Wstęp

Wydarzenia ostatnich lat związane z narastająca falą ataków terrorystycznych, szczególnie atak na Stany Zjednoczone z 11 września 2001 roku, oraz rosnąca ilość informacji ogłaszanych w mediach wywołała moje zainteresowanie tym tematem. Zainteresowanie to, wzmogło się podczas moich studiów a dzięki mojemu pobytowi za granicą miałam szanse poszerzenia w pewien sposób swoich horyzontów. Podczas mojej pracy za granicą miałam możliwość poznania osobiście namiastki kultury muzułmańskie, przez co upewniłam się, oczywiście w mojej subiektywnej ocenie o tym, iż islam nie jest źródłem terroryzmu, co będę chciała przedstawić w mojej pracy… Allach powiedział: „Tego, kto napadł na ciebie, napadnij tak samo”. A także „Odpowiedzią na zło jest podobne zło”. A także: ”Gdy cie ukarano, ukaż tak, jak ukarano ciebie”. Słowa te napotkałam w publikacji P.L.Williams’a pt. Al-Kaida, zmusiły mnie one do głębokiej refleksji. Co sprawia, że słowa te dla każdego wyznawcy islamu stanowią źródło inspiracji w każdym pierwiastku życia?; gdzie religia jest wykładnikiem zarówno postępowania w życiu codziennym jak i wykładnią prawa. Czy głębia wiary muzułmańskiej jest nakazem czy też wytłumaczeniem dla zbrodniczych działań...? Przyjmuje się, że większość muzułmanów chciałaby narzucić własnym społeczeństwom pewien program polityczny, jakoby wyprowadzony z ich religii. Przemilcza sie fakt, że większość muzułmanów nie popiera ruchów fundamentalistycznym, ponieważ muzułmanie wybierają tę szczególną drogę tylko w pewnych okolicznościach. Wszystko zbyt łatwo przypisuje sie ogólnemu wpływowi „islamu”. Należy rozgraniczyć odrębność pojęć: islam i fundamentalizm oraz nie traktować ich jako synonimy. Głównym celem pracy jest analiza islamu, jako religii oraz etiologia i rozwój terroryzmu, a także wykazanie różnic i powiązań miedzy islamem,
4

terroryzmem i fundamentalizmem. Praca ta składa się ze wstępu, części zasadniczej obejmującej trzy rozdziały oraz zakończenia. W końcowej części zamieszczona została bibliografia. W rozdziale I przedstawiono genezę islamu oraz terroryzmu jako odrębne dziedziny. Ich specyfikę, podstawy funkcjonowania oraz ewolucje na przestrzeni lat. Rozdział II poświęcony jest całkowicie fundamentalizmowi. Jego korzeniom oraz próbie zdefiniowania zjawiska. Przedstawieniu państw wspierających fundamentalistów. Rozdział III zawiera opis islamskich organizacji terrorystyczny, ich ideologie, stanowiącą źródło wykorzystania zamachowców samobójców jako główne narzędzie globalnego terroryzmu. W zakończeniu przedstawiono uwagi i komentarze dotyczące treści zawartych w pracy. Zasadniczy okres będący przedmiotem uwagi badawczej obejmuje lata po zakończeniu II wojny światowej aż po dzień dzisiejszy. Jednakże temat pracy zmusza mnie do jeszcze głębszej retrospekcji dla wykazania genezy niektórych zjawisk koniecznych do pełnego zrozumienia tematu. Niestety rozległość tematu oraz mnogość istniejących organizacji terrorystycznych nie pozwala mi na wyczerpanie tematu w pełni. Zmuszona byłam do wyselekcjonowania najważniejszych i kluczowych, moim zdaniem, zagadnień. Praca została przygotowana w oparciu o metodę analizy. Początkowo posłużono się metodą analizy elementarnej, następnie metodą historyczną i opisową, a w zakończeniu analizą przyczynowo skutkową. Tematyka ta doczekała się licznych opracowań. W prezentowanej pracy wykorzystano liczne monografie, opracowania oraz artykuły z prasy i źródła internetowe. Niezwykle przydatne okazały się prace takich autorów, jak miedzy innymi: B. Hoffman, Ch. Reuter czy też J. Danecki.

Rozdział I
5

Islam i terroryzm
1.1.Zarys historii islamu.

W VII w n.e. na Półwyspie Arabskim panował chaos społeczny. Poszczególne plemiona toczyły ze sobą nieustannie walki, które w dużym stopniu spowodowane były prawem wendety, według którego „należało pomścić nie tylko niesprowokowaną napaść, ale również podjęte w odpowiedzi na nią działania odwetowe1”.Oprócz tego cała Arabia była objęta kryzysem wiary. W otoczeniu uznanych monoteistycznych religii takich jak chrześcijanizm czy judaizm, arabskie pogańskie wierzenia opierające się na plemiennych kultach panteonu bogów utożsamianych najczęściej z samotnymi drzewami czy kamieniami sprawiały wrażenie prymitywnych. Arabowie byli tego świadomi i czuli się pokrzywdzeni przez swojego boga, gdyż nie został im zesłany żaden prorok tak jak miało to miejsce u chrześcijan i Żydów. Wszystko zmieniło się w 610 roku n.e., za sprawą Muhammada Ibn Abd Allach, nikomu nie znanego arabskiego kupca. Noc 27 ramadanu odmieniła zarówno jego życie jak i życie wszystkich Arabów i nie tylko...

1.1.1.Mahomet i narodziny islamu
Muhammad Ibn Abd Allach urodził się w Mekce w ok. roku 570. Muhammada, oznacza „wychwalony, sławiony”, zwano też, Ahmadem, co w stopniu wyższym od wcześniejszego oznacza „jeszcze bardziej chwalony”. Powszechnie znane i stosowana jest zniekształcenie imienia, Muhammad na Mahomet. Mahomet pochodził z rodziny osiadłych Arabów utrzymujących kontakty z koczownikami. Prowadził ubogie życie pracując przy karawanach

1

K. Armstrong, Krótka historia islamu, Wrocław 2004, s. 9.

6

kupieckich. Poślubił jednak bogatą wdowę, – Chadidże, co znacząco odmieniło jego dotychczasowe życie. Zyskał wiele wolnego czasu, który spędzał na rozmyślaniach. Co roku spędzał miesiąc w samotności w jaskini na szczycie góry Al-Hira w pobliżu Mekki. I właśnie w tym miejscu ok. roku 610, w nocy 27 ramadanu doznał objawienia. Objawił mu się Ğibrīl – archanioł Gabriel. Od tej pory objawienia były stałym elementem życia Muhammeda. Przez dwa lata nie mówił o tym nikomu za wyjątkiem swojej żony i jej kuzynowi, chrześcijaninowi o imieniu Waraka Ibn Naufal2. Za ich namowami w roku 612 rozpoczął nauczanie zyskując stopniowo coraz większe rzesze zwolenników nowej wiary; której nadał nazwę islam („poddanie się Bogu”)3. Przez dwadzieścia jeden lat został objawiony Mohametowi Koran4święta księga islamu. Nie wszystkim podobało się to, co głosił Mahomet. Początkowo ignorowano jego nauki z czasem jednak obojętność przerodziła się w nienawiść. Przeciwnicy Mahometa uważali, że jest fałszywym prorokiem chcącym zniszczyć wiarę przodków. Życie muzułmanów w Mekkce stało się coraz bardziej uciążliwe, konflikt narastał, aż doprowadził do tego, że pozycja ummy (wspólnoty) w Mekkce była niemożliwa do utrzymania. Mahomet musiał znaleźć nowe miejsce by rozwijać swoją religie i chronić wyznawców islamu. Mahometowi udało się pozyskać przychylność mieszkańców Jasribu (zwanego tez Medyną)5 i w roku 622 muzułmanie opuścili, Mekke udając się na emigracje, którą określa się mianem „hidżra” (wyemigrowanie). Hidżra była momentem przełomowym dla islamu, ta wielka emigracja zapoczątkowała rozkwit tej religii. W Medynie muzułmanie stworzyli swoją własną gminę, gdzie Mahomet wybudował skromny meczet („masdżid”–

2 3

K. Armstrong, op. cit., s. 10. Tamże, s. 11. 4 Koran- kuran, co oznacza „recytacja”. 5 W roku 620 wysłannicy z Jasribu spotkali się z Mahometam, przyjęli islam i zawarli porozumienie na mocy, którego przyrzekli nie atakować się i chronić wzajemnie. K. Armstrong, op. cit., s. 12.

7

miejsce bicia pokłonów6) a z czasem określano ją mianem Al-Madina czyli miasto. Po raz pierwszy w historii Arabii nastąpiło połączenie plemion, które nie były związane ze sobą więzami krwi, co było dla Kurajszytów czynem haniebnym. Umme w Jasribie tworzyli ludzie, których dzieliło wyznanie i pochodzenia a połączyła ich ideologia. Mahomet osiągnął coś, co wydawało się wcześniej niemożliwe i tym samym udowodnił silę muzułmanów. W skład ummy wchodzili miedzy innymi żydzi, z którymi Mahomet pragnął dojść do porozumienia. Niestety dość wyraźnie zarysowane różnice teologiczne nie pozwoliły na to. W konsekwencji tych wydarzeń Mahomet zrobił „krok do przodu”. Odwrócił się od Jerozolimy i to w dosłownym znaczeniu tego słowa; dotychczas muzułmanie modląc się byli zwróceni w kierunku Jerozolimy, teraz zwrócili się w stronę Mekki. Zmiana kibli (kierunku) wprowadziła islam na nowy tor, od tego momentu islam stał się odrębną religia, niezależna od innych wyznań. Później nadszedł czas wielkiej próby dla islamu. Wzrastająca pozycja muzułmanów była coraz bardziej niepokojąca dla przeciwników Proroka, co doprowadziło do licznych ataków na umme. Największym wrogiem Mahometa był Abu Sufjan7, który pragnął całkowicie unicestwić muzułmanów. W 625 roku u podnóży góry Uhud8 doszło do bitwy, która zapoczątkowała wieloletnią walkę w obronie religii proroka Mahometa z Abu Sufjanem. Kolejne zwycięstwa muzułmanów nad przeważającymi liczebnie mekkańczykami, wpłynęło na zmianę poglądów sceptycznie nastawionych plemion do Mahometa i jego religii. Imponujące sukcesy Mahometa spowodowały, że wiele plemion dążyło do utworzenia sojuszu. Następstwem tego, było powstanie swoistej konfederacji, której członkowie byli związani „paktem o nieagresji i wzajemnej ochronie”. Dżihad9, czyli wojna toczona w służbie religii miała przebieg niezmiernie brutalny. Bezlitosne działania Mahometa miały na celu szybkie
6 7

K. Armstrong, op. cit., s.18. Należał do mekkańskiego rodu Umajjadów. Po licznych walkach stoczonych z Mahometem w końcu sam przeszedł na islam. S. Bruce, Fundamentalizm, s. 54-55. 8 K. Armstrong, op. cit., s.24. 9 Dosłownie oznacza „wysiłek”, w takim terminie pojawia się w Koranie.

8

zakończenie działań wojennych, gdyż według Koranu wojna jest rzeczą tak straszną, że należy ją jak najszybciej zakończyć, podejmując wszelkie możliwe środki10. I tak w roku 628 Mahomet wraz z 1000 muzułmanów wyruszył na pielgrzymkę do Mekki. Miała ona charakter pokojowy, według tradycji nie mogli mieć oni przy sobie broni a Kurajszyci nie mogli zaatakować bezbronnych pielgrzymów. Ta pokojowa demonstracja spowodowała podpisanie układu między Kurajsztami a Mahometem. Wydarzenia te wywołały fale zainteresowania islamem i całe rzesze zaczęły przyjmować tą religie. Kolejnym kluczowym wydarzeniem w rozwoju islamu, było w 630 roku naruszenie traktatu przez Kurajszytów, którzy zaatakowali jedno ze sprzymierzonych z Mahometem plemion. Mahomet nie wahał się i w odpowiedzi na to, wkroczył z dziesięciotysięczną armią11 do Mekki. W obliczu tak liczebnej armii, Kurajszyci poddali się nie podejmując walki. Po zajęciu Mekki Mahomet zniszczyli posągi starych bogów w świątyni Al-Ka’b12, poświęcił ją Allachowi, jedynemu Bogu. Prorok Mahomet zmarł w roku 630 wypełniając w pełni swoją misje. Doprowadził do pokoju na Półwyspie Arabskim, gdzie większość plemion wyznawała islam. W następnych latach muzułmanie umocnili swoja potęgę. Sto lat po śmierci proroka imperiom islamskie rozciągało się od Pirenejów po Himalaje13.

1.2.Podstawowe informacje o islamie
Islam jest religią objawiona, powstałą w konkretnym historycznym momencie. Podobnie jak chrześcijaństwo jest uważane przez jego wyznawców za dopełniające i zastępujące religię żydowską, boskie
10 11

Tłumaczenie z Koranu , J. Danecki, Podstawowe wiadomości o islamie s. 8, 16 – 18. K. Armstrong, op. cit., s. 28. 12 Tamże, s. 32. 13 Tamże.

9

objawienie, które stało się udziałem Mahometa. Islam, zatem nie jest kolejną religią, jest religią w sposób zasadniczy odmienną, a niekiedy wręcz stojąca w sprzeczności z wierzeniami żydów i chrześcijan. Jednakże jest to tarze wyznaniu „ludzi księgi”, mających swojego Proroka.

1.2.1.Koran i sunna
Koran, Al-Qur'an- kuran; recytacja. Święta księga muzułmanów, zawiera nauki, które Allach objawił Mahometowi za pośrednictwem archanioła Gabriela w ciągu dwudziestu jeden lat. Stanowi zarazem jedno z największych dzieł literackich arabskiej prozy i poezji. Głównym cudem Koranu jest jego wysoki poziom literacki. Arabowie nie byli w stanie i nadal nie są w stanie napisać, chociaż jednego wersetu na takim poziomie. Allach rzucił wyzwanie do wszystkich Arabów i nie-Arabów, aby napisali książkę w sposób podobny do stylu samego Koranu, jednak nikt z nich nie potrafił. Tekst Koranu dzieli się na 114 sur, czyli rozdziałów, te z kolei dzielą się wersety (po arabsku āya). Sunna- tradycja14, zostały spisane przez rodzinę oraz bliskie otoczenie proroka Mahometa, dotyczą jego zwyczajni oraz praktyk religijnych. Życie Mahometa można podzielić na dwa główne okresy, czas medyński i mekkański. W związku z tym, że dotyczyły jego życia i postępowania sury dzielą się tak samo. Sury mekkańskich, których jest 90 zawierają głównie dogmaty wiary, natomiast sury medyńskich, których jest 24 dotyczą przypisów prawa. Sury są uporządkowane w sposób od najdłuższej do najkrótszej. Pierwsza i zarazem najkrótsza sura tzw. fatiha brzmi następująco: „W imię Boga Miłosiernego, Litościwego! Chwała Bogu, Panu światów Miłosiernemu, Litościwemu. Królowi Dnia Sądu. Oto Ciebie czcimy i Ciebie prosimy o pomoc. Prowadź nas drogą prostą, drogą tych, których obdarzyłeś

14

K. Armstrong, op. cit., s. 200.

10

dobrodziejstwami; nie zaś tych, na których jesteś zagniewany, i nie tych, którzy błądzą”15. Koran został objawiony w języku arabskim i tylko w nim jest cytowany, co wpłynęło w konsekwencji na dominację tego języka w świecie muzułmańskim16. Słowo – Koran, odnosi się wyłącznie do oryginału napisanego w języku arabskim, wszystkie inne tłumaczenia stanowią jedynie indywidualną ludzką interpretacje słów Allacha, słów, których żadna interpretacja nie jest w stanie przekazać. Dowodem na to są słowa Allacha, które rzekł w Koranie, a w polskim tłumaczeniu oznaczają: "My wysłaliśmy arabski Koran" (Surah Ta-Ha - 20:113) Sury są uzupełnieniem Koranu i stanowią jedno z czterech głównych źródeł prawa islamskiego. Współczesny islam dzieli się na dwa główne odłamy. Pierwszy z nich to sunnici – wyznawcy sunny. Stanowią oni większość muzułmańską, którzy darzą legalną. Drugim odłam stanowią szyici, szi’at Ali, czyli stronnicy Alego. Według nich władzę powinien przejąć tylko jeden z czterech raszibów- Ali Ibn Abi Talib, mężczyzna najbardziej spokrewniony z Prorokiem. Czczą określoną liczbę immanów18, będących w prostej linii potomkami Alego i jego żony Fatimy, córki Proroka. szacunkiem wszystkich czterech raszidunów17 , nakazują posłuszeństwo władcy i uznają sytuację polityczną w świecie islamu za

1.2.2.Muzułmańskie dogmaty wiary
Islam opiera się na pięciu podstawowych dogmatach wiary19,

obowiązkiem każdego muzułmanina jest przestrzeganie wszystkich pięciu

15 16

J. Bielawski, Koran, Warszawa 1986 r., s. 1-7. Więcej informacji o Koranie w J. Danecki, Podstawowe…, t. 1, op. cit., s. 54-86. 17 Rasziduni- czterej „sprawiedliwi” kalifowie, towarzysze i spadkobiercy proroka Mahometa; Abu Bakr, Umar Ibn al.-Chattab, Usman i Ali Ibn Abi Talib. K. Armstrong, op. cit., s. 204. 18 Imam - przywódca wspólnoty muzułmańskiej. 19 J. Danecki, Podstawowe…, t. 1, op. cit., s. 110.

11

dogmatów gdyż stanowią one o integralności islamu, nie można ich traktować wybiórczo.  WIARA W JEDNEGO BOGA Islam to religia monoteistyczna, dlatego też podstawowym dogmatem jest wiara w istnienie jednego Boga. Istota Boga podkreślana jest za każdym wypowiedzeniem formuły szehady, czyli muzułmańskiego wyznania wiary: „Nie ma bóstwa oprócz Boga, a Muhammad jest wysłannikiem Boga”20. Bóg muzułmański istnieje poza światem ludzkim, nie jest antropomorfizowany, nie można przypisać mu żadnych fizycznych cech, jest całkowicie transcendentny. Istnieje poza światem ludzkich zmysłów, jest, więc niepoznawalny przez człowieka i do niczego niepodobny21. W pewnym sensie jest abstrakcyjny i teoretyczny. Bóg w islamie nosi 99 najpiękniejszych imion (al.- asma al.- husna) 22, oznaczających jego transcendentne i psychologiczne cechy. Wymienianie tych imion ma charakter rytuału, służy do tego specjalny różaniec- misbah.

 WIARA W ANIOŁY I DŻINY Anioły Aniołowie są posłańcami Boga i jego sługami. Powstali ze światła, nie mają ciała, ale są istotami rozumnymi. W niebie zajmują się obroną murów przed demonami oraz chronią i obserwują ludzi, spisują ich uczynki, aby przedstawić je w dniu Sądu Ostatecznego. Angelogia muzułmańska wprowadza podział Aniołów, ze względu na pełnione przez nich funkcje23: • Anioły najbliższe Bogu, wykonujące zadania zlecone przez Boga.
20 21

www.arabia.pl J. Danecki, Podstawowe…, t. 1, op. cit., s. 111-112. 22 www.arabia.pl/content/view/259568/2/ 23 J. Danecki, Podstawowe…, t. 1, op. cit., s., s. 115-116.

12

Zalicza się do nich posłańca - Gabriela, anioła śmierci - Azraela, anioła sił przyrody - Mīkāla, Isr,·f¤la, – który będzie dął w trąbę w dniu zmartwychwstania.

Anioły sprawujące opiekę nad ludźmi. którzy spisują ich dobre i złe uczynki.

• Muzułmanie wierzą, że mają dwóch aniołów stróżów: Nakīr i Mārūt,

• Aniołowie-strażnicy, pełniące piecze nad bramami piekła, których jest dziewiętnastu i przewodzi im Malik. • Haruta i Matuta, anioły, które są przykładem pokusy i zarazem przestrzegają przed nią.

Dżiny Dogmatyka muzułmańska uznaje także wiarę w złe duchy, demony i Szatana-Iblisa. Dżiny stworzone zostały z ognia palącego- samum i w odróżnieniu od aniołów mają postać cielesną. Dzielą się na ghule, ifrity i silaty24. Niegdyś dżiny zamieszkiwały ziemię, lecz zaczęły ze sobą walczyć. Wtedy to wysłał na ziemię Iblisa by zaprowadził porządek i sprowadził dżiny do nieba. Gdy Bóg stworzył człowieka, zażądałby anioły oddamy mu pokłon. Iblis odmówił wykonania nakazu Stwórcy, czym go bardzo rozgniewał, w konsekwencji sprzeciwu Iblisa, Bóg skazał go na potępienie i wygnał z raju. Od tego czasu Iblis mści się na ludziach kusząc ich do grzechu. Jedynie w czasie ramadanu zła moc Iblisa i innych dżinów zanika.

 WIARA W ŚWIĘTE KSIĘGI

Bóg przekazał swoją drogocenną naukę przez objawienia, które później przybrały formę słowa pisanego w postaci świętych ksiąg. Zalicza się do nich: Koran, Torę, Psalmy Dawida, Ewangelie.
24

www.arabia.pl/content/view/259568/2/

13

Koran stanowi jednak ostateczną wersję objawienia Boskiego i poprawia wszystkie ich błędy. Statusu niewiernych nie mają chrześcijanie, żydzi i sabejczykowie, gdyż islam uznaje ich za ludzi księgi - ahl al-kitab.

WIARA W PROROKÓW

Bóg przekazał swoje Objawienia wybranym ludziom, czyniąc z nich rzeczników swojego przesłania i piewców monoteizmu. Życie proroków jest przedstawione według pewnego schematu. Najczęściej w wieku czterdziestu lat otrzymują oni misje głoszenia monoteizmu, nie czynili oni przy tym cudów, ale potrafili pokazać „rękę Boga” w swoich czynach. Koran mówi o 28 prorokach, z których 21 występuje także w Biblii, począwszy od Adama do Mahometa. Jednakże Koran nie opisuje losów ich wszystkich25 Dzieli się ich na dwie grupy: proroków (anbija) i wysłanników (rusul).  WIARA W DZIEŃ SĄDU OSTATECZNEGO W rozumieniu muzułmanów śmierć jest czymś pozytywnym, gdyż oznacza powrót do Boga. Koniec świata nastąpi, gdy anioł Israfil zadmie w trąbie i wówczas spadną na ziemie wszelakiego rodzaju katastrofy, wszyscy zmarli zmartwychwstaną26. Wszyscy ludzie udadzą się na sąd ostateczny przed tron Boga, gdzie każdy będzie osądzony za swoje uczynki, a jedynymi świadkami i zarazem wystawiennikami będą aniołowie i prorocy. Ci, którzy uwierzyli w nauki Proroka i stosowali się do nich przejdą przez legendarny most- sirat, rozpostartym nad piekłem.

1.2.3. Społeczeństwo islamu

25 26

J. Danecki, Podstawowe…, t. 1, op. cit., s. 120-122. Tamże, s. 124.

14

Narodzinami wspólnoty muzułmańskiej było utworzenie przez proroka Mahometa w Medynie pierwszej gminy muzułmańskiej, zwanej UMMA. Dzisiaj tym terminem określa sie muzułmanów mieszkających na całym świecie·. Podstawowa jednostka w społeczności muzułmańskiej jest rodzina, zorganizowana na wzór ‘małego społeczeństwa”. Prawa i obowiązki członków rodziny opisuje ok 1/3 prawnych przypisów w Koranie. Podążając tą myślą analogicznie, z muzułmańskiego punktu widzenia rodzina jest najmniejsza komórka społeczna. Na kulturę muzułmańską w pewnym stopniu wpływają siły zewnętrzne, jak choćby sytuacja na świecie, w poszczególnych krajach, w których społeczności muzułmańskie występują, ale ostatecznie jest sama w sobie ogromnym potencjałem. W oderwaniu od podstaw wiary i rozłożeniu na elementy mogłaby być ona niezrozumiała. Dlatego też rodzina muzułmańska powinna być rozpatrywana i analizowana na płaszczyźnie muzułmańskiego światopoglądu. Islam czyni wiarę i religię podstawą utworzone społeczeństwa zostały na oraz podstawie głównym ras, motorem pochodzenia napędzającym etnicznego i poszczególne elementy życia człowieka. Choć grupy społeczne i wspólnoty geograficznego, w islamie odnaleźć można formę organizacji wywodzącą się z wiary w Jedynego Boga właśnie. Oddanie się religii jednoczy ludzi we wspólnotę wierzących i zbliża ich do Boga. Muzułmańskie pojęcie ummy nie jest oparte na rasie, języku, położeniu geograficznym bądź też przynależności polityczno – gospodarczej. Społeczeństwo muzułmańskie oparte jest na braterstwie w wierze. Ktokolwiek wierzy w Allacha Jedynego i Jego Proroka Mahometa, wyznaje islam, jego ideologię, jest częścią tej wspólnoty, niezależnie od rasy, języka jakim czy jest pochodzenia. właśnie Pojęcie społeczeństwa ideologicznego, społeczność

muzułmańska, jest nie tylko moralnym nakazem czy nauką, posiada ono wymiar społeczny, polityczny i prawny. Tworzy nową infrastrukturę dla relacji człowiek – wiara. Daje ono początek instytucjom społecznym począwszy od rodziny, kończąc na państwie. Badacze podkreślają, iż w islamie nie można odseparować pojęć religii i etyki, zaś umysł żadnego muzułmanina nie rozróżnia takich przeciwieństw jak „religijny – świecki”, „sacrum – profanum” czy „kościół –
15

państwo”.

Egzystencja

człowieka

odznacza

się

całym

kompleksem

zachowań, do kontroli, których niezbędny jest całościowy system, stanowiący integralną syntezę religii, moralności i prawa. W prawie muzułmańskim każde działanie może być ocenione, według pięciostopniowej skali klasyfikacji uczynków, których skutki nie ograniczają się jedynie do doczesności, ale również mają wpływ na życie przyszłe. W takim ujęciu szari`at stawia przed człowiekiem cele znacznie wykraczające poza jego bezpośrednią świadomość czasu i przestrzeni, czyniąc z każdego ludzkiego postępowania akt, którego bezpośrednie konsekwencje mają wymiar prawny, religijny i moralny. Moralność muzułmanów jest oparta na naukach zawartych w Koranie i sunnie proroka, na islamu prawie, które ma charakter totalitarny, rządzący każdą czynnością człowieka należącego do społeczności muzułmańskiej. Praktyczne zasady etyki muzułmańskiej są zawarte w każdym dziale prawnym (fikh) i stosownie do nich czyny są dzielone na klasy w zależności od następujących kategorii: 1) istotne obowiązki, których wypełnianie jest wynagradzane, a zaniedbanie karane (fard, wadżib), 2) obowiązki zalecane, lecz nieistotne, których wypełnienie jest nagradzane, ale zaniedbanie nie jest karane (mandub), 3) czynności prawnie i moralnie obojętne (dża'iz, mubah), 4) czyny ganione, lecz niezakazane (makruh), 5) czyny zabronione i karalne (haram). Związek islamu z państwem i prawem jest widoczny w wielu krajach muzułmańskich, gdyż przymierze tronu z ołtarzem dokonywało się w islamie już od kolebki. Im tekst kanoniczny jest późniejszy, tym bardziej naznaczony duchem prawa, które miało regulować życie tej wspólnoty w najdrobniejszych szczegółach. To właśnie, dlatego Mahomet jednocześnie pełnił funkcję patriarchy, proroka, kapłana i władcy. Doktryna islamu nie tylko ogarnia wszelkie dziedziny życia jednostki i społeczeństwa, lecz również obejmuje je prawem koranniczym- szaria, egzekwowanym przez instytucje państwowe.

16

1.3.Pochodzenie i definicja terroryzmu.

Zjawisko terroryzmu jest powszechnie znane, wiemy, co oznacza i czym się przejawia. Niemalże każdego dnia media donoszą o kolejnych atakach ofiary terrorystycznych. Współczesny w terroryzm Egipcie, w świadomości Londynie..., to społeczeństwa to atak na World Trade Center z 11 września 2001 roku, to zamachów bombowych Madrycie, doniesienia o kolejnych eksplozjach w Izraelu, to zamachowcy – samobójcy, to porwania i egzekucje osób cywilnych. Pojęcie terroryzmu ewoluowało przez lata, zmienia się, ulega wielkiemu rozwojowi i występuje na coraz szerszej przestrzeni. Jednoznaczne zdefiniowanie pojęcia sprawia wiele trudności, gdyż terroryzm jest fenomenem złożonym. Mają z tym problem nawet znawcy zagadnienia, o czym świadczy współistnienie szeregu różnych definicji. W związku z tym konieczna jest analiza wybiórczych definicji dla potrzeb niniejszej pracy.

1.3.1.Próba zdefiniowania terroryzmu
Etymologicznie pojęcie terroryzmu pochodzi od łacińskiego słowa terrere, co w języku polskim oznacza - drżeć27. Definicje encyklopedyczne przybliżają nam pojęcie tylko częściowo, gdyż pozostaje ich wadą - archaiczność związana z historycznym pojmowaniem terroryzmu. „Oksfordzki słownik języka angielskiego” ujmuje terroryzm jako „rządy za pomocą zastraszania, sprawowane np. we Francji przez pozostającą u władzy partię podczas rewolucji 1789-94 (…). Polityka zmierzająca do stosowania terroru wobec tych, przeciwko którym jest skierowana; stosowanie metod zastraszania; fakt terroryzowania

27

F. Ryszka, Terroryzm polityczny. Wstęp do problematyki fenomenu, w: Terroryzm polityczny, pod red. J. Muszyńskiego, Warszawa 1981, s. 245.

17

lub sytuacja bycia terroryzowanym”28. Definicja ta, ma wartość jedynie informacyjną, pokazującą jak terroryzm ewoluował przez lata. Ze względu na swoja historyczność nie jest użyteczna. Jako podstawę do dalszych rozważań można uznać definicję podawaną przez „Nową encyklopedię powszechną PWN”, wg, której terroryzm to „różnie umotywowane ideologicznie planowane i zorganizowane działania pojedynczych osób lub grup, skutkujące naruszeniem istniejącego porządku prawnego, podjęte w celu wymuszenia od władz i społeczeństw określonych zachowań i świadczeń (…); działania te są realizowane z całą bezwzględnością (…) w warunkach specjalnie nadanego im rozgłosu i celowo wytworzonego w społeczeństwie lęku”29. Część badaczy jako bezwzględną determinantę terroryzmu przyjmuje przemoc lub groźbę jej użycia. K. Karolczyk w „Encyklopedii terroryzmu” wiąże terroryzm z immanentną przemocą pisząc, że „wszystkie (…) próby definiowania terroryzmu jako zjawiska politycznego, podkreślają jego związek z przemocą”30. Karolczak podaje kilka sposób budowania definicji terroryzmu powołując się na R. Schulza i jego definicję „terroryzmu politycznego” jako: „próbę użycia poza normalnych form „politycznej przemocy[...], w celu osiągnięcia określonych zamierzeń politycznych[...]. Takie działanie ma na celu wywarcie wpływu na zachowanie postawy określanej zbiorowości, zgodnie z celem grup znaczenie szersze niż bezpośrednie ofiary”31. Według A. Pawłowskiego terroryzm to „taktyka działania politycznego zaangażowanych osób, polegająca na stosowaniu spektakularnych środków fizycznych przeciwko osobistym i rzeczowym prawom drugich osób, w celu zwrócenia na siebie i swoje idee uwagi publicznej, bądź z zamiarem wywołania grozy, aby osoby trzecie poczuły się zmuszone do zachowania się odpowiadającego terrorystom”32.

28

The Oxford English Dictionary, Oxford 1971, s. 3268. Cyt.z B. Hoffman, Oblicza terroryzmu, Warszawa 1999, s. 12.
29 30

Nowa encyklopedia powszechna PWN, t. 6, Warszawa 1997, s. 370. K. Karolczak, Encyklopedia terroryzmu, Warszawa 1995, s. 9. 31 R. Schultz, Conceptualizing Political Terorism: A. Typology, Los Angeles 1978, s 8, 32 A. Pawłowski, Typologia terroryzmu politycznego, w: Terroryzm polityczny...,s. 24.

18

Dla P. Wilkinsona polityczny terroryzm to „zastraszanie przez przymus” i „systematyczne użycie morderstw i zniszczenia dla zastraszania jednostek, grup, społeczeństw lub rządów, pozwalające terrorystom na polityczne żądania”33 Oprócz przemocy B. Hoffman podaje jeszcze inne cechy uważane za dystynktywne, są to między innymi: polityczny, strach, groźba, siła i inne. Przystępując do dalszych analiz pojęcia, warto rozróżnić dwa pokrewne pojęcia: terroru i terroryzmu. Terror to przemoc stosowana przez organy państwowe wobec obywateli w celu zastraszania i podporządkowania sobie społeczeństwa. Jest to tzw. terror rządowy34. Natomiast terroryzm to pewna strategia, taktyka osiągania zamierzonych celów, gdzie przemoc łączy się z innymi sposobami działania. Stosowanie gwałtu w celu wywarcia wpływu na rząd i opinie publiczną. W „Leksykonie politologii” Antoszewski i R. Herbut podają trzy różne pojęcia. Jako pierwszy wymieniają terror jako „sposób działania państwa”35 przy wykorzystaniu „przemocy włącznie z fizyczną eliminacją przeciwnika, której celem jest szerzenie grozy czy też strachu (…)”36. Następnie definiują terroryzm międzynarodowy, który stanowią „akty terrorystyczne o wyraźnie międzynarodowych konsekwencjach, oddziaływujące na stosunki międzynarodowe i ogólną sytuację międzynarodową”37. Trzecim pojęciem jest terroryzm polityczny i jest to „metoda walki politycznej, strategia i taktyka uznająca stosowanie przemocy (np. porwania, zamachy bombowe) jako najbardziej skuteczny sposób i zarazem środek służący osiągnięciu określonych celów politycznych”38. Terroryzm międzynarodowy dotyczy grup lub osób, których

działalność skierowana jest przeciwko różnym krajom i rządom na całym świecie oraz takich, których działania przekraczają granice państwowe. „Leksykon współczesnych międzynarodowych stosunków politycznych”
33 34

P. Wilkinson, Terrorism and the liberal state, MacMillan Press, London 1979, s. 49. Tamże, s.12. 35 A. Antoszewski, R. Herbut, Leksykon politologii, Wrocław 1999, s. 598. 36 A. Antoszewski, R. Herbut, op. cit., s. 598. 37 Tamże, s. 599. 38 Tamże, s. 602.

19

wyróżnia dwa typy terroryzmu międzynarodowego. Pierwszy to działania zorganizowane w skali ponadnarodowej; drugi to działalność w danym kraju, ale służąca także przeprowadzaniu akcji terrorystycznych poza granicami kraju39. Wielość postaci terroryzmu, różnorodność motywów i subiektywizm ocen znacznie utrudniają stworzenie uniwersalnej, międzynarodowej definicji. Uwarunkowania te sprawiły, że większość aktów prawnych poszczególnych państw, zawiera wewnętrzne koncesje tego pojęcia40. W prawodawstwie amerykańskim można odnaleźć, co najmniej trzy różne definicje terroryzmu, gdzie każda określa sposób działania poszczególnej agendy rządowej i ma być dla niej po prostu użyteczna..W artykule 22 Kodeksu Stanów Zjednoczonych, terroryzm to, „zaplanowana, umotywowana politycznie przemoc, wobec celów nieuczestniczących w walce, stosowana przez subnarodowe grupy czy tajnych agentów, zwykle mająca na celu oddziaływanie na audytorium”41. Według FBI terroryzmem jest „bezprawne użycie siły lub przemocy wobec osób lub mienia, aby zastraszyć lub wywrzeć przymus na rząd, ludność cywilną albo części wyżej wymienionych, co zmierza do promocji celów politycznych lub społecznych”42. Powyższa analiza stanowi jedynie namiastkę rozważań poświęconych próbie zdefiniowania terroryzmu. Podsumowując można przyjąć definicję B. Hoffmana, gdyż jest zarazem wyczerpująca i zwięzła. Terroryzm definiuje jako świadome budzenie strachu używając do tego przemocy lub groźby w dążeniu do zamierzonego celu. Ma wywołać jak najbardziej dalekosiężne skutki psychologiczne, siejąc strach i zastraszając jak najszerszą grupę docelową (może to być grupa etniczna, narodowa, rząd czy partia)43. „Terroryzm ma tworzyć władzę tam, gdzie jej nie ma, lub

39

Cz. Mojsiewicz, Leksykon współczesnych międzynarodowych stosunków politycznych, Wrocław 2000, s.346. 40 Por. S. Pikulski, Prawne środki zwalczania terroryzmu, Olsztyn 2000, s. 11. 41 B. Hoffman, op. cit., s. 36. 42 Tamże. 43 B. Hoffman, op. cit., s. 42.

20

konsolidować tę, która jest słaba”44. Rozgłos ma służyć zdobyciu władzy i wpływów.

1.3.2.Rys historyczny
Terroryzm ma bardzo długą historię, towarzyszył ludzkości od czasów starożytnych. Wraz z rozwojem cywilizacji rozwija się terroryzm, nabiera nowego znaczenia, rozplenia się niczym choroba, znajdując nowych popleczników. Niektórzy badacze przyjmują za pierwszy przejaw terroryzmu, działalność żydowskiej sekty religijnej Sicari, znanej także jako Zeloci, która działała w latach 66-73 n.e. na terenach dzisiejszej Palestyny i Egiptu45. Działali oni w sposób skrytobójczy, mord dokonywany był przy użyciu krótkiego miecza (sica) – skąd wywodzi się ich nazwa46. Pierwszym człowiekiem, który uczynił z terroryzmu metodę walki, był prawdopodobnie Hassan Ben Sabbah, założyciel tajnego stowarzyszenia asasinów 47w Persji48. Jej członków obawiali się nie tylko uczestnicy wypraw krzyżowych, ale także sami mieszkańcy świata arabskiego. Zakon ten, wywodzący się od skrajnych ismailitów (szytiów), jako pierwszy zastosował terror, zamachy i skrytobójstwa w grze politycznej i wyścigu o władze. Według jednego z czołowych ekspertów z dziedziny terroryzmuBruce Hoffmana, słowo terroryzm zostało spopularyzowane po raz pierwszy w okresie rewolucji francuskiej, kiedy miało ono jeszcze pozytywne konotacje (z pewnością samo zjawisko terroryzmu jest dużo starsze49). Regime de la terreur lat 1793-94 był sposobem na zapanowanie porządku w okresie chaotycznych niepokojów po wydarzeniach 1789 roku. Miało to na celu konsolidacje władzy nowego rządu przez zastraszanie kontrrewolucjonistów
44 45

Tamże. M. Tomczak, op. cit., s. 7. 46 „Zelota” – nieumiarkowany zwolennik lub fanatyczny entuzjasta. 47 Termin asasyn- ang. i fr. assassin, wł. assasino-zabójca, morderca. Szerzej w R. M. Barnas, Od Asasynów do Osamy bin Ladena, Wrocław 2001, s. 31 – 39. 48 Obecnie Iran. 49 Niektórzy wiążą początki zjawiska z powstaniem w Persji stowarzyszenia asasynów i działalnością Hassana ibn Sabbaha. Członkowie jego sekty, odurzani haszyszem musieli zabijać rycerzy krzyżowych. Szerzej w J. Tomasiewicz, Wróg bez twarzy, Żołnierz Polski, 10/2001.

21

wywrotowców, którzy byli dla nowego rządu; wrogami ludu. Maksymilian Robespierre, przywódca rewolucyjny, uważał,, że cnota jest zasadniczą cechą ludowego rządu w czasie pokoju, ale w okresie rewolucji musi wiązać się z terrorem, by ostatecznie zwyciężyła demokracja. Odwoływał się przy tym do „cnoty, bez której terror jest złem; do terroru, bez którego cnota jest bezradna”, a „terror to jedynie sprawiedliwość, szybka, surowa i niezłomna, jest, więc emanacją cnoty”50. „Terroryzm”, który narodził się podczas rewolucji francuskiej pomimo tego, że znacznie różni się od dzisiejszego postrzegania tego pojęcia, to można w nim wyróżnić kilka cech łączącym go z współczesnością. Mianowicie był zorganizowany, celowy i systematyczny oraz miał na celu utworzenie nowego ładu społecznego. Fala terroru, odwróciła się w końcu przeciw jego twórcom i zarówno Robespierre jak i jego poplecznicy zostali ścięci na gilotynie. Od tego czasu terror nabrał wyraźnie pejoratywnego znaczenia, kojarząc się głównie z nadużyciami władzy, a samo słowo popularnym uczynił Edmund Burke, pisząc: „tysiące tych piekielnych psów zwanych terrorystami… swobodnie kąsających lud”51. Znacznie bliżej do współczesnych terrorystów było rosyjskim rewolucjonistom walczącym z caratem. Ruch socjalistyczny zrodzony w połowie wieku XIX propagował Walker z państwem, nie określając jednoznacznie jak zastąpić władze państwową. Anarchiści stosowali terror indywidualny, mordując potajemnie osoby związane z aparatem państwowym pośrednio bądź bezpośrednio. Ruch ten nie miał nic wspólnego z walką narodowowyzwoleńczą, lecz wynikał z utopijnych idei i absurdalnych założeń, w myśl, których po obaleniu ówczesnej „władzy miałby nastąpić ustrój sprawiedliwości społecznych. Prawdopodobnie pierwszą organizacją posługującą się przemocą w celu uzyskania przemocy politycznej była rosyjska Narodnaja Wola. Lista ofiar zamachów terrorystycznych dokonanych przez anarchistów na przełomie wieku XIX i XX jest długa, jednak do najbardziej spektakularnych akcji należy udany zamach na cara Aleksandra II 1 marca 1881 roku, który zginął od bomby rzuconej przez członka Narodnej Woli.
50

R. R. Palmer, The Age od the Democratic Revolution, vol. 2: The Struggle, Princeton 1970, s. 126. Cyt. za B. Hoffman, Oblicza terroryzmu, Warszawa 1999, s. 14. 51 Tamże.

22

W początkach XX wieku na Bałkanach działała „Czarna Ręka” (Črna Ruka)52. Organizacja ta przeprowadziła zamach na księcia Franciszka Ferdynanda 28 czerwca 1914 r., który był najważniejszy w konsekwencji dla Europy i świata. Organizacja owa była inspirowana europejskim ruchem anarchistycznym połączenie odpowiedzialnym za wiele cech zamachów. wcześniejszych Stanowiła komórek „najbardziej nieciekawych

anarchistycznych – odpowiedzialnych za liczne zabójstwa w Europie, których metody wywarły wielki wpływ na młodzież serbską za pośrednictwem pism rosyjskim anarchistów – i amerykańskiego Ku-Klux-Klanu. Istniały krwawe rytuały i przysięgi lojalności, mordowanie wahających się członków, identyfikacja za pomocą numerów, dystrybucja karabinów i bomb (…)”53. W drugiej połowie XX wieku dochodzimy do zagadnienia: terroryzm a wielka polityka. Czarne koszule Mussoliniegosiały grozę, mordowały i prawie bezkarnie torowały sobie drogę do władzy. Ówczesny rząd włoski bardziej obawiał się lewicowego ruchu rewolucyjnego niż faszystowskich awanturników. Drogą terroru ruch faszystowski doszedł do władzy i zdobył panowanie nad krajem. Podobną sytuacje obserwujemy w Niemczech, gdzie Hitler drogą terroru zdobył najwyższą władze w państwie. Wrzesień 1972r., Igrzyska Olimpijskie Monachium ukazały nowe oblicze terroryzmu. Palestyńscy komandosi z organizacji „Czarny Wrzesień ”wtargnęli do wioski olimpijskiej do siedziby reprezentacji Izraela i zabili dwóch sportowców, a innych wzięli jako zakładników. W wyniku starcia z policją zginęło wprawdzie pięciu terrorystów, ale wraz z nimi poniosło śmierć dziewięciu sportowców izraelskich. We Włoszech w 1978r. Czerwone Brygady porwały i zamordowały premiera Aldo Moro, a w 1980r. Dokonały zamachu bombowego na dworcu w Bolonii, w wyniku, którego zginęło 85 osób.

52 53

N. Davies, Europa, Kraków 1999, s. 331-332. L. Lafore, The Long Fuse: An Interpretation of the Origins of World War I, London 1966, s. 180. Cyt. za B. Hoffman, op. cit., s. 20.

23

W ważne wydarzenia obfitował szczególnie rok 1979, kiedy to ajatollah Ruhollah Chomeini odsunął od władzy szacha Mohammeda Rezę Pahlawiego, bliskiego sojusznika Stanów Zjednoczonych, a zarazem władcę, który przedkładał świeckie obyczaje nad islam. Po raz pierwszy islamscy fundamentaliści objęli rządy w kraju muzułmańskim ustanawiając państwo islamskie. Drugim czynnikiem istotnym dla konsolidacji świata arabskiego była wojna w Afganistanie. W 1979 roku wojska radzieckie wkroczyły do Afganistanu. Sowieci zabili urzędującego prezydenta, ustanawiając własny rząd. Państwa islamskie były zbyt słabe, by udzielić pomocy, ale do kraju przeniknęło ponad 25 tys. bojowników muzułmańskich z 35 państw. Sprawą finansowania afgańskich rebeliantów zajęły się Stany Zjednoczone. W wojnie uczestniczył m. in. Osama ben Laden, któremu przypisuje się pomysł uzyskania dla bojowników od Amerykanów wyrzutni pocisków Stinger54. Po zakończeniu zimnej wojny głównym celem działań terrorystycznych pozostał Izrael. Powstały organizacje takie jak Hamas czy Islamski Dżihad, a na terenach okupowanych przez Izrael w Libanie działały bojówki Hezbollahu. Trudno policzyć zamachy terrorystów palestyńskich skierowanych przeciwko ludności żydowskiej. Bywają okresy, kiedy codziennie giną niewinni ludzie, giną też zamachowcy- samobójcy. 11 września 2001 roku atak terrorystyczny na World Trade Center i Pentagon, symbole potęgi Stanów Zjednoczony wstrząsnął światem. Ataku dokonała afgańska organizacja terrorystyczna Osamy bin Ladena, al-Qaida. W wyniku zamachu zginęło od 5 do 7 tysięcy ludzi. Był to największy atak terrorystyczny w historii. „Atak na Ameryke” został potraktowany jako wypowiedzenie wojny i stał się pretekstem do kampanii antyterrorystycznej na nieznaną dotąd skale z wykorzystaniem arsenału broni konwencjonalnej oraz precyzyjnie zaplanowanej strategii propagandowej. Warto wspomnieć także o nieprawdopodobnych reakcjach niektórych społeczeństw bezpośrednio na wiadomość o tragedii USA. W wielu krajach
54

B. Hoffman, op. cit., s. 67.

24

islamskich ludzie wylegli na ulice i wiwatowali na cześć zamachowców, cieszyli się z ataku na Ameryke. Można w tym zachowaniu dostrzec, jak ogromną nienawiścią darzy Amerykanów społeczność muzułmańska. Sulaiman Abu Ghaith, oficjalny rzecznik Al.- Qaidy w wywiadzie udzielonym dla Al-Dżaziry55 powiedział: „(…) Nie wyrównaliśmy z nimi rachunków. Mamy prawo zabić 4 mln Amerykanów, w tym 2 mln dzieci, dwukrotnie więcej wypędzić z domów oraz zranić i okaleczyć i okaleczyć setki tysięcy. Ponadto naszym prawem jest walczyć z nimi bronią chemiczną i biologiczną, aby odczuli identyczne śmiertelne dolegliwości, jakie były udziałem muzułmanów, zaatakowanych (amerykańską) bronią chemiczną i biologiczną. Ameryka rozumie jedynie język siły. Jest to jedyny sposób, aby ją powstrzymać i spowodować, by wzięła ręce precz od muzułmanów i ich spraw. Ameryka nie zna języka dialogu! Albo języka pokojowego współistnienia! Amerykę trzyma na dystans jedynie krew.(…)” 56. Po tym wystąpieniu odebrano mu obywatelstwo Kuwejtu. Jego przesłanie zostało umieszczone na oficjalnej stronie Al.-Qaidy.57

1.3.3.Specyfika i rodzaje terroryzmu.
Z przyjętej definicji terroryzmu wynika, że terroryzm służy m.in. zdobyciu władzy i wpływów. Istotna pozostaje jednak dokładniejsza analiza motywacji, jaką kierują się organizacje terrorystyczne. K. Jałoszyński w książce „Zagrożenia terroryzmem w wybranych krajach Europy Zachodniej oraz Stanach Zjednoczonych”, proponuje

55

Al.-Dżazira; arabska stacja telewizyjna, stacjonująca w Katrze. Ogłasza się stacją politycznie niezależną, porusza wiele kontrowersyjnych tematów w swoich reportażach, stacja posiada wyłączność na emitowanie przekazów Al.-Qaidy, szerzej na http://pl.wikipedia.org/wiki/Al-D %C5%BCazira. 56 P. L. Williams, Al.-Kaida, Poznań 2007., s. 31. 57 Tamże, s. 29.

25

następującą

klasyfikację

organizacji

terrorystycznych.

to

grupy:

separatystyczne, nacjonalistyczne, ideologiczne, rasistowskie, religijne. W Encyklopedii Terroryzmu58 oprócz wyżej wymienionej klasyfikacji, zostają przedstawione jeszcze inne kryteria takie jak: rewolucjonizm, ekstremizm prawicowy, grupy walczące o konkretną sprawę. Dodatkowo podkreśla także, różnice w specyfice terroryzmu:

- państwowego i niepaństwowego; terroryzm państwowy – stosowanie
metod terroru przez rząd przeciwko własnym obywatelom, druga formą jest terroryzm kierowany przez państwo – rząd kontroluje grupy terrorystyczne operujące w innym państwie, ostatni to terroryzm wspierany przez państwo i wtedy to, rząd dostarcza środki finansowania.

- wewnętrznego i międzynarodowego, charakter wewnętrzny mają
grupy terrorystyczne, których celem jest wywarcie wpływu na politykę w granicach własnego państwa. Z reguły jednaj terroryzm ma charakter międzynarodowy.

- miejskiego i wiejskiego, kluczowym aspektem jest różny charakter
wsi i miasta. Miejscy terroryści muszą działać szybko i potajemnie. Na wsi terroryści mogą otwarcie przejąć kontrole. Oczywiście podłoże działalności poszczególnych grup

terrorystycznych rzadko jest jednorodne i zwykle wymyka się z powyższej klasyfikacji. W danym regionie nacjonalizm miesza się często z tendencjami separatystycznymi. Kategoryzacja według celów pozwala na rozróżnienie między terrorem wspieranym lub stosowanym przez państwo i terrorem skierowanym przeciwko państwu. Podział terroryzmu według celów ułatwia zdefiniowanie reżimów terroryzujących własne społeczeństwo. Ideologia jako narzędzie analizy, jest jednym z podstawowych kryteriów podziału organizacji terrorystycznych. Ideologia może mieć charakter polityczny np. marksizm – leninizm, lub religijny np. islamski
58

Dom Wydawniczy Bellona, Encyklopedia Terroryzmu, pod red., B. Zasiecznej, Warszawa 2004.

26

fundamentalizm. Religijne dogmaty są w wysokim stopniu nasycone polityką. Poza powszechnie znanymi przypadkami, jak islamski Dżihad, można wymienić także katolickich nacjonalistów w Irlandii, którzy dokonali rozłamu, tworząc Tymczasową irlandzką Armie Republikańską59. Z punktu widzenia ideologii najbardziej ekstremalną formę przyjmuje terroryzm na Bliskim Wschodzie. W arabskim nacjonalizmie zawsze współistniały dwie gałęzie. Jedna stanowili arabscy świeccy nacjonaliści, a drugą – nacjonaliści religijni. Pomimo pewnych różnic czynnikiem wspólnym tych dwóch grup jest sprzeciw wobec obecności wpływów zachodnich na Bliskim Wschodzie. Nacjonalizm z punktu widzenia historycznego jest zjawiskiem stosunkowo młodym. Religia, ekonomia, język, przynależność etniczna i geografia, to czynniki, które tworzą narodową tożsamość. Kiedy ludzie dochodzą do wniosku, że władze w ich państwie sprawuje przedstawiciel innego narodu, dążą do samostanowienia, a w osiągnięciu celu sięgają często do wszelkich środków, łącznie z terroryzmem60. Chcąc mieć jakąkolwiek nadzieje na sukces, terroryści muszą zdobyć poparcie większości narodu, którego zamierzają reprezentować. Rezultatem wojen o niepodległość może być ponowne sięgnięcie po terroryzm przez inną grupę terrorystyczną. Na Bliskim Wschodzie akty terroru często mają źródło nacjonalistyczne. Motywy terrorystów religijnych są odmienne. Przemoc jest świętym obowiązkiem, wykonywanym w związku ze specyficznymi przekonaniami religijnymi. Terroryści religijni pragną dobra tylko dla wyznawców własnej religii. Wbrew powszechnemu przekonaniu, terroryzm motywowany religijnie nie ogranicza się do grup islamskich. Miedzy innymi w Izraelu, fanatyczna grupa Lifta skupiająca fanatyków żydowskich61. Obecnie zjawisko terroryzmu stało się bardzo szerokim tematem. Można powiedzieć, że urosło do rangi problemu ogólnoświatowego. Terroryzm został częścią codziennego życia. Niektórzy terroryści poświęcają się jednej sprawie innych natomiast motywują skrajne poglądy lub fanatyzm
59 60

Dom Wydawniczy Bellona, Encyklopedia Terroryzmu, s. 190. Tamże, s. 195. 61 M. Borucki, Terroryzm, zło naszych czasów, Warszawa 2002, s. 7-24.

27

religijny. Terroryzm jest również zjawiskiem przekraczającym granice; ma to miejsce to miejsce w przypadku ugrupowań dokonujących zamachów poza granicami własnego państwa. Niektórych terrorystów popierają władze państwowe, udzielają im wsparcia finansowego oraz politycznego. Istnieje także duża liczba grup, które działają samodzielnie, co więcej niejednokrotnie walczą one z władzą państwową. Terroryzm przyjmuje różne formy organizacyjne zależnie od tego, czy bazy terrorystów znajdują się w miastach, czy na wsi, ponieważ działalność grup terrorystycznych wpływa na mieszkańców miast i terenów wiejskich w różny sposób. Współcześni terroryści dysponują bogatym arsenałem nowoczesnego uzbrojenia. Radykalni rewolucjoniści muzułmańscy dali początek

fundamentalistycznym grupą terrorystycznym, którzy odwołują się do islamu. Współcześni teoretycy muzułmańscy usprawiedliwiają stosowanie terroru, jako usankcjonowaną przez Allacha odpowiedź na zło panujące na świecie.

Rozdział II Fundamentalizm islamski

Degradacja religii do rangi pozbawionej znaczących konsekwencji aktywności prowadzonej w czasie wolnym, a więc niemal rozrywki, stanowi nowoczesny fenomen zachodniego świata. Religia zwykle miała ogromne znaczenie, a w większości regionów kuli ziemskiej nadal nie została go pozbawiona. Nie zrozumiemy islamskich fundamentalistów jeśli nie
28

rozpocznę od przypomnienia, że muzułmanie niegdyś władali ogromnymi połaciami globu, a ich panowanie opierało się przede wszystkim na potędze wojskowej. Południowa Hiszpania w VIII wieku była terenami islamskimi w wyniku podboju przez muzułmanów z północnej Afryki. W X wieku stała się krajem chrześcijańskim wskutek wyparcia muzułmanów przez chrześcijan z północnej Europy. Ujmując to bardziej bezpośrednio, można powiedzieć, że zmiany w rozmieszczeniu i popularności światowych religii niewiele zawdzięczają nowoczesnej koncepcji nawracania jednostek, a dużo więcej samej władzy. Kolejnym aspektem jest fakt, broni jądrowej. Przypomina on o znaczeniu przemocy jako sposobu na skupienie na sobie uwagi. Mieszkańcy Zachodu obdarzyli zainteresowaniem muzułmańskich fundamentalistów, gdy ci zaczęli brać zakładników i wysadzać ludzi w powietrza islamscy bojownicy zagrozili zachodnim interesom, szczególnie w zakresie handlu ropa naftową. Bomba budowana przez Pakistan przypomina o innych globalnych siłach umacniających się dzięki broni. Nakaz „świętej wojny”62 nazwano w Koranie „dżihad”. Ma on na celu obronę prawdy, a nie partykularnych interesów politycznych. W tak rozumianym znaczeniu pojęcie „ wielkiego dżihadu” stało się jednym z obowiązków muzułmańskiej społeczności. Od czasów proroka, Mahometa arabską nazwę świętej wojny „dżihad” wykorzystywano również do określania różnego rodzaju działań duchowych czy pokojowych prób szerzenia norm moralnych i religijnych 63. Walką wewnętrzną określa się mianem „małego dżihadu”, są to zmagania człowieka, z samym sobą ze swoimi słabościami i niedoskonałościami, jest to walka, która według Koranu trwa przez całe życie. Walka ta ma za cel pokonanie pokus doczesnych lub przejęcie odpowiedzialności za społeczność muzułmańską.64 W ostatnich dwóch dekadach XX w. można spotkać się w środkach masowego przekazu z kreowaniem wizerunku islamu, jako religii archaicznej, obcej etnicznie, nastawionej negatywnie do postępu i świata zachodniego.
62

Wojna jest ostatecznym środkiem, stosowanym tylko w nadzwyczajnych okolicznościach, kiedy zawiodły wszystkie inne sposoby, szerzej w: H. Abdalati, Spojrzenie w islam, Warszawa 2002, s. 181. 63 Słowo „dżihad” oznacza „zmagać się” lub „starać się” i oprócz znaczenia działań wojennych, które jest drugorzędne i nazywane „dżihadem mniejszym” przede wszystkim oznacza indywidualne zmagania każdego człowieka, muzułmanina, który prowadzi indywidualny „wielki dżihad”, szerzej w: P. L. Williams, Al – Kaida, bractwo terroru, Warszawa 2002, s. 145. 64 Tamże, s. 145.

29

Obraz ten utrwalany w świadomości społeczeństw wysoko rozwiniętych, przedstawia przeważnie przywódców religijnych lub politycznych świata muzułmańskiego, jako przepełnionych nienawiścią i ignorancją, często tym samym wypaczając założenia Koranu. Religia w takich wypadkach staje się narzędziem doraźnej polityki, a „Bóg staje się zakładnikiem ludzkiej ambicji”. Sytuacja ta pogłębia poczucie niezrozumienia i wprowadza atmosferę nieufności, utrudniając konstruktywny dialog pomiędzy zainteresowanymi społeczeństwami.

2.1.Próba zdefiniowania fundamentalizmu.

Samo pojecie pojawiło sie w Stanach Zjednoczonych w latach 20. wraz z opublikowaniem szeregu pamfletów pod wspólnym tytułem The Fundamentals of The Faith (Podstawy wiary).Ówcześni konserwatywni ewangelicy zawarli w nich to, co uznawali za sedno protestanckiej prawdy, dając wyraz swojemu sprzeciwowi wobec liberalnemu i postępowemu duchowi czasu. Termin ten, zatem określał początkowo świadomie antymodernistyczne nastawione skrzydło protestantyzmu. Juz od początku był również używany w odniesieniu do szczególnego traktowania sposobu, w jaki może skończy sie świat. W kontekście amerykańskim mianem fundamentalisty określany był premillenarysta65 ze zdolnością do przewidywania apokalipsy. Fundamentaliści podkreślali grzeszności i niepewności ludzkiej kondycji, oskarżając ludzi postępu o to, o to, że uzurpują sobie boską władzę. Pomimo, że jest to spór charakterystyczny dla protestantyzmu, w obrębie większości tradycji z religijnych istnieją istnieje podobne rodzaju napięcie na nurty pomiędzy i tendencje optymistycznymi W większości a pesymistycznymi nich poglądami współczesność.

pewnego

65

Premillenarystami nazywa się część chrześcijan wierzących ,że Sąd Ostateczny oddzieli zbawionych od potępionych jeszcze zanim nadejdzie obiecane tysiącletnie panowanie sprawiedliwych. Natomiast mianem postmillenarystów określa się tych, którzy uważają że Sąd nastąpi po okresie milenium.

30

millenarystyczne66. Silny nurt millenarystyczny istnieje w korzeniach islamu w odłamie szyitów, którzy oczekują rychłego nadejścia mahdiego, tzw. Ukrytego dwunastego imama. Silna mesjańska tendencja obecna jest także w sekcie lubawiczerów w obrębie chasydyzmu. Powszechnie w takiej sytuacji, następuje wycofanie się ze świata w celu pielęgnowania i doskonalenia swojej osobistej pobożności67.Istnieje jednak przeciwny pogląd to tego w niektórych tradycjach religijnych. Odnajdujemy w nich przekonanie, że można przyspieszyć nadejście upragnionego „końca”, podejmując pewne działania rewolucyjne, wywrotowe. Powyższe sięgnięcie do przeszłości pozwala na wyodrębnienie fundamentalizmu w kontekście historycznym.. Na przestrzeni lat zasięg jego użycia zwiększył się i objął najbardziej konserwatywne manifestacje pewnych bloków religijnych. Pod koniec XX wieku , gdy irańska rewolucja prześcignęła chrześcijańskie odłamy i stała się wzorem fundamentalizmu, termin tez używany był dla oznaczenia wszelkich grup , które swą religie traktowały bardzo poważnie. Szczególnie używane przez liberałów wywodzących się z tej samej tradycji religijnej określenie- fundamentalizm, stało się obelgą, sugerująca niedojrzałości intelektualną tych, którzy prezentowali poglądy o charakterze bardziej konserwatywnym. Natomiast Wg „Nowej encyklopedii powszechnej PWN”

fundamentalizm to „ogólna nazwa ruchów religijnych uznających nadrzędną wartość tradycji religijnych i niechęć do wszelkich zmian odczuwanych jako naruszenie tożsamości wyznaniowej (…) nastawiony negatywnie do tendencji modernistycznych (…) w islamie w XX wieku (zwany także islamizmem i integryzmem islamskim) określa się tradycjonalizm muzułmański, który przeciwstawia się tendencjom reformatorskim w islamie; głównym dążeniem muzułmańskich ruchów fundamentalistycznych (…) jest oparcie państwa na prawie islamu”68.

66

Tendencje millenarystyczne- przekonanie, że istniejemy u kresu czasu oraz, że mesjasz lub ktoś podobny wkrótce powróci na świat i położy kres wszystkiemu. 67 S. Bruce, op. cit., str. 20 68 Nowa encyklopedia powszechna PWN, t. 7, op. cit., s. 451.

31

Wśród badaczy zjawiska występuje tendencja do spłycania pojęcia fundamentalizmu poprzez próbę wyeksponowania wiodącej cechy badanego zjawiska. Tego rodzaju definicje przytacza A. Mrozek-Dumanowska w „Poszukiwaniach prawdziwej wiary”. Przykładem może być twierdzenie M. Marty i A. Appleby, że „główną cechą ruchów fundamentalistycznych o zasięgu międzykulturowym jest reakcja obronna spowodowana poczuciem zagrożenia własnej tożsamości kulturowej”69. Można więc powiedzieć, że fundamentalizm stanowi niejako powrót do źródeł własnej kultury i jest zarazem reakcją obronną własnej tożsamości. W tym przypadku łączy się to z powrotem do korzeni w postaci Biblii, Koranu, Tory i Wed. Z kolei J. D. Hunter uważa, że „wszystkie odłamy fundamentalizmu religijnego są przekonane o tym, że historia rozwija się w złym kierunku, lub że pozostaje ona niespełniona”70. Aktualnie istniejący system wartości jest negowany przez wszystkie ruchy, fundamentalistyczne, które dążą do jego zmiany. W kontekście jednej cechy ujmuje fundamentalizm Ch. Mouffe, który zakłada, że jest to kompleks gry językowej stanowiącej „powiązania specyficznych cech i reguł danego języka z aktualną sytuacją politycznospołeczną danej grupy językowej”71. W przypadku fundamentalizmu istnieje tendencja do wprowadzania pojęć kluczowych dla własnej tradycji i wykorzystania ich do odmiennej konfiguracji gry językowej. Celem jest zmiana systemu wartości. Niektórzy badacze twierdzili jednak, że żadna angielska nazwa nie jest w stanie oddać pewnego pragnienia odzyskania utraconego czasu zgodnie i wspólnie wyznawanej wiary, że zamiast tego powinniśmy używać wywodzącego się z języka francuskiego terminu integryzm. Wątek ten w kontekście islamu porusza J. Danecki w „Podstawowych wiadomościach o islamie”. Według Daneckiego jedynie w języku francuskim istnieją terminy istniejące obok samego pojęcia fundamentalizmu. Są to
69 70

M. E. Marty, R. S. Appleby, Fundamentalism Observed, Chicago-Londyn 1991, VII-IX., s. 13. J. D. Hunter, Fundamentalism: An Introduction to a General Theory, Jewish Fundamentalism in Comparative Perspective. Religion, Ideology and the Crisis of Modernity, New York University 1993, s. 31. 71 Ch. Mouffe, Radical Democracy: Modern or Postmodern, Universal Abandon: The Politics of Postmodernism, University of Minnessota Press, 1988, s. 176.

32

„integryzm”, który oznacza wszechobejmujący charakter jakiejś ideologii lub religii. Odnosząc to islamu, oznacza to, że próbuje on pełnić w dzisiejszym świecie taką samą funkcję, jaką przypisywano mu w dziejach klasycznych. Obok „integryzmu” funkcjonuje też pojęcie „islamizmu”, oznaczające także wszechobejmujący, by nie powiedzieć „totalitarny”, charakter islamu. Jest to, więc rozwiązywanie wszystkich problemów społecznych za pomocą religii, nie zmieniając przy tym dogmatów wiary. Niemiecka arabistka, G. Kramer twierdzi, że pojęcia integryzmu i fundamentalizmu należy rozważać na różnych płaszczyznach, przy czy to pierwsze oznacza wszechogarniający charakter islamu i integrowanie przy tym wszystkich aspektów życia wyznawców tej religii. Fundamentalizm jest zaś procesem historycznym i odwoływaniem się do przeszłości72. Pomimo tego, że fundamentalizm jest obecnie terminem obiegowym stosowanym wobec wszelkich ruchów w obrębie religii monoteistycznych to jednak w europejskich lub amerykańskich mediach odnosi się do ruchów odnowy islamu lub częściej do ich najbardziej radykalnych odłamów. Nie dostrzega się, że fundamentalizm w uproszczeniu jest pojęciem odnoszącym się do wszystkich religii i zwykle odwołuje się do Świętej Księgi (którejkolwiek z religii), jako jedynego i nieomylnego źródła prawdy73.

2.2.Fundamentalizm religijny- Islam

„Islam ustanowił porządek sprawiedliwości, ustalając to, co słuszne i niesłuszne, to, co jest dobre i moralnie piękne i co złe i moralnie brzydkie. W muzułmańskiej teorii prawa – jedynie Bóg, źródło wszelkiej wiedzy, władzy i sprawiedliwości, posiada znajomość prawa doskonałego”74. Islamiści uważają, iż uniwersalny kodeks postępowania zawarty w naukach islamu obejmuje wszystkie dziedziny życia, w tym także polityczne i reguluje prawo. Prawo islamskie tzw. szaria. Obejmuje i reguluje wszystkie czynności
72 73

J. Danecki, Podstawowe…, t. 2, op. cit., s. 125-126. A. Mrozek-Dumanowska, Między ascetyzmem a reformacją, Warszawa 1994, s. 67. 74 J. Kellera, Islam, w: Zarys dziejów religii, pod red. J. Kellera, Warszawa 1986r, .s. 770.

33

człowieka

należącego choćby przez

do

społeczności

muzułmańskiej. jest niejako Islam

Każdy jako

czyn religia

muzułmanina, i sklasyfikowany

najdrobniejszy jurystów

przewidziany

muzułmańskich.

uniwersalna skierowana w przekonaniu jego wyznawców do całej ludzkości dążył do likwidacji dawnych podziałów społecznych i etnicznych75. Celem proroka było możliwie jak najszersze rozprzestrzenienie nowej religii, która miała stać się ostatecznym, najdoskonalszym przekazem monoteistycznego Boga. Następcy Mahometa z determinacją kontynuowali dzieło niosąc „słowo” stwórcy, tym bardziej, iż tendencje do ekspansji i podboju plemiona Beduinów przejawiały od najdawniejszych czasów. Jednym z kluczowych haseł myśli muzułmańskiej, które ukształtowały fundamentalizm był panislamizm76. Wspólnym mianownikiem dla rosnących w siłę ruchów fundamentalnych w islamie, niezależnie od nurtu, jaki reprezentują są: uznanie Koranu, duma z własnej przeszłości, upolitycznienie religii i antyeuropejskość, tj. nastawienie przeciwko cywilizacji Zachodu77.

2.2.1.Geneza fundamentalizmu islamskiego

Punktem wyjściowym dla tradycyjnych muzułmanów jest podział świata na dwa obszary; strefę panowania islamu i resztę świata, postrzeganego jako – teren wojny. Obowiązkiem każdego muzułmanina było poszerzanie strefy islamistów, kosztem reszty świata. Miało to pewien sens miedzy IX a XII wiekiem, kiedy to islam przechodził dynamiczny rozwój, a jego zasięg był tak wielki, że niewielu muzułmanów miało jakiś bliższy kontakt ze światem nie islamskim. Pomimo tego, już wtedy rozpoczęto
75

Wyraźnie wskazują na ten fakt wersety: „Stworzyliśmy was jako rody i ludy, abyście uznali, że najgodniejszym wobec Boga jest ten wśród was, który jest najpobożniejszym” (59:3), szerzej w: Święty Koran, Warszawa 1996, s. 1201. 76 Panislamizm (z greckiego pan = 'wszystko' + 'islam') - doktryna religijno-polityczna głosząca potrzebę zjednoczenia wszystkich wyznawców islamu i wyzwolenia się spod wpływów europejskich. Koncepcja ta powstała na Bliskim Wschodzie w XIX w. Należy nadmienić, iż począwszy od XVIII w. pojawiły się ośrodki w świecie muzułmańskim, które nawoływały do moralnego odrodzenia przez powrót do Koranu i tradycji proroka., szerzej w: J. Danecki, Arabowie, Warszawa 2001, s. 379. 77 J. Karczmarek, Problemy współczesnego świata. Terroryzm i konflikty zbrojne a fundamentalizm islamski, Wrocław 1999, s. 65.

34

dyskusje na temat „czystości” religijnej islamu. Razem z rozwojem muzułmańskiej filozofii i mistyki, a także nowymi problemami, z którymi musiało poradzić sobie rozwijające się społeczeństwo. W dyskusji tej największą rolę odegrała kształtująca się wówczas szkoła hanbalicka, której twórcą był Ahmad Ibn Hanbal78. Uczony ten opowiadał się ze dosłowną interpretacją tekstu Koranu i tradycji, odrzucał wszelkie posługiwanie się rozumowym dialektyzmem, a uzasadnianie świętych tekstów uważał za profanację. Jego zwolennik, działający w X wieku Al-Barbahari, starał się narzucić „poszanowanie moralności publicznej”: napadał na sprzedawców wina, rozbijał instrumenty muzyczne, zarzucał złe prowadzenie kobietom, prześladował uczonych szkoły szafi’ickiej79, których obarczał winą za stosowania w swym rytuale zwyczajów właściwych szyizmowi. Działalność Al-Barbahariego zyskała popularność wśród biedniejszej ludności miast i wsi, a jej rezultatem były nie tylko liczne demonstracje, ale i akty przemocy. Działalność oraz gwałty hanbalitów tak się nasiliły, że kalif Ar-Radi w 935r. wydął oświadczenie, w którym potępił ich doktrynę80. W 1071 r. hanbalizm został uznany przez kalifa Al-Kadira za oficjalną szkołę prawną. Jednak pomimo umocnienia się jej w Damaszku w epoce Ajjubidów (1171-1250) oraz popularności jej kaznodziejów (m.in. Ibn al-Dżauziego) w ostatecznej

78

Jedna z czterech głównych szkół prawnych islamu (to właśnie na nią najczęściej powołują się współcześni fundamentaliści islamscy). Hanbalici są najbardziej konserwatywną szkołą prawna islamu sunnickiego, która rozwinęła się z zasad nauczanych przez Ibn Hanbala. Poglądy Ibn Hanbala zostały usystematyzowane przez jego uczniów, m. in. Abu Bakra al-Challala (zmarłego w 855 r.) i w X w. przez Al-Barbahariego (zmarłego w 941 r.). Szkoła hanbalicka rozwinęła się jako ortodoksyjna reakcja na spekulatywną teologię i sufizm. Ibn Hanbal dyskutował z mutazylitami, odrzucając ich twierdzenie, że Koran został stworzony w czasie, a nie objawiony, szerzej w: J. Danielecki, Arabowie op. cit., s. 293. 79 Szafi'ici, zwolennicy szkoły (mazhab) prawa muzułmańskiego, którą założył Asz - Szafi'i. Do najważniejszych przedstawicieli szkoły należał Al - Mawardi. Szkoła szafi’icka słynie z umiarkowania, reprezentuje stanowisko pośrednie między tradycjonalizmem i racjonalizmem. szerzej w: Tamże, s. 293. 80 „Atakujecie najlepszych ze wspólnoty; oskarżacie o bezbożność i zboczenie z drogi cnoty zwolenników Muhammada; zachęcacie do przyjmowania w religii jawnych i przewrotnych doktryn nieznanych Koranowi...”, szerzej w: J. D. Sourdel, Cywilizacja islamu, Warszawa 1980, s. 178.

35

ewolucji sunnizmu zwyciężyła bardziej racjonalna szkoła aszarycka81, próbująca pogodzić sprawy rozumu i wiary. Napięcie między zwolennikami tych dwóch szkół utrzymywało się jednak przez wieki, a walka między nimi brutalna82. Lista obfitująca w tego typu wydarzenia jest niezwykle długa, ale, co warto podkreślić, nie jest to zjawisko charakterystyczne jedynie dla islamu. W XIII wieku pojawił się poważny problem, związany z reakcją na obcych. Byli nimi przybyli z Azji Centralnej Mongołowie. Wówczas w obliczu zagrożenia, przywódcy religijni chętnie sięgali po nauki Ibn Tajmijja 83; nieposłusznym i niewierny - to wróg Allacha i jego proroka. Wróg Boga zasługuje na karę, a karą jest dżihad, czyli walka84. Przy użyciu takiej ideologii uzasadniali moralną konieczność „dżihadu”85. Od XVI wieku potęga zachodu rosła, Europa zaczęła się gwałtownie rozwijać ekonomicznie jak i naukowo, pojawiły się nowe teorie polityczne. W raz z upływem czasu dysproporcje w poziome technicznym i naukowym cywilizacji pogłębiały się. Od końca XVIII wieku ingerencja Zachodu nie tylko w politykę, lecz w różne sfery życia mieszkańców państw określanych mianem muzułmańskich, zaczęła być coraz bardziej wyraźna.

81

Imamici, dwunastowcy, isna aszarijja, najliczniejszy odłam szyitów, który wyodrębnił się w IX w.; i. przyjęli zasadę imamizmu, uznają dziedziczną linię 12 imamów (rozpoczyna ją kalif Ali Ibn Abi Talib, a kończy Muhammad al-Mahdi, który miał zniknąć ok. 874), w przeciwieństwie do isma'ilitów i zajdytów (uznających linię 7 i 4-5 imamów). W 1502 doktrynę imamicką ogłoszono w Persji religią państwową, szerzej w: J. Danielecki, Arabowie op. cit., ,s. 286. 82 Po jednym z kazań Ibn al-Kuszajriego (aszarjjia) hanbalici zorganizowali demonstrację. W dpowiedzi aszaryccy studenci napadli na skupiska hanbalickie. To z kolei sprowokowało hanbalitów - w akcie odwetu ukamienowali kaznodzieję przeciwników, szerzej w: Islam a terroryzm, pod red. A. Parzymies, Warszawa 2003, s. 45 i n. 83 Ibn Tąjmijja (1263-1328 Jeden z teologów, dla których powrót do przeszłości stanowił wartość podstawową, hanbalicki teolog i prawnik . To właśnie on odegrał ważną rolę w kształtowaniu się muzułmańskiego fundamentalizmu. Na jego dziełach i fatwie (opinii rozstrzygającej w sprawach wiary) opierały się muzułmańskie nurty tradycjonalistów i z jego ideologii czerpały powstałe kilka wieków później ugrupowania fundamentalistyczne, szczególnie wahabici i Bractwo Muzułmańskie. Ibn Tąjmijja opowiadał się za koniecznością walki o islam, stał się głównym ideologiem „świętej wojny" 84 E. Wnuk – Lisowska, Fundamentalizm i dżihad op. cit., s.112-113. 85 W XIII wieku, znacznych podbojów dokonywali Mongołowie. Choć prowadziły one do podporządkowania znaczących obszarów, to jednak nie zmieniły wiele w istniejących kulturach. Mongolscy władcy wtapiali się w lokalne tradycje podbitych ludów i stawiali się Chińczykami, Turkami i Irańczykami, szerzej w J. Danielecki, Arabowie op. cit, s. 127 i n.

36

W XIX wieku nastąpiło drastyczne pogorszenie sytuacji, gdy władcy znajdującego się już w stanie rozkładu imperium osmańskiego stali po stronie niemieckiej, a wiek gospodarczego upadku zwieńczyła klęska militarna.

2.2.2.Fundamentalizm islamski jako zjawisko

J. Danecki źródeł fundamentalizmu islamskiego upatruje w XIXwiecznych nurtach modernistycznych, tzw. salafiyy86i i poglądach Muhammada Rasida Ridy87. Dla współczesnych fundamentalistów islamskich religia muzułmańska w obecnej formie jest nie do przyjęcia, należy, więc wrócić do źródeł, likwidując przy tym myśl lub reformy „narosłe” w ciągu wieków. Cechą charakterystyczną dla fundamentalizmu islamskiego jest jego organizowanie się. Już w latach dwudziestych minionego wieku, zaczęły powstawać pierwsze ugrupowania islamskie mające charakter partii politycznych. Pierwsze było Stowarzyszenie Braci Muzułmanów88 założone przez Egipcjanina Hasana al-Banna. Głosili oni potrzebę powrotu do pierwotnych nauk Koranu i sunny, podkreślając przy tym potrzebę całkowitego opanowania wszystkich sfer życia przez islam. Panislamizm przejawiał się w dążeniu do „przywrócenia społeczności muzułmańskiej należnego jej miejsca w świecie (…)”89. Po II wojnie światowej Bracia zyskiwali poparcie w coraz szerszych kręgach społecznych jako odpowiedź na coraz większą dominację kulturową Zachodu. Organizacja jest obecnie nielegalna w większości krajów muzułmańskich, a jej ekstremistyczne odłamy są odpowiedzialne za wiele zamachów terrorystycznych.

86 87

Salafiyya - oddanie szacunku ideom przodków. Muhammad Rasida Rida (1865-1935). Przedstawiciel fundamentalizmu z nurtu salafiyy. Rida dążył do oczyszczenia religii z wszelkich „nowinek" - bid'a oraz bezwarunkowego powrotu do Koranu. Zabiegał o odtworzenie kalifatu i stworzenie państwa arabskiego, które działałoby, opierając się na szariacie, szerzej w: The Islamic Traditions of Wahhabism and Salafiyya , (URL) http://fpc.state.gov/fpc/34547.htm, z 15 VI 2005. 88 Ideologia Braci to mieszanina fundamentalizmu z panislamizmem. 89 J. Danecki, Podstawowe…, t. 2., op. cit., s. 127.

37

B. Tibi zarzuca fundamentalistom, że w większym stopniu ich działanie jest nasycone ideologią polityczną niż misją odnowy religijnej. Zaznacza przy tym jednak, że sami fundamentaliści są „bożymi wojownikami”, walczącymi zupełnie szczerze ze swoim państwem lub „globalnemu porządkowi” i są gotowi oddać życie, by ustanowić rządy Boga lub zniszczyć jego wrogów90. S. Huntington wciela fundamentalizm w znacznie szerszy ruch odrodzenia islamu podkreślając przy tym, że nie jest to ruch ekstremistyczny, ale powszechny. Z kolei J. L. Esposito określa przebudzenie islamu w codziennym życiu jako wzmożone praktyki religijne, większa liczba programów religijnych (przeglądając kanały satelitarne z łatwością znajdziemy te zajmujące się studiowaniem Koranu) i publikacji91. Ali E. Hillal Dessouki postrzega ruch odrodzenia islamu jako nie tylko próbę nadania większego znaczenia prawu muzułmańskiemu, ale wręcz nadanie mu roli jedynego obowiązującego, a także m. in. dążenia do zwiększenia liczby szkół religijnych oraz dominacji fundamentalistów wśród opozycji wobec świeckich rządów w krajach muzułmańskich92. Tendencję uchwycili politycy akcentując islamski charakter państwa lub reżimu. Król Maroka, Hasan II, zaczął podkreślać, że pochodzi od Proroka, a prezydent Tunezji, Ben Ali, zaczął w swoich wystąpieniach częściej odwoływać się do Allacha93. Fundamentalizm muzułmański wyróżnia jego uniwersalność, a co za tym idzie zasięg. Obejmuje bowiem nie tylko kraje muzułmańskie, ale też państwa, gdzie wyznawcy islamu należą do mniejszości. Fundamentaliści potępiają demokrację jako import z Zachodu, odwołując się do poglądu, że jest ona przeszczepiona na grunt muzułmański w celu podzielenia ummy94. A. Mrozek-Dumanowska w książce „Islam a demokracja” zarzuca organizacjom fundamentalistycznym, że przyznają sobie nadrzędne prawo do decydowania, co jest islamistyczne, a co nie. Unieważnione wybory

90 91

B. Tibi, Fundamentalizm religijny, Warszawa 1997, s. 24-25. S. Huntington, Zderzenie cywilizacji, Warszawa 2000, s. 154. 92 Tamże. 93 Tamże, s. 163. 94 Ogólnie pojmowana społeczność wyznawców islamu na całym świecie.

38

w Algierii w 1991 czy też działania Stanów Zjednoczonych wobec Iraku zniechęcają tamtejsze społeczeństwa i dają argumenty wrogom demokracji95. J. Danecki do innych cech fundamentalizmu oprócz wspomnianego już upolitycznienia, zalicza jego antyeuropejskość, która przejawia się w traktowaniu kultury europejskiej jako źródła wszelkiego zła. Obecnie zamienia się to w szczególną nienawiść do Stanów Zjednoczonych, jako patrona Izraela. Izrael do dzisiaj pozostaje symbolem zachodniej ingerencji w świecie islamu. Nie ma tutaj mowy o „zwykłym” antysemityzmie, pojmowanym w rozumieniu europejskim, ale właśnie traktowaniu Żydów i Izraela jako część Zachodu przeszczepioną na terytorium muzułmanów96. B. Tibi w pewien sposób demaskuje fundamentalistów,

a w szczególności ugrupowania terrorystyczne, uzasadniając swoją tezę, że w gruncie rzeczy nie chodzi o religię, a o politykę. W „Fundamentalizmie religijnym” przytacza część Koranu mówiącą, że każdego, kto zabije innego muzułmanina czeka wieczne potępienie. Pomimo tego, ze islamie nie ma większej świętości niż Koran, to terrorystów, uważających się za sługi Boga, nie powstrzymuje to przed mordowaniem swoich współwyznawców. W Algierii członkowie Muzułmańskiego Frontu Ocalenia, w jednym tylko roku 1994 zabili 20 tys. muzułmanów, a rok później ginęło już tysiąc ludzi tygodniowo. Przykłady przytaczane przez Tibiego zdają się potwierdzać bardziej regułę niż przypadkowe incydenty, który idzie jeszcze dalej nazywając wprost fundamentalizm islamski „totalitarną ideologią opartą na świadomie dobranym zastępczym elemencie – islamie”97. Podsumowując powyższą analizę możemy uznać, że u źródeł obecnej fali islamskiego integryzmu leżą historyczne niepowodzenia procesów modernizacyjnych począwszy od lat pięćdziesiątych XX wieku. A ogólnie rzecz ujmując, fundamentalizmy opierają się na przekonaniu, że pewne źródło idei, zazwyczaj jakiś tekst, jest nieomylne i kompletne. Fundamentalizm muzułmański wyróżnia jego uniwersalność, a co za tym idzie zasięg. Obejmuje bowiem nie tylko kraje muzułmańskie, ale też
95 96

A. Mrozek-Dumanowska, Islam a demokracja, Warszawa 1999, s. 88. J. Danecki, Podstawowe…, t. 2, op. cit., s. 124-125. 97 B. Tibi, op. cit., s. 31.

39

państwa, gdzie wyznawcy islamu należą do mniejszości. Fundamentaliści potępiają demokrację jako import z Zachodu, odwołując się do poglądu, że jest ona przeszczepiona na grunt muzułmański w celu podzielenia ummy. Fundamentalizm islamski jako sposób adaptacji do wymagań rzeczywistości oraz element wytyczający drogę rozwoju dla społeczności państw islamskich rozprzestrzenił się masowo w ostatnich trzech dekadach XX w. Analizując przesłanki zawarte w tezach prekursorów ruchu fundamentalistów islamskich można zauważyć, iż świadczą one o nieuchronności zmian w duchu nauk islamu. Zmiany te nie polegają na prostym powrocie do korzeni religii, lecz reinterpretacji pod dyktando doraźnych potrzeb i celów politycznych. Deklarowany powrót do „czystego” islamu98 łączy się przeważnie z krytyką postawy teologów i stosowaniem osądu indywidualnego99, który we wczesnym okresie islamu był zastrzeżony wyłączne dla najwyższych autorytetów w zakresie nauk Koranu100. A.Mrozek-Dumanowska w książce „Islam a demokracja” zarzuca organizacjom, fundamentalistycznym, że przyznają sobie nadrzędne prawo do decydowania, co jest islamistyczne, a co nie101. Ironia fundamentalistów tkwi w tym, że niejednokrotnie łączą one w sobie przywiązanie do wybiórczo postrzeganej przeszłości ze skłonnością do wykorzystania nowoczesnej technologii.

2.3.Państwa wspierające fundamentalistów islamskich.

98

R. Malik, Fundamentalizm oznacza czystość. Rozmowa z Rezą Astaneparastem, ambasadorem Iranu w Polsce, „Rzeczpospolita”, z 24 IV 1995. 99 Idżtihad, opinia i samodzielny wniosek uczonego muzułmańskiego, próba interpretacji Koranu, skrajna forma może prowadzić do niebezpiecznych tez reformacji, zdaniem uczonych islamskich: „bramy idżtihadu zamknęły się ostatecznie w czasach Imama al – Ghazzalego(RA)”, szerzej w S. H. Nasr, Idee i wartości islamu, Warszawa 1988, s. 175. 100 Alimanowie, Ulemowie, ulema (z arabskiego "uczeni"), muzułmańscy teologowie. Tytuł określający zwykle sędziów (mufti, kadi). Ulemowie są obrońcami czystości islamu i przestrzegania przepisów religijnych. W kalifacie bagdadzkim (750-1258) tworzyli silną konserwatywną grupę, która wywierała wpływ na wszystkie dziedziny życia, szerzej w: S. H. Nasr, Idee i wartości islamu... , s. 174. 101 A. Mrozek-Dumanowska, Islam a demokracja, Warszawa 1999, s. 88.

40

Na przełomie XX i XXI w. Obserwuje się wzrost aktywności radykalnych ugrupowań islamskich, które dla osiągnięcia swych celów sięgają do aktów przemocy102. Analizy pochodzące z 2004 r. ukazują jak wielki odsetek wśród wszelkich ugrupowań i organizacji stanowią. Terrorystyczne grupy islamskie. Obecnie zauważyć można nie tylko ilościowy, ale również jakościowy rozwój radykalnych organizacji islamskich, które stanowią coraz większe wyzwanie dla rządów zainteresowanych państw·. Przedstawiciele sekularyzm i fundamentalnych tolerancja ruchów islamskich je swymi odrzucają ideami103.

wartości wywodzące się z kulturowego modernizmu takie jak: pluralizm, liberalna zastępując Muzułmańscy fundamentaliści nie tylko potępiają demokracje, ale i odrzucają całą ideę świeckiego państwa jako niezgodną z Koranem, który sprzeciwia się władzy faraonów104. Demokracja przedstawicielska będąc produktem przemian ekonomiczno – społecznych i kulturowych, związanych z rewolucją przemysłową, nie posiada swego odpowiednika na gruncie islamu105. W erze postkolonialnej nowo wykształcone państwa nie ukształtowały instytucji demokratycznych, popadając w większości w neotradycjonalizm106. Potwierdzeniem takiego stanu rzeczy może być fakt, iż w większości tych państw liberalizacja ekonomiczna i polityczna jest wprowadzona przez rząd, który autorytarnie, arbitralnie dokonuje zmian w systemie politycznym. Zmiany te mają jednak charakter powierzchowny i nie prowadzą do „wypuszczania” z rąk kontroli politycznej107. Mają, zatem naturę „obronną”,
102

W porównaniu z tymi grupami terrorystycznymi podkreśla się regres w działalność organizacji o charakterze etniczno – narodowym, separatystycznym lub ideologicznym, szerzej w: ibidem, s. 86. 103 B. Tibi, Fundamentalizm religijny…, s. 26. 104 Określenie władcy, który rządzi we własnym imieniu, a nie w imieniu Allaha, który legitymizuje swoją władze na podstawie świeckiej legitymacji władzy państwowej, szerzej w: J. Bielawski, Islam..op. cit., s. 277. 105 Warto zauważyć, iż w samym j. arabskich brak terminu, który określałby demokrację czy liberalizm, funkcjonują tylko zapożyczenia, kopie słów europejskich: „dimugratijja” czy „liberalijja”, szerzej w: .A. Mrozek – Dumanowska, Islam a demokracj… op. cit., s. 18. 106 W wielu krajach kręgu islamu, mimo pewnych zmian ustrojowych, nadal obowiązywał i obowiązuje patriarchalizm, utrzymywany dzięki rozbudowanemu systemowi biurokracji, często połączony z rozbudowaną funkcją rozdzielczo – zaopatrzeniowa państwa, zwłaszcza w krajach tzw.: naftowych. szerzej w: Leksykon współczesnych międzynarodowych stosunków politycznych.. op. cit., s. 261. 107 Najlepszym przykładem może być Turcja, dla której elity świeckie za pomocą prawa i armii starają się utrzymać świecki charakter państwa, szerzej w: D. Kołodziejczyk, Turcja, Warszawa

41

zmierzając do utrzymania dotychczasowego systemu. Rządy państw Bliskiego Wschodu z powodzeniem stosują ograniczony pluralizm108. Dodatkowym czynnikiem może być brak w państwach islamu przesłanek ważnych dla kształtowania się znanych w państwach zachodnich form demokracji, takich jak: struktura narodowa, instytucje obywatelskie, uprzemysłowienie, wartości laickie, tradycja. Islamskie ugrupowania terrorystyczne nie istniałyby gdyby nie mocodawcy, którzy wspierają je politycznie i finansowo. Nikt nie ma wątpliwości, że Iran wspiera największe organizacje terrorystyczne, takie jak Hezbollah. To samą zresztą robią Syria i Sudan, a do niedawna Libia (rządzący nią pułkownik Kadafi, zdaje się zmieniać swoją politykę wobec Zachodu). W tym wydaniu terroryzm staje się swoistym działaniem wojennym, mogącym służyć osiągnięciu wybranych celów przez państwa, nie prowokując jednak przy tym otwartego konfliktu zbrojnego. Jak mocną bronią może być terror pokazuje przykład Hiszpanii, gdzie po ataku na dworzec w Madrycie, poparcie dla prawicy i premiera Aznara załamało się w błyskawicznym tempie? Terroryzm staje się też drogą do szerszej aktywności politycznej, a po śmierci Jasera Arafata, miejsce dla Hamasu we władzach Autonomii Palestyńskiej jest sprawą otwartą. W islamie radykalne ugrupowania, a właściwie grupy o charakterze terrorystycznym pod względem postulatów częstokroć nie odbiegają od siebie znacząco, mimo faktu przynależności do różnych społeczności, państw czy regionów geograficznych109. Wspólnym mianownikiem dla żądań wysuwanych przez przywódców tych grup jest radykalnie deklarowana niechęć do wszystkiego, co obce

2000, ss. 327, Leksykon wiedzy o Turcji, pod red. T. Majdy, Warszawa 2003, ss. 297; 108 Pewnym katalizatorem przemian politycznego systemu państw arabskich, stała paradoksalnie wojna w zatoce Perskiej (1990-1991), która uwypukliła kryzys legitymizacji władzy w tym regionie świata, szerzej w: Mrozek – Dumanowska, Islam a demokracja op. cit., s. 16. 109 U. S. Department of State, Patterns of Global Terrorism 2004., (URL) http://www.state.gov/s/ct/rls/pgtrpt/2004/html/10252.htm, z 15 III 2005; OFFICE OF FOREIGN ASSETS CONTROL, U. S. Department of State, Patterns of Global Terrorism 2004, (URL) http://www.state.gov/s/ct/rls/pgtrpt/2004/html/10254.htm, z 15 III 2005, U.S. Department of the Treasury, (URL) http://www.treasury.gov/offices/enforcement/ofac/sanctions/terrorism.html, z 15 III 2005.

42

kulturowo, począwszy od dóbr konsumpcyjnych, a skończywszy na założeniach systemów politycznych państw Zachodu. Nie ulega też wątpliwości, że podstawowym celem fundamentalistów islamskich, mimo ataków na Stany Zjednoczone, pozostaje Izrael. Terroryzm, zdaje się być jedyną bronią, na jaką stać wspierające go państwa arabskie, gdyż Izrael dysponuje zarówno bronią jądrową jak i jednymi z najlepiej wyposażonych jednostek wojskowych na świecie. Problem rozpala nieuregulowana kwestia pokoju z Palestyńczykami, wśród których nietrudno znaleźć ludzi gotowych na wszystko. Do innych państw otwarcie lub pośrednio wspierających ruchy

fundamentalistyczne należą;

Syria – w stolicy państwa, Damaszku, znajdują się centra organizacji takich jak Hamas, Islamski Dżihad, Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny110;

Sudan – ośrodki szkoleniowe dla Hamasu i Islamskiego Dżihadu, a także ekstremistów muzułmańskich z Bośni i islamskich republik byłego ZSRR;


Arabia Saudyjska – wsparcie finansowe dla Hamasu i Islamskiego Dżihadu; Pakistan – choć władze oficjalnie terroryzmu nie wspierają, to znaleźli tu schronienie zarówno członkowie Al-Qaidy jak i reżim talibów. Nie brakuje także baz szkoleniowych dla członków Hamasu i Islamskiego Dżihadu111;

Liban – stąd Hezbollah dokonuje ostrzału rakietowego na tereny graniczne Izraela. W Libanie znajdują się bazy Hamasu i Islamskiego Dżihadu;

Libia – państwo do niedawna wspierające wszelkie formy terroryzmu, obecnie zdaje się zmieniać swoją politykę wobec Stanów Zjednoczonych.

110 111

Tamże. Dom Wydawniczy Bellona, Encyklopedia… op. cit. s. 382- 386.

43

2.3.1.Iran
Iran określa się mianem centrum islamskiego terroryzmu. Islamska rewolucja, która tam wybuchła stanowi jeden z najbardziej zadziwiających niedawnych pokazuje sukcesów wyraźnie fundamentalizmu. społeczne Ustanowiona które tam islamska sprzyjać republika stała się modelem dla wszystkich fundamentalistów, a jego geneza napięcia, mogą fundamentalistycznym reakcją. Dlatego też, chciałabym szerzej omówić współczesną historie tego kraju, ponieważ uważam, że pomoże to w ogólnym zobrazowaniu zagadnienia. Iran jest niezwykłym krajem pod tym względem, że przeważa tam szyicki, a nie sunnicki odłam islamu. Iran był również niezwykły, pod względem niezależności, jaką cieszyli się w nim przywódcy religijni. W innych państwach islamskich podatki na cele wyznaniowe i inne źródła finansowania instytucji religijnych kontrolowane były przez władze świeckie imamitom udało się jednak udało się zachować wolność polityczną, ponieważ utrzymali niezależność finansową. Ta praktyczna przewaga opierała sie na jednym z elementów myśli szyickiej, który przypadkowo zrodził nad wyraz skuteczny typ organizacji społecznej. Choć w teorii wszyscy muzułmanie są równi w obliczu Boga, w praktyce ci, którzy byli doskonale wyszkoleni w interpretowaniu Koranu i hadis112 cieszyli sie znaczącymi wpływami społecznymi113. W połowie XIX wieku upowszechnił się pogląd, że każdy muzułmanin powinien wybrać sobie jakiś wzór do naśladowania114. Przywódcy ci zajmowali kolejne w nierefolmowanej hierarchii sądowej. W odróżnieniu od Egiptu czy Turcji, Iran dysponował potężną instytucją religijną. Iran różnił się od nich także pod względem gospodarczym, mianowicie pozostał słabo rozwinięty. Zarówno Wielka Brytania oraz Rosja
112 113

Hadisy- czyli opowieści o zachowaniach proroka Mahometa. F.Halliday, Islam i mit konfrontacji, Warszawa 2002,s.151 114 Wśród szyitów „wzorem do nasladowania” byl muzułmański nauczyciel mający prawo interpretowania kanonu oraz postępowania wedle jego nakazów i orzeczeń.

44

pragnęły, aby Iran pozostał krajem rolniczym, w którym mocarstwa te starały się utrzymać swoje wpływy. W wyniku programu racjonalnej modernizacji w 1930 roku, tempo zmian było o wiele większe niż w wielu innych krajach islamskich. Jeden jednak problem był wspólny wszystkim krajom graniczącym bądź pozostającym w kontakcie z potęgami Zachodu. Kraje te stanęły przed trudnym wyborem podążania za przykładem zachodu w nadziei zdobycia podobnego bogactwa materialnego, czy tez odrzucenia, odwrócenia sie od zachodnich modeli, dążąc do odnalezienia własnego rozwiązania. Dokonany w 1921 roku przez Reza Chan-a zamach stanu wywołał lawinę przemian. Pięć lat po zamachu Reza Chan obwołał się szachem oraz przybrał nazwisko Pahlawi115. W szybkim tempie szachowi, udało sie zbudować spójne i jednorodne państwo narodowe. Szach wierzył, że gospodarczy rozwój wymaga społecznych przemian i kulturowych reform. Uznawał on, hidżab116 za oznakę zacofania i zakazał jego noszenia. Czador był oznaka społecznego niedorozwoju zabronił także zasłaniania twarzy. Podejmując tego typu działania szach zraził do siebie religijnych

tradycjonalistów i doprowadził do znacznego społecznego wyobcowania. W czasie II wojny światowej szach stanął po stronie Osi. Wielka Brytania obawiała się sie utracenia irańskiej ropy naftowej, a Rosja, że Niemcy wykorzystają Iran jako bazę ataku na jej południowe flanki. Gdy szach odmówił współpracy z aliantami, brytyjskie i radzieckie oddziały dokonały inwazji i obaliły szacha, osadzając na tronie jego dwudziestoletniego syna, drugiego i zarazem ostatniego członka dynastii Pahlawi. Nowy szach kontynuował rozpoczęty przez ojca program modernizacji, stając sie celem ataków ze strony radykałów. W końcu pod wpływem presji został
115

Reza Szach Pahlawi obierając za nazwisko nowej dynastii słowo Pahlavi używane do określenia języka średnioperskiego i partyjskiego, którymi posługiwano się przed podbojem arabskim. http://en.wikipedia.org/wiki/Pahlavi 116 Hidżab pochodzące od słowa haja, czyli skromność, tradycyjnie oznacza muzułmański skromny sposób ubierania się - zarówno kobiecy jak i męski. Tamże.

45

zmuszony stanowisku

do

zaakceptowania

doktora odzyskał

Mohammeda władzę w

Mossadeka wyniku

na

premiera117.Szach

zamachu

wojskowego inspirowanego i opłacanego przez Wielką Brytanie i USA 118. Kontynuował on swoja Białą Rewolucje, która w jeszcze większym stopniu uzależniła kraj od zachodniego kapitału i politycznego przywództwa. Wiele jeszcze można by mówić o Białej Rewolucji, lecz sam problem nie jest zbyt skąplikowany. Bogactwo pochodzące z ropy naftowej dawało możliwość rozwoju gospodarczego oraz stanowiło obietnicę materialnego dobrobytu, lecz działo się to w sposób, który podkopywał społecznie znaczące sektory tradycyjnej gospodarki. Ropa naftowa nie tylko nie wyzwoliła Iranu, lecz wręcz przeciwnie, wzmogła jego zależności od Zachodu. Porażka centralnie planowanego rozwoju w Iranie była o wiele bardziej widowiskowa niż, ta, która miała miejsce w Egipcie, lecz sprowadzała się do tego samego; próba wprowadzenia etatyzmu zakończyła sie niepowodzeniem. Odpowiedzią szacha na rosnącą krytykę było nasilenie represyjnych działań państwowych. Stopniowe powiększanie się zakresu ataków religijnej opozycji można prześledzić na podstawie stanowisk, jakie zajmował ajatollah119 Chomeini, duchowny o stale rosnących wpływach, działający w Qom, duchownym centrum kraju o znaczeniu symbolicznym120. Ruhollah Chomeini121 swa pierwszą publiczną krytykę ogłosił w 1941 roku. Co interesujące na tym etapie nie wysuwał jeszcze propozycji przejęcia władzy przez przywódców religijnych? Nie sugerowali nawet, by bojkotowali oni politykę rządu. Krytyki stały się bardziej zaciekłe w odpowiedzi na ustawy
117

Mossadek znacjonalizował w 1951r. Przemysł naftowy i odebrał Angielsko-Irańskiej Kompanii Naftowej sprawowaną nad nią wcześniej kontrole. W kontekście zimnej wojny Zachód nie był przygotowany na rozciągnięcie wpływów Związku Radzieckiego na południe aż po Zatoke Perską. Nikt nie mógł zachować neutralności. F.Halliday, op. cit. ,s.52 118 Tamże. 119 Ajatollah( od arab. Ajat Allah; cudowny znak Boga)wysoki tytuł znawcy teologii i prawa w szyizmie imamickim. Tytuł ten wprowadzono pod koniec XIX wiwku. Ajaatollahowie uważani są za namiestników dwunastego imama. Upoważnieni sa do tworzenia prawa, stąd niekiedy tytułuje się ich takze- mardża at-taklid(źródło do naśladowania) http://en.wikipedia.org/wiki/Ayatollah 120 Qom, miasto w Iranie, jest jednym z najświetszych miast Iranu i najważniejszym ośrodkiem teologicznym, tu urodził się Chomeini. Znajduje sie w nim niezliczona ilość meczetów i szkół koranniczych . Qom jest celem wielu świetych pielgrzymek dla muzułmanów. 121 Ruhollah Chomeini (1902-1989)szyicki przywódca religijny i polityczny,ajatollah. Pochodził z odziny szyickich nauczycieli duchownych. Odebrał staranne wykształcenie religijne przez co zyskał uznanie jako naukowiec i wykładowca akademicki zajmujący się gnostyckim nurtem szyizmu. Jednocześnie angażował sięw działalność religijną. S. Bruce, op. cit., s. 66.

46

o samorządzie lokalnym z 1962 roku przyznające prawo wyborcze kobietom i ludności niemuzułmańskiej. Nowa ustawa jak sugerował Chomeini opracowana została przez żydowskich szpiegów i syjonistów, którzy przybyli do Iranu w przebraniu bahaitów. Ruch bahaitów, powstał w wyniku rozłamu wśród szyitów w latach 60. XIX wieku, stanowił przysparzającą najmniej kłopotów mniejszość. Jego członkowie byli jednak prześladowani w sposób szczególny, dlatego, że niegdyś było im dane poznać prawdę, od której się później odwrócili. Przyznawali oni również o wiele wyższą niż większość islamskich sekt pozycję kobietom i nie pochwalali poligamii. W tym miejscu chciałabym podkreślić wy odbicie

fundamentalistycznego myślenia: konstruowanie pojedynczej postaci wroga z całego szeregu odrębnych budzących irytacje przeciwników. Podejmowane przez szacha ataki na umme, przemiany stosunków pomiędzy płciami, jego tolerancja wobec bahaizmu, słabość Iranu na arenie międzynarodowej, nowe powstałe państwo Izrael- wszystko to zostało sprowadzone do postaci pojedynczego problemu, mającego wspólną przyczynę. Znaczącą zachętę fala dla aktywistów islamskich ruchów w Iranie stanowiła

ogólnoświatowa

antykolonialnych

niepodległościowych.

Szczególnie znacząca postacią dla dążeń rewolucyjnych w Iranie był Ali Szariati. Nowatorstwo Szariatiego polegało na nadaniu radykalnego charakteru islamskiej odnowie religijnej poprzez Twierdził powiązanie on, że jej z międzynarodowym antyimperializmem122. walka

o sprawiedliwość społeczną stanowi prawdziwą istotę islamu. Tego rodzaju postawy mogły stanowiły niebezpieczeństwo dla ajatollahów, jednak dostrzegali oni płynące korzyści, pozwalające rościć sobie prawo do przewodzenia całemu szeregowi ruchów przeciwnych szachowi. W konsekwencji zjednoczenia się religijnych i świeckich ruchów opozycji pod wodzą ajatollaha Chomeiniego, przebywającego wówczas na wygnaniu we Francji, doszło do obalenia szacha. W 1979 szach uciekł z Iranu pozostawiając podzielony kraj pod przywództwem Szahpura Bachtira. Jednakże jego rządy zostały obalone przez zwolenników Chomeiniego123.
122 123

F. Halliday, op. cit., s. 68. Tamże, s. 55.

47

Fundamentalizm irański nie był ani konserwatywny ani tradycjonalny. Fundamentaliści wykorzystali przeszłość jako źródło retoryki i symboliki. Choć sednem ich krytyki działalności szacha było to, że zapomniał on o islamskiej przeszłości kraju. Wyjątkowość rewolucji irańskiej polega przede wszystkim na roli, jaką odegrała w niej religia. Zauważywszy sposób, w jaki usiłuje się wprowadzić prawodawstwo muzułmańskie w wielu dziedzinach, pierwiastek religijny niósł ze sobą próbę przekształcenia prawa, kultury i polityki na wzór jakby VII-wieczny Upływ czasu pozwala nam spojrzeć na rewolucje z dystansu; w retrospekcji można miedzy innymi zauważyć to, jak islam został ukształtowany przez żądania polityczne i potrzeby rządzących. Wraz ze śmiercią ajatollaha Chomeiniego( 3 czerwca 1989r.) zakończyło się pierwsze dziesięciolecie istnienia Muzułmańskiej Republiki Iranu. Konsolidacja władzy po 1979 roku i jej trwanie po śmierci Chomeiniego dostarcza nam wiele materiałów do analizy, czym w praktyce jest fundamentalizm w terminach kontroli politycznej i społecznej. Ilustruje także największą ułomność ruchów fundamentalistycznych w ogóle; to znaczy brak programu gospodarczego. Obecnie państwo to jawnie wspiera organizację terrorystyczną Hezbollah, a także udziela schronienia członkom Hamasu i Islamskiego Dżihadu organizując także obozy szkoleniowe dla członków tych organizacji124. Iran został zaliczony przez prezydenta Stanów Zjednoczonych do państw tzw. „osi zła”. Motywy postępowania fundamentalistów muzułmańskich są trudne do zrozumienia dla zachodnich rządów, postępujących według zupełnie innego systemu wartości. Zastanawiające jest dla mnie, dlaczego fundamentalizm i z nim związane grupy terrorystyczne zakorzeniły się tak bardzo w świecie arabskim. Odpowiedz może faktycznie leżeć w religii; islamie, gdyż, podstawowym powołaniem muzułmanina jest posłuszeństwo wobec woli Allacha oraz wewnętrzne zmagania z grzechem. Jednakże analogicznie jest w innych religiach, takich jak chrześcijanizm czy judaizm. Różnica jest jednak w tym, że muzułmanie dostosowują styl swojego życia do słów płynących ze
124

K. Jałoszyński, Terroryzm…, op. cit., s. 79.

48

„Świętej Księgi”. W islamie nie ma podziału na życie publiczne i prywatne. Należy także pamiętać, że ogromny wpływ odgrywa w tym również wielowiekowa historia krajów ropy naftowej z Zachodem oraz z innymi krajami niemuzułamskimi leżącymi na Bliskim Wschodzie. W tym wieloletnia walka muzułmanów z państwem Izrael…. Silne powiązanie religii z polityką oraz ogólne niezadowolenie społeczności pozwala członkom grup fundamentalistycznych interpretować słowa Allacha w taki sposób, że znajdują usprawiedliwienie i poparcie dla swoich działań. Fundamentaliści głęboko wierzą, że nieludzka przemoc może powstrzymać wpływ „chorej” zachodniej cywilizacji.

Motywowani religijnie terroryści wybierają poświęcenie własnego życia za swoje przekonania. Zamachowcy samobójcy stali się symbolem ataków terrorystycznych, zapoczątkowanych na szeroką skale przez fundamentalistów islamskich. Zdobycie możliwości wglądu w umysły terrorystów jest na tyle fascynujące, szczególnie jeśli dotyczy to ludzi całkowicie oddanych swojej sprawie, jak zamachowcy samobójcy, o których będę mówiła szerzej w kolejnym rozdziale mojej pracy. Łatwo jest odrzucać terrorystów, uznając ich za szalonych fanatyków, jednak w rzeczywistości muszą mieć oni silne umysły, pozwalające im na radzenie sobie z długimi okresami skrupulatnych przygotowań pomiędzy pełnej przemocy działalności.

49

Rozdział III Islamskie organizacje terrorystyczne
Wspólnym islamistycznych. suwerenności postulatem grup wysuwanym islamskich w jest programach plan wszystkich państw tych

fundamentalistycznych

budowy wspólnymi władzy

Charakterystycznymi Boga, a tym samym

cechami odrzucenie

teoretycznych koncepcji są: szczególna pozycja prawa szariatu i założenie świeckiej W koncepcjach tych neguje się wszelki indywidualizm, a podkreśla silnie nakaz bezwzględnego posłuszeństwa ludzi względem Boga. Schemat taki występuje bez względu na odłam islamu, z którego tradycji wywodzi się dana grupa fundamentalistów islamskich. Za każdym razem taki model teoretyczny uważany jest przez liderów tych ugrupowań za idealne rozwiązanie, łączące w sobie szczytne wartości islamu i odpowiedź na wyzwania współczesności125. Ten zadziwiający powrót do religii islamu może mieć dwojakie podłoże. Z jednej strony jest przejawem ruchu rewitalizacyjnego na gruncie doktryny, a z drugiej zdaniem islamistów protestem przeciw utrzymującej się ingerencji państw Zachodu w wewnętrzne sprawy państw islamskich. Zdaniem ortodoksów islamskich przywódcy polityczni opierający swoją władze na prawach świeckich w narzuconym przez zachód modelu państwa są niepożądani w społeczności islamskiej, ponieważ osłabiają siłę Ummy przez jej dodatkową fragmentaryzację126.

125

Zwracając się w kierunku własnych źródeł religijnych, podbudowujących nadzieje na pomyślne rozwiązanie potęgujących się trudności życia codziennego, muzułmanie odwracają się od obcej ideologii, szerzej w: A. Mrozek – Dumanowskiej, Współczesny ruch odnowy islamu…, s. 22. 126 Idea Ummy okazała się celnym odkryciem, stworzyła nową jakość w stosunkach na Półwyspie Arabskim. Stanowiła ona nie tylko polityczny alians, ale poczucie zorganizowanej wspólnoty mającej swoją własną ideologię. Islam stał się głównym narzędziem integracji społecznej, co dawało muzułmanom poczucie wspólnoty wykraczającej poza podziały plemienne, choć te istnieją do naszych czasów. Umma stanowiła swego rodzaju fenomen, który pozostawał ponad podziałami i nie naruszał ich, szerzej w: J. Danecki, Arabowie…, s. 129.

50

Dla

ortodoksów

Umma

oznacza

stosunki

łączące

muzułmanina

w większą całością, co nabrało wymiaru moralnego. Odejście od Ummy stanowiło posunięcie naganne, zrywnie kontaktu nie tylko z ludźmi, ale również z Bogiem. Powstanie Ummy wprowadziło bardzo ostry podział na muzułmanów i niewiernych.

3.1.Organizacje terrorystyczne jako przejaw fundamentalizmu islamskiego.

Większość organizacji fundamentalistów islamskich zakłada powstanie teokratycznych republik w obrębie dotychczasowych granic własnego państwa. Cześć przywódców ugrupowań islamskich, tak jak w przypadku Jemaah Islamiya (JI)127, pragnie połączyć w jedno islamskie państwo trzy dotychczas suwerenne organizmy państwowe lub wcielić w granice istniejącego państwa część terytorium innego podmiotu. W takich właśnie programach uwidacznia się w sposób najbardziej oczywisty upolitycznienie programów tych organizacji opartych na założeniach islamu i powołujących się w swych działaniach na autorytet Koranu. Przenikają się w nich interesy poszczególnych grup etnicznych oraz ich promotorów. Interesującym aspektem funkcjonowania islamskich grup

terrorystycznych jest publikowanie przez ich przywódców programów w postaci fatwy128, które kierowane są do ogółu wierzących muzułmanów. Przeważnie nie zawierają one wskazówek „bogobojnego” życia, tylko stanowią apele nawołujące do wojny i nienawiści. Oprócz postulatów czysto
127

Celem działalności tej radykalne grupy islamskiej, o charakterze zbrojnym jest powstanie na terytorium Malezji, Singapuru i południowych Filipin, państwa wyznaniowego, na kształt Islamskiej Republiki Iranu, działalność tej organizacji władze Malezji odkryły w 1997 roku. 128 Jest to odezwa duchowych i politycznych przywódców islamu, skierowana do wiernych, która określa ramy zachowania i postrzegania problemów politycznych, społecznych i ekonomicznych, z jakim spotykają się członkowie społeczności islamskiej, ma ona skłonić ich do refleksji i pomóc w wyborze najlepszej drogi postępowania, zgodnej z nakazami doktryny religijnej w: H. Abdalati, Spojrzenie w islam..., s. 22.

51

politycznych, cześć z ugrupowań przedstawia swoje działanie jako odpowiedź na zagrożenie ze strony innych organizacji posługujących się aktami terroryzmu, które dotykają wyznawców Allacha.

3.1.1.Partia Boga....Hezbollah, Liban.

Hezbollah jest polityczno – wojskowo - religijną organizacją Libanie zrzeszającą wyznaczył wiele sobie radykalnych za cel formacji szyickich przychylających się do ideologii Chomeiniego. W ruch utworzenie fundamentalistycznego państwa szyickiego. Celem działalności Hezbollachu jest idea stworzenia zjednoczonego państwa islamskiego, które mogłoby się oprzeć wpływa zachodniej kultury. Powstanie Hezbollahu zainspirowała rewolucja w Iranie w 1979r., oraz izraelska operacja w Libanie w 1982 r. Jednak, by zanalizować i poznać Hezbollah należy sięgnąć głębiej, do historii państwa Liban. Nazwa regionu „Liban” używana góry była za panowania te były Osmanów w odniesieniu do niezbyt ściśle określonego otaczającego Liban. Okolice zamieszkiwane przez maronitów129,mniejszość stanowili druzdowie, wyznawcy jednego z odłamów islamu. Kontrole nad tym obszarem po I wojnie światowej uzyskała Francja. większość
129

Z braku silnego państwa dobrobytu w o wiele niższym stopniu

Libańczyków

identyfikowała się ze swoją grupą etniczną, z której się
Maronici-ugrupowanie religijne katolików, powstałe w VI w. i do

52

wywodziła

i

ze

swymi

tradycyjnymi

przywódcami.

Ogromny wpływ na dalszy los Libanu miało powstanie państwa Izrael w 1948 roku, w konsekwencji czego było przybywanie pierwszych uchodźców palestyńskich do Libanu. Choć w latach 60-tych gospodarka zaczęła kwitnąć, świadomość narodowa nad wyraz wzrastała wolno. Kolejny pojawieniem upadek się Libanu spowodowany na jego został i działalnością terytorium

Organizacji Wyzwolenia Palestyny. Pod koniec lat siedemdziesiątych i na początku lat osiemdziesiątych Izrael najechał na terytorium Libanu, gdzie z pomocą maronitów podjął próbę usunięcia OWP130 z obozów dla uchodźców rozlokowanych na południowych przedmieściach wynegocjowały Bejrutu. zawieszenie Stany broni, Zjednoczone umożliwiające

wycofanie się bojowników i przywódców OWP. W 1989 roku po czternastu latach wojny domowej, masakrach Stanom ludności cywilnej, udało podkładaniu się, wraz bomb z w samochodach, porwań i przetrzymywaniu zakładników, Zjednoczonym Arabią Saudyjską, doprowadzić do zawarcia porozumienia, które utrzymywało w mocy zasadę wyznaniowego podziału władzy państwowej, by muzułmanie otrzymali połowę ogólnej sumy miejsc w parlamencie i wzmocnili pozycje muzułmańskiego premiera dla zrównoważenia uprawnień chrześcijańskiego prezydenta.
130

OWP- Organizacja Wzwolenia Palestyny.

53

Kryzys libański otworzył irańskim fundamentalistom doskonały rynek zbytu dla eksportowanego przez nich rewolucyjnego okresowo islamu. i Państwo było od przez południa Żydów. najeżdżane opanowywane

Zachodnie cesarstwa często mieszały się w wewnętrzne sprawy krajów Bliskiego Wschodu z uwagi na własny interes. Najazd izraelskich czołgów na Liban 6 czerwca 1982 roku131, miał na baz Organizacji członków tam celu zniszczenia znajdujących się tam Wyzwolenia Irańskiej Palestyny. Miejscowym aby

partyzantom szyickim pomocy udzielił Iran wysyłając do Libanu pomogli Straży ruch w Rewolucyjnej, islamski, zorganizować udział którego przeciwko

członkowie

wdzieliby

dżihadzie

Izraelowi. Tak narodził sie jeszcze jeden wróg Izraela – Hezbollah (Hizb’allah- Partia Boga). Można, więc uznać, że organizacja sponsorowana jest przez Iran. Okupacja izraelska wywołała masowe powstawanie takie jak regionalnych ruchów oporu. Niektóre wioski

Dżibszeet i Maarakeh, stało się znanych zarazem jako „łuk oporu”132 oraz jako postrach dla izraelskich żołnierzy. W miarę jak nowi bojownicy przenikali na południe Libanu z doliny Bekaa, rozkręcało się koło przemocy. W czasie inwazji na Liban oddziały sił zbrojnych Izraela dotarły aż po stolicę Libanu i poddały zachodni Bejrut wyniszczającemu atakowi i oblężeniu. W sierpniu siły OWP zostały z Bejrutu ewakuowane pod nadzorem sił
131 132

H.Jaber Hezbollah, Warszawa 2001, str.15. H.Jaber, op. cit.,.27.

54

wielonarodowych, Sydonu.

a

w

1983

roki

Izrael

rozpoczął

wycofywanie swoich sił na linię rzeki Awali, na północ od Wycofanie się sił izraelskich z części terytorium Libanu zbiegło się pojawieniem się Hezbollahu na arenie politycznej oraz społecznej i w pierwszą rocznice śmierci Harba133 . W dzień po wycofaniu sie oddziałów izraelskich z Sydonu , zaczęły tam napływać grupy bojowników Hezbollahu. Jeden z znamiennych bojowników Chalil Dżarradi134 w swojej wiosce Maarakeh kierował grupą bojowników, często narażając własne życie i brał bezpośredni udział w atakach na żołnierzy izraelskich. W jednym z wywiadów, udzielonym gazecie „Al-Safir”, Dżarradi powiedział: „Niech Izraelczycy przyjdą do Maarakeh, czy do innej z siedmiu wiosek, w niewielkiej sile, a nie w cztery tysiące żołnierza i wspierających ich śmigłowców. My, bowiem wierzymy w nasz kraj, w naszą ziemię. Prawnie się nam ona należy, więc mamy prawo jej bronić i wyzwolić ja spod obcej okupacji. Ruch oporu nie jest kierowany przez kogokolwiek, przez przywódców, liderów. Kierują nami tylko nakazy islamu.”135 Przytoczyłam tutaj ta wypowiedź, gdyż uważam, iż, stanowi ona o podstawach ideologicznych, Hezbollahu, którą stanowi islam.

133

Ragheb Harb, szejk, jeden z ważniejszych męczenników Hezbollahu . jeden z pierwszych, który nawoływał do stawienia oporu. Zamordowany podczas powrotu do domu, zginął od strzalu-trafiony został trzema kulami w głowę. 134 Ch. Dżarradi, lokalny nauczyciel teologi islamskiej, kierował operacjami z Husseinija w swojej wiosce Maarakeh. 135 H.Jaber,op. cit., s. 28.

55

Organizacja także bazuje na przekonaniach głoszonych przez Chomeiniego, mówiące o stworzeniu przez przed wszechislamskiego tylko w ten państwa uda sie rządzonego ocalić kraj

duchownych muzułmańskich. Jej członkowie uważają, że sposób nadchodzącym z zachodu rozkładem. Drugim z celów formacji jest całkowita likwidacja państwa Izrael, oraz przywrócenie obowiązek. Hezbollah żadna także całkowitego wycofania zachodnich instytucji z terenu Libanu. Działania organizacji przyczyniły sie do izolacji południowego Libanu136. Hezbollah nie jest typową organizacją terrorystyczną, a raczej zorganizowaną partyzantką, której głównym celem pozostają formacje wojskowe i wielu uważa je za siły narodowowyzwoleńcze137, choć na pewno nie reprezentują one w całości społeczeństwa Libanu. Popularność wśród trzymilionowej społeczności szyickiej w Libanie wynosi ok. 40%, co potwierdziły wybory parlamentarne w 1992 roku, w których Hezbollah zdobył osiem mandatów. Organizacji nie popierają jednak chrześcijanie, którzy uważają ją za główny czynnik destabilizujący w regionie138. Mimo wszystko poparcie dla Hezbollahu jest duże, szczególnie, że stawia nie tylko opór siłom izraelskim, ale także
136

dawnych

ziem

Palestynie.

Wyzwolenie

Jerozolimy, jej powrót do islamu stanowi dla nich religijny

Południowy Liban , ktory był atrakcja turystuczna uległ degradacji, zabroniono sporzywania alkoholu,kapieli w basenach damsko-męskich, kobietom zabroniono noszenia strojów kapielowych. Region ten był jak w stanie wojny.Szerzej w H.Jaber, op. cit., s. 33. 137 Amerykanie zaliczają Hezbollah do grup terrorystycznych, podczas gdy rząd w Bejrucie uważa Partię Boga za siły narodowowyzwoleńcze. 138 http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1908671.stm.

56

dokonuje akcji odwetowych za ataki sił Izraela na libańskie obiekty cywilne. Członkowie organizacji egzekwowali swoje idee czynaminajczęściej przeciwko atakami terroru. Przeprowadził on wiele oraz szeroko zakrojonych zakrojonych ataków terrorystycznym przeciwko celom izraelskim, międzynarodowych w Libanie. Na przestrzeni lat organizacja ta przekształcała się, pod wieloma względami. organizacja do zapleczem z ruchu grup z także Pod wpływem irańskich z rewolucjonistów niewielkich organizacji, ewoluował uległa transformacji

doskonale

zorganizowanej Hezbollah do

militarnym139.

wyzwoleńczego

fundamentalnej organizacji terrorystycznej. W struktury Hezbollahu wchodzi rada konsultatywna (szura), w której składzie jest 12 duchownych pod przewodnictwem naczelnego sekretarza. Sekretarzem

Generalnym i świeckim dowódcom Partia Boga jest Hassan Nasrallah140. Za duchowego ojca ugrupowania uznaje się Mohammeda Husejna, Fadlallaha, który jest zarazem głównym sędzią prawa koranniczego w Libanie. On sam jednak zachowuje raczej bezpieczny dystans od samej organizacji. Organizacja posiada specjalne komisje, zajmujące się problemami ideologicznymi, militarnymi, politycznymi, prawnymi, informacyjnymi oraz społecznymi. W celu
139

Dom Wydawniczy Bellona, Encyklopedia… op. cit., s.392.

140

Sayyed Hassan Nasrallah, ur. 1960 w południowym Bejrucie jako najstarszy z dziewięciorga dzieci ubogiego kupca, libański polityk, szyita.

57

utrzymania bezpieczeństwa wewnętrznego dowództwo służby bezpieczeństwa odpowiedzialne za porwania obywateli Zachodu składa się z 12 ludzi pochodzących z różnych klanów. Podczas najważniejszych operacji jest wspierana przez skrzydło Hezbollahu- Islamski Opór141. Śmierci Chomeiniego oraz zawarcie porozumienia w Taif po piętnastu latach wojny domowej przyniosły Libanowi pokój. W 1991 roku działania Hezbollahu związane z porwaniami ucichły142 . Hezbollah zaprzestał ataków antyzachodnich, a wzmógł działania partyzanckie przeciwko wojskom izraelskim. Hezbollah stanowi obecnie zarówno moralne, jak ideologiczne Dżihad, Izraelowi. w oparcie ich Zakres dla radykalnych palestyńskich przeciwko ugrupowań islamskich, takich jak Hamas czy Islamski kampanii i natura terrorystycznej kampanii terrorystycznej

Hezbollahu ukazuje ścisłą zależność od Iranu. W swoich aktach terroru stosowali liczne uprowadzenia oraz ataki samobójcze.Bezkompromisowy 91 .Duch ideoligi odzwierciedlony jest w symbolu organizacji; na którym widnieje uniesiona ręka z karabinem na tle kuli ziemskiej i hasło „Boska partia na pewno zatriumfuje”143, oraz w części dolnej „Rewolucja islamska w Libanie”144.

141

Islamski Opór (Islamic Resistance) składa się z ponad 5000 doskonale wyszkolonych i świetnie uzbrojonych bojowników. 142 Stało sie tak w wyniku trójstronnej ugody zawartej pod auspicjami ONZ, na mocy której uwolniono 450 Libanczyków i Palestyńczyków przetrzymywanych przez Izrael. 143 Werset zaczerpnięty z Koranu , od którego Hezbollah przyjął nazwę. 144 Przez ten napis uwidacznia sie wpływ Iranu, nawiązanie bądź kontynuacja Białej Rewolucji w Iranie.

58

3.1.2 .HAMAS; Islamski Ruch Oporu, Palestyna
Hamas jest skrótem od Harakat al- Mauqawamah al- Islamija

(Islamski Ruch Oporu)145. Natomiast Hamas po arabsku oznacza odwagę i waleczność. Źródła organizacyjne i ideologiczne Hamasu pochodzą od ruchu Bractwo Muzułmańskie146. Celem Bractwa system istotnych działań społecznych, które nazywają Da’wah. Organizacja powstała w 1987 r. w strefie Gazy po wybuchu intifady z inspiracji członków Stowarzyszenia Braci Muzułmańskich. Organizacja bardzo szybko znalazła poparcie wśród Palestyńczyków, poniekąd dzięki swym bardzo radykalnym hasłom i bezkompromisowej postawie. W dokumencie zwanym Zobowiązaniem Hamasu z 18 sierpnia 1988 można przeczytać, że „Izrael będzie istniał tak długo dopóki islam nie zrówna go z powierzchnią ziemi”, ponadto głosi także, ze rozpoczyna świętą wojnę z państwem izraelskim, a „konferencje pokojowe to tylko strata czasu”147. Ruch Hamasu został prawnie zarejestrowany w Izraelu w 1978 roku, przez szejka Ahmeda Jassina148, duchowego lidera ruchu, jako nieprzynosząca zysku organizacja pod nazwą „al-Mujama”. Stowarzyszenie to przede wszystkim podejmowało działania mające na celu nakłanianie społeczności do ściślejszego przestrzegania islamu. W toku intifadyHamas nabrał tempa, rozszerzając swoje działania na Zachodni Brzeg Jordanu, aby w efekcie stać sie dominującym fundamentalistycznym ruchem islamskim na Terytoriach okupowanych. Hamas finansowany był głównie przez prywatnych sponsorów z całego świata, płacących islamski podatek religijny zwany zakatem149. Większość funduszy Hamasu trafia do na akcje charytatywne, prowadzenie szpitali i meczetów. Hamas uczestniczył także w działalności związków zawodowych i izb handlowych. Działalność zbrojna podjął po wybuchu, w 1987 roku
145 146

Dom Wydawniczy Bellona, Encyklopedia... op. cit., s.396. Bractwo Muzułmańskie powstało w latach dwudziestych XX wieku w Egipcie i odnowił swoją działalność w latach siedemdziesiątych w świecie arabskim,głównie w Jordani i Egipcie. 147 http://hatikvah.uni.opole.pl/PL-Hamas.htm. 148 Szejk Ahmad Ismail Jassin (1936) członek Bractwa Muzułmańskiego, jeden z załozycieli Hamasu. 149 Zakat; prawo wspólnoty muzułmanów do nadwyżki indywidualnego majątku wyznawcy islamu. W państwach muzulmańskich jest to obowiązkowy podatek. Stanowi on minimalną oczekiwaną kwotę, wielu muzułmanów ofiaruje znacznie większe kwoty na cele charytatywne. http://hatikvah.uni.opole.pl/PL-Hamas.htm.

59

palestyńskiego powstania zwanego intifadą150. Po wojnie w zatoce Perskiej Hamas stał się wiodącym ugrupowaniem terrorystycznym na Terytoriach Okupowanych, a także w samym Izraelu. Dziś jest druga, po Fatah, co do znaczenia grupą, a czasami postrzegany jest nawet jako groźny konkurent dla sowieckiego ruchu nacjonalistycznego. Obecnie stanowi najsilniejszą grupę stanowiąca zagrożenie dla procesu pokojowego, a eskalacja jego działalności terrorystycznej poprzez samobójcze ataki bombowe na cele cywilne w Izraelu w 1996 roku niemal doprowadziła do zerwania rozmów pokojowych. Statut odzwierciedlał i kolonialistów”. Hamasu zile Hamas odrzucił wpływy przyjął koncesyjny dżihad jako styl OWP, ponieważ orientalistów każdego „zachodnich misjonarzy,

obowiązek

muzułmanina. Mimo, że Hamas uważa zniszczenie Izraela za priorytet, jego celem jest także zintegrowanie społeczeństwa od podstaw, poprzez sieć meczetów, instytucji oraz ugrupowań społecznych. Struktura organizacji zmieniła się po aresztowaniu duchowego przywódcy, Jassina, kiedy to ujawniły się wpływy z innych krajów, takich jak; Jordan, Syria, Stany Zjednoczone. Jednak mimo aresztowania Jassina, częściowo kontrolował on działalność organizacji. Jego uwolnienie było jednym z głównych żądań Hamasu151. W skład dowództwa Hamasu, oprócz głównego duchowego przywódcy, szejka Jassina, wchodzi naczelna rada konsultatywna, którą tworzy religijna starszyzna kapłanów. Pochodzą oni częściowo z terytoriów okupowanych, oraz w większości z zewnątrz. Za ataki terrorystyczne odpowiedzialne jest militarne skrzydło HamasuBrygady Izz al-Din al-Kassem152 . Terroryzm Hamasu ma dwa cele taktyczne. Pierwszym jest trzymanie społeczności żydowskiej w strachu, co miałoby doprowadzić do powstania wewnętrznej, izraelskiej opozycji sprzeciwiającej się okupacji i budowaniu
150

Słowo intifada oznacza w języku arabskim nagłe otrząśnięcie się ze snu, a także drżenie lub dreszcze z powodu choroby czy strachu. Powstanie Palestyńczyków przeciwko izraelskiej okupacji terytoriów zamieszkałych przez arabów. Miały miejsce dwa takie powstania; I intifada obejmującą lata 1987-1991 oraz II intifada obejmująca lata 2000-2004. Tamże.
151 152

Dom Wydawniczy Bellona,Encyklopeia… op. cit.,s. 396. Brygady Izz al-Din al-Kassem, założone w 1991 r., a nazwane na cześć charyzmatycznego duchownego zabitego w 1935r., gdy stawiał opór brytyjczykom. Tamże, s. 397.

60

osiedli żydowskich. Drugim zadaniem jest sprowokowanie Izraelczyków do zemsty, co wywoła u Palestyńczyków niepokój, który później mogłaby wykorzystać Hamas. Hamas odegrał ważną rolę w pełnej przemocy islamskiej działalności wywrotowej zarówno i radykalnych przeciwko operacjach jak terrorystycznych, skierowanych Izraelczykom,

i arabskim kolaborantom. Na początku stosowali głównie „tradycyjne” metody terrorystyczne: podpalenia, samochody – pułapki, podkładanie bomb i porwania. Z biegiem czasu ugrupowanie „wyspecjalizowało” się w samobójczych atakach bombowych.

3.1.3.Al-Qaida, Afganistan.
Al-Qaida (baza), to międzynarodowa „grupa wsparcia” finansująca i kierująca działalnością islamskich bojowników na całym świecie. Uważana za najgroźniejszą organizację terrorystyczną świata, walczącą ze wszystkimi narodami i rządami, które nie kierują się skrajną interpretacją islamu. Powstała podczas wojny ze Związkiem Radzieckim w Afganistanie, a jej rdzeń stanowią weterani wojenni z całego islamskiego świata. Al-Qaida założył ok roku 1988 saudyjski milioner i islamski bojownik, Osama bin Laden, po zamachu na USA w dniu 11.09.2001 r., uważany za jednego z najniebezpieczniejszych terrorystów na świecie. Osama bin Laden wkroczył na drogę wojownika świętej wojny w 1979r., kiedy sowieckie wojska najechały Afganistan. Przeniósł swoje interesy, w tym kilkaset lojalnych pracowników i ciężki sprzęt z Arabii Saudyjskiej do Afganistanu, by bronić islamskie ziemie przed niewiernymi. Pierwszym krokiem było stworzenie zorganizowanego programu, poboru. Wraz z przywódca Palestyńskiego Bradztwa Muzułmańskiego, zorganizował urząd rekrutacyjny – Maktab alKhidamat (MAK)153. Utworzył sieć biur naboru na całym świecie, także w Europie i Stanach Zjednoczonych. W ciągu niespełna roku bin Laden dysponowała tysiącami ochotników trenowanymi w jego prywatnych obozach.
153

Kwaterujący

w

Afganistanie

bin

Laden

utworzył

potężną

Maktab al- Khidamat, MAK- Urząd Słuzby Wojskowej, zachęcal młodych Arabów z całego świata do wstepowania w szeregi bojowników walczących o wyzwolenie Afganistanu. http://en.wikipedia.org/wiki/Maktab_al-Khadamat

61

międzynarodową sieć łączącą wszystkich muzułmańskich ekstremistów w różnych krajach. Osama bin Laden pochodzi z Arabii Saudyjskiej gdzie jego rodzina dorobiła się pokaźnej fortuny w branży budowlanej. W okresie interwencji radzieckiej w Afganistanie wspomagał mudżahedinów, współpracując z siłami specjalnymi Stanów Zjednoczonych i Pakistanu. Jego stosunek zmienił się radykalnie po wojnie z Irakiem o wyzwolenie Kuwejtu, w wyniku której amerykańscy żołnierze zostali rozmieszczeni na terenie jego rodzinnej Arabii Saudyjskiej . Pozostawienie amerykańskich baz wojskowych w Arabii po zakończeniu operacji „Pustynna Burza” przez radykalnie nastawionych fundamentalistów muzułmańskich zostało odebrane jako swego rodzaju obraza honoru narodowego. Pozbycie się wpływów Zachodu i Zachodniej cywilizacji stało się głównym celem ideowym ugrupowań fundamentalistycznych w świecie muzułmańskim, a w obliczu przewagi militarnej przeciwnika sposobem realizacji tego celu stał się terroryzm154. Wkrótce większość zamachów terrorystyczny kojarzono z Osamą bin Ladenem: eksplozję w Adenie w 1992 r.; nieudany zamach na prezydenta Clintona na Filipinach; zamach na amerykańskie bazy wojskowe w Rijadzie i Dahranie w 1996 r.; wysadzenie w powietrze w 1998 r. ambasad USA w Nairobi i Dar es-Salaam; zatopienie w 2000 r. w adeńskim porcie amerykańskiego okrętu wojennego USS. "Cole"155. Osama bin Laden, stał się tym samym najbardziej poszukiwanym terrorystą na świecie. Należy zauważyć, iż dopiero od połowy lat dziewięćdziesiątych XX wieku Osama bin Ladin zaczął mówić otwarcie o amerykańskim imperializmie i jego roli w procesie rozkładu Ummy islamskiej, od początku lat siedemdziesiątych XX w.156 Aby odciągnąć uwagę od faktycznych przyczyn antyamerykańskiej postawy, w swoich wypowiedziach podkreślał
154

Rocznik strategiczny 2001/2002, s. 340-341, Jadwiga Kiwerska, Świat w latach 1989 – 2004, Poznań 2005, s. 326-328. 155 Tamże. 156 W kwietniu 1995 r. w wywiadzie dla francuskiego dziennikarza przywódca Al-Kaidy twierdził: „ (…) sprzeciwiając się ateistycznemu ZSRR, Saudowie wybrali mnie jako reprezentanta w Afganistanie. Ja nie walczyłem z komunizmem zapominając o zagrożeniu z Zachodu”; „ Dla nas nie była ważna walka z ZSRR w obronie interesów USA tylko, manifestowanie muzułmańskiej solidarności (...); komunizm był pierwszym celem, Ameryka będzie następnym. To jest dopiero początek walki do śmierci albo do zwycięstwa”, International Islamic Front for Jihad Against the Jews and Crusaders, (URL) http: //www.ict.org.il /inter_ter / orgdet .cfm? orgid=74, z 24 III 2004.

62

fakt uznania niepodległości Izraela przez sekularyzowany rząd Egiptu, który stworzył niebezpieczny precedens w stosunkach państw islamskich regionu Bliskiego Wschodu157. Widząc słabnące zainteresowanie swoją działalnością ze strony państw arabskich, przywódcy Al – Kaidy zaczęli się domagać prawa do odgrywania większej roli politycznej w regionie Bliskiego Wschodu158, szczególne pretensje wysuwano w deklaracjach w stosunku do władz Arabii Saudyjskiej159. Kolejnym krokiem zapowiadającym rozprawię z polityką USA

w regionie Bliskiego Wschodu był wywiad z marca 1997 r. dla amerykańskiej stacji informacyjnej CNN, w którym Osama bin Laden zapowiedział, iż: „(...) My deklarowaliśmy dżihad przeciw rządowi USA, ponieważ rząd ten jest niesprawiedliwy, zbrodniczy i tyrański, popełnia czyny ohydne i niesprawiedliwe w swoim imieniu lub popiera działania Izraela. Przez te czyny deklarowaliśmy dżihad przeciw wam tak jak nakazuje nam nasza religia. Słowo najwyższego Boga każe nam wypędzić Amerykanów jak najdalej od muzułmańskich krajów. Nasz dżihad kierowany jest przede wszystkim przeciwko wszystkim żołnierzom amerykańskim i cywilom w kraju Dwóch Świętych Miejsc oraz cywilnym celom w Stanach Zjednoczonych”160. Al Kaida jest przykładem struktury terrorystycznej nowego typu. To sieć wielonarodowa, złożona i powiązana, z co najmniej kilkunastoma organizacjami fundamentalistycznymi działającymi samodzielnie w różnych częściach świata. Jednoczy je nienawiść do Zachodu, prozachodnich i „świeckich” rządów w świecie muzułmańskim oraz wpływ fundamentalistycznej interpretacji sunnickiego odłamu islamu. Poszczególne organizacje są rozproszone, częściowo „uśpione” i dodrze zakonspirowane.
157

Szerzej w: J. Bryła, Bliski i Środkowy Wschód w stosunkach… op. cit., s. 147.

158

Panująca dynastia Saudów przybrała tytuł Strażników Dwóch Świętych Meczetów, aby poprawić własny wizerunek, gdyż „skostniały” system polityczny coraz bardziej staje się podatny na niepokoje wewnętrzne, które wykorzystuje „raczkująca” opozycja, szerzej w: W. Giełżyński, Pełnia półksiężyca, „Wprost”, 19 IV 1998. 159 3 sierpnia 1995 r. Osama bin Laden wydał komunikat: „Otwarty list do Króla Fahda”, w którym zarzucał rządom Saudów m. in: brak poparcia dla sunickiego islamu, nieudolną politykę obronną, trwonienie publicznych petrodolarów , obecność niemuzułmańskich obrońców w królestwie, wzywał do partyzanckiej walki przeciw siłą USA stacjonującym na terenie Arabii Saudyjskiej. The International Policy Institute for Cunter – Terrorism, Al-Qaida, (URL) http: //www.ict.org.il /inter_ter / orgdet.cfm?orgid=74,z 24 III 2003. 160 Findlaw, CNN March 1997 interview with Osama bin Laden, (URL) http://news.findlaw.com/cnn/docs/binladen/binladenintvw-cnn.pdf, z 24 III 2004.

63

Al Kaida stanowi strukturę samofinansującą się, nie jest bezpośrednio finansowo wspierana ani politycznie kontrolowana przez rządy konkretnego państwa161. Obserwując rozwój Al - Kaidy, profesjonalną koordynację jej działań, strukturę można stwierdzić, iż zaczęła ona przypominać agendę na kształt wywiadu i kontrwywiadu162. Organizacja ta zasługuje na szczególną uwagę ze względu przynajmniej na trzy znamienite cechy: potencjał ludzki, zasięg terytorialny prowadzonych działań oraz źródła finansowania. Pierwiastek ludzki w tej organizacji stanowi o jej sukcesie. Ze względu na przygotowanie taktyczne, trening fizyczny i psychologiczny członkowie. Al. - Kaidy mogli rzucać wyzwanie USA. Kierownictwo Al - Kaidy dzięki posiadanym możliwościom technicznym publikowało nawet podręczniki dotyczące zasad i wariantów walk partyzanckich w terenie zurbanizowanym. Jednym z podstawowych źródeł finansowania był przywódca Osama bin Laden, który dzięki osobistemu majątkowi i koneksjom rodzinnym dysponował majątkiem co najmniej w wysokości 300 mln dolarów USA. Oprócz zysków z inwestycji w „legalne” przedsięwzięcia ugrupowanie to mogło liczyć na duże wsparcie pochodzące głównie z regionu Bliskiego Wschodu163. O wspieranie tego ugrupowania podejrzewanych było wiele banków i agend rządowych państw Zatoki Perskiej, m.in. Dubami islamie Bank164. Oprócz darowizn od zaprzyjaźnionych z Al -Aidą grup przedsiębiorców i finansistów, pomoc płynęła szerokim strumieniem od organizacji charytatywnych, przykładem może być: Mery International Relief Agency165. Bojownicy zdobywali też środki finansowe w akcjach zbrojnych, różnego rodzajach napadach i wymuszeniach. Obecnie trudna jest do oszacowania kwota, jaką uzyskała ta organizacja z handlu bronią i narkotykami166.
161 162

W. Szymborski, Doktryna Busha. Bydgoszcz 2004, s. 94-95. P. L. Williams, Al. – Kaida op. cit., s. 32 . 163 Przedstawiciele władz Arabii Saudyjskiej w 1999 roku, oświadczyli, że tylko z ich państwa na swoją działalność organizacja ta otrzymała około 50 mln dolarów USA, zebranych w formie jałmużny ,szerzej w: Overview of State-Sponsored Terrorism, Department of State Publication Office of the Secretary of State Released by the Office of the Coordinator for Counterterrorism, (URL) http://www.usis.usemb.se/terror/rpt2000/overviewstate.html, z kwietnia 2004. 164 P. L. Williams, op. cit., s. 179., 165 Tamże s. 47. 166 Wydaje się, że jedynie najwyżsi przedstawiciele afgańskiego reżimu Talibów mogliby oszacować domniemane kwoty z wymienionych wcześniej procederów. Tym bardziej, że sam reżim wielokrotnie był oskarżany przez społeczność międzynarodową o podobne praktyki oraz wspieranie

64

Należy zauważyć, iż stosunek tzw. świata islamu do osoby Osamy bin Ladena nie był jednoznaczny. Przywódcy państw, elity intelektualne odżegnywały się od jego ekstremizmu i metod walki, postrzegając Lagena jako źródło kompromitacji wysiłków politycznych o wiary muzułmańskiej. Zdawali sobie sprawę, iż lider Al –Qaidy uzurpował sobie prawo do występowania w roli rzecznika uciśnionych z Trzeciego Świata. Natomiast dla arabskiej ulicy stał się symbolem, śmiałkiem, który oficjalnie nawoływał do walki z Ameryką. Arabska ulica nienawidząca Ameryki, w pierwszej kolejności za wsparcie dla Izraela w konflikcie o palestyńskie ziemie, następnie za amerykańskie ataki rakietowe na Afganistan w 1998 roku (w odwecie za zamachy bombowe w Kenii i Tanzanii) uczyniła go „idolem” dla biedoty ze slumsów od Bejrutu po Manilę. Im bardziej działalność jego budziła rozgłos, tym łatwiej było mu zdobywać rekrutów, a także możnych sponsorów.

3.1.4. Inne islamskie organizacje terrorystyczne

Ilość organizacji o charakterze terrorystycznym nie pozwala mi na omówienie tego tematu całkowicie, jednakże w tym podrozdziale chciałabym, choć nakreślić istnienie wiekszej liczby islamskich ugrupowań terrorystycznych.

Abu

Sajaf,

Filipiny

Niewielka

grupa

islamska

walcząca

o ustanowienie muzułmańskiego państwa w stylu irańskim na Mindano, wyspie położonej na południe od Filipin. Działalność terrorystyczna grupy to ataki bombowe, zabójstwa, porwania i wymuszenia od firm i bogatych biznesmenów.

Al-Dżama’a al- Islamija (Grupa Islamska), Egipt – Powstała w latach siedemdziesiątych XX wieku, początkowo jako ruch. Głosił, że

międzynarodowego terroryzmu, szerzej w: A. Rashid, Talibowie, op. cit., ss. 416.

65

państwa muzułmańskie maja być rządzone przez Koran. Grupa nie cieszy sie poparciem społecznym, jest silnie podzielona. Jej ataki są poważne i przynoszą wiele szkód.

Brygada, 17 ( Force 17), Palestyna – powstała we wczesnych latach siedemdziesiatych. Utworzona została przez oficerów organizacji alFatah, wkrótce po wydaleniu OWP z Jordanii. Działalność terrorystyczna ułatwia sieć infrastruktury w różnych krajach.

Dżamaat ul- Fuqra, Pakistan – islamska sekta pragnąca oczyścić islam. Ugrupowanie atakuje rozmaite cele, w tym także innych muzułmanów.

Fatah, Rada Rewolucyjna, Liban – Palestyńska Fatah znana także jako Abu Nidala, powstała w 1947r., Organizacja utrzymuje, że walka przeciwko Izraelowi jest święta zasadą. Przeprowadziła liczne ataki.

Fatah tanzim, Palestyna – powstała w 1995r.,powołana przez Jasira Arafata i dowództwo Fatah. Stanowiła przeciwwagę dla fundamentalistów islamskich przeciwnych Arafatowi i OWP.

Front Wyzwolenia Palestyny, Liban – powstała w kwietniu 1977r., w rezultacie rozłamu Ludowego Frontu Wyzwolenia Palestyny. Organizacja prowadzi walkę zbrojna z Izraelem.

66

• Grupa Dżihad, Egipt – istnieje od końca lat siedemdziesiątych, podzielona na dwa odłamy. Celem wspólnym jest obalenie istniejącego rządu oraz wprowadzenie reżimem islamskim.

Zbrojna

Grupa

Islamska,

Algieria

ugrupowanie

rozpoczęło

działalność w 1992r., islamska grupa ekstremistyczna, której celem było obalenie świeckiego rządu Algierii. W ostatnich latach organizacja włączyła sie do kampanii terrorystycznej, której skutkiem było kilka masakr cywilów.

3.2.

Za

sprawą

ważniejszą

niż

życie....Zamachowcy

samobójcy

Zamachowcy samobójcy, czyli ludzie, którzy decydują się oddać własne życie, podejmują walkę za wyższe ideały i cele, unicestwiając własne życie167. Wczesnymi takimi formami byli żydowscy sykariusze w starożytności , przez średniowiecznych assasynów i muzułmańskich bojowników przeciwko zachodnim imperiom kolonialnym. Zjawisko to objęło w ostatnich dwudziestu latach objęło Iran, Liban, Izrael, Sir Lanke, a teraz staje nam się bliższe, ponieważ widmo zagrożenia takim atakiem jest obecnie prawdopodobne w każdej części świata.... Choć droga samobójczych zamachów jest bardzo rozgałęziona, to wcale jednak nie jest dowolna. Zaczęły ta broń stosować nieliczne ugrupowania tj. Hamas i Hezbollah, nie korzysta zaś z nich IRA168 podobnie jak Czerwone
167 168

Ch. Reuter, Zamachowcy samobójcy,Warszawa 2003,str.15. Irlandzka Armia Republikańsk, powstała w 1969r.,jako tajne skrzydło Sinn Fein, legalnego ruchupolitycznego, starajacego sie o usunięcie sił brytyjskich z Irlandii, szerzej w R. M. Barnas, op cit., s. 115.

67

Brygady we Włoszech, świetlisty Szlak w Peru, ale także OWP i inne grupy palestyńskiej partyzantki miejskiej, czy muzułmańscy bojownicy w Bośni czy Kosowie. Warto tutaj podkreślić pewien paradoks, tzn., Co sprawiło, że idea zabijania w połączeniu z ofiarowaniem życia pojawiła się w islamie, aczkolwiek w niektórych przypadkach nie została zaakceptowana. Ci sami wyznawcy jednej religii, muzułmanie, podzielili sie na zwolenników i przeciwników tej taktyki. Z drugiej strony widnieją ugrupowania, które z islamem nie maja nic wspólnego a sięgnęli po ten środek wali, jak świecka Partia Pracujących Kurdystanu w Turcji, czy też separatyści tamilscy, którzy są przeważnie wyznawcami hinduizmu. Jeżeli nie religia, to, co mobilizuje pewną część ludzi to podjęcia tak drastycznych kroków..... Straszliwy terror związany z zamachami samobójczymi po raz pierwszy w czasach nowożytnych stał sie udziałem załóg amerykańskich okrętów wojennych na Pacyfiku, podczas II wojny światowej. W 1944r., kiedy to Takijiro Onishi objął dowództwo japońskiej jednostki lotniczej w Manilii, zaproponował on nowa taktykę walki, polegającą na samobójczych atakach lotniczych. Z punktu widzenia Japończyków, ataki kamikadze, jak nazwano pilotów samobójców, miały wiele zalet; nalot mogli przeprowadzać niedoświadczeni piloci, samolot kamikadze był trudny do zwalczenia, ponieważ, żeby go powstrzymać trzeba było go zestrzelić. Heroizm pilotów wpływał na morale Japończyków i potęgował strach u przeciwników. Piloci – samobójcy wierzyli, że przynoszą Japonii chwałę. Onishi mówił; „Juz jesteście Bogami”. Nie brakowało ochotników. Między 6 kwietnia 1945r., a 22 czerwca 1945r., w dziesięciu atakach kamikadze uczestniczyło 1456 samolotów. Tuz przed misją jeden z pilotów napisał: „Proszę mi pogratulować , ponieważ dano mi zaszczyt możliwości śmierci”. Japońscy lotnicy kamikadze jednak przeminęli wraz z końcem wojny169. Samobójcze zamachy bombowe na szeroka skale odrodziły się w latach siedemdziesiątych w niektórych krajach arabskich. Początkowo sporadyczne samobójcze ataki bombowe stosowali Palestyńczycy. Taktyka ta rozwinęła sie po inwazji Izraela na Liban w 1982 roku. Islamskie
169

Ch. Reuter, op. cit., ,s. 15.

68

ugrupowania terrorystyczne działające na Bliskim Wschodzie zaczęły permanentnie stosować ta „metodę walki”. Hezbollah i rozpoczęła stworzył motywowana zamachowców religijnie armię partyzancką przeciwko

wysyłanie

samobójców

Izraelczykom170. Islam zabrania samobójstwa, jednak śmierć w świetlej wojnie zapewnia wiernym miejsce w raju. W listopadzie 1982 r., młody mężczyzna wjechał samochodem osobowym wypełnionym materiałami wybuchowymi w budynek izraelskiego dowództwa w Tyrze. Hezbollah w bym czasie formalnie jeszcze nie istniał, ale przedstawia ten atak jako jeden z pierwszych przeprowadzonych przez jego członków171. W kolejnych latach organizacja przeprowadziła liczne ataki terrorystyczne z zastosowaniem „żywych bomb”. Podczas niektórych akcji terrorystycznych uwidocznił sie pewien problem w stosowaniu tej broni, otóż wśród ofiar ataków znajdowali sie muzułmanie. Jak to miało miejsce miedzy innymi w Tyrze, kiedy to podczas zamachu, gdy samochód- bomba, uderzył w kwaterę armii izraelskiej, zginęło 80 osób w tym jednak było 15 Palestyńczyków i Libańczyków?. I na to znaleźli usprawiedliwienie duchowni blisko związani z Hezbollahem. „Odnaleźli” oni w prawie pozwolenie na zabijanie muzułmanów, w przypadku gdyby wrogowie używali muzułmanów jako żywych tarcz. Stopniowo przez lata powstała kultura męczennictwa. Samobójcze ataki nie mnoga być z definicji samobójstwem, używa asie wiec w stosunku do nich pojęcia amaljiat al-istiszhadijja; czyli męczeńska operacja. Amerykańska badaczka terroryzmu Martha Crenshaw, zanalizowała

spektrum przyczyn, kiedy i w jakich sytuacjach staja w szczególności samobójcze ataki, a w ogólności terroryzm. „Stawiania opór rządowi może w prawdzie prowadzić do jego osłabienia, ale równie dobrze do jego wzmocnienia, gdy więcej osób będzie się identyfikować z grupą i domagać się zemsty. Studia próbujące ustalić co osłabia terroryzm wskazuje na inne czynniki:słabnące poparcie ze strony ludności, demoralizacja, lecz także

170 171

Dom Wydawniczy Bellona.Encyklopedia.. op. cit., s. 256 H.Jabel op. cit., s.68.

69

przeświadczenie przywódców, że terroryzm spełnił swój cel i nie jest juz potrzebny”172 . Hezbollah w pewnym sensie awansował, z pozycji słabszego przeszedł do ofensywy. Odniósł zbyt wielki sukces i nie musi juz wymagać od swoich zwolenników, by poświęcali dla niego Zycie. Hezbollah nadał zamachom samobójczym nowy wymiar. Opracował cały mechanizm posługiwania się tą metoda walki, zadbał nawet o odpowiednią promocje. Zachowania, które dla nas są abstrakcyjne w tej społeczności są codziennością. Rodziny martwych zamachowców są dumne z swoich bliskich, którzy idą wałczyć z wrogiem a bronią w tej walce jest własne życie. Niejednokrotnie czyn ten jest powielany w rodzinach, tzn. po ojcu idzie syn, za synem córka.... Rodziny męczenników są obdarzane szczególnym szacunkiem. Samobójcze ataki to broń bezsilnych bądź desperatów. Opierając się na szyickiej tradycji roli ofiary, Hezbollah czerpał jednak tyle energii, że teraz nie chce już być ofiarą i pragnie się pozbyć aury niemocy. Kulturę ofiary ma zastąpić kultura zwycięzcy, za jakiego uważa się Hezbollah. We wrześniu 1993r., został podpisany izraelsko palestyński układ pokojowy. Hamas, który nie zgadzał się nawet na uznanie Izraela, rozpoczął działania przeciwko OWP. W celu zwiększenia swojej wydajności Hamas wszedł w sojusz z Iranem, aby sabotować proces pokojowy. W zamian za zwiększenie ataków na Izrael, Iran obiecał Hamasowi pomoc finansową w wysokości 30 mln dolarów rocznie173. Doprowadziło to do wyłonienia się z brygady al-Kasem, samobójczych męczenników, zainspirowanych proirańską organizacją Hezbollah w Libanie. Duża część z tego rocznego budżetu idzie na utrzymanie meczetów, szkół, sierocińców, szpitali. Hamas troszczy się o rodziny samobójców, umozliwia on życie jak i śmierć. Idea męczeństwa z islamu czerpie całe osadzenie samobójczego ataku w sieci splecionej z sur Koranu, fatw i obietnic raju. Dla islamskiego kodeksu postępowania jest decydująca różnicą czy zamach jest samobójstwem czy nie. Albowiem od najdawniejszych czasów samobójstwo w świecie islamu
172 173

Ch. Reuter, op. cit., s. 92. Dom Wydawniczy Bellona, Encyklopedia… op. cit., s. 399.

70

stanowiło temat tabu. Śmierć w walce była chwalebna, ale śmierć z obcej reki. Specjalna opcja pozwalająca na zabicie innych ludzi, stosując człowieka jako chodzącą bombę, nie mogła być dziełem Proroka, z jednako prostego powodu; w czasach Mahometa nie było ładunków wybuchowych.... Jedyną dostępną bronią był miecz bądź broń podobnego typu. Jednostka pozostawała w walce jednostką, skazaną na własne umiejętności a nie na wynalazki techniki. Zamachowcy – samobójcy są niekonwencjonalną bronią w rękach fanatycznych przywódców. Kwestionują oni każdy rozkaz, żadna groźba nie może ich zastraszyć, dlatego wzbudzają tak ogromny strach. Wiele możnaby jeszcze napisać na temat zamachowców samobójców, gdyż w nieskończoność można analizować portrety psychologiczne takich zamachowców. Przyglądać się z różnych stron i w różnych kontekstach. Niemniej jednak ja zaprzestane ta tej krótkiej analizie, ponieważ uważam, że ten fragmenty jednoznacznie nakreśla prawdziwą istotę samobójczych ataków. Podstawą tej działalności nalewno nie jest islam, religia w tym przypadku jest jedynie narzędziem stosowanym do manipulacji naiwnymi jednostkami. Podsumowując temat ten chciałabym przytoczyć pewien cytat, który oddaje powagę problemu: „Nie roszczeń sobie jednak pretensji do osądzania innych, może musieliśmy pójść tą straszliwą okrężną drogą, żeby wyciągnąć z niej naukę. Nie sądzie by to była wola Boga, kiedy ktoś tak porostu odrzuca swoje życie”174. Słowa te padają z ust kobiety, której trzynastoletni syn zginął jako jeden z zamachowców-samobójców..

174

Ch. Reuter, op. cit., s. 353.

71

Zakończenie

Zamachy z 11 września w sposób dramatyczny ujawniły współczesne zagrożenia ze strony struktur terrorystycznych. Zmusiły do zastanowienia nad adekwatnymi formami walki z nimi, zrozumienie mechanizmów działania oraz przyczyn, co leży u źródeł zjawiska, gdyż sięgając do podstaw łatwiej jest zrozumieć problem. Po wydarzeniach w Madrycie stało się jasne, że terroryzm może doprowadzić do zmiany wyników wyborczych, co wywołało szok w państwach demokratycznych. Wiadomo, że terroryzm jest stary jak świat, ale obecnie wraz z procesem globalizacji, stał się globalny. Wojna przeciwko Irakowi również była uzasadniona oskarżeniami o współpracę z organizacjami terrorystycznymi, chociaż dowody na to były mało przekonujące. Z punktu widzenia fundamentalistów jednak okupacja kolejnego kraju muzułmańskiego stała się potwierdzeniem ich twierdzeń o płynącym stąd zagrożeniu dla świata islamu. Obecność wojsk zachodnich w Iraku stała się więc okazją do wzmożenia aktywności militarnej wymierzonej przeciwko siłom okupacyjnym175. Państwa muszą toczyć wojnę z tworem bezpaństwowym, nie mającym granic, którego nie można tak po prostu najechać i zgnieść. Można
175

Rocznik strategiczny 2003/2004, Warszawa 2004, s 308-309.

72

zadać sobie oczywiście pytanie jak będzie wyglądał terroryzm przyszłości (być może najbliższej). Nie ma wątpliwości, że w XXI w. coraz mniejszą rolę odgrywać będą państwa narodowe a coraz większą międzynarodowy kapitał czyli ponadpaństwowe korporacje, a przychody niektórych są wyższe niż jednego państwa. Jak walczyć z terroryzmem i wrogiem, którego nie widać? Czy możliwe jest zdefiniowanie warunków, w jakich samobójcze zamachy mogą stać się regularnymi środkami walki lub terroru. Samobójczy atak stawia na głowie wszelkie reguły wojny i władzy i dlatego konwencjonalne metody zwalczania są bezskuteczne, a nawet mogą odnosić skutek odwrotny od pożądanego. Albowiem śmierć utraciła swoją grozę dla kogoś, kto męczeństwo traktuje jako wybawienie. W efekcie utraciła także swoją moc władza, która nie może grozić czymś więcej niż śmiercią...... Na to pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Istnieje pogląd, że należy zwalczać źródła zapalne terroryzmu, czyli po prostu hamując rozrost biedy i wspomagając regiony III świata. Oczywiście tego typu działanie jest potrzebne, chociażby z powodu zwykłej solidarności międzyludzkiej. Czy jednak zastopuje to terroryzm? Nie sądzę, tym bardziej, że jest to zjawisko natury politycznej i w polityce ma on swoje korzenie. Za każdym atakiem stoją duże prywatne lub państwowe pieniądze – biedni ludzie nie mający nic do stracenia są tylko instrumentem w rękach ludobójców, chcących osiągnąć cel czy to polityczny czy czysto ekonomiczny. Nie jest, więc do końca prawdą, że jest to walka biednych z bogatymi. Jest to raczej początek nowego rodzaju walki politycznej lub gospodarczej, w której życie ludzkie traktowane jest instrumentalnie, a cel zawsze jest ten sam – władza i pieniądze. Religia jest powszechnie wykorzystywana dla uzasadnienia

zasadniczo świeckich konfliktów narodowych bądź etnicznych, nawet, gdy walczące strony są tego samego wyznania. Uważam, iż fałszywe jest twierdzenie, że islam jest zagrożeniem dla Zachodu w jakimś ogólnym sensie. Zagrożenie wojskowe ze strony zjednoczonych przez imperium osmańskie sił islamu dawno przeminęło. W rzeczywistości kraje islamu realizują własne, narodowe interesy, niejednokrotnie zwalczając się
73

nawzajem; Iran z Irakiem, Egipt z Libią, Algieria z Marokiem. Rzecz jasna,

kraj muzułmański wyposażony w urządzenia nuklearne mogłaby wyrządzić znaczne szkody, podobnie jak Chiny czy Izrael, ale i tak byłoby to niewiele w porównaniu z tym, co taki kraj mógłby wycierpieć od swoich przeciwników. Bez sensu jest szukanie w islamie odpowiedzi na pytania polityczne i społeczne. Przyjęte a priori odpowiedzi na te pytania określają interpretacje tekstów. Niemuzułmanie wyjaśniający działanie niektórych muzułmanów na podstawie religii nie pojmują istoty zagadnienia. Podobnie ja ci muzułmanie, którzy próbują usprawiedliwić swoje działania odnosząc się do religii. Prawdziwym zagrożeniem są fundamentaliści oraz działania polityczne, które zachodzą na arenie międzynarodowej. Powstawanie ruchów fundamentalistycznych i powoływanie się na islam dla usprawiedliwienia działań politycznych nie są to zjawiska ogólne i transhistoryczne; stanowiła wynik często działania natury konkretnych społecznej i sił w poszczególnych społeczeństwach pojawia się współczesnych. Innymi słowy mówiąc jest to odpowiedź na obecne problemy politycznej. Gdziekolwiek fundamentalizm nie mamy doczynienia ze skutkiem jakiejś ponadczasowej siły, ale z dzisiejszymi problemami tych społeczeństw i wspólnot, np. wtrącaniem w prawodawstwie, się państw dominacją do życia codziennego, zmianami zmianami kulturowymi zewnętrzną,

i społecznymi...Żaden z tych problemów nie ogranicza się do świata muzułmańskiego, a każdy z nich w znacznym stopniu wystąpił w wyniku niedawnych zmian. Sprawa między islamem a Zachodem jest bardziej złożona i bardziej zależna od współczesnych problemów, niż by chcieli zwolennicy i przeciwnicy fundamentalizmu islamskiego.

74

Bibliografia
Opracowania:
Abdalati H., Spojrzenie w islam, Warszawa 2002. Alexander Y., Hoenig M., Superterroryzm, Warszawa 2001. Alexander Y., Swetnam M. S., Siewcy Śmierci, Warszawa 2001. Antoszewski A., Herbut R., Leksykon politologii Wrocław, 1999. Armstrong K., Krótka historia islamu, Wrocław 2004. Barnas R. M., Terroryzm; Od Asasynów do Osamy bin Ladena, Wrocław 2001. Bielawski J., Koran, Warszawa 1986. Borucki M., Terroryzm zło naszych czasów, Warszawa 2002. Bruce S., Fundamentalizm, Warszawa 2006. Ciechanowski G. i Sielski J., Konflikty współczesnego świata, red., Toruń 2006. Danecki J., Arabowie, Warszawa 2001. Danecki J., Podstawowe wiadomości o islamie, Warszawa 1998. Davies N., Europa, Kraków 1999. Fiedler R., Wojciechowski S., Totalitaryzm – przeszłość czy realne zagrożenie, Poznań 2001. Firley M., Kaczmarek J., Szum skrzydeł Azraela, Poznań 2003. Halliday F., Islam i mit konfrontacji, Warszawa 2002. 75

Hoffman B., Oblicza terroryzmu, Warszawa 1999. Huntington S., Zderzenie cywilizacji, Warszawa 2000. Jaber H., Hezbollah, Warszawa 2001. Jałoszyński K., Terroryzm fundamentalistów islamskich, Warszawa 2001. Jałoszyński K., Zagrożenie terroryzmem w wybranych krajach Europy Zachodniej oraz w Stanach Zjednoczonych, Warszawa 2001. Kaczmarek J., Terroryzm i konflikty zbrojne a fundamentalizm islamski, Wrocław 2001. Karczmarek J., Problemy współczesnego świata. Terroryzm i konflikty zbrojne a fundamentalizm islamski, Wrocław 1999. Kellera J., Islam, w: Zarys dziejów religii, Warszawa 1986. Karolczak K., Encyklopedia terroryzmu, Warszawa 1995. Kisielewski Tadeusz A., Imperium americanum?, Warszawa 2004. Kiwerska J., Świat w latach 1989 – 2004, Poznań 2005. Kukułka J., Historia współczesnych stosunków międzynarodowych 1945-1996, Warszawa 1997. Kopaliński W., Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem, Warszawa 2000. Landau E., Osama ben Laden – Wojna z Zachodem, Warszawa 2001. Majdy T. (red.), Leksykon wiedzy o Turcji, Warszawa 2003. Malendowski W., i Mojsiewicz Cz., (red.), Stosunki międzynarodowe, Wrocław 2004. Modrzejewska-Leśniewska J., Talibowie, Pułtusk 2001. Mojsiewicz Cz., Leksykon problemów międzynarodowych i konfliktów zbrojnych, Wrocław 1999. Mojsiewicz Cz., Leksykon współczesnych międzynarodowych stosunków

politycznych, Wrocław 2000. Mrozek-Dumanowska A., Islam a demokracja, Warszawa 1999. 76

Mrozek-Dumanowska A., Między ascetyzmem a reformacją, Warszawa 1994. Mrożek-Dumanowska A., W poszukiwaniu prawdziwej wiary, Warszawa 1995. Muszyńskiego J., Warszawa 1981. Nowa encyklopedia powszechna PWN, Warszawa 1997. Palmer R. R., The Age od the Democratic Revolution, vol. 2: The Struggle, Princeton 1970. Pawłowski A., Terroryzm w Europie XIX-XX wieku, Zielona Góra 1980. Pikulski S., Prawne środki zwalczania terroryzmu, Olsztyn 2000. Parzymies A. (red.), Islam a terroryzm, Warszawa 2003. Reuter Ch., Zamachowcy – samobójcy, współczesna historia, Warszawa 2003. Rocznik Strategiczny 1998/1999, Warszawa 1999. Rocznik strategiczny 2001/2002, Warszawa 2002. Rocznik strategiczny 2002/2003, Warszawa 2003. Rocznik strategiczny 2003/2004, Warszawa 2004 . Rocznik strategiczny 2004/2005, Warszawa 2005. Rocznik strategiczny 2005/2006, Warszawa 2006. Ryszka F., Terroryzm polityczny. Wstęp do problematyki fenomenu, w: Terroryzm polityczny, Warszawa 1999. Schultz R., Conceptualizing Political Terorism: A. Typology, Los Angeles 1978. Słownik Polityki, Wiedza Powszechna, Warszawa 1999. Sourdel J. D., Cywilizacja islamu, Warszawa 1980. Szymborski W., Doktryna Busha. Bydgoszcz 2004. Świeca J., Bliskowschodni proces pokojowy, Uniwersytet Śląski, Katowice 1996. Świeca J., Regionalne i globalne oddziaływania międzynarodowe w kryzysie bliskowschodnim, Katowice 1993. 77

Tibi B., Fundamentalizm religijny, Warszawa 1997. Wnuk – Lisowska E., Fundamentalizm i dżihad, Warszawa 2002 Williams P. L., Al.-Kaida, Poznań 2007. Witkowski I., Supertajne bronie islamu, Warszawa 1999. Zasiewicz B. (red.), Encyklopedia Terroryzmu, Warszawa 2004.

Artykuły
Dickey, Opowieści arabskie, „Newsweek”, nr 14 z 7 kwietnia 2002 r. Giełżyński W., Pełnia półksiężyca, „Wprost”, 19 IV 1998. Tomasiewicz J., Wróg bez twarzy, Żołnierz Polski, 10/2001. Rybarczyk M., Starcie nad Zatoką, „Newsweek”, nr5, 4 lutego 2007 r., s. 52. „Rzeczpospolita”, z 24 IV 1995., Fundamentalizm oznacza czystość. Rozmowa z Rezą Astaneparastem, ambasadorem Iranu w Polsce. Zawadzki M., Iran kontratakuje, „Gazeta Wyborcza”, 9 lutego 2007 r., s. 13.

Źródła internetowe
http://www.arabia.pl/content/view/259568/2/ http://www.arabia.pl/content/view/280224/2/ http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,53600,3719132.html http://pl.wikipedia.org/wiki/Al-D%C5%BCazira. http://en.wikipedia.org/wiki/Ayatollah http:// www.izrael.badacz.org/historia/camp_david.html http://en.wikipedia.org/wiki/Pahlavi http://fpc.state.gov/fpc/34547.htm http://www.state.gov/s/ct/rls/pgtrpt/2004/html/10252.htm http: //www.ict.org.il /inter_ter / orgdet.cfm?orgid=74 http://news.findlaw.com/cnn/docs/binladen/binladenintvw-cnn.pdf 78

http://www.usis.usemb.se/terror/rpt2000/overviewstate.html

79

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful