokład n ym znaczeniem pyta ń . Czy bardzo martwisz s ię swoim wyglądem? 75. wytykając błąd w twoim postępowaniu? 88. które głosi sz? ODPOWIEDZ NA WSZYSTKIE PYTANIA 87. Czy trudno ci Sprawdź. nil: pozwala c1 na to czas? 73. Nie ma tu dobrych ani złych odpowie- dzi. że ma się szczególne obowiązki . niż 1. Czy uchylałbyś (uchylała byś ) się od płacenia podatków.G. Czy potrdiiSl IUlkl t. Czy byłoby ci bardzo żal 100.S B. które sta rają się ciebie u n 1k ać? 74 . Czy jest wiele osob. Czy chciałbyś (ch ciałabyś ) .>awę lla J. Czy czasem czujesz s ię . Czy kiedykolwiek pragnąłeś (pragnęł aś) nie R adosława Ł. starasz się najpierw wszystko d o kła dnie przem yśl eć? 91 .HlyjęCI U'l lnslwkC}a 79 . że postępujesz ludzie mówią prawdę? zgodn ie z zasadami. Czy zawsze potrafisz wierzyć. Czy ludzie mówią ci wiele kłamstw? 7. H. Czy zawsze gotów (gotowa) jesteś przyznać się do popełnionych błędów? 99. J. Czy często czujesz się samotny (samotna)? 85. wiedząc .!CIĆ Ldl. niż ci się na leżało? 11 . Czy starasz się nie być opryskliwy (opryskliwa ) wobec ludzi? 80. Czy masz żywe usposobienie? 12.. ze ludzie poświęcaJą EPQ-R zbyt wiele czasu na zapewnienie w polskiej adaptacji Piotra Brzozowskiego i swojej przyszłości oszczędzając i ubezpieczaj ąc si ę ? 76. Eysenck. Czy czasem kipisz e n erg ią.wobec własnej rodziny? 8. Eysenck. Czy ma rtw iłoby cię posiadanie długów? myś l ą? osobą rozmow ną? 96..podle" bez powodu? 97 . Czy często m1ewasz zmienne nastroje? 92. które wpadło w sidła? gdy wpadniesz w złość? opuściłeś (opuściłaś) żadnego pytania. co powi nieneś (powi nnaś ) zrob ić się one k om u ś innemu? 5. że n al e żą 93. Czy czasem odkładasz do jutra to. Czy bardzo przejmujesz dzisiaj? się tym . Czy sądzisz . P Barrett 72. Czy lepiej jest postępować według reguł przyjętych chodzić własnym i w społeczeństwie . Czy postępujesz w myśl zasady . czy nie zwierzęcia . kiedy zdarzy ci s ię coś nieprzyjemnego? 81 . Czy często podejmujesz w1ęcej działań . Czy na ogół 86. by inni s ię ciebie bali? 3. później zrób"? 82. Czy lubisz jak wokół ciebie jest d u żo ruchu i c i ągle coś s ię dzieje? 2. Czy kiedyś z łakomstwa wziąłeś (wzięłaś ) sobie więcej. 83. nerwy"? 84. Czy zd arzyło ci s ię przyj mowa ć bez protestu poc hwały.najpierw pomyśl . że to się nie wyda? flj . ani podchwytliwych pytań . Czy kiedykołwiek upierałeś (upierałaś) się przy własnym zdaniu? Odpowiedz na każde pytanie. się opanować. Czy zbyt długo się martwisz. a innym razem jesteś bardzo ospały (os pała) ? 4. Czy ludzie uważaJ ą cię za osobę o bardzo żywym usposobieniu? 6. Czy dajesz pieniądze na cele dobroczynne? 98. Czy uwazasz. 10. wiedząc. Czy zanim coś zrobisz. Czy je steś 95. otaczając kółkiem TAK albo NIE obok numeru pytania na ARKUSZU ODPOWIEDZI.. co ludzie 94.

czy coś jest dobre czy złe? 51 . Czy w towarzystwie masz skłonność do trzymania się na uboczu? 54. że masz . że w twojej pracy są błędy? 29 Czy wolisz c hodzić własnym i drogami. Czy większość rzeczy ma d la ciebie taki sam smak? n1ebezpieczne skutki? 26 Czy często czujesz. Czy często masz uczucie. jeśli wiesz. Czy czasem się trochę przechwalasz? 50. którą należy zlikwidować? 4g. Czy n az wał byś (n azwałabyś ) s i ę osobą n erwową? 65.. Czy mniej niż większość ludzi przejmujesz się tym. które mogą wywołać dziwne lub 55. Czy n azwałbyś ( nazwałabyś) się lekkoduchem? 70. Czy powiedz iałeś (pow iedziałaś ) kiedyś o kimś coś złego lub złośliwego? 24. Czy wolisz czytać . Czy ludzie powinni zawsze przestrzegać prawa? 19 Czy zd arzyło ci się obwmiać kogoś o coś . wszystkiego dość"? 27 Czy zd a rzyło ct się zabrać coś (choćby szpilkę czy guzik). że życie jest bardzo nudne? 41 Czy dobre wychowanie i schludność mają dla ciebie duże znaczenie? 71. Czy kiedykolwiek wykorzys tałeś (wykorzystałaś) koooś? . Czy kiedykolwiek oszukiwałeś ( oszukiwałaś) w czasie gry? 67. Czy przeważnie milczysz w towarzystwie innych ludzi? prz yj ęci u 'i 17 Czy łatwo c ię wyprowadz ić z równowagi? 18. Czy masz sk łon n ość do zamartwiania się? 39 Czy jako dz1ecko wykonywałeś (wykonywałaś) polecenia natychmiast i bez szemrania? 66. którzy chcą ci zaszkodzić? 64. które mogłyby się wydarzyć? pow mn aś była ) powiedzieć lub z rob 1ć? 52 . Czy lubisz przychodz ić na umówione spotkania dużo przed czasem? 35. co na leżało do kogo ś 57 . że czasem postępujesz zbyt nie rozważnie? 31 Czy częs to dokucza ci poczucie w1ny? 62. Czy uważasz. Czy twoja matka jest /była/ dobrą kobietą? 69. Czy prawie zawsze w czasie dyskusji masz na wszystko gotową 33 . ni ż p rzestrzegać ustalonych reguł? 60. n1 eza l eżn ie od tego. n a p rawdę sam (sama) to popełniłeś (popełniłaś)? 20 Czy lubisz poznawać nowych ludzi? łatwo zra n i ć 48. o czym wiedziałeś (wiedziałaś). Czy uważasz się za osobę .spiętą" lub przewrażliwioną? 47 . Czy zawsze myjesz ręce przed jedzeniem? 32 Czy mów1sz czasem o rzeczach. Czy jako dziecko byłeś (byłaś) kiedykolwiek zuchwały (zuchwała) wobec rodziców? 58. Czy często czujesz się bez powodu zobojętniały (zobojętniała) 36 Czy masz wielu przyJaCió ł? 1 <:lnęc. na których s ię zupełnie n1e znasz? 63. jak bardzo może rękę ? s1ę 1dobrze s ię bawić na wesołym 46 . n iż spotykać s i ę z l udźmi? odpowie dź? 34 Czy mas. Czy lubisz przebywać wśród ludzi? innego? 28 Czy lubisz spędzać czas poza domem? 59. Czy zażyłbyś (zażyłabyś) ś rodki . którzy n1e c1to być nie na 44 .Lona )'? 37 Czy lub1sz ro bi ć kawały. Czy często postępowałeś (postępowałaś) wbrew woli rodziców? 43. których n1e pow1nienes był (me 14 Czy n1e lubisz ludzi. Czy zda r zyło ci się zepsuć lub zgubić coś. które kochasz? 6 1. Czy często podejmujesz decyzje pod wpływem chwili? 40 . które m o~ą czasem zaszkodzić ludziom? 38.:uny (Lm ę ~. Czy wszystkie twoje przyzwyczajenia są dobre i pożądane? 53. Czy martw1sz s 1ę okropnymi rzeczami. Czy łatwo ci rozkręcić towarzystwo na nudnym przyjęciu? 21 Czy dobre ma niery są bardzo ważne? 22 Czy 45 . Czy martwisz się swoim zdrowiem? twoje uczucia? 23. Czy martwisz się. Czy mówiono ci. co na leżało do kogoś innego? u mi elą s1ę zachować? 15 Czy zawsze dotrzymuJesz obietn 1cy. Czy cierpisz na bezsenność? 30 Czy baw1c 1ę zadawanie bólu osobom.z wrog ów. Czy zazwyczaj przejawiasz inicjatywę przy zawieraniu nowych znajomości ? 16 Czy zwykle potrafisz odp ręz yć ze 42. Czy lubisz opowiadać przyjaciołom kawały i zabawne historyjki? 56. Czy lubisz ws półpracować z innymi ludźmi? 25. że małżeństwo jest instytucją przestarzałą.13 Czy c zę sto martwisz się z powudu rzeczy. Czy lubisz robić rzeczy wym agające szybkiego działan ia? 68.

D D 7.o 73. D . 37. EyMncK. 0 21. 41.J . D 21 .:tl Pollmga Towwzyotwa Paychclogiczuego 1115 0 95. •·D s. 14.. 30. D ·o 59. D 5. B. D 88. . ey.o 96. D 85. D 18. P. 9..G. D D 64-.nc:t. ł1. ~ 42.o- 91 . D 99. D Pt8cowni8 Teatów ~. Barrett EPQ-R KLUCZ DO SKALI PS'"łCHOTYZMU KLUCZE D 2.8 D 64. 25. D 68..o so..S. D 75.D D 12. o · 7ł: D 81. 48.

o D D D .... l . •D . D 99.. 91 . :a D 56.o 75. .o D 21.. D . 0 so.o ·11. 95.. 9.o . D ·o 58. 5. 13.o 25. :r~. 14.D D 12. D 85.KLUCZ DO SKAU IWfaiOI'Y%IIU 2. D 88. o D &ł. D 1a. 7. 96..o· D i1. 0 D es.

o .':P:m·a·.. D D 10.. as. D •• D D n. 44.. Bene~t B'Qit D 27...s. D 83. o D .. D ee. 53. 89. H.G. P. 0 49.. D 98.. D 57.. Et r •..... o w. 1~. 23.a.. . D 19.J. ew-a. D D D 11. D 82. .

o 70.o &4: 87. o 74.o ..8 o 92.o .o 97.s.t3.o 83. o .o .o 22.o a.13. 17..o eo.o es.o 35.o 38.o 100. o 31.

s. ' 72. P.G. o .D 90.0 20. .o 47. QIMIIC:k. S.. .o 18.D 40..Qil KLUCZ DO SKAU BCSI'RAłfJERIJI 1.S.D 36.o 56.o D 81.B.o 28.o •·D D . se.o 11. Eylaa•L H.J. 24. D 87. 0 7a.D 63.0 SM.o 11. o o 33..D 45.