P. 1
Scenariusze lekcji języka polskiego

Scenariusze lekcji języka polskiego

|Views: 21,643|Likes:
Wydawca: Renata

More info:

Published by: Renata on Feb 02, 2010
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

07/12/2013

pdf

text

original

Scenariusze lekcji

Pejzaż z pociągiem – obraz Władysława Krzyżanowskiego Wracamy – wiersz Tadeusza Kubiaka Temat: Jaki pociąg przywiózł nas z wakacji? Nazwy własne i pospolite. Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • •

opowiadać o swoich wakacjach, pracować w grupie, wypowiadać się na temat dzieła malarskiego, po poznaniu zasady prawidłowo zapisywać nazwy własne i pospolite, odczytać wiersz i wypowiadać się na jego temat, znaleźć to, co łączy sytuację, o której pisze poeta, z obrazem.

Metody i formy pracy: praca w grupie, mapa skojarzeń, techniki manualno-pla-

styczne.

gdzie i jak przyczepimy pociąg), mazaki, klej, nożyczki, pamiątki z wakacji, które można przykleić do kartki, mapa Polski, Europy.
Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

Środki dydaktyczne: kolorowe kartki formatu A3, wycięta z papieru lokomotywa z napisem ,,WAKACJE”, wycięte koła do wagonów, magnesy lub szpilki (zależy

1. Uczniowie rozmawiają z nauczycielem o obrazie: starają się uzasadnić tytuł obrazu, określają jego nastrój, nazywają barwy, w jakich został namalowany. 2. Nauczyciel odczytuje wiersz, a potem czytają go uczniowie – każdy po jednej zwrotce lub po jednej wypowiedzi, np.: 1. zwrotka – 3 uczniów, 2. zwrotka – 3 uczniów, 3. zwrotka – 2 uczniów, 4. zwrotka – 2 uczniów, 5 zwrotka – wszyscy chórem. 3. Uczniowie odpowiadają na 1. pytanie pod tekstem (przytaczają cytaty). 4. Odpowiadają na 4. pytanie: co łączy wiersz Wracamy i obraz Pejzaż z pociągiem (przede wszystkim sam pociąg, barwy, nastrój). 5. Pod kierunkiem nauczyciela uczniowie tworzą mapę skojarzeń wokół wyrazu POCIĄG.
szybkość wakacje wagony
www.wsip.com.pl

przygoda POCIĄG powrót podróż wyjazd

81

6. Uczniowie starają się wyjaśnić, dlaczego właśnie ten obraz znalazł się na początku podręcznika (w odpowiedziach pomaga im mapa skojarzeń). Może się okazać, że niewielu uczniów w czasie wakacji (lub w ogóle) podróżowało pociągiem, nauczyciel powinien więc im uświadomić, że pociąg jest tu tylko symbolem podróży (wyjazdu – powrotu). 7. Nauczyciel prosi uczniów, by powiedzieli, gdzie spędzili wakacje, a potem dzieli ich na grupy, np. • tych, którzy zostali w domu, nigdzie nie wyjeżdżali, • tych, którzy odwiedzili różne miejsca w Polsce, • tych, którzy wyjechali, ale blisko domu, • tych, którzy podróżowali poza granicami kraju. (jeżeli któraś grupa uczniów jest duża, dzielimy ją na dwie mniejsze). 8. Każda grupa otrzymuje kartkę, na której przygotowuje z przyniesionych materiałów jeden wagon pociągu ,,WAKACJE”. 9. Uczniowie pracują 10–15 minut (uwaga: musimy zadbać o to, by uczniowie, wykonując swoją pracę, nie zniszczyli przyniesionych pamiątek). 10. Po skończeniu pracy nauczyciel doczepia wagony do lokomotywy. Każda grupa opowiada o swoim wagonie. 11. Ponieważ w czasie wypowiedzi uczniów często będą padać nazwy miejscowości, rzek, gór, zapoznajemy ich z zasadą ortograficzną (s. 16), wprowadzamy terminy nazwa własna i nazwa pospolita. 12. Rozdajemy uczniom rysunek pociągu (ksero) z liczbą wagonów odpowiadającą liczbie grup lub uczniowie sami wykonują taki rysunek. W odpowiednich wagonikach wpisują nazwy własne, wymienione przez kolegów z każdej z grup. Pierwszą lekcję kończymy wyszukaniem na mapie Polski (Europy) miejsc, o których opowiadali uczniowie.

Wracamy – Tadeusz Kubiak Temat: Jakie było nasze pożegnanie wakacji, a jak żegna je osoba mówiąca

w wierszu Tadeusza Kubiaka Wracamy?

Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • •

wysłuchać ze zrozumieniem treści wiersza, wyraźnie i wyraziście przeczytać wiersz, współpracować w małej grupie, wyrażać emocje za pomocą symboli plastycznych, głosu, ciała i mimiki, wymienić uczucia towarzyszące mu na myśl o kończących się wakacjach, określić nastrój wiersza, dostrzegać osobę mówiącą i adresata wiersza.

Metody i formy pracy: praca w grupie, praca z tekstem literackim, słoneczko, techniki dramy: stop-klatka, rysowanie, improwizacja. Środki dydaktyczne: żółte karteczki (ok. 10 dla grupy), żółta kartka w kształcie koła z napisem KONIEC WAKACJI , magnesy, czarno-białe reprodukcje obrazu

82

Władysława Krzyżanowskiego Pejzaż z pociągiem formatu A4 (dla każdej grupy jedna), kredki, kolorowa reprodukcja obrazu Pejzaż z pociągiem zamieszczona w podręczniku, tekst wiersza Tadeusza Kubiaka pt. Wracamy, rysunek przedstawiający wnętrze sali lekcyjnej.
Czas zajęć: 90 min Tok lekcji:

1. Uczniowie zostają podzieleni na małe grupy. 2. Na otrzymanych karteczkach (najlepiej żółtych) wypisują uczucia, które towarzyszyły im na myśl o kończących się wakacjach. (7 min). 3. Nauczyciel umieszcza na tablicy żółtą kartkę w kształcie koła z napisem KONIEC WAKACJI. 4. Liderzy grup odczytują wyniki pracy swojej grupy i za pomocą magnesów tworzą wokół napisu na tablicy promienie słoneczne (powtarzające się nazwy uczuć tworzą dłuższe promienie), np.
żal
sm sm sm ute k ute k ute k

roz cza wa ronie

roz cza wa ronie
złość

żal

KONIEC WAKACJI
tęs

radość
kno

owo zad ie len

owo zad ie len

owo zad ie len

przygnębienie przygnębienie

ta

tęs

kno

ta

5. Następnie grupy otrzymują czarno-białą reprodukcje obrazu Władysława Krzyżanowskiego Pejzaż z pociągiem i kolorują je w ten sposób, by wyrazić uczucia, które wymienili w poprzednim ćwiczeniu. (10 min). 6. Liderzy grup omawiają wszystkie prace, zwracając szczególną uwagę na wybór kolorów: jasne – radość; ciemne – smutek; ciepłe – przyjazne, radosne, słoneczne; zimne – chłodne, nieprzystępne. 7. Po wykonaniu tego ćwiczenia uczniowie umieszczają swoje prace w widocznym miejscu i otwierają podręcznik na stronie 11, gdzie znajduje się kolorowa reprodukcja obrazu Pejzaż z pociągiem. 8. Dzieci wymieniają luźne uwagi na temat użytych przez artystę barw, wypowiadają się na temat nastroju dzieła, porównują je ze swoimi pracami. 9. Nauczyciel czyta wiersz Tadeusza Kubiaka. 10. Po wcześniejszym krótkim przygotowaniu uczniowie czytają wiersz. 11. Następnie grupy odpowiadają na 4 pytania znajdujące się pod tekstem wiersza. Zespoły zajmują się tylko jednym zagadnieniem. (ok. 20 min).
www.wsip.com.pl

83

• •

• •

Grupa 1: Kto kogo żegna w tym wierszu? Jakie jest to pożegnanie? Przedstawcie na rysunku miejsce, które opuszcza osoba mówiąca w wierszu. Grupa 2: Powiedzcie słowami Tadeusza Kubiaka, co wydarzy się nazajutrz rano? Przedstawcie sytuację w formie stop-klatki. (Uczniowie odgrywają scenkę pantomimiczną, na znak jednego z członków grupy zastygają w bezruchu i odpowiadają na zadawane przez niego pytania: Kim jesteś? Co robisz? Jak się czujesz?). Grupa 3: Co łączy sytuację, o której pisze poeta, z obrazem Pejzaż z pociągiem? Zwróćcie uwagę na zastosowane barwy. Grupa 4: Wyszukajcie wyrażenia, które odnoszą się do szkoły. Jak przedstawił ją poeta? Uzupełnijcie rysunek przedstawiający wnętrze sali lekcyjnej.

12. Omówienie prac przez liderów. (Najkorzystniejsza byłaby zmiana liderów grup na czas wykonywania każdego zadania, aby w tej roli mogło wystąpić jak najwięcej uczniów). 13. Wszystkie grupy po krótkim przygotowaniu (3 min) odgrywają scenkę „Powitanie po wakacjach”. 14. Uczniowie podsumowują lekcję, odpowiadają na pytania nauczyciela: Jak żegna wakacje osoba mówiąca w wierszu? Kto wypowiada się w utworze? Jakie uczucia towarzyszyły wam na myśl o kończących się wakacjach? 15. Praca domowa: Przedstaw dowolną techniką plastyczną swoje pożegnanie wakacji lub powitanie szkoły (ćw. 5., s. 12). Za pomocą odpowiednich barw wyraź towarzyszący ci w tych sytuacjach nastrój.
Przed pierwszym dzwonkiem – wiersz Ludwika Jerzego Kerna Temat: Przyrzekam ci, szkoło... Cele lekcji: uczeń umie
• • • • •

wysłuchać ze zrozumieniem treści utworu poetyckiego, wyraźnie i wyraziście odczytać wiersz, podkreślić w jego tekście rzeczowniki kojarzące się ze szkołą, dobrać rzeczowniki nazywające uczucia do 3 różnych sytuacji, wskazać czasowniki świadczące o uosobieniu,

84

• • •

napisać przyrzeczenie w formie zdania (nakazu lub zakazu), pisać oddzielnie cząstkę nie z czasownikiem, ujednolicić formy podmiotu lirycznego w całym wierszu.

pach.

Metody i formy pracy: indywidualna praca z tekstem literackim, praca w gru-

Środki dydaktyczne: tekst wiersza Przed pierwszym dzwonkiem L. J. Kerna, plansza z definicją uosobienia, plansza do utworzenia grafu z wyrazem szkoła, dla każdej grupy tabelka i 32 karteczki z nazwami uczuć, kartki A4, kolorowe flamastry, klej. Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

1. Nauczyciel czyta wiersz. 2. Potem wyznaczeni uczniowie czytają po jednej zwrotce utworu. Wszyscy podkreślają rzeczowniki, które kojarzą im się ze szkołą, są związane ze szkołą. 3. Dopisują podkreślone rzeczowniki do strzałek na plakacie wiszącym na tablicy (graf). Do pustych strzałek należy na końcu dopisać rzeczowniki: uczniowie, nauczyciele.
Biały Orzeł ławki

telewizor w świetlicy

klasy

SZKOŁA

kreda tablica dzwonek

katedra

4. Nauczyciel prosi uczniów, aby odpowiedzieli na pytanie, co odczuwała główna bohaterka wiersza – szkoła: a) przed ostatnim dzwonkiem, czyli pod koniec roku szkolnego? b) po ostatnim dzwonku, czyli na początku wakacji? c) przed pierwszym dzwonkiem, czyli przed rozpoczęciem nowego roku szkolnego? 5. Następnie dzieli klasę na kilka grup. Każda dostaje kopertę zawierającą trójrubrykową tabelkę i zestaw 32 karteczek z rzeczownikami nazywającymi różne uczucia. Ma je logicznie przyporządkować do poszczególnych rubryk. 6. Po odczytaniu nazw uczuć dzieci przyklejają karteczki w odpowiednich rubrykach.
www.wsip.com.pl

85

UCZUCIA SZKOŁY (rzeczowniki kto? co?)
przed ostatnim dzwonkiem, czyli pod koniec roku szkolnego zdenerwowanie zmęczenie wyczerpanie rozdrażnienie niechęć złość przykrość bezradność przed pierwszym dzwonkiem, czyli przed rozpoczęciem nowego roku szkolnego tęsknota przygnębienie smutek pustka (w sercu) samotność żal nuda udręka (rozstania)

po ostatnim dzwonku, czyli na początku wakacji zadowolenie radość spokój błogość wyciszenie odpoczynek ukojenie równowaga (psychiczna)

7. Później odpowiadają na pytania: O którym zestawie uczuć szkoły mówi wiersz? W jakim celu poeta obdarzył szkołę ludzkimi uczuciami? O co ona prosi uczniów w ostatnich linijkach wiersza? 8. Każdy uczeń otrzymuje kartkę A4 i kolorowym flamastrem pisze w formie zdania jedno przyrzeczenie osobiste: co będzie robić albo czego nie będzie robić, aby swojej szkole nie sprawiać przykrości. Podpisuje się pod zobowiązaniem. 9. Nauczyciel pokazuje (wywiesza) planszę z zasadą pisowni cząstki nie z czasownikami. 10. Dzieci po kolei czytają przyrzeczenia i przyczepiają kartki magnesami na tablicy z podziałem na NAKAZY i ZAKAZY. 11. Nauczyciel informuje, że na najbliższej lekcji wychowawczej klasa będzie omawiać regulamin szkoły i kryteria ocen zachowania. 12. Praca domowa: 1. W zwrotce III, IV i V wiersza zmień niektóre wyrazy tak, żeby podobnie jak w zwrotce I i II wypowiadali się uczniowie. 2. Czy naprawdę „w samotności każdy się nudzi”? Napisz, co o tym sądzisz.
Lekcja przyrody Jeana Jacques’a Sempé’go, René Goscinny’ego Temat: Niezapomniana lekcja. Cele lekcji: uczeń umie
• • •

formułować i zadawać pytania, opowiedzieć treść utworu, poprawnie zapisywać nazwy geograficzne,

86

• • • • • •

określić nastrój opowiadania, korzystać z atlasu geograficznego w celu wskazania miejsc, o których mowa w tekście, redagować kilkuzdaniową wypowiedź pisemną na zadany temat, korzystać ze słownika ortograficznego, redagować pozdrowienia z wakacji, opowiedzieć o prawdziwych sytuacjach i przeżyciach związanych z dowolną lekcją.

Metody i formy pracy: rozmowa, praca w grupie, śnieżna kula.

nik, zeszyt ćwiczeń, słownik ortograficzny, atlasy geograficzne (po 2 dla grupy), pocztówki z wakacji przyniesione przez uczniów.
Czas zajęć: 90 min Przygotowanie do lekcji: uczniowie przeczytali tekst w domu i ułożyli po 5 pytań

Środki dydaktyczne: szkic mapy Europy dla grup, kartki samoprzylepne, podręcz-

dotyczących treści opowiadania.

Tok lekcji:

1. Uczniowie pracują w parach: na zmianę zadają sobie pytania do tekstu ułożone w domu i odpowiadają na nie. (7 min). 2. Wspólnie określają osobę opowiadającą o wydarzeniach. Chętni lub wybrani uczniowie opowiadają treść przeczytanego fragmentu, wcielając się w rolę Mikołajka (w pierwszej osobie liczby pojedynczej). Pozostali uczniowie starają się dokładnie zapamiętać informacje o przyniesionych przez bohaterów pamiątkach. 3. Nauczyciel dzieli klasę na czteroosobowe grupy. Każdemu zespołowi rozdaje szkic mapy politycznej Europy, atlas geograficzny świata oraz zestaw 18 karteczek. Grupy muszą dopasować kartki z imionami chłopców i nazwami miejsc do obrazków przedstawiających przyniesione pamiątki, a następnie umieścić karteczki we właściwym miejscu na mapie. (15 min).
Mikołaj Joachim Alcest

Euzebiusz

Ananiasz

Gotfryd

Morskie Skałki

Toledo

Bretania

Lazurowe Wybrzeże

Normandia

Szwajcaria

www.wsip.com.pl

87

4. Liderzy prezentują wyniki pracy grup. 5. Każdy uczeń indywidualnie wybiera najciekawszą według niego pamiątkę przyniesioną przez chłopców z klasy Mikołajka i układa kilkuzdaniową wypowiedź pisemną, uzasadniając swój wybór. 6. Chętni lub wybrani uczniowie czytają swoją notatkę. 7. Uczniowie określają charakter opowiadania – ćw. 1., s. 18. 8. Wspólnie zastanawiają się nad poleceniem 4., s. 19. 9. Nauczyciel zwraca uwagę uczniów na pisownię wielką literą nazw geograficznych (s. 16). Przypomina, jak należy szukać haseł w słowniku ortograficznym. 10. Uczniowie w parach rozmawiają o miejscach, które odwiedzili podczas wakacji, zapisują wymienione przez siebie nazwy geograficzne, pamiętając o zasadzie pisowni. 11. W grupach wykonują ćw. 271. w Zeszycie ćwiczeń. Korzystają z atlasów geograficznych Polski. 12. Jeżeli klasa pracowała sprawnie nad poprzednimi poleceniami, uczniowie mogą w czteroosobowych zespołach zagrać w inteligencję – ćw. 272. (ZĆ). 13. Chętni uczniowie opowiadają o lekcji, która według nich była interesująca, obfitowała w niezwykłe wydarzenia (ćw. 5., s. 19). 14. Dzieci przeglądają przyniesione przez siebie pocztówki z pozdrowieniami z wakacji. Metodą kuli śniegowej rozmawiają o tym, jakie informacje umieścili nadawcy tych kart. (Początkowo każdy uczeń cicho czyta informacje zamieszczone na swojej pocztówce, następnie dzieli się swoimi spostrzeżeniami z kolegą z ławki. Po uzgodnieniu wspólnego stanowiska uczniowie omawiają problem z inną parą, np. siedzącą za nimi. Gdy czwórka ustali wnioski, prezentuje je innej czteroosobowej grupie. Utworzony w ten sposób ośmioosobowy zespół ustala wspólne stanowisko i prezentuje je na forum klasy). Nauczyciel może podsumować lub uzupełnić rozważania uczniów. 15. Uczniowie indywidualnie wykonują ćw. 52. (ZĆ). 16. Praca domowa (do wyboru): • Korzystając ze zbiorów czytelni w twojej szkole, wykonaj polecenie 1. ze s. 17. • Wykonaj pisemnie ćw. 6., s. 19. • Dla chętnych: Wypożycz jedną z książek o Mikołajku, przeczytaj i wykonaj plakat.
88

Kłopoty z imieniem Kseni Bagniewskiej Temat: Pomagamy Dorocie w rozwiązaniu kłopotów z imieniem – opowiadanie

Kseni Bagniewskiej Kłopoty z imieniem.

Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • •

opowiadać treść tekstu, określić jego nastrój, znaleźć odpowiednie cytaty, pracować w grupie, przedstawić wyniki wspólnej pracy, umotywować użycie przezwiska, pseudonimu.

Uczeń poznaje pojęcia: przezwisko, pseudonim.
Metody i formy pracy: praca w grupach, techniki plastyczne. Środki dydaktyczne: wycięte z papieru ( format A3 ) trzy postaci dziewcząt, mag-

nesy, mazaki.

Czas zajęć: 45 min Przygotowanie do lekcji: uczniowie przeczytali opowiadanie w domu. Tok lekcji

1. Nauczyciel przedstawia temat lekcji. 2. Uczniowie tłumaczą, na czym polegał kłopot Doroty. 3. Oceniają pomysł Doroty i jej koleżanek, by używać drugiego imienia (można zaproponować, by uczniowie przedstawili się drugim imieniem). 4. Wyjaśniają, na czym właściwie polegał pomysł Michała, który różnie nazywał swoją siostrę – ćw. 2., s. 24 (wyszukanie tych nazw, określenie, co je łączy). 5. Określają nastrój opowiadania. 6. Odpowiadają na pytanie nauczyciela, jak z takim problemem radzą sobie koleżanki i koledzy z klasy (używają zdrobnień, przezwisk). 7. Wykonują ćw. 3. ze s. 24 (wyjaśnienie pojęć: przezwisko, pseudonim). 8. Nauczyciel dzieli klasę na trzy grupy. Każda otrzymuje swoją ,,Dorotę” – kontur postaci namalowany czarnym mazakiem na kartce formatu A3. Uczniowie w grupach: • mogą pokolorować włosy, oczy itd., • na sukience wypisują swoje propozycje, jaką nazwą można odróżnić jedną Dorotę od drugiej (np. zdrobnienia, przezwiska, pseudonimy), uzasadniają ich użycie, • przyczepiają swój rysunek magnesami do tablicy, a jedna osoba z grupy omawia zaproponowane pomysły (konieczna jest nasza reakcja, jeżeli uczniowie wymyślili złośliwe przezwiska). 9. Notatka z lekcji. Uczniowie rysują (wklejają, jeżeli im przygotujemy na ksero) kontury postaci „Doroty” i wpisują to, co najbardziej im się podobało z pomysłów grup. Na kolorowo mogą zapisać ,,złote myśli”, które powinny nasunąć się im w czasie omawiania tematu: Nie można nikogo krzywdzić złośliwym przezwiskiem. Imię pięknieje dzięki osobie, która je nosi (i na odwrót).
www.wsip.com.pl

89

10. Praca domowa nawiązująca do ostatniego zdania w opowiadaniu: Podaj krótką informację o jednej znanej postaci literackiej lub historycznej, która nosiła takie imię jak ty.
Kartki z kalendarza

(lekcję należy przeprowadzić po omówieniu tekstu K. Bagniewskiej pt. Kłopoty z imieniem)
Temat: Dzisiaj są moje imieniny – projektujemy kalendarz naszej klasy. Cele lekcji: uczeń umie
• • • •

współpracować w grupie, poszukiwać, porządkować i wykorzystywać informacje z różnych źródeł, posługiwać się technologią informacyjną, pisać nazwy świąt wielką literą.

Metody i formy pracy: kalendarz radości (metoda opisana w przewodniku Edyty

Brudnik Ja i mój uczeń pracujemy aktywnie. O metodach aktywizujących), praca w grupie.

Środki dydaktyczne: duży arkusz papieru dla każdej grupy, kredki, mazaki lub farby, kalendarz na bieżący rok szkolny. Czas zajęć: 45 min Przygotowanie do lekcji: w domu każdy uczeń wykonuje kartkę z kalendarza

z datą swoich imienin i zdobytymi na temat swojego imienia informacjami, może również zamieścić ilustrację (swoją fotografię).
Tok lekcji:

1. Nauczyciel omawia cel zajęć – zaprojektowanie kalendarza na bieżący rok szkolny, z uwzględnieniem w nim dni imienin wszystkich uczniów z klasy oraz uroczystości ujętych w podręczniku dla klasy IV: 1 listopada – Wszystkich Świętych, 11 listopada – Święta Niepodległości, 25 grudnia – Bożego Narodzenia, Wielkanocy, Święta Konstytucji 3 maja. 2. Zapoznaje uczniów z zasadą pisowni nazw świąt wielką literą (s. 111). 3. Uczniowie wykonują ćw. 1. i 2., s. 111. 4. Nauczyciel dzieli uczniów na cztery grupy. 5. Każda grupa przygotowuje jedną z czterech części kalendarza obejmującą jedną porę roku (3 kolejne miesiące). Kalendarz może mieć formę dużego zegara ze wskazówką, którą uczniowie będą przesuwać w dniu omawianego na lekcji święta. Do tarczy zegara wyznaczony uczeń dokleja w odpowiednie miejsce karteczkę z datą i nazwą święta. 6. Uczniowie układają przygotowane w domu kartki z datą swoich imienin w kolejności chronologicznej, tworząc kalendarz kartkowy. Będą je prezentować w dniu swoich imienin. Ważnym elementem pracy tą metodą jest ocena pracy każdego ucznia w dniu prezentacji. 7. Kartki z kalendarza związane ze świętami omówionymi w podręczniku dla klasy IV uczniowie będą przygotowywać w grupach na lekcji w odpowiednim dniu,
90

wykorzystując zgromadzone informacje i materiały. Dlatego przed przypadającym świętem należy zadać uczniom pracę domową dotyczącą danego tematu.

W 1 sz LI ys ST tk O ich PA Św DA ięt yc

h

P a ź L d i z s i t i e o r e p n ń i a k d

G r u d z

i

e ń

S t y c z e ń

y

t

u

L

M a r z e c

K w i e c i e ń

8. Podsumowaniem każdej takiej lekcji będzie prezentacja wyników pracy grup i dołączenie kartek do klasowego kalendarza.

Rozmowa – wiersz Danuty Wawiłow Temat: Czy to naprawdę jest rozmowa? – wiersz Danuty Wawiłow. Cele lekcji: uczeń umie
• • • • •

nazwać, na czym polega rozmowa, wiedzieć, kto to jest nadawca, a kto odbiorca, nazwać cel rozmowy – porozumienie się, odczytać wiersz, oddając nastrój utworu poetyckiego, określić cechy osoby mówiącej w wierszu.

Metody i formy pracy: podająca, uzupełnienie schematu, praca w grupach. Środki dydaktyczne: podręcznik, s. 26. Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

1. Nauczyciel wprowadza uczniów do tematu, rozmawiając z nimi o rozmowie: Na czym polega rozmowa? Kto musi w niej brać udział? Kiedy jest dobrze przeprowadzona? (dochodzi do porozumienia).
www.wsip.com.pl

L C i z S p e i i r e e r w p c i i e e c ń

W r e s

j a M

91

2. Uczniowie oglądają schemat podziału znaków (s. 27). Starają się uzasadnić, jaki rodzaj znaków jest na ogół najważniejszy w rozmowie ( słowa). 3. Nauczyciel prosi uczniów o odpowiedź na pytanie 3. ze s. 27, a następnie – pytanie 2. i 5. (po co inne znaki, kiedy ich używamy?). 4. Odczytuje głośno wiersz. 5. Uczniowie starają się określić, kogo słucha osoba mówiąca w wierszu. 6. Nauczyciel dzieli klasę na grupy, które będą naśladować ,,mowę” pola, kąkoli, krów, świń, wietrzyka. Odczytuje wiersz, a kolejne grupy włączają się w odpowiednich miejscach, wydając ustalone z nimi dźwięki. 7. Podaje temat. 8. Uczniowie odpowiadają na pytanie 2. ze s. 26, uzupełniając schemat do wiersza (wzorują się na schemacie ze s. 28 ).
NADAWCA (przyroda) ODBIORCA (słucha, jest ciekawy, chce zrozumieć świat przyrody)

9. Wykonują ćw. 4. ze s. 26 (powinni dojść m.in. do wniosku, że wyraz rozmowa wystąpił w tytule wiersza w przenośni). 10. Wyjaśniają żart językowy – ćw. 3., s. 26. 11. Przy pomocy nauczyciela sporządzają notatkę – odpowiadają na pytanie zawarte w temacie.
Temat: Patrzę, słucham, chyba rozumiem – wycieczka do ... (wpisujemy miejsce) Cele lekcji: uczeń umie
• • •

pracować w grupie, zauważyć i usłyszeć znaki dawane przez przyrodę, przedstawić efekty swoich obserwacji w formie tabelki.

Metody i formy pracy: wycieczka, praca w grupie. Środki dydaktyczne: podręcznik, s. 26. Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

1. Nauczyciel dzieli klasę na grupy, przedstawia zadanie (jednakowe dla wszystkich grup) – zaobserwowanie znaków dawanych przez jesienną przyrodę, zapisanie obserwacji w tabelce zbudowanej z trzech rubryk: Widzę / Słyszę / Jak rozumiem. 2. Klasa wychodzi na krótką wycieczkę (może to być wycieczka do lasu, ogrodu, parku). Jeżeli nie ma takiej możliwości, nauczyciel pokazuje uczniom krótki film przyrodniczy. 3. W czasie wycieczki grupy rozchodzą się, prowadzą obserwację i zapisują w tabelkach spostrzeżenia. Czas wykonania zadania – 10–15 min. 4. Po powrocie do klasy grupy przedstawiają swoje obserwacje. Na tablicy wypełniają wspólną tabelkę, wykorzystując notatki sporządzone na wycieczce, np.

92

Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

1. Dzieci siadają wygodnie i starają się przypomnieć sobie, jaka atmosfera najczęściej panuje w klasie podczas lekcji. 2. W tym czasie nauczyciel zadaje pytania: Jak wygląda sala lekcyjna? Jak zachowują się koledzy? Jak ty się zachowujesz? Czy coś lub ktoś ci przeszkadza? Jakie zadania podczas lekcji wykonujesz najchętniej? 3. Uczniowie indywidualnie spisują swoje spostrzeżenia i uwagi na kolorowych kartkach (układają poprawne gramatycznie wypowiedzi jednozdaniowe lub kilkuzdaniowe). 4. Nauczyciel dzieli klasę na małe grupy. Chłopcy i dziewczęta w zespołach składają zapisane kartki na środku stolika (nauczyciel również może wrzucić zapisaną przez siebie kartkę) i mieszają je tak, aby mogły zostać odczytane anonimowo. Grupy odczytują informacje, omawiają je i decydują, czy umieścić je w koszu, czy w walizeczce. (Jeżeli uczniowie do tej pory nie spotkali się z metodą, należy ją omówić: do kosza wrzucają kartki, na których są zapisane negatywne według nich zachowania, do walizeczki – pozytywne). (6 min) 5. Lider grupy wrzuca odpowiednie kartki do stojącego w klasie przygotowanego na lekcję kosza lub walizeczki albo przykleja je do przedstawiających te rekwizyty plansz.

Koledzy zachowują się tak głośno, że nie mogę się skupić. Piszę liściki do koleżanki. Oglądam czasopisma.

Zgłaszam się. Uważnie słucham wypowiedzi nauczyciela. Nie przerywam kolegom podczas odpowiedzi. Nie przeszkadzam. Nie rozmawiam z kolegami z grupy na tematy niezwiązane z lekcją. Chętnie rysuję.

6. Po umieszczeniu kartek w koszu lub walizeczce przez wszystkie grupy uczniowie odczytują wyniki pracy. 7. Pod kierunkiem nauczyciela dzielą się uwagami, czy wszystkie decyzje były według nich słuszne. 8. Nauczyciel czyta wiersz Jana Twardowskiego W klasie. 9. Uczniowie przygotowują się do samodzielnego odczytania utworu. Muszą zdecydować, w którym miejscu zrobić przerwę w czytaniu. 10. Wybrane osoby odczytują wiersz. 11. Uczniowie odpowiadają na pytania z ćw. 2., s. 42. Wyrazy i wyrażenia z wiersza zapisują w formie grafu.
www.wsip.com.pl

109

kogoś biorą za nogawki wyją piszczą

wypchanego szczypią ptaka

ryczą

chcą położyć się na mapie

ZACHOWANIE UCZNIÓW W KLASIE

głośno chrapią

książkę do religii drapią

dokazują

najgrzeczniejszych kotem szczują

nogi skaczą

biją się po łapie

Pracując w parach, w wypisanych wyrażeniach odszukują rzeczowniki i w formie zabawy (na zmianę wymieniając po jednym) układają je alfabetycznie. 12. Nauczyciel wprowadza termin wers, następnie wybrani uczniowie odczytują wskazane przez niego wersy – prosi np.: Przeczytaj trzeci wers wiersza. 13. Wskazany uczeń odczytuje dwa ostatnie wersy utworu. Wspólnie dzieci odpowiadają na pytanie, czym zaskoczył je poeta-ksiądz. 14. Uczniowie podsumowują lekcję, wykonując ćw. 5., s. 42. 15. Praca domowa (do wyboru): • Wykonaj ćw. 4., s. 42. • Odpowiedz pisemnie na pytania zawarte w ćw. 5., s. 42.
Temat: Po co w wierszu Jana Twardowskiego pt. W klasie tyle czasowników? Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • • •

wysłuchać ze zrozumieniem treści utworu poetyckiego, wyraźnie i wyraziście odczytać wiersz, policzyć wersy w I i II części utworu, podać informacje o czasowniku, podkreślić w tekście czasowniki, podać wyrazy bliskoznaczne nazywające zachowanie uczniów w klasie, prawidłowo dopisać nie do czasowników, zmienić formy czasowników z 3. osoby l. mnogiej na 1. osobę l. mnogiej,

110

• • •

ułożyć II część wiersza sensownie łączącą się ze zmienioną I częścią, za pomocą 30 kresek zobrazować właściwe i niewłaściwe zachowanie uczniów w klasie, współpracować i komunikować się w grupie.

Metody i formy pracy: indywidualna praca z tekstem literackim, praca w grupach, przekład intersemiotyczny.

cją czasownika, plansza z zasadą pisowni nie z czasownikami, kartki A4 z tekstem wiersza z lukami do wypełnienia, kartki z poleceniami dla grup, czyste kartki A4, mazaki.
Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

Środki dydaktyczne: tekst wiersza Jana Twardowskiego W klasie, plansza z defini-

1. Nauczyciel czyta wiersz, potem zadaje pytania: Na ile części autor podzielił utwór? Czyje zachowanie przedstawia w jego I części? Jak nazywamy wyrazy mówiące o zachowaniu uczniów? Jak o nie pytamy? 2. Pokazuje planszę z definicją czasownika, którą odczytuje wskazany uczeń. 3. Prosi o policzenie wersów w I części utworu, podkreślenie w niej i policzenie wszystkich czasowników. Pyta, po co poeta użył tylu czasowników, i zapisuje na tablicy temat lekcji. 4. Po wspólnym ustaleniu odpowiedzi uczniowie notują w zeszytach: Jan Twardowski w I części utworu użył aż 15 czasowników, żeby ukazać panujący w sali przyrodniczej bałagan, krzyk, wrzask, harmider, chaos, hałas, kotłowaninę, zgiełk, awanturę, zamieszanie, ruch. (po pierwszym słowie bałagan uczniowie dodają wyrazy bliskoznaczne). Kończą notatkę odpowiedzią na pytanie, kiedy uczniowie tak się zachowują w klasie: Uczniowie tak niesfornie zachowują się w klasie pod nieobecność nauczyciela. 5. Dzieci wymieniają zachowania, które im się nie podobają. 6. Nauczyciel pyta, jaki wyraz należy dodać do czasowników w I części wiersza, by mówił on o grzecznych uczniach. Jak go piszemy z czasownikami? Po otrzymaniu odpowiedzi pokazuje planszę z zasadą: Nie z czasownikami piszemy oddzielnie. 7. Dzieli klasę na kilka małych grup i przekazuje liderom karteczki z poleceniami dla grupy oraz dla każdego dziecka kartkę z tekstem wiersza, w którym są luki. Polecenia:
Zad. 1. (5 min): W I części wiersza do przeczenia nie dopiszcie takie formy czasowników, aby mówiły one o waszym grzecznym zachowaniu w klasie. Zastanówcie się, dlaczego wyrażenie „lepsza draka” zostało ujęte w cudzysłów? I część wiersza: Nie ryczymy w klasie nie ................................. najgrzeczniejszych kotem nie ............................... nie ..................... nie.................. o łapie nie ................. położyć się na mapie na przyrodzie „lepsza draka” wypchanego nie .......................... ptaka nogi nie skaczą nie skrzypią ławki
www.wsip.com.pl

111

kogoś nie ...................... za nogawki nie ..........................nie .....................głośno nie .......................... książki do religii nie ............................. Wybrane dziecko czyta nową wersję wiersza, inne wyjaśnia wyróżnione w tekście wyrażenie „lepsza draka”. Zad. 2. (5 min): Za pomocą 30 kresek narysujcie na oddzielnych kartkach A3 trzydziestoosobową klasę: a) niegrzeczną, b) grzeczną. Grupy oglądają swoje prace, przekazując sobie kartki zgodnie z ruchem zegara. Zad. 3. (10 min): Przeczytajcie z podręcznika II część wiersza Jana Twardowskiego W klasie. Z ilu wersów się składa? Czym zaskoczył was poeta-ksiądz? Do nowej wersji utworu dopiszcie własną dwuwersową II część, w której anioł odpowiednio zareaguje na wasze właściwe zachowanie. II część wiersza: ...................................................................................................................................... ......................................................................................................................................

Każda grupa prezentuje swoje zakończenie utworu. Klasa wybiera najciekawszą propozycję. 8. Nauczyciel kończy zajęcia uwagą: Na szczęście bohaterom wiersza krzywda się nie stała, ale często niewinne z pozoru zabawy i figle mogą skończyć się jakimś urazem, raną lub nawet kalectwem. Na lekcji wychowawczej przypomnijcie, jak należy się zachowywać, kiedy choć przez chwilę nauczyciela nie ma w klasie. 9. Praca domowa: Opisz taką szkolną zabawę, która jest bezpieczna i nikomu nie sprawia przykrości.
Gołębie pana Brożka Mariana Orłonia Temat: Czego uczy nas bohater opowiadania Gołębie pana Brożka? Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • •

określić, kto opowiada o wydarzeniach, opowiadać o wydarzeniach, zachowując chronologię, ocenić postępowanie bohatera i umieć uzasadnić swoją wypowiedź, oddzielić wydarzenia z przeszłości od teraźniejszych, odpowiedzieć na pytanie zawarte w temacie lekcji (zapakować walizkę, wyrzucić do kosza), użyć terminu narrator, akapit.

Metody i formy pracy: burza mózgów, drama, tzw. metoda kosza i walizki. Środki dydaktyczne: zdjęcia gołębi, rekwizyty do dramy (gazeta, pióro, kartka, koperta), koperta – ,,walizka”. Czas zajęć: 45 min Przygotowanie do lekcji: uczniowie przeczytali opowiadanie w domu. Tok lekcji:

1. Uczniowie uzasadniają, dlaczego taki jest tytuł opowiadania.
112

2. Nauczyciel pokazuje na zdjęciach, jakie gołębie hodował pan Brożek (uczniowie szukają odpowiedniego cytatu: ,,śmigały latawce i garłacze, kuraki i turkoty, mewki i pawiki”). Teraz uczniom łatwiej będzie sobie wyobrazić piękno ptaków, Księcia. 3. Nauczyciel zwraca uczniom uwagę na różnicę między mową a pismem w wyrazach: gołąb, Brożek – ćw.1., s. 54 i 3., s. 55 (na tej lekcji tylko sygnalizujemy ten problem, szczegółowiej zajmiemy się tym przy okazji lekcji z zeszytem ćwiczeń). 4. Na prośbę nauczyciela uczniowie wskazują osobę, która nam o wszystkim opowiada (używają terminu narrator). 5. Określają czas wydarzeń. Chętny uczeń pokazuje to, co robi w opowiadaniu dorosły Krzysztof (rekwizyty: gazeta, długopis, kartka papieru, koperta): czyta gazetę (notatkę o nagrodzie dla pana Brożka może odczytać głośno), myśli (wspomina), pisze list. 6. Opowiadają o wspomnieniach szkolnych Krzysztofa, oceniają zachowanie chłopców, Krzysztofa, nauczyciela – ćw. 1. (termin – akapit), 2., 4. i 5. ze s. 58. 7. Nauczyciel podaje temat lekcji. 8. Przypomina uczniom, na czym polega metoda walizki i kosza. Pomogą w tym skojarzenia, np.:
bagaż walizka potrzebne rzeczy podróż kosz odpady śmieci do wyrzucenia

Do walizki chowamy to, co warto zapamiętać z utworu literackiego, to, co można wziąć za wzór, to, co może nam się przydać w dalszej nauce (życiu). Nauczyciel pokazuje uczniom taką walizkę – może to być np. duża koperta z napisem WALIZKA lub duża kartka z takim samym tytułem. 9. Uczniowie szukają odpowiedzi na pytanie postawione w temacie lekcji. Wybierają to, co warto , zapakować” do walizki czwartoklasisty (możemy odtąd przy okazji różnych utworów, lektur pakować naszą walizkę – sprawdzimy jej zawartość na końcu roku szkolnego). 10. Przy pomocy nauczyciela redagują notatkę o zawartości walizki. Uczniowie klasy IV jeszcze bardzo lubią rysować, dlatego mogą namalować walizkę, a w nią wpisać to, co warte ,,zapakowania”. Pakujemy np.: należy cenić wspomnienia, nie wolno postępować bezmyślnie, trzeba mieć odwagę przyznać się do winy, warto mieć pasję, hobby. 11. Praca domowa: Wykonaj ćw. 7. ze s. 58.
Temat: Zastanowię się, zanim popełnię błąd. Cele lekcji: uczeń umie
• •

samodzielnie zrozumieć problemy ukazane w opowiadaniu, włączyć się w tok przedstawianej historii, układając sensowne zdanie ją kontynuujące,
113

www.wsip.com.pl

• • • • • • •

odróżnić czas akcji od czasu wspomnień, posługiwać się określeniami: narrator, bohater, retrospekcja, wskazać wszystkie niewłaściwe zachowania chłopca, dokonać prawidłowej oceny moralnej zachowania chłopca, wczuć się w sytuację bohatera (empatia), odegrać przydzieloną rolę w wylosowanej scence, współpracować i komunikować się w grupie.

Metody i formy pracy: praca z tekstem, praca w grupach, drama.

rysunek lub zdjęcie ukazujące gołębia, plansza z definicją wyrazu retrospekcja, kartki do losowania tematów scenek.
Czas zajęć: 45 min Przygotowanie do lekcji: czwartoklasiści przeczytali opowiadanie w domu. Tok lekcji:

Środki dydaktyczne: tekst opowiadania Mariana Orłonia Gołębie pana Brożka,

1. Nauczyciel prosi, aby uczniowie przypomnieli treść opowiadania – każdy uczeń mówi jedno zdanie o kolejnym wydarzeniu przedstawionym w tekście. Zaczyna opowieść: Pewnego razu młody mężczyzna o imieniu Krzysztof przeczytał w miejscowej gazecie notatkę o konkursie gołębi pocztowych. Kontynuują uczniowie. 2. Po zakończeniu opowieści nauczyciel pyta: Kto jest narratorem opowiadania? Jakie uczucia wywołała w nim szkolna retrospekcja? (Pokazuje planszę z definicją wyrazu retrospekcja). W jakich sytuacjach Krzysztof jako kilkunastoletni chłopiec postąpił niewłaściwie, wbrew zdrowemu rozsądkowi i sumieniu? (1. Namówiony przez kolegę strzelił z procy do gołębia, aby go przepłoszyć. 2. Wraz z kolegami złożył przyrzeczenie, że nie wyda nikomu tajemnicy o niefortunnym wypadku. 3. Na lekcji przyrody nie przyznał się do winy mimo wyrzutów sumienia i sygnałów, że nauczyciel domyśla się prawdy). 3. Nauczyciel dzieli uczniów na 6 grup. Liderzy losują kartki z poleceniem: Przygotujcie w ciągu 5 minut scenkę z propozycją, co chłopiec powinien powiedzieć i uczynić w danej sytuacji, aby uniknąć jakichkolwiek problemów. (każda sytuacja dla dwóch grup). a) Aby uniknąć jakiegoś nieszczęścia, Krzysztof odmawia oddania strzału do ptaka po słowach Jacka: „Jak nie chcesz, to ja spróbuję. Daj procę”. b) Krzysztof nie zgadza się na ucieczkę z miejsca wypadku i ukrywanie prawdy o przypadkowym zabiciu Księcia po żądaniu kolegi: „Uciekajmy! Nikt nie może nas tutaj zobaczyć!” c) Krzysztof na lekcji przyznaje się do winy, żeby mieć czyste sumienie i nie zawieść swojego nauczyciela, po pytaniu: „Który to zrobił?” 4. Grupy prezentują swoje scenki – po dwie grupy jeden temat. 5. Nauczyciel prosi uczniów o ponowne przeczytanie tematu lekcji i zastanowienie się, co scenki im uświadomiły. 6. Praca domowa: Wykonaj ćw. 7., s. 58.

114

Wesołe pacholęta – obraz Leona Wyczółkowskiego Piosenka o wakacjach – wiersz Stanisława Grabowskiego Temat: Jaką tematykę rozdziału II zapowiada obraz, piosenka i wiersz? Tworzy-

my własne żywe obrazy.
Cele lekcji: uczeń umie
• • • • •

wypowiadać się o dziele malarskim, interpretować utwór poetycki, umieć znaleźć to, co łączy obraz i wiersz, pracować w grupie, używać rekwizytów.

Metody i formy pracy: praca w grupach (w parach), żywy obraz. Środki dydaktyczne: uczniowie przynoszą na lekcję ,,wesołe” rekwizyty (stroje,

nakrycia głowy, zabawki), płyta do podręcznika – piosenka Przyjaciel wie

Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

1. Uczniowie wspólnie z nauczycielem oglądają obraz Leona Wyczółkowskiego Wesołe pacholęta i rozmawiają o nim: kogo przedstawia (ćw. 3., s. 60), co robi każda z postaci, w jakich barwach obraz jest namalowany, dlaczego ma taki tytuł? (jeżeli jest taka potrzeba, nauczyciel wyjaśnia termin pacholęta), czy i dlaczego dzieci są wesołe? 2. Nauczyciel lub chętni uczniowie odczytują wiersz (przynajmniej dwukrotnie). 3. Uczniowie na podstawie wiersza (cytaty) odpowiadają na pytania: Kto, gdzie i kiedy śpiewa piosenkę? O czym jest piosenka? 4. Wykonują ćw. 4. ze s. 60. 5. Słuchają piosenki Przyjaciel wie (Może kiedyś taką piosenkę śpiewali? Co mówi nam ona o przyjacielu?). 6. Nauczyciel dzieli klasę na grupy (jeśli jest taka możliwość – mało liczna klasa – uczniowie dobierają się w pary). Korzystając z przyniesionych rekwizytów, każda grupa tworzy swój żywy obraz „Wesołe pacholęta”. Czas pracy w grupach 5–10 min (na ,,obrazach” przygotowanych przez grupy wystąpi większa liczba postaci niż na obrazie Wyczółkowskiego, ale chodzi po prostu o oddanie klimatu dzieła). 7. Grupy prezentują swoje żywe obrazy. Jeżeli mamy taką możliwość, robimy każdej grupie zdjęcie aparatem cyfrowym i uczniowie mogą obejrzeć swoje dzieło na ekranie komputera. Można potem przygotować wystawę z reprodukcji obrazu Wyczółkowskiego i cyklu „Wesołe pacholęta” – dzieła uczniów utrwalonego na zdjęciach. Jest to w ogóle pomysł do wykorzystania przy okazji różnych tematów z dziełem sztuki (obraz, rzeźba) w tle. Można nawet zorganizować konkurs „Dzieło malarskie a żywe obrazy utrwalone na zdjęciach”. 8. Uczniowie sporządzają krótką wspólną notatkę – ćw. 2., s. 60.

www.wsip.com.pl

115

O tym, co najpiękniejsze na świecie Anatola Sterna Temat: Co jest najpiękniejsze na świecie? – szukamy odpowiedzi. Cele lekcji: uczeń umie
• • • •

słuchać z uwagą wypowiedzi koleżanek i kolegów, wypowiedzieć swoje zdanie i uzasadnić je, pracować w grupie, samodzielnie sporządzić krótką notatkę.

Metody i formy pracy: burza mózgów (próba tej trudnej metody), praca w gru-

pach, plakat.

Środki dydaktyczne: duże arkusze papieru (mogą być szare), mazaki, kredki, kreda. Czas zajęć: 45 min Przygotowanie do lekcji: uczniowie przeczytali opowiadanie w domu. Tok lekcji:

1. Nauczyciel przedstawia cel lekcji. 2. Prosi uczniów o przypomnienie, co według bohaterów opowiadania było najpiękniejsze na świecie? 3. Uczniowie szukają odpowiedzi na pytanie: Z czego wynikały ich opinie? (z własnego doświadczenia). 4. Nauczyciel podaje temat lekcji. 5. Dzieli klasę na grupy, każda otrzymuje arkusz papieru, mazaki, kredki. Grupowy losuje kartkę z przedstawioną sytuacją. Grupa otrzymuje zadanie, które ma opracować w formie plakatu. Czas pracy 10–15 min. Kartki z przedstawioną sytuacją (miejscem), w której znajduje się człowiek mający odpowiedzieć na pytanie: Co jest najpiękniejsze na świecie? • Dom Dziecka. • Od kilku tygodni pacjent szpitala. • Kraj, w którym jest wojna. • Człowiek, który od wielu miesięcy jest bez pracy. • Samotność. • (lub inne). Zadanie dla grupy: ,,Spróbujcie wyobrazić sobie sytuację, w której znalazł się ten człowiek. Jaką da odpowiedź na pytanie z tematu? Wypiszcie słowa, które kojarzą się wam z tą sytuacją, można też coś narysować. Jaskrawym kolorem zapiszcie odpowiedź na pytanie”. Przykład plakatu: Od kilku tygodni pacjent szpitala.
Cierpienie, strach przed śmiercią, czarne myśli, bezczynność, tęsknota za zwykłymi czynnościami, dużo czasu, wspomnienia, przykre zabiegi, ból, styczność z ludźmi ciężko chorymi, tęsknota za domem, bliskimi, bezsenność, przykry zapach... Rysunek, np. strzykawki, łóżka... ZDROWIE

116

6. Grupy wieszają plakaty, uzasadniają swoje wybory. 7. Nauczyciel rozdaje uczniom kolorowe paski, na których każdy zapisuje swoją odpowiedź na pytanie z tematu. Pomoże mu w tym znajomość opowiadania, wypowiedzi przedstawicieli grup, własne dotychczasowe doświadczenia i przemyślenia – ćw. 3., s. 65. (Mogą oczywiście powtórzyć odpowiedź taką, jaka już padała na lekcji, jeżeli uznają ją za własną). 8. Z zebranych pasków tworzymy plakat podsumowujący lekcję. Ma kształt słoneczka. (Można ten plakat przypomnieć przy okazji analizy wiersza J. Kulmowej Błękit). 9. Uczniowie rysują w zeszytach słoneczko, zapisując na promieniach odpowiedzi kolegów, które najbardziej im się spodobały. Swoją zapisują kolorem. Np.
dom rodzinny pokój zdrowie

10. Praca domowa: Uzasadnij w 2–3 zdaniach swoją odpowiedź na pytanie o to, co jest najpiękniejsze na świecie.
Jutro znów pójdę w świat Marii Ewy Letkiej Temat: Jak rozumiemy słowa Andrzeja: „Żeby dobrze mieć siebie, trzeba mieć

kogoś, kto miałby nas”?
Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • •

przedstawić swojego przyjaciela, ułożyć pytania do tekstu, współpracować w grupie, wskazać narratora, wymienić głównego bohatera oraz postaci drugoplanowe, ocenić postawę bohatera, używając argumentów.

Metody i formy pracy: karuzela, praca z tekstem, śnieżna kula, praca w grupie. Środki dydaktyczne: tekst M.E. Letkiej Jutro znów pójdę w świat, fotografie przy-

niesione przez uczniów, kartki, na których uczniowie zapisują pytania.

Przygotowanie do lekcji: uczniowie przeczytali tekst opowiadania w domu; na dzisiejszą lekcję przynieśli zdjęcie swojego przyjaciela. Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

1. W parach (najlepiej dobrać osoby, które nie znają się dobrze) dzieci przedstawiają swoich przyjaciół, korzystając z 10 wskazówek dla tego, kto się przedstawia (s. 21). 2. Chętne lub wybrane osoby opowiadają o przyjacielu kolegi z pary. 3. Uczniowie, podzieleni na 4 grupy, układają i zapisują ok. 10 pytań dotyczących treści przeczytanego w domu tekstu, każdy członek grupy robi własne notatki. (5 min).
www.wsip.com.pl

117

4. Dzieci ustawiają się w dwóch kręgach (jeżeli klasa jest liczna, można stworzyć dwie karuzele). Krąg wewnętrzny zadaje pytania, a krąg zewnętrzny na nie odpowiada. Karuzela kręci się po każdym pytaniu. Po pięciu pytaniach następuje zmiana: krąg zewnętrzny pyta, wewnętrzny – odpowiada. (10 min). 5. Uczniowie zapisują temat lekcji. 6. Wykonują wspólnie ćw. 1., s. 70 – przypominają sobie, jak nazywa się osoba opowiadająca o zdarzeniach i uzupełniają tabelę w zeszycie.
Główny bohater narrator Postaci drugoplanowe Andrzej, tata, mama, wychowawca, Paweł, Tomek

7. Tłumaczą, na czym polegało „przeczekiwanie” wymyślone przez chłopca (ćw. 3., s. 70). 8. Metodą śnieżnej kuli zastanawiają się nad przyczyną postępowania chłopca, który wybrał „przeczekiwanie”. Oceniają zachowanie bohatera. 9. Przedstawiciel 8-osobowej grupy, która tworzyła śnieżną kulę, prezentuje wnioski zespołu. 10. Uczniowie wspólnie zastanawiają się nad znaczeniem słów Andrzeja: „Żeby dobrze mieć siebie, trzeba mieć kogoś, kto miałby nas”. Nauczyciel pomaga im, zadając pytania dodatkowe, odwołuje się do zwrotu „mieć przyjaciela”. 11. W parach uczniowie przygotowują scenkę, w której Maciek i Tomek udowadniają, że nowy przyjaciel może na nich liczyć (ćw. 6., s. 70). 12. Praca domowa (do wyboru): • Opisz wydarzenie, które zaważyło na tym, że chłopiec zaczął wychodzić na podwórko. • Ułóż kilka pytań, które chciałbyś zadać głównemu bohaterowi.
Temat: Mieć przyjaciela – co to znaczy? Cele lekcji:

Uczeń umie: podejmować próby dyskutowania, • wytłumaczyć znaczenie wyrazu przyjaciel, • ułożyć dialog na wskazany temat, • wskazać charakterystyczne cechy przyjaźni, • wytłumaczyć znaczenie przysłów na temat przyjaźni, • współpracować w małej grupie, • wyrażać emocje za pomocą ciała i mimiki twarzy.

Metody i formy pracy: praca w grupie, kosz i walizeczka, chmurki, technika dra-

my: rzeźba.

Środki dydaktyczne: słownik języka polskiego, zestawy cech w kopertach dla grup,

kosz i walizeczka, podręcznik, zeszyt ćwiczeń.

Czas zajęć: 45 min

118

Tok lekcji:

1. Lekcja rozpoczyna się od sprawdzenia zadania domowego, które jest punktem wyjścia do krótkiej dyskusji o postępowaniu bohatera i o znaczeniu słowa przyjaciel. 2. Uczniowie w parach układają definicje wyrazu przyjaciel i odczytują je. 3. Następnie sięgają do słownika języka polskiego i odczytują definicję słownikową. 4. Grupy otrzymują w kopertach zestawy cech i uczuć, decydują, które z nich są charakterystyczne dla przyjaciela, kartki wrzucają do kosza lub walizeczki. (5 min). Przykładowy zestaw: złość, gniew, wstyd, zazdrość, życzliwość, dobroć, troska, żal, zadowolenie, tęsknota, zdenerwowanie, rozdrażnienie, niechęć, wdzięczność, poświęcenie, zaufanie, wierność.

złość, gniew, wstyd, zazdrość, żal, zdenerwowanie, rozdrażnienie, niechęć

życzliwość, dobroć, troska, zadowolenie, tęsknota, wdzięczność, poświęcenie, zaufanie, wierność

5. Nauczyciel zapoznaje uczniów z definicją przysłowia (s. 71). Uczniowie w parach układają dialog obrazujący znaczenie przysłowia wylosowanego z ćw. 8., s. 71. (Przysłowie wymówione przez jednego z rozmówców będzie wówczas wnioskiem ze zdarzenia opowiedzianego w formie dialogu). Ćwiczenie to można przeprowadzić ustnie lub metodą chmurek.

www.wsip.com.pl

119

6. W 4-osobowych grupach uczniowie „tworzą pomnik” zatytułowany „Przyjaźń”. 7. Dzieci, które były w grupach rzeźbiarzami, prezentują swoje „rzeźby”. Wszyscy uczestnicy zabawy mogą wybrać „rzeźbę”, która podobała im się najbardziej. 8. Uczniowie wykonują polecenie 9., s. 71 oraz odpowiadają na pytania konkursowe (ZĆ, s. 165). 9. Praca domowa: Jak sobie wyobrażasz prawdziwego przyjaciela? Opowiedz, korzystając z Banku przyjacielskich słówek ze s. 71 (ćw. 7., s. 70).
Kartka z kalendarza: 1 listopada – Wszystkich Świętych Znicze – wiersz Danuty Wawiłow

Praca nad tym tematem będzie wyglądała inaczej w szkołach warszawskich i tych spoza stolicy. Moja propozycja dotyczy tych drugich.
Temat: Kartka z kalendarza: 1 listopada – Wszystkich Świętych. Cele lekcji: uczeń umie
• • • • •

odczytać wiersz, oddając jego nastrój, rozpoznać jakiego miasta dotyczy (podać cytaty), wypowiadać się o tradycjach związanych z tym świętem w naszym kraju, w jego domu rodzinnym, ładnie odczytać wiersz, umieć uzasadnić, dlaczego muzyka podkreśla wymowę wiersza; pasuje do tego święta.

Metody i formy pracy: pogadanka, mapa skojarzeń. Środki dydaktyczne: mapa Warszawy, zdjęcia Warszawy dawnej i dzisiejszej (warto śledzić program telewizyjny w dniu 1 XI, bo może uda nam się nagrać „ulice Warszawy kwitnące zniczami”), znicz, nagrania muzyki poważnej – np. Tomaso Albinoni Adagio g-moll. Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

1. Uczniowie wypowiadają się na temat zbliżającego się święta – tradycje w naszym kraju, w ich domach rodzinnych. 2. Nauczyciel opowiada o genezie święta (może skorzystać z informacji w Encyklopedii tradycji polskich autorstwa R. Hryń-Kuśmierek i Z. Śliwy, rozdział Wszystkich Świętych i Dzień Zaduszny, s. 92–93). 3. Nauczyciel czyta wiersz głośno, potem uczniowie cicho. 4. Uczniowie odnajdują w tekście dowody na to, że wiersz mówi o ulicach Warszawy (możemy odtworzyć nasze nagrania ulic Warszawy, pokazać je na mapie stolicy, ale nie jest to konieczne). 5. Nauczyciel opowiada uczniom o losach Warszawy i warszawiaków w czasie II wojny światowej. Pokazuje zdjęcia stolicy z okresu wojny i współczesne. 6. Uczniowie odszukują w wierszu fragmenty mówiące o tym, dla kogo palą się znicze?, gdzie? (cytaty). 7. Próbują zinterpretować zdanie: „Każdemu z serca / drzewo wyrasta...”
120

8. Na podstawie wiersza i własnych przemyśleń starają się określić, czym właściwie jest znicz (można zapalić mały znicz w czasie ostatniej recytacji lub już wcześniej, przy słuchaniu wybranego utworu muzycznego).
błędne ogniki światło dowód pamięci dowód uczuć – miłości, tęsknoty wspomnienie

9. Uczniowie słuchają muzyki, uzasadniają, dlaczego pasuje do naszego wiersza, do listopadowego święta (mogą zamknąć oczy, wsłuchać się i wyobrazić sobie „ulice kwitnące zniczami”). 10. Chętni uczniowie odczytują wiersz, w tle muzyka. 11. Uczniowie sporządzają notatkę z lekcji: mogą w niej zamieścić fragment wiersza, np. pierwszych 11 wersów, oraz rysunek znicza i skojarzenia (tak jak w pkt. 6.). 12. Nauczyciel prosi uczniów o wskazanie miejsc, gdzie jeszcze, oprócz cmentarzy, zapalamy znicze (np. miejsca wypadków, niektóre pomniki). 13. Praca domowa: Przygotuj mały znicz, który 1 XI zapalisz na zapomnianym grobie w miejscu pamięci narodowej.
Temat: Czcijmy pamięć bohaterów, którzy zginęli w obronie Ojczyzny. Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • •

zdefiniować pojęcie bohater i heroiczna walka, wyjaśnić przenośnie zawarte w utworze, wykonać do niego ilustrację, połączyć wydarzenia historyczne z polskimi tradycjami, wyrazić szacunek zmarłym, zaprojektować własny pomnik bohaterom narodowym, współpracować i komunikować się w grupie.

ścieżka edukacyjna – wychowanie patriotyczne i obywatelskie Metody i formy pracy: indywidualna praca z tekstem, praca w grupie.
Środki dydaktyczne: tekst wiersza Danuty Wawiłow Znicze, tabelki do analizy

i interpretacji utworu, materiały do narysowania warszawskich ulic, kserokopie pomnika „Kotwica” upamiętniającego 50. rocznicę Powstania Warszawskiego

Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

1. Nauczyciel kieruje do dzieci pytania: Czyją pamięć czcicie w Dzień Wszystkich Świętych? Komu jeszcze, oprócz zmarłych krewnych, przyjaciół i znajomych, Polacy składają hołd 1 listopada? 2. Nauczyciel czyta wiersz Danuty Wawiłow Znicze. 3. Dzieci otrzymują na kartce A4 dwurubrykową tabelkę, w której pod kierunkiem nauczyciela wyjaśnią cytowane fragmenty uworu:
www.wsip.com.pl

121

fragment wiersza „Na Marszałkowskiej, / na Kanoniczej / palą się znicze. / Na Ogrodowej, / Sadowej, Wilczej / palą się znicze. / Kwitną zniczami / ciemne chodniki” „Dziesiątki, / setki, / tysiące zniczy. / Nikt ich nie zliczy”. „tym, którzy w ogniu / dla niej płonęli, / tym, co zginęli / w huku i dymie” „i nie wiesz nawet, / jak im na imię” „A oni w trawie / śpią pośród miasta. / Każdemu z serca / drzewo wyrasta”

wyjaśnienie Mieszkańcy Warszawy zapalili znicze na ulicach i chodnikach.

Liczba zniczy jest przeogromna, bo tysiące ludzi zginęło w stolicy. Zginęli podczas II wojny światowej w strasznych mękach i cierpieniach. Śmierć dopadła ich niespodziewanie w domach, na ulicach. Nie znamy imion i nazwisk tych, którzy polegli. Zostali pochowani tam, gdzie stracili życie – na podwórkach i skwerach, w ogródkach. Cała Warszawa była jednym, ogromnym cmentarzem. Po ich mogiłach nie ma śladu. Ich prochy dały życie pięknym drzewom. Warszawiacy oddają hołd poległym w dowód pamięci i wdzięczności. 1 listopada w Dzień Wszystkich Świętych Polacy czczą pamięć bohaterów, którzy zginęli w obronie ojczyzny.

„Przechodzą ludzie / i chylą głowy”.

„Wśród żółtych liści / listopadowych / palą się znicze.”

4. Nauczyciel dzieli uczniów na 5 grup (tyle ulic zostało wymienionych w wierszu). Każda grupa w ciągu 10 minut przedstawia na plakacie wygląd wylosowanej warszawskiej ulicy współcześnie w Dzień Wszystkich Świętych. 5. W zeszytach dzieci notują: Wierszem pt. „Znicze” pani Danuta Wawiłow oddaje hołd tysiącom mieszkańców stolicy, którzy zginęli w strasznych mękach z rąk hitlerowców podczas Powstania Warszawskiego. Ta heroiczna walka narodu polskiego trwała 63 dni od 1 sierpnia do 2 października 1944 r. Symbolem obrońców Ojczyzny była kotwica (Polska walcząca). Z okazji 50 rocznicy Powstania Warszawskiego na Kopcu Czerniakowskim usypanym z wojennych gruzów stolicy wzniesiono pomnik w kształcie kotwicy. Górując nad Warszawą, przypomina wszystkim bohaterów II wojny światowej.
heroiczna walka – bohaterska, pełna bezgranicznych poświęceń, „na śmierć i życie”

6. Dzieci otrzymują kserokopię pomnika i wklejają do zeszytu. 7. Praca domowa: Na kartce A4 zaprojektuj swój pomnik ku czci bohaterskich Polaków z twojej miejscowości, którzy zginęli w obronie Ojczyzny. Pamiętaj o umieszczeniu na nim odpowiedniego napisu.

122

Przyjaciele Adama Mickiewicza Temat: „Gdzie ty, tam ja, – co moje, to twoje” – na czym polega przyjaźń? Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • •

z uwagą wysłuchać treści wiersza, recytować wiersz z podziałem na role, wyrazić nastrój wiersza za pomocą symboli plastycznych, określić nastrój utworu, prezentować własny punkt widzenia, posługując się argumentami, współpracować w grupie, wskazać rymy i zwrotki, wymienić cechy prawdziwej przyjaźni.

Metody i formy pracy: bazgroły, rzeźba, słoneczko, śnieżna kula lub krąg wewnętrzny, praca w grupie, praca z tekstem literackim, znaczki pocztowe.

twarz, kaseta z nagraniem utworu, karteczki w kształcie kwiatka (ok. 8 dla grupy), plansza w kształcie kwiatka z napisem PRZYJAŹŃ, ilustracja przedstawiająca serię znaczków lub znaczki z jednej serii.
Czas zajęć: 90 min Tok lekcji:

Środki dydaktyczne: kartki dla uczniów, plakat przedstawiający uśmiechniętą

1. Przed zapoznaniem uczniów z treścią utworu, nauczyciel rozdaje im kartki, na których za pomocą bazgrołów (plam, kresek i kolorów) oddadzą nastrój bajki. 2. Uczniowie słuchają nagrania utworu i wykonują polecenie. 3. Nauczyciel omawia ich prace. 4. Uczniowie odpowiadają na pytanie, co jest ważniejsze w tym utworze – nastrój czy opisywane zdarzenie (ćw. 1., s. 75). 5. W zespołach 3-osobowych przygotowują recytację wiersza z podziałem na role. 6. Chętni uczniowie przedstawiają sytuację za pomocą rzeźby. Po wyjściu z roli odpowiadają, jak się czuli. 7. Dzieci wypisują na tablicy w formie grafu wyrażenia z pierwszych wersów utworu odnoszące się do przyjaźni Leszka i Mieszka:
dwój duch w jednym ciele gdzie ty, tam ja

przyjaciel

ziarnko dzielili na dwoje

co moje, to twoje

www.wsip.com.pl

123

8. Indywidualnie na karteczkach kończą zdanie: Chciałbym mieć przyjaciela, który…, np.: zawsze chętnie mi pomoże, będzie czekał na mnie po lekcjach; jeśli będę chory, odwiedzi mnie i przyniesie zeszyty, chętnie pożyczy mi swoją ulubioną płytę, książkę. 9. Kartki składają na podłodze na planszy przedstawiającej uśmiechniętą twarz. 10. Po wymieszaniu kartek każdy bierze jedną i odczytuje jej treść. Uczniowie wspólnie uzupełniają graf na tablicy najtrafniejszymi spostrzeżeniami. 11. W małych grupach analizują graf i wypisują na karteczkach w kształcie kwiatów cechy prawdziwej przyjaźni. 12. Liderzy grup prezentują wyniki pracy. Na tablicy wokół napisu PRZYJAŹŃ tworzą słoneczko.
troska pomoc

troska

pomoc

troska

pomoc

zaufanie zaufanie PRZYJAŹŃ

życzliwość życzliwość

wyrozumiałość

poświęcenie

wyrozumiałość

poświęcenie

wyrozumiałość

poświęcenie

13. Uczniowie wykonują ćw. 5., s. 75. 14. Nauczyciel proponuje wykonanie ćw. 6. ze s. 75 metodą kręgu wewnętrznego lub metodą śnieżnej kuli (w zależności od możliwości i umiejętności uczniów).
124

Pracując metodą kręgu wewnętrznego, dzieli uczniów na 4 grupy, przedstawia im problem i daje około 10 minut na przemyślenie i przygotowanie stanowiska. Po wyznaczonym czasie grupy wybierają swojego przedstawiciela, który zasiądzie w kręgu z przedstawicielami innych grup i nauczycielem. W środku kręgu utworzonym przez pozostałe dzieci powinny znajdować się krzesła dla 4 uczniów i nauczyciela oraz 2 krzesła dla zasiadających w kręgu, którzy będą chcieli włączyć się w dyskusję i na chwilę dołączyć do rozmówców. Najpierw przedstawiciele zespołów prezentują wyniki pracy w grupie. Jeżeli stanowisko uczniów odnośnie do tematu będzie takie samo, to nauczyciel musi wejść w rolę oponenta. 15. Uczniowie pod kierunkiem nauczyciela zapoznają się ze znaczeniem terminów: rym, zwrotka, wykonując ćw. 8. ze s. 75 i ćw. 9. ze s. 78. 16. Wykonują ćw. 249 (ZĆ). 17. Na zakończenie lekcji przypominają cechy prawdziwej przyjaźni. 18. Praca domowa (do wyboru): • Zaprojektuj serię znaczków na temat przyjaźni. (To zadanie powinno być poprzedzone prezentacją i omówieniem serii znaczków na dowolny temat). • Wykonaj ćw. 7., s. 75.
Temat: Przyjaciela poznasz w biedzie... Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • • •

układać chronologicznie wydarzenia, uzupełniać równoważnikami brakujące punkty planu, formułować pytania o motywy postępowania człowieka, o uczucia towarzyszące mu podczas dramatycznych wydarzeń, wczuć się w sytuację bohaterów (empatia), właściwie ocenić postępowanie bohaterów, wyrażać swoimi słowami znane przysłowia, odróżnić optymistyczne i pesymistyczne podejście do życia i ludzi, współpracować i komunikować się w grupie.

Metody i formy pracy: praca z tekstem, praca w grupach, „gorące krzesło”. Środki dydaktyczne: kaseta lub CD z nagraniem recytacji wiersza A. Mickiewicza

Przyjaciele, dla każdej grupy 9 podłużnych karteczek z punktami planu (w tym 3 puste), kartki A4, flamastry.
Czas zajęć: 45 min

Przygotowanie do lekcji: stoliki w sali są ustawione do pracy w grupach tak, aby

duża przestrzeń w środku była wolna.

Tok lekcji:

1. Nauczyciel dzieli klasę na kilka małych grup, które siadają przy swoich stolikach i wybierają lidera. 2. Uczniowie wysłuchują z kasety lub CD recytacji wiersza i zapamiętują przedstawione w nim wydarzenia. 3. Potem pracują w grupach nad zadaniami.
www.wsip.com.pl

125

Zad. 1. (10 min): Każda grupa otrzymuje w kopercie 9 podłużnych karteczek bez numerów, na 6 są zanotowane punkty planu przedstawiające opisane w wierszu wydarzenia. Na 3 brakuje zapisu, dlatego trzeba je uzupełnić. Potem dzieci numerują punkty planu i karteczki przykleją na kartkę A4. Uporządkujcie chronologicznie punkty planu, a na pustych karteczkach zapiszcie brakujące wydarzenia. a) Znane na Litwie dowody przyjaźni łączącej Leszka i Mieszka. b) Wyprawa towarzyszy do lasu i ich czuła rozmowa o przyjaźni. c) Niespodziewane pojawienie się groźnego niedźwiedzia. d) Wdrapanie się zwinnego Leszka na wysoki dąb. e) Daremna prośba Mieszka o pomoc. f) Sprytny pomysł bezbronnego młodzieńca dla ratowania życia. g) Odejście drapieżnika od niedoszłej ofiary. h) Pytanie kuma zaskoczonego zachowaniem zwierza. i) Inteligentna odpowiedź zawiedzionego druha. (Można dać wszystkim grupom puste karteczki c) f) h), na których muszą zredagować własne punkty, i potem je porównać. Można wykorzystać ćw. 241. w zeszycie ćwiczeń). Zad. 2. (5 min): Odszukajcie w utworze przysłowie i sformułujcie je swoimi słowami, bez rzeczownika bieda. Zapiszcie swoją wersję flamastrem na kartce A4.

4. Nauczyciel proponuje uczniom pracę metodą „gorącego krzesła”. Uczniowie siadają w kręgu na krzesełkach. Prowadzący odgrywa rolę Mieszka, z którym mają przeprowadzić wywiad. Przygotowują sobie pytania, dzięki którym poznają jego uczucia w momencie pojawienia się niedźwiedzia, ucieczki Leszka na drzewo, nieotrzymania pomocy od kuma, obwąchiwania przez drapieżnika itd. Co myśli o towarzyszu po wycieczce do lasu? Jeśli starczy czasu, wybrany przez nauczyciela uczeń wciela się w postać Leszka i udziela odpowiedzi na pytania dostosowane do niego. Dzieci próbują wyjaśnić i zrozumieć motywy jego postępowania. 5. Praca domowa: Jak potoczą się dalsze losy bohaterów wiersza? Napisz krótkie opowiadanie w wersji optymistycznej lub pesymistycznej. Najpierw z dostępnych źródeł przeczytaj definicje wyrazów: optymizm, pesymizm.
Temat: Dwie opowieści o tym samym wydarzeniu... (na podstawie Przyjaciół

Adama Mickiewicza)
Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • •

opisywać chronologicznie wydarzenia z pozycji jednego bohatera w narracji 1. osoby w czasie przeszłym, wyjaśniać motywy jego postępowania i nazywać uczucia towarzyszące mu podczas dramatycznych wydarzeń, przymiotnikami nazywać cechy przyjaciela i dobierać przeciwstawne cechy pseudoprzyjaciela, pisać poprawnie nie z przymiotnikami, dopisywać wyrazy pokrewne do rzeczownika przyjaciel, układać sensowne zdania z podanymi wyrazami, współpracować i komunikować się w grupie.

126

Metody i formy pracy: praca z tekstem, praca w grupach. Środki dydaktyczne: kaseta z nagraniem recytacji wiersza A. Mickiewicza Przyja-

ciele, dla każdej grupy tabelka na kartce.

Czas zajęć: 90 min Przygotowanie do lekcji: stoliki w sali są ustawione do pracy w grupach tak, aby

duża przestrzeń w środku była wolna.

Przebieg lekcji:

1. Nauczyciel dzieli klasę na kilka małych grup. Potem połowa grup losuje karteczki a), a połowa karteczki b). Siadają przy swoich stolikach i wybierają lidera. 2. Uczniowie wysłuchują z kasety lub CD recytacji wiersza i zapamiętują przedstawione w nim wydarzenia. 3. Praca w grupach:
Zad. 1. (30 min – każdy uczeń pisze opowiadanie na kartce, a cała grupa je układa): Ułóżcie plan wydarzeń do wiersza, wykonując ćw. 241 w zeszycie ćwiczeń. Na podstawie punktów planu napiszcie opowiadanie, wcielając się w rolę: [karteczki a)] – Mieszka i zacznijcie tak: „Napiszę wam o tym, jak zawiodłem się na Leszku, którego uważałem za swojego przyjaciela...” lub [karteczki b)] – Leszka i zacznijcie tak: „Kiedyś postąpiłem bardzo samolubnie, przez co straciłem prawdziwego przyjaciela...” Pamiętajcie o wyjaśnieniu motywów postępowania bohaterów i nazwaniu ich uczuć. Pamiętajcie o prawidłowej budowie opowiadania, którą przedstawia poniższy obraz graficzny [Klasa zdolniejsza sygnalizuje akapitem wszystkie punkty planu w rozwinięciu]:

Akapit 1. punkt planu

WSTĘP ROZWINIĘCIE

Akapit 2. punkt (Akapit) 3. punkt (Akapit) 4. punkt (Akapit) 5. punkt (Akapit) 6. punkt

Akapit 7. punkt

ZAKOŃCZENIE

Sprawozdawcy grup odczytują teksty. Uczniowie pod kierunkiem nauczyciela dyskutują, który zespół najlepiej przedstawił wydarzenia z pozycji Mieszka i Leszka. Dlaczego? Zad. 2. (10 min): Używając przymiotników, wpiszcie do tabelki cechy prawdziwego przyjaciela, a potem dobierzcie do nich cechy przeciwstawne (kontrastowe) charakteryzujące fałszywego przyjaciela, czyli pseudoprzyjaciela. Posłużcie się Bankiem przyjacielskich słówek (s. 71) – odczytajcie nazwy cech i uzupełnijcie tabelki brakującymi przymiotnikami. Tabelki wklejcie do zeszytów.
www.wsip.com.pl

127

Cechy prawdziwego przyjaciela – jaki? (przymiotniki dodatnie) wierny

Cechy fałszywego przyjaciela – jaki? (przymiotniki ujemne) niewierny

Zad. 3. (5 min): Utwórzcie w zeszycie rodzinkę wyrazów przyjaciel, pamiętając o poprawnej pisowni wszystkich słów: przyjaciółka, przyjaźń, przyjaźnić się, zaprzyjaźnić się, przyjazny (człowiek), przyjacielska (pomoc), przyjaźnie (zachować się).

4. Praca indywidualna:

Zad. 4. (10 min): Ułóżcie w zeszycie sensowne i ciekawe zdania z wyrazami z zad. 3. W razie potrzeby zmieńcie ich końcówki.

5. Praca domowa: Wykonaj ćw. 7., s. 75.
Oś czasu: Adam Mickiewicz i jego epoka Temat: Adam Mickiewicz – nasz wieszcz narodowy. Cele lekcji: uczeń umie
• • • •

pokazać na mapie miejsca związane z życiem poety, podać tytuły kilku napisanych przez Mickiewicza utworów, podać nazwę epoki, w której żył i tworzył Mickiewicz (zapamiętać, w którym wieku żył poeta), wyjaśnić, dlaczego Mickiewicza nazywa się naszym wieszczem narodowym.

Metody i formy pracy: wykład, praca z mapą. Środki dydaktyczne: zdjęcia z Wilna, widokówka z pomnikiem A. Mickiewicza

w Krakowie, współczesna mapa Europy i mapa Polski przed zaborami, słownik terminów literackich, świecznik, świeca, kałamarz, pióro.

Czas zajęć: 45 min Tok zajęć:

Proponuję, by temat związany z pierwszą osią czasu w klasie IV poświęconą Adamowi Mickiewiczowi omawiać z uczniami po 11 XI. Wtedy uczniowie posiadają już pewną wiedzę związaną z zaborami, rolą poezji (pieśni patriotycznej) w tych trudnych dla Polaków czasach (wiedzą m.in., jak długo Polska była pod zaborami, jakie to były zabory). 1. Nauczyciel przedstawia uczniom wielkiego polskiego poetę Adama Mickiewicza. Uczniowie poznali już wcześniej jego wiersz Przyjaciele. Musimy pamiętać, że są to uczniowie klasy IV, wybieramy więc takie informacje z życia poety, by uczniów nie przytłoczyć nadmiarem faktów, zwłaszcza historycznych. Ważne, by uczniom wyjaśnić, dlaczego poeta, który urodził się w Nowogródku, napisał ,,Litwo, ojczyzno moja”, jest poetą polskim. Tu koniecznie potrzebne są mapy – współczesna Europy i Polski przed zaborami.
128

2. Nauczyciel pokazuje uczniom dodatkowe materiały związane z poetą, np. zdjęcia z Wilna, inne pomniki Mickiewicza (Wilno, Kraków), omawia fotografie i reprodukcje umieszczone na osi czasu. 3. Przedstawia epokę, w której żył poeta, wielką rolę literatury – „patriotyczna służba” (jeżeli to konieczne, tłumaczy termin patriotyzm; uczniowie mogą nawet zapisać jego definicję). Może pokusić się o przytoczenie cytatu z Konrada Wallenroda: ,,Płomień rozgryzie malowane dzieje, / Skarby mieczowi spustoszą złodzieje, / Pieśń ujdzie cało”. Uczniowie powinni poradzić sobie z interpretacją tych słów (wielka rola pieśni – poezji, literatury). 4. Nauczyciel przedstawia uczniom przyczyny emigracji Mickiewicza. 5. Wspomina o wielkich dziełach poety (uczniowie powinni zapamiętać przynajmniej Pana Tadeusza i utwory, które poznają w klasie IV). 6. Podsumowując wszystkie wiadomości o poecie, jakie uczniowie poznali na lekcji, nauczyciel wprowadza termin wieszcz (słownik terminów literackich), a uczniowie starają się uzasadnić, dlaczego jest nim Adam Mickiewicz. 7. Uczniowie sporządzają indywidualnie krótką notatkę na temat Mickiewicza. 8. Dobrym pomysłem na zakończenie lekcji jest ćw. 11. ze s. 78 (można odegrać obie proponowane scenki lub tylko jedną).

Kartka z kalendarza: 11 listopada – Święto Niepodległości Mazurek Dąbrowskiego Józefa Wybickiego Temat: Kartka z kalendarza: 11 listopada – Święto Niepodległości. Cele lekcji: uczeń umie
• •

zaśpiewać polski hymn, podać zasady zachowania w czasie śpiewania, słuchania hymnu, • określić, w jakich sytuacjach hymn jest grany, śpiewany, • określić wszystkie symbole narodowe. Uczeń zna: • historię hymnu, • postaci historyczne występujące w tekście hymnu, • genezę Święta Niepodległości, • związane z historią hymnu opowiadanie, film, reprodukcje Juliusza Kossaka (w zależności jaki wariant lekcji wybieramy).
Metody pogadanka, praca z podręcznikiem (praca z komputerem), Środki dydaktyczne: opowiadanie J.S. Kopczewskiego Stary wiarus z Reggio (np.

w dawnym podręczniku M. Nagajowej Język polski 4. Polska mowa, WSiP), materiały ze „Świerszczyka” pomocne dla nauczyciela: Narodowe Święto Niepodległości (nr 21/2000), O naszym hymnie narodowym (nr 21/2002), ilustracje do hymnu pędzla J. Kossaka, film na wideo Historia Mazurka Dąbrowskiego (nagrany z programu telewizyjnego w dniu 11 XI 2005, scenariusz i realizacja filmu – Marek Maldis), mapa Europy z okresu po III rozbiorze Polski.

Czas zajęć: 45 min
www.wsip.com.pl

129

Tok lekcji:

1. Nauczyciel krótko (to klasa IV) przedstawia genezę Święta Niepodległości (wykorzystuje mapę). 2. Uczniowie wymieniają polskie symbole narodowe. 3. Określają zasady zachowania w czasie śpiewania, słuchania hymnu. 4. Nauczyciel czyta głośno opowiadanie Stary wiarus z Reggio. 5. Uczniowie odpowiadają na pytania nauczyciela dotyczące przeczytanego tekstu, zbierając najważniejsze informacje związane z powstaniem pieśni (autor słów, skąd melodia, gdzie, kiedy i dlaczego powstał Mazurek Dąbrowskiego). 6. Odczytują głośno chórem tekst Mazurka Dąbrowskiego. 7. W rozmowie z nauczycielem interpretują 1. zwrotkę. 8. Wyszukują występujące w tekście postaci historyczne, nauczyciel krótko je przedstawia (pokazuje np. portrety Dąbrowskiego, Napoleona, Czarnieckiego lub reprodukcje obrazów J. Kossaka). 9. Uczniowie sporządzają wspólnie notatkę, w której uwzględniają: symbole narodowe (rysują flagę), autora słów Mazurka Dąbrowskiego, datę ustanowienia tej pieśni naszym hymnem. Kończą ją przepisanymi na kolorowo dwoma pierwszymi wersami pieśni. 10. Praca domowa: Jak należy się zachować, gdy grany jest nasz hymn? 11. Na zakończenie lekcji uczniowie wstają i śpiewają hymn (pamiętajmy o tym, by dzwonek nie przerwał uczniom śpiewania hymnu).
Temat: Jestem Polakiem – Mazurek Dąbrowskiego to mój hymn narodowy... Cele lekcji: uczeń umie
• • • • •

• •

wysłuchać ze zrozumieniem treści hymnu, zrozumieć fakty historyczne wiążące się z treścią hymnu, uzupełnić zdania podanymi wyrazami, pisać poprawnie – wielką lub małą literą – podane wyrazy, odśpiewać hymn, zachowując prawidłową postawę, okazać patriotyzm poprzez szacunek do hymnu (ścieżka edukacyjna – wychowanie patriotyczne i obywatelskie), zrozumieć znaczenie hymnu dla narodu polskiego dawniej i dziś, współpracować i komunikować się w grupie.

Metody i formy pracy: praca w grupach, praca w parach.

hymnu według pisowni rękopisu, materiały o postaciach historycznych (Józef Wybicki, Jan Henryk Dąbrowski, Stefan Czarniecki, Napoleon Bonaparte) i sytuacji Polski w chwili powstania hymnu, słownik języka polskiego, encyklopedia, wyjaśnienia wyrazów staropolskich przewód, pono, jeno, ankiety, kartki A4 lub A3, wielki karton, materiały piśmiennicze.
Czas zajęć: 90 min Tok lekcji:

Środki dydaktyczne: tekst Mazurka Dąbrowskiego, faksymile jego rękopisu, tekst

1. Klasa śpiewa jedną zwrotkę hymnu z refrenem. zachowując prawidłową postawę, okazując patriotyzm i szacunek.
130

2. Nauczyciel czyta cały tekst hymnu i przekazuje główne informacje historyczne o jego powstaniu. 3. Wyjaśnia, że uczniowie wykonają wspólnie gazetkę o hymnie narodowym, która będzie wartościową pomocą naukową dla niższych klas. Każda grupa przygotuje część gazetki na odrębnym papierze (A4 lub A3), a potem wszystkie przykleją swoje prace na jeden wielki karton. W jego centrum można usytuować tekst hymnu oraz faksymile rękopisu Pieśni Legionów Polskich we Włoszech oraz jej tekst według pisowni rękopisu. Uczniów może zaskoczyć większa liczba zwrotek hymnu i jego staropolski język. 4. Prowadzący dzieli uczniów na 6 grup i rozdaje im materiały przygotowane przez siebie lub wcześniej dostarczone przez dzieci. Materiały powinny być dostosowane do możliwości percepcyjnych czwartoklasistów (kserokopie zdjęć postaci historycznych, krótkie notki biograficzne, mapki itp.). Grupa I – Napiszcie starannie na kartce wyjaśnienia wyrazów. Niektóre wyszły z użycia lub mają staropolską formę: przewód – przywództwo; jeno – tylko; pono – podobno; taraban – bęben wojskowy; złączym się, przejdziem, będziem, wrócim się – czasowniki w 1. os. l. mnogiej (my) w czasie przyszłym (złączymy się); zabór szwedzki – gdy w XVII wieku Szwedzi zajęli Polskę, polskie wojsko pod wodzą Czarnieckiego wyparło ich z ojczyzny; hymn państwowy – uroczysta pieśń patriotyczna przyjęta za symbol jedności narodowej będąca oficjalną formą społecznej manifestacji uczuć narodowych; mazur, mazurek – polski taniec. (Dzieci otrzymują niezbędne pomoce naukowe: słownik, encyklopedię, karteczki z objaśnieniem wyrazów staropolskich, przygotowane przez nauczyciela). Grupa II – Przygotujcie informację o Józefie Wybickim. (Józef Wybicki, 1747– 1822, działacz polityczny, uczestnik Powstania Kościuszkowskiego, współzałożyciel Legionów Polskich, autor słów pieśni Mazurek Dąbrowskiego napisanej dla Legionów Polskich we Włoszech w 1797 r. do starej melodii ludowej. W 1926 r. stała się ona polskim hymnem narodowym). Grupa III – Przygotujcie informację o Janie Henryku Dąbrowskim. (Jan Henryk Dąbrowski, 1755–1818, generał, twórca Legionów Polskich, które stacjonowały we Włoszech w 1797 r., uczestnik obrony Warszawy w Powstaniu Kościuszkowskim, organizator Powstania Wielkopolskiego, zwolennik Napoleona). Grupa IV – Przygotujcie informację o Stefanie Czarnieckim. (Stefan Czarniecki, 1599–1665, hetman wielki koronny, czyli dowódca polskiego wojska w okresie najazdu szwedzkiego 1655–1660, wyzwolił Warszawę spod panowania Szwedów). Grupa V – Przygotujcie informację o Napoleonie Bonapartym. (Napoleon Bonaparte, 1769–1821, cesarz Francji, wybitny wódz i polityk. Po jego zwycięskich wojnach wiele krajów europejskich zmieniło władców, ustrój, granice. Utworzył w czasie zaborów Księstwo Warszawskie. Przyjaciel Polaków). Grupa VI – Przygotujcie informacje o sytuacji Polski w 1797 r., czyli pod koniec XVIII wieku. (Pod zaborem Rosji, Prus i Austrii). 5. Pod kierunkiem nauczyciela uczniowie przyklejają na karton przygotowane kartki A4 lub A3 z materiałami i prezentują je przed całą klasą. Nauczyciel w razie potrzeby uzupełnia lub koryguje wypowiedzi dzieci.
www.wsip.com.pl

131

6. Uczniowie w parach pracują nad poleceniem: Wpiszcie do zdań następujące wyrazy, zapamiętajcie ich znaczenie i pisownię małą lub wielką literą: Rzeczpospolita Polska, Polska, Polak, język polski, państwo polskie, naród polski, polskie ziemie, polskość, po polsku, Polanie. W 1795 r. Rosja, Prusy i Austria dokonały III rozbioru ........... (Polski). Nasz kraj, który wywodzi się od słowiańskiego plemienia zwanego............................ (Polanie), stracił wolność i znikł z mapy Europy na 123 lata. W czasie zaborów dzieci nie mogły mówić po ............................ (polsku), a .......................... ........ ......................... (naród polski) był gnębiony i prześladowany. Nikt jednak nie wyparł się .................................... (polskości) i języka ................................ (polskiego). W 1797 r. generał Jan Henryk Dąbrowski uzyskał zgodę Napoleona Bonapartego na utworzenie Legionów Polskich we Włoszech. Polacy pomagali cesarzowi, gdyż mieli nadzieję, że u boku wojsk francuskich odbiorą zaborcom ........................ (polskie) ziemie. Przebywając wśród żołnierzy, poeta Józef Wybicki ułożył Pieśń Legionów Polskich we Włoszech, która zagrzewała i porywała ich do walki z wrogiem, była nadzieją i marzeniem o wolnej Ojczyźnie. Od tej pory towarzyszyła ona .............................. (Polakom) w walkach „za wolność naszą i waszą” – na obczyźnie i w kraju. Dopiero 11 listopada 1918 r. ......................... ......................... (państwo polskie) odzyskało niepodległość po tak długiej niewoli. Oficjalnie „Mazurek Dąbrowskiego” został uznany za hymn narodowy i państwowy w 1926 r. na mocy ustawy Sejmu ................................. ................................... (Rzeczypospolitej Polskiej). Pieśń ta była i jest symbolem jedności narodowej ............................. (Polaków). Budzi naszą dumę i radość z przynależności do Ojczyzny. Jest wyrazem naszej wiary i siły. To także pieśń najbliższa sercu .......................... (polonii) rozsianej na całym świecie. 7. W trakcie odczytywania przez wybranych uczniów poszczególnych zdań nauczyciel wyjaśnia wszystkie trudne kwestie. 8. Na koniec zajęć dzieci wypełniają indywidualnie ankietę „Jestem Polakiem – znam swój hymn narodowy”, nie zaglądając do notatek.
Imię i nazwisko: ........................................ Data: ................................

Kl. IV

Jestem Polakiem – znam swój hymn narodowy

Do każdego pytania są trzy odpowiedzi. Zawsze tylko jedna odpowiedź jest prawidłowa. Podkreśl ją. Jeśli zdobędziesz 10 punktów, możesz być z siebie dumny.
1. Polski hymn narodowy nosi tytuł: a) „Jeszcze Polska nie zginęła” b) „Marsz, marsz Dąbrowski” c) „Mazurek Dąbrowskiego”

Ścieżka edukacyjna: wychowanie patriotyczne i obywatelskie

132

2. Słowa hymnu napisał: a) Józef Piłsudski b) Józef Wybicki c) Józef Poniatowski 3. Tekst hymnu powstał w roku: a) 1797 b) 1918 c) 1939 4. W tekście hymnu występują nazwiska: a) Dąbrowski, Czarniecki, Poniatowski b) Bonaparte, Czarniecki, Dąbrowski c) Dąbrowski, Poniatowski, Bonaparte 5. W zacytowanej 4. zwrotce hymnu brakuje imienia: a) Stasi b) Kasi c) Basi „Już tam ojciec do swej ……….. Mówi zapłakany – Słuchaj jeno, pono nasi Biją w tarabany.” 6. Pieśń Legionów Dąbrowskiego została polskim hymnem narodowym w roku: a) 1918 b) 1926 c) 1939 7. Nasza ojczyzna była 123 lata pod zaborami: a) Rosji, Francji, Prus b) Austrii, Prus, Rosji c) Prus, Austrii, Francji 8. Polska po zaborach odzyskała niepodległość 11 listopada w roku: a) 1818 b) 1918 c) 1898 9. Nazwa naszego kraju POLSKA pochodzi od wyrazu: a) polana (łąka) b) polonez (taniec) c) Polanie (plemię) 10. Poprawne nazwy bez błędów to: a) Język Polski, Rzeczpospolita Polska, Polak, Polskość, po Polsku, Polonia b) język Polski, Rzeczpospolita Polska, polak, polskość, po polsku, Polonia c) język polski, Rzeczpospolita Polska, Polak, polskość, po polsku, polonia

9. Praca domowa: 1. Napiszcie, przy jakich okazjach, w jakich okolicznościach Polacy śpiewają lub słuchają hymnu narodowego. 2. Nauczcie się całego hymnu na pamięć na ....................... (data). Tego dnia odśpiewacie hymn w całości, a potem napiszecie go z pamięci na stopień.
www.wsip.com.pl

133

Rzeczownik – wprowadzenie

Uczniowie są po zajęciach, podczas których poznali cztery podstawowe części mowy: rzeczownik, przymiotnik, czasownik, przysłówek (ćw. 1–5, s. 73 w podręczniku i ćw. 72–76 w zeszycie ćwiczeń). Proponuję cykl czterech tematów związanych z rzeczownikiem. Po jego zrealizowaniu powinien odbyć się sprawdzian kontrolny, badający stopień opanowania materiału przez uczniów. Terminy sprawdzianów reguluje w każdej szkole WSO. Podczas tych zajęć uczniowie będą pracować w małych grupach (4–5 osób) pod kierunkiem rówieśników, którzy dobrze sobie radzą z gramatyką. Najpierw wyłaniamy liderów, a potem oni w kilku „rundkach” dobierają sobie współpracowników i siadają przy wyznaczonych stolikach. Nauczyciel pełni funkcję doradcy-konsultanta, kontroluje poprawność wykonywanych ćwiczeń oraz czuwa, aby współpraca i komunikacja w zespołach przebiegała prawidłowo. Cały czas motywuje dzieci do pracy, zapewniając, że poradzą sobie z zadaniami, potrafią logicznie myśleć, a w razie potrzeby mogą liczyć na jego pomoc. Na początku każdej lekcji podaje wiadomości, które uczniowie będą wykorzystywać w czasie pracy w grupach. Wszystkie pomoce naukowe (kartki A4 z potrzebnymi na zajęcia napisami) mogą wykonać dla czwartoklasistów starsi koledzy na swojej lekcji gramatyki lub informatyki. Warto je potem wyeksponować na gazetce w pracowni języka polskiego. Po cyklu zajęć dzieci wypełnią kartę „Jak współpracowałem z rówieśnikami w grupie”. Tematy: 1. Potrafimy wskazać i podać wymagane rzeczowniki. 2. Potrafimy rozpoznać rodzaj rzeczowników. 3. Potrafimy odmieniać rzeczowniki przez przypadki w liczbie pojedynczej i mnogiej. 4. Z rzeczownikiem za pan brat – przygotowujemy się do sprawdzianu.
Rzeczownik (cz.1.) Temat: Potrafimy wskazać i podać wymagane rzeczowniki. Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • • •

zapytać o rzeczownik, nazwać kategorie rzeczowników, podać rzeczowniki do każdej kategorii, wskazać rzeczowniki pospolite i własne, dobrać rzeczowniki bliskoznaczne, tworzyć rzeczowniki przeciwstawne przez dodanie nie, pisać poprawnie nie z rzeczownikami, współpracować i komunikować się w grupie.

Metody i formy pracy: wykonywanie ćwiczeń, praca w grupie, zabawa dydaktyczna. Środki dydaktyczne: podręcznik, zeszyt ćwiczeń, kartka z tabelką do gry „pań-

stwa, miasta”,

134

kartki A4 z: nazwami kategorii rzeczowników (osoby, przedmioty, rośliny, zwierzęta, zjawiska przyrody, pojęcia), rzeczownikami pospolitymi i własnymi, rzeczownikami bliskoznacznymi i przeciwstawnymi.
Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

1. Nauczyciel informuje uczniów, że od dziś będą dokładnie poznawać rzeczownik – część mowy najczęściej używaną w mowie i piśmie. Po cyklu zajęć każde dziecko wypełni kartę „Jak współpracowałem z rówieśnikami w grupie”, a za tydzień, po powtórzeniu wiadomości, odbędzie się sprawdzian. Prowadzący podaje obowiązujące do niego zagadnienia. 2. Po zanotowaniu tematu nauczyciel pyta: Na jakie pytania odpowiadają rzeczowniki. Na tablicy zapisuje odpowiedzi podane przez dzieci. 3. Następnie zaprasza na środek 6 uczniów, którzy losują po jednej kartce A4. Na każdej jest nazwa jednej kategorii rzeczowników: osoby, przedmioty, rośliny, zwierzęta, zjawiska przyrody, pojęcia. Uczniowie pokazują swoje kartki, a pozostałe dzieci zgłaszają przykłady rzeczowników z każdej kategorii.
OSOBY

4. Potem nauczyciel zaprasza 2 uczniów, którzy pokazują kartki A4 z napisem: rzeczowniki własne, rzeczowniki pospolite. Pozostałe dzieci zgłaszają po jednym przykładzie z każdej grupy rzeczowników, wyjaśniają ich nazwę i pisownię.
RZECZOWNIKI POSPOLITE

5. Z kolei należy przypomnieć, jakie rzeczowniki nazywamy bliskoznacznymi i przeciwstawnymi. W tym celu prowadzący zaprasza dwie pary uczniów – pierwsza para do kartki A4 z napisem: rzeczowniki bliskoznaczne dobiera kartkę z przykładami pałac – zamek, pogoda – aura, buty – obuwie, a druga para do kartki A4 z napisem rzeczowniki przeciwstawne dobiera kartkę z przykładami pogoda – niepogoda, przyjaciel – nieprzyjaciel, ład – nieład. Zwraca uwagę na łączną pisownię „nie” z rzeczownikiem.
RZECZOWNIKI BLISKOZNACZNE

pałac – zamek pogoda – aura buty – obuwie
www.wsip.com.pl

135

6. Później dzieci odszukują w podręczniku omówione wiadomości związane z rzeczownikiem i zaznaczają je zakładkami: s. 87 (Rzeczownik to część mowy. Nazywa osoby, przedmioty, rośliny, zwierzęta, zjawiska przyrody i pojęcia. W formie podstawowej odpowiada na pytania kto? lub co?), s. 88 (Wśród rzeczowników wyróżniamy: nazwy własne – piszemy je wielką literą, i nazwy pospolite – piszemy je małą literą), s. 96 ( „Nie” z rzeczownikami piszemy łącznie: nieporządek, niepogoda. Tak często tworzymy rzeczowniki przeciwstawne: przyjaciel – nieprzyjaciel). Zapisują także definicję: Rzeczowniki bliskoznaczne mają podobne lub identyczne znaczenie, ale inaczej brzmią, np. pałac – zamek, pogoda – aura, buty – obuwie. 7. Uczniowie, wyposażeni w taką wiedzę, pracują w grupach – wykonują w zeszytach przedmiotowych ćw. 2., s. 87 z podręcznika i w zeszycie ćwiczeń ćw. 77. i 78., potem ćw. 6. ze s. 88 i ćw. 7. ze s. 89 oraz w zeszycie ćwiczeń ćw. 79., następnie ćw. 1. s. 96, ćw. 2. i 3., s. 97. Nauczyciel kilkakrotnie podchodzi do każdej grupy, sprawdza poprawność odpowiedzi, w razie potrzeby udziela wskazówek, śledzi współpracę i komunikację w zespole. 8. Jeśli starczy czasu, uczniowie otrzymują kartki z tabelką i do końca lekcji grają w grupie w „państwa i miasta”, pamiętając o poprawnej pisowni rzeczowników własnych. Gra będzie kontynuowana na następnej lekcji.
państwo miasto roślina zwierzę imię rzecz pkt.

9. Praca domowa: 1. Rozwiąż krzyżówkę: ćw. 354. 2. Do każdej rubryki tabelki wpisz według wzoru po 5 rzeczowników nazywających osoby (kto?). Pamiętaj o poprawnej pisowni rzeczowników, które są nazwami własnymi. Potem ułóż z nimi sensowne zdania, np.: Dla mojego kuzyna nazywanego Chudzielcem krawiec Jan Kowalski szyje nowe spodnie.
136

nazwisko Kowalski

imię Jan

przezwisko lub pseudonim Chudzielec

stopień pokrewieństwa kuzyn

zawód krawiec

Rzeczownik (cz. 2.) Temat: Potrafimy rozpoznać rodzaj rzeczowników. Cele lekcji: uczeń umie
• • • •

podać podstawową formę rzeczowników do pytania kto? lub co?, rozpoznać i nazwać rodzaj rzeczowników, połączyć rodzaj rzeczownika z wyrazami pomocniczymi ten, ta, to, współpracować i komunikować się w grupie.

Metody i formy pracy: wykonywanie ćwiczeń, praca w grupie, gra dydaktyczna. Środki dydaktyczne: podręcznik, zeszyt ćwiczeń, kartki A4 z napisem: ten, ta, to

oraz rodzaj męski, rodzaj żeński, rodzaj nijaki.

Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

1. Wybrani uczniowie czytają pracę domową. 2. Nauczyciel uzmysławia dzieciom możliwości komunikacyjne naszego języka, wykorzystania jednego rzeczownika w różnych funkcjach. Po zanotowaniu tematu lekcji zaprasza na środek klasy 3 uczniów. Każdy pokazuje swoją kartkę A4 z jednym wyrazem: ten, ta, lub to. Na prośbę prowadzącego dzieci biorą do ręki 3 przedmioty, które pasują do widniejących napisów. Wymieniają rzeczowniki do wyrazów ten, ta, to. 3 następnych uczniów dobiera do nich kartki A4 z nazwami rodzajów: ten – rodzaj męski, ta – rodzaj żeński, to – rodzaj nijaki. Potem dzieci odszukują w podręczniku omówione wiadomości związane z rzeczownikiem i zaznaczają je zakładkami: s. 88 (Rzeczownik występuje w jednym z trzech rodzajów: męskim (ten), żeńskim (ta) i nijakim (to). Rodzaj rzeczownika należy określać na podstawie jego formy podstawowej w liczbie pojedynczej: telewizorami – (ten) telewizor, czyli rodzaj męski, książkach – (ta) książka, czyli rodzaj żeński, oknom – (to) okno, czyli rodzaj nijaki. Rzeczownik nie odmienia się przez rodzaje! Każdy rzeczownik ma swój jeden stały rodzaj. 3. Uczniowie, bogatsi o taką wiedzę, pracują w grupach – wykonują w zeszytach ćw. 4. i 5. ze s. 88. Wybrane dziecko czyta rozwiązania.
www.wsip.com.pl

137

4. Później uczniowie kontynuują pracę w grupach: wykonywanie ćwiczeń od ćw. 80. do 85. w zeszycie ćwiczeń. Nauczyciel kilkakrotnie podchodzi do każdej grupy, sprawdza poprawność odpowiedzi, w razie potrzeby udziela wskazówek, śledzi współpracę i komunikację w zespołach. 5. Prowadzący dyktuje polecenie: W wierszu Tadeusza Kubiaka Wracamy (s. 12) podkreślcie wszystkie rzeczowniki. Przerysujcie do zeszytów tabelkę z tablicy. Potem do odpowiednich rubryk wpiszcie podkreślone rzeczowniki w formie podstawowej (pytanie kto? lub co?). 6. Wybrani uczniowie zapisują rzeczowniki na tablicy.
Rodzaj męski (ten) mrok biel Rodzaj żeński (ta) słońce Rodzaj nijaki (to)

7. Praca domowa: Zapoznaj się z wiadomościami dotyczącymi odmiany rzeczowników przez przypadki, znajdującymi się w podręczniku na s. 89. Napisz starannie i czytelnie na kartce A4 nazwy przypadków i ich skróty oraz pytania do nich wraz z pomocniczymi czasownikami.
Rzeczownik (cz. 3.) Temat: Potrafimy odmieniać rzeczowniki przez przypadki w liczbie pojedynczej

i mnogiej.
Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • •

odróżnić i podać liczbę pojedynczą i mnogą rzeczowników, wymienić po kolei nazwy przypadków, podać ich skróty, przyporządkować do przypadków pytania wraz z pomocniczymi czasownikami, odmienić przez przypadki w obu liczbach dowolny rzeczownik, podać liczbę i przypadek rzeczownika w zdaniu na podstawie trafnie postawionego pytania, współpracować i komunikować się w grupie.

Metody i formy pracy: wykonywanie ćwiczeń, praca w grupie, zabawa dydaktyczna. Środki dydaktyczne: podręcznik, zeszyt ćwiczeń, kartki A4 z nazwami przypadków. Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

1. Uczniowie siedzą ponownie w tych samych grupach i wykładają na ławki swoje kartki A4 z pracą domową. Na sygnał nauczyciela dziewczynki wymieniają nazwy przypadków i ich skróty, a chłopcy dopowiadają pytania wraz z pomocniczymi czasownikami.
138

2. Cała klasa czyta pytania z ćw. 10., s. 90. Jedno wyznaczone dziecko podaje odpowiedź pełnym zadaniem w liczbie pojedynczej, drugie – w liczbie mnogiej. 3. Nauczyciel wybiera siedmiu uczniów. Każdy z nich czyta jedno zdanie z ćw. 9., s. 90. i pokazuje, które dziecko ma podać pytanie i nazwę przypadka do wyróżnionego w tekście rzeczownika. 4. Nauczyciel prosi słabszych uczniów z grupy pierwszej o wykonanie ustnie ćw. 11., s. 91., a z drugiej – ćw. 12., s. 91. Jeśli dzieci poradziły sobie, zespoły mogą przystąpić do samodzielnej pracy. 5. Po zapisaniu w zeszytach tematu uczniowie wykonują w zeszytach ćwiczeń ćw. 86–93. Jeśli nie zdążą uczynić tego na lekcji, powinni dokończyć w domu. Nauczyciel kilkakrotnie podchodzi do każdej grupy, sprawdza poprawność odpowiedzi, w razie potrzeby udziela wskazówek, śledzi współpracę i komunikowanie się uczniów w zespołach. 6. Praca domowa: • Naucz się na pamięć – śpiewająco nazw przypadków i ich skrótów, pytań do nich wraz z pomocniczymi czasownikami. Jutro kartkówka z przypadków. • Przed rodzicami, rodzeństwem lub pisemnie odmień rzeczownik r. męskiego, r. żeńskiego i r. nijakiego przez przypadki w liczbie pojedynczej i mnogiej. Możesz także sprawdzić swoje umiejętności, nagrywając się na taśmę magnetofonową.
Rzeczownik (cz. 4.) Temat: Z rzeczownikiem za pan brat – przygotowujemy się do sprawdzianu. Cele lekcji: uczeń umie
• • • • •

wskazywać i podawać wymagane rzeczowniki – a) pospolite i własne, b) bliskoznaczne, c) przeciwstawne tworzone za pomocą cząstki nie, prawidłowo je pisać, rozpoznawać rodzaj rzeczowników, odmienić dowolny rzeczownik przez przypadki w obu liczbach, współpracować i komunikować się w grupie.

Metody i formy pracy: wykonywanie ćwiczeń, praca w grupie, zabawy dydaktyczne. Środki dydaktyczne: kartki A4 z nazwami przypadków. Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

Przygotowanie do sprawdzianu można przeprowadzić w formie konkursu, w którym wezmą udział grupy pracujące w składzie z trzech poprzednich lekcji. Po otrzymaniu od nauczyciela kartki z punktowanymi zadaniami muszą je wykonać w wyznaczonym czasie. Za każdym razem na sygnał prowadzącego uczniowie kończą pisanie i podnoszą kartki z odpowiedziami do góry. Potem przekazują je nauczycielowi lub odczytują przed klasą. Przyznane punkty nauczyciel zapisuje w tabeli narysowanej na tablicy albo na planszy.

www.wsip.com.pl

139

Zad. 1. (3 min) za 12 pkt. (6+6) Do podanej tabelki wpiszcie najpierw nazwy 6 kategorii rzeczowników. Potem do każdej kategorii podajcie po jednym rzeczowniku na literę „w”:

Zad. 2. (3 min) za 6 pkt. (5+1) Do podanej tabelki wpiszcie rzeczowniki nazywające osoby, zaczynające się literą „s”, o które pytamy ........? nazwisko imię przezwisko lub pseudonim stopień pokrewieństwa zawód

Zad. 3. (2 min) za 11 pkt. (10+1) W podanym zestawie rzeczowników podkreślcie tylko te, które są nazwami własnymi: Bałtyk, morze, Giewont, miłość, Barbara, Mruczek, Indianin, poeta, poznaniak, Poznań. Uzupełnijcie definicję: Rzeczowniki własne piszemy ......................... literą. Zad. 4. (3 min) za 12 pkt. (3+6+3) Do podanych wyrazów pomocniczych dopiszcie nazwy rodzajów rzeczownika i po dwa rzeczowniki pospolite: (ten) rodzaj .............................. (ta) rodzaj .............................. (to) rodzaj ................................

Skreślcie nieprawidłowe fragmenty definicji: Rzeczownik odmienia się / nie odmienia się przez rodzaje. Każdy rzeczownik ma jeden rodzaj / ma 3 rodzaje. Rzeczowniki pospolite piszemy małą / wielką literą. Zad. 5. (7 min) za 34 pkt. (26 + 8) W podanym tekście podkreślcie wszystkie rzeczowniki. Ile ich jest? .................. Potem wypiszcie tylko rzeczowniki rodzaju nijakiego w ich podstawowej formie. „Na znak faraona wbiegło kilku dworzan gotowych na rozkazy. – Wyślijcie gońców we wszystkie strony świata! Niech przebiegną Górny i Dolny Egipt od wschodu do zachodu, od południa do północy... Niech idą brzegami Nilu, od morza po krańce pustyni, nie omijając żadnego pałacu, żadnego miasta, oazy, namiotu, lepianki... Niech szukają dziewczyny, której pantofelek spadł z nieba... A gdy odnajdą, niech ją co rychlej przywiozą przed moje oblicze!” Zad. 6. (10 min) za 21 pkt. (7+7+7) Ułóżcie w prawidłowej kolejności nazwy przypadków z pytaniami. Przyklejcie je na kartce A4, a potem pisemnie odmieńcie w liczbie pojedynczej i mnogiej rzeczownik dworzanin.

140

Skrót

Nazwa przypadka

Pytania z pomocniczym czasownikiem

Liczba pojedyncza

Liczba mnoga

Zad. 7. (2 min) za 4 pkt. Aby uniknąć powtórzeń, wpiszcie do zdań rzeczowniki bliskoznaczne: • Kolega opowiedział nam świetny kawał o kosmitach. Długo śmialiśmy się z jego .......................... . • Turyści mozolnie wspinali się na wierzchołek góry. Na ..................... odpoczywali pół godziny. • Faraon wydał rozkaz dworzanom. ..................... pokornie słuchali swego ................... . Zad. 8. (5 min) za 10 pkt. (7+2+1) Od podanych rzeczowników utwórzcie rzeczowniki przeciwstawne zaczynające się cząstką nie. Wpiszcie je kolejno poziomo do krzyżówki. Potem wyjaśnijcie, co oznacza hasło. Skorzystajcie z pomocnych źródeł. 1. ład 2. dola 3. takt 4. rozwaga 5. chęć 6. wiedza 7. moc Hasło: .......................... Wyjaśnienie ..................................................................................................................... . Cząstkę nie z rzeczownikami piszemy ..................................... . Tabela z punktacją dla 6 grup: Nr grupy I II III IV V VI
www.wsip.com.pl

Zad. 1. Zad. 2. Zad. 3.

Zad. 4.

Zad. 5. Zad .6. Zad. 7. Zad. 8.

Suma pkt.

141

Nauczyciel decyduje o ocenach dla grup. Ogłasza wyniki rywalizacji. Potem wstawia oceny. Praca domowa Uczniowie otrzymują do wypełnienia kartę:

„Jak współpracowałem z rówieśnikami w grupie?” Imię i nazwisko: .............................................................. Klasa: .............................................................................. Data: ............................................................................... Przedmiot: ...................................................................... Działanie Dzieliłem się z innymi członkami grupy moją wiedzą i opiniami na omawiany temat. Pytałem innych o informacje i opinie. Podsumowywałem pomysły zgłaszane przez wszystkich członków grupy. Prosiłem innych członków grupy o pomoc, kiedy jej potrzebowałem. Pomagałem innym członkom grupy w uczeniu się. Upewniałem się, że wszyscy rozumieją zagadnienia, nad którymi pracowaliśmy. Pomagałem skupić się na pracy, którą mieliśmy wykonać. Dbałem o to, aby wszyscy członkowie grupy zostali włączeni do pracy. Starałem się, aby wszyscy w grupie czuli się ze mną dobrze. Czy lubisz pracować w grupie? Odpowiedź uzasadnij. ................................................................................................................................ ................................................................................................................................ ................................................................................................................................ ................................................................................................................................ ................................................................................................................................ Oceń swoją pracę w grupie, zaznaczając miejsce na skali: 1 2 3 4 5 6. zawsze często czasami nigdy

142

Imię i nazwisko: ............................................................. Kl. IV

Data: ...........................

Sprawdzian gramatyczny z rzeczownika
Zad. 1. Wpisz do każdej rubryki tabelki po dwa rzeczowniki z każdej kategorii. zjawisko przyrody

/100

osoba

przedmiot

roślina

zwierzę

pojęcie

/12 Zad. 2. W zestawie podkreśl wszystkie rzeczowniki, o które zapytasz kto?: pisarz, pióro, teściowa, Burek, zboże, Konopnicka, osoba, warszawianin, Murzyniątko, nauka /10 Zad. 3. Z zestawu rzeczowników do zad. 2 wypisz wszystkie rzeczowniki, które są nazwami własnymi, i dokończ definicję. ........................................................................................................................................ Rzeczowniki będące nazwami własnymi piszemy ............................... literą. /4 Zad. 4. Z zestawu rzeczowników do zad. 2 wypisz tylko rzeczowniki rodzaju nijakiego i utwórz ich liczbę mnogą. Rzeczownik rodzaju nijakiego Jego liczba mnoga

/6 Zad. 5. W podanym tekście podkreśl wszystkie rzeczowniki i wpisz je w podstawowej formie do odpowiednich rubryk tabelki, zgodnie z ich rodzajem. „Faraon siedział na tarasie pałacu górującego nad miastem. Niewolnicy stojący za tronem chłodzili go wielkimi wachlarzami z piór strusia. Kilku dworzan trzymało przywiezione z czterech stron świata podobizny księżniczek, wśród których miał wybrać przyszłą małżonkę”. Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki

/15
www.wsip.com.pl

143

Zad. 6. Wpisz do tabelki nazwy przypadków i pytania do nich. Potem odmień przez przypadki w liczbie pojedynczej i mnogiej jeden dowolny rzeczownik z tekstu do zad. 5. Nr 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. /28 Zad. 7. Dopisz rzeczowniki bliskoznaczne do podanych. magnetowid – ......................... dom – ......................... wierzchołek – ......................... mazak – ......................... dowcip – ......................... odzież – ......................... /6 Zad. 8. Do podanych rzeczowników dopisz cząstkę „nie” i dokończ definicję. pogoda – ....................... szczęście – ....................... porozumienie – ....................... Nazwa przypadka Pytania Liczba pojedyncza Liczba mnoga

śmiałość – ....................... dostatek – ....................... porządek – ....................... „Nie” piszemy z rzeczownikami .......................... . /7 Zad. 9. Z utworzonymi rzeczownikami przeciwstawnymi ułóż ciekawe, sensowne zdania. a) .................................................................................................................................... b) .................................................................................................................................... c) .................................................................................................................................... d) .................................................................................................................................... e) .................................................................................................................................... f) ..................................................................................................................................... /12 Punktacja: bdb db dst dop. ndst (91–100) (75–90) (51–74) (31–50) (0–30)

144

Ocenianie sprawdzianu gramatycznego z rzeczownika Zad. 1. 2. 3. 4. 5. 6. Zasady punktowania po 1 pkt. za każdy rzeczownik po 1 pkt. za prawidłowo podkreślony i za prawidłowo niepodkreślony wyraz. 3 pkt. za 3 rzeczowniki i jeden za uzupełnienie 3 pkt. za 3 rzeczowniki i 3 pkt. za podanie ich w l. mnogiej 9 pkt. za r. męski, 4 pkt. za r. żeński, 2 pkt. za r. nijaki 7 pkt. za nazwy przypadków, 7 pkt. za dwa pytania do każdego przypadka, 7 pkt. za formę w l. pojedynczej i 7 pkt. za formę w l. mnogiej po 1 pkt. za rzeczownik bliskoznaczny po 1 pkt. za rzeczownik przeciwstawny napisany łącznie z „nie” i 1 pkt. za prawidłowe dokończenie definicji po 2 pkt. za ułożenie poprawnego gramatycznie zdania związanego z użytym rzeczownikiem Suma punktów Ocena szkolna bardzo dobry dobry dostateczny dopuszczający niedostateczny Procent punktów 91% – 100% 75% – 90% 51% – 74% 31% – 50% 0% – 30% punkty 12 10 4 6 15

28 6 7 12 100

7. 8. 9.

Liczba punktów 91 – 100 75 – 90 51 – 74 31 – 50 0 – 30

Obowiązujące w mojej szkole WSO zakłada taki procentowy przelicznik punktów na oceny szkolne. Zawsze należy przełożyć punkty na oceny, wykonując obliczenia procentowe. Jeśli uczeń zdobędzie na sprawdzianie 100% punktów, otrzymuje ocenę bardzo dobrą plus. Może pisać dodatkowe, trudniejsze zadanie na poziomie klasy V, aby zdobyć ocenę celującą. Do oceny dołączamy „plus” przy górnej granicy punktów zdobytych przez ucznia, a „minus” przy dolnej granicy punktów. Przyk ł adowe zadanie na ocen ę celuj ą c ą do sprawdzianu o rzeczowniku: Zad 10. Z tekstu podanego do zad. 5. wypisz wszystkie rzeczowniki, zadaj do nich pytania, nazwij ich przypadek i liczbę. Do sprawdzianu dołączam jeszcze kartę „Informacje i wymagania dotyczące języka polskiego”, którą opracowałam dla swoich uczniów. Może ona posłużyć młodemu nauczycielowi jako wzór do przygotowania własnego kontraktu z uczniami. (Zob. s. 97).
www.wsip.com.pl

145

Powidok słońca – obraz Władysława Strzemińskiego Błękit – wiersz Joanny Kulmowej Temat: Powidok słońca... z aniołami – obraz Władysława Strzemińskiego

i wiersz Joanny Kulmowej.
Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • • •

określić temat obrazu, wyjaśnić, jak rozumie tytuł obrazu, wypowiadać się na temat utworu poetyckiego, określić nastrój i wymowę wiersza, znaleźć to, co łączy obraz i wiersz, wykonać mapę skojarzeń do słowa: anioł, określić cechy świata, w którym chciałby żyć, wykonać wspólnie plastyczną ilustrację do wiersza.

styczna.

Metody i formy pracy: mapa skojarzeń, burza mózgów, technika manualno-plaŚrodki dydaktyczne: figurki aniołów, błękitny obrazek, czarna plastelina, duży arCzas zajęć: 45 min Tok lekcji:

kusz papieru.

1. Jeżeli jest to możliwe (mniejsza klasa) uczniowie siadają w kręgu. Na środku nauczyciel kładzie arkusz papieru, na którym zapisał już wcześniej słowo „Anioł”. 2. Uczniowie ustawiają na słowie „Anioł” przyniesione figurki i tworzą wspólnie mapę skojarzeń do tego słowa. 3. Słuchają wiersza z zamkniętymi oczami – ćw. 1. ze s. 104. 4. Mówią o swoich wyobrażeniach. Uzupełniają mapę skojarzeń (mogą się na niej znaleźć takie wyrazy, jak: czystość, dobroć, światło, błękit, biel, srebro, złociste włosy, niebo, obłoki, muzyka, opieka, stróż, jasność, skrzydła, miłość). Nauczyciel wiesza mapę na tablicy. 5. Uczniowie analizują treść wiersza – ćw. 2. ze s. 104. 6. Oglądają obraz – ćw. 3. i 4. ze s. 104. Starają się określić, co łączy obraz i wiersz, dlaczego taki jest tytuł obrazu, jak go rozumieją (można poprosić uczniów, by przypomnieli sobie, jaki obraz mieli pod powiekami, gdy zdarzyło im się patrzeć w słońce – po widoku słońca: drgające, barwne plamki. Może to było inspiracją dla malarza?). 7. Uczniowie siadają w ławkach, zapisują temat. 8. Mówią o tym, w jakim świecie chcieliby żyć, podają jego cechy, odwołują się do treści wiersza i obrazu. 9. Uczniowie wykonują wspólnie pracę plastyczną, która unaoczni im wymowę wiersza: nauczyciel wiesza na tablicy jasny obrazek (taki jak 1. zwrotka wiersza), każdy uczeń otrzymuje kawałek czarnej plasteliny, podchodzi do obrazka i ,, robi czarną dziurę w błękicie”. Taki świat im się nie podoba.
146

10. Uczniowie zapisują w zeszycie mapę skojarzeń do słowa: „Anioł” i wspólnie tworzą notatkę, zaczynającą się od słów: „My chcemy żyć w świecie...” (np. czystym, pełnym ciepła, światła, miłości i dobroci, wolnym od zanieczyszczeń i zła). W tworzeniu notatki pomaga im mapa skojarzeń, mogą również przypomnieć sobie plakat-słoneczko z lekcji o tym, co najważniejsze na świecie. 11. Uczniowie próbują określić, co będzie tematem rozdziału III.
W leśniczówce – wiersz Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego Temat: ,,Nocne koncertowanie” – wiersz Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego

W leśniczówce.

Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • •

ładnie przeczytać wiersz, podkreślając nastrój wiersza, uzasadnić, dlaczego muzyka Ludwiga van Beethovena i Jana Sebastiana Bacha pasuje do nastroju wiersza, opisać leśniczówkę Pranie na podstawie informacji z wiersza, uzasadnić, dlaczego podmiotem w tym wierszu jest poeta, znaleźć środki poetyckie: epitety, porównania, przenośnie, rymy, dźwiękonaśladownictwo, uzasadnić (używając cytatów), że poeta częściej odwołuje się do zmysłu słuchu.

Metody i formy pracy: podająca, praca z komputerem, praca w grupach. Środki dydaktyczne: w internecie strona poświęcona Muzeum K.I. Gałczyńskiego

w Praniu (szukamy: www.google, hasło – leśniczówka Pranie), nagrania recytacji wiersza i utworów muzycznych na płycie do podręcznika; jeżeli mamy w klasie ucznia grającego na skrzypcach, prosimy go o przyniesienie instrumentu i mały występ muzyczny na lekcji.

Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

1. Nauczyciel „zaprasza” uczniów do Muzeum K.I. Gałczyńskiego (na stronie internetowej). Uczniowie zapoznają się z notatką dotyczącą poety, oglądają kilka zdjęć leśniczówki. 2. Otwierają podręcznik na s. 105, słuchają wiersza (z kasety, płyty), przyglądając się ilustracji. Ci którzy uważają, że lepiej zrozumieją treść, mogą śledzić tekst wiersza. 3. Uczniowie wysłuchują utworów muzycznych Ludwiga van Beethovena i Jana Sebastiana Bacha – ćw.1., s. 106. 4. Uzasadniają, że w tym wierszu osobą mówiącą (podmiotem lirycznym) jest poeta. 5. Nauczyciel prosi chętnych uczniów (1–2) o odczytanie wiersza. 6. Dzieli klasę na dwie grupy: • pierwsza wypisuje to wszystko, co możemy „zobaczyć”, czytając wiersz (np. gwiazdy, domek z czerwonej cegły, chmiel, rogi jelenie, szyby, okna, las, pole, lampę naftową, księżyc, dęby, świerki),
www.wsip.com.pl

147

druga – związane z muzyką wyrazy, które mają czytelnikowi pomóc „usłyszeć” wiersz, również te wyrażenia lub zwroty, które umuzykalniają nawet zwykłe przedmioty (np. kapela gwiazd, skrzypce w jesieni, lament gada z lamentem, lampa naftowa jak ze stołu Szopena, nucenia, śpiewania, księżyc w srebrnej peruce gra jak Bach na organach, koncert, nocne koncertowanie). 7. Grupy przedstawią swoją pracę. Mogą pojawić się wątpliwości, czy w tym wierszu „widzimy” realne skrzypce, perukę, kapelę? Uczniowie sami powinni to zauważyć, że niektóre wyrazy nie oznaczają przedmiotów realnych, a tylko wzbogacają porównania, przenośnie. 8. Uczniowie pracują nad 2. zwrotką – ćw. 3., s. 106 (odczytują ją, przedłużając zaznaczone głoski). Odpowiadają na pytanie z ćwiczenia (dźwięki kojarzą się z szelestem, skrzypieniem, odgłosem sypania się). Nauczyciel wprowadza termin: dźwiękonaśladownictwo. Jeżeli w klasie jest uczeń grający na skrzypcach, to w tym momencie prosimy go o zagranie krótkiego utworu, by uczniowie usłyszeli ten ,,lament co gada z lamentem”. 9. Na tym etapie lekcji uczniowie powinni już poradzić sobie z ćw. 5., s. 106. 10. Nauczyciel prosi uczniów o odnalezienie rymów, które podkreślają melodię wiersza – ćw. 4., s. 106. 11. Uczniowie wybierają temat lekcji – ćw. 6., s. 106. Powinni wybrać „Nocne koncertowanie”. To będzie dowód na to, że zrozumieli wiersz. 12. Notatka: wypisanie z wiersza wyrazów, wyrażeń, zwrotów nawiązujących do różnych dźwięków, składających się na nocny koncert. 13. Praca domowa (przygotować ustnie): Przed snem wsłuchaj się w zasypiający dom, co usłyszałeś?

Mój przyjaciel Kropcio Temat: Poznajemy budowę opisu zwierzątka. Uczymy się opisywać zwierzątko. Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • • • • •

podzielić opis zwierzątka na wstęp, rozwinięcie i zakończenie, podać, jakie informacje o zwierzęciu są we wstępie, rozwinięciu i zakończeniu, narysować obraz graficzny opisu, ułożyć punkt planu do każdego akapitu w postaci równoważnika, stosować wyrazy bliskoznaczne w celu uniknięcia powtórzeń, utożsamić liczbę akapitów w opisie z liczbą punktów planu, policzyć zdania w akapitach tekstu, zaplanować kolejność czynności podczas sporządzania opisu zwierzątka, samodzielnie zredagować opis swojego lub wymarzonego zwierzątka na podstawie wskazówek z podręcznika i z lekcji, współpracować i komunikować się w grupach.

Metody i formy pracy: praca w grupach, praca indywidualna. Środki dydaktyczne: tekst „Mój przyjaciel Kropcio” pocięty na trzy części, kartka

A4 z prostokątem.

Czas zajęć: 45 min

148

Tok lekcji:

1. Nauczyciel wyjaśnia budowę opisu – podział na III części. 2. Dzieli uczniów na kilka małych grup. Przekazuje im w kopertach pocięty na trzy części tekst pt. Mój przyjaciel Kropcio (s. 115–116): I część – wstęp (akapit nr 1), II część – rozwinięcie (akapit nr 2, nr 3, nr 4, nr 5, nr 6), III część – zakończenie (akapit nr 7). 3. Uczniowie w grupach wykonują zadania: Zad. 1. Zastanówcie się, który fragment tekstu jest wstępem, rozwinięciem (częścią główną) i zakończeniem. Ułóżcie fragmenty tak, aby powstał prawidłowo zbudowany opis zwierzątka. (Potem jedno dziecko czyta wstęp, drugie – rozwinięcie, trzecie – zakończenie. Grupy sprawdzają, czy mają prawidłowy układ treści). Zad. 2. Ponumerujcie akapity od 1 do 7. Ile akapitów ma każda część? (Pierwszy akapit stanowi wstęp, drugi akapit sygnalizuje rozwinięcie, a ostatni akapit jest zakończeniem. W rozwinięciu może wystąpić kilka akapitów. Nasze rozwinięcie składa się z pięciu akapitów). Zad. 3. Na przekazanej kartce narysujcie obraz graficzny opisu zwierzątka pt. Mój przyjaciel Kropcio. (A – akapit).
A1 A2 A3 A4 A5 A6 ROZWINIĘCIE (ma pięć akapitów) WSTĘP

A7

ZAKOŃCZENIE

Zad. 4. Do każdego akapitu ułóżcie za pomocą równoważnika punkt planu, który odda jego zawartość. Ile punktów planu napiszecie? Stosujcie wyrazy bliskoznaczne, aby uniknąć powtórzeń: chomik, zwierzątko, przyjaciel, podopieczny, syryjski gryzoń, mały ssak.
Przykładowy plan: 1. Gwiazdkowy chomik i jego imię (wstęp). 2. Wielkość i ubarwienie Kropcia (rozwinięcie – 5 akapitów). 3. Ścieranie ząbków przez syryjskiego gryzonia.
www.wsip.com.pl

149

4. Przysmaki zwierzątka i związane z nimi przyzwyczajenia. 5. Jego ruchliwość, spryt i znakomita orientacja w terenie. 6. Wspólne zabawy z podopiecznym. 7. Mały ssak moim przyjacielem (zakończenie).

Opis ma tyle akapitów, ile punktów planu. Zad. 5. Policzcie, ile zdań ma każdy akapit w opisie Kropcia. (A1 – trzy, A2 – trzy, A3 – dwa, A4 – pięć, A5 – trzy, A6 – dwa, A7 – dwa. Wniosek: Redagując opis, każdy punkt planu przedstawiamy kilkoma zdaniami). 4. Na koniec lekcji dzieci otwierają podręczniki na s. 115 i czytają wskazówki dla opisującego zwierzę. 5. Praca domowa: Wykonaj ćw. 4., s. 115.
Zima zimie nierówna – wiersz Aleksandra Rymkiewicza Temat: Dwa obrazy zimy w wierszu Aleksandra Rymkiewicza Zima zimie nierówna. Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • • • • •

wysłuchać z uwagą tekstu poetyckiego, przeczytać wiersz ze zrozumieniem, oddając głosem wyrazy dźwiękonaśladowcze, znaleźć w utworze dwa obrazy poetyckie zimy, nazwać typy pogody w styczniu, znaleźć w tekście wyrazy dźwiękonaśladowcze, dobrać czasowniki dźwiękonaśladowcze do obrazów zimy, zilustrować obrazy zimy za pomocą dźwięków wydawanych przez przedmioty codziennego użytku, dobrać kolory charakterystyczne dla obrazów zimy, odtworzyć za pomocą słów odgłosy wydawane przez różne urządzenia i maszyny, współpracować i komunikować się w parach.

Metody i formy pracy: praca z tekstem, praca w parach, doświadczenia z zakresu

fizyki.

Środki dydaktyczne: wiersz A. Rymkiewicza Zima zimie nierówna, miska, butelka z wodą, lejek, sitko, styropian, drobna kasza, cukier, talerz, nagranie dotyczące dźwiękonaśladownictwa (płyta CD dołączona do Przewodnika metodycznego). Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

1. Nauczyciel czyta wiersz. 2. Pyta, ile obrazów zimy przedstawia utwór, a potem zapisuje temat lekcji. 3. Dzieli klasę na pół. Jedna połowa zajmuje się zwrotkami nr 1, 2, 3, a druga – zwrotkami nr 4, 5, 6. Uczniowie, pracując parami, w ciągu 10 minut przygotowują odpowiedzi na pytania zapisane wcześniej na tablicy lub plakacie: a) Jaka pogoda panuje podczas zimy ukazanej w waszym fragmencie wiersza? b) Jakie odgłosy słychać w przyrodzie? Podkreślcie wyrazy, które je naśladują. c) Jakie czasowniki naśladujące dźwięki w przyrodzie wymienione w ćw. 3. na s. 117 pasują do waszego obrazu zimy? Podkreślcie je.
150

d) Jakie rzeczy wymienione w ćw. 4. na s. 117 wykorzystacie do zilustrowania waszego obrazu zimy? Podkreślcie je. e) Jakie kolory dominują w przyrodzie przy waszej pogodzie? 4. Wybrani uczniowie czytają swoją część utworu i prezentują wyniki pracy, które wszyscy zapisują w zeszycie w formie tabelki:
pytanie a) I obraz zimy w styczniu II obraz zimy w styczniu

temperatura powyżej zera temperatura poniżej zera (ujemna), (dodatnia), brak mrozu, opady mróz, opady śniegu, lód na rzece deszczu, kapanie z dachów, kałuże kap, kap, kap plusk, plusk, plusk pam, pam, pam kapie, bębni, pluszcze, chlupie miska, butelka z wodą, lejek, sitko kolor szary, bury, czarny pogoda typowo jesienna skrzyp, skrzyp, skrzyp śnieg, śnieg, śnieg chrupie, chrzęści styropian, drobna kasza, cukier, talerz kolor biały pogoda typowo zimowa

b)

c) d) e)

5. Nauczyciel poleca, żeby uczniowie przepisali do zeszytu definicję wyrazów dźwiękonaśladowczych ze s. 117. 6. Później puszcza nagranie na temat dźwiękonaśladownictwa. 7. Uczniowie wymieniają inne wyrazy dźwiękonaśladowcze. 8. Nauczyciel po kolei zaprasza do tablicy czworo dzieci, żeby jak najwierniej zapisały odgłosy wydawane przez: zegar, motocykl, dzwonek u drzwi, klawisze klawiatury komputera. Cała klasa sprawdza poprawność zapisanych przez nie wyrazów dźwiękonaśladowczych. 9. Praca domowa: 1. Podziel kartkę A4 na dwie części i narysuj dwa obrazy zimy opisane w wierszu Aleksandra Rymkiewicza. Możesz użyć pasty do zębów. 2. Wklej do zeszytu prognozę pogody na jeden dzień stycznia wyciętą z prasy, np. z „Gazety Wyborczej”, dokładnie ją przeczytaj i przemyśl. Wygłoś ją przed klasą w taki sposób, jak prezenter telewizyjny.
Wyrazy dźwiękonaśladowcze Temat: Od dźwięków i odgłosów dochodzących z otaczającego nas świata

do wyrazów.
Cele lekcji: uczeń umie
• • • • •

wyszukać w tekście wiersza wyrazy dźwiękonaśladowcze, nadać tytuł utworowi poetyckiemu na podstawie jego fragmentu, przeczytać wiersz wyraźnie i wyraziście przed klasą, tworzyć czasowniki od rzeczowników dźwiękonaśladowczych, zapisać odgłosy wydawane przez różne zwierzęta,
151

www.wsip.com.pl

• •

kojarzyć gatunek zwierzęcia z jego odgłosami oraz utworzonym dla niego imieniem, które jest wyrazem dźwiękonaśladowczym, współpracować i komunikować się w grupie.

Metody i formy pracy: praca w grupach. Środki dydaktyczne: zeszyt ćwiczeń, kartki z fragmentami wierszy Jana Brzechwy zamieszczonymi w zeszycie ćwiczeń na s. 111 (razem 4), karteczki z numerami ćwiczeń (nr 260, 261, 262, 263, 264), karteczki z numerami grup (od I do IV). Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

1. Nauczyciel prosi uczniów o przypomnienie sobie, jakie wyrazy nazywamy dźwiękonaśladowczymi. 2. Dzieli klasę na 4 grupy, zgodnie z fragmentami wierszy Jana Brzechwy zamieszczonymi w zeszycie ćwiczeń na s. 111. Uczniowie losują karteczki z numerem grupy: Grupa I – Katar, Grupa II – Kokoszka-smakosza, Grupa III – Kaczki, Grupa IV – Chrząszcz. Każda grupa otrzymuje kartkę z fragmentem swojego wiersza, ale bez tytułu. 3. Nauczyciel formułuje polecenie: Zapoznajcie się z fragmentem wiersza Jana Brzechwy. Podkreślcie w nim wyrazy dźwiękonaśladowcze. Zaproponujcie dla wiersza własny tytuł i zapiszcie go. Wybierzcie osobę (lub osoby), która przeczyta tekst przed całą klasą. Czas wykonania zadania – 5 min. 4. Przed prezentacją nauczyciel uprzedza klasę: Słuchajcie uważnie tekstów czytanych przez rówieśników, ponieważ będziecie musieli wymienić występujące w nich wyrazy dźwiękonaśladowcze. 5. Przedstawiciel każdego zespołu dokonuje prezentacji fragmentu wiersza, a wybrane dziecko z klasy wymienia usłyszane wyrazy dźwiękonaśladowcze. W razie potrzeby grupa poprawia jego odpowiedź. 6. Nauczyciel prosi o otworzenie zeszytów ćwiczeń na s. 111, aby sprawdzić, jak brzmią tytuły wierszy Jana Brzechwy. Poeta na pewno ucieszyłby się z tych, które wymyśliły dzieci. Przedstawiciel każdej grupy czyta oba tytuły i uzasadnia tytuł nadany przez grupę. 7. Przedstawiciele grup losują lub otrzymują od nauczyciela karteczki z numerem jednego ćwiczenia z zeszytu ćwiczeń (od 260 do 263). Zespoły wykonują pisemnie wylosowane lub wyznaczone ćwiczenie w ciągu 3 min. 8. Wyznaczona przez zespół osoba (osoby) czyta uzupełnione ćwiczenie przed całą klasą. 9. Potem do końca lekcji każdy uczeń wykonuje ćwiczenie 264, współpracując ze swoją grupą. 10. Praca domowa: 1. Napisz, jaką rolę odgrywają dźwięki i odgłosy w życiu człowieka niewidomego? Jak radzi sobie w codziennym życiu? Kto, kiedy i jak powinien mu pomóc? 2. Wybierz 5 czasowników z ćw. 260 i ułóż z nimi sensowne i ciekawe zdania według poniższego przykładu: zgrzyt – zgrzytać; W nocy mój brat głośno zgrzyta zębami, gdy śni mu się coś strasznego.
152

Kartka z kalendarza: 25 grudnia – Boże Narodzenie Gwiazda – wiersz Leopolda Staffa Temat: Czarowny czas świąt Bożego Narodzenia – kartka z kalendarza. Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • •

wypowiadać się o polskich tradycjach świąt Bożego Narodzenia, tych, które są tradycjami również jego rodzinnego domu, zaśpiewać kolędy, ułożyć życzenia, posługiwać się terminami: nadawca, adresat, stworzyć mapę skojarzeń (w postaci choinki z bombkami) do nazwy: Boże Narodzenie, wyróżnić obrazy poetyckie w wierszu Leopolda Staffa Gwiazda, stworzyć plastyczną ilustrację do wiersza – gwiazda z życzeniami.

Metody i formy pracy: mapa skojarzeń, pogadanka. Środki dydaktyczne: kartki świąteczne, kolorowe kółka, brystol, klej, kokardki, kolorowa kreda, nagrania kolęd. Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

1. Uczniowie wypowiadają się na temat zbliżających się świąt: polskie zwyczaje, tradycje ich rodzinnych domów, potrawy wigilijne, kolędy (mogą zaśpiewać). Nauczyciel podsumowuje wstęp do lekcji, porządkując wiedzę uczniów, a nawet ją wzbogacając (znów polecam Encyklopedię tradycji polskich, s. 20–40). 2. Nauczyciel lub chętny uczeń odczytuje wiersz. 3. Ponowne odczytanie wiersza, ale teraz w tle puszczamy melodię kolędy. 4. Uczniowie wyodrębniają obrazy poetyckie, nadają im tytuły, np. wigilijna gwiazda z długimi promieniami, mali kolędnicy, kolędnicy trzymający gwiazdę za promienie. 5. Uczniowie wykonują ilustrację do ostatniej zwrotki (rysują gwiazdę, od każdego ramienia odprowadzają „promień” i zapisują pod nim świąteczne życzenie), np.:

Miłych chwil w rodzinnym gronie.

6. W ćwiczeniu 47., s. 19 (ZĆ) wyszukują życzenia, które mogą wysłać na Boże Narodzenie. 7. Pokazują przyniesione z domu kartki z życzeniami, odczytują je (często życzenia są już wydrukowane na kartce, również takie w formie wierszy).
www.wsip.com.pl

153

8. Nauczyciel zapisuje na tablicy sformułowania najczęściej występujące w życzeniach świątecznych. Podkreśla te uniwersalne (tłumaczy ten termin). 9. Uczniowie określają, jak osoba adresata wpływa na treść życzeń. 10. Układają własne życzenia i zapisują je w zeszycie (jeżeli robili wcześniej kartki świąteczne na lekcji plastyki, mogą je zapisać na tych kartkach). Określają adresata życzeń. Każdy uczeń (lub chętni) odczytuje swoje życzenia. 11. Lekcję kończymy wspólnym kolędowaniem.
Gwiazda Leopolda Staffa Temat: Przygotowujemy się do celebrowania świąt Bożego Narodzenia. Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • • • • •

stosować czasownik celebrować, przeczytać ze zrozumieniem tekst poetycki, narysować gwiazdę betlejemską z promieniami, napisać od siebie świąteczne życzenia dla rówieśników, zaśpiewać wylosowaną, znaną kolędę, ułożyć w całość pociętą na kawałki pocztówkę bożonarodzeniową i przykleić ją na kartce A4, podać i zapisać według alfabetu nazwy potraw wigilijnych, rozwiązać świąteczną krzyżówkę, zaśpiewać mniej znaną kolędę lub pastorałkę, współpracować i komunikować się w grupie.

Metody i formy pracy: praca z tekstem, praca w grupach. Środki dydaktyczne: tekst wiersza Leopolda Staffa pt. Gwiazda, na stolikach kartki z numerami grup od I do V, kartki A4 do zad. 2, pięć karteczek z tytułami kolęd Dzisiaj w Betlejem, Przybieżeli do Betlejem pasterze, Wśród nocnej ciszy, Lulajże, Jezuniu, Do szopy, hej, pasterze do zad. 3., 5 kopert z pocztówkami bożonarodzeniowymi pociętymi na 14 części i 5 kartek A4 do zad. 4., 5 kolorowych kartek A4 z nagłówkiem WIGILIJNE MENU do zad. 5., 5 krzyżówek do zad. 6., tekst mniej znanej kolędy lub pastorałki dla wszystkich uczniów, flamastry, kredki, klej. Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

1. Nauczyciel rozpoczyna od wyjaśnienia: Dzisiejsze zajęcia będą dotyczyć Bożego Narodzenia – dla wielu chrześcijan najważniejszych świąt w roku. Przygotujemy się do celebrowania tych świąt, czyli uroczystego obchodzenia. Będziecie pracować w 5 grupach. 2. Każdy zespół otrzymuje swój numer – od 1 do 5. Siedzi przy odrębnym stoliku. Jego pracą kieruje wybrany przez uczniów lider. Liczba grup jest zgodna z liczbą zwrotek w wierszu L. Staffa Gwiazda. 3. Grupy wykonują zadania: Zad. 1. (5 min): Zapoznajcie się z treścią wiersza Leopolda Staffa Gwiazda wydrukowanego w naszym podręczniku na s. 118. Przygotujcie się do pięknego
154

odczytania zwrotki, która ma taki numer, jak wasza grupa. Zdecydujcie, kto będzie reprezentował was przed klasą. (Nauczyciel prosi przedstawicieli grup o wyjście na środek sali i przeczytanie utworu – wspólna recytacja służy lepszemu zapamiętaniu i zrozumieniu utworu). Zad. 2. (5 min): Proszę, aby każdy uczeń na kartce A4 narysował gwiazdę betlejemską i odprowadził od niej tyle promieni, ilu członków liczy wasza grupa. Na promieniach zapiszcie od siebie świąteczne życzenie dla rówieśników. (Tak przygotowane życzenia można wywiesić na klasowej gazetce lub przeczytać na forum klasy). Zad. 3. (10 min): Proszę lidera o wylosowanie karteczki z tytułem kolędy, której I zwrotkę i refren jak najlepiej powinna zaśpiewać cała grupa. (tytuły kolęd: Dzisiaj w Betlejem, Przybieżeli do Betlejem pasterze, Wśród nocnej ciszy, Lulajże, Jezuniu, Do szopy, hej, pasterze). Zad. 4. (5 min): Proszę o ułożenie w całość puzzli wykonanych z pocztówki bożonarodzeniowej, która została pocięta na 14 części. Wszystkie elementy znajdują się w kopercie. Przyklejcie je na otrzymaną kartkę A4. Waszą pracę wywiesimy na gazetce klasowej. (Pocztówki świąteczne powinny być bogato ilustrowane i kolorowe, aby zadanie wydawało się dzieciom trudniejsze. Nauczyciel decyduje, na ile części je potnie dla wszystkich zespołów). Zad. 5. (5 min): Proszę podać nazwy 12 potraw wigilijnych. Zapiszcie je bez błędów według alfabetu na przygotowanej kartce. (Nauczyciel rozdaje zespołom kolorowe kartki A4 z nagłówkiem WIGILIJNE MENU. Będą się ładnie prezentować na klasowej gazetce). Zad. 6. (5 min): Rozwiążcie krzyżówkę. Odgadnijcie pionowe hasło, wpisując poziomo nazwy związane z Bożym Narodzeniem, o których mówią zapisane poniżej definicje:
1. zwiastuje na niebie Boże Narodzenie (gwiazda) 2. drzewko pięknie ustrojone (choinka) 3. składnik postnej kapusty (groch) 4. świąteczne ryby słodkowodne (karpie) 5. pieśni o narodzeniu Pańskim (kolędy) 6. świąteczna potrawa z maku i bakalii (kutia) 7. towarzysz świątecznych życzeń (opłatek) (hasło: wigilia)

4. Lekcję można zakończyć złożeniem życzeń i wspólnym odśpiewaniem np. mniej znanej kolędy lub pastorałki, której tekst otrzymują uczniowie w prezenwww.wsip.com.pl

155

cie od nauczyciela. Może to być np. pastorałka śpiewana na melodię góralskiej pastorałki Oj, maluśki, maluśki, maluśki, kieby rękawica – ulubiona pastorałka pracowników SP nr 103 w Warszawie, śpiewana razem z emerytami podczas corocznych uroczystości WIGILIJNYCH. Refren śpiewany po każdej zwrotce: Miłość daje to, co ma, to, co ma, to, co ma. Samą siebie w darze da, w darze da, w darze da. 1. Daję tobie na gwiazdkę, na gwiazdkę moje oczka modre, By uczyły cię widzieć wokoło same rzeczy dobre. 2. Daję tobie na gwiazdkę, na gwiazdkę moje rączki małe, By ci w pracy pomogły, pomogły na mą większą chwałę. 3. Daję tobie na gwiazdkę na gwiazdkę niewygody moje, Za co mi się odwdzięczysz, odwdzięczysz, znosząc chętnie swoje. 4. Daję tobie na gwiazdkę, na gwiazdkę gwiazdę betlejemską, By ci zawsze świeciła, świeciła w twej wędrówce ziemskiej. 5. Daję tobie na gwiazdkę, na gwiazdkę stajenkę ubogą, Chcę w twym sercu odpocząć, odpocząć, gdym zmęczony drogą. 6. Daję tobie na gwiazdkę, na gwiazdkę Matkę moją drogą, Chciej być zawsze jak Ona, jak Ona dobrą i pogodną. 7. Daję tobie na gwiazdkę, na gwiazdkę świetlanych aniołów, Śpiewaj Gloria, jak one, jak one wśród prac i mozołów. 8. Daję tobie na gwiazdkę, na gwiazdkę owieczkę malutką, Bądź dla wszystkich jak ona, jak ona życzliwą, cichutką. 9. Daję tobie na gwiazdkę, na gwiazdkę niewinne młodzianki, Módl się co dzień za dzieci i młodzież nasze wychowanki. 10. Daję tobie na gwiazdkę, na gwiazdkę radość Matki mojej, By ci zawsze służyła jako wzór dla radości twojej. 11. Daję tobie na gwiazdkę, na gwiazdkę domek w Nazarecie, Byś wzrastała tam w łasce, miłości, jak ja, Boże Dziecię. 12. Daję tobie na gwiazdkę, na gwiazdkę złoto mi złożone, By przez miłość twe czyny zostały w niebo przemienione. 13. Daję tobie na gwiazdkę, na gwiazdkę trzech mędrców ze Wschodu, I ty także śpiesz do mnie, śpiesz do mnie, nie żałuj zachodu.
Nos – wiersz Ryszarda Marka Grońskiego Temat: Jak w trudnej sytuacji swojemu właścicielowi pomaga pies? Wiersz Nos.

Rytm i jego rola.
Cele lekcji: uczeń rozumie terminy: rytm, układ rymów.

Uczeń umie • przeczytać głośno utwór poetycki z zachowaniem właściwego tempa i modulacji głosu, • wypowiadać się o treści i nastroju utworu poetyckiego, • odszukać i określić układ rymów oraz rytm w wierszu, muzyce, plastyce, w czasie, w otaczającym świecie,
156

• • • •

zrobić samodzielnie notatkę z lekcji, pracować w grupie, wykonać ćwiczenia na zaznaczanie rymu i rytmu, pokazać gestem, ruchem rytm – drama.

Metody i formy pracy: podająca, drama – ćwiczenia pantomimiczne, ruchowe. Środki dydaktyczne: płyta lub kaseta z nagranym wierszem Nos, piosenką Puszek

Okruszek, wystawa widokówek z psami i kotami, przyczepiona magnesami na tablicy, rysunki uczniów wykonane wcześniej na lekcji plastyki: ,,Mój czworonożny przyjaciel” – wystawka na gazetce, tamburyny, grzechotki, tekst z lukami dla każdego ucznia.

Czas zajęć: 90 min Tok lekcji:

1. Nauczyciel prezentuje dekorację przygotowaną do lekcji – uczniowie powinni się domyślić, kto będzie bohaterem utworu, który poznają na lekcji. 2. Wysłuchują wiersza Nos z kasety lub płyty, śledząc tekst w podręczniku. 3. Wiersz ponownie czyta chętny uczeń, zwracając uwagę na właściwe tempo i modulację głosu. 4. Nauczyciel podaje temat lekcji. 5. Uczniowie pod kierunkiem nauczyciela analizują wiersz: Kto jest adresatem wiersza? Czego dowiadujemy się na początku wiersza, w pierwszej zwrotce? Co robi pies, gdy zauważa, że jego pan jest smutny? (można użyć cytatu). Dlaczego zachowanie psa pomaga właścicielowi? 6. Uczniowie opowiadają, jak ich psy okazują im „psią miłość”, podają własne przykłady. 7. Wspólnie sporządzają notatkę – odpowiedź na pytanie z tematu lekcji, np. „Pies jak prawdziwy przyjaciel pomaga w trudnych chwilach, jest blisko właściciela” (dalej według propozycji uczniów: przytula się, wspina do kolan, patrzy w oczy, zlizuje łzy, merda ogonem itp.). 8. Nauczyciel zapisuje na tablicy dwa wyrazy: „Nos” i „nos”. Uczniowie uzasadniają pisownię (nazwa własna i pospolita). Układają zdania z użyciem obu rzeczowników. 9. Na drugiej lekcji uczniowie odczytują definicję rytmu w wierszu (s. 125). 10. Szukają rytmu w wierszu: Ile zwrotek ma wiersz? Ile wersów ma każda zwrotka? Ile sylab ma każdy wers? Podzieleni na grupy liczą sylaby w wersach kolejnych zwrotek. Jedna osoba z grupy rysuje według wzoru obraz układu sylab w wersie: 8 7 8 7 11. Następnie szukają rymu w wierszu i określają jego układ (rymy z przykładowej zwrotki nauczyciel zapisuje na tablicy). 12. Uczniowie uzupełniają tekst z lukami: Wiersz Nos składa się z .... zwrotek. Każda ma po .... wersy. Pierwszy i trzeci wers zawsze liczy .... sylab, a drugi i czwarty .... sylab. Układ rymów w całym wierszu: ..., ..., ..., .... Np. w ... zwrotce: ........., ........., ........., .........
www.wsip.com.pl

157

13. Wysłuchują piosenki o piesku Puszek Okruszek. Próbują wystukać rytm palcem o ławkę. 14. Nauczyciel zwraca uczniom uwagę na podstawową cechę rytmu – powtarzanie. I to nie tylko w muzyce, poezji, ale także w plastyce, w naszym otoczeniu, w przyrodzie, w czasie. 15. Nauczyciel proponuje zabawy w rytmiczne układy: • uczniowie sprawdzają, czy siedzą w klasie rytmicznie (odpowiedź zależy od tego, jak rzeczywiście siedzą), • grupa uczniów (5 osób) ustawia się twarzą do klasy, 2. i 4. osoba kuca, uczniowie wyjaśniają, na czym polega rytm, • druga grupa uczniów ustawia się tak samo, ale teraz 1., 3., 5. podskakuje na jednej nodze, a 2. i 4. na dwóch; uczniowie powinni zauważyć, że rytm jest mało zauważalny (osoby skaczą na przemian w inny sposób, ale robią to nierówno, poza tym niektóre osoby skaczą na lewej, a inne na prawej nodze); nauczyciel poprawia rytm – poleca jednemu uczniowi, by uderzeniami w tamburyn wyznaczył tempo skakania, ustala też, na której nodze mają skakać uczniowie, • wszyscy wstają, nauczyciel poleca, że na raz wszyscy podnoszą ręce w górę, na dwa w bok, na trzy na dół; dodatkowo do komendy dołącza dźwięk tamburyna. 16. Uczniowie szukają rytmu w klasie, w szkole, w widoku za oknem. 17. Uczniowie rytmicznie przechodzą do kolejnego etapu lekcji: na raz wyciągają ćwiczenia, na dwa otwierają je na stronie 106 , na trzy biorą ołówki do rąk: • wykonują ćw. 250. (mówią głośno wyliczankę, wskazując przy każdej sylabie na kolejnego ucznia, liczą sylaby w wersach, sprawdzają układ rymów, formułują wniosek), • wykonują ćw. 251. (podają własne przykłady wyliczanek, odpowiadają na pytanie z ćwiczenia), • nauczyciel proponuje, by odnaleźli rytm w czasie, w przyrodzie (pory roku, dni tygodnia, miesiące itp.); ćwiczenie to można zamienić w zabawę rytmiczną: każdy uczeń mówi nazwę dnia tygodnia (miesiąc, godzinę itp.), wstając przy tym, • uczniowie wykonują: ćw. 252. (żeby lepiej usłyszeć rytm wiersza, można go kilkakrotnie przeczytać, np. kolejno czyta każdy po wersie albo jeden uczeń z pary czyta początek, a drugi wyraz kończący, czytanie z towarzyszeniem instrumentów, wystukiwanie rytmu). 18. Po dwóch lekcjach na ten temat konieczne jest podsumowanie: Na podstawie jakiego wiersza poznaliśmy rytm? Jak udowodniliśmy, że w wierszu wystąpił rytm? Gdzie jeszcze występuje rytm? Czy Nos pomógł wam tylko poznać rytm? (uczniowie powinni zrozumieć, że ten wiersz miał im uświadomić, jak ważna dla człowieka jest psia przyjaźń). 19. Praca domowa: Pod notatką w zeszycie narysować szlaczek tak, by wystąpił rytm (jeżeli tempo pracy na lekcji będzie dobre, to uczniowie zdążą zrobić to zadanie na lekcji).

158

Ogłoszenie Temat: Zgubiłem, znalazłem, sprzedam – układamy ogłoszenie. Cele lekcji: uczeń zna formę ogłoszenia.

Uczeń umie • ułożyć poprawnie ogłoszenie, • pracować w grupie.
Metody i formy pracy: praca w grupach. Środki dydaktyczne: gazety z ogłoszeniami, zdjęcia wycięte z gazet, koperty, po-

cztówki psów, kotów, innych zwierząt, różnych przedmiotów.

Czas zajęć: 90 min Tok lekcji:

1. Nauczyciel rozdaje uczniom (jedną na ławkę) gazetę z ogłoszeniami. Uczniowie czytają cicho i sami podają nazwę tej formy wypowiedzi. 2. Po odczytaniu kilku ogłoszeń głośno uczniowie powinni zauważyć, z jakich elementów składa się prawidłowo napisane ogłoszenie. 3. Wykonują ćw. 5. ze s. 123 (potrafią wskazać nieprawidłowe ogłoszenie). 4. Uczniowie potrafią napisać ogłoszenie na wzór – ćw. 55. i 56., s. 22–23 (ZĆ). 5. Poprawiają błędnie napisane ogłoszenia – ćw. 57., s. 23 (ZĆ). 6. Piszą krótkie ogłoszenia – ćw. 58., s. 23 (ZĆ). 7. Uczniowie potrafią powiedzieć, kiedy i po co piszemy ogłoszenie? 8. Zapisują temat w zeszycie. 9. Wklejają 2–3 ogłoszenia wycięte z wcześniej rozdanych gazet. 10. Na drugiej lekcji nauczyciel przedstawia zadanie dla uczniów – pisanie i odczytywanie ogłoszeń. 11. Uczniowie pracują pojedynczo lub w parach (zależy od ilości uczniów w klasie). Każdy uczeń (lub para) losuje kopertę z napisem: zgubiłem, znalazłem lub sprzedam – w środku koperty jest obrazek zwierzęcia, przedmiotu itp. 12. Uczniowie układają treść ogłoszenia (5 min), zapisują starannie na kartce, wieszają za pomocą magnesu na tablicy. 13. Nauczyciel układa pod tablicą na 1–2 ławkach różne obrazki (również te z kopert). Jest ich dużo więcej niż ogłoszeń (staramy się, żeby na obrazkach było np. kilka czarnych psów, jeżeli jedno z ogłoszeń dotyczyć miało znalezienia takiego psa). 14. Uczniowie otaczają te ławki (jeżeli klasa jest bardzo liczna, podchodzą grupami ) i odszukują na obrazku zwierzę, przedmiot, którego dotyczy ogłoszenie na tablicy. 15. Na tablicy pozostawiamy poprawne ogłoszenia, błędne ściągamy i oddajemy do poprawy, uczniowie wskazują, na czym polegał błąd. 16. Każdy uczeń przepisuje jedno, dwa wybrane ogłoszenia z tablicy.

www.wsip.com.pl

159

Plakat Ratujmy środowisko! Romana Kalarusa Dzieci i żaby Ignacego Krasickiego Temat: Jestem odpowiedzialny, dbam o środowisko. Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • • • • • •

wyrazić uczucia za pomocą barw, wypisać skojarzenia nasuwające się po obejrzeniu dzieła plastycznego (tu: plakatu), formułować jednozdaniowe wypowiedzi pisemne, pisać oddzielnie cząstkę nie z czasownikiem, napisać przyrzeczenie w formie zdania, wysłuchać ze zrozumieniem treści wiersza, odszukać w utworze morał, uzasadnić swój wybór, ocenić postępowanie bohaterów, dostrzegać uosobienie, wyrazić i przekazać swoje emocje za pomocą głosu, ciała i mimiki.

Metody i formy pracy: burza mózgów, dywanik pomysłów, piramida priorytetów, praca z tekstem, moja koszulka, improwizacja, praca w grupie. Środki dydaktyczne: czarno-białe kopie plakatu Ratujmy środowisko! (podręcznik,

s. 133) dla grup, jedna kolorowa kopia plakatu formatu A4, duży plakat przedstawiający kulę ziemską, karta pracy do metody piramida priorytetów, karteczki w kształcie drzewa dla każdego ucznia, tekst utworu I. Krasickiego pt. Dzieci i żaby, kartki z konturem koszulki dla każdego ucznia.

Czas zajęć: 90 min Tok lekcji:

1. Nauczyciel dzieli uczniów na małe grupy, które otrzymują czarno-białą kopię plakatu Romana Kalarusa Ratujmy środowisko! Po zapoznaniu się z tytułem dzieła ich zadaniem jest pokolorowanie plakatu zgodnie z własnymi odczuciami. (10 min). 2. Liderzy przedstawiają wyniki pracy grup i zawieszają na tablicy swoje plakaty. Uzasadniają dobór kolorów. 3. Następnie zespół klasowy porównuje swoje prace z plakatem Romana Kalarusa zamieszczonym w podręczniku lub przygotowanym przez nauczyciela na kartce formatu co najmniej A4 i zawieszonym na tablicy. 4. Uczniowie omawiają plakat, biorąc pod uwagę jego treść, barwy oraz tytuł. Obok plakatu Kalarusa na tablicy gromadzą wszystkie skojarzenia (metoda burzy mózgów). Mogą się pojawić następujące pomysły: barwa: biało-czerwona – symbol Polski; czerwień – krew, ból, cierpienie; krzyż – grób, śmierć, wiara; biel – pustka, niewinność; drzewo – samotność, susza, życie; czerń – żałoba, noc, mrok, strach. Uczniowie wykorzystują swoje wiadomości z przyrody, by podkreślić istotę problemu. 5. Dzieci wymieniają dni poświecone ochronie środowiska: Dzień Ziemi i Sprzątanie Świata. Przypominają, w jaki sposób są one obchodzone w ich szkole i w Polsce.
160

6. Następnie indywidualnie zapisują na otrzymanych karteczkach inne pomysły na organizację tych dni i układają je na leżącym na podłodze „dywaniku” przedstawiającym kulę ziemską. 7. Jeden z uczniów odczytuje pomysły (nie należy ich krytykować). Z aktywnym, twórczym zespołem klasowym można wybrać najlepsze, posługując się metodą piramidy priorytetów (patrz: scenariusz do wiersza pt. Wszystko dla Babci). Z zespołem pracującym powoli można zastąpić punkty: 8–11 wykonaniem polecenia 3., s. 133. 8. Każdy uczeń otrzymuje kartkę w kształcie drzewa. Zapisuje na niej w formie zdania swoje przyrzeczenie, w jaki sposób przyczyni się do ochrony środowiska, np.:

Nie będę deptał trawników.

Będę zakręcał kran podczas mycia zębów.

9. Przed wykonaniem tego zadania nauczyciel zwraca uwagę uczniów na zasadę pisowni nie z czasownikami. 10. Dzieci pojedynczo wychodzą na środek sali, czytają swoje przyrzeczenie i uzupełniają narysowaną na tablicy tabelę z ćw. 3., s. 133. Następnie na zawieszonym plakacie Kalarusa dorysowują obok samotnego drzewa swoje drzewo. 11. Kartkę ze swoim przyrzeczeniem wklejają do zeszytu. 12. Nauczyciel czyta wiersz Dzieci i żaby Ignacego Krasickiego. 13. Uczniowie opowiadają o zachowaniu chłopców. 14. Każde dziecko otrzymuje kartkę z konturami koszulki, projektuje znaki, symbole lub napisy na koszulkę, wyrażające jego ocenę zachowania chłopców. 15. Uczniowie wywieszają swoje prace i komentują, co chcieli wyrazić przez swój projekt. 16. Odczytują zawarty w utworze morał (ćw. 2., s. 134). 17. Opowiadają, jakimi cechami poeta obdarzył żaby, jaki środek literacki zastosował. 18. Jako podsumowanie uczniowie w parach improwizują krótką scenkę, jak zachowają się w sytuacji, w której człowiek robi krzywdę zwierzęciu. 19. Praca domowa (do wyboru): • Ćw. 4., s. 133. • Jeżeli klasa rozpoczęła tworzenie swojego klasowego kalendarza, uczniowie mogą zaprojektować kartkę z kalendarza na temat Dnia Ziemi. • Nauczyciel dzieli klasę na pięcioosobowe grupy, które projektują serie znaczków na temat zakazów, które obowiązują turystów w parkach narodowych. • Wykonaj prezentację multimedialną na temat ochrony środowiska.
www.wsip.com.pl

161

* * * [wszędzie już dawno] – wiersz Emila Bieli Temat: Czy łatwo być dzisiaj „człowiekowidem”? Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • • •

podejmować decyzje, uzasadnić swój wybór, formułować wielozdaniowe wypowiedzi ustne, wysłuchać z uwagą recytacji wiersza, wskazać w wierszu niezwykłe rzeczowniki, dostrzec ogólny sens utworu poetyckiego, układać dialog na zadany temat, wyrazić stosunek do tematu za pomocą symboli plastycznych.

praca z tekstem literackim, praca w grupie, moja koszulka.

Metody i formy pracy: techniki dramy: zmodyfikowana technika „Bilet do raju”1, Środki dydaktyczne: bilety do kina i bilety autobusowe (przygotowane przez na-

uczyciela), arkusze papieru w kształcie koszulki dla grup, tekst wiersza E. Bieli „[wszędzie już dawno]”, arkusze papieru w kształcie instrumentów muzycznych i okularów, lornetki, monitora itp.
Czas zajęć: 90 min Tok lekcji:

1. Po wejściu uczniów do klasy nauczyciel ogłasza, że ma do rozdania bilety do kina na film przyrodniczy, który otrzymał dwa Oscary, i bilety autobusowe na jednodniową wycieczkę do małej miejscowości, w pobliżu której znajduje się las, rzeka oraz rozciąga się przepiękny widok na góry. Uczniowie mogą otrzymać tylko jeden bilet, muszą więc dokonać wyboru. Bilety otrzymają wszyscy, którzy podejdą do nauczyciela i uzasadnią swój wybór. Nauczyciel może podarować bilety wszystkim uczniom przy pierwszym podejściu lub przyjąć dowolny system, np. co trzeci uczeń w kolejce nie otrzyma biletu, ale prowadzący zachęca go, by podszedł jeszcze raz. Może się zdarzyć, że jakiś uczeń będzie musiał podejść kilka razy. Ważne jest to, by nie rezygnował. Jeżeli jednak uczeń się zniechęcił i nie otrzymał biletu w zabawie, nauczyciel powinien jemu również podarować bilet.

Bilet na film

Bilet autobusowy

1 Zmodyfikowaną technikę „Bilet do raju” poznałam, uczestnicząc w warsztatach „Biblioterapii…” prowadzonych przez Annę Sadowską i Grażynę Sobieską-Szostakiewicz.

162

2. Nauczyciel podsumowuje ćwiczenie przez podliczenie, ilu było chętnych na bilety do kina i na wycieczkę. Wskazani uczniowie mogą głośno powtórzyć, jak uzasadnili swój wybór, by dostać bilet. 3. Uczniowie zapisują temat lekcji. 4. Nauczyciel czyta wiersz. Uczniowie podkreślają w wierszu niezwykłe rzeczowniki, które nie występują w języku polskim, szukają wspólnej cząstki tych wyrazów. 5. Nauczyciel dzieli uczniów na 4-osobowe grupy i rozdaje im po dwa arkusze papieru: jeden w kształcie instrumentu muzycznego (np. gitary, trąbki, bębna), drugi – np. monitora, okularów, lornetki itp. Najlepiej dla każdej grupy przygotować planszę w kształcie innego instrumentu. 6. Dzieci zapisują zaznaczone w wierszu wyrazy w dwu grupach, dzieląc je na „fony” (na arkuszach przedstawiających instrumenty) i „widy”, a następnie dopisują podobne wyrazy wymyślone przez siebie. (12 min).
srokofony wróblofony szpakofony skowronkofony

górowidy rzekowidy

chmurowidy lasowidy

7. Liderzy przedstawiają wyniki pracy swoich grup, wieszają arkusze na tablicy w dwóch rzędach. 8. Uczniowie wspólnie zastanawiają się, jakim człowiekiem jest postać mówiąca w wierszu, co wybiera i jak uzasadnia swój wybór. Dlaczego nazywa się „człowiekowidem”? 9. W parach układają dialog między „człowiekowidem” a człowiekiem, który woli korzystać z magnetofonów i magnetowidów. 10. Po wysłuchaniu dialogów uczniowie wspólnie zastanawiają się nad pytaniem zawartym w temacie lekcji. Nauczyciel może pokierować rozmową, doprowadzając do konkluzji na temat bogatej oferty mediów, w tym także internetu. 11. Nauczyciel omawia z uczniami budowę wiersza, wykorzystując wskazówki z ćw. 6., s. 153.
www.wsip.com.pl

163

12. Dzieci dobierają się w grupy po 4 osoby. Członkowie grup powinni być zwolennikami jednego ze stylów życia. Na arkuszach w kształcie koszulek tworzą plakat, który jest wyrazem ich zdania na temat wybranego stylu życia. (15 min). 13. Liderzy prezentują prace grup. 14. Praca domowa: Wykonaj ćw. 4. i 5. ze s. 153.
Dziwny ogród – obraz Józefa Mehoffera Baśń tęczowa – wiersz Adama Asnyka Temat: Wkraczamy w dziwny, ale tęczowy świat baśni. Wykonujemy naszą

plastyczną wizytówkę do rozdziału.
Cele lekcji: uczeń umie
• • • • •

wypowiadać się na temat utworu lirycznego, używając terminów: zwrotka, wers, epitet, przenośnia, rym, interpretować wiersz, wypowiadać się na temat obrazu: postaci, kompozycja, barwy, wytłumaczyć tytuł obrazu i jego związek z wierszem, z całym rozdziałem, do którego wprowadza, wykonać, wzorując się na pomyśle Józefa Mehoffera, własną plastyczną pracę – wizytówkę do rozdziału.

Metody i formy pracy: technika plastyczna. Środki dydaktyczne: stare widokówki, wycinanki, ilustracje z gazet, klej, nożyczki. Czas zajęć: 45 min Tok lekcji

1. Uczniowie oglądają obraz Józefa Mehoffera: wymieniają postaci, określają tło, uzasadniają tytuł obrazu, określają rolę wybranych przez malarza barw; rolę światła. 2. Nauczyciel odczytuje wiersz, potem chętni uczniowie (1–2). 3. Uczniowie wypowiadają się na temat wiersza (ćw. 3., s. 158). Pomagają im pytania nauczyciela: Kto wypowiada się w wierszu? (każdy człowiek, poeta, my). Czym jest baśń tęczowa? (baśnią, wyobraźnią, marzeniem, pięknem). Jaka jest baśń? Odpowiedz, używając cytatów (czarodziejska, tęczowa, ma skrzydła). W jaki świat nas przenosi? (dziwny, barwny, cudowny). Jakie środki poetyckie zastosował poeta? (m.in. epitety, przenośnie, rymy, anaforę – nie musimy wprowadzać terminu, ważne, by uczniowie zauważyli, że niektóre kolejne wersy zaczynają się tym samym wyrazem). 4. Uczniowie znajdują to, co łączy obraz i wiersz (dziwność, kolorystyka, oba dzieła tchną optymizmem, dobrem, cudownością, magią). 5. Próbują wyobrazić sobie, co się stanie, gdy wymażemy wszystkie postaci z obrazu. Nadają tytuł takiemu obrazowi. (np. „Piękny ogród”). 6. Wzorując się na pomyśle Józefa Mehoffera, wykonują własne plastyczne prace pod tytułem np. „Dziwne miasto (dom, morze, góry, łąka, ulica, niebo)”. Na wybranej widokówce, obrazku, zdjęciu naklejają takie elementy (wycięte
164

z wycinanki, gazety itp.), które sprawią, że obrazek stanie się dziwny, zaskakujący, ale będzie miał koniecznie cechy dzieła Mehoffera (będzie jasny, piękny, cudowny, po prostu baśniowy). 7. Uczniowie zapisują krótką notatkę dotyczącą lekcji (może być cytat z wiersza) i wklejają swoją pracę, nadając jej tytuł.
Krajdywan Joanny Kulmowej Temat: Co trzeba zrobić, aby znaleźć się na czarodziejskiej wyspie? Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • •

wysłuchać ze zrozumieniem treści wiersza, współpracować w małej grupie, dostrzec ogólny sens utworu poetyckiego, napisać o niezwykłym wydarzeniu w formie zdania oznajmującego, dopasować zwroty i wyrażenia opisujące to, co zwyczajne, do opisujących to, co fantastyczne, zgodnie z treścią utworu, wypowiadać się na temat, popierać wypowiedź fragmentami utworu.

Metody i formy pracy: praca w grupie, technika dramy: rysowanie; praca z teks-

tem, dywanik pomysłów.

Środki dydaktyczne: tekst wiersza J. Kulmowej Krajdywan, duży arkusz papieru przecięty poziomo na cztery równe części (lub poziomo sklejone po dwie kartki A4), kredki, karteczki dla każdego ucznia, koperty po jednej dla każdej grupy z dwunastoma karteczkami (po sześć w tym samym kolorze), na których są wypisane z wiersza zwroty i wyrażenia zwyczajne i fantastyczne. Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

1. Nauczyciel czyta wiersz, uczniowie słuchają recytacji. 2. Prowadzący dzieli klasę na 4 grupy i daje każdej kartkę oraz jeden wers z wiersza opisujący Krajdywan: „Lecą ptaki tkane w nieznane.”, „Szumią palmy w puszystym wzorze.”, „Świecą gwiazdy nad Krajdywanem.”, „Toczy pianę wzburzone morze.” 3. Uczniowie tworzą rysunek zgodny z opisem zawartym w otrzymanym wersie. (10 min). 4. Nauczyciel ponownie czyta wiersz. 5. Liderzy grup łączą rysunki, w wyniku czego powstaje Krajdywan.

www.wsip.com.pl

165

6. Uczniowie odpowiadają na pytanie, czym według postaci mówiącej w wierszu jest Krajdywan, z jakich dwóch wyrazów składa się wyraz Krajdywan. 7. Na otrzymanych kartkach każdy indywidualnie pisze w formie zdania oznajmującego, co niezwykłego mogło się jeszcze zdarzyć na Krajdywanie, i kładzie je na stworzonym wspólnie dywanie. 8. Nauczyciel lub jeden z uczniów odczytuje wszystkie pomysły. Chętni rozwijają swoją wypowiedź. 9. W nowych grupach uczniowie wykonują ćw. 2., s. 159. Przed wykonaniem ćwiczenia po raz kolejny zapoznają się z treścią wiersza i zamykają podręczniki. Następnie otrzymują kopertę z dwunastoma kartkami (po sześć w tym samym kolorze). Na sześciu jednakowego koloru znajdują się zwroty i wyrażenia zwyczajne, na pozostałych sześciu – fantastyczne. Zadaniem grup jest przypomnienie, w jaki sposób poetka stopniowo przemienia to, co zwyczajne, w fantastyczne i dopasowanie kartek zgodnie z treścią wiersza. (6 min).
dywan staniesz na dywanie tkane ptaki palmy w puszystym wzorze (sufit pokoju) podłoga wyspa zacznie się dalekie odpływanie lecą w nieznane

166

szumią świecą gwiazdy wezbrana (woda – morze, ocean)

10. Nauczyciel sprawdza wyniki pracy grup, prosząc liderów o odczytanie po jednym przykładzie. Zapisuje wyniki pracy w formie tabeli.
zwyczajne dywan staniesz na dywanie tkane ptaki palmy w puszystym wzorze (sufit pokoju) podłoga fantastyczne wyspa (Krajdywan) zacznie się dalekie odpływanie lecą w nieznane szumią świecą gwiazdy wezbrana (woda – morze, ocean)

11. Uczniowie wskazują ten fragment wiersza, który jest odpowiedzią na pytanie zawarte w temacie lekcji. Odczytują symbolikę podłogi (wezbrana podłoga to otaczająca nas rzeczywistość). 12. Praca domowa: Wykonaj ćw. 4., s. 159.

Poza murami gimnazjum Clive’a Staplesa Lewisa Temat: Na czym polega magia „Tamtego Miejsca”? Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • • • • •

dokładnie opowiedzieć przeczytany tekst, określić narratora, współpracować w małej grupie, wypisać nazwy uczuć towarzyszących bohaterom opowiadania, wyrażać emocje za pomocą ciała, mimiki twarzy, wyodrębnić uczucia pozytywne i negatywne, wyrażać myśli i sądy w wielozdaniowej wypowiedzi, redagować rady w formie zdania rozkazującego, opisać miejsce, wykorzystując podane przymiotniki, odróżnić wydarzenia oraz postacie realistyczne i fantastyczne.

Metody i formy pracy: praca z tekstem literackim, praca w grupie, technika dra-

my: poza; kosz i walizeczka, śnieżna kula, metoda aktywizująca „Podróż w świat wyobraźni”, dywanik pomysłów.

www.wsip.com.pl

167

Środki dydaktyczne: tekst C.S. Lewisa pt. Poza murami gimnazjum, po 10 karteczek dla grup, arkusz papieru w kształcie chmury, kartki dla każdego ucznia, rekwizyty: kosz i walizeczka; zeszyt ćwiczeń. Czas zajęć: 90 min Przygotowanie do lekcji: uczniowie przeczytali tekst w domu. Tok lekcji:

1. Na prośbę nauczyciela uczniowie opowiadają przeczytany w domu tekst Poza murami gimnazjum. 2. Przypominają, kim jest narrator, czy uczestniczy w opisywanych zdarzeniach (ćw. 1., s. 163). 3. W grupach wypisują towarzyszące bohaterom uczucia (każde uczucie na oddzielnej kartce). Kartki wrzucają do jednego pudełka. (12 min). 4. Chętni uczniowie wychodzą pojedynczo na środek sali, losują z pudełka jedną karteczkę i próbują mimiką twarzy wyrazić zapisane na kartce uczucie. Pozostali odgadują nazwę uczucia. 5. Uczeń, który pierwszy prawidłowo odgadnie, decyduje, czy dane uczucie jest pozytywne czy negatywne i wrzuca kartkę do kosza lub walizeczki.

smutek, lęk, strach, zakłopotanie, rozczarowanie

ekscytacja, nadzieja, zachwyt

6. Uczniowie wykonują ćw. 3., s. 163. Zastanawiają się nad pytaniem zawartym w temacie. 7. Metodą kuli śniegowej układają rady dla Julii, jak mogłaby bronić się przed gangiem. 8. Przedstawiciele zespołów prezentują swoje pomysły. Uczniowie wspólnie wybierają najodpowiedniejsze zachowanie. 9. Nauczyciel zaprasza dzieci w świat wyobraźni: „Zamknijcie oczy i wyobraźcie sobie wasze ulubione miejsce, gdzie czujecie się najlepiej. Wiecie, że tam jesteście bezpieczni. Jakie słowa słychać tam najczęściej, które z nich są dla was najważniejsze, kto je wypowiada?” 10. Uczniowie indywidualnie tworzą opis miejsca lub je rysują, zapisują najważniejsze słowa. Swoje prace składają na „dywaniku” w kształcie chmury. Chętni prezentują własne prace, pozostałe odczytuje nauczyciel.
168

Kocham Cię.

Nie jesteś sama.

Zawsze Ci pomogę.

Tu jesteś bezpieczny.

Już nie musisz się bać.

Jestem Twoim przyjacielem.

11. Uczniowie odpowiadają na pytanie, czy wszystko w tym utworze mogło się zdarzyć naprawdę, czytają fragmenty tekstu, które odnoszą się do Tamtego Miejsca, opisują je, posługując się przymiotnikami zgromadzonymi w poleceniu 5., s. 163. 12. Nauczyciel wprowadza pojęcia: świat wyobrażony; świat przedstawiony, wyobrażenia literackie prawdopodobne (realistyczne) oraz nieprawdopodobne (fantastyczne), wykorzystując informacje z ćw. 2., s. 166. 13. Uczniowie wykonują ćwiczenia 1. i 3., s. 166. 14. Praca domowa (do wyboru): Wykonaj ćw. 6., s. 163 lub ćw. 4., s. 166.
Perła jaśniejąca w nocy Mieczysława Künstlera Temat: Który z bohaterów baśni zasługuje na rękę królewny? Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • • • •

ułożyć plan wydarzeń, dokładnie opowiedzieć treść baśni, odszukać w tekście motywy fantastyczne, projektować mapę skojarzeń na zadany temat, dostrzec uosobienie, nazwać cechy charakteru bohaterów, popierać wypowiedź fragmentami tekstu, wyjaśnić różnicę między dobrem a złem, posługując się przykładem postępowania bohaterów, wymienić cechy baśni.
169

www.wsip.com.pl

Metody i formy pracy: praca w grupie, praca z tekstem literackim, mapa skoja-

rzeń.

Środki dydaktyczne: tekst baśni Perła jaśniejąca w nocy, kolorowe kartki formatu A4 dla grup, karteczki (po 10 dla grupy), koperty dla grup z wypisanymi na kartkach cechami baśni oraz nieprawidłowymi informacjami. Czas zajęć: 90 min Przygotowanie do lekcji: uczniowie przeczytali tekst opowiadania w domu. Tok lekcji:

1. Uczniowie w parach układają plan wydarzeń w baśni. 2. 2–3 uczniów opowiada jej treść według punktów planu. 3. Nauczyciel dzieli klasę na 4 grupy. Każda z nich odszukuje w tekście fantastyczne postaci, przedmioty, miejsca i zdarzenia. 4. Grupy tworzą mapę skojarzeń, której centralnym hasłem jest fantastyka w baśni. Za pomocą symboli i słów-kluczy starają się zaznaczyć, dlaczego są to motywy niezwykłe i jakie mają właściwości. (15 min). 5. Liderzy grup uzupełniają graf na tablicy odnośnie tylko jednego zagadnienia, ale pozostałe grupy mogą uzupełniać wspólną mapę skojarzeń o własne pomysły.
POSTACI Znalazłem kandydata.

ZDARZENIA

FANTASTYKA W BAŚNI

PRZEDMIOTY

MIEJSCA

6. Uczniowie uzasadniają, że w utworze występuje uosobienie – przyroda ma cechy ludzkie: mówiące zwierzęta, pełniące określone funkcje na dworze Króla Smoków Wschodniego Morza (ćw. 2., s. 174). 7. Nauczyciel dzieli klasę na pięcioosobowe grupy, które wybierają spośród siebie lidera, lektora, sprawozdawcę, sekretarza oraz członka. Zespoły otrzymują kilka karteczek, na których wypisują cechy braci wraz z ich uzasadnieniem według wzoru w poleceniu 3., s. 174. Szukają w tekście fragmentów ilustrujących te cechy, a w czasie prezentacji odczyta je lektor. (15 min).
170

8. Podczas prezentacji uczniowie wypisują na tablicy w dwóch kolumnach przeciwstawne cechy braci: dobry – zły odważny – tchórzliwy skromny – chciwy altruista – egoista 9. Uczniowie w parach wykonują ćw. 4., s. 174. 10. Chętni odczytują swoje wypowiedzi. 11. Nauczyciel zapoznaje uczniów z definicją baśni zamieszczoną w podręczniku. 12. Grupy w takim samym składzie otrzymują koperty z kartkami, na których są wypisane cechy baśni, ale także błędne informacje. Uczniowie wybierają spośród nich tylko te odnoszące się do baśni (w tym czasie mają zamknięte podręczniki). (6 min).
dobro zostaje ukarane zło zostaje ukarane dobro zwycięża zło zwycięża szczęśliwe zakończenie nieszczęśliwe zakończenie przyroda ma często cechy ludzkie fantastyczny utwór obszernych rozmiarów fantastyczny utwór niewielkich rozmiarów nieprawdopodobne postacie, przedmioty, zdarzenia czas i miejsce akcji są nieokreślone czas i miejsce akcji są dokładnie określone bohaterowie zestawieni są w pary o przeciwstawnych charakterach zwana niekiedy legendą
www.wsip.com.pl

171

13. Sprawozdawcy odczytują wybrane przez grupę cechy baśni. 14. Praca domowa (do wyboru): • W bibliotece szkolnej lub internecie poszukaj autorów i tytułów kilku baśni. Zapisz w zeszycie wyniki swoich poszukiwań. • Zaprojektuj krzyżówkę, układając pytania do tekstu baśni tak, by rozwiązaniem był wyraz DOBRO.
Przysłówek Temat: Chcesz wiedzieć więcej? Nie zapomnij o przysłówku. Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • •

wskazać wyrazy odpowiadające na pytania: jak? kiedy? gdzie?, dostrzegać przysłówki w tekście i określać ich rolę, tworzyć przysłówki od przymiotników, używać przysłówków w wypowiedziach ustnych i pisemnych w celu wzbogacenia języka, poprawnie pisać nie z przymiotnikami i przysłówkami od nich pochodzącymi, stosować w swych wypowiedziach zaprzeczone przymiotniki i przysłówki.

Metody i formy pracy: wykonywanie ćwiczeń. Środki dydaktyczne: podręcznik (s. 175–176), zeszyt ćwiczeń (ćw. 169–178), krzy-

żówki dla każdego ucznia.

Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

1. Każdy uczeń otrzymuje kartkę z krzyżówką do rozwiązania.
Z podanych wyrazów wybierz te, które odpowiadają na pytania: jak? kiedy? gdzie? Wpisz je kolejno do diagramu. Odczytaj hasło (przysłówek). poprawnie, smutny, dobrze, wczoraj, zabawny, szybko, ósmy, interesująca, blisko, wesoło, szczególnie, ciekawe, podstępny, szczęśliwie, małomówna, wieczorem, gościnny, zagadkowe, pięknie, brzydki

2. Uczniowie wspólnie wykonują ćw. 1., s. 175 i zapoznają się z definicją przysłówka.
172

3. Pracując w parach, na zmianę tworzą przysłówki od przymiotników z ćw. 2., s. 176 i zapisują je do zeszytu w słupku, np. mądry – mądrze. 4. Po wykonaniu ćwiczenia jeden lub kilku uczniów odczytuje głośno utworzone przysłówki, pozostali sprawdzają, czy utworzyli je poprawnie. 5. Uczniowie wspólnie decydują, która grupa przysłówków z ćw. 4., s. 176 wyraża ocenę pozytywną, a która negatywną. 6. Nauczyciel zapoznaje uczniów z regułą ortograficzną dotyczącą pisowni nie z przymiotnikami oraz przysłówkami pochodzącymi od przymiotników. 7. Uczniowie wykonują wspólnie ćw. 1., s. 176. Przykłady zapisują na tablicy i przepisują do zeszytu. 8. Praca domowa (do wyboru): • Wykonaj ćw. 3. s. 176. • Wykonaj ćw. 5. s. 176.
Temat: Wspaniale, to już wiem! Klasowy konkurs z wiadomości o przysłówku. Cele lekcji: uczeń umie wykorzystać wiadomości o przysłówku w praktyce. Metody i formy pracy: wykonywanie ćwiczeń, konkurs. Środki dydaktyczne: zeszyt ćwiczeń. Czas zajęć: 45 min. Tok lekcji:

1. Nauczyciel dzieli uczniów na 4 grupy. 2. Zespoły wybierają spośród siebie 2 przedstawicieli, którzy będą reprezentować grupę podczas konkursu. 3. Nauczyciel zapoznaje klasę z regulaminem konkursu. • Za każdą poprawną odpowiedź grupa otrzymuje 2 punkty. • Przedstawiciele grupy mogą poprosić o pomoc członków zespołu 3 razy podczas konkursu, za poprawną odpowiedź otrzymują wtedy tylko 1 punkt. 4. Nauczyciel zadaje pytania (zeszyt ćwiczeń, ćw. 169, 171–178) i pilnuje czasu (np. 5 sekund na odpowiedź). 5. Pozostali uczniowie wpisują poprawne rozwiązania w zeszycie ćwiczeń. 6. Nauczyciel ocenia uczniów. 7. Praca domowa: Wykonaj ćw. 170. (zeszyt ćwiczeń).
Trójkątna bajka – wiersz Danuty Wawiłow Temat: Co może być prawdziwą bajką? – wiersz Danuty Wawiłow Trójkątna

bajka. Cele lekcji: uczeń umie • przeczytać głośno utwór poetycki, podkreślając modulacją głosu jego wymowę, • wypowiadać się o treści utworu poetyckiego, używając terminów: baśń, strofa, wers, przenośnia, • pracować w grupie, • pokazać w formie plastycznej świat przedstawiony w utworze, • znaleźć odpowiedź na pytanie zadane w temacie lekcji.
www.wsip.com.pl

173

Metody i formy pracy: praca w grupach, technika manualno-plastyczna. Środki dydaktyczne: stare gazety, nożyczki. Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

1. Nauczyciel wprowadza do tematu, nawiązując do omawianych wcześniej baśni i podkreślając, że często miejscem akcji jest w niej królestwo istniejące w nieokreślonym miejscu i czasie, że baśń zaskakuje niezwykłym wydarzeniem, przedmiotem, osobą. 2. Podaje uczniom tytuł utworu, a uczniowie określają, co prawdopodobnie będzie cechowało świat przedstawiony w utworze. 3. Uczniowie czytają wiersz po cichu. 4. Nauczyciel odczytuje wiersz głośno, a uczniowie włączają się, czytając chórem wyrazy zapisane w wierszu drukowanymi literami i starając się oddać głosem zdziwienie, zachwyt nad dziwnością przedstawionego świata. 5. Uczniowie opowiadają o trójkątnym królestwie i zastanawiają się, co zmieniło się w nim po rozkazie króla. (królestwo z przewagą jednego kształtu – trójkąta zmieniło się w królestwo znów jednego kształtu – koła, bo powstało królestwo okrągłe). 6. Nauczyciel dzieli klasę na trzy grupy. Każda wycina ze starych gazet i układa na ławce królestwo: pierwsza – trójkątne, druga – okrągłe, trzecia – królestwo pełne różnych kształtów. Po 10 minutach uczniowie oglądają przygotowane wystawki, a potem starają się określić, które królestwo nam jest najbliższe – ćw. 1., s. 179. 7. Nauczyciel podaje temat, uczniowie zapisują w zeszytach. 8. Uczniowie określają, co było „prawdziwą bajką” w trójkątnym królestwie – ćw. 2., s. 179. 9. Wspólnie redagują notatkę – odpowiedzi na pytanie zadane w temacie lekcji. Uczniowie powinni zrozumieć, że wyraz bajka w wierszu po prostu określa coś, co nas zadziwia, zachwyca, zaskakuje. 10. Nauczyciel proponuje zabawę z wierszem. Przez zmianę nazw kształtów na nazwy kolorów powstaje wiersz, np. wiersz o czerwonym królestwie zamienionym na niebieskie. „Była raz sobie skała Bardzo dziwna, CZERWONA...” 11. Praca domowa: Wykonaj plastyczną ilustrację wymowy wiersza (jako przykład nauczyciel może pokazać uczniom kartę pocztową przedstawiającą jedną truskawkę na tle jagód). Jeżeli starczy nam czasu, można uczniom opowiedzieć baśń o pewnej kociej rodzinie, która świetnie ilustruje wymowę wiersza Danuty Wawiłow. „W rodzinie białych kotów urodził się czarny jak noc kociak. Wszyscy go kochali, ale on czuł się inny, dziwny; chciał być taki, jak reszta rodziny. Rodzice, rodzeństwo, dziadkowie i pozostali krewni postanowili stać się tacy jak nieszczęśliwy kociak, by się już nie martwił i nie był smutny. Poszli do kotłowni pełnej węgla i wytarzali się dokładnie w pyle węglowym, aż stali się czarni jak noc. Tymczasem czarny kotek poszedł do piekarni, tak długo tarzał się w mące, aż stał się biały od czubka głowy
174

po koniuszek ogonka. Gdy czarne teraz koty wróciły do domu, ujrzały jednego, małego, białego kociaka. Zrozumiały, co się stało. A ponieważ bardzo się kochały, zaczęły się ściskać, całować, przytulać, aż w końcu w pokoju była już tylko bardzo szczęśliwa rodzina... szarych kotów”.
Przygody Sindbada Żeglarza Bolesława Leśmiana Temat: Kim są bohaterowie utworu Bolesława Leśmiana pt. Przygody Sindbada

Żeglarza?

Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • •

opowiedzieć treść przeczytanego utworu, odnaleźć w tekście motywy baśniowe, współpracować w małej grupie, opisać bohaterów utworu, określić cechy postaci, uzasadnić cechy postaci.

Metody i formy pracy: praca z tekstem, praca w grupie, śnieżna kula, mapa sko-

jarzeń, technika dramy: rysowanie.

Środki dydaktyczne: fragment utworu B. Leśmiana pt. Przygody Sindbada Żeglarza, kolorowa kreda, kartki z nazwiskiem głównych bohaterów, kolorowe oraz białe kartki A4 dla grup (w celu sporządzenia przez grupy opisu i portretu bohatera), kredki. Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

Uczniowie przeczytali tekst w domu. 1. Wybrany uczeń lub kilku opowiada treść utworu. 2. Dzieci wymieniają zdarzenia i postaci baśniowe występujące w utworze i w liście Diabła Morskiego (metoda śnieżnej kuli). Zapisują je na tablicy w postaci mapy skojarzeń. Zamieszczone obrazki powinny ukazywać niezwykłe cechy wymienionych motywów (motywy baśniowe: w utworze: Diabeł Morski, Latająca Ryba, list z głębin morza, napisanie listu przez Diabła Morskiego, dostarczenie listu przez Latającą Rybę, umiejętność czytania i pisania Diabła Morskiego; w liście Diabła Morskiego: zaklęta kraina, Królewna, skarby, czary, dziwy). (20 min) 3. Nauczyciel dzieli uczniów na pięcioosobowe grupy, które losują karteczkę z nazwiskiem jednego z głównych bohaterów: Sindbada, wuja Tarabuka lub Diabła Morskiego. Opisują wylosowanego bohatera (wygląd zewnętrzny i cechy charakteru), uzasadniając cechy postaci (ćw. 3. s. 207). Następnie wymieniają się opisami z innymi grupami, które korzystając tylko z otrzymanych informacji, tworzą portret bohatera. (7 min) 4. Liderzy prezentują portrety i odczytują opis bohatera otrzymany od innej grupy. 5. Pozostali uczniowie odgadują, czyj portret prezentuje lider. 6. Dziewczęta i chłopcy zapoznają się z informacją „Dla ciekawych” na temat Baśni z tysiąca i jednej nocy (s. 208).
www.wsip.com.pl

175

7. Praca domowa (do wyboru): • Ćw. 5., s. 208. • W imieniu Sindbada napisz list do Diabła Morskiego, będący odpowiedzią na jego wiadomość.
Temat: Co się kryje w oddali? – planujemy podróż z Sindbadem. Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • • •

z uwagą wysłuchać prac kolegów, wypowiadać się na temat prac kolegów, korzystać z różnych źródeł informacji, współpracować w grupie, wymienić najciekawsze miejsca, odszukać informacje na ich temat, poprawnie zapisywać nazwy geograficzne, uzasadnić ich wybór, popierać wypowiedź fragmentami tekstu.

wanie.

Metody i formy pracy: praca w grupie, techniki dramy: dokumentowanie, rysoŚrodki dydaktyczne: fragment utworu B. Leśmiana Przygody Sindbada Żeglarza,

duży arkusz papieru z narysowanymi konturami kontynentów dla każdej grupy, Internet, atlasy geograficzne, książki popularnonaukowe na temat ciekawych miejsc, zjawisk przyrodniczych itp.

Czas i miejsce zajęć: 45 min, czytelnia multimedialna. Tok lekcji:

1. Wybrani lub chętni uczniowie czytają napisany przez nich w imieniu Sindbada list do Diabła Morskiego. 2. Pozostali wychowankowie słuchają kolegów i wypowiadają się na temat ich prac. 3. Nauczyciel dzieli klasę na czteroosobowe grupy, które wybierają spośród siebie lidera, sprawozdawcę, lektora i sekretarza. 4. Zespoły otrzymują arkusz papieru z konturami kontynentów. 5. Uczniowie, korzystając z Internetu i zbiorów czytelni, planują podróż Sindbada. Zaznaczają na mapie miejsca, które chcieliby wraz z Sindbadem zwiedzić, piszą ich nazwy i rysują symbol tego, co chcieliby tam zobaczyć, zbierają informacje na temat tych miejsc. Nauczyciel przypomina o prawidłowej pisowni nazw geograficznych. 6. Praca trwa ok. 25 minut. 7. Grupy prezentują wyniki swojej pracy. Lektorzy czytają ciekawostki o wybranych miejscach. Każda grupa krótko stara się przekonać pozostałe, dlaczego Sindbad powinien wybrać zaplanowaną przez nią trasę podróży (tu uczniowie powinni się odwołać do utworu B. Leśmiana). 8. Nauczyciel ocenia pracę uczniów. 9. Uzupełnione przez dzieci mapy można umieścić na gazetce ściennej. 10. Praca domowa: Wykonaj ćw. 6., s. 208 (pisemnie).
176

Zasmucona – obraz Wojciecha Weissa *** [Matki dłonie] – wiersz Stanisława Grabowskiego Temat: Co w moim (wymarzonym) domu najważniejsze? – wkraczamy

do rozdziału V.
Cele lekcji: uczeń umie
• • • •

opowiedzieć o swoim domu lub o domu wzorowym, wymarzonym, na zasadzie mapy skojarzeń stworzyć obraz domu z przygotowanych cegiełek, porównać dzieło malarskie i własne, odnaleźć to, co łączy obraz i wiersz.

Metody i formy pracy: mapa skojarzeń, pogadanka. Środki dydaktyczne: portrety pod tytułem „Zasmucona” wykonane przez uczniów (na lekcji plastyki), kolorowe cegiełki – prostokąciki (2x1 cm), klej , mazaki, Encyklopedia tradycji polskich, słownik języka polskiego, zdjęcia lub ilustracje przedstawiające różne domy. Czas zajęć: 45 min

Przygotowanie do lekcji: przed lekcją wyznaczeni uczniowie (np. dyżurni) wieszają wystawkę prac uczniów.

Tok lekcji:

Pamiętajmy! Jeżeli w klasie są uczniowie z domów dziecka, z rodzin rozbitych, patologicznych, lepiej tak poprowadzić temat, by nie padło pytanie odwołujące się do osobistych doświadczeń uczniów. Rozmawiajmy o wzorowym, wymarzonym domu ich przyszłości, a nie o domu, w którym żyją. 1. Uczniowie oglądają wystawę, określają, w jaki sposób starali się oddać temat pracy (wyraz twarzy namalowanej postaci, barwy). 2. Otwierają podręcznik i oglądają obraz Wojciecha Weissa. Porównują swoje prace z dziełem malarza – zad. 1., s. 210. 3. Uczniowie starają się uzasadnić, dlaczego ten właśnie obraz znalazł się na początku rozdziału W naszej rodzinie. ( np. żeby nam uświadomić, że łatwiej pokonać smutek w domu, w gronie bliskich nam osób, mając ich oparcie). 4. Odpowiadają na pytanie: Co to jest dom? Podsumowując odpowiedzi uczniów, nauczyciel sprawdza znaczenie hasła dom w słowniku języka polskiego. 5. Nauczyciel pokazuje uczniom zdjęcia, ilustracje przedstawiające domy z różnych części świata, dawne i dzisiejsze. Uczniowie mają zauważyć, że w pierwszym znaczeniu (dom – budynek) domy się różnią, w drugim (dom – rodzina) bez względu na czas i miejsce zamieszkania wyobrażenia ludzi są takie same. 6. Nauczyciel podaje temat lekcji. 7. Wskazany uczeń odczytuje wiersz. 8. Uczniowie wykonują ćw. 2. i 3. ze s. 210. Nauczyciel zapisuje na tablicy skojarzenia podawane przez uczniów do słowa dom i burza. 9. Nauczyciel rozdaje uczniom cegiełki lub uczniowie wyciągają swoje cegiełki, które mieli przygotować w domu. Zapisują na nich to, co według nich stanowi szczęśliwy dom (korzystają ze skojarzeń do słowa dom, wypisanych na tablicy). Nauczyciel nie powinien ingerować w skojarzenia uczniów, najwyżej coś podpowiedzieć, skorygować, zasugerować, podać przykład.
www.wsip.com.pl

177

10. Uczniowie rysują kontur domu i wklejają w niego swoje kolorowe cegiełki. 11. Po zakończeniu „budowy domu” opowiadają o swojej pracy, czyli odczytują to, co zapisali na cegiełkach. 12. Nauczyciel uświadamia uczniom, że oni kiedyś założą swoje domy, może wzorując się na swoich rodzinnych domach, a wtedy pamięć o rodzinnym domu będą nosić w sercu. Uczniowie otaczają rysunek domu kształtem serca. 13. Praca domowa: Zaproponuj swój tytuł dla wiersza (część ćw. 4., s. 210).
*** [Matki dłonie] Stanisława Grabowskiego Temat: Kto mnie ochroni przed burzą? Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • • •

wyrazić nastrój za pomocą symboli plastycznych, współpracować w małej grupie, wysłuchać z uwagą recytacji utworu, czytać głośno z właściwą intonacją, określić nastrój wiersza, dostrzegać osobę mówiącą w wierszu, formułować i zadawać pytania, odczytać ogólny sens wiersza.

Metody i formy pracy: techniki dramy: poza, wywiad, rzeźba; burza mózgów, pra-

ca w grupie.

Środki dydaktyczne: pięć karteczek z nazwami uczuć do wylosowania, czarno-

-białe kopie obrazu Zasmucona dla grup, kolorowe kredki, tekst wiersza S. Grabowskiego ***[Matki dłonie], plansza przedstawiająca dom, plansza w kształcie chmury, kolorowa reprodukcja obrazu z podręcznika.

Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

1. Chętni uczniowie prezentują wylosowane uczucia, przyjmują odpowiednią pozę: radość, złość, smutek, wstyd, strach. Pozostali odgadują prezentowane uczucia. 2. Nauczyciel prezentuje czarno-białą reprodukcję obrazu Zasmucona. Wychowankowie wspólnie zastanawiają się nad tytułem obrazu. 3. Po kilku wypowiedziach uczniów wraz z uzasadnieniem ich pomysłów, nauczyciel zdradza tytuł obrazu. 4. Następnie dzieli klasę na czteroosobowe grupy, które otrzymują czarno-białą kopię obrazu Wojciecha Weissa. Uczniowie mają za zadanie pokolorować obraz tak, by wyrazić nastrój postaci. (8 min) 5. Liderzy prezentują wyniki pracy grup. Podczas ich omawiania powinni zwrócić uwagę na zastosowane barwy. Następnie porównują swoje prace z kolorową reprodukcją zamieszczoną w podręczniku, zwracają uwagę na zastosowane barwy. 6. Chętna lub wybrana uczennica wciela się w postać z obrazu Zasmucona. Pozostali przeprowadzają z nią wywiad, dążą do tego, by dowiedzieć się, czym jest zasmucona, jak często się smuci, dlaczego, co pomaga jej w takich chwilach.
178

7. Dzieci słuchają recytacji wiersza Stanisława Grabowskiego. 8. Metodą burzy mózgów uzupełniają planszę przedstawiającą dom, wypisując na niej wszystkie skojarzenia związane z domem, a następnie na planszy w kształcie chmury – skojarzenia związane z burzą.

BURZA strach, niepokój, niebezpieczeństwo, przerażenie

bezpieczeństwo, radość, szacunek, miłość, spokój, zrozumienie, pomoc, zaufanie

9. Uczniowie przygotowują piękną recytację wiersza. 10. Kilku uczniów odczytuje wiersz. 11. Dzieci wspólnie zastanawiają się, kim jest osoba mówiąca w wierszu, oraz określają nastrój wiersza. 12. W parach próbują nadać tytuł wierszowi. 13. Uczniowie, pracując w grupach, tworzą pomnik będący odzwierciedleniem słów wiersza: „Matki dłonie są domem”. (4 min) 14. Praca domowa: Grupy projektują serię 4–5 znaczków, której bohaterem jest mama.
O mojej mamie – wiersz Magdy z Wrocławia Temat: Moja mama… (zakończenie wpisują uczniowie, np. rozmawia ze mną

po powrocie ze szkoły; pomaga mi odrabiać lekcje).
Cele lekcji: uczeń umie
• • • • •

ze zrozumieniem wysłuchać wiersza, wyraźnie przeczytać wiersz, omówić budowę wiersza (podział na strofy, wiersz pozbawiony rymów, ciekawy pomysł – powtórzenie na początku strof), ułożyć życzenia, prezentować własny punkt widzenia.

Metody i formy pracy: praca z tekstem, techniki dramy: etiudy dramowe; niedokończone zdania, śnieżna kula. Środki dydaktyczne: po dwie kartki różnego koloru dla każdego ucznia z niedokończonymi zdaniami (jeżeli w klasie są uczniowie pochodzący z niepełnych
www.wsip.com.pl

179

rodzin, należy tylko zasugerować ustnie, co mają napisać odnośnie najbliższej osoby), tekst wiersza O mojej mamie, rekwizyt nasuwający skojarzenia związane z mamą, np. kuferek; kartki dla uczniów przeznaczone na napisanie życzeń.
Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

1. Ćwiczeniem wprowadzającym do tematu dzisiejszej lekcji może być prezentacja wraz z omówieniem serii znaczków (praca domowa) i wywieszenie ich w widocznym miejscu. 2. Następnie uczniowie otrzymują kartki w dwu kolorach. Na jednej kończą pisać zdanie rozpoczynające się od słów: Moja mama nie umie…; na drugiej: Moja mama umie… . Po uzupełnieniu zdań gromadzą je w dwóch miejscach. 3. Dwóch uczniów odczytuje zdania. (Ważne jest to, by nauczyciel znał zespół klasowy, aby nikogo nie urazić poleceniem. Jeżeli dziecko pochodzi z niepełnej rodziny, nauczyciel może polecić wszystkim uczniom, by wypowiedzieli się na temat najbliższego członka rodziny (cioci, babci, starszej siostry lub opiekunki.) 4. Następnie w parach dziewczęta i chłopcy przygotowują scenki na temat: Rozmowa z mamą po przyjściu ze szkoły. 5. Pary prezentują scenki. 6. Uczniowie dyskutują na temat obejrzanych scenek, rozmawiają o swoich odczuciach i wrażeniach. 7. Nauczyciel czyta wiersz. 8. Wychowankowie przygotowują piękną recytację utworu. 9. Dwóch uczniów odczytuje wiersz. 10. Dzieci indywidualnie podkreślają wyrażenia, które powtarzają się w wierszu najczęściej. Metodą śnieżnej kuli, w oparciu o zdobyte w ciągu całego roku informacje, omawiają budowę wiersza i pomysł autorki. Zwracają uwagę na element zaskoczenia występujący w ostatniej strofie (ćw. 1., 2., s. 211). 11. Uczniowie indywidualnie układają życzenia dla mamy. 12. Złożone w kuferku życzenia odczytuje dwoje uczniów na zmianę: dziewczynka i chłopiec. 13. Dzieci wybierają najpiękniejsze według nich życzenia i przepisują je do zeszytu. 14. Następnie uczniowie wypisują na tablicy w formie grafu, jak mogą pomóc swoim mamom, np.
wynieść śmieci nakryć stół do obiadu

pozmywać naczynia POMOGĘ MOJEJ MAMIE

sprzątnąć moje zabawki odkurzyć

rozpakować zakupy

180

15. Praca domowa (do wyboru): • Jeżeli zespół klasowy tworzy swój kalendarz, a temat jest realizowany w okolicach Dnia Matki, uczniowie projektują kartkę z kalendarza na temat Święta Matki. • Uczniowie indywidualnie układają wiersz poświęcony najbliższej osobie. • Uczniowie układają zaproszenie dla mam na przedstawienie z okazji Dnia Matki w wykonaniu ich klasy.
Czerwony zeszyt Sławomira Grabowskiego Temat: Jak powinien postąpić Mariusz? Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • • • • •

ułożyć różne rodzaje wypowiedzeń, opowiedzieć treść opowiadania, wymienić elementy świata przedstawionego, popierać wypowiedź fragmentami tekstu, nazwać uczucia bohatera, ustalić kolejność wydarzeń w pamiętniku, wymienić charakterystyczne cechy pamiętnika, ocenić postępowanie bohatera, uzasadnić swoją opinię, napisać list, pamiętnik; opisać bohatera literackiego.

Metody i formy pracy: śnieżna kula, karuzela, praca w grupie. Środki dydaktyczne: tekst utworu S. Grabowskiego pt. Czerwony zeszyt, słownik terminów literackich, kartki i polecenia dla grup. Czas zajęć: 90 min Tok lekcji:

Uczniowie przeczytali tekst w domu. 1. Nauczyciel sygnalizuje, że głównym zagadnieniem, o którym będzie mowa na lekcji, jest pamiętnik. 2. Uczniowie indywidualnie układają trzy zdania z wyrazem pamiętnik: oznajmujące, pytające i rozkazujące. Przypominają, jaka to część mowy. 3. Dziewczęta i chłopcy odczytują zdania. 4. Jeden z uczniów opowiada krótko treść opowiadania. 5. Wychowankowie wymieniają elementy świata przedstawionego. 6. Metodą śnieżnej kuli zastanawiają się, dlaczego pamiętnik Lemka wywarł na Mariuszu tak silne wrażenie. Swoje wypowiedzi obrazują fragmentami tekstu. 7. Wspólnie wypisują w tabeli wyrazy i wyrażenia opisujące uczucia Mariusza w trakcie czytania pamiętnika.

www.wsip.com.pl

181

Cytat „Mariusz poczuł się głupio jak złodziej”. „Szczerość Lemka zdumiała go i zawstydziła”. „Mariusz poczuł nagle łomot serca”. „Mariusz niespodziewanie poczuł łzę spływającą po policzku…” „Przerzucił nerwowo kilka kartek”. wstyd

Uczucia Mariusza

zdumienie, zawstydzenie strach, niepokój, zaciekawienie wzruszenie zdenerwowanie

8. Dzieci w parach wykonują ćw. 2., s. 225, odtwarzają losy Lemka, ustalając kolejność wydarzeń. 9. Wskazani uczniowie czytają ponownie całość według ustalonej przez siebie kolejności, pozostali sprawdzają, czy prawidłowo ponumerowali fragmenty. 10. W sześcioosobowych grupach uczniowie wypisują w formie planu najważniejsze wydarzenia z życia Lemka. 11. Następnie każda grupa tworzy dwa kręgi – po trzy osoby (karuzelę). Członkowie wewnętrznego kręgu opowiadają stojącym w kręgu zewnętrznym kolegom o losach Lemka. Gdy wszyscy z kręgu wewnętrznego skończą opowiadać wydarzenia odnoszące się do pierwszego punktu, karuzela obraca się i tworzą się inne pary. Opowiadanie rozpoczyna krąg zewnętrzny. Uczniowie korzystają z ułożonego przez siebie planu wydarzeń. 12. Dzieci wykonują ćw. 4., s. 225. Cechy pamiętnika wypisują w formie grafu.
1. osoba liczby pojedynczej zapis przeżyć i uczuć autora osobiste notatki CECHY PAMIĘTNIKA

opis autentycznych (prawdziwych) wydarzeń

autor był uczestnikiem lub świadkiem opisywanych wydarzeń

13. Swoje wypowiedzi uzupełniają o informacje ze słownika terminów literackich. 14. Nauczyciel dzieli uczniów na 4 grupy i przydziela zadania (15 min): I grupa: Wyobraź sobie, że jesteś Mariuszem. Napisz o dręczących cię wyrzutach sumienia po przeczytaniu pamiętnika kolegi. (Ćw. 5., s. 225). II grupa: Wyobraź sobie, że jesteś Mariuszem i przeczytałeś pamiętnik Lem182

ka. Napisz list do kolegi. Zastanów się dokładnie, co możesz w tej sytuacji napisać. III grupa: Na podstawie fragmentów pamiętnika Lemka opisz bohatera. IV grupa: Mariusza dręczą wyrzuty sumienia po przeczytaniu pamiętnika kolegi, poradź mu, co powinien zrobić. Napisz kilka rad w formie zdań rozkazujących. 15. Liderzy prezentują wyniki pracy grup. 16. Uczniowie oceniają postępowanie Mariusza. Uzasadniają swoje opinie, zastanawiają się, dlaczego nie wolno czytać cudzych pamiętników. 17. Praca domowa: Ułóż dialog między Lemkiem a Mariuszem, w którym Mariusz przyzna się do przeczytania pamiętnika kolegi.
Smutny wiersz Danuty Wawiłow Radość – wiersz Ewy Zawistowskiej Temat: Radość i smutek jak światło i cień w naszym życiu. Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • •

Wiersze Smutny wiersz Danuty Wawiłow i Radość Ewy Zawistowskiej.

interpretować utwory poetyckie, odnajdując odniesienia w muzyce i plastyce, wypowiadając się o utworach poetyckich, używać terminów: strofa, porównanie, przenośnia (uosobienie), pracować w grupie, skorzystać z pomocy przygotowanych do lekcji, zrobić maskę, sporządzić pod kierunkiem nauczyciela notatkę z lekcji, przedstawić inscenizację inspirowaną treścią wierszy i muzyką (odpowiedni gest, ruch).

Metody i formy pracy: drama – pantomima, praca w grupach, wykonywanie masek. Środki dydaktyczne: kilka czarnych parasoli, kolorowych baloników, papierowy

talerzyk dla każdego ucznia, mazaki; utwory muzyczne: Adagio C-dur J.S. Bacha i Wiosna A. Vivaldiego.

Czas zajęć: 90 min Tok lekcji:

1. Nauczyciel przedstawia uczniom cel lekcji – po interpretacji i analizie wierszy przygotowanie w grupach inscenizacji, w których uczniowie spróbują bez słów zagrać uczucia. 2. Analiza wiersza Smutny wiersz: • nauczyciel głośno odczytuje wiersz, potem – chętni uczniowie (1–2), • uczniowie określają podmiot liryczny: kto to jest, co o nim wiemy, do kogo się zwraca, • odnajdują porównania i określają, jaki ptak kojarzy im się ze smutkiem, jaki deszcz (można przytoczyć cytat z wiersza Wandy Chotomskiej Deszcz, z którego wynika, że człowiek jest smutny, gdy: „deszcz pada w środku człowieka”), utrwalają znaczenie terminu porównanie (ćw. 3–4., s. 227 i 5–7., s. 228), • określają, jakimi barwami namalowaliby ilustrację do wiersza (przypominają
www.wsip.com.pl

183

swoje ustalenia związane z tematem wprowadzającym do rozdziału – obrazem Zasmucona), • wyjaśniają, w jaki sposób autorka osiągnęła melodię wiersza (ćw. 1., s. 227). 3. Analiza wiersza Radość: • nauczyciel lub uczeń odczytuje wiersz, • uczniowie określają podmiot: kto to jest, do kogo się zwraca (ćw. 1., s. 229), • przedstawiają, jak wygląda radość, nazywają środek poetycki (ćw. 3., s. 229), • proponują kolory, jakich użyliby do zilustrowania tego wiersza. 4. Nauczyciel podaje temat lekcji. 5. Uczniowie wspólnie redagują notatkę w formie tabelki (rubryki: Smutek / Radość) z wykorzystaniem cytatów. 6. Słuchają dwóch utworów muzycznych (Adagio C-dur J. S. Bacha i Wiosna allegro A. Vivaldiego) i określają, który z nich pasuje do smutku, a który do radości. 7. Nauczyciel informuje, że wysłuchane utwory będą tłem do występu. Dzieli klasę na dwie grupy: jedna będzie przygotowywała inscenizację pt. „Smutek”, a druga „Radość” (grupy 8–10 osób, jeżeli klasa jest liczniejsza, dzieli na więcej grup). • uczniowie w grupach malują maski (maski wykonane z papierowych talerzyków – namalowane, nic nie wycinamy, uczniowie trzymają przez cały występ przed twarzą albo pokazują tylko na zakończenie, to oczywiście zależy od koncepcji), • wybierają rekwizyty, ustalają sposób poruszania się. 8. Grupy prezentują swoje inscenizacje na tle muzyki. 9. Chętni uczniowie z obu grup odgrywają scenkę (już bez tła muzycznego), pokazującą, że radość ze smutkiem przeplata się w życiu. 10. Praca domowa. Wypisz na kartce z zeszytu pojęcia, które kojarzą ci się ze smutkiem lub radością. Użyj mazaków o odpowiedniej barwie (te kartki i maski można wykorzystać do wykonania gazetki). Pomysł wykorzystania papierowych talerzyków do wykonania masek, użycia kolorowych baloników jako rekwizytu przy odgrywaniu radości wzięłam z zajęć na Warsztatach Teatralnych w Parchowie w grudniu 2004 r.

Wszystko dla Babci – wiersz Ludmiły Marjańskiej Temat: Co mógłbym/mogłabym podarować swojej babci? Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • •

z uwagą wysłuchać recytacji wiersza, określić osobę mówiącą w wierszu, wymienić cechy babci, ułożyć dialog, uzasadnić swój wybór, redagować zaproszenie.

184

Metody i formy pracy: burza mózgów, piramida priorytetów, praca w grupie,

techniki dramy: rysowanie, rozmowy, etiudy dramowe.

uczniów lub przygotowane przez nauczyciela obrazki różnych przedmiotów kojarzących się z babcią, tekst wiersza L. Marjańskiej pt. Wszystko dla Babci, karty pracy do metody piramida priorytetów, karteczki samoprzylepne.
Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

Środki dydaktyczne: kredki, ilustracja z czasopisma lub zdjęcie babci, kartki dla

1. Nauczyciel zleca uczniom, by spośród wywieszonych na tablicy obrazków wybrali lub narysowali przedmiot kojarzący im się z babcią. Prowadzący może wywiesić następujące rysunki:

2. Uczniowie układają ustną wypowiedź jednozdaniową będącą uzasadnieniem ich wyboru, np. Wybrałem rysunek przedstawiający czasopismo, ponieważ moja babcia często czyta. Mogą również wybrać pustą kartkę, co oznacza, że mają inne skojarzenia, o których także układają zdanie. Jeżeli nauczyciel wybrał drugi wariant, narysowane przez dzieci prace zawiesza w centralnej części tablicy wokół ilustracji z czasopisma lub zdjęcia przedstawiającego babcię. Wychowankowie również wypowiadają się na temat narysowanych przez siebie przedmiotów. 3. Nauczyciel zapowiada, że za chwilę przeczyta wiersz. Prosi uczniów, by zastanowili się, kim jest postać mówiąca w wierszu. 4. Dzieci czytają wersy, które świadczą o tym, że jest to małe dziecko, szczególną uwagę zwracają na zakończenie wiersza. 5. W formie grafu uczniowie zapisują na tablicy cechy babci wynikające z treści wiersza, następnie metodą burzy mózgów dopisują inne określenia. 6. Wychowankowie w parach przygotowują dialog między babcią a wnuczkiem lub scenkę, która obrazuje cechy babci, za które najbardziej ją cenią. Nauczyciel przypomina uczniom sposób zapisywania dialogów.
www.wsip.com.pl

185

pracowita zmęczona współczująca

radosna wyrozumiała BABCIA życzliwa troskliwa opiekuńcza kochająca

7. Prezentacja scenek i dialogów. 8. Wspólnie uczniowie wykonują ćw. 2., s. 235. 9. Dziewczęta i chłopcy komentują tytuł wiersza w odniesieniu do zakończenia: „Wszystko dla Babci” – „…kupię ci, Babciu, lizaka”. 10. Nauczyciel dzieli uczniów na grupy. Zespoły wykonują ćwiczenie 4., s. 235: na samoprzylepnych karteczkach wypisują pomysły na sprawienie radości bliskim. Następnie, posługując się metodą piramidy priorytetów, wybierają najważniejsze i najciekawsze pomysły. (10 min)

1 2 4 7 8 5 9 3 6 10

11. Liderzy prezentują wyniki prac grup. 12. Praca domowa (do wyboru): • Zredaguj zaproszenie dla babci lub bliskiej ci osoby na twoje przyjęcie urodzinowe. • Zaprojektuj do klasowego kalendarza kartkę z okazji Dnia Babci.

186

Kartka z kalendarza – Wielkanoc Wielkanoc – wiersz Joanny Kulmowej Temat: Kartka z kalendarza – Wielkanoc. Motywy świąteczne w wierszu Joanny

Kulmowej.
Cele lekcji: uczeń umie
• • • • •

wytłumaczyć, skąd pochodzi nazwa Wielkanoc, opowiedzieć o tradycjach związanych z samym świętem i czasem poprzedzającym święta, ładnie odczytać wiersz, oddając modulacją głosu jego nastrój i wymowę, znaleźć w wierszu przenośnie, umieć wytłumaczyć, dlaczego wyrazy: Prawda i Życie zostały napisane wielką literą, pracować w grupie – wykonać „szkolne pisanki”.

Metody i formy pracy: pogadanka, wystawa świątecznych widokówek, praca

w grupach, technika plastyczna.

Środki dydaktyczne: kartki wielkanocne, papierowe pisanki (z kartki formatu A 4), mazaki, kredki, wycinanki, klej, nożyczki, Encyklopedia tradycji polskich (rozdz.: Wielki Tydzień, Wielkanoc, Lany poniedziałek), artykuły z czasopism na temat tradycji Świąt Wielkanocnych. Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

1. Nauczyciel wiesza na tablicy kartki świąteczne (podobnie jak przy temacie o Bożym Narodzeniu), co wprowadza w temat lekcji nawet przed jego podaniem. 2. Uczniowie tłumaczą, skąd pochodzi nazwa Wielkanoc, opowiadają o znanych im tradycjach związanych z tym świętem. Nauczyciel porządkuje wypowiedzi uczniów, pytając kolejno o tradycje: Wielkiego Tygodnia, Wielkanocy (pierwszy dzień świąt), drugiego dnia świąt – tzw. lanego poniedziałku. Może poszerzyć wiedzę uczniów o zwyczajach wielkanocnych, sięgając do literatury, np. Encyklopedii tradycji polskich, artykułów w czasopismach itp. 3. Po takim przypomnieniu wiedzy „świątecznej” uczniowie powinni umieć wyjaśnić występowanie pewnych motywów na kartkach świątecznych (Chrystus Zmartwychwstały, pisanki, kurczątka, zając, baranki , baranek z czerwoną chorągiewką, dzwony, wiosenne kwiaty itd.). 4. Nauczyciel odczytuje wiersz Wielkanoc, potem czytają chętni uczniowie. 5. Uczniowie analizują wiersz: określają, jakie obrazy przywołuje przed ich oczami ten wiersz (rozkołysane dzwony, otwarty grób Chrystusa, kwiaty – hiacynty, krokusy, sasanki, chmury w kształcie baranków), odnajdują przenośnie (np. radość z serc wypływa na ulice, radość woła dzwonami), starają się wytłumaczyć, dlaczego wyraz Prawda jest napisany wielką literą, z kolei wyraz życie jest napisany raz małą, a raz wielką literą („bo jest po życiu Życie”.), wymieniają motywy typowe dla Świąt Wielkanocnych użyte przez poetkę. 6. Uczniowie zapisują temat. Przepisują fragment wiersza, np. pierwsze cztery wersy.
www.wsip.com.pl

187

7. Pracując w grupach (3–4 osoby), wykonują „szkolne pisanki”. Jeden uczeń z grupy losuje nazwę przedmiotu (j. polski, j. niemiecki, matematyka itd.), któremu ma być poświęcona pisanka. Potem grupy starają się papierową pisankę tak udekorować rysunkami, wyrazami, by łatwo można było poznać, jakiego przedmiotu dotyczy. Można wybrać inną tematykę albo pozostawić ten wybór uczniom. 8. Lekcja kończy się oglądaniem wykonanych pisanek. 9. Praca domowa: Na wzór pisanek wykonywanych w klasie narysuj swoją pisankę (np. rodzinną, wiosenną, miłosną, apetyczną, owocową), nadaj jej tytuł.
Powrót taty Adama Mickiewicza Temat: Życie kupca i jego dzieci wisiało na włosku – Adam Mickiewicz Powrót taty. Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • •

wysłuchać wiersza ze zrozumieniem, wyodrębnić w jego treści fragmenty wypowiadane przez narratora i poszczególnych bohaterów, podkreślić w tekście zdania rozkazujące i pytające, znaleźć wyrazy wymagające zaakcentowania, przeczytać prawidłowo utwór, oddając głosem uczucia postaci, napisać opowiadanie na podstawie fragmentu wiersza z pozycji wybranego bohatera, współpracować i komunikować się w grupie

Metody i formy pracy: praca z tekstem, praca w grupach. Środki dydaktyczne: wiersz Adama Mickiewicza Powrót taty, CD z nagraniem

utworu, instrukcja dla grup, papier do pisania dla każdego ucznia.

Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

1. Nauczyciel zaprasza uczniów do wysłuchania wiersza Adama Mickiewicza Powrót taty i zapamiętania przedstawionych w nim zdarzeń. 2. Po zapisaniu tematu lekcji prosi, aby dzieci przygotowały własną recytację utworu. W tym celu dzieli klasę na kilka małych grup. Każda pod kierunkiem wybranego lidera w ciągu 10 minut opracowuje zagadnienia zapisane w ćw.1., s. 247. W trakcie pracy dzieci nauczyciel dyskretnie czuwa nad poprawnością wykonywania ćwiczenia. 3. Potem wszyscy ustalają, kto będzie kreował rolę: narratora oraz matki, dzieci, ojca, herszta bandy i rozbójnika. Nauczyciel daje im wskazówki, żeby czytali swoje kwestie: • wyraźnie i płynnie wymawiając całe wyrazy, • zwracając uwagę na znaki interpunkcyjne, • oddając głosem uczucia bohaterów, • prawidłowo intonując zdania rozkazujące i pytające, • akcentując wyrazy, które uważają za bardzo ważne.
188

4. Po zbiorowej recytacji prowadzący pyta, dlaczego spotkanie kupca i jego dzieci z groźną bandą zakończyło się szczęśliwie. Na podstawie czterech ostatnich zwrotek wiersza każda grupa pisze opowiadanie, które na to pytanie odpowie (czas pracy – 15 min). Nauczyciel rozdaje Instrukcję dla grup: Przeczytajcie ponownie cztery ostatnie zwrotki wiersza. Potem na ich podstawie w imieniu herszta bandy napiszcie współczesnym językiem opowiadanie. Pamiętajcie o: • narracji w 1. osobie liczby pojedynczej, • trzech częściach – wstępie, rozwinięciu i zakończeniu, • zaznaczeniu każdej części akapitem, • poprawności językowej tekstu, • ciekawym tytule. Wspólnie układajcie opowiadanie. Każdy zapisuje jego treść na kartce. (Jeśli uczniowie sprawnie pracowali, zdążą zredagować opowiadania „na brudno”). 5. Praca domowa: 1. Przepisz do zeszytu przedmiotowego opowiadanie ułożone wspólnie z grupą. W razie potrzeby dokonaj w nim poprawek i uzupełnień. 2. Uzasadnij pisemnie, czy herszta bandy można nazwać „czarnym charakterem”?
Dorośli i kłopoty – wiersz Ryszarda Marka Grońskiego Temat: Czy dorośli dostają stopnie? Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • • • •

wymienić skojarzenia z młodością i dorosłością, wymienić cechy dorosłego z wiersza, opisać dorosłego, używając przymiotników, wyciągać wnioski, przedstawić zachowanie dorosłego z wiersza za pomocą pantomimy, określić osobę mówiącą w wierszu, prezentować własny punkt widzenia, używając argumentów, wskazać właściwe fragmenty wiersza, współpracować w grupie.

Metody i formy pracy: dywanik pomysłów, rundka: niedokończone zdania; praca

z tekstem, pantomima, praca w grupie, poker kryterialny.

Środki dydaktyczne: plansza w kształcie piłki plażowej oraz w kształcie kapelusza,

karteczki dla uczniów, plansza do przeprowadzenia gry – poker kryterialny, karty do gry, na których uczniowie spisują pomysły na zadany temat.

Czas zajęć: 90 min Tok lekcji:

1. Ćwiczenie wprowadzające – dywanik pomysłów. Uczniowie piszą na oddzielnych karteczkach, z czym kojarzy im się młodość, a z czym dorosłość. Spisane pomysły składają na dwóch dywanikach: w kształcie piłki plażowej – na temat
www.wsip.com.pl

189

młodości; w kształcie kapelusza – na temat dorosłości. Nie ograniczamy liczby skojarzeń spisanych przez dzieci. 2. Następnie dwóch uczniów odczytuje skojarzenia. 3. Podsumowanie rozważań. 4. Dziewczęta i chłopcy, nie znając tytułu, słuchają recytacji wiersza i wypisują ze słuchu wyrażenia dotyczące dorosłego z utworu: milczący, wsłuchany w ciszę, nie chce jeść, głowę na dłoniach ciężko opiera, nie ma chęci na rozmowę. 5. Następnie uczniowie opisują dorosłego z wiersza, używając przymiotników: zniecierpliwiony, smutny, zmęczony, zamyślony itp. Zastanawiają się nad przyczyną takiego zachowania dorosłego. 6. W parach wymyślają tytuł wiersza. 7. Następnie nauczyciel ponownie czyta wiersz razem z tytułem. Uczniowie wskazują zdanie, które tłumaczy zachowanie dorosłego. 8. Chętni odgrywają scenkę pantomimiczną przedstawiającą sytuację z wiersza (ćw. 2., s. 249). 9. Uczniowie zastanawiają się nad poleceniem 3. i 4., s. 249. 10. Cytują fragmenty mówiące o tym, czego nie słyszą i nie widzą dorośli: „Wiatr / Strzęp / Melodii / Wesołej / Przygnał…”, „Nie widzi nieba / Ani gwiazd złotych…”. Zastanawiają się, kto widzi te obrazy i słyszy dźwięki; kto zatem jest osobą mówiącą w wierszu? 11. Wychowankowie czytają ostatnią zwrotkę wiersza i wyjaśniają jej sens: klasówki to zadania, wyzwania w pracy i w domu, dwóje to niepowodzenia. 12. Zapisanie tematu lekcji. 13. Rundka: uczniowie kończą zdania: Chciałbym być już dorosły, ponieważ … Nie chciałbym jeszcze być dorosły, ponieważ … 14. Praca w grupach (5 osób lub inna nieparzysta liczba): Członkowie grup zbierają pomysły, co można zrobić, gdy ktoś bliski „w szkole życia oberwie dwóję” (mogą korzystać z Banku serdecznych słówek, s. 217), sekretarz spisuje je na oddzielnych kartkach i układa jak talię kart. Grupy otrzymują planszę do przeprowadzenia gry – poker kryterialny. Nauczyciel musi wcześniej dokładnie omówić zasady gry i znaczenie poszczególnych pół planszy: w polu najbliżej hasła umieszczamy karty z pomysłami, które wydają się najlepsze (ważne, możliwe do zrealizowania). W jednym polu mogą znaleźć się np. tylko 2 karty. Uczniowie ciągną karty z talii i przed umieszczeniem ich na polu muszą uargumentować swoją decyzję. Aby umieścić kartę na tym polu, muszą uzyskać zgodę co najmniej połowy grupy. Karty można przesuwać na inne pola lub usuwać z planszy. Usunięte karty nie są ponownie losowane (20–25 min).

190

III II I

Co zrobić, gdy ktoś bliski „w szkole życia oberwie dwóję”?

15. Prezentacja wyników gry. 16. Praca domowa: Ułóż 3 zdania rozwinięte o dorosłych: mamie, tacie, babci, dziadku, cioci itp.
Macoszka Barbary Wizy Temat: Sytuacja i problemy wielodzietnej rodziny z opowiadania pt. Macoszka. Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • • • • •

przeczytać ze zrozumieniem opowiadanie, zrozumieć ukazane w nim problemy rodzinne, wczuć się w sytuację bohaterów opowiadania (empatia), uporządkować podany plan zgodnie z kolejnością zdarzeń, dopasować do punktów planu odpowiednie fragmenty tekstu, przekształcić punkty planu w zdania oznajmujące, posługiwać się terminami narrator, narracja w 1. osobie, bohater, pamiętnik, odpowiedzieć sensownie na pytania do tekstu opowiadania, zająć stanowisko w sprawie i podać uzasadniające argumenty, napisać krótkie pocieszenie dla bohaterki opowiadania na temat przyszłości jej nowej rodziny.

Metody i formy pracy: pytania i odpowiedzi, debata. Środki dydaktyczne: tekst opowiadania B. Wizy Macoszka, pytania przygotowane

na karteczkach, pudełko, kartki A3.

Czas zajęć: 45 min Przygotowanie do lekcji: uczniowie w domu przeczytali opowiadanie Barbary Wizy Macoszka i wykonali ćw. 1., s. 254.
www.wsip.com.pl

191

Tok lekcji:

1. Wybrane dziecko czyta pracę domową (uporządkowany plan zgodny z kolejnością zdarzeń) i wskazuje, które fragmenty opowiadania odpowiadają poszczególnym punktom. 2. Na tablicy i w zeszytach uczniowie przekształcają punkty planu na zdania oznajmujące. Nauczyciel pyta: Jaką część mowy muszą zawierać zdania? Jakie zdania nazywamy oznajmującymi? Przykładowe zdania oznajmujące: a) Dziewczynka wspomina śmierć mamy. b) Tata wraca do domu z pracy. c) Zaskakuje dzieci wiadomością o powtórnym małżeństwie. d) Rodzina dyskutuje o swojej przyszłości. e) Ojciec rozmawia w cztery oczy z najstarszą córką. 3. Uczniowie podają, kto jest narratorem opowiadania i w jakiej osobie prowadzi narrację, kto jest głównym bohaterem wydarzeń. (To jedna osoba, Tekla – najstarsza, czternastoletnia córka pana Wenantego. Opisuje wszystkie zdarzenia w 1. osobie, jakby prowadziła swój pamiętnik). 4. Dzieci siadają na krzesełkach ustawionych w kręgu. Z pudełka krążącego z rąk do rąk każde losuje jedną karteczkę z pytaniem do Tekli, na które sam odpowiada. Jeśli jego odpowiedź jest niepełna lub nieprawidłowa, pomaga inna osoba. Tym sposobem wszyscy uczniowie przez chwilę wczuwają się w sytuację bohaterki opowiadania. Przykładowy zestaw pytań do Tekli, dzięki którym zostaną wyjaśnione najważniejsze problemy z opowiadania Macoszka: Gdzie mieszka twoja rodzina? Z jakich osób się składa? Dlaczego nie wymieniłaś mamy? Ile miałaś lat, jak mama zmarła? Czy ją dobrze pamiętasz? Kto oprócz taty wychowuje waszą gromadkę? Jakie zasady postępowania w życiu wpoił wam tata i dziadek? Kto zastępuje mamę w domowych obowiązkach? Jak sobie radzisz z domowymi obowiązkami? Dlaczego tata nazwał ciebie „swoją dzielną podporą”? Po ilu latach od śmierci mamy tata podjął decyzję o powtórnym małżeństwie? Kogo wybrał na drugą żonę? Jakimi uczuciami ją darzy? Kiedy zawiadomił was o ślubie? Dlaczego nie uczynił tego wcześniej? Jak przyjęłaś postawienie was przed faktem dokonanym? Jak tata powinien postąpić w tej sprawie? Czy zgadzasz się ze słowami taty, że dojrzałość to „sztuka tolerancji, sztuka rozumienia innych, przyjmowania z wiarą decyzji bliskich”? Kto weźmie udział w uroczystości ślubnej? Z jakimi uczuciami przyjęłaś to postanowienie taty i pani Anny Kowalskiej? Kim dla ciebie i rodzeństwa będzie druga żona taty? Z jaka osobą kojarzy ci się słowo „macocha”? Ilu członków będzie liczyć po ślubie połączona rodzina? Jak rozumiesz słowa siostry Korduli: „Siedem sztuk!!! Ponad moje siły!!!” Kto według ciebie powinien zająć się domem, wykonywać poszczególne obowiązki domowe po ślubie taty? Czego jeszcze obawiasz się, gdy tak liczna rodzina zamieszka pod jednym dachem? Co powinno cię cieszyć w nowej sytuacji? 5. Potem nauczyciel przeprowadza głosowanie: Kto uważa, że pan Wenanty postąpił właściwie, nie informując wcześniej swoich dzieci o bliskiej znajomości z panią Anią i zamiarze jej poślubienia? Kto uważa, że pan Wenanty postąpił niewłaściwie, nie informując wcześniej swoich dzieci o bliskiej znajomości z panią Anią i zamiarze jej poślubienia? Podaje wyniki i prosi, aby uczniowie
192

rozdzieli się na dwie grupy i na kartce A3 zapisali argumenty potwierdzające ich stanowisko. Po ich wygłoszeniu wracają do swoich ławek. 6. Uczniowie samodzielnie układają i zapisują w zeszytach podsumowanie lekcji w postaci pocieszenia dla nastolatki. Przykładowy tekst: Teklo, wybacz tacie, jeśli miał tajemnice przed tobą i rodzeństwem. Ciesz się, że w końcu ułożył sobie życie i pokochał kobietę, której ufa. Na pewno razem w dziewięcioro stworzycie szczęśliwą rodzinę. Będziecie się wspierać w każdej sytuacji, dzielić się codziennymi obowiązkami, wesoło spędzać wspólne chwile. Zostanie ci więcej czasu na naukę. Pani Anusia będzie matkować całej waszej gromadce, a jej dzieci pokochają twojego tatę. Bądź optymistką – wszystko się dobrze ułoży. 7. Praca domowa (do wyboru): Wykonaj pisemnie: ćw. 7. lub ćw. 8., s. 254.

Teatr dziecięcy – obraz Tadeusza Makowskiego *** [tak sobie kreślić] – wiersz Zbigniewa Rossy Temat: Czy każdy może być artystą? Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • • •

opowiedzieć o przedstawionej na obrazie sytuacji, wyrazić uczucia, emocje za pomocą obrazu, wyciągać wnioski, z uwagą wysłuchać treści wiersza, dostrzec ogólny sens utworu poetyckiego, prezentować własny punkt widzenia, używając argumentów, wskazać pozytywne i negatywne strony bycia sławnym, redagować zaproszenie.

Metody i formy pracy: śnieżna kula, bazgroły, burza mózgów, technika dramy:

sytuacja symulowana; praca w grupie, kosz i walizeczka.

Środki dydaktyczne: reprodukcja obrazu Tadeusza Makowskiego, odtwarzacz CD lub magnetofon, kartki dla uczniów, kredki, płyta lub kaseta z dowolną muzyką, tekst wiersza Z. Rossy „*** [tak sobie kreślić]”, stałe rekwizyty: kosz i walizeczka. Czas zajęć: 90 min Tok lekcji:

1. Nauczyciel pokazuje reprodukcję obrazu Tadeusza Makowskiego. 2. Uczniowie metodą śnieżnej kuli opowiadają sobie o przedstawionej na obrazie sytuacji. Jedna osoba z ośmioosobowej grupy pracującej metodą śnieżnej kuli przedstawia wnioski. 3. Następnie w parach dziewczęta i chłopcy nadają tytuł obrazowi. 4. Uczniowie odczytują wymyślone przez siebie tytuły. Jest to dobry moment na to, by zwrócić uwagę na nastrój obrazu. Można również zapoznać uczniów z sylwetką malarza, który m.in. zajmował się scenografią teatralną, przygotowywał kukiełki dla krakowskiego kabaretu „Zielony Balonik”. Można również poinformować uczniów, że bohaterami obrazów Makowskiego są przeważnie dzieci, wyobrażone jako małe figurki w spiczastych czapeczkach, często pokazane
www.wsip.com.pl

193

w scenach teatralnych, muzycznych i maskaradowych. Należy zwrócić uwagę na uśmiechnięte twarze, oświetlone postaci dzieci, różnorodność barw dziecięcych strojów. Na tym etapie nauki niepotrzebna wydaje się natomiast głębsza interpretacja dzieła jako ukazywania świata zdominowanego przez maski i rekwizyty. 5. Dzieci słuchają muzyki (może być to muzyka wskazana przez uczniów) i kreślą na otrzymanych kartkach dowolne kształty, mogą również spisywać swoje myśli lub dołączać napisy do rysunków. 6. Składają kartki w wyznaczonym miejscu, a następnie biorą jedną i przyglądają się rysunkom. Chętni lub wybrani przez nauczyciela omawiają prace: co według nich przedstawiają – lub czytają napisy. 7. Prowadzący zapisuje spostrzeżenia uczniów na tablicy w postaci grafu. 8. Nauczyciel czyta wiersz. 9. Na podstawie treści wiersza i poprzedniego ćwiczenia uczniowie omawiają wiersz. Tłumaczą znaczenie wyrażeń: „czasem trafi się / jakiś zabłąkany wiersz / z podkulonym ogonem”: niespodziewanie powstanie wiersz, którego twórca nie jest pewien swojego talentu, swoich możliwości. 10. Uczniowie przypominają sobie uczucia i myśli, gdy udało im się napisać ciekawy utwór lub namalować piękny obraz (burza mózgów). Spisują je w formie grafu, np.
radość zadowolenie duma

UCZUCIA I MYŚLI PO STWORZENIU CIEKAWEGO DZIEŁA cieszę się, że podobał im się mój wiersz postaram się napisać jeszcze lepsze wypracowanie jestem naprawdę dobry

11. Uczniowie wykonują ćwiczenie ruchowe. Wyobrażają sobie, że są sławnymi aktorami i przechodzą po czerwonym dywanie na galę rozdania Oskarów. Pozostali koledzy klaszczą. 12. Po zakończeniu ćwiczenia uczniowie dzielą się swoimi wrażeniami. 13. Ćwiczenie podsumowujące: dzieci, pracując w grupach, zastanawiają się nad wadami i zaletami bycia sławnym. Na karteczkach zapisują swoje spostrzeżenia (np. bogactwo, sława, bogate życie towarzyskie, przyjęcia, brak anonimowości, niebezpieczeństwo), a następnie odczytują je głośno i wrzucają do kosza lub walizeczki. (10 min) 14. Praca domowa: Zredaguj zaproszenie dla dowolnej osoby na galę rozdania Oskarów. (Na koniec lekcji można przypomnieć elementy zaproszenia).
194

Ojciec w bibliotece – wiersz Czesława Miłosza Temat: Za co dzieci podziwiają ojców? Cele lekcji: uczeń umie
• • • • • • • •

wysłuchać z uwagą treści utworu poetyckiego, przeczytać wiersz ze zrozumieniem, znaleźć w utworze i wyjaśnić poetyckie zwroty i wyrażenia, zapisać poprawnie dyktowaną notatkę, pisać bezbłędnie tytuły utworów literackich i prac naukowych, nazwać uczucia żywione do rodzica, w grupie kulturalnie dokonywać wyborów, docenić swego ojca (ścieżka edukacyjna – wychowanie do życia w rodzinie).

Metody i formy pracy: praca z tekstem, „śnieżna kula”, indywidualne prezentacje. Środki dydaktyczne: wiersz C. Miłosza Ojciec w bibliotece, plansza z nazwami uczuć, zasady pisowni tytułów utworów literackich i prac naukowych. Czas zajęć: 45 min Tok lekcji:

1. Nauczyciel czyta wiersz Czesława Miłosza Ojciec w bibliotece. 2. Potem uczniowie czytają go po cichu. 3. Odpowiadają ustnie na pytania: Gdzie się znajduje ojciec? Czym się zajmuje? Kto go obserwuje? 4. Następnie zapisują w zeszytach: Tytułowy bohater wiersza Czesława Miłosza prawdopodobnie przebywa w pokoju zwanym biblioteką, w którym rodzina przechowuje zgromadzone książki – prywatny księgozbiór. Ojciec jest kolekcjonerem i miłośnikiem książek, pasjonatem czytelnictwa. Dziecko na pewno często widzi go z książką w ręku i pójdzie w jego ślady. Będzie pielęgnowało tę rodzinną tradycję. Ojciec stanowi dla niego wzór do naśladowania. 5. Nauczyciel dzieli klasę na 3 rzędy i przydziela każdemu ćwiczenia z podręcznika: rząd I – ćw. 1., s. 268, rząd II – ćw. 2., s. 268, rząd III – ćw. 3., s. 268. Formułuje polecenie: W ciągu 2 minut przygotujcie w parach odpowiedź na swoje pytanie. 6. Wybrane dzieci udzielają odpowiedzi. Klasa kontynuuje notatkę lekcyjną: Gdy z zachwytem i zainteresowaniem czyta jakąś lekturę, w oczach potomka przeistacza się we władcę swojego książkowego królestwa lub niezwykłego czarodzieja. 7. Na planszy wywieszonej na tablicy uczniowie podkreślają nazwy uczuć, którymi dziecko darzy ojca: niechęć, miłość, pogarda, podziw, szacunek, tolerancja, uznanie, zazdrość, zachwyt, duma. 8. Gdy wybrani uczniowie wskażą właściwe wyrazy, kontynuują notatkę lekcyjną: Takiego tatę dziecko darzy miłością, szacunkiem, podziwem, uznaniem, zachwytem i jest z niego dumne. Może to przed oczami Czesława Miłosza jawi się jego ojciec... 9. Nauczyciel zaprasza uczniów do konkursu na inny tytuł wiersza Czesława Miłosza. Najpierw jednak mają przypomnieć sobie, jak piszemy tytuły utworów literackich i prac naukowych (definicja na s. 268).
www.wsip.com.pl

195

10. Nauczyciel prosi uczniów: Metodą „śnieżnej kuli” w ciągu 5 minut wybierzemy wspólnie najciekawszą propozycję. Najpierw każdy uczeń wymyśli swój tytuł i zapisze go na karteczce. Później połączcie się w pary i wybierzcie tylko jeden tytuł z dwóch. Następnie połączcie się parami w grupę czteroosobową i wybierzcie ponownie jeden tytuł z dwóch. Potem połączcie się czwórkami w grupę ośmioosobową i wybierzcie znów jeden tytuł z dwóch. Przedstawiciele tych zespołów zapiszą na tablicy uzgodnione propozycje i przez głosowanie cała klasa zadecyduje o nowym tytule wiersza Czesława Miłosza. 11. Na koniec lekcji nauczyciel stawia pytania: Czym pasjonuje się twój tato? Za co go podziwiasz? Kiedy jesteś z niego dumna/dumny? 12. Praca domowa: 1. W zeszycie przedmiotowym wykonaj ćw. 6. i 7., s. 269. 2. Na kartce A4 zapisz prawidłowo pięć tytułów swoich ulubionych książek wraz z imionami i nazwiskami autorów. Podpisz się. Wszystkie kartki wywiesimy na gazetce klasowej i na ich podstawie sporządzimy listę bestsellerów literackich czwartoklasistów.
Oś czasu: Juliusz Słowacki i jego epoka Temat: „Bo to jest wieszcza najjaśniejsza chwała…” – przygotowujemy wystawę

poświęconą Juliuszowi Słowackiemu i jego epoce.
Cele lekcji:

Uczeń umie • wyszukiwać, porządkować i wykorzystywać informacje z różnych źródeł, • prezentować publicznie wyniki swojej pracy, • opowiedzieć o epoce romantyzmu, • wymienić najpopularniejsze tytuły utworów Juliusza Słowackiego, • wymienić najważniejsze fakty z życia poety, które wpłynęły na jego twórczość.
Metody i formy pracy: praca w grupie, dokumentowanie, targ. Środki dydaktyczne: zbiory biblioteki szkolnej, komputer z dostępem do Internetu, drukarka, stoliki, kolorowy papier, kredki, farby, nożyczki itp. Czas zajęć: 90 min Tok lekcji:

1. Nauczyciel krótko wprowadza uczniów w temat: Każdy artysta tworzy w pewnym określonym miejscu i czasie (umownie nazwanej epoce literackiej). Na jego twórczość wpływa kilka elementów: historia kraju, sytuacja polityczna, materialna, gospodarcza, rozwój techniczny i kulturalny, a także osobiste przeżycia. Epoką literacką, w której tworzył Słowacki był romantyzm. Na dzisiejszej lekcji postaramy się zdobyć jak najwięcej informacji o epoce, w której żył i tworzył Juliusz Słowacki, jego życiu i dziełach. 2. Uczniowie oglądają ilustracje znajdujące się w podręczniku na s. 272 i 273. Przy pomocy nauczyciela zapoznają się z osią czasu. 3. Prowadzący dzieli uczniów na grupy (najlepiej wziąć również pod uwagę zainteresowania uczniów).
196

4. Dziewczęta i chłopcy losują dziedziny, o których będą szukać informacji:
BIOGRAFIA JULIUSZA SŁOWACKIEGO TWÓRCZOŚĆ JULIUSZA SŁOWACKIEGO RYS HISTORYCZNY EPOKI LITERATURA ROMANTYZMU SZTUKA: MUZYKA, MALARSTWO, RZEŹBA, ARCHITEKTURA

5. Korzystając z różnych źródeł, uczniowie poszukują informacji i przygotowują rekwizyty, które wystawią na swoich stoiskach na następnej lekcji. 6. Dzieci przygotowują w domu materiały do prezentacji. 7. Grupy prezentują swoje stoiska. 8. Każdy uczeń może wybrać przedmiot, który chciałby kupić. 9. Nauczyciel ocenia pracę wychowanków.

www.wsip.com.pl

197

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->