P. 1
Niesądowe organy ochrony prawnej Cz. 1

Niesądowe organy ochrony prawnej Cz. 1

|Views: 1,878|Likes:
Wydawca: Dominik

More info:

Published by: Dominik on Mar 10, 2010
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/06/2012

pdf

text

original

FELIKS PRUSAK

NIESĄDOWE ORGANY OCHRONY PRAWNEJ

WARSZAWA 2004

SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ I ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE ................. 1. Przedmiot i zakres opracowania ...................................................... 2. Zagadnienia ogólne ......................................................................... 5 5 5

ROZDZIAŁ II. KONSTYTUCYJNE NIESADOWE ORGANY OCHRONY PRAWNEJ .................................................................... 1. Uwagi wprowadzające ..................................................................... 2. Najwy sza Izba Kontroli .................................................................. 3. Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji ...............................................
Opracowanie 10 jest przeznaczone dla studentów prawa i administracji na Wydziale Prawa UKSW w Warszawie. Organy władzy sądowniczej zostały uprzednio opublikowane osobno przez nasza oficynę wydawniczą.

8 8 9 15

ROZDZIAŁ III. RZECZNICY INTERESU PUBLICZNEGO ...... 1. Uwagi wprowadzające ...................................................................... 2. Rzecznik Praw Obywatelskich ........................................................ 3. Rzecznik Praw Dziecka ................................................................... 4. Rzecznik Ubezpieczonych ............................................................... 5. Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych......................... ROZDZIAŁ IV. KORPORACYJNE ORGANY POMOCY I OBSŁUGI PRAWNEJ .................................................................... 1. Uwagi wprowadzające ..................................................................... 2. Adwokatura ..................................................................................... 3. Radcostwa prawne ........................................................................... 4. Notariat ............................................................................................ 5. Komornicy sądowi ...........................................................................

19 19 19 25 28 31

Opracowanie redakcyjne: Ewa Filipowska Projekt okładki: Irena Sip Copyright ® by Feliks Prusak Warszawa 2004 ISBN 83-919534-8-3 Wydanie I Nakład: 500 szt. ' Druk i oprawa: Przedsiębiorstwo Poligraficzno-Reklamowe Tongraf 64-920 Piła, al. Wojska Polskiego 32-34 tel. (067) 35-11-900, fax. (067) 35-11-903 www.tongraf.com.pl

34 34 36 55 63 74

ROZDZIAŁ V. PROKURATURA I INNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEGO .................................................................... 1. Uwagi wprowadzające ..................................................................... 2. Prokurator jako zasadniczy organ ścigania ...................................... 3. Instytut Pamięci Narodowej ............................................................. 4. Organy resortu spraw wewnętrznych ............................................... a. Uwagi wprowadzające .......................................................... b. Policja ................................................................................... c. Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Agencja Wywiadu ...............................................................

83 83 84 107 113 113 114 122

-3-

5. Organy wojskowego ścigania karnego ............................................... 6. Organy administracji publicznej jako organy ścigania......................... 7. Quasi organ ścigania (tzw. Rzecznik Lustracyjny) ............................

126 136 143

ROZDZIAŁ I. ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE 1. PRZEDMIOT OPRACOWANIA
Opracowanie niniejsze jest kontynuacją osobno opublikowanej pracy na temat organów ochrony prawnej, która w oddzielnym woluminie obejmowała problematykę organów władzy sądowniczej, Przedmiotem niniejszych rozwa ań są niesądowe organy ochrony prawnej w Polsce. Sądowymi organami ochrony prawnej są sądy i trybunały, które znajdują konstytucyjną legitymację normatywną. Niesądowymi organami będą organy z legitymacją konstytucyjną, oraz organy z legitymacją ustawową. Wspólną wszelako ich cechą jest to, e konstytucja oraz poszczególne ustawy nie zaliczają tych organów do władzy sądowniczej. Wspólną ich cechą równie jest to, e organy te pełnią określoną rolę w zakresie ochrony prawnej, w tym tak e jako organy pomocy prawnej czy obsługi prawnej. Zało enie kontynuacji problemowej i uzupełniający walor w relacjach do pierwszego woluminu obejmującego organy władzy sądowniczej pozwala obecnie na pominięcie zagadnień ogólnych dotyczących gwarancji, oraz praw i wolności obywatelskich, które stanowią przedmiot ochrony, jak równie zagadnień ustrojowych i doktrynalnych.

ROZDZIAŁ VI. ORGANY WSPOMAGAJĄCE OCHRONĘ PRAWNĄ ...................................................................... 1. Uwagi wprowadzające ...................................................................... 2. Urzędy wyodrębnione ...................................................................... 3. Inspekcje wyodrębnione organizacyjnie ............................................. 4. Słu by specjalistyczne ....................................................................... a. słu by funkcjonalno-organizacyjne .......................................... b. słu by funkcjonalno-prewencyjne ........................................... 5. Stra e wyspecjalizowane .................................................................. ANEKS: ŹRÓDŁA PRAWA ................................................................ BIBLIOGRAFIA PRZEDMIOTU.......................................................

149
151 155 178 178 185 192 208 218

149

2. ZAGADNIENIA OGÓLNE
1. Wprowadzony i konstytucyjnie ukształtowany w państwie prawa system władzy państwowej jako wyraźnie określone zadanie ma zapewnienie sprawności współdziałania wszystkich władz, oraz zabezpieczenie poszanowania praw i wolności obywatela. 2. System organów władzy państwowej wyposa onych w określone prerogatywy w zakresie ochrony praw i wolności funkcjonować ma w całokształcie wzajemnych powiązań oraz w segmentach rodzajowych. Organy władzy pań-

-5-

ROZDZIALI. ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE

1. Przedmiot opracowania

stwowej ró nią się zakresem kompetencji, ustrojem i organizacją, oraz procedura działania. W całokształcie swoim mają one określać najlepiej ich strukturę, ustrój i wzajemne relacje. 3. Ró ny zakres kompetencji poszczególnych organów władzy ustawodawczej, władzy wykonawczej i władzy sadowniczej obejmuje określone zadania, które prawo przydziela im do realizowania. Kompetencje te przesądzają o dalszych elementach strukturalnych oraz o wyznaczonych procedurach działania. 4. Biorąc pod uwagę zało enie konstytucyjnego podziału władz w państwie, oraz stratyfikację rodzajowa przydzielonych zadań, trzeba zwrócić uwagę, e kształt organów państwowych jest zdeterminowany przez ró ne czynniki. Istotną rolę odgrywają tutaj zasady ustrojowe, a wśród nich zasada rozdziału władz i zasada demokratycznego ustroju państwa prawa. 5. Trójpodział władz jako zasada ustrojowa przesądza o rozdzieleniu funkcji państwa w zakresie stanowienia prawa (legislatywa), stosowania prawa (egzekutywa), rozstrzygania sporów (judykatywa). Nie mo na pominąć ponadto roli funkcji kontrolnej w odniesieniu do kontroli przestrzegania prawa. Wskazane funkcje państwa wyzwalają konieczność wyodrębnienia określonych organów, którym przydzielono określone zadania. 6. Wyodrębnienie poszczególnych organów państwowych jest następstwem obowiązywania konstytucyjnej zasady podziału władzy. Klasyfikacja wszystkich organów państwa jest uwarunkowana takimi czynnikami, jak: zało enia organizacyjne, tryb funkcjonowania, struktura i formy działania. 7. Problematyka organów ustawodawczych stanowi przedmiot zainteresowania nauki prawa konstytucyjnego. Problematyka organów wykonawczych jest domeną nauki prawa administracyjnego, która posługuje się określeniem - administracja publiczna, czyli rządowa i samorządowa. Niniejsze rozwa ania są ulokowane w nawiązaniu do regulacji prawnej głównie sądownictwa oraz niesądowych organów pomocy i obsługi prawnej. 8. Konstytucja 1997 r. uregulowała zagadnienia odnoszące się do sądów i trybunałów. Wprowadzono jednak nowe regulacje które odnoszą się do prokuratury, albowiem w odró nieniu od Konstytucji z 1952 r,, obecnie obowiązująca konstytucja z 1997r. zmieniła jej lokalizację ustrojową. Prokuratura bowiem straciła konstytucyjno-podmiotowy stan istnienia, a jej byt ma jedynie status ustawy tzw. zwykłej. -6-

9. Konstytucja 1997 r. eksponuje i wyodrębnia równie funkcje kontrolne państwa. Powierzone one zostały stosunkowo szerokiej grupie organów. Wiele ró nych organów bowiem zostało wyposa onych w funkcje kontrolne i nadzorcze. Odnośne prerogatywy przydzielono wyspecjalizowanym organom których katalog jest szeroki. Prezentacja odnośnych ustaleń będzie przedmiotem niniejszych wywodów.

ROZDZIAŁ II. KONSTYTUCYJNE NIESADOWE ORGANY OCHRONY PRAWNEJ

2. NAJWY SZA IZBA KONTROLI

2. NAJWY SZA IZBA KONTROLI ROZDZIAŁ II. KONSTYTUCYJNE NIESADOWE ORGANY OCHRONY PRAWNEJ 1. UWAGI WPROWADZAJĄCE
1. Konstytucja RP wymienia dwa organy rangi konstytucyjnej, których charakter prawno-polityczny i ustrojowo-organizacyjny wymaga wyjaśnienia z punktu widzenia powierzonych zadań w zakresie ochrony prawnej. 2. Najwy sza Izba Kontroli ma wykonywać kontrolę państwowa, obejmująca nie tylko kontrolę bud etu, ale równie gospodarkę pozabud etowa. Kontrola ta zakłada analizę i badanie zjawisk czy stanów oraz orzekanie, co do ich zgodności z prawem i określonymi regułami, Kontrola ma obejmować głównie administrowanie finansami publicznymi, ale równie obejmuje ocenę skuteczności, sprawności i gospodarności. 3. Idea wyodrębnienia państwowej instytucji kontrolnej ma rodowód europejski. Francja znała terytorialne izby obrachunkowe, a Napoleon powołał nawet Izbę Obrachunkowa. Większość organów kontroli państwowej powołano w Europie XIX wieku, co przeniosło się równie do Ameryki. W Polsce powołano Najwy sza Izbę Kontroli zaraz po odzyskaniu niepodległości (1919 r). 4. Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji ma strzec wolności słowa, realizacji praw obywateli do informacji oraz interesu społecznego w radiofonii i telewizji. Ustawodawca przesadza, e jest to centralny organ administracji państwowej w sprawach radiofonii i telewizji, posiadający ponadto pewne dodatkowe atrybuty wynikające z jej prerogatyw nadzorczych i opiniodawczych. 5. Pozycja Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji jest specyficzna. Jest ona na pewno centralnym organem administracji państwowej w sprawach radiofonii i telewizji. Nie mo na jednak tej Rady uznać za typowy organ pomocy i obsługi prawnej, czy za organ quasi - sadowy, bo nie odpowiada ona koniecznym kryteriom. Bli sza analiza zadań i struktury funkcjonalnej tego organu pozwala wszelako na jego właściwa lokalizację.
-8-

1. Dla historycznych konotacji w odniesieniu do Najwy szej Izby Kontroli istotne znaczenie miała kwestia sprawowania kontroli bud etu państwa przez parlament. W Rzeczypospolitej przyznano Izbie Poselskiej i Senatowi uprawnienia w zakresie kontroli państwowej. W XVI w. powołano Trybunał Skarbowy (dla sprawowania nadzoru nad skarbowością); w XVIII w. organ ten zastąpiono komisjami skarbowymi (Koronną i Wielkiego Księstwa Litewskiego). W drugiej połowie XVIII w. powołano Radę Nieustająca, w strukturach, której działał Departament Skarbowy. Natomiast pod koniec XVIII w. utworzona została Komisja Skarbowa Obojga Narodów. W okresie Księstwa Warszawskiego funkcjonowała Główna Izba Obrachunkowa sprawująca kontrolę rachunków państwowych i samorządowych. Na mocy dekretów z 1816 r. i 1821 r. działalność rozpoczęła Izba Obrachunkowa Królestwa Polskiego. Organ ten sprawował kontrolę w zakresie rachunków publicznych. 2. Po odzyskaniu niepodległości, utworzona została (w 1919 r.) Najwy sza Izba Kontroli Państwa (NIKP). Do zakresu kompetencji NIKP nale ała m.in. kontrola dochodów i wydatków państwowych, prawidłowości zarządzania majątkiem państwa czy wykonania bud etu! Ustawa z dnia 3 czerwca 1921 o kontroli państwowej, potwierdziła usytuowanie NIK jako niezawisłego organu państwa współdziałającego z parlamentem. NIK miała za zadanie kontrolowanie rządu i administracji. Prezesa NIK mianował Prezydent Rzeczypospolitej na wniosek Rady Ministrów. Konstytucja kwietniowa podporządkowała NIK Prezydentowi Rzeczypospolitej. 3. Następnie odnotowania wymaga, e Manifest PKWN z 1944 r. postanawiał, e do czasu zorganizowania NIK, jej uprawnienia będą przysługiwały Prezydium KRN, (za pośrednictwem usytuowanego przy nim Biura Kontroli). Najwy sza Izba Kontroli utworzona została w 1949 r. NIK składała się z 9 departamentów, 3 biur i delegatur wojewódzkich. Prezesa NIK powoływał i odwoływał Sejm. z chwila likwidacji NIK i powołania na jej miejsce W 1952 r. NIK uległa likwidacji, jej zadania w pewnym zakresie przejęło Ministerstwo Kontroli Państwowej. W następstwie reform ustrojowych w 1957 r. reaktywowano NIK. Zaczęła ona funkcjonować jako osobny pion organów państwowych. Z kolei w
-9-

ROZDZIAŁ n, KONSTYTUCYJNE NJESADOWE ORGANY OCHRONY PRAWNEJ

2. NAJWY SZA IZBA KONTROLI

1976 r. przekształcono NIK w organ administracji, a nadzór nad nią powierzono Prezesowi Rady Ministrów. Ustawa z dnia 8 października 1980 r. o Najwy szej Izbie Kontroli (Dz. U. Nr 22, poz. 82) ponownie usytuowała kontrolę państwową przy Sejmie oraz uniezale niła NIK od administracji. 4. Najwy sza Izba Kontroli jest obecnie naczelnym organem kontroli państwowej podlegającym Sejmowi i działającym na zasadzie kolegialności. Strukturę i zakres działań NIK reguluje Konstytucja RP (w art. 202 - 207) oraz ustawa z dnia 23 grudnia 1994 r. o Najwy szej Izbie Kontroli (tekst jednolity Dz.U. z 2001 r. Nr 85, poz. 937 z póź. zm.). 5. Kompetencje NIK są szerokie. Szczególne miejsce w strukturze organizacyjnej NIK zajmuje Prezes. Przepis art. l. ust 1-3. cytowanej ustawy o NIK stanowi, e Najwy sza Izba Kontroli jest naczelnym organem kontroli państwowej, podlegającym Sejmowi i działającym na zasadach kolegialności. 6. Najwy sza Izba Kontroli kontroluje działalność organów administracji rządowej. Narodowego Banku Polskiego, państwowych osób prawnych i innych państwowych jednostek organizacyjnych. Mo e tak e kontrolować działalność organów samorządu terytorialnego, samorządowych osób prawnych i innych samorządowych jednostek organizacyjnych oraz działalność innych jednostek organizacyjnych i podmiotów gospodarczych (przedsiębiorców) w zakresie, w jakim wykorzystują one majątek lub środki państwowe lub komunalne oraz wywiązują się z zobowiązań finansowych na rzecz państwa, w szczególności: wykonują zadania zlecone lub powierzone przez państwo lub samorząd terytorialny, wykonują zamówienia publiczne na rzecz państwa lub samorządu terytorialnego, organizują lub wykonują prace interwencyjne albo roboty publiczne, działają z udziałem państwa lub samorządu terytorialnego, korzystają z mienia państwowego tub samorządowego, w tym tak e ze środków przyznanych na podstawie umów międzynarodowych, korzystają z indywidualnie przyznanej pomocy, poręczenia lub gwarancji udzielonych przez państwo, samorząd terytorialny lub podmioty określone w ustawie z dnia 8 maja 1997 r. o poręczeniach i gwarancjach udzielanych przez Skarb Państwa oraz niektóre osoby prawne, udzielają lub korzystają z pomocy podlegającej przepisom ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. o warunkach dopuszczalności i nadzorowaniu pomocy publicznej dla przedsiębiorców, wykonują zadania z zakresu powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego, wywiązują się z zobowiązań, do których stosuje się przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa, z innych nale ności bud etowych, gospodarki pozabud etowej i państwowych funduszy celowych oraz świadczeń pienię nych na rzecz państwa wynikających ze stosunków cywilnoprawnych. Najwy sza Izba Kontroli mo e tak e kontrolować pod względem legalności

i gospodarności działalność jednostek organizacyjnych i innych podmiotów wykonujących zadania z zakresu powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego. Najwy sza Izba Kontroli kontroluje wykonanie bud etu, gospodarkę finansową i majątkową Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Kancelarii Sejmu, Kancelarii Senatu, Trybunału Konstytucyjnego, Rzecznika Praw Obywatelskich, Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych, Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Krajowego Biura Wyborczego, Sądu Najwy szego, Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Państwowej Inspekcji Pracy. Na zlecenie Sejmu Najwy sza Izba Kontroli przeprowadza kontrolę działalności Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Kancelarii Sejmu, Kancelarii Senatu, Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych, Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz Państwowej Inspekcji Pracy, Kontrolę działalności Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Najwy sza Izba Kontroli przeprowadza równie na wniosek Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, a Kancelarii Senatu na wniosek Senatu. 7. Najwy sza Izba Kontroli przeprowadza kontrolę pod względem legalności, gospodarności, celowości i rzetelności, Kontrola działalności samorządu terytorialnego przeprowadzana jest pod względem legalności, gospodarności i rzetelności. Kontrola działalności jednostek organizacyjnych i przedsiębiorców, jest przeprowadzana pod względem legalności i gospodarności. Najwy sza Izba Kontroli podejmuje kontrole na zlecenie Sejmu lub jego organów, na wniosek Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Prezesa Rady Ministrów oraz z własnej inicjatywy. 8. Najwy sza Izba Kontroli wykonuje swoje zadania na podstawie okresowych planów pracy, które przedkłada Sejmowi; mo e te przeprowadzać kontrole doraźne. Najwy sza Izba Kontroli przedkłada Sejmowi m.in.: analizę wykonania bud etu państwa i zało eń polityki pienię nej, opinię w przedmiocie absolutorium dla Rady Ministrów, informacje o wynikach kontroli zleconych przez Sejm lub jego organy, informacje o wynikach kontroli przeprowadzonych na wniosek Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Prezesa Rady Ministrów oraz innych wa niejszych kontroli, sprawozdanie ze swej działalności w roku ubiegłym. Najwy sza Izba Kontroli przedkłada Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej informacje o wynikach kontroli przeprowadzonych na jego wniosek oraz informacje o wynikach kontroli przeprowadzonych na zlecenie Sejmu lub jego organów, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, a tak e o wynikach innych wa niejszych kontroli. Najwy sza Izba Kontroli przedkłada Prezesowi Rady Ministrów informacje o wynikach kontroli przeprowadzonych na jego wniosek oraz informacje o wynikach kontroli przedkładane Sejmowi i Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej.
-11-

-10-

ROZDZIAŁ II. KONSTYTUCYJNE MESĄ.DOWE ORGANY OCHRONY PRAWNEJ 2. NAJWY SZA IZBA KONTROLI

9. Prezes Najwy szej Izby Kontroli podaje do wiadomości publicznej, po przedło eniu Sejmowi, analizę wykonania bud etu państwa i zało eń polityki pienię nej oraz sprawozdanie z działalności Najwy szej Izby Kontroli. Prezes Najwy szej Izby Kontroli mo e występować do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskami o: 1) stwierdzenie zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją, 2) stwierdzenie zgodności ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, których ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyraonej w ustawie, 3) stwierdzenie zgodności przepisów prawa, wydawanych przez centralne organy państwowe, z Konstytucja, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami, 4) stwierdzenie zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych, 5) rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego pomiędzy centralnymi konstytucyjnymi organami państwa. 10. Najwy szą Izbą Kontroli kieruje Prezes Najwy szej Izby Kontroli, który odpowiada przed Sejmem za działalność NIK. Prezesa Najwy szej Izby Kontroli - na wniosek Marszałka Sejmu lub grupy co najmniej 35 posłów - powołuje Sejm bezwzględną większością głosów za zgodą Senatu. Senat podejmuje uchwałę w sprawie powołania Prezesa Najwy szej Izby Kontroli w ciągu miesiąca od dnia otrzymania uchwały Sejmu. Niepodjęcie uchwały w rym terminie oznacza wyra enie zgody przez Senat. Je eli Senat odmawia wyra enia zgody na powołanie Prezesa Najwy szej Izby Kontroli, Sejm powołuje na stanowisko Prezesa Najwy szej Izby Kontroli inną osobę. 11. Przed przystąpieniem do wykonywania obowiązków Prezes Najwy szej Izby Kontroli składa przed Sejmem przysięgę. Kadencja Prezesa Najwy szej Izby Kontroli trwa 6 lat. Ta sama osoba mo e być Prezesem Najwy szej Izby Kontroli nie dłu ej ni przez dwie kolejne kadencje. Kadencja Prezesa Najwy szej Izby Kontroli wygasa w razie jego śmierci, orzeczenia przez Trybunał Stanu utraty zajmowanego stanowiska lub odwołania. 12. Sejm odwołuje Prezesa Najwy szej Izby Kontroli, je eli: 1) zrzekł się on stanowiska, 2) uzna, e stal się on trwale niezdolny do pełnienia obowiązków na skutek choroby, 3) został on skazany prawomocnym wyrokiem sądu za popełnienie przestępstwa, 4) Trybunat Stanu orzekł w stosunku do niego zakaz zajmowania kierowniczych stanowisk lub pełnienia funkcji związanych ze szczególną odpowiedzialnością w organach państwowych. 12. Prezes Najwy szej Izby Kontroli nie mo e być bez uprzedniej zgody Sejmu pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności. Prezes Najwy szej Izby Kontroli nie mo e być zatrzymany lub aresztowany, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa i je eli jego zatrzymanie

jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu niezwłocznie powiadamia się Marszałka Sejmu, który mo e nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego. Prezes Najwy szej Izby Kontroli nie mo e nale eć do partii politycznej, zajmować innego stanowiska, z wyjątkiem stanowiska profesora szkoły wy szej, wykonywać innych zajęć zawodowych ani prowadzić działalności publicznej, nie dającej się pogodzić z godnością jego urzędu. Prezes Najwy szej Izby Kontroli bierze udział w posiedzeniach Sejmu. 13. Wiceprezesów Najwy szej Izby Kontroli, w liczbie od 2 do 4, powołuje i odwołuje Marszałek Sejmu na wniosek Prezesa Najwy szej Izby Kontroli. Prezes Najwy szej Izby Kontroli, za zgodą Marszałka Sejmu, powołuje i odwołuje dyrektora generalnego Najwy szej Izby Kontroli. Prezesa Najwy szej Izby Kontroli w razie potrzeby zastępuje wyznaczony przez niego jeden z wiceprezesów. Ze stanowiskiem wiceprezesa oraz dyrektora generalnego Najwy szej Izby Kontroli nie mo na łączyć mandatu posła i senatora. 14. W skład Kolegium Najwy szej Izby Kontroli wchodzą: Prezes Najwy szej Izby Kontroli jako przewodniczący, wiceprezesi i dyrektor generalny Najwy szej Izby Kontroli oraz 14 członków Kolegium. Marszałek Sejmu, na wniosek Prezesa Najwy szej Izby Kontroli, powołuje na członków Kolegium: 1) 7 przedstawicieli nauk prawnych lub ekonomicznych, 2) 7 dyrektorów jednostek organizacyjnych Najwy szej Izby Kontroli lub doradców Prezesa Najwy szej Izby Kontroli, spośród których Prezes Najwy szej Izby Kontroli wyznacza sekretarza Kolegium. Osoby wchodzące w skład Kolegium Najwy szej Izby Kontroli są w sprawowaniu swych funkcji niezawisłe i mogą w sprawie podejmowanych uchwał zgłaszać do protokołu zdanie odrębne. Kadencja członków Kolegium Najwy szej Izby Kontroli trwa 3 lata, wygasa tak e w razie śmierci członka lub jego odwołania. Marszałek Sejmu, na wniosek Prezesa Najwy szej Izby Kontroli, odwołuje członka Kolegium Najwy szej Izby Kontroli w przypadkach wskazanych przez przepisy ustawy o NIK np. gdy zrzekł się on funkcji. Kolegium Najwy szej Izby Kontroli zatwierdza: analizę wykonania bud etu państwa i zało eń polityki pienię nej, sprawozdanie z działalności Najwy szej Izby Kontroli w roku ubiegłym. Kolegium Najwy szej Izby Kontroli uchwala tak e np.: opinię w przedmiocie absolutorium dla Rady Ministrów, projekt statutu Najwy szej Izby Kontroli. Posiedzeniom Kolegium Najwy szej Izby Kontroli przewodniczy Prezes Najwy szej Izby Kontroli lub wyznaczony przez niego wiceprezes. Uchwały

-12-

-13-

ROZDZIŁ II. KONSTYTUCYJNE NIES4D0WE ORGANY OCHRONY PRAWNEJ

3. KRAJOWA RADA RADIOFONII I TELEWIZJI

zapadają w obecności, co najmniej połowy składu Kolegium Najwy szej Izby Kontroli, w tajnym głosowaniu, większością głosów, jednak e w przypadku, gdy w wyniku głosowania za i przeciw uchwale opowie się równa liczba glosujących, o przyjęciu uchwały rozstrzyga przewodniczący. Prezes Najwy szej Izby Kontroli mo e zapraszać na posiedzenia Kolegium Najwy szej Izby Kontroli osoby nie wchodzące w skład Kolegium. 15. Jednostkami organizacyjnymi Najwy szej Izby Kontroli są departamenty i delegatury. 16. Postępowanie kontrolne NIK ma na celu ustalenie stanu faktycznego w zakresie działalności jednostek poddanych kontroli, rzetelne jego udokumentowanie i dokonanie oceny kontrolowanej działalności. Dla realizacji, tego celu: 1) kierownicy jednostek podlegających kontroli mają obowiązek przedkładać na ądanie Najwy szej Izby Kontroli wszelkie dokumenty i materiały niezbędne do przygotowania i przeprowadzenia kontroli, z zachowaniem przepisów o tajemnicy ustawowo chronionej, 2) upowa nieni przedstawiciele Najwy szej Izby Kontroli maja prawo do: a) swobodnego wstępu do obiektów i pomieszczeń jednostek kontrolowanych, b) wglądu do wszelkich dokumentów związanych z działalnością jednostek kontrolowanych, pobierania oraz zabezpieczania dokumentów i innych materiałów dowodowych, z zachowaniem przepisów o tajemnicy ustawowo chronionej, c) przeprowadzania oględzin obiektów, składników majątkowych i przebiegu określonych czynności, d) wzywania i przesłuchiwania świadków, e) ądania od pracowników jednostek kontrolowanych udzielania ustnych i pisemnych wyjaśnień, f) zasięgania w związku z przeprowadzaną kontrolą informacji w jednostkach niekontrolowanych oraz ądania wyjaśnień od pracowników tych jednostek, g) korzystania z pomocy biegłych i specjalistów, h) zwoływania narad z pracownikami jednostek kontrolowanych, w związku z przeprowadzaną kontrolą, a tak e uczestniczenia w posiedzeniach kierownictwa i kolegiów oraz naradach organów administracji rządowej i samorządu terytorialnego. 17. Odmowa podpisania protokołu kontroli przez osobę zobowiązana nie stanowi przeszkody do podpisania protokołu przez kontrolera i realizacji ustaleń kontroli. W razie uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa lub wykroczenia Najwy sza Izba Kontroli zawiadamia organ powołany do ścigania przestępstw lub wykroczeń oraz informuje o tym kierownika jednostki kontrolowanej lub kierownika jednostki nadrzędnej i właściwy organ państwowy lub samorządowy. 18. Organ powołany do ścigania przestępstw lub wykroczeń obowiązany jest zawiadomić Najwy szą Izbę Kontroli o wynikach postępowania.

19. Protokoły kontroli i wystąpienia pokontrolne stanowią podstawę do opracowywania przez Najwy szą Izbę Kontroli informacji o wynikach przeprowadzonych kontroli. Informacje takie, przed przedło eniem Sejmowi, Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej i Prezesowi Rady Ministrów, Prezes Najwy szej Izby Kontroli przesyła właściwym naczelnym lub centralnym organom państwowym, które w terminie 7 dni od dnia otrzymania mogą przedstawić swoje stanowisko. Stanowisko dołącza się do informacji; Prezes Najwy szej Izby Kontroli mo e do tego stanowiska przedstawić swoją opinię. 20. Na ądanie Sejmu, Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej lub Prezesa Rady Ministrów albo gdy wystąpiły szczególnie wa ne okoliczności Prezes Najwy szej Izby Kontroli niezwłocznie przekazuje informacje o wynikach przeprowadzonych kontroli nie czekając na stanowisko organu. 21. W związku z akcesją do Unii Europejskiej trzeba zauwa yć, e proces integracji europejskiej wymagał dostosowania zasad funkcjonowania najwy szych organów kontroli do standardów przyjętych we wspólnocie. NIK współpracuje z Europejskim Trybunałem Obrachunkowym (ETO), Międzynarodowa Rada Audytorów NATO (IBAN), Międzynarodową Organizacją Najwy szych Organów Kontroli (INTOSAI). NIK współpracuje równie z Europejska Organizacją Najwy szych Organów Kontroli (EUROSAJ). Organami EUROSAJ są kongres (najwy szy organ organizacji), zarząd (składający się z 8 członków i 4 obserwatorów) oraz sekretariat. Siedzibą EUROSAJ jest Trybunał Obrachunkowy Hiszpanii.

3. KRAJOWA RADA RADIOFONII I TELEWIZJI
1. Do organów ochrony prawnej w zakresie kontroli przestrzegania prawa mo na zaliczyć równie Krajową Radę Radiofonii i Telewizji, której strukturę i kompetencje określa Konstytucja w art. 213 - 215 oraz z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji (tekst jednolity Dz.U. z 2004 r. Nr 253, poz.2531 z póź. zm.). 2. KRRiT, będąca organem konstytucyjnym, w doktrynie traktowana jest jako organ usytuowany poza schematem trójpodziału władzy. Chocia zadania Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji w znacznym stopniu wią ą się z działalnością wykonawczo - administracyjną, to jednak usytuowano ten organ niejako pomiędzy egzekutywą a legislatywą, z zachowaniem wyraźnego dystansu wobec rządu. 3. Konstytucja RP (w art. 213) wskazała podstawowy cel powołania KRRiT, jakim jest stanie na stra y wolności słowa, prawa do informacji oraz interesu

-14-

-15-

ROZDZIAŁ II. KONSTYTUCYJNE NIESADOWE ORGANY OCHRONY PRAWNEJ

3. KRAJOWA RAM RADIOFONII I TELEWIZJI

publicznego w radiofonii i telewizji. Oznacza to, e Rada powinna w swojej działalności czuwać nad przestrzeganiem praw i wolności jednostki, mających podstawowe znaczenie w sferze masowego komunikowania się, a mianowicie wolności słowa i prawa do informacji, umo liwiających ka demu przekazywanie pochodzących od niego wiadomości i idei innym osobom oraz zapewniających odbiorcy informacji prawo swobodnego wyboru ich źródła i gwarantujących ich kształtowanie w drodze procesu społecznego, chronionego przed ograniczeniami jego pluralizmu ze względów politycznych, kulturalnych itp. 4. KRRiT jest organem ochrony prawnej w zakresie kontroli przestrzegania prawa, w szczególności praw i wolności jednostki, czego potwierdzeniem jest upowa nione do stosowania sankcji prawnych w postaci kar administracyjnych o. charakterze finansowym wobec nadawców naruszających warunki działalności. 5. Krajowa Rada stoi na stra y wolności słowa w radiu i telewizji, samodzielności nadawców i interesów odbiorców oraz zapewnia otwarty i pluralistyczny charakter radiofonii i telewizji. 6. Do zadań Krajowej Rady ustawodawca zaliczył zwłaszcza: projektowanie w porozumieniu z Prezesem Rady Ministrów kierunków polityki państwa w dziedzinie radiofonii i telewizji, określanie, w granicach upowa nień ustawowych, warunków prowadzenia działalności przez nadawców, podejmowanie, rozstrzygnięć w sprawach koncesji na rozpowszechnianie i rozprowadzanie programów, uznawanie za nadawcę społecznego lub odbieranie tego przymiotu na warunkach określonych ustawą, sprawowanie kontroli działalności nadawców, organizowanie badań treści i odbioru programów radiowych i telewizyjnych, określanie wysokości opłat abonamentowych na zasadach określonych w ustawie z dnia 21 kwietnia 2005 r. o opłatach abonamentowych (Dz.U. z 2005 r. Nr 85, poz. 728), opłat za udzielenie koncesji oraz wpis do rejestru, opiniowanie projektów aktów ustawodawczych oraz umów międzynarodowych dotyczących radiofonii i telewizji, inicjowanie postępu naukowo-technicznego i kształcenia kadr w dziedzinie radiofonii i telewizji, organizowanie i inicjowanie współpracy z zagranicą w dziedzinie radiofonii i telewizji, współpracę z właściwymi organizacjami i instytucjami w zakresie ochrony praw autorskich, praw wykonawców, praw producentów oraz nadawców programów radiowych i telewizyjnych. 7. W skład Krajowej Rady wchodzi pięciu członków powoływanych: 2 przez Sejm, 1 - przez Senat i 2 - przez Prezydenta, spośród osób wyró niających się wiedzą i doświadczeniem w zakresie środków społecznego przekazu. Przewodniczącego Krajowej Rady wybierają i odwołują członkowie Krajowej Rady ze swego grona. Krajowa Rada mo e odwołać Przewodniczącego z jego funkcji większością 2/3 głosów ustawowej liczby członków. Krajowa Rada
-16-

wybiera ze swego grona, na wniosek Przewodniczącego, zastępcę Przewodniczącego Krajowej Rady. Kadencja członków Krajowej Rady trwa 6 lat, licząc od dnia powołania ostatniego członka. Członkowie Krajowej Rady pełnią swe funkcje do czasu powołania ich następców. Członek Krajowej Rady nie mo e być powołany na kolejną pełną kadencję. 8. Organ uprawniony do powołania członka Krajowej Rady odwołuje go wyłącznie w przypadku: 1) zrzeczenia się swej funkcji, 2) choroby trwale uniemo liwiającej sprawowanie funkcji, 3) skazania prawomocnym wyrokiem za popełnienie przestępstwa z winy umyślnej, 3a) zło enie niezgodnego z prawdą oświadczenia lustracyjnego, stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem sądu, 4) naruszenia przepisów ustawy stwierdzonego orzeczeniem Trybunału Stanu. W przypadku odwołania członka lub jego śmierci przed upływem kadencji, właściwy organ powołuje nowego członka Krajowej Rady na okres do końca tej kadencji. 9. W okresie kadencji członków Krajowej Rady ulega zawieszeniu ich członkostwo: we władzach stowarzyszeń, związków zawodowych, związków pracodawców, organizacji kościelnych lub związków wyznaniowych. Nie mo na łączyć funkcji członka Krajowej Rady z posiadaniem udziałów albo akcji spółki bądź w inny sposób uczestniczyć w podmiocie będącym nadawcą lub producentem radiowym lub telewizyjnym oraz wszelką działalnością zarobkową, z wyjątkiem pracy dydaktyczno-naukowej w charakterze nauczyciela akademickiego lub pracy twórczej. 10. Krajowa Rada wydaje rozporządzenia i uchwały, na podstawie ustaw i w celu ich wykonania. Uchwały podejmuje większością 2/3 głosów ustawowej liczby członków. 11. Przewodniczący Krajowej Rady kieruje jej pracami, reprezentuje Krajową Radę, mo e ądać od nadawcy przedstawienia materiałów, dokumentów i udzielenia wyjaśnień w zakresie niezbędnym dla kontroli zgodności działania nadawcy z przepisami ustawy i warunkami koncesji, mo e tak e wezwać nadawcę do zaniechania działań w zakresie tworzenia i rozpowszechniania programów, je eli naruszają one przepisy ustawy, uchwały Krajowej Rady lub warunki koncesji, Przewodniczący Krajowej Rady na podstawie uchwały Rady mo e wydać decyzję nakazującą zaniechanie przez nadawcę takich działań 12. Krajowa Rada przedstawia corocznie Sejmowi, Senatowi i Prezydentowi sprawozdanie ze swej działalności za rok poprzedzający oraz informację o podstawowych problemach radiofonii i telewizji, a Prezesowi Rady Ministrów informację o swojej działalności oraz o podstawowych problemach radiofonii i telewizji. Sejm i Senat uchwałami przyjmują lub odrzucają sprawozdanie. Uchwała
- 17-

ROZDZIAŁ II. KONSTYTUCYJNE NIESADOWE ORGANY OCHRONY PRAWNEJ

/. UWAGI WPROWADZAJĄCE / 2. RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH

o przyjęciu sprawozdania mo e zawierać uwagi i zastrze enia. W wypadku odrzucenia sprawozdania przez Sejm i Senat kadencja wszystkich członków Krajowej Rady wygasa w ciągu 14 dni, liczonych od dnia ostatniej uchwały, jednak e wygaśnięcia kadencji Krajowej Rady nie następuje, je eli me zostanie potwierdzone przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

ROZDZIAŁ III. RZECZNICY INTERESU PUBLICZNEGO I. UWAGI WPROWADZAJĄCE

1. Do kategorii organów ochrony prawa nale y zaliczyć rzeczników interesu publicznego. Są nimi wyspecjalizowane organy państwowe zorganizowane stosownie do powierzonych zadań i kompetencji, a tak e wyposa one w określone uprawnienia władcze. 2. Rzecznicy interesu publicznego maja za zadanie sprawowanie kontroli (Rzecznik Praw Obywatelskich) oraz nadzoru (Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych) w zakresie ochrony prawa w społecznym i publicznym odbiorze. Konstytucyjna podstawę normatywna posiada tylko dwóch rzeczników. Pozostali rzecznicy mają jedynie wyraźne oparcie ustawowe. 3. Krąg organów zaliczonych do kategorii rzeczników interesu publicznego jest określony i zamknięty. Konstytucja powołuje Rzecznika Praw Obywatelskich, którego uzupełnieniem jest Rzecznik Praw Dziecka. Funkcję rzecznika interesu publicznego sprawuje równie Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych. Do kategorii rzeczników nale y zaliczyć jeszcze Rzecznika Ubezpieczonych. 4. Poza wskazanym zakresem pozostaje instytucja wprost oraz imiennie nazwanego Rzecznika Interesu Publicznego, który oprócz mylącej nazwy jest w i istocie rzecznikiem lustracyjnym czyli spełnia on funkcje quasi-organu ścigania.

2. RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH
1. Instytucja rzecznika praw obywatelskich znana jest większości państw pod nazwą ombudsmana, mediatora, obrońcy ludowego czy po prostu rzecznika tych praw. Wszystkie te instytucje charakteryzuje ich odrębność organizacyjna, powiązanie parlamentarne oraz orientacja na ochronę przed nieprawidłowymi działaniami organów administracji.

-19-

ROZDZIAŁ III. RZECZNICY INTERESU PUBLICZNEGO

I RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH

2. Instytucja Rzecznika Praw Obywatelskich wywodzi się z XVIII wiecznego szwedzkiego urzędu ombudsmana. Zadaniem tego organu było kontrolowanie urzędników królewskich, co do prawidłowości i rzetelności ich działania. Następnie (XX w.) urzędy tego rodzaju zaczęły funkcjonować w pozostałych państwach skandynawskich. Z czasem urząd ombudsmana pojawił się w innych państwach. 3. W Polsce urząd ten zaczął funkcjonować w oparciu o przepisy uchwalonej w dniu 15 lipca 1987 r. ustawy o Rzeczniku Praw Obywatelskich. Dla ustalenia pozycji Rzecznika Praw Obywatelskich wa na była nowela do konstytucji z dnia 7 kwietnia 1989r. wprowadzająca art. 36a, który nadał RPO rangę organu konstytucyjnego. 4. Pozycję ustrojową Rzecznika Praw Obywatelskich określa Konstytucja RP w art. 208 - 212 oraz ustawa z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (tekst jednolity Dz. U. z 2001 r. Nr 14, poz. 147). Jest on organem samodzielnym oraz instytucjonalnie oddzielonym od innych organów państwowych, Rzecznik jest w swojej działalności niezawisły i odpowiada jedynie przed Sejmem, na zasadach określonych w ustawie (art. 210 Konstytucji RP). 5. Rzecznik Praw Obywatelskich został powołany w celu ochrony praw i wolności człowieka i obywatela określonych w Konstytucji oraz w innych aktach normatywnych (art. 208 Konstytucji RP). Podstawowym zadaniem Rzecznika Praw Obywatelskich jest dokonywanie kontroli przestrzegania praw i wolności obywateli w trakcie działalności organów państwa. W sprawach o ochronę wolności i praw, człowieka i obywatela Rzecznik bada, czy wskutek działania łub zaniechania organów, organizacji i instytucji obowiązanych do przestrzegania i realizacji tych wolności i praw nie nastąpiło naruszenia prawa, a tak e zasad współ ycia i sprawiedliwości społecznej (art. 1 ust. 3 u. RPO). Uzasadnia to zakwalifikowanie Rzecznika Praw Obywatelskich, będącego organem ochrony prawnej, jako organu kontroli przestrzegania prawa (kontroli legalności). W celu zapewnienia realności i efektywności kontroli pozycja Rzecznika w Konstytucji została usytuowana jako sui generis organ kontroli i ochrony prawa (obok Najwy szej Izby Kontroli i Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji). 6. Niezawisłość działalności i niezale ność Rzecznika Praw Obywatelskich od innych organów państwowych zbli a ten organ w pewnym sensie do działalności władzy sądowniczej, sytuując go równie blisko władzy ustawodawczej, poprzez powiązanie z Sejmem, który za zgodą Senatu powołuje Rzecznika do pełnienia urzędu. Sejmowi te Rzecznik składa sprawozdanie z działalności i ponosi przed nim odpowiedzialność.

Niezawisłość działaniom Rzecznika gwarantuje immunitet nietykalności, a więc nie mo e być on bez uprzedniej zgody Sejmu pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności, nie mo e być zatrzymany lub aresztowany, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa i je eli jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu niezwłocznie nale y powiadomić Marszałka Sejmu, który mo e nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego (art. 211 Konstytucji RP). 7. Do zadań Rzecznika Praw Obywatelskich zalicza się ochronę praw i wolności zarówno obywateli polskich, jak i bezpaństwowców oraz cudzoziemców, znajdujących się pod władzą RP (w zakresie praw i wolności przysługujących im w Polsce) (art. 18 u. o RPO). Zakresem działania RPO nie objęte zostały natomiast bezpośrednio inne podmioty (osoby prawne, organy samorządu terytorialnego czy inne samorządy). Zakres przedmiotowy ochrony nie został ograniczony do praw i wolności konstytucyjnych (tak jak ma to miejsce w i przypadku skargi konstytucyjnej), ale obejmuje wszelkie prawa i wolności przyznane obywatelom tak e innymi aktami normatywnymi (np. ratyfikowanymi przez Polskę umowami międzynarodowymi). Rzecznik Praw Obywatelskich wykonuje swoje zadania poprzez: 1) rozpatrywanie indywidualnych skarg obywateli i podejmowanie stosownych czynności mających na celu likwidację powstałych naruszeń praw lub wolności w konkretnych przypadkach, 2) występowanie z inicjatywami mającymi na celu usunięcie hierarchicznych niezgodności występujących w aktach prawnych, 3) kierowanie wniosków do odpowiednich organów o podjęcie inicjatywy ustawodawczej, 4) wywieranie wpływu na kształtowanie kierunków wykładni prawa dotyczącego praw i wolności człowieka i obywatela oraz 5) obowiązkowe informowane Sejmu i Senatu, a tak e opinii

publicznej o stanie przestrzegania praw i wolności obywatelskich, do czego Rzecznika obliguje art. 212 Konstytucji RP.

8. Rzecznik Praw Obywatelskich jako organ, który, stoi na stra y wolności i praw człowieka i obywatela, w sprawach dzieci współpracuje z Rzecznikiem Praw Dziecka oraz współdziała ze stowarzyszeniami, ruchami obywatelskimi, innymi dobrowolnymi zrzeszeniami i fundacjami na rzecz ochrony wolności i praw człowieka i obywatela. 9. Rzecznikiem mo e być obywatel polski wyró niający się wiedzą prawniczą, doświadczeniem zawodowym oraz wysokim autorytetem ze względu na swe walory moralne i wra liwość społeczną (art. 2 u. o RPO). 10. Rzecznika powołuje Sejm za zgodą Senatu, na okres 5 lat (art. 209 ust. 1 Konstytucji RP), Przepis art. 3 ust. 1 u. RPO precyzuje, i powołanie następuje na wniosek Marszałka Sejmu albo grupy 35 posłów, Uchwałę Sejmu o powołaniu Rzecznika Marszałek Sejmu przesyła niezwłocznie
-21 -

ROZDZIAŁ III. RZECZNICY INTERESU PUBLICZNEGO

2. RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH

Marszałkowi Senatu. Senat podejmuje uchwale w sprawie wyra enia zgody na powołanie Rzecznika w ciągu miesiąca od przekazania Senatowi uchwały Sejmu. Niepodjęcie uchwały przez Senat w ciągu miesiąca oznacza wyra enie zgody. Je eli Senat odmawia wyra enia zgody na powołanie Rzecznika, Sejm powołuje na stanowisko Rzecznika inną osobę. Dotychczasowy Rzecznik pełni swoje obowiązki do czasu objęcia stanowiska przez nowego Rzecznika. Przed przystąpieniem do wykonywania obowiązków Rzecznik składa przed Sejmem ślubowanie. Kadencja Rzecznika rozpoczyna się od dnia zło enia ślubowania przed Sejmem. Ta sama osoba nie mo e być Rzecznikiem Praw Obywatelskich więcej ni przez dwie kadencje. Po zaprzestaniu wykonywania obowiązków Rzecznik ma prawo powrócić na stanowisko zajmowane poprzednio albo otrzymać stanowisko równorzędne poprzednio zajmowanemu, je eli nie ma przeszkód prawnych. 11. Sejm odwołuje Rzecznika przed upływem okresu, na jaki został powołany, je eli: zrzekł się on wykonywania obowiązków lub stał się trwale niezdolny do pełnienia obowiązków na skutek choroby, ułomności łub upadku sil - stwierdzonych orzeczeniem lekarskim. Sejm odwołuje Rzecznika przed upływem okresu, na jaki został powołany, równie , je eli Rzecznik sprzeniewierzył się zło onemu ślubowaniu. W przypadku, gdy Rzecznik zrzekł się wykonywania obowiązków, Sejm podejmuje uchwałę w sprawie odwołania Rzecznika na wniosek Marszałka Sejmu. W pozostałych przypadkach Sejm podejmuje uchwałę w sprawie odwołania Rzecznika, na wniosek Marszałka Sejmu lub grupy co najmniej 35 posłów, większością przynajmniej 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. 12. Rzecznik podejmuje czynności, je eli poweźmie wiadomość wskazującą na naruszenie wolności i praw człowieka i obywatela. Podjęcie czynności przez Rzecznika następuje na wniosek: obywateli lub ich organizacji, organów samorządów, Rzecznika Praw Dziecka. Rzecznik Praw Obywatelskich mo e te podjąć czynności z własnej inicjatywy. Wniosek kierowany do Rzecznika jest wolny od opłat, nie wymaga zachowania szczególnej formy, lecz powinien zawierać oznaczenie wnioskodawcy oraz osoby, której wolności i praw, sprawa dotyczy, a tak e określać przedmiot sprawy. Rzecznik po zapoznaniu się z ka dym skierowanym do niego wnioskiem mo e: podjąć sprawę, poprzestać na wskazaniu wnioskodawcy przysługujących mu środków działania, przekazać sprawę według właściwości, mo e równie sprawy nie podjąć. Zawiadamia o powy szym wnioskodawcę i osobę, której sprawa dotyczy. W przypadku podjęcia sprawy Rzecznik mo e samodzielnie prowadzić po-22-

stępowanie wyjaśniające, jak równie zwrócić się o zbadanie sprawy lub jej części do właściwych organów, w szczególności organów nadzoru, prokuratury, kontroli państwowej, zawodowej lub społecznej, bądź wystąpić do Sejmu o zlecenie Najwy szej Izbie Kontroli przeprowadzenia kontroli dla zbadania określonej sprawy lub jej części. W toku prowadzonego postępowania wyjaśniającego Rzecznik ma prawo: zbadać, (nawet bez uprzedzenia), ka dą sprawę na miejscu, ądać zło enia wyjaśnień, przedstawienia akt ka dej sprawy prowadzonej przez naczelne i centralne organy administracji państwowej, organy administracji rządowej, organy organizacji spółdzielczych, społecznych, zawodowych i społeczno-zawodowych oraz organy jednostek organizacyjnych posiadających osobowość prawną, a tak e organy jednostek samorządu terytorialnego i samorządowych jednostek organizacyjnych, ądać przedło enia informacji o stanie sprawy prowadzonej przez sądy, a tak e prokuraturę i inne organy ścigania oraz ądać do wglądu w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich akt sądowych i prokuratorskich oraz akt innych organów ścigania po zakończeniu postępowania i zapadnięciu rozstrzygnięcia, jak równie zlecać sporządzanie ekspertyz i opinii. W sprawach objętych tajemnicą państwową udzielanie informacji lub umo liwianie Rzecznikowi wglądu do akt następuje na zasadach i w trybie określonych w przepisach o ochronie informacji niejawnych. Rzecznik odmawia ujawnienia nazwiska i innych danych osobowych skar ącego, w tym tak e wobec organów władzy publicznej, je eli uzna to za niezbędne dla ochrony wolności, praw i interesów jednostki. 13. Po zbadaniu sprawy Rzecznik mo e: wyjaśnić wnioskodawcy, e nie stwierdził naruszenia wolności i praw człowieka i obywatela, skierować wystąpienie do organu, organizacji lub instytucji, w których działalności stwierdził naruszenie wolności i praw człowieka i obywatela; wystąpienie takie nie mo e naruszać niezawisłości sędziowskiej, zwrócić się do organu nadrzędnego nad jednostką, wymieniona powy ej, z wnioskiem o zastosowanie środków przewidzianych w przepisach prawa, ądać wszczęcia postępowania w sprawach cywilnych, jak równie wziąć udział w ka dym toczącym się ju postępowaniu zwrócić się o wszczęcie postępowania administracyjnego, wnosić skargi do sądu administracyjnego, a tak e uczestniczyć w tych postępowaniach, (na prawach przysługujących prokuratorowi), wystąpić z ądaniem wszczęcia przez uprawnionego oskar yciela postępowania przygotowawczego w sprawach o przestępstwa ścigane z urzędu, wystąpić z wnioskiem o ukaranie, a tak e o uchylenie prawomocnego rozstrzygnięcia w postępowaniu w sprawach o wykroczenia, wnieść kasację od prawomocnego orzeczenia lub rewizję nadzwyczajną. W wystąpieniu, do organu, organizacji lub instytucji, w których działalności stwierdził naruszenie wolności i praw człowieka i obywatela Rzecznik formułuje opinie i wnioski, co do sposobu załatwiania sprawy, a tak e mo e ądać
-23-

ROZDZIAŁ m. RZECZNICY INTERESU PUBLICZNEGO

3. RZECZNIK PRAW DZIECKA

wszczęcia postępowania dyscyplinarnego lub zastosowania sankcji słu bowych. Organ, organizacja lub instytucja, do których zostało skierowane wystąpienie, obowiązane są bez zbędnej zwłoki, nie później jednak ni w terminie 30 dni, poinformować Rzecznika o podjętych działaniach lub zajętym stanowisku. W wypadku, gdy Rzecznik nie podziela tego stanowiska, mo e zwrócić się do właściwej jednostki nadrzędnej o podjęcie odpowiednich działań. W związku z rozpatrywanymi sprawami Rzecznik mo e przedstawiać właściwym organom, organizacjom i instytucjom oceny i wnioski zmierzające do zapewnienia skutecznej ochrony wolności i praw człowieka i obywatela i usprawnienia trybu załatwiania ich spraw. 14. Rzecznik mo e równie : występować do właściwych organów z wnioskami o podjęcie inicjatywy ustawodawczej bądź o wydanie lub zmianę innych aktów prawnych w sprawach dotyczących wolności i praw człowieka i obywatela, występować do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskami w sprawach, o których mowa w art. 188 Konstytucji, zgłosić udział w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawach skarg konstytucyjnych i brać udział w tym postępowaniu, występować z wnioskami do Sądu Najwy szego o podjęcie uchwały mającej na celu wyjaśnienie przepisów prawnych budzących wątpliwości w praktyce, lub których stosowanie wywołało rozbie ności w orzecznictwie. Organ, organizacja lub instytucja, do których zwróci się Rzecznik, obowiązane są z nim współdziałać i udzielać mu pomocy, a zwłaszcza: zapewniać dostęp do akt i dokumentów, udzielać Rzecznikowi ądanych przez niego informacji i wyjaśnień, udzielać wyjaśnień dotyczących podstawy faktycznej i prawnej swoich rozstrzygnięć, ustosunkowywać się do ogólnych ocen, uwag i opinii Rzecznika. 15. Rzecznik corocznie informuje Sejm i Senat o swojej działalności oraz o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela. Informacja taka podawana jest do wiadomości publicznej. Rzecznik mo e przedkładać Sejmowi i Senatowi określone sprawy wynikające z jego działalności, a na wniosek Marszałka Sejmu przedstawia informację lub podejmuje czynności w określonych sprawach. Rzecznik Praw Obywatelskich wykonuje swoje zadania przy pomocy Biura Rzecznika Praw Obywatelskich. Zadania i organizację Biura określa statut, nadawany przez Marszałka Sejmu na wniosek Rzecznika. Marszałek Sejmu na wniosek Rzecznika mo e powołać zastępców, nie więcej jednak ni trzech, w tym zastępcę do spraw ołnierzy. Odwołanie następuje w tym samym trybie. Rzecznik określa zakres zadań zastępcy (zastępców) Rzecznika. Wydatki związane z funkcjonowaniem Rzecznika Praw Obywatelskich pokrywane są z bud etu centralnego, Rzecznik, za zgodą Sejmu, mo e ustanowić swoich pełnomocników terenowych.
-24-

16. Instytucja polskiego Rzecznika Praw Obywatelskich wymaga uzupełniającej prezentacji o podstawowe zało enia instytucji Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich. Instytucja ta powołana została na mocy traktatu z Maastricht w 1992 r. Do zakresu kompetencji Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich nale y prowadzenie dochodzeń oraz sporządzanie raportów w przedmiocie nieprawidłowego funkcjonowania instytucji i organów Wspólnoty Europejskiej, (np. Parlamentu Europejskiego czy Komisji Europejskiej) za wyjątkiem Trybunału Sprawiedliwości i Sądu Pierwszej Instancji. Do wniesienia skargi do Rzecznika uprawniony jest ka dy obywatel Unii Europejskiej. Rzecznika władny jest jednak zbadać sprawę z własnej inicjatywy. Na ądanie Rzecznika instytucje i organy europejskie zobowiązane są przedstawiać informacje oraz dokumenty. Rzecznik ma prawo i obowiązek przeprowadzania kontroli w instytucjach, na które wniesiono skargę. Rzecznik musi być niezawisły w swych działaniach. Rzecznika odwołuje Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich. Podstawowe zało enia funkcji Rzecznika Praw Obywatelskich w Polsce oraz Europejskiego Rzecznika w zasadzie pokrywają się. Wspólne są ich podstawowe zadania w postaci ochrony przed nieprawidłowymi działaniami organów administracji oraz strze enie wolności i praw człowieka i obywatela.

3. RZECZNIK PRAW DZIECKA
1. Potrzebę ochrony praw dzieci sformułowano w minionym śmieciu. Deklaracja Praw Dziecka oraz Karta Praw Dziecka (1948), a tak e Konwencja ONZ o prawach dziecka (1989) deklarują obowiązek szczególnej ochrony praw dzieci i nakaz stworzenia gwarancji ich ochrony. 2. Instytucję rzecznika praw dziecka, najwcześniej przewidywało ustawo dawstwo norweskie (1981 r.) Następnie urząd taki powołano m.in. w Austrii i Finlandii. 3. Rzecznik Praw Dziecka jest w Polsce stosunkowo nową instytucją. Został on powołany zgodnie z konstytucyjnym upowa nieniem zawartym w art. 72 ust. 4 Konstytucji RP. Ustawa z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (Dz.U. Nr 6, poz.69) statuuje ten organ w grupie organów kontroli państwowej i ochrony prawa. Powołanie instytucji o tym charakterze, było wyrazem realizacji przyjętej przez Polskę (w związku z ratyfikacją) Konwencji ONZ o prawach dziecka w 1991 r. Art.72 ust 1 i 2 Konstytucji stanowi, i RP zapewnia ochronę praw dziecka, a ka dy ma prawo ądać od organów władzy publicznej
-25-

ROZDZIAŁ a. RZECZNICY INTERESU PUBLICZNEGO

X RZECZNIK PRAW DZIECKA

ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją, dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma natomiast prawo do opieki i pomocy władz publicznych. 4. Rzecznik Praw Dziecka stoi na stra y praw dziecka określonych w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Konwencji o prawach dziecka i innych przepisach prawa, z poszanowaniem odpowiedzialności, praw i obowiązków rodziców. Rzecznik przy wykonywaniu swoich uprawnień kieruje się dobrem dziecka oraz bierze pod uwagę, e naturalnym środowiskiem jego rozwoju jest rodzina. Dzieckiem w rozumieniu ustawy o RPD jest ka da istota ludzka od poczęcia do osiągnięcia pełnoletniości 5. Rzecznik podejmuje działania mające na celu zapewnienie dziecku pełnego i harmonijnego rozwoju, z poszanowaniem jego godności i podmiotowości. Rzecznik działa na rzecz ochrony praw dziecka, a w szczególności: prawa do ycia i ochrony zdrowia, prawa do wychowania w rodzinie, prawa do godziwych warunków socjalnych oraz prawa do nauki. Rzecznik podejmuje działania zmierzające do ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem, demoralizacja, zaniedbaniem oraz innym złym traktowaniem. Rzecznik szczególna troska i pomocą winien otaczać dzieci niepełnosprawne. 6. Rzecznika Praw Dziecka powołuje Sejm, za zgoda Senatu, na wniosek Marszałka Sejmu, Marszałka Senatu, grupy, co najmniej 35 posłów lub, co najmniej 15 senatorów. Uchwałę Sejmu o powołaniu Rzecznika Marszałek Sejmu przesyła niezwłocznie Marszałkowi Senatu. Senat podejmuje uchwałę w sprawie wyra enia zgody na powołanie Rzecznika w ciągu miesiąca od dnia otrzymania uchwały Sejmu (niepodjęcie uchwały przez Senat w ciągu miesiąca jest jednoznaczne z wyra eniem zgody). Je eli Senat nie wyrazi zgody na powołanie Rzecznika, Sejm powołuje na to stanowisko inną osobę. Dotychczasowy Rzecznik pełni swoje obowiązki do czasu zło enia ślubowania przez nowego Rzecznika. Przed przystąpieniem do wykonywania obowiązków Rzecznik składa przed Sejmem ślubowanie. Kadencja Rzecznika trwa 5 lat, licząc od dnia zło enia ślubowania. Kadencja Rzecznika wygasa w razie jego śmierci lub odwołania. Ta sama osoba nie mo e być Rzecznikiem dłu ej ni przez dwie kolejne kadencje. 7. Rzecznik Praw Dziecka jest w swojej działalności niezale ny od innych organów państwowych i odpowiada jedynie przed Sejmem. Rzecznik nie mo e być bez uprzedniej zgody Sejmu pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności, nie mo e być równie zatrzymany lub aresztowany, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa i je eli jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania.
-26-

O zatrzymaniu niezwłocznie powiadamia się Marszałka Sejmu, który mo e nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego. Rzecznik nie mo e zajmować innego stanowiska ani wykonywać innych zajęć zawodowych, a tak e nie mo e prowadzić działalności publicznej nie dającej się pogodzić z obowiązkami i godnością jego urzędu. Po zaprzestaniu wykonywania obowiązków Rzecznik ma prawo powrócić na poprzednio zajmowane stanowisko lub otrzymać stanowisko równorzędne. Sejm (za zgodą Senatu) odwołuje Rzecznika przed upływem kadencji, je eli: zrzekł się on sprawowania urzędu, stał się trwale niezdolny do pełnienia obowiązków na skutek choroby lub utraty sił, stwierdzonych orzeczeniem lekarskim, sprzeniewierzył się zło onemu ślubowaniu. Sejm podejmuje uchwałę w sprawie odwołania Rzecznika na wniosek Marszałka Sejmu, Marszałka Senatu, grupy co najmniej 35 posłów lub, co najmniej 15 senatorów. Uchwałę Sejmu o odwołaniu Rzecznika Marszałek Sejmu przesyła niezwłocznie Marszałkowi Senatu. Senat podejmuje uchwałę w sprawie wyra enia zgody na odwołanie Rzecznika w ciągu miesiąca od dnia otrzymania uchwały Sejmu. Niepodjęcie uchwały przez Senat w ciągu miesiąca oznacza wyra enie zgody na odwołanie. 8. Rzecznik Praw Dziecka podejmuje w ramach swych zadań działania z własnej inicjatywy, biorąc pod uwagę w szczególności informacje wskazujące na naruszenie praw lub dobra dziecka. W związku ze swoją działalnością Rzecznik mo e zwrócić się do organów władzy publicznej, organizacji lub instytucji o zło enie wyjaśnień i udzielenie niezbędnych informacji, a tak e udostępnienie akt i dokumentów, w tym zawierających dane osobowe, jak równie mo e zwrócić się do właściwych organów, w tym Rzecznika Praw Obywatelskich, organizacji lub instytucji o podjęcie na rzecz dziecka działań z zakresu ich kompetencji. Rzecznik Praw Obywatelskich podejmuje sprawy skierowane przez Rzecznika Praw Dziecka. Rzecznik ten przedstawia właściwym organom władzy publicznej, organizacjom i instytucjom oceny i wnioski zmierzające do zapewnienia skutecznej ochrony praw i dobra dziecka oraz usprawnienia trybu załatwiania spraw w tym zakresie. Rzecznik mo e równie występować do właściwych organów z wnioskami o podjęcie inicjatywy ustawodawczej bądź o wydanie lub zmianę innych aktów prawnych. Organy, instytucje i organizacje, do których Rzecznik zwrócił się z wnioskami są obowiązane ustosunkować się do nich w terminie 30 dni od daty otrzymania. 9. Rzecznik Praw Dziecka przedstawia Sejmowi i Senatowi corocznie informację o swojej działalności i uwagi o stanie przestrzegania praw dziecka, Informacja ta jest podawana do wiadomości publicznej. Rzecznik wykonuje swoje zadania przy pomocy Biura Rzecznika Praw Dziecka. Organizację Biura określa statut nadawany przez Marszałka Sejmu.
-27-

ROZDZIAŁ DJ. RZECZNICY INTERESU PUBLICZNEGO

4. RZECZNIK UBEZPIECZONYCH

4. RZECZNIK UBEZPIECZONYCH
1. W Polsce urząd Rzecznika Ubezpieczonych został utworzony w 1995 roku. Podstawowym aktem prawnym będącym podstawą funkcjonowania Rzecznika Ubezpieczonych w tym okresie była ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz.U. z 1990 r. Nr 59, poz.34 z póź. zm.). Problematykę tego organu regulował rozdział 10 b wskazanej ustawy dodany przez art. l pkt. 80 ustawy z dnia 8 czerwca 1995 r. o zmianie ustawy o działalności ubezpieczeniowej (...) (Dz. U. Nr 96 poz. 478). Powołana ustawa o działalności ubezpieczeniowej (tekst jednolity Dz.U. z 1996 r. Nr 11., poz. 62 z poź. zm.) utraciła moc z dniem 1 stycznia 2004 r. 2. Rzecznik Ubezpieczonych został powołany w celu reprezentacji interesów ubezpieczonych i uprawnionych z umów ubezpieczenia oraz członków funduszy emerytalnych i uczestników pracowniczych programów emerytalnych, 3. W latach 90-tych XX w. nastąpił rozwój rynku ubezpieczeniowego, a wraz z nim pojawiać się zaczęły sytuacje niekorzystne dla ubezpieczonych, w związku z tym wyłoniła się idea utworzenia instytucji, reprezentującej interesy właśnie osób ubezpieczonych. Instytucja polskiego Rzecznika Ubezpieczonych wzorowana była na regulacjach prawnych innych państw, w których alogiczne urzędy ju funkcjonowały. Najwcześniej potrzebę powołania takiej instytucji dostrze ono w USA, a z czasem równie w Europie. 4. Obecnie podstawę prawną działania Rzecznika Ubezpieczonych (tj. od dnia 1 stycznia 2004 r.) stanowią przepisy ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych (Dz. U. Nr 124 poz. 1153 z póź. zm.). 5. Nadzorem ubezpieczeniowym i emerytalnym, objęta jest działalność ubezpieczeniowa, w zakresie pośrednictwa ubezpieczeniowego, w zakresie funduszy emerytalnych, w zakresie pracowniczych programów emerytalnych, Nadzorowi podlegają w szczególności zakłady ubezpieczeń, pośrednicy ubezpieczeniowi, fundusze emerytalne i towarzystwa emerytalne. Celem nadzoru jest ochrona interesów osób ubezpieczających, ubezpieczonych, uposa onych lub uprawnionych z umów ubezpieczenia, członków funduszy emerytalnych oraz uczestników pracowniczych programów emerytalnych.
-28-

6. Rzecznik Ubezpieczonych reprezentuje interesy osób ubezpieczających, ubezpieczonych, uposa onych lub uprawnionych z umów ubezpieczenia, członków funduszy emerytalnych i uczestników pracowniczych programów emerytalnych. 7. W celu realizacji ustawowych zadań Rzecznik Ubezpieczonych współpracuje w szczególności z krajowymi i zagranicznymi organizacjami konsumenckimi oraz z Rzecznikiem Praw Obywatelskich. 8. Rzecznik Ubezpieczonych posiada osobowość prawną, a jego siedzibą jest Warszawa. 9. Na urząd Rzecznika Ubezpieczonych, powołuje Prezes Rady Ministrów na wniosek ministra właściwego do spraw instytucji finansowych i ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego - na czteroletnią kadencję. Ta sama osoba nie mo e być Rzecznikiem dłu ej ni przez dwie kolejne kadencje. Na stanowisko, to mo e zostać powołana wyłącznie osoba wyró niająca się wiedzą i doświadczeniem w zakresie ubezpieczeń oraz organizacji i funkcjonowania funduszy emerytalnych i posiadająca wy sze wykształcenie. 10. Do ustawowych zadań Rzecznika nale y podejmowanie działań w za kresie ochrony osób, których interesy reprezentuje, a zwłaszcza: 1) rozpatrywanie skarg w indywidualnych sprawach kierowanych do Rzecznika; 2) opiniowanie projektów aktów prawnych dotyczących organizacji i funkcjonowania ubezpieczeń, funduszy emerytalnych i pracowniczych programów emerytalnych; 3) występowanie do właściwych organów z wnioskami o podjęcie inicjatywy usta wodawczej bądź o wydanie lub zmianę innych aktów prawnych w sprawach do tyczących organizacji i funkcjonowania ubezpieczeń, funduszy emerytalnych i pracowniczych programów emerytalnych; 4) informowanie właściwych organów nadzoru i kontroli oraz Polskiej Izby Ubezpieczeń i organizacji gospodarczych powszechnych towarzystw emerytalnych o dostrze onych nieprawidłowościach w działaniu zakładów ubezpieczeń, funduszy emerytalnych, towarzystw emerytalnych, pracowniczych programów emerytalnych i innych instytucji rynku ubezpieczeniowego; 5) stwarzanie mo liwości polubownego i pojednawczego rozstrzygania sporów między ubezpieczającymi, ubezpieczonymi, uposa onymi lub uprawnionymi z umów ubezpieczenia a zakładami ubezpieczeń, między towarzystwami emerytalnymi a członkami tych towarzystw, oraz wynikłych z uczestnictwa w pracowniczych programach emerytalnych, w szczególności organizowanie sądów polubownych do rozpatrywania tych sporów; 6) inicjowanie i organizowanie działalności edukacyjnej i informacyjnej w dziedzinie ochrony ubezpieczających, ubezpieczonych, uposa onych lub uprawnionych z umów ubezpieczenia, członków funduszy emerytalnych oraz uczestników pracowniczych programów emerytalnych.
-29-

ROZDZIAŁ III. RZECZNICY INTERESU PUBLICZNEGO

/. GENERALNY INSPEKTOR OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH

11. Organem opiniodawczo-doradczym Rzecznika jest Rada Ubezpieczonych. Radę powołuje na wniosek Rzecznika - na okres jego kadencji - minister właściwy do spraw instytucji finansowych, w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw zabezpieczenia społecznego. 12. Podjecie czynności przez Rzecznika następuje z urzędu łub na wniosek: osób, które wystąpiły do niego ze skarga łub prośba o interwencję bądź właściwych organów nadzoru, kontroli lub innych organów władzy publicznej. 13. Rzecznik, po zapoznaniu się ze skierowanym do niego wnioskiem, mo e: podjąć czynność, wskazać wnioskodawcy przysługujące mu prawa i środki działania;, przekazać sprawę według właściwości bądź te nie podjąć czynności, o czym zawiadamia, uzasadniając swoje stanowisko, wnioskodawcę oraz osobę, której sprawa dotyczy. 14. Rzecznik, podejmując czynności, bada, czy wskutek działania lub zaniechania zakładu ubezpieczeń, towarzystwa emerytalnego lub funduszu emerytalnego nie nastąpiło naruszenie prawa lub interesów osób, których reprezentacja została mu ustawo powierzona. 15. Rzecznik lub upowa niony przez niego pracownik Biura Rzecznika mo e występować do zakładów ubezpieczeń, funduszy emerytalnych, towarzystw emerytalnych, Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego, Polskiego Biura Ubezpieczycieli Komunikacyjnych o udzielenie informacji lub wyjaśnień, w szczególności: w sprawach indywidualnych, w sprawach postanowień ogólnych warunków ubezpieczeń, które według Rzecznika są niekorzystne dla osób ubezpieczających, ubezpieczonych, uposa onych lub uprawnionych z umów ubezpieczenia, dotyczących wewnętrznych regulacji tych instytucji, na temat nieprawidłowej obsługi świadczonej przez te instytucje; zwracać się do ministra właściwego do spraw instytucji finansowych w sprawach dotyczących ubezpieczeń obowiązkowych i postulować o ewentualną zmianę przepisów regulujących te ubezpieczenia; przeprowadzać lub zlecać badania na temat sytuacji na rynku ubezpieczeniowym i emerytalnym; występować do stron o poddanie spraw rozstrzygnięciu przez sąd polubowny. Wystąpienie o udzielenie informacji lub wyjaśnień w sprawach indywidualnych mo e nastąpić wyłącznie na wniosek osoby, której sprawa dotyczy. 16. Po zbadaniu sprawy Rzecznik mo e: wyjaśnić wnioskodawcy, e nie stwierdził naruszenia praw ani interesów a tak e zwrócić się do podmiotu, w którego działalności stwierdził naruszenie prawa lub interesów o ponowne
-30-

rozpatrzenie sprawy, jak równie mo e zwrócić się o zbadanie sprawy do właściwych organów (np. prokuratury, organów kontroli państwowej, zawodowej czy społecznej). 17. Zakłady ubezpieczeń obowiązane są, do przekazywania Rzecznikowi wzorów umów ubezpieczenia i wniosków o ubezpieczenie, tekstów ogólnych warunków ubezpieczeń oraz innych dokumentów i formularzy stosowanych przez dany zakład ubezpieczeń przy zawieraniu umów ubezpieczenia, w terminie 14 dni od dnia wprowadzenia ich do obrotu, oraz na ądanie Rzecznika - taryfy składek ubezpieczeniowych. 18. Rzecznik mo e występować do Sądu Najwy szego o podjęcie uchwały mającej na celu wyjaśnienie przepisów prawnych budzących wątpliwości lub, których, stosowanie wywołało rozbie ności w orzecznictwie. 19. Podmiot, który otrzymał wniosek Rzecznika w sprawach objętych zakresem jego działania, jest obowiązany niezwłocznie, nie później jednak ni w terminie 30 dni od dnia otrzymania wniosku, poinformować Rzecznika o podjętych działaniach lub zajętym stanowisku. 20. Rzecznik składa corocznie, Prezesowi Rady Ministrów sprawozdanie ze swojej działalności oraz uwagi o stanie przestrzegania prawa i interesów osób, których reprezentacja została mu ustawowo powierzona.

5. GENERALNY INSPEKTOR OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH
1. Postęp technologiczny i rozwój informatyki wymagają prawnej ochrony sfery prywatności człowieka. Cywilistyczne instrumenty ochrony dóbr osobistych okazują się niewystarczające. Represja nie jest zadowalająca wobec konieczności zapewnienia prewencji w zakresie ochrony dóbr osobistych. Standardy międzynarodowe określają pewne wymagania minimalne, którym Polska musi sprostać, m.in. przez wyodrębnienie specjalnego organu ochrony praw tego rodzaju. 2. Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych jest organem kontroli przestrzegania prawa w zakresie ochrony danych osobowych. Kompetencje i zadania Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych reguluje
-31 -

ROZDZIAŁ III. RZECZNICY INTERESU PUBLICZNEGO

5. GENERALNY INSPEKTOR OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH

ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (tekst jednolity Dz. U. z 2002 i Nr 101, poz. 926 z póź. .zm.) w art. 8 - 222. 3. Generalnego Inspektora powołuje i odwołuje Sejm za zgodą Senatu na czteroletnia kadencję; ta sama osoba mo e pełnić funkcję Generalnego Inspektora maksymalnie dwie kadencje. Stanowisko Generalnego Inspektora mo e zostać powierzone wyłącznie osobie, która spełnia warunki określone w art. 8 ust.3 ustawy o ochronie danych osobowych tzn. posiada obywatelstwo polskie, stale zamieszkuje na terenie RP, wyró nia się wysokim autorytetem moralnym, posiada wy sze wykształcenie prawnicze oraz odpowiednie doświadczenie zawodowe i nie była karana za przestępstwo Ze sprawowaniem tego urzędu nie mo na łączyć innego stanowiska, z wyjątkiem stanowiska profesora szkoły wy szej. Generalny Inspektor nie mo e te wykonywać innych zajęć zawodowych, nale eć do partii politycznej, związku zawodowego, czy prowadzić działalności publicznej nie dającej się pogodzić z obowiązkami i godnością jego urzędu. Ma to zapewnić jego bezstronność i apolityczność. Generalnemu Inspektorowi przy sługuje przywilej nietykalności i immunitet formalny, czyli nie mo e być on bez uprzedniej zgody Sejmu pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności, ani zatrzymany lub aresztowany, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa i je eli jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu niezwłocznie nale y powiadomić Marszałka Sejmu, który mo e nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego (art. 11 ustawy o ochronie danych osobowych). 4. Do zadań Generalnego Inspektora nale y w szczególności: 1) kontrola zgodności przetwarzania danych z przepisami o ochronie danych osobowych, 2) wydawanie decyzji administracyjnych i rozpatrywanie skarg w sprawach wykonania przepisów o ochroni danych osobowych, 3) prowadzenie rejestru zbiorów danych oraz udzielanie informacji o zarejestrowanych zbiorach, 4) opiniowanie projektów ustaw i rozporządzeń dotyczących ochrony danych osobowych, 5) inicjowanie i podejmowanie przedsięwzięć w zakresie doskonalenia ochrony danych osobowych, 6) uczestniczenie w pracach międzynarodowych organizacji i instytucji zajmujących się problematyką ochrony danych osobowych (art. 12 ustawy o ochronie danych osobowych). 5. W razie stwierdzenia naruszenia przepisów o ochronie danych osobowych, Generalny Inspektor z urzędu lub na wniosek osoby zainteresowanej nakazuje administratorowi danych, w drodze decyzji administracyjnej, przywrócenie stanu zgodnego z prawem, a w szczególności: 1) usunięcie uchybień, 2) uzupełnienie, uaktualnienie, sprostowanie, udostępnienie lub nie udostępnienie danych osobowych, 3) zastosowanie dodatkowych środków zabez-32-

pieczających zgromadzone dane osobowe, 4) wstrzymanie przekazywania danych osobowych za granicę, 5) zabezpieczenie danych lub przekazanie ich innym podmiotom, 6) usunięcie danych osobowych (art. 18 ust. 1 ustawy o ochronie danych osobowych). W razie stwierdzenia, e działanie lub zaniechanie kierownika jednostki organizacyjnej, jej pracownika lub innej osoby fizycznej będącej administratorem danych wyczerpuje znamiona przestępstwa, Generalny Inspektor składa zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa do organów ścigania, dołączając dowody dokumentujące podejrzenie (art. 19 ustawy o ochronie danych osobowych). Uprawienia Inspektora oraz zakres jego obowiązków potwierdzają tezę, e Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych jest organem kontroli przestrzegania prawa (kontroli legalności), jakim jest prawo ka dego obywatela do ochrony jego danych osobowych.

- 33 -

ROZDZIAŁ TV. KORPORACYJNE ORGANYPOMOCY 1OBSŁUGI PRAWNEJ

1. UWAGI WPROWADZAJĄCE

ROZDZIAŁ IV. KORPORACYJNE ORGANY POMOCY I OBSŁUGI PRAWNEJ 1. UWAGI WPROWADZAJĄCE
1. Wyodrębnione organy władzy sądowniczej oraz organy władzy wykonawczej pozostają w koniecznych związkach z wieloma zorganizowanymi podmiotami, które współuczestniczą w ochronie prawnej. Wyodrębnia się wiele organów o charakterze profesjonalnym, które uczestniczą nie tylko w wymiarze sprawiedliwości, ale które równie świadczą pomoc prawną i zajmują się obsługą prawną. Wyspecjalizowane organizmy prawne o charakterze korporacyjnym zajmują się tym zawodowo, a sfera ich prerogatyw jest określona ustawowo. 2. Pomoc prawna i obsługa prawna polegają na świadczeniu prawniczych usług na rzecz ró nych podmiotów, dla ochrony ich indywidualnych interesów prawnych. Pomoc prawna, czy obsługa prawna mogą być realizowane w wielu formach np. przez udzielanie porad prawnych, sporządzanie aktów prawnych oraz przez dokonywanie czynności prawnych w ramach udzielonego pełnomocnictwa, jak równie przez reprezentowanie strony w postępowaniu przed sadami i organami niesądowymi. Pomoc o tym charakterze mo e przejawiać się tak e poprzez realizację innych przewidzianych prawem środków słu ących ochronie interesów indywidualnych. Rozwój pomocy i obsługi prawnej związany jest ze stałą rozbudową systemu prawnego oraz powa nym stopniem jego skomplikowania a tak e, wymogami ustawowymi w zakresie obligatoryjnego korzystania w pewnych sytuacjach z pomocy prawnika profesjonalisty (np. przymus adwokacki). W związku z czym, właśnie, korzystanie z fachowej pomocy prawnej stanowi swoistą gwarancję realizacji norm obowiązującego prawa oraz zabezpieczeniem konstytucyjnej zasady równości wszystkich wobec prawa (zob. art. 32 ust l. zd. l Konstytucji RP z 1997 r.). Szczególnym rodzajem pomocy prawnej jest obsługa prawna. Obsługa i pomoc prawna z reguły są podejmowane w celu ochrony interesu indywidualnego. Mo e jednak równie być świadczona na rzecz podmiotu np. reprezentującego własność wspólną, a wówczas celem pomocy prawnej będzie ochrona interesu społecznego. Obsługę i pomoc prawną świadczy

adwokatura, notariat i radcowie prawni. Ka dy z tych organów został wyposa ony w swoim zakresie w niezbędne kompetencje oraz struktury organizacyjne przystosowane do wykonywania powierzonych zadań.

3. Obsługą prawną i pomocą prawną zajmują się w państwie prawa wyspecjalizowane organy korporacyjne. Korporacja ochrony prawnej to zrzeszenie osób mające na celu realizację ustawowo określonych, profesjonalnych zadań, działających w wyodrębnionej strukturze osobowości prawnej. Do korporacyjnych organów obsługi i pomocy prawnej zaliczyć nale y następujące korporacje: adwokacką, radcowską, notarialną, a tak e w pewnym zakresie - komorniczą.
4. Ukształtowaną historycznie korporacją jest adwokatura, czyli ogół adwo-1 katów i aplikantów adwokackich. Pierwowzorem polskiego słowa adwokat jest łaciński zwrot advocatus, (przywoływany, zawołany). Określenie zawodowe adwokatura (palestra) odnosić się mo e do zorganizowanej prawnie grupy zawodowej, albo do zespołu osób wykonujących czynności reprezentantów procesowych. 5. Nie przyjęła się koncepcja wspólnoty adwokatów i radców prawnych, i lecz zorganizowały się dwie odrębne korporacje zawodowe o zbli onym profilu działania. Radcostwa prawne wymagają wszelako odrębnej prezentacji. 6. Obrót nieruchomościami musi być legalizowany, a w obrocie rym notariusz odgrywa pierwszorzędną rolę. Rejestracja transakcji wymaga aktu notarialnego. Podobnie wiele czynności musi być obligatoryjnie objętych formą notarialną. Ustawodawca udzielił notariuszom przywileju wyłączności. W innych krajach (np. w USA) nie jest wymagany akt notarialny w obrocie nieruchomościami, bo o formie aktu decydują strony, które biorą na siebie ryzyko poprawności czynności prawnej. 7. Wspomnieć warto, e niekiedy ujawniana jest pokusa zaliczenia do kręgu korporacyjnych organów ochrony prawnej albo w ogóle do organów obsługi prawnej działalności Prokuratorii Generalnej, której działania obejmowały m.in. zastępstwo procesowe. Afiliacje tego rodzaju nie mają wszelako uzasadnienia. Ustawa z dnia 31 lipca 1919 r. w przedmiocie utworzenia Prokuratorii Generalnej Rzeczpospolitej Polskiej (Dziennik Praw poz. 390) powołała te Prokuratorię w celu obrony prawnej i zastępstwa prawnego interesów majątkowych i publicznych Państwa oraz udzielania opinii i porady prawnej na ądanie władz państwowych. Zakres działania Prokuratorii Generalnej został wyznaczony przez przepis

-34-

-35-

ROZDZIALK KORPORACYJNE ORGANY POMOCY 1 OBSŁUGI PRAWNEJ

art.2 powołanej ustawy. Przepis ten, stanowił, i : Do zakresu działania Prokuratorii Generalnej nale y: 1. Zastępstwo sądowe w ogóle w sprawach, dotyczących interesów majątkowych Państwa i podmiotów prawnych na równi ze Skarbem Państwa stojących. 2. Zastępstwo sądowe interesów publicznych Państwa w tych wypadkach, w których Prokuratoria Generalna przez właściwą władzę państwową do zastępstwa wezwana będzie. 3. Zastępstwo interesów majątkowych Skarbu Państwa i podmiotów prawnych na równi z nim stojących, tudzie interesów administracji państwowej w ogóle w postępowaniu przed sądami prawa publicznego i władzami administracyjnymi w miarę postanowień w art. 4, 5 i 6 cyt. Ustawy zawartych i w miarę postanowień wydać się mającej przez Radę Ministrów instrukcji słu bowej. Wydawanie opinii prawnych we wszystkich sprawach tyczących się interesów majątkowych Państwa i podmiotów prawnych na równi ze Skarbem Państwa stojących, albo te wa nych interesów administracji państwowej w ogóle. 5. Współdziałanie przy zawieraniu umów prawnych i przy sporządzaniu dokumentów prawnych w sprawach majątkowych Państwa i podmiotów prawnych na równi ze Skarbem Państwa stojących. 6. Opiniowanie na yczenie Rady Ministrów lub poszczególnych ministerstw projektów, ustaw i ogólnych rozporządzeń centralnych władz państwowych ze stanowiska ogólno-prawnego, organizacyjnego i techniki ustawodawczej, a w szczególności tak e ze stanowiska prywatno-prawnych, publiczno-prawnych, i administracyjno-prawnych interesów Państwa.

Wskazany akt prawny wszedł w ycie w dniu 1 stycznia 1919 r. Obowiązywał tak e dekret z dnia 8 lutego 1919 r. w przedmiocie przepisów tymczasowych o obrońcach sądowych i obrońcach przy sądach pokoju (Dz. P. P. P. Nr 15, poz. 205). 4. Kolejnym aktem prawnym regulującym tę problematykę było rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 7 października 1932 r. Prawo o ustroju adwokatury (Dz. U. Nr 86, poz. 733), weszło ono w ycie w dniu 1 listopada 1932 r. Zgodnie z przepisami powołanego aktu prawnego adwokatura stanowiła jednostkę samorządu zawodowego reprezentowaną przez Naczelną Radę Adwokacką z siedzibą w Warszawie. Adwokatem (w myśl art. 9 p.u.a.) mógł zostać ten, kto spełniał następujące wymogi: posiadał obywatelstwo i korzystał w pełni z praw cywilnych i obywatelskich, był nieskazitelnego charakteru, władał językiem polskim w słowie i piśmie; ukończył uniwersyteckie studia prawnicze ze stosownymi egzaminami; odbył aplikację i zło ył egzamin adwokacki. Legitymowanie się dwuletnią słu bą na stanowiskach sędziego, prokuratora, wiceprokuratora lub podprokuratora sądów powszechnych, wojskowych i administracyjnych, zwalniało od aplikacji i egzaminu adwokackiego. Od aplikacji i egzaminu adwokackiego zwolnieni byli tak e profesorowie i docenci nauk prawniczych w polskich szkołach akademickich, urzędnicy Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, którzy, po zło eniu egzaminu referendarskiego, legitymowali się, co najmniej dwuletnią słu bą referendarską, osoby spełniające warunki wymagane dla objęcia stanowiska sędziego i legitymujące się, co najmniej dwuletnią państwową słu ba referendarską na stanowiskach o charakterze prawniczym. 5. Dla ustalenia rangi i znaczenia zawodu adwokata istotne znaczenie miał przepis art. 15. p.u.a., według którego adwokat winien: był być rzecznikiem prawa i słuszności, obowiązki swego zawodu spełniać sumiennie i gorliwie, mając na względzie dobro Państwa, okazywać poszanowanie dla sądów, urzędów oraz organów adwokatury, przestrzegać zasad honoru i kole eństwa, strzec powagi i godności adwokatury. 6. Zawód adwokata polegał na udzielaniu porad prawnych, redagowaniu aktów prawnych oraz obronie i zastępstwie w sądach i urzędach. 7. Adwokat w wykonywaniu swoich obowiązków podlegał pewnym ograniczeniom (nie wolno było mu udzielić pomocy prawnej, je eli udzielił jej ju stronie przeciwnej w tej samej sprawie lub brał w niej udział reprezentując władzę publiczną, obowiązany był zachować tajemnicę zawodową). Przy wykonywaniu czynności zawodowych adwokat korzystał
-37-

2. ADWOKATURA
1. Instytucja adwokatury ewoluowała na przestrzeni dziejów. Istotne znaczenie w tym zakresie miało powoływanie odpowiednich rzeczników z urzędu. Koszty działalności tych rzeczników ponosił skarb królewski. Początki polskiej adwokatury sięgają czasów wczesnego średniowiecza (XI w.). Z czasem pojawiła się instytucja zastępstwa procesowego (XIII w.). Instytucja zastępcy procesowego upowszechniła się XIV wieku. Z kolei w XVI w. uchwalone zostało prawo stanu obrończego. 2. O korporacji zawodowej adwokatów mo na mówić poczynając dopiero od połowy XIX wieku, która ukształtowała się najpierw na obszarze Galicji (ustawa o ustroju adwokatury z 1846 r. - powołała samorząd adwokacki i kolejna ustawa z 1869 r.- usamodzielniła adwokaturę). 3. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości organizacje adwokatury regulował dekret Naczelnika Państwa z dnia 24 grudnia 1918 r. - Statut tymczasowy palestry Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 22, poz. 75).
-36-

ROZDZIAŁ IV. KORPORACYJNE ORGANYPOMOCY"1OBSŁUGIPRAWNEJ

2. ADWOKATURA

w pewnym zakresie z wolności słowa i pisma (nadu ycie tej wolności, wiązało się z mo liwością odpowiedzialności dyscyplinarnej). 8. Przepisy kolejnego aktu prawnego tj. ustawy z dnia 4 maja 1938 r. prawo o ustroju adwokatury (Dz. U. Nr 33, poz. 289) stanowiły, e adwokaturę stanowi ogół adwokatów i aplikantów adwokackich i tworzy jednostkę samorządu. Samorząd adwokacki powołany był do strze enia godności stanu adwokackiego, przedstawicielstwa interesów zawodowych i współdziałania z organami wymiaru sprawiedliwości. Naczelna władzą samorządu adwokackiego i przedstawicielka adwokatury nadal pozostawała Naczelna Rada Adwokacka. Ponadto funkcjonowały inne organy samorządu adwokackiego. Nadzór rządowy nad działalnością samorządu adwokackiego sprawował Minister Sprawiedliwości. 9. Odnotowania wymaga, e na mocy przepisu art. 5 p.u.a utworzona została Izba do Spraw Adwokatury przy Sądzie Najwy szym, jako ostatnia instancja sądowa do orzekania w sprawach wskazanych przez prawo o ustroju adwokatury (w sprawach dyscyplinarnych oraz w sprawie odwołań od uchwał okręgowych rad adwokackich). Izba do Spraw Adwokatury składała się z dwunastu sędziów SN i ośmiu członków Naczelnej Rady Adwokackiej, orzekała w składzie pięciu członków, w tym trzech sędziów, wyznaczonych przez przewodniczącego Izby, oraz dwóch adwokatów, wyznaczonych przez Prezesa Naczelnej Rady Adwokackiej, składowi sądzącemu przewodniczył sędzia, najstarszy słu bą. Skład sądzący mógł przedstawić zagadnienie prawne, budzące wątpliwość do rozstrzygnięcia Izbie do Spraw Adwokatury w pełnym składzie. Izba do Spraw Adwokatury mogła swą uchwałę wpisać do księgi zasad prawnych. Ponadto Izba do Spraw Adwokatury w pełnym składzie na wniosek Ministra Sprawiedliwości, Naczelnej Rady Adwokackiej lub Przewodniczącego Izby, wyjaśniała przepisy prawa o ustroju adwokatury, które budziły wątpliwość lub których stosowanie wywołało rozbie ność w orzecznictwie. Uchwały Izby wpisywane były do księgi zasad prawnych, odstąpienie od takiej zasady prawnej, mogło nastąpić tylko w drodze ponownego rozstrzygnięcia pełnej Izby. Zasady prawne, wpisane do księgi, wiązały wszystkie organy samorządu adwokackiego. 10. Adwokaci i aplikanci adwokaccy, mający siedzibę w okręgu jednego sądu apelacyjnego, tworzyli izbę adwokacką. 11. Warunki przyjęcia do adwokatury przedstawiał art. 57. p.u.a., były one następujące: obywatelstwo polskie, pełnia praw cywilnych i obywatelskich, nieskazitelny charakter, rękojmia zachowania godności stanu adwokackiego, nale yte władanie językiem polskim w słowie i piśmie, ukończone uniwersyteckie studia prawnicze ze stosownymi egza-38-

minami, odbyta aplikacja sądowa w sądach powszechnych lub wojskowych, zakończona egzaminem, odbyta następnie aplikacja adwokacka, zakończona egzaminem adwokackim. Łączna aplikacja sądowa i adwokacka nie mogła trwać krócej ni cztery lata. 12. Warunek odbycia aplikacji sądowej i adwokackiej oraz zło enia egzaminów nie dotyczył: profesorów i docentów nauk prawniczych w polskich szkołach akademickich, sędziów Najwy szego Trybunału Administracyjnego, urzędników Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, którzy po zło eniu egzaminu referendarskiego pozostawali, co najmniej trzy lata w słu bie referendarskiej. Warunek odbycia aplikacji adwokackiej i zło enia egzaminu adwokackiego nie dotyczył natomiast: osób, które co najmniej przez trzy lata pełniły obowiązki sędziowskie lub prokuratorskie w sądach powszechnych, oficerów audytorów, którzy co najmniej przez trzy lata pełnili obowiązki sędziowskie lub prokuratorskie w sądach wojskowych, osób, które co najmniej przez trzy lata pełniły obowiązki sędziowskie w sadach administracyjnych albo pozostawały na stanowiskach członków Biura Orzecznictwa Sądu Najwy szego lub Sekretariatu Prawniczego Najwy szego Trybunału Administracyjnego, osób, które co najmniej przez trzy lata pozostawały w słu bie referendarskiej w Biurze Prawnym Prezydium Rady Ministrów, Departamencie Ustawodawczym Ministerstwa Sprawiedliwości albo w Biurze Sejmu lubSenatu na stanowiskach, związanych z pracami ustawodawczymi. 13. Warunki: odbycia aplikacji sądowej i adwokackiej oraz zło enia egzaminu sędziowskiego nie dotyczyły osób, które po odbyciu aplikacji notarialnej, zakończonej egzaminem, co najmniej przez trzy lata pozostawały na stanowisku notariusza. Warunek, natomiast odbycia aplikacji adwokackiej nie dotyczył: pisarzy hipotecznych i asesorów notarialnych, którzy co najmniej przez trzy lata zajmowali swe stanowiska, oraz osób, które po zło eniu egzaminu sędziowskiego pozostawały, co najmniej przez trzy lata w rządowej słu bie referendarskiej na stanowisku o charakterze prawniczym. 14. Zgodnie z przepisem art. 67 p.u.a. adwokat powołany był do obrony prawa i słuszności; powinien był obowiązki swego zawodu spełniać sumiennie i gorliwie, mając na względzie dobro państwa; dla sadów, urzędów i organów adwokatury mieć poszanowanie, strzec powagi i godności stanu, kierując się zasadami honoru i kole eństwa. Zakres praw i obowiązków adwokatów, kształtował się w zasadzie analogicznie do rozwiązań przewidywanych przez poprzedni akt prawny regulujący problematykę adwokatury. 15. Po II wojnie światowej w przedmiocie adwokatury wypowiadał się dekret Rady Ministrów z dnia 24 maja 1945 r. o tymczasowych
-39-

ROZDZIALIK KORPORACYJNEORGANYPOMOCYIOBSŁUGIPRAWTES

2. ADWOKATURA

przepisach uzupełniających prawo o ustroju adwokatury (Dz. U. Nr 25, poz. 146 z póź. zm.). Postanawiał on, i jego przepisy uzupełniają ustawę z dnia 4 maja 1938 r. -Prawo o ustroju adwokatury (D.U.R.P. Nr 33, poz. 289). Na mocy art. 2 powołanego dekretu Minister Sprawiedliwości powołać miał tymczasowe władze adwokatury (Naczelna. Radę Adwokacką, a w okręgu ka dego sądu apelacyjnego - okręgowe rady adwokackie, sądy dyscyplinarne i komisje rewizyjne). Do właściwości tych organów nale eć miały sprawy wchodzące w zakres działania samorządu adwokackiego, przewidzianego w prawie o ustroju adwokatury z 1938 r. 16. Adwokaci, którzy przed 1 września 1939 r. byli wpisani na listę którejkolwiek izby adwokackiej, mającej siedzibę na ówczesnym obszarze Państwa Polskiego, a nie zostali z niej skreśleni oraz adwokaci, którzy przed 1 września 1939 r. wykonywali zawód adwokacki na obszarze Wolnego Miasta Gdańska (z wyjątkiem adwokatów narodowości niemieckiej lub narodowości uprzywilejowanej przez władze tego państwa) mieli być umieszczani na liście adwokatów, izby adwokackiej na podstawie zgłoszonego wniosku. Aplikanci adwokaccy natomiast, którzy 1 września 1939 r. mieli ukończone 4 lata aplikacji bądź adwokackiej, bądź te łącznie adwokackiej i sadowej lub w Prokuratorii Generalnej, mieli być zwolnieni od egzaminu adwokackiego i wpisani na listę adwokatów, na podstawie zgłoszonego wniosku. Wniosek o wpis na listę mo na, było zgłosić do dnia 1 września 1949 r. Ponadto osoby, które nie były wpisane na listę adwokatów przed 1 września 1939 r.. a zostały dopuszczone do sprawowania zawodu adwokackiego w okresie okupacji niemieckiej, bądź zło yły w tym czasie na terenie Państwa Polskiego egzamin adwokacki, mogły w ciągu 2 lat od daty wejścia w ycie powołanego dekretu ubiegać się o wpis na listę adwokatów, je eli odpowiadały ustawowym warunkom przyjęcia do adwokatury i o ile komisja weryfikacyjna nie wypowiedziała się przeciwko dopuszczeniu ich do adwokatury. 17. Na mocy art. 7 powołanego dekretu ustanowione zostały komisje weryfikacyjne dla poszczególnych izb adwokackich, składające się z: delegata Ministra Sprawiedliwości, jako przewodniczącego, delegata rady adwokackiej, oraz delegata prezesa sądu apelacyjnego. W postępowaniu przed komisją weryfikacyjną brał udział rzecznik wyznaczany przez radę adwokacką i prokurator właściwego sądu apelacyjnego. Zadaniem komisji weryfikacyjnej było badanie, czy zachowanie się weryfikowanego, zwłaszcza w okresie okupacji niemieckiej było nienaganne pod względem obywatelskim, społecznym oraz zawodowym, i po przeprowadzeniu rozprawy orzekanie postanowieniem, czy weryfikowany jest godny nale enia do stanu adwokackiego. Uznanie za niegodnego pociągało za sobą skutki wydale-40-

nia z adwokatury. Od postanowień komisji weryfikacyjnej słu yło stronom odwołanie do Naczelnej Komisji Weryfikacyjnej. 18. Ustawa z dnia 27 czerwca 1950 r. o ustroju adwokatury (tekst jednolity Dz. U. z 1959 r. Nr 8, poz, 41 z póź. zm.) w pewnym zakresie powieliła rozwiązania swojej poprzedniczki, wprowadziła jednak kilka istotnych innowacji, dostosowując organizację adwokatury do panującego ustroju politycznego. 19. Na listę adwokatów mógł być wpisany ten, kto m.in. dawał rękojmię wykonywania zawodu adwokata zgodnie z zadaniami adwokatury w Polsce Ludowej. Adwokat przed rozpoczęciem wykonywania czynności zawodowych obowiązany był zło yć wobec dziekana ślubowanie, następującej treści: „Ślubuję uroczyście w mojej pracy adwokata przyczyniać się ze wszystkich sił do ochrony i umacniania porządku prawnego Państwa Ludowego, któremu wierności zawsze dochowam, obowiązki adwokata wypełniać gorliwie, sumiennie i zgodnie z przepisami prawa, dochować tajemnicy zawodowej, a w postępowaniu moim kierować się zasadami godności, uczciwości i sprawiedliwości społecznej". Adwokatowi nie wolno było np. udzielić pomocy prawnej w sprawie, w której brał udział z ramienia władzy publicznej jak równie kolidującej z ogólnym interesem gospodarki uspołecznionej. Stosownie do dyspozycji art. 11 p.u.a. adwokat występujący przed sądem korzystał z ochrony prawnej, podobnie jak sędzia i prokurator. 20. Powołana ustawa uchyliła przepisy następujących aktów prawnych: prawa o ustroju adwokatury z 1938 r. dekret z dnia 24 maja 1945 r. o tymczasowych przepisach uzupełniających prawo o ustroju adwokatury (Dz. U. z 1945 r. Nr 25, poz. 146 z póź. zm.), dekret z dnia 8 lutego 1919 r. w przedmiocie przepisów tymczasowych o obrońcach sądowych i obrońcach przy sądach pokoju (Dz. Pr.P.P. Nr 15, poz. 205). 21. Ustawa z 1950 r. po raz pierwszy wprowadziła do struktur adwokatury instytucję zespołów adwokackich, Zespoły, te stanowiły w zasadzie kolejną formę wykonywania zawodu przez adwokata. Przepisy ustawy zapowiadały tak e powołanie do ycia społecznych biur pomocy prawnej. 22. Kolejna ustawa o ustroju adwokatury została uchwalona w dniu 19 grudnia 1963 r. Przewidywała ona analogiczny zakres zadań adwokatury jak ustawa z 1950 r. Na mocy przepisów ustawy z 1963 r. likwidacji uległy indywidualne kancelarie adwokackie. Zawód adwokata mógł być wykonywany tylko w zespołach adwokackich lub społecznych biurach pomocy prawnej. Zmiana przepisów
-41-

ROZDZIAŁ IV. KORPORACYJNE ORGANY POMOCY I OBSŁUGI PRAWNEJ

2. ADWOKATURA

dotyczących ustroju adwokatury miała szczególne znaczenie albowiem w istocie spowodowała upaństwowienie adwokatury, a rola samorządu adwokackiego uległa powa nym ograniczeniom. Ustawa z 1963 r. obowiązywała do dnia 1 października 1982 r., kiedy to weszła w ycie (obowiązująca do dnia dzisiejszego po licznych nowelizacjach) ustawa z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz. U. 1982 Nr 16 poz. 124). 23. Ustrój i organizacja adwokatury zostały prawnie określone w ustawie z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (tekst jednolity Dz.U. z 2002. Nr. 123, poz. 1058 z póź. zm.)- Liczne nowelizacje prawa o adwokaturze ukształtowały obecny model organizacyjny i kompetencje adwokatury. Współczesny ustrój polskiej adwokatury oparty został na następujących zało eniach: samodzielności samorządu zawodowego, zawodowej tajemnicy, etyce zawodowej oraz materialno-procesowym immunitecie adwokackim. Dokonywane uprzednio nowelizacje ustawy z 1982 r. nie zmieniły zasadniczego powołania adwokatury, jakim jest udzielanie pomocy prawnej, współdziałanie w ochronie praw i wolności obywatelskich oraz w kształtowaniu i stosowaniu prawa (art. 1 ust. 1 u.o.a.). Zakres podmiotowy adwokatury, obejmujący ogół adwokatów i aplikantów (art. 2 u.o.a) oraz określenie zadań samorządu adwokackiego (art. 3 u.o.a) równie nie uległy zmianie. Ustawa prawo o adwokaturze objęła ochroną prawną tytuł zawodowy - adwokat (art. 1 ust.4 u.o.a). Powołany akt prawny w pewnym zakresie definiuje pojęcie zawodu adwokata. Przez wykonywanie zawodu adwokata nale y rozumieć świadczenie pomocy prawnej, polegającej m.in. na udzielaniu porad prawnych, sporządzaniu opinii i opracowywaniu projektów aktów prawnych oraz występowaniu przed sądami i urzędami - art. 4 ust. 1 u.o.a, pomoc ta mo e być świadczona na rzecz wszelkich podmiotów: osób Fizycznych i prawnych, podmiotów gospodarczych, organów państwowych i samorządowych, organizacji społecznej lub politycznej oraz jednostek nie posiadających osobowości prawnej (art. 4 ust. 2 i 3u.o.a). W ustawie z 1982 r. taksatywnie wyliczone zostały formy wykopywania zawodu adwokata (adwokat mo e wykonywać zawód w kancelarii adwokackiej, zespole adwokackim oraz w spółkach: jawnej, cywilnej, partnerskiej bądź komandytowej). Ustawodawca zastrzegł profesjonalny charakter wskazanych spółek postanawiając, i wyłączny przedmiot ich działalności stanowić, mo e tylko świadczenie pomocy prawnej (art. 4a ust. 1 u.o.a). Prawo o adwokaturze określiło negatywne przesłanki praktyki adwokackiej, odnoszone do wszystkich form wykonywania zawodu: pozostawanie w stosunku pracy (z wyjątkiem pracowników naukowych i naukowodydaktycznych), trwała niezdolność do wykonywania zawodu, ubezwłasnowolnienie oraz zawieszenie w wykonywaniu zawodu.
-42-

Ustawodawca zrezygnował z oznaczania górnej granicy wieku adwokata (tj. zakazu członkostwa w zespole adwokata po ukończeniu 70 roku ycia). 24. Pomoc prawna realizowana przez adwokatów polega na świadczeniu usług na rzecz podmiotów stosunków prawnych w celu ochrony ich indywidualnych interesów prawnych poprzez udzielanie porad prawnych, realizacja czynności taktycznych w postaci sporządzania aktów prawnych, dokonywanie czynności prawnych w zakresie udzielonego pełnomocnictwa, reprezentowanie strony (zastępstwo procesowe lub nieprocesowe), obronę w sprawach karnych, a tak e innych przewidzianych przez prawo środków prawnych dla zabezpieczenia i ochrony interesów indywidualnych.

25. Szczególnym rodzajem pomocy prawnej jest obsługa prawna. Obsługa i pomoc prawna z reguły są podejmowane w celu ochrony interesu indywidualnego. Mo e jednak równie być świadczona na rzecz podmiotu np. reprezentującego własność wspólną, a wówczas celem pomocy prawnej będzie ochrona interesu społecznego. Obsługę i pomoc prawną świadczy, m.in. adwokatura. 26. Adwokat w wykonywaniu swoich obowiązków zawodowych podlega tylko ustawom. Adwokatura (palestra) powołana jest do udzielania pomocy prawnej, współdziałania w ochronie praw i wolności obywatelskich oraz w kształtowaniu i stosowaniu prawa. Adwokaturę stanowi ogół adwokatów i aplikantów adwokackich. Zorganizowana jest ona na zasadach samorządu zawodowego (art. 1 ust. 1 u.o.a.) 27. Zadania samorządu zawodowego adwokatury zostały prawnie określone. Nale y do nich m.in.: tworzenie warunków do wykonywania zadań adwokatury, reprezentacja adwokatury i ochrona jej praw, ustalanie zasad etyki zawodowej oraz dbałość o ich przestrzeganie. (atr. 3 u.o.a.) 28. Dla realizacji zadań ustawodawca wyposa ył adwokaturę w następujące organy: Krajowy Zjazd Adwokatury, Naczelną Radę Adwokacką, Wy szy Sąd Dyscyplinarny oraz Wy szą Komisje Rewizyjną. Członkami organów adwokatury mogą być tylko adwokaci. Kadencja organów adwokatury, organów izb adwokackich i zespołów adwokackich trwa trzy lata, jednak e są one obowiązane działać do czasu ukonstytuowania się nowo wybranych organów. Minister Sprawiedliwości władny jest zwracać się do Sądu Najwy szego o uchylenie sprzecznych z prawem uchwał organów adwokatury, w terminie 6 miesięcy od daty ich doręczenia. Krajowy Zjazd Adwokatury stanowią delegaci wybrani w proporcji do liczby członków izby, ustalonej przez Naczelną Radę Adwokacką (nie mniej ni sześciu delegatów z ka dej izby). W Krajowym Zjeździe uczestniczą, nie będący

-43-

ROZDZIAŁ IV. KORPORACYJNE ORGANY POMOCY I OBSŁUGI PRAWNEJ

2. ADWOKATURA

delegatami, członkowie Naczelnej Rady Adwokackiej oraz dziekani okręgowych izb adwokackich. Odbywa się on co trzy lata, zwołuje go Naczelna Rada Adwokacka. Nadzwyczajny Krajowy Zjazd mo e być zwołany na zadanie Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej, Wy szej Komisji Rewizyjnej, co najmniej jednej trzeciej członków Naczelnej Rady Adwokackiej albo, co najmniej jednej trzeciej okręgowych rad adwokackich. Do zakresu działania Krajowego Zjazdu Adwokatury nale y m.in.: wybór prezesa Naczelnej Rady Adwokackiej, prezesa Wy szego Sadu Dyscyplinarnego i przewodniczącego Wy szej Komisji Rewizyjnej, wybór – nie będących dziekanami - adwokatów wchodzących w skład Naczelnej Rady Adwokackiej, wybór członków i zastępców członków Wy szego Sadu Dyscyplinarnego i Wy szej Komisji Rewizyjnej, rozpatrywanie i zatwierdzanie sprawozdań Naczelnej Rady Adwokackiej, Wy szego Sadu Dyscyplinarnego i Wy szej Komisji Rewizyjnej oraz zatwierdzanie - po wysłuchaniu wniosków Wy szej Komisji Rewizyjnej zamknięć rachunkowych i udzielanie Naczelnej Radzie Adwokackiej absolutorium, wytyczanie kierunków działania samorządu adwokackiego, a tak e ustalanie liczby izb adwokackich. Naczelną Radę Adwokacka, która ma siedzibę w Warszawie, tworzą: prezes Naczelnej Rady Adwokackiej, adwokaci wybrani przez Krajowy Zjazd Adwokatury w liczbie odpowiadającej liczbie dziekanów okręgowych rad adwokackich, nie więcej jednak ni ośmiu adwokatów z tej samej izby, dziekani okręgowych rad adwokackich. Do zadań tego organu nale y m.in.: reprezentowanie adwokatury, uchylanie sprzecznych z prawem uchwał zgromadzenia izby, nadzór nad działalnością okręgowych rad adwokackich oraz nadzór nad kształceniem aplikantów przez te rady, ustalanie zasięgu terytorialnego izb adwokackich oraz ich siedzib, rozpoznawanie odwołań od uchwał okręgowych rad adwokackich, udzielanie opinii o projektach aktów prawodawczych oraz przedstawianie wniosków i postulatów w zakresie tworzenia i stosowania prawa. Organ ten wybiera ze swego grona dwóch wiceprezesów, sekretarza, skarbnika, rzecznika dyscyplinarnego, zastępcę sekretarza oraz dwóch członków, którzy łącznie z prezesem stanowią Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej. Prezydium jest organem wykonawczym Naczelnej Rady Adwokackiej. Naczelna Rada Adwokacka wyznacza - spośród adwokatów - zastępców rzecznika dyscyplinarnego Naczelnej Rady Adwokackiej. Naczelna Rada Adwokacka uchyla uchwały okręgowych rad adwokackich sprzeczne z prawem, a na wniosek Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej, uchyla sprzeczna z prawem uchwałę zgromadzenia izby, w terminie 6 miesięcy od daty jej doręczenia. Naczelna Rada Adwokacka składa Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej coroczne sprawozdanie z działalności adwokatury oraz przedstawia informacje problemowe.

Wy szy Sąd Dyscyplinarny składa się z dwudziestu trzech członków oraz

trzech zastępców członków. Członkowie Wy szego Sadu Dyscyplinarnego wybierają spośród siebie jednego lub dwóch wiceprezesów. Wy szy Sad Dyscyplinarny w składzie trzech sędziów rozpoznaje jako instancja odwoławcza sprawy rozpoznawane w pierwszej instancji przez sady dyscyplinarne. Prezes Wy szego Sądu Dyscyplinarnego uczestniczy w posiedzeniach Naczelnej Rady Adwokackiej oraz składa jej okresowe informacje o stanie spraw dyscyplinarnych. Wy sza Komisja Rewizyjna, wykonuje kontrolę finansowej i gospodarczej działalności Naczelnej Rady Adwokackiej oraz kontrolę wykonywania uchwał Krajowego Zjazdu Adwokatury. Składa się z przewodniczącego, zastępcy przewodniczącego i czterech członków oraz dwóch zastępców członków. Przewodniczący Wy szej Komisji Rewizyjnej informuje Naczelna Radę Adwokacka i jej Prezydium o wynikach przeprowadzonych kontroli oraz ma prawo uczestniczyć w posiedzeniach tych organów. 29. Zawód adwokata polega na świadczeniu pomocy prawnej poprzez udzie lanie porad prawnych, sporządzanie opinii prawnych, opracowywanie projektów aktów prawnych oraz występowanie przed sadami i urzędami. Adwokat przed rozpoczęciem wykonywania czynności zawodowych składa wobec dziekana ślubowanie. Zgodnie z rotą zobowiązuje się przyczyniać do ochrony praw i wolności obywatelskich oraz umacniania porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej, obowiązki wypełniać gorliwie, sumiennie i zgodnie z przepisami prawa, zachować tajemnicę zawodowa, a w postępowaniu kierować się zasadami godności, uczciwości, słuszności i sprawiedliwości społecznej. 30. Adwokat w wykonywaniu swoich obowiązków zawodowych podlega tylko ustawom i korzysta z ochrony prawnej podobnie jak sędzia i prokurator. Przy wykonywaniu zawodu adwokackiego korzysta on z wolności słowa i pisma, a nadu ycie tej wolności, stanowiące ścigana z oskar enia prywatnego zniewagę lub zniesławienie strony, jej pełnomocnika lub obrońcy, kuratora, świadka, biegłego lub tłumacza, podlega ściganiu tylko w drodze dyscyplinarnej. 31. Do obowiązków adwokata nale y m.in. zachowanie tajemnicy zawodowej, ubezpieczenie się od odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone przy wykonywaniu czynności zawodowych, świadczenie pomocy prawnej z urzędu w okręgu sadu rejonowego, w którym ma wyznaczona siedzibę zawodowa, zapewnienie zastępstwa w przypadku urlopu lub innej przemijającej przeszkody, aby prowadzone przez niego sprawy nie doznały uszczerbku (ten ostatni wymóg odnosi się do adwokatów wykonujących zawód w kancelarii adwokackiej oraz w spółkach).

-44-

-45-

ROZDZIAŁ IV, KORPORACYJNE ORGANY POMOCY I OBSŁUGI PRAWNEJ

2. ADWOKATURA

32. Adwokat mo e odmówić udzielenia pomocy prawnej tylko z wa nych powodów, o których informuje zainteresowanego. Wątpliwości, co do udzielenia lub odmowy udzielenia pomocy prawnej rozstrzyga okręgowa rada adwokacka, a w wypadkach niecierpiących zwłoki - dziekan. W sprawach, w których pomoc prawna ma z mocy przepisów prawa nastąpić z urzędu, zwolnić adwokata od udzielenia tej pomocy mo e tylko organ, który go wyznaczył. 33. Na listę adwokatów mo e być wpisany ten, kto spełnia następujące warunki ustawowe: jest nieskazitelnego charakteru i swym dotychczasowym zachowaniem daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu adwokata, korzysta w pełni z praw publicznych oraz ma pełną zdolność do czynności prawnych, ukończył wy sze studia prawnicze w Polsce i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne studia prawnicze uznane w Polsce, odbył w Polsce aplikację adwokacką i zło ył egzamin adwokacki. Wymagań odbycia aplikacji adwokackiej i zło enia egzaminu adwokackiego nie stosuje się do: profesorów i doktorów habilitowanych nauk prawnych, osób, które co najmniej przez trzy lata zajmowały stanowisko radcy Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa, osób które zdały egzamin sędziowski, prokuratorski, radcowski lub notarialny i wykazują odpowiednią praktykę zawodową (art. 66 u.o.a). Osoby, które wykonywały zawód sędziego lub prokuratora, nie mogą w ciągu dwóch lat od zaprzestania wykonywania tego zawodu wykonywać zawodu adwokata w okręgu tej izby adwokackiej, w której zajmowały powy sze stanowisko. Zakaz ten nie dotyczy sędziów Trybunału Konstytucyjnego i Trybunału Stanu, Sądu Najwy szego, sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz prokuratorów Prokuratury Krajowej. 34. O wpisie na listę adwokatów decyduje okręgowa rada adwokacka. Okręgowej radzie adwokackiej przysługuje prawo wglądu do akt osobowych i dyscyplinarnych ubiegającego się o wpis. Okręgowa rada adwokacka podejmuje uchwałę dotyczącą wpisu na listę adwokatów. Po uzyskaniu wpisu na listę adwokatów, adwokat wyznacza swoją siedzibę zawodową i zawiadamia o tym właściwą okręgową radę adwokacką nie później ni w terminie 30 dni przed dniem wyznaczenia siedziby zawodowej. 35. Okręgowa rada adwokacka zawiadamia w terminie 30 dni Ministra Sprawiedliwości o ka dej uchwale o wpisie na listę adwokatów lub aplikantów adwokackich, jak i o odmowie wpisu. Wpis na listę adwokatów lub aplikantów adwokackich uwa a się za dokonany, je eli Minister Sprawiedliwości nie sprzeciwi się wpisowi w terminie 30 dni od daty otrzymania uchwały wraz z aktami osobowymi wpisanego. Sprzeciw wymaga uzasadnienia. Decyzja Ministra
-46-

Sprawiedliwości mo e być zaskar ona do sądu administracyjnego przez zainteresowanego lub organ samorządu adwokackiego w terminie 30 dni od daty doręczenia tej decyzji. 36. Okręgowa rada adwokacka skreśla adwokata z listy w wypadku: śmierci, wystąpienia z adwokatury, przeniesienia siedziby zawodowej do innej izby adwokackiej, objęcia stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości, organach ścigania lub rozpoczęcia wykonywania zawodu notariusza, powołania do wojskowej słu by zawodowej, utraty z mocy wyroku sądowego praw publicznych lub prawa wykonywania zawodu, orzeczenia dyscyplinarnego o wydaleniu z adwokatury oraz zło enia niezgodnego z prawdą oświadczenia lustracyjnego, stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem sądu (art. 72 ust. 6a u.o.a.). 37. Izbę adwokacką stanowią adwokaci i aplikanci adwokaccy, mający siedzibę zawodową na terenie izby, której zasięg terytorialny określa Naczelna Rada Adwokacka, z uwagi na podział terytorialny administracji sadowej. Izby adwokackie wyposa one zostały w organy zapewniające realizację ich zadań ustawowych. Organy izby adwokackiej są następujące: zgromadzenie izby składające się z adwokatów wykonujących zawód oraz delegatów pozostałych adwokatów, okręgowa rada adwokacka, sąd dyscyplinarny, komisja rewizyjna. Ka dy z organów posiada ściśle określone kompetencje. Do zakresu działania zgromadzenia izby adwokackiej nale y m.in.: wybór delegatów na Krajowy Zjazd Adwokatury, dziekana, prezesa sądu dyscyplinarnego, przewodniczącego komisji rewizyjnej oraz członków i zastępców członków okręgowej rady adwokackiej, sądu dyscyplinarnego i komisji rewizyjnej, uchwalenie bud etu izby i ustalanie wysokości składek rocznych na potrzeby izby. Zwyczajne zgromadzenie izby jest zwoływane przez okręgową radę adwokacką (odbywa się raz do roku), natomiast nadzwyczajne zgromadzenie zwoływane jest na ądanie Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej, okręgowej rady adwokackiej, komisji rewizyjnej lub jednej trzeciej adwokatów członków izby. 38. Okręgowa rada adwokacka składa się z dziekana, pięciu do piętnastu członków i z dwóch do czterech zastępców członków. Prezesowi sądu dyscyplinarnego i przewodniczącemu komisji rewizyjnej przysługuje prawo do uczestnictwa w posiedzeniach okręgowej rady adwokackiej. Do zakresu działania okręgowej rady adwokackiej nale ą wszystkie sprawy adwokatury za wyjątkiem ustawowo zastrze onych do kompetencji innych organów. Do wa ności uchwały okręgowej rady adwokackiej wymagana jest obecność, co najmniej połowy członków, w tym dziekana lub wicedziekana. Uchwała okręgowej rady adwokackiej zapada większością głosów; w razie równości głosów przewa a
•47-

ROZDZIAŁ IV, KORPORACYJNE ORGANY POMOCY I OBSŁUG! PRAWNEJ

2 ADWOKATURA

głos przewodniczącego. Uchwały w sprawach osobowych zapadają w głosowaniu tajnym. W razie równości głosów rozstrzyga przewodniczący, który ujawnia swój głos. Od uchwały okręgowej rady adwokackiej, podjętej w pierwszej instancji, słu y zainteresowanemu odwołanie do Naczelnej Rady Adwokackiej. Uchwała okręgowej rady adwokackiej w sprawie wpisu na listę adwokatów powinna być podjęta w ciągu 30 dni od daty zło enia wniosku o wpis. Uchwała okręgowej rady adwokackiej w sprawie wpisu na listę aplikantów adwokackich powinna być podjęta niezwłocznie, 30 dni po przeprowadzeniu konkursu przez okręgową radę adwokacką. Dziekan reprezentuje okręgowa radę adwokacką, kieruje jej pracami, przewodniczy na jej posiedzeniu oraz wykonuje czynności przewidziane w ustawie. Wicedziekan jest stałym zastępca dziekana. 39. Sąd dyscyplinarny składa się z prezesa, wiceprezesa, sześciu do dwudziestu trzech członków oraz trzech zastępców członków. Sąd dyscyplinarny orzeka w kompletach składających się z trzech sędziów. Do zakresu działania tego organu nale y wydawanie orzeczeń w sprawach dyscyplinarnych członków izby. Komisja rewizyjna składa się z przewodniczącego, z zastępcy przewodniczącego, trzech do pięciu członków oraz dwóch zastępców członków. Do kompetencji komisji rewizyjnej nale y kontrola działalności finansowej i gospodarczej okręgowej rady adwokackiej oraz kontrola wykonywania uchwał zgromadzenia izby. 40. Aplikacja adwokacka polega na przygotowaniu do wykonywania zawodu adwokata, trwa ona trzy lata i sześć miesięcy. Aplikantom adwokackim wpisanym na listę po odbyciu aplikacji sadowej, prokuratorskiej, notarialnej lub radcowskiej zakończonej pozytywnie zdanym egzaminem, okręgowa rada adwokacka mo e skrócić okres aplikacji adwokackiej do lat dwóch. Okręgowa rada adwokacka rozstrzyga o wpisie na listę aplikantów adwokackich po przeprowadzeniu konkursu. Konkurs przeprowadza się raz w roku kalendarzowym przed rozpoczęciem roku szkoleniowego. Aplikant adwokacki odbywa aplikację adwokacką pod kierunkiem patrona wyznaczonego przez dziekana okręgowej rady adwokackiej. Zadaniem patrona jest przygotowanie aplikanta adwokackiego do wykonywania zawodu adwokata. Po sześciu miesiącach aplikacji adwokackiej aplikant adwokacki mo e zastępować adwokata przed sądem rejonowym, organami ścigania, organami państwowymi, samorządowymi i innymi instytucjami. Po roku i sześciu

miesiącach aplikacji adwokackiej aplikant adwokacki mo e tak e zastępować adwokata przed innymi sądami, z wyjątkiem Sądu Najwy szego i Naczelnego Sadu Administracyjnego oraz Trybunału Konstytucyjnego i Trybunału Stanu. Aplikant adwokacki, który uprzednio odbył aplikację sądową, prokuratorską, notarialną lub radcowska zakończoną pozytywnie zło onym egzaminem, mo e zastępować adwokata przed sądem rejonowym, a po odbyciu jednego roku aplikacji adwokackiej - przed innymi organami. Aplikacja adwokacka kończy się egzaminem adwokackim. 41. Zasady dotyczące wykonywania zawodu adwokata zawarte są m.in. w „Zbiorze zasad etyki adwokackiej i godności zawodu" (Kodeks etyki adwokackiej) uchwalonym przez Naczelną Radę Adwokacką w dniu 10 października 1998 r. (Uchwała nr 2/XVIII/98). Zasady etyki adwokackiej wynikają z norm etycznych adaptowanych do zawodu adwokata. Naruszeniem godności zawodu adwokackiego jest takie postępowanie adwokata, które mogłoby go poni yć w opinii publicznej lub naruszyć zaufanie do zawodu. Obowiązkiem adwokata jest przestrzegać norm etycznych oraz strzec godności zawodu adwokackiego. Adwokat ponadto powinien kierować się zasadami ustalonymi w uchwałach władz samorządu adwokackiego, w orzecznictwie dyscyplinarnym oraz w normach zwyczajowych przyjętych przez środowisko adwokackie. Adwokat odpowiada dyscyplinarnie za uchybienie etyce adwokackiej lub naruszenie godności zawodu podczas działalności zawodowej, publicznej, a tak e w yciu prywatnym. Ka dy adwokat obowiązany jest współdziałać w przestrzeganiu przez członków adwokatury zasad etyki adwokackiej i strze eniu godności zawodu. Jest uprawniony do zwrócenia uwagi koledze naruszającemu powy sze zasady. Celem podejmowanych przez adwokatów czynności zawodowych jest ochrona interesów klienta. W czasie wykonywania czynności zawodowych adwokat korzysta z pełnej swobody i niezawisłości. Adwokat powinien wykonywać czynności zawodowe według najlepszej woli i wiedzy, z nale ytą uczciwością, sumiennością i gorliwością. 42. Adwokat nie mo e usprawiedliwiać naruszenia zasad etyki i godności zawodu powoływaniem się na poczynione przez klienta sugestie. Adwokatowi nie wolno świadomie podawać sądowi nieprawdziwych informacji. Adwokatowi nie wolno udzielać pomocy prawnej, która ułatwiłaby popełnienie przestępstwa lub wskazywałaby mo liwość uniknięcia odpowiedzialności karnej za czyn, który miałby zostać popełniony w przyszłości. Przy wykonywaniu czynności zawodowych adwokata obowiązuje zachowanie zasad rzeczowości.

-48-

-49-

ROZDZIAŁ IV. KORPORACYJNE ORGANY POMOCY I OBSŁUGI PRAWNEJ

2. ADWOKATURA

Adwokat odpowiada za formę i treść pism procesowych przez niego zredagowanych, nawet jeśli nie zostały przez niego podpisane. Adwokat nie ponosi odpowiedzialności za zgodność z prawda faktów podanych mu przez klienta, powinien jednak zachować umiar w formułowaniu okoliczności drastycznych lub mało prawdopodobnych. W razie konieczności przytoczenia drastycznych okoliczności lub wyra eń adwokat powinien nadać swemu wystąpieniu taka formę, aby nie uchybiać powadze sądu, władz i godności zawodu adwokackiego. W korespondencji zawodowej nale y przestrzegać właściwych form. Nie wolno u ywać wyra eń czy zwrotów obraźliwych ani grozić ściganiem karnym lub dyscyplinarnym. Adwokat, mając zagwarantowana przy wykonywaniu czynności zawodowych wolność słowa, powinien zachować umiar i oględność w wypowiedziach. Adwokat powinien unikać publicznego demonstrowania swego osobistego stosunku do klienta, osób bliskich klientowi oraz innych osób uczestniczących w postępowaniu. Niedopuszczalne jest okazywanie przez adwokata za yłości z osobami zatrudnionymi w sadzie, w urzędach i organach ścigania. Adwokat zobowiązany jest zachować w tajemnicy oraz zabezpieczyć przed ujawnieniem lub niepo ądanym wykorzystaniem wszystko, o czym dowiedział się w związku z wykonywaniem obowiązków zawodowych. Znajdujące się w aktach adwokackich materiały objęte są tajemnicą adwokacką. Tajemnica objęte są wszystkie wiadomości, notatki i dokumenty dotyczące sprawy uzyskane od klienta oraz innych osób, niezale nie od miejsca, w którym się znajdują. Adwokat winien zobowiązywać swoich współpracowników i personel oraz wszelkie osoby zatrudnione przez niego podczas wykonywania działalności zawodowej do przestrzegania obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej. Adwokat posługujący się w pracy zawodowej komputerem lub innymi środkami elektronicznego utrwalania danych obowiązany jest stosować oprogramowanie zabezpieczające dane przed ich niepowołanym ujawnieniem. Przekazywanie informacji objętych tajemnicą zawodową za pomocą elektronicznych i podobnych środków przekazu, wymaga zachowania szczególnej ostro ności i uprzedzenia klienta o ryzyku związanym z zachowaniem poufności przy wykorzystaniu tych środków. Obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej jest nieograniczony w czasie. Adwokatowi nie wolno zgłaszać dowodu z zeznań świadka będącego adwokatem lub radcą prawnym w celu ujawnienia przez niego wiadomości uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu. W przypadku dokonywanego przeszukiwania w lokalu, w którym adwokat wykonuje zawód, lub w mieszkaniu pry warnym adwokata, jest on obowiązany ądać uczestniczenia w tej czynności przedstawiciela samorządu adwokackiego. Adwokatowi nie wolno podejmować się prowadzenia sprawy, której wynik mo e dotyczyć jego osoby lub majątku, chyba e roszczenie dotyczy członka rodziny lub jest wspólne dla niego i dla strony.
- 50 -

43. Adwokatowi nie wolno podjąć się prowadzenia sprawy ani udzielić pomocy prawnej, je eli: a) udzielił wcześniej pomocy prawnej stronie przeciwnej w tej samej sprawie lub w sprawie z nią związanej; b) brał udział w tej sprawie wykonując funkcję publiczną; c) osoba, przeciwko której ma prowadzić sprawę jest jego klientem, choćby w innej sprawie; d) adwokat, będący dla niego osobą bliską, prowadzi sprawę lub udzielił on ju pomocy prawnej stronie przeciwnej w tej samej sprawie, czy w sprawie z nią związanej. Adwokat, który zło ył w danej sprawie zeznanie w charakterze świadka, nie mo e w niej występować jako pełnomocnik lub obrońca. Adwokata obowiązuje zakaz korzystania z reklamy w jakiejkolwiek formie, jak równie zakaz pozyskiwania sobie klientów w sposób sprzeczny z godnością zawodu. Sprzeczne z godnością zawodu i niedopuszczalne jest m.in.: a) korzystanie z usług pośredników; b) narzucanie komukolwiek swej pomocy prawnej; c) pozyskiwanie klienteli w sposób niegodny z zasadami lojalności wobec kolegów; d) umieszczanie reklam w prasie lub innych środkach masowego przekazu; e) reklamowanie swej działalności zawodowej w czasie występowanie w środkach masowego przekazu. Tablica informująca o miejscu wykonywania zawodu adwokata, zarówno w treści jak i w formie, nie mo e naruszać zasad określonych przez właściwą okręgową radę adwokacką, a w ich braku nie mo e odbiegać w sposób ra ący od form zwyczajowo przyjętych wśród adwokatów. Występujący publicznie adwokat nie mo e oceniać udziału swojego i innych adwokatów w prowadzonych sprawach. Informacja dotycząca adwokata mo e zawierać tylko takie dane jak: zawód, imię i nazwisko, tytuł naukowy, preferencje zawodowe, mo liwość obsługi w obcych językach, adres i numer środków łączności. Informacje te nie powinny się wyró niać spośród innych standardowych informacji i uchybiać powadze zawodu. Informacja taka nie mo e być zamieszczana w środkach masowego przekazu, z wyjątkiem jednorazowej informacji w prasie o rozpoczęciu działalności i zmianie adresu, nazwiska lub nazwy. Adwokaci powinni słu yć sobie radą i udzielać wzajemnej pomocy w pracy zawodowej, je eli nie koliduje to z interesem klienta. 44. Adwokat obowiązany jest zachować umiar i takt wobec sądu, urzędów i instytucji, przed którymi występuje. Nawet w razie niewłaściwego zachowania osób biorących udział w postępowaniu sądowym adwokat powinien wykazać się opanowaniem i taktem. Adwokat powinien zwracać uwagę na to, by jego wystąpienia, wypowiedzi i zadawane pytania nie naruszały godności osób biorących udział w sprawie. Podczas widzeń z osobami pozbawionymi wolności adwokat powinien dbać o zachowanie powagi i godności zawodu.
-51 -

ROZDZIAŁ IV. KORPORACYJNE ORGANY POMOCY I OBSŁUGI PRAWNEJ

2. ADWOKATURA

Adwokat obowiązany jest zawiadomić sąd lub organ, przed którymi występują o niemo liwości wzięcia udziału w czynnościach. Adwokat obowiązany jest usprawiedliwić swoje niestawiennictwo, W razie wygaśnięcia pełnomocnictwa adwokat powinien bezzwłocznie zawiadomić o tym fakcie sąd lub organ, przed którymi występował. 45. Adwokat powinien przestrzegać w stosunku do kolegów zasad uprzejmości, lojalności i kole eństwa. Niedopuszczalne jest porozumiewanie się adwokata ze strona przeciwna z pominięciem jej obrońcy lub pełnomocnika. Wszelkie poza-procesowe pertraktacje pojednawcze prowadzone z udziałem adwokatów i radców prawnych nie podlegają ujawnieniu. Przed udzieleniem pomocy prawnej adwokat powinien upewnić się, czy w tej sprawie klient nie korzysta ju z pomocy prawnej innego adwokata, a jeśli tak, to bez wiedzy i zgody tego adwokata nie mo e udzielić pomocy prawnej ani te brać udziału w sprawie łącznie z nim. Adwokat prowadzący dotychczas sprawę mo e odmówić wyra enia zgody tylko z wa nych przyczyn. Jeśli zwłoka związana z koniecznością porozumienia się adwokatów mogłaby spowodować istotny uszczerbek dla interesu klienta, adwokat wstępujący do sprawy powinien udzielić klientowi niezbędnej pomocy prawnej, zawiadomić o tym niezwłocznie dotychczasowego adwokata i w razie istnienia przeszkód, odstąpić od dalszego udzielania pomocy. 46. Adwokat obejmujący sprawę z wyboru powinien zawiadomić o tym właściwy organ procesowy, a w razie uprzedniego wyznaczenia w tej sprawie obrońcy lub pełnomocnika z urzędu - obowiązany jest niezwłocznie zawiadomić go o przejęciu sprawy. Ewentualne nieporozumienia między adwokatami powinny być rozstrzygane tylko przez właściwe władze adwokatury. Adwokat mo e się podjąć zastępstwa stron w sprawie przeciwko adwokatowi, a dotyczącej jego czynności zawodowych, dopiero po uprzednim zawiadomieniu okręgowej rady adwokackiej, której sam podlega. Adwokat powinien podjąć starania o polubowne załatwienie sprawy przeciwko innemu adwokatowi, je eli tylko istota sprawy na to pozwala. W razie sporu między adwokatami nale y wyczerpać przede wszystkim mo liwości jego polubownego rozstrzygnięcia lub skorzystać z pośrednictwa właściwych władz adwokatury. W przypadku kolizji między zasadami kole eństwa a uzasadnionym interesem klienta nale y dać pierwszeństwo interesom klienta. 47. Zasady kole eństwa zobowiązują do tego, eby adwokat, który: a) nie mo e się stawić w sądzie w wyznaczonym czasie - zawiadomi! wcześniej adwokatów występujących w tej sprawie i w miarę mo liwości uzgodnił z nimi czas swego stawiennictwa; b) pragnie uzyskać zgodę sądu na rozpatrzenie sprawy z jego udziałem poza kolejnością - upewnił się przedtem czy adwokaci występujący we wcześniejszych sprawach wyra ą na to zgodę; c) zamierza

w prowadzonej przez siebie sprawie zło yć na rozprawie pisma procesów uczynić to w miarę mo liwości na początku rozprawy, a ich odpisy doręczyć jak najwcześniej swemu przeciwnikowi procesowemu; d) składa załączniki do protokołu - zło ył go z odpisem dla strony przeciwnej. Udzielając substytucji koledze, adwokat obowiązany jest uczynić to w czasie umo liwiającym substytutowi nale yte przygotowanie się do rozprawy oraz przekazać mu wszelkie potrzebne dokumenty i notatki. Adwokat powinien wykazać szczególną staranność wtedy, gdy zastępstwo zleca aplikantowi adwokackiemu. Adwokat przyjmujący substytucję adwokata z innej miejscowości powinien potwierdzić fakt jej przyjęcia. 48. Adwokat jest zobowiązany do obrony interesów swego klienta w sposób odwa ny i honorowy, przy zachowaniu nale ytego sądowi i innym organom szacunku oraz uprzejmości, nie bacząc na własne korzyści osobiste oraz konsekwencje wynikające z takiej postawy dla siebie lub innej osoby. Adwokat ma obowiązek dą yć do rozstrzygnięć pozwalających zaoszczędzić klientowi kosztów oraz doradzić ugodowe zakończenie sprawy, gdy jest to uzasadnione interesem klienta. Adwokat nie mo e podjąć się prowadzenia sprawy, gdy zgłasza się z nią osoba nieupowa niona. Adwokat nie mo e reprezentować klientów, których interesy są sprzeczne, chocia by ci klienci na to się godzili. W razie ujawnienia się sprzeczności w toku postępowania, adwokat obowiązany jest wypowiedzieć pełnomocnictwo tym klientom, których interesy są sprzeczne. Adwokatowi nie wolno podejmować się prowadzenia sprawy przeciwko bliskiej jemu osobie. Adwokat nie powinien podejmować się prowadzenia sprawy przeciwko osobie, z którą ma powa ny zatarg osobisty. 49. Adwokat jest obowiązany czuwać nad biegiem sprawy i informować klienta o jej postępach i wyniku. W sprawach finansowych obowiązuje adwokata w stosunku do klienta szczególna skrupulatność. Stosunek klienta do adwokata oparty jest na zaufaniu. Adwokat obowiązany jest wypowiedzieć pełnomocnictwo, gdy z okoliczności wynika, e klient stracił do niego zaufanie. Adwokat nie powinien dopuszczać do sytuacji, która uzale niałaby go od klienta, a w szczególności nie wolno adwokatowi zaciągać po yczek u klienta, którego sprawy prowadzi. Adwokat obowiązany jest niezwłocznie wydać klientowi - na zgłoszone przez niego ądanie - wszystkie otrzymane przez niego dokumenty, jak równie pisma, które jako pełnomocnik otrzymał od sądu lub od organów, przed którymi występuje w prowadzonej przez siebie sprawie. Adwokatowi nie wolno uzale niać wydania klientowi pism i dokumentów wymienionych wy ej od uprzedniego uregulowania przez klienta opłat i kosztów przypadających na rzecz adwokata. 50. Adwokatowi nie wolno zaniechać czynności w prowadzonej sprawie z tego powodu, e klient nie wniósł ustalonego honorarium, a w szczególności nie
-53-

ROZDZIAŁ IV KORPORACYJNE ORGANY POMOCY I OBSŁUGI PRAWNE!

3. RADCOSTWA PRAWNE

wolno mu z tego powodu uchylić się od stawiennictwa na rozprawie. Natomiast nie uiszczenie przez klienta ustalonego honorarium mo e stanowić podstawę do wypowiedzenia pełnomocnictwa w trybie i terminie przewidzianym przez prawo. Adwokat nie jest zobowiązany do ponoszenia w prowadzonej sprawie wydatków, np. opłat sadowych lub kosztów przejazdu do innej miejscowości, je eli klient, wezwany nale ycie, nie wpłacił w terminie wymaganej kwoty. 51. Na zaniechanie wniesienia środka odwoławczego adwokat obowiązany jest uzyskać zgodę klienta, w miarę mo ności pisemną. Je eli adwokat uzna, e wniesienie środka odwoławczego w prowadzonej przez niego sprawie z wyboru lub z urzędu jest bezzasadne, a klient z tym stanowiskiem się nie zgadza, powinien bez zbędnej zwłoki wypowiedzieć pełnomocnictwo lub powiadomić organ ustanawiający. Dotyczy to równie kasacji i skargi konstytucyjnej. Adwokatowi nie wolno brać udziału w czynnościach egzekucyjnych, chyba e szczególny przepis prawa stanowi inaczej. Zakaz ten nie odnosi się do czynności sadowych. 52. Adwokaci i aplikanci adwokaccy podlegają odpowiedzialności dyscyplinarnej za postępowanie sprzeczne z prawem, z zasadami etyki lub godności zawodu bądź za naruszenie swych obowiązków zawodowych. Kary dyscyplinarne orzekane wobec adwokatów są, następujące: 1) upomnienie (karę taką mo e wymierzyć tak e dziekan rady adwokackiej); 2) nagana; 3) kara pienię na; 4) zawieszenie w czynnościach zawodowych na czas od trzech miesięcy do pięciu lat; 5) wydalenie z adwokatury. Obok kary nagany i kary pienię nej mo na orzec dodatkowo zakaz wykonywania patronatu na czas od roku do pięciu lat. Obok kary zawieszenia w czynnościach zawodowych orzeka się dodatkowo zakaz wykonywania patronatu na czas od lat dwóch do lat dziesięciu. Kara nagany oraz kara pienię na pociąga za sobą utratę biernego prawa wyborczego do organu samorządu adwokackiego na czas trzech lat od dnia uprawomocnienia się orzeczenia. Kara zawieszenia w czynnościach zawodowych pociąga za sobą utratę biernego i czynnego prawa wyborczego do organu samorządu adwokackiego na czas sześciu lat od dnia uprawomocnienia się orzeczenia. Karę pienię ną wymierza się w granicach od pięciokrotnej do pięćdziesięciokrotnej podstawowej składki izbowej. Kara wydalenia z adwokatury pociąga za sobą skreślenie z listy adwokatów bez prawa ubiegania się o ponowny wpis. 53. W sprawach dyscyplinarnych orzekają następujące organy: 1) sąd dyscyplinarny izby adwokackiej jako pierwsza instancja (wyjątkiem od tej zasady jest rozpoznanie odwołania od kary upomnienia wymierzonej przez dziekana rady adwokackiej); 2) Wy szy Sąd Dyscyplinarny jako druga instancja. Sąd dyscyplinarny w zakresie jest orzekania niezawisły. Od orzeczenia wydanego przez Wy-

szy Sąd Dyscyplinarny w drugiej instancji przysługuje stronom, Ministrowi Sprawiedliwości, Rzecznikowi Praw Obywatelskich oraz Prezesowi Naczelnej Rady Adwokackiej kasacja do Sądu Najwy szego. Orzeczenie, od którego słu y kasacja nie podlega wykonaniu do czasu wniesienia kasacji lub bezskutecznego upływu terminu do jej wniesienia. Kasacja mo e być wniesiona z powodu ra ącego naruszenia prawa, jak równie ra ącej niewspółmierności kary dyscyplinarnej. Sąd Najwy szy rozpoznaje kasację na rozprawie w składzie trzech sędziów. Stronami w postępowaniu dyscyplinarnym są oskar yciel, obwiniony i pokrzywdzony. Oskar ycielem w postępowaniu jest rzecznik dyscyplinarny. Obwinionym jest adwokat lub aplikant adwokacki, przeciwko któremu toczy się postępowanie dyscyplinarne, obwiniony ma prawo do ustanowienia obrońcy. Pokrzywdzonym jest osoba, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone postępowaniem adwokata lub aplikanta adwokackiego, 54. Postępowanie dyscyplinarne obejmuje: 1) dochodzenie; 2) postępowanie przed sądem dyscyplinarnym; 3) postępowanie wykonawcze. Sąd dyscyplinarny lub rzecznik dyscyplinarny mo e umorzyć postępowanie dyscyplinarne w wypadkach mniejszej wagi.

3. RADCOSTWA PRAWNE
1. Zawód radcy prawnego został utworzony na podstawie uchwały Rady Ministrów z dnia 13 grudnia 1961 r. w sprawie wykonywania obsługi prawnej w przedsiębiorstwach państwowych, zjednoczeniach i bankach przemysłowych. Na podstawie kolejnych uchwał Rady Ministrów (z 1954 r. i 1957 r.) wprowadzono stanowisko radcy prawnego do prezydium wojewódzkiej i powiatowej rady narodowej. W dalszym rozwoju zawód ten (1 stycznia 1962 r.) został wyodrębniony z adwokatury. Radcowie prawni pozostawali w stosunku pracy lub umowy zlecenia. Do ich zadań nale ała obsług prawna państwowych i spółdzielczych jednostek organizacyjnych oraz organizacji społecznych i spółek z udziałem kapitału państwowego, spółdzielczego lub organizacji spółdzielczych. 2. Radca prawny świadczy pomoc prawną w wyodrębnionej formule organizacyjnej. Nie przyjęła się koncepcja wspólnoty korporacyjnej adwokatów i radców prawnych, natomiast zorganizowały się dwie korporacje zawodowe o zbli onym profilu działania.

-55-54-

ROZDZIAŁ IV. KORPORACYJNE ORGANY POMOCY I OBSŁUGI PRAWNE/

3. RADCOSTWA PRAWNE

Podstawa działania radcostwa prawnego jest obecnie ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (tekst jednolity Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059 z póź. zm.), 3. Dotychczas przedmiotem unormowania ustawy o radcach prawnych było określenie zasad wykonywania przez radców obsługi prawnej, jej organizacja oraz działanie samorządu radców prawnych. Obecnie eksponuje się zasady wykonywania zawodu radcy prawnego oraz zasady organizacji i działania samorządu radcowskiego a tak e funkcjonowania radców prawnych jako odrębnej grupy zawodowej. Nie eksponuje się natomiast usługowego charakteru zawodu radcy prawnego, zmieniono w zasadzie cel działalności radców prawnych. Pierwotnie ustawodawca postanawiał, i obsługa prawna wykonywana przez radców prawnych ma na celu umacnianie porządku prawnego, ochronę prawna interesów jednostki organizacyjnej, na rzecz której wykonują oni obsługę prawną, a tak e poszanowanie w działalności tej jednostki praw obywateli i innych podmiotów. Obecna regulacja prawna jest usystematyzowana. Ustawa o radcach prawnych przedstawia zakres działalności radcy prawnego Ustawa o radcach prawnych w obecnym brzmieniu stanowi, i pomoc prawna świadczona przez radcę prawnego ma na celu ochronę prawną interesów podmiotów, na których rzecz jest wykonywana, co wskazuje, i ustawodawca zrezygnował z urzędniczej formuły tego zawodu. 4. Dyrektywy zawodowe obejmują spełnienie ustawowych warunków oraz wykonywanie zawodu ze starannością wynikającą z wiedzy prawniczej oraz zasad etyki zawodowej jak równie zapewnienie tajemnicy zawodowej Radca prawny obowiązany jest zachować w tajemnicy wszystko, o czym dowiedział się w związku z udzielaniem pomocy prawnej. Obowiązek ten nie jest ograniczony w czasie. Niedopuszczalne jest zwolnienie radcy prawnego z tego obowiązku, co do faktów, o których dowiedział się udzielając pomocy prawnej lub prowadząc sprawę. 5. Radcowie prawni zorganizowani są na zasadach samorządu zawodowego. Jednostkami organizacyjnymi samorządu posiadającymi osobowość prawną są okręgowe izby radców prawnych i Krajowa Izba Radców Prawnych. Nadzór nad działalnością samorządu wykonuje Minister Sprawiedliwości. 6. Jeśli chodzi o treść i zakres wykonywania zawodu radcy prawnego, to zawód radcy prawnego polega na świadczeniu pomocy prawnej, obejmujący: udzielanie porad prawnych, sporządzanie opinii prawnych, opracowywanie projektów aktów prawnych oraz występowanie przed sądami i urzędami.

7. Wykonywanie zawodu radcy prawnego polega na świadczeniu pomocy prawnej podmiotom gospodarczym, jednostkom organizacyjnym oraz osobom fizycznym, z wyłączeniem spraw rodzinnych, opiekuńczych i karnych. Wyłączenie to nie obejmuje występowania w sprawach karnych w charakterze pełnomocnika oskar yciela posiłkowego i powoda cywilnego, je eli są to instytucje państwowe lub społeczne albo przedsiębiorcy, oraz występowania w charakterze pełnomocnika interwenienta i podmiotu pociągniętego do odpowiedzialności posiłkowej w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe. Radca prawny mo e odmówić udzielenia pomocy prawnej tylko z wa nych powodów. 8. Radca prawny podczas i w związku z wykonywaniem czynności zawodowych korzysta z ochrony prawnej przysługującej sędziemu i prokuratorowi. Przy wykonywaniu czynności zawodowych korzysta z wolności słowa i pisma w granicach określonych przepisami prawa i rzeczową potrzebą, nadu ycie tej wolności, podlega wyłącznie odpowiedzialności dyscyplinarnej. 9. Radca prawny wykonuje zawód w ramach stosunku pracy, na podstawie umowy cywilnoprawnej, w kancelarii radcy prawnego oraz w spółce cywilnej, jawnej, partnerskiej lub komandytowej. 10. Radca prawny mo e świadczyć pomoc prawną osobom fizycznym tylko w ramach wykonywania zawodu w kancelarii radcy prawnego lub w spółkach, bez jednoczesnego pozostawania w stosunku pracy. Radca prawny wykonujący zawód w ramach stosunku pracy zajmuje samodzielne stanowisko podległe bezpośrednio kierownikowi jednostki organizacyjnej. W organie państwowym lub samorządowym radca prawny wykonuje pomoc prawną w komórce lub w jednostce organizacyjnej, w biurze, w wydziale lub na wyodrębnionym stanowisku do spraw prawnych podległym bezpośrednio kierownikowi tego organu. W organie państwowym radca prawny mo e być zatrudniony tak e w innej wyodrębnionej komórce lub jednostce organizacyjnej i podlegać jej kierownikowi. Radca prawny wykonujący zawód w ramach stosunku pracy mo e być zatrudniony jednocześnie w więcej ni jednej jednostce organizacyjnej i w wymiarze przekraczającym jeden etat. Radca prawny wykonujący zawód na podstawie stosunku pracy ma prawo do wynagrodzenia i innych stosownych świadczeń. Rada okręgowej izby radców prawnych jest uprawniona do kontroli i oceny wykonywania zawodu przez radcę prawnego i prawnika zagranicznego wpisanego na listę prawników zagranicznych, prowadzoną przez radę okręgowej izby radców prawnych. Kontrolę przeprowadzają i oceny dokonują wizytatorzy powołani przez radę spośród radców prawnych.

-56-

-57-

KOZDZUL TV. KORPORACYJNE ORGANY POMOCY 1 OBSŁUGI PRAWNEJ

3. RADCOSTWA PRAWNE

11. Uprawnienia do wykonywania zawodu radcy prawnego powstaje z chwilą dokonania wpisu na listę radców prawnych i zło enia ślubowania. Na listę radców prawnych mo e być wpisany ten, kto spełnia następujące warunki ustawowe: ukończył wy sze studia prawnicze w Polsce i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne uznane w Polsce, korzysta w pełni z praw publicznych, ma pełną zdolność do czynności prawnych, jest nieskazitelnego charakteru i swym dotychczasowym zachowaniem daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego, odbył aplikację radcowską i zło ył egzamin radcowski. Wymóg odbycia aplikacji radcowskiej i zło enia egzaminu radcowskiego nie obowiązuje: profesorów i doktorów habilitowanych nauk prawnych, osób, które zdały egzamin sędziowski, prokuratorski, adwokacki lub notarialny i wykazują się odpowiednią praktyką w zawodzie prawniczym, osób które przez co najmniej trzy lata zajmowały stanowisko radcy Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa.
12. Wpisu na listę radców prawnych dokonuje rada okręgowej izby radców prawnych na wniosek zainteresowanego. Listę prowadzi rada okręgowej izby radców prawnych właściwa dla miejsca jego zamieszkania. Podstawą wpisu jest uchwała rady okręgowej izby radców prawnych podjęta w terminie 30 dni od dnia zło enia wniosku. Skreślenie z listy radców prawnych następuje natomiast w wypadku: wniosku radcy prawnego, choćby częściowego ograniczenia zdolności do czynności prawnych, utraty z mocy wyroku sądowego praw publicznych, nie uiszczania składek członkowskich za okres dłu szy ni jeden rok, śmierci radcy prawnego, orzeczenia dyscyplinarnego lub wyroku sądowego o pozbawieniu prawa do wykonywania zawodu radcy prawnego, a tak e zło enia niezgodnego z prawdą oświadczenia lustracyjnego, stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem sądu. Rada okręgowej izby radców prawnych zawiadamia, w terminie 30 dni, Ministra Sprawiedliwości o ka dej uchwale o wpisie na listę radców prawnych lub aplikantów radcowskich, jak i o odmowie wpisu. Wpis na listę radców prawnych uwa a się za dokonany, je eli Minister Sprawiedliwości nie sprzeciwi się wpisowi w terminie 30 dni od daty otrzymania uchwały wraz z aktami osobowymi wpisanego. Sprzeciw Ministra Sprawiedliwości mo e być zaskar ony przez zainteresowanego do sądu administracyjnego w terminie 30 dni od dnia doręczenia sprzeciwu.

13. Aplikację radcowska organizują i prowadzą okręgowe izby radców prawnych. Celem aplikacji radcowskiej jest przygotowanie aplikanta do nale ytego i samodzielnego wykonywania zawodu radcy prawnego, trwa ona trzy lata i sześć miesięcy. Rada okręgowej izby radców prawnych, aplikantom radcowskim wpisanym na listę po odbyciu zakończonej egzaminem z pozytywnym wynikiem aplikacji sądowej, prokuratorskiej, notarialnej lub adwokackiej, mo e skrócić okres aplikacji radcowskiej do lat dwóch, jak równie zwolnić od odbycia aplikacji. Aplikacja odbywa się w kancelarii radcy prawnego, w spółce radców prawnych lub radców prawnych i adwokatów lub w jednostkach organizacyjnych, a co najmniej przez okres roczny - w sądzie, w kancelarii notarialnej i prokuraturze. Aplikant radcowski odbywa aplikację radcowską pod kierunkiem patrona wyznaczonego przez radę okręgowej izby radców prawnych. Zadaniem patrona jest przygotowanie aplikanta radcowskiego do wykonywania zawodu radcy prawnego. Po upływie sześciu miesięcy od rozpoczęcia aplikacji radcowskiej aplikant radcowski mo e zastępować radcę prawnego przed sądem rejonowym, organami ścigania i organami administracji publicznej. Po roku i sześciu miesiącach aplikacji radcowskiej aplikant radcowski mo e zastępować radcę prawnego tak e przed innymi sądami, z wyjątkiem Sądu Najwy szego, Naczelnego Sądu Administracyjnego i Trybunały Konstytucyjnego. Aplikacja radcowska kończy się egzaminem radcowskim. 14. Samorząd radców prawnych jest niezale ny w wykonywaniu swych zadań i podlega tylko przepisom prawa. Przynale ność radców prawnych i aplikantów radcowskich do samorządu jest obowiązkowa. Do zadań samorządu nale y m.in.: udział w zapewnianiu warunków do wykonywania ustawowych zadań radców prawnych, reprezentowanie radców prawnych i aplikantów radcowskich oraz ochrona ich interesów zawodowych, współdziałanie w kształtowaniu i stosowaniu prawa, przygotowywanie aplikantów radcowskich do nale ytego wykonywania zawodu radcy prawnego oraz doskonalenie zawodowe radców prawnych, nadzór nad nale ytym wykonywaniem zawodu przez radców prawnych i aplikantów radcowskich. Organami samorządu są: Krajowy Zjazd Radców Prawnych, Krajowa Rada Radców Prawnych, Wy sza Komisja Rewizyjna, Wy szy Sąd Dyscyplinarny, zgromadzenie okręgowej izby radców prawnych, rada okręgowej izby radców prawnych, okręgowa komisja rewizyjna i okręgowy

-58-59-

ROZDZIAŁ IV, KORPORACYJNE ORGANY POMOCY I OBSŁUGI PRAWNE!

3. RADCOSTWA PRAWNE

sąd dyscyplinarny. Kadencja organów samorządu trwa trzy lata. Wybory do
organów samorządu odbywają się w głosowaniu tajnym przy nieograniczonej liczbie kandydatów. Organy samorządu podejmują uchwały w obecności co najmniej połowy członków danego organu. Krajowa Rada Radców Prawnych przedstawia corocznie informację o funkcjonowaniu samorządu Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej. 15. Radcowie prawni i aplikanci radcowscy zamieszkali na terenie danego okręgu tworzą okręgową izbę radców prawnych. Uchwałę o utworzeniu i terenie działania okręgowej izby radców prawnych podejmuje Krajowa Rada Radców Prawnych, biorąc pod uwagę zasadniczy podział terytorialny państwa. W zgromadzeniu okręgowej izby radców prawnych uczestniczą wszyscy radcowie prawni nale ący do danej izby oraz, bez prawa głosu, aplikanci radcowscy tej izby. Je eli liczba członków okręgowej izby radców prawnych przekracza 300 osób, zgromadzenie okręgowej izby radców prawnych stanowią delegaci wybrani na zebraniach zwołanych dla poszczególnych rejonów, objętych działalnością danej izby. Zgromadzenie okręgowej izby radców prawnych zwołuje rada okręgowej izby raz do roku. Do uprawnień tego organu nale y m.in.: wybór dziekana rady okręgowej izby radców prawnych oraz pozostałych członków rady, ustalanie liczby członków okręgowej komisji rewizyjnej i okręgowego sądu dyscyplinarnego oraz ich wybór, uchwalanie bud etu okręgowej izby radców prawnych, ocena działalności organów okręgowej izby radców prawnych, wybór delegatów na Krajowy Zjazd Radców Prawnych, wybór członka Krajowej Rady Radców Prawnych. Mogą być tak e zwoływane nadzwyczajne zgromadzenie okręgowej izby radców prawnych, dokonuje tego rada okręgowej izby radców prawnych: z własnej inicjatywy, na wniosek Krajowej Rady Radców Prawnych, na wniosek swego prezydium lub okręgowej komisji rewizyjnej, na wniosek jednej trzeciej członków okręgowej izby radców prawnych. Nadzwyczajne zgromadzenie okręgowej izby powinno być zwołane w ciągu 3 tygodni od dnia wpływu wniosku w sprawie zwołania tego zgromadzenia. Działalnością okręgowej izby radców prawnych kieruje rada okręgowej izby radców prawnych. Organem wykonawczym rady okręgowej izby radców prawnych jest jej prezydium, które stanowią dziekan oraz wybrani przez radę wicedziekani, sekretarz, skarbnik i członkowie. Do zakresu działania rady okręgowej izby radców prawnych nale y m.in.: reprezentowanie interesów zawodowych członków okręgowej izby radców prawnych, doskonalenie zawodowe radców prawnych, nadzór nad nale ytym wykonywaniem zawodu przez radców prawnych i aplikantów radcowskich. Do zakresu działania okręgowej komisji rewizyjnej nale y kontrola działalności finansowej rady okręgowej izby radców prawnych. Okręgowy sąd dyscyplinarny rozpatruje sprawy dyscyplinarne członków okręgowej izby radców prawnych. Od orzeczenia okręgowego sądu dyscyplina- 60 -

rnego słu y odwołanie do Wy szego Sądu Dyscyplinarnego.
16. Radcowie prawni i aplikanci radcowscy zamieszkali na terenie kraju tworzą Krajową Izbę Radców Prawnych. W Krajowym Zjeździe Radców Prawnych udział biorą delegaci wybrani przez zgromadzenia okręgowych izb radców prawnych oraz, z głosem doradczym, nie będący delegatami: członkowie ustępującej Krajowej Rady Radców Prawnych, Przewodniczący Wy szego Sądu Dyscyplinarnego, Główny Rzecznik Dyscyplinarny i Przewodniczący Wy szej Komisji Rewizyjnej. Krajowy Zjazd Radców Prawnych zwołuje Krajowa Rada Radców Prawnych. Do Krajowego Zjazdu Radców Prawnych nale y: wybór prezesa Krajowej Rady Radców Prawnych, wybór Krajowej Rady Radców Prawnych, Wy szej Komisji Rewizyjnej, Wy szego Sądu Dyscyplinarnego oraz Głównego Rzecznika Dyscyplinarnego i jego zastępców, uchwalanie wytycznych działania samorządu i jego organów, określanie zasad przeprowadzania wyborów do organów samorządu, liczby członków tych organów oraz trybu ich odwoływania, a tak e zasad podejmowania uchwał przez organy samorządu, uchwalanie zasad etyki radców prawnych, ustalenie podstawowych zasad gospodarki finansowej samorządu, rozpatrywanie i zatwierdzanie sprawozdań Krajowej Rady Radców Prawnych, Wy szej Komisji Rewizyjnej, Wy szego Sądu Dyscyplinarnego oraz Głównego Rzecznika Dyscyplinarnego. 17. Nadzwyczajny Krajowy Zjazd Radców Prawnych zwołuje Krajowa Rada Radców Prawnych: 1) z własnej inicjatywy; 2) na wniosek swego prezydium lub Wy szej Komisji Rewizyjnej; 3) na wniosek co najmniej jednej trzeciej rad okręgowych izb radców prawnych. Nadzwyczajny Krajowy Zjazd powinien być zwołany w ciągu dwóch miesięcy od dnia wpływu wniosku. 18. Krajową Radę Radców Prawnych stanowią prezes i członkowie wybrani przez Krajowy Zjazd Radców Prawnych oraz członkowie wybrani bezpośrednio przez zgromadzenia okręgowych izb, po jednym z ka dej izby. Prezydium Krajowej Rady Radców Prawnych stanowią prezes i wybrani przez Krajową Radę wiceprezesi, sekretarz, skarbnik i członkowie. Prezydium Krajowej Rady Radców Prawnych jest organem wykonawczym tej Rady i zdaje jej sprawę ze swej działalności. Do zakresu działania Krajowej Rady Radców Prawnych nale y m.in.: reprezentowanie samorządu wobec sądów, organów państwowych i samorządowych, instytucji i organizacji, udzielanie opinii o projektach aktów prawnych oraz przedstawianie wniosków dotyczących unormowań prawnych, wybór Prezesa Krajowej Rady Radców Prawnych oraz Głównego Rzecznika Dyscyplinarnego, je eli jego mandat wygasł w okresie pomiędzy Krajowymi Zjazdami Radców Prawnych, rozpatrywanie odwołań od uchwał rad okręgowych izb radców
-61 -

ROZDZIAŁ IV. KORPORACYJNE ORGANY FOMOCYI OBSŁUGI PRAWNEJ

4. NOTARIAT

prawnych, uchylanie sprzecznych z prawem uchwał zgromadzenia okręgowej izby radców prawnych, tworzenie okręgowych izb radców prawnych, określanie ich liczby oraz terytorialnego zasięgu. Do zakresu działania Wy szej Komisji Rewizyjnej nale y kontrola działalności finansowej Krajowej Rady Radców Prawnych. Wy szy Sąd Dyscyplinarny (jako sąd drugiej instancji) rozpatruje odwołania od orzeczeń okręgowych sadów dyscyplinarnych a tak e, jako sad pierwszej instancji, sprawy dyscyplinarne członków Krajowej Rady Radców Prawnych i rad okręgowych izb radców prawnych. Odwołania od orzeczeń wydanych w tym trybie rozpatruje ten sam sad w innym, rozszerzonym składzie. Od orzeczenia wydanego przez Wy szy Sad Dyscyplinarny w drugiej instancji przysługuje stronom, Ministrowi Sprawiedliwości, Rzecznikowi Praw Obywatelskich oraz Prezesowi Krajowej Rady Radców Prawnych kasacja do Sadu Najwy szego. Orzeczenie, od którego słu y kasacja nie podlega wykonaniu do czasu wniesienia kasacji lub bezskutecznego upływu terminu do jej wniesienia. 21. Radca prawny i aplikant radcowski podlegają odpowiedzialności dyscyplinarnej: za zawinione, nienale yte wykonywanie zawodu radcy prawnego, za czyny sprzeczne ze ślubowaniem radcowskim lub z zasadami etyki radcy prawnego. Karami dyscyplinarnymi orzekanymi wobec radców prawnych oraz aplikantów są: 1) upomnienie; 2) nagana z ostrze eniem; 3) zawieszenie prawa do wykonywania zawodu radcy prawnego na czas od trzech miesięcy do pięciu lat; 4) kara pienię na nie ni sza od połowy przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w gospodarce narodowej za miesiąc poprzedzający datę orzeczenia dyscyplinarnego i nie wy sza od pięciokrotności tego wynagrodzenia; 5) pozbawienie prawa do wykonywania zawodu radcy prawnego lub wydalenie z aplikacji. Obok kary nagany z ostrze eniem i kary pienię nej mo na orzec dodatkowo zakaz wykonywania patronatu na czas od roku do pięciu lat. Obok kary zawieszenia prawa do wykonywania zawodu radcy prawnego orzeka się dodatkowo zakaz wykonywania patronatu na czas od lat dwóch do lat dziesięciu. Je eli przewinienie jest mniejszej wagi, dziekan rady okręgowej izby radców prawnych mo e poprzestać na ostrze eniu radcy prawnego lub aplikanta radcowskiego. Radcy prawnemu lub aplikantowi radcowskiemu słu y prawo odwołania się od ostrze enia do okręgowego sadu dyscyplinarnego. 22. Stronami w postępowaniu dyscyplinarnym są: oskar yciel, obwiniony i pokrzywdzony. Oskar ycielem w postępowaniu przed okręgowym sądem dyscyplinarnym jest rzecznik dyscyplinarny, a przed Wy szym Sądem Dyscyplinarnym - Główny Rzecznik Dyscyplinarny. Obwinionym jest radca prawny lub aplikant
- 62 -

radcowski, przeciwko któremu toczy się postępowanie dyscyplinarne. Obwiniony mo e przybrać w postępowaniu dyscyplinarnym obrońcę. Pokrzywdzonym jest osoba, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone postępowaniem radcy prawnego lub aplikanta radcowskiego Usunięcie wzmianki o orzeczeniu dyscyplinarnym następuje z urzędu po upływie: trzech lat od uprawomocnienia się orzeczenia dyscyplinarnego orzekającego karę upomnienia lub nagany z ostrze eniem, pięciu lat od upływu okresu zawieszenia prawa do wykonywania zawodu radcy prawnego. Nie usuwa się wzmianki o karze pozbawienia prawa do wykonywania zawodu lub wydalenia z aplikacji..

4. NOTARIAT
1. W Polsce instytucja notariatu zaczęła się kształtować z końcem XIII wieku kiedy to zaczęli funkcjonować notariusze papiescy. Akademia Zamojska (zało ona w 1594r.) uzyskała papieskie nadanie promowania notariuszy publicznych. 2. Podstawy prawne organizacji i funkcjonowania nowoczesnego notariatu stworzyło wydane dnia 27 października 1933 r. przez Prezydenta RP rozporządzenie - Prawo o notariacie. Na jego podstawie notariusz stawał się osobą dokonującą czynności publicznych, a dokumenty przez niego sporządzone miały charakter dokumentów publicznych. Notariuszem mogła zostać osoba, która: 1) ukończyła 30 lat, 2) ukończyła studia prawnicze, 3) odbyła 5-letnia aplikację notarialna, 4) zdała egzamin notarialny, 5) odbyła asesurę notarialna. 3. Prawo o notariacie z 1933 r. spowodowało, e utraciły moc wcześniejsze przepisy o organizacji notariatu oraz przepisy o czynnościach notariusza: ustawa notarialna z 1866 r. (t. XVI, cz. 1 Zwodu Praw), dekret Rady Regencyjnej w przedmiocie przepisów tymczasowych o notariacie z dnia 3 lipca 1918 r. (Dz. P.K.P. Nr 7, poz. 16), ustawa o zmianie niektórych postanowień ustawy notarialnej, obowiązującej w okręgach sądów apelacyjnych w Warszawie, Lublinie i Wilnie z dnia 5 lipca 1926 r. (Dz. U. R.P.Nr 72, poz. 414); ustawa notarialna z dnia 25 lipca 1871 r. (Dz. u.p.austr. Nr 75), ustawa z dnia 25 grudnia 1876 r. (Dz. u.p.austr. z 1877 r. Nr 3), rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 11 października 1854 r. (Dz. u.p. austr. Nr 266). 4. Po II wojnie światowej nadal obowiązywało rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 27 października 1933 r. - Prawo o notariacie (Dz. U. Nr 84, poz. 609 z póź. zm.). Przepisy tego aktu uległy jednak pewnej modyfikacji spowodowanej zmianą ustroju społeczno-politycznego.
-63-

ROZDZIAL I V. KUKPUKACYJNE ORGANY POMOCY I OBSŁUGI PRAWNEJ

4. NOTARIAT

Notariusz był funkcjonariuszem publicznym, powołanym do sporządzania aktów i dokumentów, którym strony obowiązane są lub pragną nadać znamię wiary publicznej, oraz do spełniania innych czynności, zleconych mu przez prawo. Notariuszy mianował Minister Sprawiedliwości. Na stanowisko notariusza mógł być mianowany ten, kto spełniał następujące warunki ustawowe: 1) posiadał obywatelstwo polskie i korzysta! z pełni z praw cywilnych i obywatelskich; 2) był nieskazitelnego charakteru; 3) miał trzydzieści lat; 4) władał językiem polskim w słowie i piśmie; 5) ukończył uniwersyteckie studia prawnicze z przepisanymi w Polsce egzaminami; 6) odbył aplikację notarialna; 7) zło ył egzamin notarialny. Od odbycia aplikacji i egzaminu notarialnego zwolnione były osoby, które pozostawały co najmniej pięć lat na stanowiskach sędziów i prokuratorów. Notariusz zobowiązany był spełniać swoje zadania zgodnie z prawem i sumieniem, oraz strzec powagi i godności swego stanowiska, zachować w tajemnicy okoliczności, o których powziął wiadomość ze względu na swoje stanowisko (chyba, e zeznawał jako świadek przed sadem). Notariusz przy wykonywaniu swych czynności korzystał z ochrony prawnej, przysługującej urzędnikom państwowym. Za przewinienia słu bowe i uchybienia powadze lub godności stanowiska notariusz ponosił odpowiedzialność dyscyplinarna. W siedzibie ka dego sadu apelacyjnego funkcjonowała izba notarialna. Ka da izba notarialna posiadała osobowość prawna i działała poprzez swoje organy, którymi były walne zgromadzenie notariuszy i rada notarialna. Nadzór nad działalnością notariuszy danego okręgu sadowego sprawował właściwy prezes sadu okręgowego, prezes sadu apelacyjnego bądź właściwa rada notarialna. Naczelny nadzór nad notariuszami oraz organami izb notarialnych sprawował Minister Sprawiedliwości, 5. Notariusz wykonywał czynności, zlecone mu prawem, a w szczególności: sporządzał akty notarialne, wydawał wypisy i odpisy, sporządzał poświadczenia, doręczał oświadczenia stron, spisywał protokóły, protestował weksle, czeki i inne dokumenty, przyjmował na przechowanie dokumenty, pieniądze lub papiery wartościowe. Notariuszowi nie wolno było dokonywać czynności, sprzeciwiających się prawu, porządkowi publicznemu lub dobrym obyczajom a tak e czynności, które dotyczyły: samego notariusza; jego mał onka; innych osób mu bliskich; instytucji lub spółek, w których władzach notariusz brał udział. Notariusz poświadczał; własnoręczność podpisu; zgodność odpisu; czas okazania dokumentu; pozostawanie osoby przy yciu; stawiennictwo lub niestawiennictwo osoby, spisywał protokóły walnych zgromadzeń spółek akcyjnych, przyjmował na przechowanie dokumenty. 6. Po wyzwoleniu kraju, na mocy dekretu z 1946 r. dopuszczono do wykonywania zawodu notariusza m.in. osoby, które nie ukończyły studiów prawni-

czych, a posiadały pewne doświadczenie w pracy administracyjnej w kancelariach notarialnych lub w prowadzeniu ksiąg wieczystych, Likwidacji uległ samorząd notarialny. Na mocy ustawy prawo o notariacie z 1951 r. notariusz stał się pracownikiem państwowym. 7. Na podstawie ustawy z dnia 16 listopada 1964 r. o przekazaniu państwowym biurom notarialnym prowadzenia ksiąg wieczystych (Dz. U. Nr 41, poz. 278) pro-1 wadzenie ksiąg wieczystych przekazane zostało państwowym biurom notarialnym. 8. Przełomowe znaczenie miała ustawa z dnia 25 maja 1951 r. Prawo o notariacie (tekst jednolity Dz. U. z 1963 r. Nr 19, poz. 106 z póz zm.). Na podstawie tej ustawy do sporządzania aktów, którym strony obowiązane były lub chciały nadać formę notarialną, do uwierzytelniania i poświadczania dokumentów oraz do dokonywania innych czynności zleconych przez prawo powołane były państwowe biura notarialne. Czynności dokonywał notariusz, ewentualnie asesor, a wyjątkowo inne osoby np. aplikant. Czynności notarialnych dokonywano w lokalu państwowego biura notarialnego. Poza tym lokalem czynność notarialna mogła być dokonana, je eli tego wymagał charakter czynności albo je eli strona z usprawiedliwionych przyczyn nie mogła stawić się do państwowego biura notarialnego. Zwierzchni nadzór nad działalnością państwowych biur notarialnych sprawował Minister Sprawiedliwości. Notariuszy mianował Minister Sprawiedliwości. Na stanowisko notariusza mógł być mianowany, kto: 1) dawał rękojmię nale ytego wykonywania obowiązków notariusza w Polsce Ludowej; 2) posiadał obywatelstwo polskie i korzystał z pełni z praw publicznych i obywatelskich praw honorowych oraz miał pełną zdolność do czynności prawnych; 3) był nieskazitelnego charakteru; 4) ukończył wysze studia prawnicze; 5) odbył aplikację notarialną; 6) zło ył egzamin notarialny; 7) pracował w charakterze asesora notarialnego co najmniej 1 rok. Od wymagań określonych w punktach 5-7 zwolnieni byli: profesorowie i docenci prawa cywilnego i postępowania cywilnego polskich szkół wy szych a tak e sędziowie. 9. Notariusz obowiązany był wiernie słu yć Polsce Ludowej, czuwać nad zgodnością z prawem dokonywanych czynności notarialnych, obowiązki swe wypełniać sumiennie i gorliwie, dochować tajemnicy słu bowej oraz w postępowaniu swym kierować się zasadami godności, uczciwości i sprawiedliwości społecznej, a przy dokonywaniu czynności notarialnych czuwać nad nale ytym zabezpieczeniem praw i interesów instytucji i przedsiębiorstw państwowych oraz innych podmiotów gospodarki uspołecznionej, organizacji społecznych, a tak e osób fizycznych. Notariusz obowiązany był udzielać stronom potrzebnych objaśnień dotyczących dokonywanej czynności notarialnej.
- 65 -

- 64 -

ROZDZIAŁ IV. KORPORACYJNE ORGANY POMOCY I OBSŁUGI PRAWNEJ

4 NOTARIAT

10. Państwowe biura notarialne wykonywały następuje czynności; 1) sporządzały akty notarialne; 2) sporządzały poświadczenia; 3) doręczały oświadczenia; 4) spisywały protokoły w przypadkach prawem przewidzianych; 5) sporządzały protesty weksli, czeków, gwarantów i innych dokumentów; 6) przyjmowały na przechowanie dokumenty; 7) wykonywały w postępowaniu spadkowym czynności przewidziane prawem; 8) sporządzały wypisy, odpisy i wyciągi; 9) sporządzały na ądanie stron projekty aktów, oświadczeń i dokumentów; 10) dokonywały innych czynności zleconych przez prawo. 11. Państwowemu biuru notarialnemu nie wolno było dokonywać czynności sprzecznych z prawem lub naruszających zasady współ ycia społecznego w Państwie Ludowym. 12. Notariuszowi nie wolno było dokonywać czynności notarialnych, które dotyczyły: 1) samego notariusza; 2) jego mał onka; 3) krewnych lub powinowatych notariusza w linii prostej bez ograniczenia; 4) stopnia, w linii bocznej zaś - krewnych i powinowatych do trzeciego stopnia wyłącznie; 5) osób związanych z notariuszem z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli. 13. W drugiej połowie lat 80-tych rozpoczęto prace nad zmianą struktury i funkcji notariatu. Nowe prawo o notariacie z 1989 r. spowodowało, e notariusze mogli wykonywać zawód nie tylko w państwowych biurach notarialnych, ale te w indywidualnych kancelariach, przestali oni być notariuszami państwowymi. Reaktywowano tak e samorząd notarialny. 14. Ustawa z dnia 24 maja 1989 r. Prawo o notariacie(Dz. U. Nr 33, poz. 176 z póz. Zm.) przewidywała (art. 1 § 1), e dokonywanie czynności notarialnych nale y do notariusza działającego w państwowym biurze notarialnym oraz do notariusza prowadzącego indywidualną kancelarię notarialną. Notariusz dokonując czynności notarialnych działał jako osoba zaufania publicznego. Czynności notarialne dokonane przez notariusza w formie dokumentu zgodnie z prawem miały charakter dokumentu urzędowego. 15. Na stanowisko notariusza mógł być mianowany ten, kto: 1) posiadał obywatelstwo polskie i korzystał z pełni praw obywatelskich i cywilnych; 2) był nieskazitelnego charakteru; 3) ukończył wy sze studia prawnicze; 4) odbył aplikację notarialna; 5) zło ył egzamin notarialny; 6) pracował w charakterze asesora notarialnego co najmniej rok; 7) ukończył 26 lat. Wymagania określone pkt.4, 5 i 6 nie dotyczyły: profesorów i docentów nauk prawnych posiadających stopień naukowy doktora habilitowanego w polskich szkołach wy szych, w Polskiej Akademii Nauk oraz w jednostkach badawczo-rozwojowych, sędziów i prokuratorów oraz asesorów sądowych,

którzy orzekali w sprawach z zakresu prawa cywilnego co najmniej przez okres roku, adwokatów i radców prawnych, którzy wykonywali ten zawód co najmniej trzy lata. 16. Notariusz obowiązany był wiernie słu yć Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, sumiennie wypełniać obowiązki wynikające ze ślubowania oraz stale pod nosić poziom swoich kwalifikacji. Przy dokonywaniu czynności notarialnych notariusz obowiązany był czuwać nad nale ytym zabezpieczeniem praw i słusznych interesów stron. 17. Organami samorządowymi notariuszy były: 1) okręgowe zgromadzenie Notariuszy; 2) Rada do Spraw Notariuszy przy Ministrze Sprawiedliwości; 3) kolegium notariuszy. 18. Reforma notariatu z 1991 r. uwzględniła, e instytucja ta ma długą tradycję opartą na zrozumieniu konieczności funkcjonowania w obrocie prawnym wyłącznie wiarygodnych dokumentów. Czynności notariusza mają charakter publiczny, a dokumenty notarialne znamionuje wiara publiczna. Formuła funkcjonowania notariusza, jako urzędnika państwowego, obowiązywała w Polsce przez 40 lat (od 1951 r. do 1992 r.). Reaktywacja samorządu notarialnego wprowadziła znowu samorządność zawodową notariuszy oraz uczyniła notariusza osobą zaufania publicznego, zaś jego czynności notarialne mają charakter urzędowy. 19. Ustrój i organizację notariatu reguluje obecnie ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. prawo o notariacie (tekst jednolity Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 369 z póź. zm.). Notariat tworzy ogół notariuszy, których zadaniem jest dokonywanie czynności, którym strony są obowiązane lub pragną nadać formę czynności notarialnych, co reguluje art. 1 § 1 prawa o notariacie. Kompetencje notariusza są określone ustawowo. Do czynności wykonywanych przez notariusza ustawa zalicza: sporządzanie aktów notarialnych, poświadczeń (np. poświadczenie własnoręczności podpisu, zgodności odpisu, wyciągu lub kopii z okazanym dokumentem, datę okazania dokumentu, pozostawanie osoby przy yciu lub w określonym miejscu), wypisów (mających moc prawną oryginałów), odpisów i wyciągów dokumentów, doręczanie oświadczeń, spisywanie protokołów walnych zgromadzeń organizacji społecznych, stowarzyszeń, spółdzielni, spółek i innych osób prawnych, sporządzanie protestów weksli i czeków, przyjmowanie na przechowanie dokumentów, pieniędzy i papierów wartościowych, sporządzanie na prośbę stron projektów aktów, oświadczeń i innych dokumentów. Akty i dokumenty powinny być sporządzone w sposób przejrzysty i zrozumiały. Notariusz ma obowiązek udzielenia stronom niezbędnych wyjaśnień dotyczących dokonywanej czynności prawnej.

-66--

-67-

ROZDZIAŁ IV KORPORACYJNEORGANYPOMOCYIOBSŁUG)PRAWNEJ 4. NOTARIAT

20. Organizacja samorządu notarialnego jest obecnie podobna do organizacji, którą wcześniej przewidywało prawo o notariacie z 1933 r. Na szczeblu krajowym reprezentantem samorządu notarialnego jest Krajowa Rada Notarialna, która składa się z dziesięciu notariuszy wybranych przez walne zgromadzenie izb notarialnych. 21. Notariusz jest powołany do dokonywania czynności, którym strony są obowiązane lub pragną nadać formę notarialną (czynności notarialnych). Czynności notarialnych mo e dokonywać w zasadzie równie asesor notarialny zatrudniony w kancelarii notarialnej. Notariusz w zakresie swoich uprawnień, działa jako osoba zaufania publicznego, korzystając z ochrony przysługującej funkcjonariuszom publicznym. Czynności notarialne, dokonane przez notariusza zgodnie z prawem, mają charakter dokumentu urzędowego. Notariusz u ywa pieczęci urzędowej z wizerunkiem orła. Czynności notarialnych notariusz dokonuje w kancelarii notarialnej, czynność notarialna mo e być dokonana tak e w innym miejscu, je eli przemawia za tym charakter czynności lub szczególne okoliczności. Notariusz wykonuje zawód w kancelarii, kilku notariuszy mo e prowadzić jedną kancelarię na zasadach spółki cywilnej lub partnerskiej. Notariusz mo e prowadzić tylko jedną kancelarię. 22. Notariusza powołuje i wyznacza siedzibę jego kancelarii Minister Sprawiedliwości, na wniosek osoby zainteresowanej, po zasięgnięciu opinii rady właściwej izby notarialnej. Notariuszem mo e być powołany ten, kto: posiada obywatelstwo polskie i korzysta w pełni z praw cywilnych i obywatelskich, jest nieskazitelnego charakteru i daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu notariusza, ukończył wy sze studia prawnicze w Polsce i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne studia prawnicze uznane w Polsce, odbył aplikację notarialną, zło ył egzamin notarialny, pracował w charakterze asesora notarialnego, co najmniej 3 lata, ukończył 26 lat, Wymagania odbycia aplikacji notarialnej, egzaminu notarialnego i sta u w charakterze asesora notarialnego nie dotyczą: profesorów i doktorów habilitowanych nauk prawnych, osób które zajmowały stanowisko sędziego lub prokuratora, adwokatów i radców prawnych, którzy wykonywali ten zawód, co najmniej 3 lata, a tak e osób, które co najmniej przez trzy lata zajmowały stanowisko radcy Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa. Notariusz jest obowiązany w ciągu 2 miesięcy od zawiadomienia o powołaniu uruchomić kancelarię i zgłosić o tym Ministrowi Sprawiedliwości. Przy powołaniu notariusz składa wobec Ministra Sprawiedliwości ślubowanie.

23. Minister Sprawiedliwości odwołuje notariusza, je eli notariusz: 1) zrezygnował z prowadzenia kancelarii; 2) z powodu choroby lub ułomności został orzeczeniem lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych uznany za trwale niezdolnego do pełnienia obowiązków notariusza lub bez uzasadnionej przyczyny odmówił poddania się takiemu badaniu, mimo zalecenia rady właściwej izby notarialnej; 3) został pozbawiony prawa prowadzenia kancelarii orzeczeniem sądu dyscyplinarnego; 4) utracił z mocy wyroku sądowego prawa publiczne lub prawo wykonywania zawodu notariusza; 5) zło ył niezgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne, stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu. Minister Sprawiedliwości mo e odwołać notariusza, który uzyskał dwie ujemne oceny w wyniku kolejnych wizytacji przeprowadzonych przez wizytatora samorządu notarialnego lub właściwy organ Ministra Sprawiedliwości oraz gdy ukończył 70 lat ycia. Odwołanie następuje po zasięgnięciu opinii rady właściwej izby notarialnej wydanej na wniosek Ministra Sprawiedliwości, w terminie miesięcznym od daty wpływu wniosku. Bezskuteczny upływ tego terminu nie wstrzymuje rozpatrzenia odwołania. 24. Notariusz jest obowiązany postępować zgodnie ze zło onym ślubowaniem oraz stale podnosić kwalifikacje zawodowe, zachować tajemnicę zawodową, chyba e notariusz składa zeznania jako świadek przed sądem, o ile ujawnienie tajemnicy nie zagra a dobru państwa albo wa nemu interesowi prywatnemu. W tych wypadkach od obowiązku zachowania tajemnicy mo e zwolnić notariusza Minister Sprawiedliwości. Obowiązek zachowania tajemnicy nie dotyczy informacji udostępnianych na podstawie przepisów o przeciwdziałaniu wprowadzaniu do obrotu finansowego wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł (ustawa z dnia 16 listopada 2000r.) oraz o przeciwdziałaniu finansowaniu terroryzmu (Dz.U. z 2003 r. Nr153, poz. 1505 / Dz.U. z 2004 r. Nr62, poz. 577). 25. Notariusz nie mo e podejmować zatrudnienia bez uzyskania uprzedniej zgody rady właściwej izby notarialnej, z wyjątkiem zatrudnienia w charakterze pracownika naukowo-dydaktycznego, dydaktycznego lub naukowego, chyba e wykonywanie tego zatrudnienia przeszkadza w pełnieniu jego obowiązków. Notariuszowi nie wolno tak e podejmować zajęcia, które by przeszkadzało w pełnieniu obowiązków albo mogło uchybiać powadze wykonywanego zawodu. Nie wolno mu w szczególności zajmować się handlem, przemysłem, pośrednictwem i doradztwem w interesach. O zamiarze podjęcia zatrudnienia lub zajęcia notariusz jest obowiązany zawiadomić prezesa rady właściwej izby notarialnej. Rada rozstrzyga, czy podjęcie zatrudnienia lub
-69-

- 68-

ROZDZIAŁ IV. KORPORACYJNE ORGANY POMOCY l OBSŁUGI PRAWNEJ

4. NOTARIAT

zajęcia nie uchybia obowiązkom notariusza albo powadze wykonywanego zawodu. Je eli rada nie wyrazi zgody na zatrudnienie lub zajęcie sprawę, na wniosek notariusza, rozstrzyga Krajowa Rada Notarialna, której decyzja jest ostateczna. Notariusz podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu od odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone przy wykonywaniu czynności. 26. Kancelaria powinna być czynna w dniach powszednich co najmniej 6 godzin dziennie. Rada właściwej izby notarialnej mo e ustalić 1 dzień powszedni tygodnia jako wolny za przepracowana sobotę. W wypadkach niecierpiacych zwłoki albo szczególnych potrzeb kancelaria mo e być czynna tak e w niedziele i święta. Je eli notariusz nie mo e pełnić swych obowiązków przez okres do 3 dni, wyznacza na ten czas zastępcę spośród asesorów notarialnych własnej kancelarii, informując o tym prezesa rady izby lub spośród innej kancelarii objętej właściwością izby notarialnej, w porozumieniu z prezesem rady danej izby. Je eli z powodu nieobecności notariusza wynikłej z nieprzewidzianych przyczyn notariusz nie pozostawił w kancelarii zastępcy na czas swej nieobecności, zastępcę wyznacza prezes rady właściwej izby notarialnej. Zastępcą mo e zostać wówczas tak e notariusz emerytowany. 27. Notariusze tworzą samorząd notarialny, który obejmuje izby notarialne i Krajową Radę Notarialną. Izby notarialne i Krajowa Rada Notarialna posiadają osobowość prawną. 28. Izbę notarialną stanowią notariusze prowadzący kancelarię w okręgu sądu apelacyjnego. Siedzibą izby notarialnej jest siedziba sądu apelacyjnego. Organami izby notarialnej są: walne zgromadzenie notariuszy izby i rada izby notarialnej. Walne zgromadzenia notariuszy izby notarialnej są zwyczajne lub nadzwyczajne. Zwyczajne walne zgromadzenie notariuszy zwołuje, w pierwszym kwartale ka dego roku, rada izby notarialnej. Nadzwyczajne walne zgromadzenie mo e być zwołane z inicjatywy Ministra Sprawiedliwości, na podstawie uchwały rady albo na wniosek co najmniej 1/5 ogólnej liczby notariuszy wchodzących w skład izby. W walnym zgromadzeniu jest obowiązany uczestniczyć ka dy notariusz nale ący do danej izby. Do zakresu działania walnego zgromadzenia notariuszy izby notarialnej nale y: 1) wybór prezesa i wiceprezesa oraz członków rady izby notarialnej; 2) wybór członka Krajowej Rady Notarialnej; 3) wybór notariuszy do sądów dyscyplinarnych oraz rzecznika dyscyplinarnego; 4) zatwierdzenie sprawozdania rocznego i zamknięcia okresu rachunkowego, przedstawionego przez radę izby notarialnej; 5) uchwalenie bud etu; 6) ustalenie składek na określone cele; 7) załatwianie innych spraw w zakresie działania notariatu. Rozstrzygnięcia walnego zgromadzenia zapadają w formie uchwał. Uchwały walnego zgromadzenia notariuszy izby notarialnej są podejmowane zwykłą większością głosów w obecności co najmniej połowy członków izby. Wybory odbywają się w glosowaniu tajnym, z wyjątkiem wyboru przewodniczącego zgromadzenia.
-70-

Rada izby notarialnej działa w siedzibie izby i składa się z: 1) prezesa, 2) wiceprezesa, a tak e 3) 5 członków w izbach liczących do 100 notariuszy; 2) 7 członków w izbach liczących od 101 do 200 notariuszy; 3) 9 członków w izbach liczących ponad 200 notariuszy. Kadencja rady trwa 3 lata. Radę izby notarialnej reprezentuje prezes, on tak e kieruje jej pracami, przewodniczy na posiedzeniach i wykonuje uchwały rady. W razie nieobecności prezesa, jego obowiązki wykonuje wiceprezes rady. Do zakresu działania rady izby notarialnej nale y: opiniowanie wniosków w przedmiocie powoływania i odwoływania notariuszy i asesorów notarialnych, nadzór nad wykonywaniem obowiązków przez notariuszy, asesorów i aplikantów notarialnych oraz nad przestrzeganiem przez nich powagi i godności notariusza, nadzór nad wykonaniem obowiązkowego ubezpieczenia, organizowanie szkolenia aplikantów notarialnych, zarząd majątkiem izby, zwoływanie walnych zgromadzeń notariuszy izby i wykonywanie uchwał tych zgromadzeń, prowadzenie wykazów notariuszy, asesorów i aplikantów notarialnych izby, wykonywanie innych czynności przewidzianych prawem. Do wa ności uchwał rady izby notarialnej jest wymagana obecność co najmniej połowy jej członków. Uchwały rady zapadają zwykłą większością głosów, przy czym w razie równej liczby głosów decyduje głos prezesa rady. 29. Krajowa Rada Notarialna jest reprezentantem notariatu, składa się z notariuszy wybranych przez walne zgromadzenia notariuszy izb notarialnych. Prezesem Krajowej Rady Notarialnej jest notariusz, wybrany w drodze tajnego głosowania spośród jej członków. Kadencja tego organu trwa 3 lata. Do zakresu działania Krajowej Rady Notarialnej nale y m.in.: przedstawianie opinii i propozycji w sprawach: taksy notarialnej, zmian przepisów dotyczących funkcjonowania notariatu, współpraca z notariatami innych państw, wybór spośród członków rady rzecznika dyscyplinarnego, wypowiadanie się w sprawie zasad etyki zawodowej notariuszy, ustalanie programu aplikacji notarialnej oraz nadzór nad szkoleniem aplikantów, ustalanie zasad i trybu zwoływania kongresu notariuszy. Krajowa Rada Notarialna składa Ministrowi Sprawiedliwości raz w roku ocenę stanu notariatu. Krajowa Rada Notarialna mo e zwołać kongres notariuszy w celu zasięgnięcia opinii w istotnych sprawach notariatu. 30. Nadzór nad działalnością notariuszy i organami samorządu notarialnego sprawuje Minister Sprawiedliwości osobiście, za pośrednictwem prezesów sądów apelacyjnych lub sądów okręgowych albo przez wyznaczone osoby. Nadzór nad notariuszami na obszarze właściwości izby notarialnej wykonuje równie rada izby przez swoich członków lub przez wyznaczonych w tym celu notariuszy nie-będących członkami rady albo emerytowanych notariuszy. W ramach nadzoru, w ka dej kancelarii przeprowadza się wizytację co najmniej raz na 3 lata.
-71 -

ROZDZIAŁ IV. KORPORACYJNE ORGANY POMOCY I OBSŁUGI PRA WNEJ

4. NOTARIAT

31. Notariusz odpowiada dyscyplinarnie za przewinienia zawodowe, w tym za oczywista i ra ąca obrazę przepisów prawnych albo uchybienia powadze lub godności zawodu, jak równie za niespełnienie obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia. Karami dyscyplinarnymi orzekanymi wobec notariuszy są: I) upomnienie; 2) nagana; 3) kara pienię na do wysokości pięciokrotnego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw, nie ni sza od połowy tego wynagrodzenia; 4) pozbawienie prawa prowadzenia kancelarii. Wymierzenie kary nagany lub kary pienię nej pociąga za sobą niemo ność udziału ukaranego w organach samorządu notarialnego i w sądzie dyscyplinarnym przez okres 3 lat. Kary pienię ne wpływają na rzecz Skarbu Państwa. 32. Do orzekania w sprawach dyscyplinarnych są powołane sądy dyscyplinarne: 1) w pierwszej instancji - sądy dyscyplinarne izb notarialnych; 2) w drugiej instancji - Wy szy Sąd Dyscyplinarny. Członków sądów dyscyplinarnych wybierają na trzyletnią kadencję poszczególne walne zgromadzenia notariuszy izb notarialnych. Sąd dyscyplinarny orzeka w składzie 3 członków, a Wy szy Sąd Dyscyplinarny w składzie 5 członków. W składzie orzekającym w drugiej instancji nie mo e brać udziału członek sądu, który brał udział w wydaniu zaskar onego orzeczenia. Stronami postępowania są: rzecznik i obwiniony. Rzecznikami sądów dyscyplinarnych izb oraz Wy szego Sądu Dyscyplinarnego są notariusze wybrani odpowiednio przez walne zgromadzenia notariuszy i Krajową Radę Notarialną. Obwiniony mo e ustanowić obrońcę spośród notariuszy lub adwokatów. Od orzeczenia sądu dyscyplinarnego pierwszej instancji przysługuje obwinionemu i rzecznikowi dyscyplinarnemu odwołanie do Wy szego Sądu Od orzeczenia wydanego przez Wy szy Sąd Dyscyplinarny przysługuje obwinionemu, rzecznikowi dyscyplinarnemu, Ministrowi Sprawiedliwości, Rzecznikowi Praw Obywatelskich oraz Krajowej Radzie Notarialnej kasacja do Sądu Najwy szego. Orzeczenie, od którego słu y kasacja nie podlega wykonaniu do czasu wniesienia kasacji lub bezskutecznego upływu terminu do jej wniesienia. Sąd Najwy szy rozpoznaje kasację na rozprawie w składzie trzech sędziów. Odpis prawomocnego orzeczenia skazującego na karę dyscyplinarną dołącza się do akt osobowych obwinionego. Po upływie 3 lat od uprawomocnienia się orzeczenia orzekającego karę upomnienia, nagany albo kary pienię nej, a po upływie 5 lat od uprawomocnienia się orzeczenia o pozbawieniu prawa prowadzenia kancelarii, Minister Sprawiedliwości, na wniosek ukaranego, zarządza usunięcie odpisu orzeczenia z akt osobowych, je eli w tym okresie nie wydano przeciwko ukaranemu innego orzeczenia o nało eniu kary dyscyplinarnej.

33. Aplikacja notarialna polega na zaznajomieniu się aplikanta z całokształtem pracy notariusza i trwa 2 lata i 6 miesięcy. Organizuje i prowadzi aplikację rada izby notarialnej na podstawie programu ustalonego przez Krajową Radę Notarialną. W ramach szkolenia aplikant jest obowiązany do zaznajomienia się z czynnościami sądów w sprawach cywilnych i wieczystoksięgowych. Aplikanta notarialnego mianuje rada izby notarialnej po przeprowadzeniu konkursu. Aplikant mo e być zatrudniony przez notariusza prowadzącego kancelarię lub przez radę izby notarialnej. Aplikacja notarialna kończy się egzaminem składanym przez aplikanta przed komisją egzaminacyjna powołaną przez Ministra Sprawiedliwości. 34. Asesora notarialnego powołuje Minister Sprawiedliwości na wniosek osoby zainteresowanej, po zasięgnięciu opinii rady właściwej izby notarialnej. Asesorem notarialnym mo e być aplikant notarialny, który zdał egzamin notarialny i przedstawił oświadczenie notariusza o gotowości zawarcia z nim umowy o pracę. Aplikanci i asesorzy notarialni mają prawo uczestniczyć w walnych zgromadzeniach notariuszy izby notarialnej; mogą oni zabierać głos w obradach, jednak e, bez prawa składania wniosków i brania udziału w głosowaniu. Przy dokonywaniu czynności notarialnych notariusz jest obowiązany czuwać nad nale ytym zabezpieczeniem praw i słusznych interesów stron oraz innych osób, dla których czynność ta mo e powodować skutki prawne. Notariusz jest obowiązany udzielać stronom niezbędnych wyjaśnień dotyczących dokonywanej czynności notarialnej. Notariusz obowiązany jest odmówić dokonania czynności notarialnej sprzecznej z prawem. Notariuszowi nie wolno dokonywać czynności notarialnych, które dotyczą: samego notariusza, jego mał onka, krewnych lub powinowatych notariusza w łinii prostej bez ograniczenia stopnia, a w linii bocznej krewnych i powinowatych do trzeciego stopnia włącznie, osób związanych z notariuszem z tytułu przysposobienia, opieki, kurateli lub będących w bliskim z nim stosunku. Notariuszowi nie wolno dokonywać czynności notarialnej, je eli poweźmie wątpliwość, czy strona czynności notarialnej ma zdolność do czynności prawnych. 36. Pośród licznych czynności notarialnych odnotowania jest godna uwaga, e interesujące jest zagadnienie certyfikatu ycia i certyfikatu pobytu. Zauwa yć nale y, e pozostawanie przy yciu lub w określonym miejscu danej

-72-

-73-

ROZDZIAŁ IV; KORPORACYJNE ORGANY POMOCY I OBSŁUGI PRAWNEJ

S. KOMORNICY SADOWI

osoby poświadcza notariusz w razie stawiennictwa tej osoby w kancelarii notariusza albo w razie przekonania się o tym fakcie przez notariusza poza kancelaria. Notariusz w poświadczeniu ustala to samość tej osoby oraz określa dzień, godzinę i minutę stwierdzenia pozostawania osoby przy yciu lub w określonym miejscu.

7. Przy wykonywaniu czynności komornik podlega tylko ustawom oraz orzeczeniom sądu. 8. Prezes sądu rejonowego, przy którym działa komornik, nadzoruje formalną poprawność jego działalności, a w szczególności: szybkość, sprawność i rzetelność postępowania poprzez badanie, czy w konkretnych sprawach nie zachodzi nieuzasadniona przewlekłość w podejmowaniu czynności, przy czym nadzór nie mo e wkraczać w działania podlegające nadzorowi sądu, prawidłowość prowadzenia biurowości i rachunkowości, z tym e nadzór nie mo e wkraczać w gospodarkę środkami przeznaczonymi na utrzymanie kancelarii komorniczej i finansowanie działalności egzekucyjnej, kulturę pracy, w tym przestrzeganie wyznaczonych terminów czynności i przyjmowania interesantów oraz utrzymywanie kancelarii komorniczej na poziomie odpowiednim do godności urzędu i posiadanych środków. Prezes sądu rejonowego działa wyłącznie poprzez jednokrotną kontrolę przeprowadzoną w ciągu roku w kancelarii komornika sprawowaną osobiście lub przez wyznaczonego sędziego i przy pomocy księgowego oraz w ramach rozpatrywania skarg i za aleń nie stanowiących przedmiotu rozpoznania sądu w trybie art. 767 Kodeksu postępowania cywilnego. Prezes sądu rejonowego uprawniony jest, w zakresie nadzoru, do ądania od komornika stosownych wyjaśnień i wydawania zarządzeń, których nieprzestrzeganie mo e stanowić podstawę wszczęcia postępowania dyscyplinarnego. 9. Komornik prowadzi kancelarię komorniczą. Komornik u ywa okrągłej pieczęci urzędowej z godłem państwa, zawierającej w otoku jego funkcję oraz oznaczenie siedziby. Komornik działa na obszarze swojego rewiru komorniczego Rewir komorniczy obejmuje obszar właściwości sądu rejonowego, część tego obszaru albo obszar właściwości kilku sądów rejonowych. 10. Wierzyciel ma prawo wyboru komornika w granicach właściwości sądu apelacyjnego. Komornik nie mo e odmówić przyjęcia wniosku o wszczęcie postępowania egzekucyjnego, do którego przeprowadzenia jest właściwy. 11. Komornikiem sądowym mo e być ten, kto: 1) posiada obywatelstwo polskie i korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich; 2) jest nieskazitelnego charakteru; 3) ukończył wy sze studia prawnicze lub administracyjne; 4) odbył aplikację komorniczą; 5) zło ył egzamin komorniczy; 6) ukończył 25 lat. Od wymagań określonych pkt.4 i 5 zwolnieni są sędziowie, prokuratorzy, adwokaci, radcowie prawni, notariusze oraz osoby, które ukończyły aplikację sądową, prokuratorską, adwokacką, radcowską lub notarialną, a tak e osoby posiadające stopień doktora nauk prawnych.

5. KOMORNICY SĄDOWI
1. Podstawę prawna działania komorników stanowi ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sadowych i egzekucji ( tj. Dz.U. z 2006 r.

Nr 167, poz.1191).
2. Komornik sądowy, jest funkcjonariuszem publicznym działającym przy sądzie rejonowym. Komornik wykonuje czynności egzekucyjne w sprawach cywilnych oraz inne czynności przekazane mu przez przepisy prawa. Komornik pełni czynności osobiście, z wyjątkiem przypadków określonych w przepisach prawa. 3. Komornikom powierza się w szczególności następujące zadania: wykonywanie orzeczeń sądowych w sprawach o roszczenia pienię ne i niepienię ne oraz o zabezpieczenie roszczeń, wykonywanie innych tytułów wykonawczych wydanych na podstawie odrębnych przepisów, sporządzanie protokołu stanu faktycznego przed wszczęciem procesu sądowego lub przed wydaniem orzeczenia na zarządzenie sądu lub prokuratora. 4. Komornik, ma prawo: doręczania zawiadomień sądowych, obwieszczeń, protestów i za aleń oraz innych dokumentów za potwierdzeniem odbioru i oznaczeniem daty, na wniosek organizatora licytacji - sprawowania urzędowego nadzoru nad dobrowolnymi publicznymi licytacjami, z przybiciem najni szej lub najwy szej oferty. 5. Organy administracji publicznej, urzędy skarbowe, organy rentowe, banki, spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe i podmioty prowadzące działalność maklerską na podstawie ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (Dz.U. z 2005 r. Nr 183, poz. 1538 oraz z 2006 r. Nr 104, poz. 708 i Nr 157, poz. 1119) zobowiązane są na pisemne ądanie komornika udzielić mu informacji niezbędnych dla prawidłowego prowadzenia postępowania egzekucyjnego. 6. Komornik ponosi odpowiedzialność za szkody wynikające z ujawnienia tajemnicy bankowej lub skarbowej i wykorzystania jej niezgodnie z przeznaczeniem.

-74-

- 75 -

ROZDZIAŁ IV KORPORACYJNE ORGANY POMOCY l OBSŁUGI PRAWNEJ

5. KOMORNICY SĄDOWI

12. Komornika powołuje Minister Sprawiedliwości na wniosek zainteresowanego. Zainteresowany składa wniosek w okręgu, w którym zamierza wykonywać swoje czynności. Prezes sądu apelacyjnego przesyła niezwłocznie odpis wniosku wraz z załącznikami radzie właściwej izby komorniczej w celu wyra enia opinii e terminie 21 dni. Przed powołaniem Minister Sprawiedliwości mo e zasięgnąć opinii Krajowej Rady Komorniczej o zainteresowanym. Rada ma obowiązek przedstawić opinię, w terminie nie krótszym ni 14 dni. Brak opinii Rady nie wstrzymuje rozpoznania wniosku przez Ministra Sprawiedliwości. Minister Sprawiedliwości mo e równie powołać komornika z własnej inicjatywy po zasięgnięciu opinii samorządu komorniczego. Komornik jest obowiązany w terminie miesiąca od dnia zawiadomienia o powołaniu utworzyć lub objąć kancelarię i zgłosić o tym Ministrowi Sprawiedliwości. W przeciwnym razie powołanie traci moc. Przy powołaniu komornik składa ślubowanie wobec Ministra Sprawiedliwości 13. Minister Sprawiedliwości odwołuje komornika, je eli komornik: 1) zrezygnował z pełnienia swoich obowiązków; 2) z powodu choroby lub stanu zdrowia został uznany orzeczeniem komisji lekarskiej do spraw inwalidztwa i zatrudnienia za trwale niezdolnego do pełnienia obowiązków komornika lub bez uzasadnionej przyczyny odmówił poddania się takiemu badaniu, mimo zalecenia właściwej izby komorniczej; 3) ukończył 65 rok ycia; 4) został pozbawiony prawomocnym wyrokiem sadu praw publicznych lub prawa wykonywania zawodu; 5) ra ąco i uporczywie naruszył przepisy prawa, co zostało stwierdzone orzeczeniami sądu wydanymi w wyniku rozpoznania środków zaskar enia, skarg na czynności komornika lub innych środków prawnych - na wniosek prezesa właściwego sądu apelacyjnego; 6) został ukarany, prawomocnym orzeczeniem dyscyplinarnym, karą wydalenia ze słu by komorniczej; 6a) zło ył niezgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne, stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu; 7) nie zawarł umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej lub utracił to ubezpieczenie z zawinionych przez siebie przyczyn; 8) nie mo e pełnić czynności wskutek zniesienia rewiru. 14. Komornik jest obowiązany postępować zgodnie z przepisami prawa, zło onym ślubowaniem i zasadami etyki zawodowej oraz podnosić kwalifikacje zawodowe. Komornik jest obowiązany do zło enia oświadczenia o swoim stanie majątkowym. 15. Komornik dostosowuje dni i godziny przyjęć interesantów do miejscowych warunków. Po uzgodnieniu tych warunków z prezesem sądu rejonowego, przy którym działa, podaje o nich informację na tablicy informacyjnej u wejścia do kancelarii. W sprawach pilnych komornik powinien przyjąć interesantów poza ustalonymi godzinami przyjęć. Komornik powinien równie
-76-

przyjąć interesantów w niedziele i święta, je eli wa ny interes strony wymaga niezwłocznego działania z udziałem komornika. 16. Komornik jest obowiązany zachować w tajemnicy okoliczności sprawy, o których powziął wiadomość ze względu na wykonywane czynności. Obowiązek zachowania tajemnicy ustaje, gdy komornik składa zeznanie przed sądem w charakterze świadka. 17. Komornikowi nie wolno podejmować dodatkowego zajęcia lub zatrudnienia, które by przeszkadzało w pełnieniu obowiązków albo mogło uchybiać powadze wykonywanego zawodu. Dodatkowe zatrudnienie komornik mo e podjąć za zgodą prezesa właściwego sądu apelacyjnego i rady izby komorniczej. O zamiarze podjęcia dodatkowego zajęcia komornik zawiadamia prezesa właściwego sądu apelacyjnego i radę izby komorniczej. Prezes tego sądu w terminie tygodniowym mo e sprzeciwić się podjęciu tego zajęcia, 18. Komornik ma obowiązek w terminie tygodniowym przekazać uprawnionemu wyegzekwowane nale ności, a je eli dopuści do opóźnienia, jest obowiązany zapłacić uprawnionemu odsetki od kwot otrzymanych i nierozliczonych w terminie. 19. Ponosi on odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu czynności. Komornik jest obowiązany do naprawienia szkody wyrządzonej przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu czynności. Skarb Państwa jest odpowiedzialny za szkodę solidarnie z komornikiem. 20. Komornik jest obowiązany do zawarcia umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej za szkody, które mogą zostać wyrządzone w związku z jego działalnością egzekucyjną, a w przypadku gdy komornik zatrudnia pracowników, równie do zawarcia umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej za szkody, które mogą zostać wyrządzone działaniem jego pracowników w związku z postępowaniem egzekucyjnym. 21. Aplikacja komornicza trwa 2 łata i ma na celu zapoznanie aplikanta komorniczego z całokształtem pracy komornika. Aplikant komorniczy jest zatrudniony przez komornika za zgodą rady izby komorniczej. Komornik ma obowiązek zatrudnić co najmniej jednego aplikanta komorniczego w okresie 5 lat. Prezes sądu apelacyjnego mo e zwolnić komornika z tego obowiązku, po zasięgnięciu opinii prezesa sądu rejonowego i rady izby komorniczej. Aplikant komorniczy po upływie roku od dnia rozpoczęcia aplikacji komorniczej mo e być upowa niony przez komornika do samodzielnego wykonywania określonych czynności egzekucyjnych, do których upowa niony jest asesor komorniczy. Upowa nienie to wymaga formy pisemnej i powinno być okazane stronie na jej ądanie przed przystąpieniem do czynności.
-77-

ROZDZIAŁ IV. KORPORACYJNE ORGANY POMOCY 1 OBSŁUGI PRAWNEJ

5. KOMORNICY SĄDOWI

Aplikacja komornicza kończy się egzaminem komorniczym, organizowanym przez Krajową Radę Komorniczą, składanym przed komisją egzaminacyjną powołaną przez Ministra Sprawiedliwości. 22. Asesora komorniczego (musi on spełniać w zasadzie warunki stawiane kandydatowi na komornika) powołuje prezes właściwego sądu apelacyjnego na wniosek komornika, który zamierza zatrudnić asesora komorniczego. Rada izby komorniczej w uzasadnionych przypadkach mo e zobowiązać komornika do zatrudnienia asesora komorniczego w jego kancelarii. Komornik mo e zlecić asesorowi komorniczemu przeprowadzenie egzekucji w sprawach o świadczenie pienię ne nie przewy szające kwoty trzydziestokrotności przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej w roku poprzednim ogłaszanego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w „Monitorze Polskim”, z wyłączeniem egzekucji z nieruchomości. Komornik mo e zlecić asesorowi komorniczemu tak e dokonanie określonych czynności w innych sprawach, z wyłączeniem ustawowo zastrze onych do wyłącznej kompetencji komornika (np. wykonanie opró nienia lokalu, pomieszczenia, gruntu lub przedsiębiorstwa; wykonanie orzeczenia o zastosowaniu środków przymusu; wykonanie orzeczenia o odebraniu osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką). Komornik w terminie 21 dni od dnia wpłynięcia wniosku podejmuje czynności egzekucyjne niezbędne dla skutecznego przeprowadzenia egzekucji. 23. Nadzór zwierzchni nad działalnością komorników i działalnością samorządu komorniczego sprawuje Minister Sprawiedliwości. Nadzór ten nie mo e wkraczać w działania podlegające nadzorowi sądu. Nadzór nad działalnością komorników sprawuje Minister Sprawiedliwości poprzez prezesów sądów okręgowych, sędziów-wizytatorów, a w zakresie kontroli finansowej – przez osoby upowa nione. Krajowa Rada Komornicza sprawuje nadzór nad komornikami niezale nie od nadzoru sprawowanego przez Ministra Sprawiedliwości i prezesów sądów. Krajowa Rada Komornicza wyznacza komorników-wizytatorów spośród komorników, którzy są obowiązani dokonywać wizytacji w kancelariach danego okręgu. Wizytacja kancelarii powinna być przeprowadzona co najmniej raz w ciągu 3 lat. Przedmiotem nadzoru, jest terminowość, rzetelność i skuteczność postępowania egzekucyjnego. Komornik jest obowiązany zło yć przed dniem 1 lutego ka dego roku roczne sprawozdanie ze swojej działalności. 24. Komornik odpowiada dyscyplinarnie w szczególności za: 1) naruszenie powagi i godności urzędu; 2) ra ącą obrazę przepisów prawa; 3) niewykonanie poleceń powizytacyjnych; 4) wydatkowanie środków podlegających dokumentacji
-78-

na działalność ra ąco niezgodną z ich przeznaczeniem; 5) podejmowanie czynności z ra ącą zwłoką. 25. Karami dyscyplinarnymi są: 1) upomnienie; 2) nagana; 3) kara pienię na do dwudziestokrotnej wysokości najni szego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w gospodarce narodowej; 4) wydalenie ze słu by komorniczej. Kara nagany oraz kara pienię na pociąga za sobą utratę biernego prawa wyborczego do organów samorządu komorniczego na okres 3 lat od dnia uprawomocnienia się orzeczenia dyscyplinarnego. Wydalenie ze słu by komorniczej pociąga za sobą zakaz wykonywania zawodu na okres 5 lat od dnia uprawomocnienia się orzeczenia dyscyplinarnego. Kary, o których mowa w pkt. 1-3, ulegają zatarciu po upływie 3 lat od dnia uprawomocnienia się orzeczenia dyscyplinarnego. Wniosek o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego mogą zło yć Minister Sprawiedliwości, prezesi sądów, sędziowie-wizytatorzy, organy samorządu komorniczego oraz komornicywizytatorzy. Sprawy dyscyplinarne w pierwszej instancji rozpoznaje w składzie trzyosobowym komisja dyscyplinarna powołana przez Krajową Radę Komorniczą. Od orzeczeń komisji dyscyplinarnej stronom przysługuje odwołanie do sądu okręgowego - sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. 26. Komornicy tworzą samorząd komorniczy. Samorząd komorniczy obejmuje: 1) Krajowy Zjazd Komorników; 2) Krajową Radę Komorniczą; 3) walne zgromadzenia komorników izb komorniczych; 4) izby komornicze. Krajowa Rada Komornicza i izby komornicze posiadają osobowość prawną. Kadencja władz samorządu komorniczego trwa 4 lata. 27. Najwy szą władzą samorządu komorniczego jest Krajowy Zjazd Komorników. Krajowy Zjazd Komorników wybiera Prezesa Krajowej Rady Komorniczej, Krajową Komisję Rewizyjną oraz określa siedzibę władz. Członków Krajowej Rady Komorniczej wybierają walne zgromadzenia komorników izb komorniczych po dwóch z ka dej izby komorniczej. Krajowy Zjazd Komorników jest zwoływany dla zaopiniowania uchwal w najwa niejszych sprawach dotyczących komorników i warunków ich pracy. Zwyczajny Krajowy Zjazd Komorników jest zwoływany co 2 lata. Nadzwyczajny Krajowy Zjazd Komorników mo e być zwołany w ka dym czasie na ądanie Ministra Sprawiedliwości albo na ądanie co najmniej trzech izb komorniczych, albo na mocy uchwały Krajowej Rady Komorniczej. 28. Krajowa Rada Komornicza jest reprezentantem komorników. Prezes Krajowej Rady Komorniczej reprezentuje ją na zewnątrz, kieruje jej pracami i przewodniczy na posiedzeniach. W razie nieobecności Prezesa jego obowiązki wykonuje wiceprezes. Uchwały Krajowej Rady Komorniczej są wykonywane przez Prezesa lub wyznaczonych jej członków. Oświadczenia woli w sprawach majątkowych Krajowa Rada Komornicza wyra a w formie uchwały.
-79-

ROZDZIAŁ IV KORPORACYJNEORGANYPOMOCY1OBSŁUGIPRAWNEJ

/. KOMORNICY SĄDOWI

Krajowa Rada Komornicza na posiedzeniu dokonuje podziału czynności między swoich członków, jak równie uchwala regulamin swojej pracy. Dokumenty te Krajowa Rada Komornicza doręcza Ministrowi Sprawiedliwości i radom wszystkich izb komorniczych. Do zakresu działania Krajowej Rady Komorniczej nale y w szczególności: 1) wyra anie opinii w sprawie powołania i odwołania komorników i asesorów komorniczych, o ustanowieniu i znoszeniu rewirów komorniczych oraz określania siedzib kancelarii; 2) wyra anie opinii w sprawach dotyczących biurowości i rachunkowości obowiązujących w kancelariach i w innych sprawach dotyczących przepisów, organizacji i funkcjonowania komornika i kancelarii; 3) przedstawianie opinii w sprawach zmian przepisów dotyczących egzekucji i funkcjonowania komorników; 4) wyra anie opinii w sprawach przedstawionych przez Ministra Sprawiedliwości lub organy samorządu komorniczego; 5) wyra anie opinii w sprawach zasad etyki zawodowej; 6) wyra anie opinii w sprawach aplikacji komorniczej; 7) organizowanie egzaminów na stanowisko komornika; 8) ustalanie wysokości składek miesięcznych na potrzeby samorządu komorniczego oraz zasad ich wydatkowania; 9) wyznaczanie komorników-wizytatorów dla poszczególnych izb komorniczych; 10) zwoływanie Krajowego Zjazdu Komorników oraz jego organizacja; 11) uchwalanie regulaminu pracy Krajowej Rady Komorniczej; 12) współpraca z organizacjami komorników innych krajów; 13) wykonywanie innych czynności przewidzianych przepisami prawa; 14) wydawanie czasopisma zawodowego; 15) prowadzenie działalności gospodarczej; 16) budowanie, wynajmowanie i utrzymywanie wspólnych pomieszczeń magazynowych i hal aukcyjnych oraz utrzymywanie cię kiego sprzętu transportowego; 17) przechowywanie akt prowadzonych spraw. 29. Izbę komorniczą tworzą komornicy prowadzący kancelarię w okręgu sądu apelacyjnego. Siedzibą izby komorniczej jest miejscowość, w której ma siedzibę sąd apelacyjny. Członkostwo w izbie komorniczej z mocy prawa powstaje z dniem objęcia przez komornika rewiru komorniczego i ustaje z dniem odwołania komornika. Z dniem odwołania komornik przestaje pełnić wszelkie funkcje w organach samorządu komorniczego. Organami izby komorniczej są: 1) walne zgromadzenie komorników izby komorniczej; 2) rada izby komorniczej; 3) komisja rewizyjna. 30. Walne zgromadzenia komorników izby komorniczej są zwyczajne i nadzwyczajne. Zwyczajne walne zgromadzenie komorników izby komorniczej zwołuje rada izby komorniczej w pierwszym kwartale ka dego roku. Nadzwyczajne walne zgromadzenie komorników izby komorniczej zwoływane jest z inicjatywy Krajowej Rady Komorniczej na podstawie uchwały rady izby komorniczej albo na wniosek co najmniej 1/5 komorników izby komorniczej. W walnym zgromadzeniu komorników izby komorniczej ma obowiązek uczestniczyć ka dy członek danej izby komorniczej. W walnym zgromadzeniu komorników izby komorniczej mają prawo uczestniczyć aplikanci i asesorzy komorniczy, jednak e nie mogą oni brać udziału w głosowaniu. Do kompetencji walnego
-80-

zgromadzenia komorników izby komorniczej nale y: 1) wybór
przewodniczącego i wiceprzewodniczącego oraz członków rady izby komorniczej; 2) wybór członków Krajowej Rady Komorniczej; 3) wybór komisji rewizyjnej w składzie przewodniczącego i 4 członków; 4) zatwierdzanie rocznego sprawozdania przedstawionego przez radę izby komorniczej i zamknięcie okresu rachunkowego; 5) uchwalenie bud etu; 6) uchwalenie składek na określone cele; 7) uchwalenie regulaminu działania; 8) opiniowanie innych spraw dotyczących komorników, o które zwróci się Minister Sprawiedliwości. Walne zgromadzenie komorników izby komorniczej wybiera przewodniczącego zgromadzenia i uchwala regulamin swojego działania w głosowaniu jawnym. Walne zgromadzenie komorników izby komorniczej podejmuje uchwały w innych sprawach w głosowaniu tajnym. Decyzje walnego zgromadzenia komorników izby komorniczej zapadają w formie uchwał. Do wa ności uchwał walnego zgromadzenia komorników izby komorniczej wymagana jest zwykła większość głosów w obecności co najmniej 2/3 komorników izby komorniczej. 31. Rada izby komorniczej działa w siedzibie izby komorniczej i składa się z: 1) 7 osób - w izbach liczących do 100 komorników; 2) 9 osób - w izbach liczących powy ej 100 komorników. Rada izby komorniczej na posiedzeniu dokonuje podziału czynności między swoich członków, jak równie uchwala regulamin swojej pracy. Dokumenty te rada doręcza wszystkim komornikom izby komorniczej i Krajowej Radzie Komorniczej. Rada izby komorniczej reprezentuje izbę komorniczą. Przewodniczący rady izby komorniczej reprezentuje ją na zewnątrz, kieruje jej pracami i przewodniczy na posiedzeniach. W razie nieobecności przewodniczącego, jego obowiązki wykonuje wiceprzewodniczący rady. Uchwały rady izby komorniczej są wykonywane przez przewodniczącego lub wyznaczonych jej członków. Oświadczenia woli w sprawach majątkowych rada izby komorniczej wyra a w formie uchwały. Do zakresu działania rady izby komorniczej nale y: 1) wyra anie opinii w sprawie tworzenia i znoszenia rewirów komorniczych, zmiany ich granic oraz wyznaczania siedzib kancelarii komorniczych; 2) wyra anie opinii w sprawie powoływania i odwoływania komorników i asesorów komorniczych; 3) nadzór nad przestrzeganiem przez komorników i asesorów komorniczych powagi i godności zawodu; 4) zlecanie komornikom-wizytatorom dokonania wizytacji wyznaczonej kancelarii; 5) organizowanie doskonalenia zawodowego komorników; 6) organizowanie szkolenia aplikantów komorniczych; 7) zarząd majątkiem izby komorniczej; 8) zwoływanie walnych zgromadzeń komorników izby komorniczej i wykonywanie uchwał tych zgromadzeń; 9) prowadzenie rejestrów komorników, asesorów i aplikantów komorniczych oraz rejestru kancelarii i ich siedzib w obrębie danej izby komorniczej; 11) wykonywanie innych czynności przewidzianych przepisami prawa i wynikających z podjętych uchwał.
-81-

ROZDZIAŁ IV. KORPORACYJNE ORGANY POMOCY I OBSŁUGI PRAWNEJ

A UWAGI WPROWADZAJĄCE

Uchwały rady izby komorniczej zapadają zwykła większością głosów, przy czym w razie równej liczby głosów decyduje głos przewodniczącego. Do wa ności uchwał rady izby komorniczej jest wymagana obecność ponad połowy jej członków.

ROZDZIAŁ V. PROKURATURA I INNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEGO

1. UWAGI WPROWADZAJĄCE
1. Do grupy pozakonstytucyjnych organów ochrony prawa nale y zaliczyć prokuraturę oraz inne organy ścigania karnego. Odpowiadają one kryteriom organu ochrony prawa i znajdują pełne oparcie ustawowe. 2. Szczególnym organem w tej grupie jest prokurator, który poprzednio był zaliczany do organów o randze konstytucyjnej. Z ró nych powodów Konstytucja RP z 1997 r. pominęła prokuratora. 3. Ponadto trzeba zauwa yć, e w okresie międzywojennym prokurator był zaliczany do organów wymiaru sprawiedliwości i dawne prawo o ustroju sądów powszechnych lokalizowało prokuratora przy sądzie okręgowym czy przy sądzie apelacyjnym. 4. Metamorfoza urzędu prokuratorskiego objęła ró ne jego pozycje rozwojowe, bo w latach pięćdziesiątych był on sukcesorem prerogatyw sędziego śledczego i dysponował szerokimi kompetencjami. 5. Nadmiar kompetencji, przywilejów i władztwa spowodował jego bezzasadne uwikłanie w tryby władzy wykonawczej, co w konsekwencji doprowadziło do swego rodzaju deprecjacji ustrojowej tego wa nego organu ochrony prawa. 6. Do grupy pozakonstytucyjnych organów ścigania karnego zalicza się liczne organy ścigania o proweniencji resortowej, wojskowej i administracyjnej. Prezentacja ich zadań oraz rozgraniczenie kompetencji ułatwią pełne rozpoznanie tych organów. 7. Zaznaczyć wszelako ju wstępnie trzeba, e wszystkie tego rodzaju organy ścigania karnego podlegają procesowemu nadzorowi (zwierzchnictwu) prokuratora, co jest wyrazem utrzymania jego supremacji prawno-procesowej i pozostałością wcześniejszej uprzywilejowanej postaci działania.
-82-83-

ROZDZIAŁ V. PROKURATURA 1 INNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEGO 2. PROKURATOR JAKO ZASADNICZY ORGAN ŚCIGANIA KARNEGO

2. PROKURATOR JAKO ZASADNICZY ORGAN ŚCIGANIA KARNEGO
1. Podstawę normatywną ustroju, organizacji i funkcjonowania prokuratury stanowi ustawa z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (tekst jednolity Dz. U. z 2002 r. Nr 21, poz. 206 z póz. zm.). Uzupełnienie tej podstawy prawnej stanowią rozporządzenia dotyczące szczegółowych aspektów działania tego organu. 2. Przyjęty w cytowanej ustawie model urzędniczej organizacji i zadań prokuratury jest oparty na klasycznych zało eniach administracyjnej struktury, konstrukcji tradycyjnych zadań i kształtu formacji wynikających z historycznych doświadczeń. Urzędniczy wyraz działania prokuratury zasadza się głównie na specyficznej koncepcji administracji i strukturalnego zarządzania. Model ten jest ponadto konsekwencja konstytucyjnej zasady wyodrębnienia i trójpodziału władz. Sady i trybunały stanowią, bowiem władzę sądownicza. Prokuratura i inne organy ścigania są organami sprawowania władzy wykonawczej. 3. Początków prokuratury poszukuje się we Francji. Organ ten funkcjonował w postaci wyodrębnionych funkcjonariuszy, których zadaniem była ochrona interesów władcy. W szczególności funkcjonariusze ci posiadali kompetencje w zakresie ścigania przestępstw oraz nadzoru nad czynnościami sądowymi sprawowanymi w imieniu króla. Na kontynencie europejskim w ogóle wykształciły się dwa modele prokuratury: 1) romański, w którym prokurator sprawuje funkcje sądowe i oskar ycielskie oraz jest przedstawicielem Ministra Sprawiedliwości w terenie, i 2) germański, w którym prokurator słu y społeczeństwu jako „adwokat państwa" (Staatsanwalt) i zajmuje się głównie ściganiem. 4. W Polsce instytucja prokuratury pojawiła się na początku XIX wieku Powiązanie prokuratury z sądownictwem wprowadziła ustawa - prawo o ustroju sądów powszechnych z 1928 r. 5. Zasadnicza zmiana modelu prokuratury w Polsce nastąpiła w 1950 r., kiedy to wyodrębniono prokuraturę z Ministerstwa Sprawiedliwości i podporządkowano ją Radzie Państwa. Do zadań prokuratury nale ało m.in. sprawowanie tzw. nadzoru ogólnego, który obejmował kontrolę legalności aktów i czynności władz, urzędów i jednostek gospodarki uspołecznionej. W roku 1989 r. nastąpiła zasadnicza zmiana pozycji ustrojowej prokuratury w systemie organów
-84-

państwowych, albowiem nastąpiło włączenie prokuratury do systemu organów rządowych i podporządkowano ja Ministrowi Sprawiedliwości, sprawującemu funkcję Prokuratora Generalnego. 6. Ustrój, zadania i organizację Prokuratury oraz prawa i obowiązki prokuratorów określa powołana ustawa z dnia 20 czerwca 1985 r. o Prokuraturze. Problematykę tę rozwija rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 11 kwietnia 1992 r. w sprawie regulaminu wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury (Dz. U. Nr 38, poz. 163 z póź. zm.). Z art. 1 ust. 1 ustawy o prokuraturze wynika, e Prokuraturę stanowią: Prokurator Generalny, jako naczelny organ prokuratury, oraz podlegli mu prokuratorzy powszechnych i wojskowych jednostek prokuratury i prokuratorzy Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Funkcję Prokuratora Generalnego sprawuje Minister Sprawiedliwości. Prokuratorami powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury są prokuratorzy i Prokuratury Krajowej, prokuratur apelacyjnych, okręgowych i rejonowych. Prokuratorami wojskowych jednostek organizacyjnych prokuratury są prokuratorzy: Naczelnej Prokuratury Wojskowej, wojskowych prokuratur okręgowych i wojskowych prokuratur garnizonowych. Prokuratorami Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu są prokuratorzy Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Instytutu Pamięci Narodowej oraz prokuratorzy oddziałowych komisji. 7. Powszechnymi jednostkami organizacyjnymi prokuratury są: Prokuratura Krajowa oraz prokuratury: apelacyjne, okręgowe i rejonowe. Prokuratura Krajowa wchodzi w skład Ministerstwa Sprawiedliwości. Prokuraturą Krajową, w zakresie określonym przez Prokuratora Generalnego, kieruje Prokurator Krajowy. Prokuraturę apelacyjną tworzy się dla obszaru właściwości co najmniej dwóch prokuratur okręgowych. Prokuratura apelacyjną kieruje prokurator apelacyjny, który jest prokuratorem przeło onym prokuratorów prokuratury apelacyjnej, prokuratorów prokuratur okręgowych oraz prokuratorów prokuratur rejonowych na obszarze działania prokuratury apelacyjnej. Prokuraturę okręgową tworzy się dla obszaru właściwości co najmniej dwóch prokuratur rejonowych. Prokuratura okręgową kieruje prokurator okręgowy, będący prokuratorem przeło onym prokuratorów prokuratury okręgowej oraz prokuratorów rejonowych i prokuratorów prokuratur rejonowych na obszarze działania prokuratury okręgowej. Prokuraturę rejonową tworzy się dla jednej lub większej liczby gmin. W uzasadnionych wypadkach mo e być utworzona więcej ni jedna prokuratura

-8 5 -

ROZDZIAŁ V. PROKURATURA IINNEORGANY ŚCIGANIA KARNEGO

2. PROKURATOR JAKO ZASADNICZY ORGAN ŚCIGANIA KARNEGO

rejonowa w obrębie tej samej gminy. Prokuratura rejonowa kieruje prokurator rejonowy. Prokurator rejonowy jest prokuratorem przeło onym prokuratorów prokuratury rejonowej. Minister Sprawiedliwości, w drodze rozporządzenia, tworzy i znosi prokuratury apelacyjne, okręgowe i rejonowe oraz ustala ich siedziby i obszary właściwości, a tak e mo e tworzyć poza siedziba prokuratury, oraz znosić, ośrodki zamiejscowe prokuratur okręgowych lub rejonowych. 8. Zasada urzędniczej organizacji prokuratury zakłada ukształtowanie modelowe z uwzględnieniem wytycznych, jakie płyną z zało enia jedności (jednolitości) prokuratury, oraz jej hierarchicznego podporządkowania a tak e wynikających z tego zasad organizacji i działania, zakładających indyferencję, dewolucję i substytucję. 9. Zasada jedności (jednolitości) prokuratury, zwana te niekiedy zasadą niepodzielności prokuratury, jest dyrektywa organizacyjną, w myśl, której prokuratura stanowi jednolitą władzę, a czynności poszczególnych jej organów są uwa ane za czynności całej prokuratury. Wyró nienie poszczególnych jednostek w prokuraturze ma sens organizacyjny, umo liwiający wykonanie jej zadań. Z punktu widzenia procesowego obojętne jest, który organ prokuratury dokonał danej czynności, albowiem wszystkie one są czynnościami tej samej jednolitej władzy. Zasada jedności (jednolitości) prokuratury wią e się najściślej z zasadą centralizmu. 10. Zasada centralizmu prokuratury polega na tym, e prokuratura jest pod porządkowana organowi centralnemu, jedynemu dla całego państwa i jednoosobowemu. Jest nim Minister Sprawiedliwości - Prokurator Generalny. Jest to tak e wyrazem dyrektywy organizacyjnej, którą określa się mianem zasady jednoosobowego kierownictwa. Prokuratura jako całość oraz poszczególne jednostki prokuratorskie podporządkowane są organom jednoosobowym. Zgodnie z zasadą jednoosobowego kierownictwa, całością prokuratury oraz ka dą jej jednostką organizacyjną kieruje zawsze jedna osoba. Zasada jednolitego kierownic twa jest przeciwieństwem kolegialnego rozstrzygania (.które nie występuje w strukturze prokuratury). 11. Zasada centralizmu prokuratury polega na tym, e wszystkie jednostki organizacyjne prokuratury podlegają jednemu naczelnemu organowi, którym jest Prokurator Generalny. Prokurator Generalny jest naczelnym organem prokuratury. Kieruje on działalnością prokuratury osobiście, bądź przez swoich zastępców oraz wydaje zarządzenia, wytyczne i polecenia (art. 10 ustawy o prokuraturze). Wytyczne Prokuratora Generalnego w zakresie postępowania przygotowawczego są wią ące dla wszystkich organów uprawnionych do prowadzenia postępowania
-86-

przygotowawczego. Akty normatywne wydawane przez ministrów dotyczące postępowania przygotowawczego wymagają uprzednio uzgodnienia z Prokuratorem Generalnym. Uprawnieniem Prokuratora Generalnego jest ponadto mo liwość przedsiębrania wszelkich czynności nale ących do zakresu działania prokuratury lub zlecania ich wykonania podległym mu prokuratorom, chyba, e ustawa zastrzega określoną czynność wyłącznie jego właściwości. 12. Zasada hierarchicznego podporządkowania wyra a regułę, zgodnie z którą organy prokuratury tworzą hierarchię, na szczycie której stoi Prokurator Generalny (będący równocześnie Ministrem Sprawiedliwości). Oznacza to podporządkowanie prokuratorów ni szego szczebla prokuratorom nadrzędnym. Zasada hierarchicznego podporządkowania wyra a się równie w wewnętrznym podporządkowaniu prokuratorów, w ramach poszczególnych jednostek prokuratury, bezpośredniemu przeło onemu. Zasada hierarchicznego podporządkowania uzupełnia zasadę jednolitości prokuratury. Prokuratura, bowiem ma być w maksymalnym stopniu operatywna i zdatna do czuwania nad przestrzeganiem jednolitego stosowania prawa. Wynikający z niej postulat posłuszeństwa ma swoje ujemne strony i dlatego spotyka się pewne ograniczenia, starające się zredukować ujemne konsekwencje. Wprawdzie prokurator wypełnia ściśle polecenia przeło onego lub zwierzchnika, ale podwładny funkcjonariusz spełniający polecenia ma prawo ądania wydania polecenia na piśmie i prawo zwrócenia się do wydającego polecenie o wyjaśnienie wątpliwości oraz prawo zgłoszenia zastrze eń. Istnieje dwojakie podporządkowanie w prokuraturze: zewnętrzne (oznacza stosunek nadrzędności - podrzędności między jednostkami prokuratorskimi ró nych stopni) oraz wewnętrzne (w obrębie organizacyjnych jednostek prokuratorskich). Prokuratorzy wchodzący w skład danej jednostki nie są sobie równi. Usytuowanie funkcjonariusza prokuratury w hierarchii prokuratorskiej zale y od pozycji jego jednostki organizacyjnej oraz od jego funkcji w ramach tej jednostki, a tak e od jego stopnia. Rozró nieniu podporządkowania zewnętrznego i wewnętrznego odpowiada wa ne z punktu widzenia procesowego rozró nienie dwóch stosunków: po pierwsze - stosunek nadrzędności - podrzędności organów prokuratury oraz po drugie stosunek przeło eństwa - podwładności. Prokuratorem nadrzędnym jest prokurator wy szego stopnia, działający w ramach tej jednostki, w ramach zleconych mu czynności. Stosunek nadrzędności jest, więc wyrazem podporządkowania zewnętrznego. Prokuratorem przeło onym zaś jest ka dy funkcjonariusz zajmujący wy sze stanowisko w prokuraturze. W stosunku nadrzędności - podrzędności oraz w stosunku przeło eństwa - podwładności, rozró nia się sprawę bezpośredniości czy pośredniości tego stosunku. Z punktu widzenia praktyki najwa niejsze są stosunki bezpośredniej nadrzędności i bezpośredniego przeło eństwa.
-87-

ROZDZIAŁ V. PROKURATURA I INNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEGO

2. PROKURATOR JAW ZASADNICZY ORGAN ŚCIGANIA KARNEGO

13. Zasada indyferencji oznacza, e prokurator występuje w imieniu całej prokuratury jako jednolitego organu. Zasada ta realizowana jest w tym sensie, e mo liwa jest zmiana osoby prokuratora w toku procesu, gdy ka dy z nich reprezentuje organ prokuratury. Zasada indyferencji nie dotyczy zastępstwa w czynnościach powierzonych prokuratorowi określonego szczebla, jak równie nie obejmuje ona zastępstwa pomiędzy prokuratorem powszechnym a wojskowym. Podział zadań między prokuratorami ma charakter wyłącznie wewnętrzny, poza wyjątkami przewidzianymi przez prawo. W myśl zasady indyferencji (braku ró nicy), z procesowego punktu widzenia obojętne jest, który funkcjonariusz prokuratury załatwia daną sprawę. Wszyscy funkcjonariusze prokuratury są organami tej samej jednolitej władzy (związek z zasada jednolitości). 14. Zasada substytucji oznacza, e ka dy organ prokuratury mo e zlecić do konanie czynności (lub zespołu czynności)organowi ni szemu w hierarchii prokuratury. Ka dy prokurator przeło ony mo e wyręczyć się swoim podwładnym. Substytucja mo e być bezpośrednia albo pośrednia. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby prokurator zlecił dokonanie określonej czynności prokuratorowi z pominięciem stopni pośrednich. Konsekwencje zasady indyferencji są dwojakie, albowiem z procesowego punktu widzenia nie ma znaczenia podział kompetencji w prokuraturze. Jest to tylko wewnętrzna sprawa prokuratury. Z naruszeniem reguł właściwości rzeczowej i miejscowej w obrębie prokuratury nie łączą się adne skutki procesowe. Ponadto ka dy prokurator mo e być zastąpiony przez innego bez konieczności powtórzenia dokonanych czynności. 15. Konsekwencją zasady jednolitości i hierarchicznego podporządkowania oraz indyferencji są dwie dalsze dyrektywy, a mianowicie zasady: substytucji i dewolucji. Od zasady substytucji istnieją jednak wyjątki. Zagadnienie właściwości funkcjonalnej w prokuraturze nie jest pozbawione znaczenia procesowego. Wyodrębnić mo na dwie grupy wyjątków od zasady substytucji: po pierwsze - przepisy procesowe poruczają niekiedy dokonanie określonych czynności funkcjonariuszom odpowiednio kwalifikowanym. Ustawy procesowe wymagają niekiedy działania prokuratora odpowiedniego rzędu. Po drugie - ograniczenie zasady substytucji wynika równie z zasady kontroli procesowej w prokuraturze i z toku instancyjnego. Z samym pojęciem kontroli i jego praktycznym sensem byłyby sprzeczne rozwiązania, bo wszelkie czynności kontrolne w prokuraturze (w szczególności rozpatrywanie za aleń) nie mogą być zlecane funkcjonariuszowi będącemu autorem czynności podlegającej kontroli, ani te funkcjonariuszowi stojącemu ni ej w hierarchii stojącemu ni ej w hierarchii prokuratorskiej od autora czynności kontrolowanej.

16. Zasada substytucji polega na mo liwości zlecania podległym prokuratorom, przez prokuratora przeło onego, wykonania czynności nale ących do jego zakresu działania, chyba, e ustawa zastrzega określoną czynność wyłącznie jego właściwości (art. 10 ust. 3 in principio ustawy o prokuraturze). Do wyłącznych kompetencji Prokuratora Generalnego nale y prawo uchylenia prawomocnych decyzji o umorzeniu postępowania przygotowawczego z uwagi na ich bezzasadność. To uprawnienie Prokuratora Generalnego i nie mo e być wykonywane przez innego prokuratora w drodze substytucji (art. 328 k.p.k.). Substytucja nie mo e obejmować równie tych czynności, do których wykonywania (w świetle ustawy o prokuraturze) nie jest uprawniony prokurator podwładny. Zasada substytucji znajduje odwrotność w zasadzie dewolucji. Prokurator przeło ony jest uprawniony do przejęcia i przeprowadzenia czynności nale ącej podwładnego. Dewolucja mo e być dewolucją bezpośrednia oraz dewolucją pośrednią (przejęcie czynności od podwładnego, stojącego ni ej w hierarchii prokuratorskiej). Od zasady dewolucji w prokuraturze nie ma wyjątków w prawie procesowym. Uprawnienie zwierzchnika do przejęcia sprawy podwładnego, w celu osobistego jej załatwienia jest naturalne. Zwierzchnik jednak nie ma prawa uchylić lub zmienić decyzji wydanej. Kwestia ta nie podlega wątpliwości, albowiem nieprawomocne postanowienia i zarządzenia wydane przez nieprokuratorskie organy postępowania przygotowawczego mogą być zmienione lub uchylane przez prokuratora nadzorującego postępowanie przygotowawcze oraz nie mogą być uchylane w trybie nadzoru postanowienia prawomocne. Podrywałoby to przecie poczucie pewności i przekreślałoby pojecie prawomocności. Nieprawomocne postanowienia prokuratora mogą być uchylane w trybie nadzoru przez jego zwierzchnika. 17. Zasada urzędniczej organizacji prokuratury wyzwala ró ne implikacje organizacyjno - proceduralne. Nie oznacza to jednak, e prokuratorzy przy wykonywaniu czynności przewidzianych w ustawach nie są niezale ni z uwzględnieniem granic określonych w ustawie o prokuraturze (art. 8 ust. 1 ustawy o prokuraturze). Prokurator przy wykonywaniu czynności (określonych w ustawach) jest wprawdzie niezale ny, ale obowiązany jest jednocześnie wykonywać zarządzenia; wytyczne i polecenia prokuratora przeło onego. Polecenie dotyczące treści czynności procesowej prokurator przeło ony wydaje na piśmie, a na ądanie prokuratora - wraz z uzasadnieniem. W razie przeszkody w doręczeniu polecenia w formie pisemnej, dopuszczalne jest przekazanie polecenia ustnie, z tym, e przeło ony jest obowiązany niezwłocznie potwierdzić je na piśmie. Je eli prokurator nie zgadza się z poleceniem, mo e ądać zmiany polecenia lub wyłączenia go od wykonywania czynności, albo od udziału w sprawie. O wyłączeniu rozstrzyga ostatecznie prokura-

-88-

-89-

ROZDZIAŁ V. PROKURATURA I INNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEGO

PROKURATOR JAKO ZASADNICZY ORGAN ŚOGANIA KARNEGO

tor bezpośrednio przeło ony nad prokuratorem, który wydal polecenie, chyba, e wydał je Prokurator Generalny. Polecenie przeło onego prokuratora dotyczące treści czynności procesowej, wydane przez prokuratora przeło onego innego ni prokurator bezpośrednio przeło ony, nie mo e obejmować sposobu zakończenia postępowania przygotowawczego i postępowania przed sądem. Prokurator przeło ony w razie stwierdzenia oczywistej obrazy prawa przy prowadzeniu sprawy wytyka, niezale nie od innych uprawnień, właściwemu prokuratorowi uchybienie, po uprzednim za ądaniu - w razie potrzeby - wyjaśnień. Stwierdzenie i wytknięcie uchybienia nie wpływa na rozstrzygnięcie sprawy. W razie stwierdzenia oczywistej i ra ącej obrazy przepisów prawa, prokurator przeło ony jest obowiązany ądać wszczęcia postępowania dyscyplinarnego przeciwko prokuratorowi, który obrazy się dopuścił. 18. Gwarancją niezale ności prokuratora jest m.in. jego nieusuwalność ze stanowiska, za wyjątkami wynikającymi z przepisów prawa. Prokurator Generalny mo e odwołać prokuratora powszechnej jednostki organizacyjnej prokuratury, je eli prokurator, mimo dwukrotnego ukarania przez sąd dyscyplinarny, popełnił przewinienie słu bowe, a w tym dopuścił się oczywistej obrazy przepisów prawa lub uchybił godności urzędu prokuratorskiego. Przed podjęciem decyzji Prokurator Generalny wysłuchuje wyjaśnień prokuratora, chyba, e nie jest to mo liwe, oraz zasięga odpowiednio opinii zebrania prokuratorów Prokuratury Krajowej, albo opinii właściwego zgromadzenia prokuratorów w prokuraturze apelacyjnej. Prokurator Generalny mo e odwołać prokuratora wojskowej jednostki organizacyjnej prokuratury na wniosek Ministra Obrony Narodowej w wypadkach, gdy przepisy o słu bie wojskowej przewidują zwolnienie z zawodowej słu by wojskowej. Prawomocne orzeczenie sądu dyscyplinarnego o wydaleniu ze słu by prokuratorskiej oraz prawomocne orzeczenie sądu skazujące prokuratora na karę dodatkową pozbawienia praw publicznych, zakazu zajmowania stanowiska prokuratora lub na karę degradacji, pociąga za sobą z mocy prawa utratę stanowiska prokuratora; stosunek słu bowy prokuratora wygasa z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia. Gwarancją niezale ności prokuratorskiej jest ponadto immunitet formalny i materialny. Prokurator nie mo e być pociągnięty od odpowiedzialności karnej sądowej lub administracyjnej bez zezwolenia właściwego sądu dyscyplinarnego, ani zatrzymany bez zgody przeło onego dyscyplinarnego. Nie dotyczy to zatrzymania na gorącym uczynku popełnienia przestępstwa. Do czasu wydania zezwolenia na pociągnięcie prokuratora do odpowiedzialności karnej wolno przedsięwziąć tylko czynności niecierpiące zwłoki, zawiadamiając o tym niezwłocznie prokuratora przeło onego. Za nadu ycie wolności słowa przy wykonywaniu -90-

obowiązków słu bowych, stanowiące ściganą z oskar enia prywatnego zniewagę strony, jej pełnomocnika lub obrońcy, kuratora, świadka, biegłego lub tłumacza, prokurator odpowiada tylko dyscyplinarnie. Do gwarancji niezale ności prokuratorskiej zalicza się równie zakaz przynale ności do partii politycznych i brania udziału w działalności politycznej (art. 44 ust. 3 ustawy o prokuraturze), jak równie piastowania mandatu posła lub senatora oraz zakaz piastowania innych stanowisk i wykonywania zajęć, które by przeszkadzały w pełnieniu obowiązków prokuratora lub uchybiały godności urzędu albo podwa ałyby zaufanie do jego bezstronności (art. 49 ustawy o prokuraturze). 19. Zało enie ustawowe samodzielności prokuratorskiej wprowadzone zostało ustawą z dnia 10 maja 1996 r. (Dz. U. Nr 77, poz. 367). Oznacza ona, i polecenie dotyczące treści czynności procesowej, wydane przez prokuratora przeło onego innego ni prokurator bezpośrednio przeło ony, nie mo e obejmować sposobu zakończenia postępowania przygotowawczego i postępowania przed sądem. W przypadku, gdy w postępowaniu sądowym ujawnią się nowe okoliczności, prokurator samodzielnie podejmuje decyzje związane z dalszym tokiem jego postępowania. 20. Generalnym zadaniem prokuratury jest praworządności oraz czuwanie nad ściganiem przestępstw. strze enie

W postępowaniu jurysdykcyjnym prokurator występuje jako strona postępowania działająca w charakterze oskar yciela publicznego, a tak e w charakterze rzecznika interesu społecznego. W postępowaniu przygotowawczym zaś prokurator pełni rolę organu procesowego, który prowadzi lub nadzoruje ten etap postępowania. Zgodnie z art. 3 ustawy o prokuraturze, prokurator prowadzi i nadzoruje postępowanie przygotowawcze w sprawach karnych oraz sprawuje funkcję oskar yciela publicznego przed sądami, wytacza powództwa w sprawach karnych i cywilnych, mo e równie brać udział w postępowaniu sądowym w sprawach cywilnych, ze stosunku pracy i ubezpieczeń społecznych, je eli tego wymaga ochrona praworządności, interesu społecznego, własności lub praw obywateli, podejmuje środki przewidziane prawem, zmierzające do prawidłowego i jednolitego stosowania prawa w postępowaniu sądowym, administracyjnym, w sprawach o wykroczenia oraz w innych postępowaniach, sprawuje nadzór nad wykonywaniem postanowień o tymczasowym aresztowaniu oraz innych decyzji o pozbawieniu wolności, zaskar a do sądu niezgodne z prawem decyzje administracyjne oraz bierze udział w postępowaniu sądowym w sprawach zgodności z prawem takich decyzji, koordynuje działalność w zakresie ścigania przestępstw, prowadzoną przez inne organy państwowe, współdziała z organami państwowymi oraz państwowymi i społecz-

-91-

ROZDZIAŁ V. PROKURATURA 1 INNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEGO

PROKURATOR JAKO ZASADNICZY ORGAN ŚCIGANIA KARNEGO

nymi jednostkami organizacyjnymi w zapobieganiu przestępczości i innym naruszeniom prawa, opiniuje projekty aktów normatywnych. Obowiązkiem prokuratora jest podejmowanie działań określonych w ustawach, kierując się zasada bezstronności i równego traktowania wszystkich członków społeczeństwa. Je eli uchwała organu samorządu terytorialnego albo rozporządzenie wojewody są niezgodne z prawem, prokurator zwraca się do organu, który je wydał, o ich zmianę lub uchylenie albo kieruje wniosek o ich uchylenie do właściwego organu nadzoru; w wypadku uchwały organu samorządu terytorialnego prokurator mo e tak e wystąpić o stwierdzenie jej niewa ności do sądu administracyjnego. 21. Organizacja prokuratury zasadza się na tym, e Prokurator Generalny kieruje działalnością prokuratury osobiście bądź przez zastępców Prokuratora Generalnego, wydając zarządzenia, wytyczne i polecenia. Prokurator przeło ony mo e zlecać podległym prokuratorom wykonanie czynności nale ących do jego zakresu działania, chyba e ustawodawca zastrzegł określoną czynność wyłącznie jego właściwości, oraz przejmować czynności prokuratorów podległych, chyba e przepisy ustaw procesowych stanowią w tym zakresie inaczej. Prokuratorów powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury powołuje Prokurator Generalny, a prokuratorów wojskowych jednostek organizacyjnych prokuratury - Prokurator Generalny na wniosek Ministra Obrony Narodowej. Prokuratora Krajowego jako zastępcę Prokuratora Generalnego oraz innych zastępców Prokuratora Generalnego powołuje, spośród prokuratorów Prokuratury Krajowej, i odwołuje z tych stanowisk - Prezes Rady Ministrów na wniosek Prokuratora Generalnego. Jednym z zastępców Prokuratora Generalnego jest Naczelny Prokurator Wojskowy, którego powołuje, spośród prokuratorów Naczelnej Prokuratury Wojskowej, i odwołuje Prezes Rady Ministrów, (na wniosek Prokuratora Generalnego zgłoszony w porozumieniu z Ministrem Obrony Narodowej). Naczelny Prokurator Wojskowy kieruje w zastępstwie Prokuratora Generalnego działalnością wojskowych jednostek organizacyjnych prokuratury. Do pełnienia funkcji prokuratora apelacyjnego, okręgowego i rejonowego, a tak e do pełnienia pozostałych funkcji w prokuraturze,, powołuje spośród prokuratorów i odwołuje z pełnienia tych funkcji Prokurator Generalny. Do pełnienia funkcji zastępcy Naczelnego Prokuratora Wojskowego, wojskowego prokuratora okręgowego i wojskowego prokuratora garnizonowego, a tak e (w zasadzie) do pełnienia pozostałych funkcji w wojskowych jednostkach organizacyjnych prokuratury, powołuje, spośród prokuratorów wojskowych, i odwołuje z pełnienia tych funkcji Prokurator Generalny, w porozumieniu z Ministrem Obrony Narodowej. Prokurator Generalny mo e określić funkcje w prokuraturach apelacyj-92-

nych, okręgowych i rejonowych, na które powołuje prokuratorów i odwołuje z pełnienia tych funkcji prokurator apelacyjny. Prokurator Generalny, w porozumieniu z Ministrem Obrony Narodowej, mo e określić funkcje w wojskowych prokuraturach okręgowych i wojskowych prokuraturach garnizonowych, na które powołuje prokuratorów i odwołuje z pełnienia tych funkcji Naczelny Prokurator Wojskowy. 22. Prokuratorem mo e być powołany ten, kto spełnia wymogi ustawowe a mianowicie: 1) posiada obywatelstwo polskie i korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich, 2) jest nieskazitelnego charakteru, 3) ukończył wy sze studia prawnicze w Polsce i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne uznane w Polsce, 4) jest zdolny, ze względu na stan zdrowia, do pełnienia obowiązków prokuratora, 5) ukończył 26 lat, 6) zło ył egzamin prokuratorski lub sędziowski, 7) pracował w charakterze asesora prokuratorskiego lub sądowego co najmniej rok albo odbył w wojskowych jednostkach organizacyjnych prokuratury okres słu by przewidziany w przepisach o słu bie wojskowej ołnierzy zawodowych. Na stanowisko prokuratora w wojskowych jednostkach organizacyjnych prokuratury mo e być powołany tylko oficer zawodowy lub oficer słu by okresowej. Wymagania zło enia egzaminu prokuratorskiego bądź sędziowskiego oraz sta u asesorskiego nie dotyczą profesorów i doktorów habilitowanych nauk prawnych w polskich szkołach wy szych, w Polskiej Akademii Nauk oraz w instytutach naukowo-badawczych i innych placówkach naukowych, sędziów oraz oficerów, którzy w sądach wojskowych zajmowali stanowiska sędziów, adwokatów, radców Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa oraz radców prawnych, którzy wykonywali ten zawód co najmniej trzy lata. Notariuszy nie dotyczy natomiast wymóg sta u asesorskiego. 23. Prokurator Generalny mo e odwołać prokuratora powszechnej jednostki organizacyjnej prokuratury, je eli prokurator, mimo dwukrotnego ukarania przez sad dyscyplinarny karą nagany, usunięcia z zajmowanej funkcji bądź przeniesienia na inne miejsce słu bowe, je eli ten popełnił przewinienie słu bowe, a w tym dopuścił się oczywistej obrazy przepisów prawa lub uchybił, godności urzędu prokuratorskiego. Przed podjęciem decyzji w tym względzie Prokurator Generalny wysłuchuje wyjaśnień prokuratora (chyba, e nie jest to mo liwe) oraz zasięga odpowiednio opinii zebrania prokuratorów Prokuratury Krajowej albo opinii właściwego zgromadzenia prokuratorów w prokuraturze apelacyjnej. Prokurator Generalny mo e odwołać prokuratora wojskowej jednostki organizacyjnej prokuratury na wniosek Ministra Obrony Narodowej w wypadkach, gdy przepisy o słu bie wojskowej przewidują zwolnienie z zawodowej słu by wojskowej. Prokurator Generalny odwołuje prokuratora powszechnej jednostki organizacyjnej prokuratury, je eli zrzekł się on stanowiska prokuratora.

-93-

ROZDZIAŁ V. PROKURATURA I INNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEGO

|PROKURATOR JAKO ZASADNICZY ORGAN ŚCIGANIA KARNEGO

24. Prawomocne orzeczenie sądu dyscyplinarnego o wydaleniu ze słu by pro kuratorskiej oraz prawomocne orzeczenie sądu skazujące prokuratora na karę dodatkową pozbawienia praw publicznych, zakazu zajmowania stanowiska prokuratora lub na karę degradacji pociąga za sobą z mocy prawa utratę, stanowiska prokuratora; stosunek słu bowy prokuratora wygasa z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia. Stosunek słu bowy prokuratora wygasa z dniem utraty przez niego obywatelstwa polskiego. 25. Przeniesienie prokuratora na inne miejsce słu bowe mo e nastąpić tylko za jego zgodą. Zgoda prokuratora na przeniesienie na inne miejsce słu bowe nie jest wymagana w przypadkach: zniesienia stanowiska wywołanego zmianą w organizacji prokuratury lub zniesienia danej jednostki organizacyjnej prokuratury albo przeniesienia jej siedziby oraz przeniesienia w wyniku kary dyscyplinarnej. 26. Powszechnymi jednostkami organizacyjnymi prokuratury są: Prokuratura Krajowa oraz prokuratury apelacyjne, okręgowe i rejonowe. Prokurator Generalny jest przeło onym prokuratorów powszechnych i wojskowych jednostek organizacyjnych prokuratury oraz prokuratorów Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Prokuratura Krajową, w zakresie określonym przez Prokuratora Generalnego, kieruje Prokurator Krajowy. Prokurator Krajowy jest prokuratorem przełoonym prokuratorów Prokuratury Krajowej. Prokuratura apelacyjną kieruje prokurator apelacyjny. Prokurator apelacyjny jest prokuratorem przeło onym prokuratorów prokuratury apelacyjnej, prokuratorów prokuratur okręgowych oraz prokuratorów prokuratur rejonowych na obszarze działania prokuratury apelacyjnej. Prokuratura okręgową kieruje prokurator okręgowy. Prokurator okręgowy jest prokuratorem przeło onym prokuratorów prokuratury okręgowej oraz prokuratorów rejonowych i prokuratorów prokuratur rejonowych na obszarze działania prokuratury okręgowej. Prokuraturą rejonową kieruje prokurator rejonowy. Prokurator rejonowy jest prokuratorem przeło onym prokuratorów prokuratury rejonowej. 27. Prokuratura Krajowa wchodzi w skład Ministerstwa Sprawiedliwości. Prokuraturę apelacyjną tworzy się dla obszaru właściwości co najmniej dwóch prokuratur okręgowych. Prokuraturę okręgową tworzy się dla obszaru właściwości co najmniej dwóch prokuratur rejonowych. Prokuraturę rejonową tworzy się dla jednej lub większej liczby gmin; w uzasadnionych przypadkach mo e być utworzona więcej ni jedna prokuratura rejonowa w obrębie tej samej gminy.
-94-

28. Wojskowymi jednostkami organizacyjnymi prokuratury są: Naczelna Prokuratura Wojskowa, wojskowe prokuratury okręgowe oraz wojskowe prokuratury garnizonowe. W miarę potrzeby mogą być tworzone inne rodzaje wojskowych jednostek organizacyjnych prokuratury. Naczelną Prokuraturą Wojskową kieruje Naczelny Prokurator Wojskowy. Naczelny Prokurator Wojskowy jest prokuratorem przeło onym prokuratorów Naczelnej Prokuratury Wojskowej oraz pozostałych prokuratorów wojskowych jednostek organizacyjnych prokuratury. Wojskową prokuratura okręgową kieruje wojskowy prokurator okręgowy. Wojskowy prokurator okręgowy jest prokuratorem przeło onym prokuratorów wojskowej prokuratury okręgowej oraz wojskowych prokuratorów garnizonowych i prokuratorów wojskowych prokuratur garnizonowych na obszarze działania wojskowej prokuratury okręgowej. Wojskową prokuraturą garnizonową kieruje wojskowy prokurator garnizonowy. Wojskowy prokurator garnizonowy jest prokuratorem przeło onym prokuratorów wojskowej prokuratury garnizonowej. 29. W prokuraturze apelacyjnej działa zgromadzenie prokuratorów, które składa się z prokuratorów prokuratury apelacyjnej oraz delegatów prokuratorów prokuratur okręgowych i rejonowych działających na obszarze właściwości prokuratury apelacyjnej. Delegatów prokuratorów prokuratur okręgowych i rejonowych, w liczbie równej liczbie prokuratorów prokuratury apelacyjnej, wybierają na okres dwóch lat, po połowie, zebrania prokuratorów prokuratur okręgowych i zebrania prokuratorów prokuratur rejonowych; Przewodniczącym zgromadzenia prokuratorów jest prokurator apelacyjny. Posiedzenie zgromadzenia prokuratorów zwołuje prokurator apelacyjny z inicjatywy własnej lub Prokuratora Generalnego, kolegium prokuratury apelacyjnej albo jednej piątej liczby członków zgromadzenia. Zgromadzenie prokuratorów: 1) wysłuchuje informacji prokuratora apelacyjnego o działalności prokuratur i pracy prokuratorów oraz wyra a opinię w rym zakresie, 2) ustala liczbę i wybiera dwie trzecie liczby członków kolegium prokuratury apelacyjnej, 3)wybiera przedstawiciela do Rady Prokuratorów przy Prokuratorze Generalnym, 4) wybiera członków sądów dyscyplinarnych, 5) rozpatruje sprawozdania z działalności kolegiów prokuratury apelacyjnej, 6) wyra a opinie o kandydatach na prokuratora apelacyjnego, prokuratorów okręgowych i prokuratorów rejonowych, 7) wyra a opinie w innych sprawach przedstawionych przez prokuratora apelacyjnego lub kolegium prokuratury apelacyjnej. 30. Kolegium prokuratury apelacyjnej składa się z czterech do dziesięciu członków, wybieranych w dwóch trzecich przez zgromadzenie prokuratorów, a w jednej trzeciej powołanych przez prokuratora apelacyjnego spośród prokura- 95 -

ROZDZIAŁ V, PROKURATURA I INNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEGO

2. PROKURATOR JAKO ZASADNICZY ORGAN ŚCIGANIA KARNEGO

torów. Przewodniczącym kolegium prokuratury apelacyjnej jest prokurator apelacyjny. Kadencja kolegium prokuratury apelacyjnej trwa dwa lata. Posiedzenia kolegium prokuratury apelacyjnej zwołuje prokurator apelacyjny z własnej inicjatywy lub na wniosek jednej trzeciej liczby członków kolegium. Kolegium prokuratury apelacyjnej: 1) rozpatruje wnioski wynikające z wizytacji i lustracji prokuratur, 2) wyra a opinie o kandydatach na prokuratorów prokuratury apelacyjnej i okręgowej, 3) wyra a opinię w przedmiocie odwołania prokuratora prokuratury apelacyjnej i okręgowej, 4) wyra a opinię w innych sprawach przedstawionych przez prokuratora apelacyjnego. 31. Kolegium prokuratury okręgowej składa się z czterech do dziesięciu członków wybieranych w dwóch trzecich przez zebranie prokuratorów prokuratury okręgowej oraz delegatów prokuratorów prokuratur rejonowych, a w jednej trzeciej powołanych przez prokuratora okręgowego spośród podległych mu prokuratorów. Przewodniczącym kolegium prokuratury okręgowej jest prokurator okręgowy. Kadencja kolegium prokuratury okręgowej trwa dwa lata. Posiedzenie kolegium prokuratury okręgowej zwołuje prokurator okręgowy z własnej inicjatywy lub na wniosek jednej trzeciej liczby członków kolegium. Kolegium prokuratury okręgowej: 1) rozpatruje wnioski wynikające z wizytacji i lustracji prokuratur, 2) wyra a opinię o kandydatach na asesorów prokuratorskich oraz prokuratorów prokuratur rejonowych, 3) wyra a opinię w przedmiocie odwołania prokuratora prokuratury rejonowej, 4) wyra a opinię w innych sprawach przedstawionych przez prokuratora okręgowego. 32. Rada Prokuratorów przy Prokuratorze Generalnym składa się: z trzech przedstawicieli wybranych przez zebranie prokuratorów Prokuratury Krajowej, przedstawiciela wybranego przez zebranie prokuratorów Naczelnej Prokuratury Wojskowej, przedstawiciela wybranego przez zebranie prokuratorów Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskie mu, przedstawicieli wybranych przez zgromadzenia prokuratorów w prokuraturach apelacyjnych - po jednym z ka dej prokuratury apelacyjnej - oraz trzech prokuratorów powołanych przez Prokuratora Generalnego, Wybory prokuratorów na zebraniach odbywają się według regulaminów uchwalonych przez te zebrania. Przewodniczącym Rady jest Prokurator Generalny. Kadencja Rady trwa dwa lata. Posiedzenia Rady zwołuje Prokurator Generalny z własnej inicjatywy lub na wniosek jednej trzeciej liczby członków Rady. Rada Prokuratorów przy Prokuratorze Generalnym wyra a opinię w sprawach podejmowanych z własnej inicjatywy lub przedstawionych przez Prokuratora Generalnego, a w szczególności dotyczących: 1) projektów wytycznych i zarządzeń Prokuratora Generalnego, 2) stanu i rozwoju kadry prokuratorskiej oraz kierunków szkolenia prokuratorów, asesorów i aplikantów, 3) okresowych

ocen realizacji zadań prokuratury, 4) kierunków działań w celu doskonalenia kwalifikacji zawodowych prokuratorów oraz poziomu ich pracy. Rada Prokuratorów przy Prokuratorze Generalnym ustala tak e ogólna liczbę członków sadów dyscyplinarnych oraz wskazuje liczbę członków sądów dyscyplinarnych wybieranych przez zebranie prokuratorów Prokuratury Krajowej i zgromadzenia prokuratorów w prokuraturach apelacyjnych. 33. Je eli chodzi o zagadnienie treści i metodyki działalności prokuratury, to trzeba uwzględnić, e prokurator, stosownie do przepisów ustaw procesowych, wszczyna i prowadzi postępowanie przygotowawcze albo zleca wszczęcie lub prowadzenie takiego postępowania innemu uprawnionemu organowi, W toku postępowania przygotowawczego prokurator władny jest stosować, w wypadkach przewidzianych ustawami procesowymi, środki zapobiegawcze wobec podejrzanych, za wyjątkiem jednak tymczasowego aresztowania, co do którego stosowania prerogatywy ustawowe ma jedynie sąd (podobnie schronisko dla nieletnich). Prokurator sprawuje nadzór nad postępowaniem przygotowawczym prowadzonym przez uprawniony do tego inny organ. Zarządzenia prokuratora w postępowaniu przygotowawczym są wią ące. W razie umorzenia postępowania przygotowawczego, prokurator mo e, stosownie do okoliczności, przesłać sprawę właściwemu organowi w celu wszczęcia postępowania słu bowego, dyscyplinarnego lub o wykroczenie albo w celu rozpatrzenia sprawy przez właściwą organizację społeczną lub zawodową. Wytyczne Prokuratora Generalnego w zakresie postępowania przygotowawczego są wią ące dla wszystkich organów uprawnionych do prowadzenia postępowania przygotowawczego. Wydawane przez ministrów akty normatywne dotyczące postępowania przygotowawczego wymagają uprzednio uzgodnienia z Prokuratorem Generalnym, a wydawane przez wojewodę - uprzednio uzgodnienia z prokuratorem okręgowym. Prokurator Generalny mo e występować do naczelnych i centralnych organów administracji państwowej o podjęcie środków w celu usprawnienia działalności podległych im organów w zakresie postępowania przygotowawczego. Prokurator wykonuje czynności oskar yciela publicznego przed wszystkimi sądami. Mo e równie wykonywać te czynności w sprawach wniesionych do sądu przez innych oskar ycieli. W razie gdy wyniki postępowania sądowego nie potwierdzają zarzutów oskar enia, prokurator odstępuje od oskar enia. Prokurator wnosi, w wypadkach przewidzianych w ustawach procesowych, środki zaskar enia od orzeczeń sądowych. Prokurator sprawuje, nadzór nad wykonywaniem postanowień o tymczasowym aresztowaniu i decyzji o pozbawieniu wolności.

-96-

-97-

ROZDZIAŁ V. PROKURATURA IINNE ORGANYŚCIGANIA KARNEGO

2, PROKURATOR JAKO ZASADNICZY ORGAN ŚCIGANIA KARNEGO

Prokurator Generalny przedstawia Prezydentowi wnioski w przedmiocie ułaskawienia osób skazanych przez sady. W odniesieniu do wniosków w przedmiocie ułaskawienia osób skazanych przez sądy wojskowe uprawnienie to przysługuje równie Naczelnemu Prokuratorowi Wojskowemu. Ustawodawca przewiduje tak e mo liwość wzięcia udziału prokuratora w postępowaniu cywilnym, administracyjnym, w sprawach o wykroczenia oraz w innych postępowaniach. 34. Obowiązki i prawa prokuratorów są ustawowo określone. Prokurator jest obowiązany postępować zgodnie ze ślubowaniem prokuratorskim oraz stale podnosić kwalifikacje zawodowe. Prokurator powinien w słu bie i poza słu bą strzec powagi sprawowanego urzędu i unikać wszystkiego, co mogłoby przynieść ujmę godności prokuratora lub osłabiać zaufanie do jego bezstronności. W okresie zajmowania stanowiska prokurator nie mo e nale eć do partii politycznej ani brać udziału w adnej działalności politycznej. Prokuratorowi ubiegającemu się o mandat posła albo senatora, albo radnego udziela się urlopu bezpłatnego na czas kampanii wyborczej. 35. Stosunek słu bowy prokuratora nawiązuje się z chwila doręczenia zawiadomienia o powołaniu. Prokurator powinien zgłosić się w celu objęcia stanowiska w ciągu czternastu dni od otrzymania zawiadomienia o powołaniu, je eli nie oznaczono innego terminu. W razie nieusprawiedliwionego nie objęcia stanowiska w terminie powołanie traci moc; okoliczność tę stwierdza Prokurator Generalny. Przy powołaniu prokurator składa ślubowanie wobec Prokuratora Generalnego. Czas pracy prokuratora jest określony wymiarem jego zadań. 36. ądania, przedstawienia i za alenia w sprawach związanych ze swoim stanowiskiem prokurator mo e wnosić tylko w drodze słu bowej. W takich sprawach prokurator nie mo e zwracać się do instytucji i osób postronnych ani podawać tych spraw do wiadomości publicznej. W sprawach o roszczenia ze stosunku pracy prokuratorowi przysługuje droga sądowa. Prokurator powinien niezwłocznie zawiadomić przeło onego o toczącym się postępowaniu sądowym, w którym występuje w charakterze strony lub uczestnika 37. Prokurator jest obowiązany zachować w tajemnicy okoliczności sprawy, o których w postępowaniu przygotowawczym, a tak e poza jawną rozprawa sądową, powziął wiadomość ze względu na swoje stanowisko prokuratora, Obowiązek zachowania tajemnicy trwa tak e po ustaniu stosunku słu bowego. Obowiązek zachowania tajemnicy ustaje, gdy prokurator składa zeznania jako świadek w postępowaniu przygotowawczym lub przed sądem, chyba e ujawnienie
-98-

tajemnicy zagra a dobru Państwa albo takiemu wa nemu interesowi prywatnemu, który nie jest sprzeczny z celami wymiaru sprawiedliwości. W takich wypadkach od obowiązku zachowania tajemnicy mo e zwolnić prokuratora Prokurator Generalny. 38. Prokurator nie mo e podejmować dodatkowego zatrudnienia, z wyjątkiem zatrudnienia na stanowisku dydaktycznym, naukowo-dydaktycznym lub naukowym w łącznym wymiarze nie przekraczającym pełnego wymiaru czasu pracy pracowników zatrudnionych na tych stanowiskach, je eli wykonywanie tego zatrudnienia nie przeszkadza w pełnieniu obowiązków prokuratora. Prokuratorowi nie wolno tak e podejmować innego zajęcia ani sposobu zarobkowania, które by przeszkadzało w pełnieniu obowiązków prokuratora, mogło osłabiać zaufanie do jego bezstronności lub przynieść ujmę godności urzędu prokuratora. 39. Prokurator nie mo e: 1) być członkiem zarządu, rady nadzorczej łub komisji rewizyjnej spółki prawa handlowego, 2) być członkiem zarządu, rady nadzorczej lub komisji rewizyjnej spółdzielni, 3) być członkiem zarządu fundacji prowadzącej działalność gospodarczą, 4) posiadać w spółce prawa handlowego więcej ni 10% akcji lub udziały przedstawiające więcej ni 10% kapitału zakładowego, 5) prowadzić działalności gospodarczej na własny rachunek lub wspólnie z innymi osobami, a tak e zarządzać taką działalnością lub być przedstawicielem bądź pełnomocnikiem w prowadzeniu takiej działalności. 40. O zamiarze podjęcia dodatkowego zatrudnienia, a tak e o podjęciu innego zajęcia lub sposobu zarobkowania, prokurator prokuratury apelacyjnej oraz prokurator prokuratury okręgowej zawiadamia właściwego prokuratora apelacyjnego albo okręgowego, a prokuratorzy Prokuratury Krajowej, prokuratorzy apelacyjni i prokuratorzy okręgowi - Prokuratora Generalnego. Prokurator prokuratury rejonowej kieruje zawiadomienie, do właściwego prokuratora okręgowego. Właściwy prokurator apelacyjny albo okręgowy w stosunku do podległego mu prokuratora, a Prokurator Generalny w stosunku do prokuratora Prokuratury Krajowej, prokuratora apelacyjnego i prokuratora okręgowego wydaje decyzję o sprzeciwie wobec zamiaru podjęcia zatrudnienia na stanowisku dydaktycznym, naukowo-dydaktycznym lub naukowym w szkole wy szej, je eli uzna, e będzie ono przeszkadzało w pełnieniu obowiązków prokuratora, oraz wobec podejmowania lub kontynuowania innego zajęcia, które przeszkadza w pełnieniu obowiązków prokuratora albo przynosi ujmę godności jego urzędu lub osłabia zaufanie do jego bezstronności, 41. Prokuratorzy Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu równie obowiązani są zawiadamiać o zamiarze
- 99 -

1 PROKURATOR JAKO ZASADNICZY ORGAN ŚCIGANIA KARNEGO

podjęcia dodatkowego zatrudnienia. Prokuratorzy oddziałowych komisji zawiadomienie w przedmiocie dodatkowego zatrudnienia kierują do Dyrektora Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, natomiast Dyrektor Głównej Komisji oraz prokuratorzy Głównej Komisji i naczelnicy oddziałowych komisji - do Prokuratora Generalnego. Decyzję o sprzeciwie wobec zamiaru podjęcia zatrudnienia na stanowisku dydaktycznym, naukowo-dydaktycznym lub naukowym w szkole wy szej, je eli uzna, e będzie ono przeszkadzało w pełnieniu obowiązków prokuratora, oraz wobec podejmowania lub kontynuowania innego zajęcia, które przeszkadza w pełnieniu obowiązków prokuratora albo przynosi ujmę godności jego urzędu lub osłabia zaufanie do jego bezstronności podejmują Dyrektor Głównej Komisji (wobec prokuratorów oddziałowych komisji) Prokurator Generalny oraz (wobec Dyrektora Głównej Komisji, prokuratorów Głównej Komisji i naczelników oddziałowych komisji). 42. Prokuratorzy są obowiązani do zło enia oświadczenia o swoim stanie majątkowym. Oświadczenie o stanie majątkowym dotyczy majątku odrębnego oraz objętego mał eńską wspólnością majątkową. 43. Prokurator Generalny mo e delegować prokuratora do innej jednostki organizacyjnej prokuratury, Ministerstwa Sprawiedliwości lub innej jednostki organizacyjnej podległej Ministrowi Sprawiedliwości albo przez niego nadzorowanej, zgodnie z kwalifikacjami prokuratora. Delegowanie na okres dłu szy ni sześć miesięcy w ciągu roku mo e nastąpić tylko za zgodą prokuratora. Delegowanie na okres do dwóch miesięcy w ciągu roku mo e zarządzić równie prokurator apelacyjny i okręgowy. Prokuratorowi delegowanemu do Ministerstwa Sprawiedliwości mogą być powierzone obowiązki na stanowiskach urzędniczych, z wyłączeniem stanowiska dyrektora generalnego urzędu. 44. Prokuratorowi mo na udzielić płatnego urlopu dla poratowania zdrowia. Urlopu dla poratowania zdrowia udziela Prokurator Generalny. 45. Prokurator nie mo e być pociągnięty do odpowiedzialności karnej bez zezwolenia właściwego sądu dyscyplinarnego ani zatrzymany bez zgody przełoonego dyscyplinarnego. Nie dotyczy to zatrzymania na gorącym uczynku popełnienia przestępstwa. Do wydania zezwolenia na pociągnięcie prokuratora do odpowiedzialności karnej wolno przedsięwziąć tylko czynności niecierpiące zwłoki, zawiadamiając o tym niezwłocznie prokuratora przeło onego. Do czasu rozstrzygnięcia wniosku o zezwolenie na pociągnięcie prokuratora do odpowiedzialności karnej sąd dyscyplinarny mo e polecić niezwłoczne zwolnienie prokuratora zatrzymanego na gorącym uczynku.
-100 -

Wniosek o zezwolenie na pociągnięcie prokuratora do odpowiedzialności karnej, je eli nie pochodzi od prokuratora, powinien być sporządzony i podpisany przez adwokata albo radcę prawnego będącego pełnomocnikiem. Je eli wniosek o zezwolenie na pociągnięcie prokuratora do odpowiedzialności karnej nie odpowiada warunkom formalnym pisma procesowego określonym w Kodeksie postępowania karnego lub jest oczywiście bezzasadny, przewodniczący sądu dyscyplinarnego odmawia jego przyjęcia. Na zarządzenie o odmowie przyjęcia wniosku przysługuje za alenie do sądu dyscyplinarnego właściwego do rozpoznania wniosku. Orzeczenie zezwalające na pociągnięcie prokuratora do odpowiedzialności karnej mo na wydać, je eli zachodzi dostatecznie uzasadnione podejrzenie popełnienia przez niego przestępstwa. Od orzeczenia sądu dyscyplinarnego odmawiającego zezwolenia na pociągnięcie prokuratora do odpowiedzialności karnej przysługuje organowi lub osobie, która wnosiła o zezwolenie, oraz rzecznikowi dyscyplinarnemu odwołanie do odwoławczego sądu dyscyplinarnego w terminie 7 dni od daty jego ogłoszenia. W tym samym terminie prokuratorowi przysługuje odwołanie od orzeczenia zezwalającego na pociągnięcie tego prokuratora do odpowiedzialności karnej. 46. Prokuratorom, którzy wykazują w pracy inicjatywę, wzorowo i sumiennie wypełniają obowiązki oraz szczególnie przyczyniają się do wykonywania zadań słu bowych, mogą być przyznawane nagrody i wyró nienia. 47. W razie powołania prokuratora do niezawodowej słu by wojskowej, jego prawa i obowiązki słu bowe ulegają zawieszeniu na czas trwania słu by. Prokurator zachowuje jednak swoje stanowisko, a czas słu by wojskowej wlicza się do okresu stosunku słu bowego na stanowisku prokuratora. 48. Prokurator mianowany, powołany lub wybrany do pełnienia funkcji w organach państwowych, samorządu terytorialnego, słu by dyplomatycznej, konsularnej lub w organach organizacji międzynarodowych oraz ponadnarodowych działających na podstawie umów międzynarodowych ratyfikowanych przez Rzecz pospolitą Polską jest obowiązany zrzec się swojego stanowiska, o ile nie prze chodzi w stan spoczynku. Prokurator, który zrzekł się stanowiska z przyczyn wskazanych powy ej mo e powrócić na poprzednio zajmowane stanowisko pro kuratora, je eli przerwa w pełnieniu obowiązków prokuratora nie przekracza 9 lat (to ograniczenie czasowe nie dotyczy przypadku pełnienia funkcji sędziowskich lub prokuratorskich w międzynarodowych lub ponadnarodowych organach sądowych). W wypadku takim. Prokurator Generalny, na wniosek prokuratora, który zrzekł się stanowiska, powołuje go na poprzednio zajmowane stanowisko niezale nie od liczby stanowisk prokuratorskich w danej powszechnej
- 101-

ROZDZIAŁ V. PROKURATURA I INNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEGO

2. PROKURATOR JAKO ZASADNICZY ORGAN ŚCIGANIA KARNEGO

jednostce organizacyjnej prokuratury, chyba, e nie spełnia on warunków wymaganych do powołania na stanowisko prokuratora. 49. Prokurator odpowiada dyscyplinarnie za przewinienia słu bowe, w tym za oczywista i ra ąca obrazę przepisów prawa i uchybienia godności urzędu prokuratorskiego. Za nadu ycie wolności słowa przy wykonywaniu obowiązków słu bowych, stanowiące ściganą z oskar enia prywatnego zniewagę strony, jej pełnomocnika lub obrońcy, kuratora, świadka, biegłego lub tłumacza, prokurator odpowiada tylko dyscyplinarnie. Za wykroczenie prokurator równie odpowiada tylko dyscyplinarnie Wobec prokuratorów mogą być orzekane następujące kary dyscyplinarne upomnienie, nagana, usunięcie z zajmowanej funkcji, przeniesienie na inne miejsce słu bowe oraz wydalenie ze słu by prokuratorskiej. Wymierzenie kary nagany, usunięcia z zajmowanej funkcji albo przeniesienia na inne miejsce słu bowe, pociąga za sobą pozbawienie mo liwości awansowania przez okres trzech lat oraz niemo ność udziału w tym okresie w kolegium prokuratury okręgowej, w kolegium prokuratury apelacyjnej i w zgromadzeniu prokuratorów, w Radzie Prokuratorów i w sadzie dyscyplinarnym oraz uzyskania utraconego stanowiska. Po upływie trzech lat od chwili czynu nie mo na wszcząć postępowania dyscyplinarnego, a w razie wszczęcia ulega ono umorzeniu. Je eli jednak czyn zawiera znamiona przestępstwa, przedawnienie dyscyplinarne nie mo e nastąpić wcześniej ni przedawnienie przewidziane w przepisach kodeksu karnego. Przeło onym dyscyplinarnym jest w stosunku do prokuratorów powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury Prokurator Generalny oraz prokurator apelacyjny w stosunku do prokuratorów prokuratury apelacyjnej, prokuratorów prokuratur okręgowych i prokuratur rejonowych na obszarze działania prokuratury apelacyjnej, a tak e prokurator okręgowy w stosunku do prokuratorów prokuratury okręgowej i prokuratorów prokuratur rejonowych na obszarze działania prokuratury okręgowej. W stosunku do prokuratorów wojskowych jednostek organizacyjnych prokuratury przeło onym dyscyplinarnym jest Naczelny Prokurator Wojskowy. 50. W sprawach dyscyplinarnych orzekają sady dyscyplinarne: 1) dla prokuratorów powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury działające przy Prokuratorze Generalnym; a) w pierwszej instancji - Sąd Dyscyplinarny, b) w drugiej instancji - Odwoławczy Sąd Dyscyplinarny, 2) dla prokuratorów wojskowych jednostek organizacyjnych prokuratury - Sąd Dyscyplinarny w Naczelnej Prokuraturze Wojskowej.
-102-

Członkowie sądów dyscyplinarnych są w zakresie orzekania niezawiśli i podlegają tylko ustawom. 51. Prokurator mo e być zawieszony w czynnościach, je eli z uwagi na charakter przewinienia konieczne jest natychmiastowe odsunięcie go od wykonywania obowiązków. Prawo zawieszenia w czynnościach przysługuje przeło onym dyscyplinarnym. Na decyzję przeło onego dyscyplinarnego o zawieszeniu w czynnościach przysługuje za alenie do prokuratora bezpośrednio przeło onego nad prokuratorem, który wydał decyzję, chyba, e wydał ją Prokurator Generalny. Za przewinienia dyscyplinarne mniejszej wagi, nieuzasadniające wszczęcia postępowania dyscyplinarnego, przeło ony prokurator wymierza podległym prokuratorom karę porządkowa upomnienia. Ukarany mo e, w terminie 7 dni od dnia doręczenia mu upomnienia, wnieść sprzeciw do prokuratora bezpośrednio przeło onego nad prokuratorem, który tę karę wymierzył. W razie wniesienia sprzeciwu prokurator przeło ony, uchyla karę porządkową upomnienia lub przekazuje sprawę rzecznikowi dyscyplinarnemu . 52. Sąd Dyscyplinarny orzeka w składzie trzech członków, a Odwoławczy Sąd Dyscyplinarny w składzie pięciu członków. Sąd Dyscyplinarny w Naczelnej Prokuraturze Wojskowej orzeka w pierwszej instancji w składzie trzech członków, a w drugiej instancji w składzie pięciu członków. W składzie orzekającym w drugiej instancji nie mo e brać udziału członek Sądu Dyscyplinarnego, który brał udział w wydaniu zaskar onego orzeczenia. Rzecznika dyscyplinarnego wyznacza spośród prokuratorów Prokurator Generalny. Obwiniony mo e ustanowić obrońcę tylko spośród prokuratorów lub adwokatów. Postępowanie dyscyplinarne toczy się z wyłączeniem jawności. Na rozprawie mogą być obecni prokuratorzy i asesorzy pełniący czynności prokuratorskie. Orzeczenie dyscyplinarne mo na podać do wiadomości publicznej po jego uprawomocnieniu się, na podstawie uchwały sądu dyscyplinarnego. Rzecznik dyscyplinarny składa wniosek o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego na ądanie przeło onych dyscyplinarnych, po wstępnym wyjaśnieniu okoliczności koniecznych do ustalenia znamion przewinienia oraz zło eniu wyjaśnień przez obwinionego, chyba e zło enie tych wyjaśnień nie jest mo liwe. W toku postępowania przed sądem dyscyplinarnym rzecznik dyscyplinarny pełni funkcję oskar yciela oraz wnosi i popiera środki odwoławcze. Po otrzymaniu wniosku o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego przewodniczący sądu dyscyplinarnego wyznacza termin rozprawy i zawiadamia
-103-

ROZDZIAŁ V. PROKURATURA I INNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEGO

2. PROKURATOR JAKO ZASADNICZY ORGAN ŚCIGANIA KARNEGO

o nim rzecznika dyscyplinarnego, obwinionego oraz obrońcę, a w razie potrzeby wzywa świadków i biegłych. Od orzeczenia sądu dyscyplinarnego wydanego w pierwszej instancji przysługuje odwołanie obwinionemu i rzecznikowi dyscyplinarnemu. Odwołanie powinno być rozpoznane w terminie 7 dni od dnia jego wpływu do Odwoławczego Sadu Dyscyplinarnego. 53. Od orzeczenia wydanego przez sad dyscyplinarny w drugiej instancji stronom i Prokuratorowi Generalnemu przysługuje kasacja do Sądu Najwy szego. Kasacja mo e być wniesiona z powodu ra ącego naruszenia prawa lub ra ącej niewspółmierności kary dyscyplinarnej. Sąd Najwy szy rozpoznaje kasację na rozprawie, w składzie trzech sędziów. Orzeczenie dyscyplinarne, od którego wniesiono kasację, nie podlega wykonaniu do czasu jej rozpoznania. 54. Aplikacja prokuratorska polega na przygotowaniu aplikanta do nale ytego wykonywania obowiązków prokuratora i trwa dwa lata i sześć miesięcy, W razie potrzeby wynikającej z zakresu działania prokuratury, Minister Sprawiedliwości mo e, w drodze rozporządzenia, przedłu yć okres aplikacji prokuratorskiej do trzech lat, mając na względzie przeznaczenie dodatkowego czasu trwania aplikacji na przygotowanie aplikantów do nale ytego wykonywania powierzonych prokuraturze nowych lub poszerzonych zadań oraz na podnoszenie kwalifikacji aplikantów w miarę postępu nauki i techniki w sferze zapobiegania i zwalczania przestępczości. Aplikantem prokuratury mo e być mianowana osoba spełniająca wymogi określone ustawowe tj. posiada obywatelstwo polskie, korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich, jest nieskazitelnego charakteru oraz ukończyła wysze studia prawnicze w Polsce i uzyskała tytuł magistra lub ukończyła studia zagraniczne uznane w Polsce. Aplikantem wojskowej jednostki organizacyjnej prokuratury mo e być mianowany tylko oficer zawodowy albo oficer słu by okresowej. Aplikanta prokuratury mianuje na czas określony, oznaczony w akcie mianowania (jak równie zwalnia): w powszechnych jednostkach organizacyjnych prokuratury - prokurator apelacyjny, w wojskowych jednostkach organizacyjnych prokuratury - Naczelny Prokurator Wojskowy. Mianowanie aplikanta powszechnej jednostki organizacyjnej prokuratury następuje po przeprowadzeniu konkursu przez prokuratora apelacyjnego. Przed podjęciem obowiązków aplikant powszechnej jednostki organizacyjnej prokuratury składa ślubowanie wobec prokuratora apelacyjnego Aplikant mo e występować przed sądem rejonowym w charakterze oskar yciela publicznego w sprawach w postępowaniu uproszczonym. Po ukończeniu aplikacji obowiązuje aplikanta zło enie egzaminu przed komisją powołaną przez Prokuratora Generalnego.
-104-

55. Asesorów powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury mianuje i zwalnia Prokurator Generalny, a asesorów wojskowych jednostek organizacyjnych prokuratury - Naczelny Prokurator Wojskowy, Prokurator Generalny mo e powierzyć asesorowi powszechnej jednostki organizacyjnej prokuratury, a Naczelny Prokurator Wojskowy - asesorowi wojskowej jednostki organizacyjnej prokuratury na czas określony, nieprzekraczający trzech lat, pełnienie czynności prokuratorskich, jednak e bez prawa: 1) udziału w postępowaniu przed sądem apelacyjnym i okręgowym, 2) sporządzania środków zaskar ania i wniosków do Sądu Najwy szego oraz występowania przed tym Sądem. Asesor prokuratury nieposiadający uprawnień do pełnienia czynności prokuratorskich mo e występować w charakterze oskar yciela publicznego w sprawach w postępowaniu uproszczonym. Prokurator Generalny mo e, z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia, zwolnić asesora powszechnej jednostki organizacyjnej prokuratury ze słu by. Naczelny Prokurator Wojskowy zwalnia asesora wojskowej jednostki organizacyjnej ze słu by w wojskowych jednostkach organizacyjnych prokuratury, je eli nie został on powołany na stanowisko prokuratora w terminie sześciu miesięcy od dnia upływu okresu, na który powierzono asesorowi pełnienie czynności prokuratorskich. W takim przypadku asesora przenosi się do dyspozycji Ministra Obrony Narodowej lub określonego przez niego organu. 56. Jeśli chodzi o prokuratorów wojskowych i wojskowych jednostek organizacyjnych prokuratury to Wojskowe jednostki organizacyjne prokuratury wchodzą w skład sił zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej. W zakresie słu by wojskowej Naczelny Prokurator Wojskowy podlega Ministrowi Obrony Narodowej, a pozostali prokuratorzy wojskowi - właściwym prokuratorom przeło onym. Naczelny Prokurator Wojskowy składa Prokuratorowi Generalnemu i Ministrowi Obrony Narodowej sprawozdania z działalności prokuratorów wojskowych oraz informuje ich bie ąco o pracy wojskowych jednostek organizacyjnych prokuratury. Prokuratorów wojskowych jednostek organizacyjnych prokuratury wyznacza, przenosi i zwalnia ze stanowisk słu bowych Minister Obrony Narodowej na wniosek Naczelnego Prokuratora Wojskowego, w trybie określonym w przepisach o słu bie wojskowej ołnierzy zawodowych. Asesorów i aplikantów wojskowych jednostek organizacyjnych prokuratury wyznacza, przenosi i zwalnia ze stanowisk Naczelny Prokurator Wojskowy. Naczelny Prokurator Wojskowy mo e delegować prokuratora wojskowej jednostki organizacyjnej prokuratury, na okres nie przekraczający sześciu miesięcy w roku kalendarzowym, do innej wojskowej jednostki organizacyjnej prokuratury. Za zgodą prokuratora okres delegowania mo e trwać dłu ej ni sześć miesięcy.
-105 -

ROZDZIAŁ V. PROKURATURA I INNEORGANY ŚCIGANIA KARNEGO

3. INSTYTUT PAMIĘCI NARODOWEJ

Wojskowy prokurator okręgowy mo e delegować prokuratora wojskowej jednostki organizacyjnej prokuratury, na okres nie przekraczajacy dwóch miesięcy w roku kalendarzowym, do innej wojskowej jednostki organizacyjnej prokuratury. 57. Prokurator wojskowej jednostki organizacyjnej prokuratury nie mo e być pociągnięty do odpowiedzialności karnej bez zezwolenia Sadu Dyscyplinarnego w Naczelnej Prokuraturze Wojskowej, ani zatrzymany bez zgody Naczelnego Prokuratora Wojskowego. Nie dotyczy to zatrzymania na gorącym uczynku popełnienia przestępstwa. Do wydania zezwolenia na pociągnięcie prokuratora wojskowej jednostki organizacyjnej prokuratury do odpowiedzialności karnej wolno przedsięwziąć tylko czynności niecierpiące zwłoki, zawiadamiając o tym niezwłocznie prokuratora przeło onego. 58. Za przewinienia dyscyplinarne i wykroczenia prokuratorom wojskowych jednostek organizacyjnych prokuratury mogą być wymierzone następujące kary dyscyplinarne: 1) upomnienie, 2) nagana, 3) ostrze enie o niepełnej przydatności na zajmowanym stanowisku, 4) przeniesienie na ni sze stanowisko, 5) wydalenie ze słu by prokuratorskiej. Sad dyscyplinarny, wymierzając karę wydalenia ze słu by, mo e wystąpić z wnioskiem do Ministra Obrony Narodowej o zwolnienie ukaranego z zawodowej słu by wojskowej lub o pozbawienie go stopnia oficerskiego. W rozumieniu ustawy o słu bie wojskowej ołnierzy zawodowych zwolnienie takie równoznaczne jest ze zwolnieniem z powodu ukarania kara dyscyplinarną usunięcia z zawodowej słu by wojskowej. Zawieszenie w czynnościach słu bowych prokuratorów wojskowych pociąga za sobą skutki zawieszenia na podstawie wojskowych przepisów dyscyplinarnych. Prokurator wojskowy, w razie naruszenia przez organ wojskowy prawa, rozkazów lub zarządzeń Ministra Obrony Narodowej o charakterze ogólnym oraz stwierdzenia okoliczności wpływających ujemnie na stan dyscypliny wojskowej i porządku wojskowego, wnosi, po wyjaśnieniu sprawy, sprzeciw lub wystąpienie do właściwego organu wojskowego. O sposobie załatwienia sprzeciwu lub wystąpienia zawiadamia się niezwłocznie prokuratora wojskowego, który wniósł sprzeciw lub wystąpienie. 59. Niezale nie od prezentacji dwóch pionów organizacyjnych prokuratury trzeba wskazać jeszcze trzeci jej pion, a ściślej prokuraturę IPN. Chodzi o to, e ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. Nr 155, poz. 1016 z późn. zm.) powołała nowy organ równie w zakresie ścigania powa nych przestępstw po pełnionych w okresie od dnia 1 września 1939 do dnia 31 grudnia 1989 r. Odnotować trzeba, e Prezes IPN jest powoływany i odwoływany przez Sejm, a po-106-

nadto jest niezale ny od organów władzy państwowej. Jednak e trzeba uwzględnić, e Instytut Pamięci Narodowej wykonuje równie funkcje śledcze. Problematyka ta zostanie przedstawiona odrębnie w dalszej kolejności. 60. Odnotować warto w uzupełnieniu, e w ramach Unii Europejskiej obecnie podejmowane są działania celem, których jest wypracowanie standardów odnoszących się do organów prokuratury. W poszczególnych bowiem państwach Europy prokuratury ró nią się strukturą organizacyjną, zakresem zadań oraz usytuowaniem w systemie organów państwowych. 61. Dla koordynacji współpracy międzynarodowej organów ścigania w Unii Europejskiej powołana została organizacja o nazwie Eurojust. Celem jej jest uproszczenie i przyspieszenie procedur związanych z wzajemnym przekazywaniem informacji. Europejskie prokuratury mogą bezpośrednio uzyskiwać informacje od tego organu.

3. INSTYTUT PAMIĘCI NARODOWEJ
1. Instytut Pamięci Narodowej jest organem ścigania karnego w specjalnym rozumieniu i zakresie. Przedmiotem jego zainteresowania są określone czyny popełnione w określonym czasie i w określonych uwarunkowaniach. 2. Problematyka odpowiedzialności za zbrodnie nazistowskie pojawiła się ju w latach 40-tych. Na mocy przepisów dekretu z dnia 10 listopada 1945 r. o Głównej Komisji i Okręgowych Komisjach Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce (Dz. U. Nr 51, poz. 293) przy Ministerstwie Sprawiedliwości utworzona została Główna Komisja Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce oraz Komisje Okręgowe. Zadaniem tego organu było badanie i zbieranie materiałów dotyczących zbrodni niemieckich, popełnionych w latach 1939-1945 w Polsce lub poza jej granicami w stosunku do obywateli polskich lub osób narodowości polskiej oraz w stosunku do cudzoziemców, którzy w tym czasie przebywali w Polsce, jak równie współpraca z Instytutem Pamięci Narodowej przy Prezydium Rady Ministrów, Przewodniczącym Głównej Komisji był Minister Sprawiedliwości, który powoływał członków Głównej Komisji oraz przewodniczących Okręgowych Komisji. Członków Okręgowej Komisji powoływał jej przewodniczący Minister Bezpieczeństwa Publicznego mógł delegować do Głównej Komisji i do Okręgowych Komisji przedstawicieli władz bezpieczeństwa celem współdziałania.
-107-

ROZDZIAŁ V. PROKURATURA I INNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEG

3. INSTYTUT PAMIĘCI NARODOWEJ

3. Główna Komisja i Okręgowe Komisje oraz delegowane przez nie organy miały prawo prowadzenia dochodzeń, a przy wykonywaniu czynności z tym związanych korzystały z uprawnień władz sądowych. Czynności podjęte przez członków Głównej Komisji i Okręgowych Komisji, posiadających kwalifikacje sędziowskie lub prokuratorskie, miały moc czynności sądowych, a protokóły moc protokółów sądowych. 4. Problematykę tę w dalszej kolejności rozwoju regulowała ustawa z dnia 6 kwietnia 1984 r. o Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - Instytucie Pamięci Narodowej (Dz. U. Nr 21, poz. 98 z póź. zm.). Na mocy art. 1. ust l. powołanej ustawy Główną Komisję Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce utworzoną na podstawie dekretu z dnia 10 listopada 1945 r. (Dz. U. Nr 51, poz. 293), przekształcono w Główną Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce - Instytut Pamięci Narodowej. Z kolei na podstawie art. 1 ustawy z dnia 13 czerwca 1991 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 19) nowelizującej ustawę z 1984 r. Główną Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce - Instytut Pamięci Narodowej przekształcono w Główną Komisję Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - Instytut Pamięci Narodowej, Komisja podlegała Ministrowi Sprawiedliwości, który był jej przewodniczącym. Do zadań tego organu nale ała działalność śledcza, archiwalna i naukowobadawczą w zakresie popełnionych na osobach narodowości polskiej lub obywatelach polskich innych narodowości: zbrodni hitlerowskich, zbrodni stalinowskich, innych przestępstw stanowiących zbrodnie wojenne lub zbrodnie przeciwko ludzkości. 5. Śledztwa tej Głównej Komisji były prowadzone przez sędziów i prokura torów delegowanych do Komisji. Je eli istniały do tego podstawy sprawa przekazywana była do dalszego prowadzenia właściwemu prokuratorowi. Komisja posiadała osobowość prawną, a jej siedzibą była Warszawa. Komisja składa się z członków, których powoływał i odwoływał Przewodniczący Komisji spośród przedstawicieli nauki i muzeów martyrologii, wymiaru sprawiedliwości, prokuratury, organów i jednostek podległych Ministrowi Spraw Wewnętrznych, organów administracji rządowej i samorządu terytorialnego, organizacji politycznych i społecznych (zwłaszcza organizacji kombatanckich oraz organizacji zrzeszających osoby represjonowane). Organem wykonawczym Komisji był dyrektor powołany przez Ministra Sprawiedliwości. Zadania Komisji realizowały: Biuro Śledcze, Archiwum Komisji, Zakład Naukowo-Badawczy, komisje okręgowe. Przy Komisji działała Rada Naukowa jako organ opiniodawczo-doradczy. -108-

6. Aktem prawnym obecnie regulującym ustrój IPN jest ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. Nr. 155, poz. 1016 z póź. zm.). 7. Instytut Pamięci Narodowej - Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu utworzony został w celu realizacji zadań ustawowych tj.: ewidencjonowania, gromadzenia, udostępniania, zarządzania i korzystania z dokumentów organów bezpieczeństwa państwa, wytworzonych oraz gromadzonych od dnia 22 lipca 1944 r. do dnia 31 grudnia 1989 r., a takie organów bezpieczeństwa Trzeciej Rzeszy Niemieckiej i ZSRR, dotyczących: a) popełnionych na osobach narodowości polskiej lub obywatelach polskich innych narodowości w okresie od dnia I września 1939 r. do dnia 31 grudnia 1989 r.: zbrodni nazistowskich i komunistycznych, innych przestępstw stanowiących zbrodnie przeciwko pokojowi, ludzkości lub zbrodnie wojenne oraz innych represji z motywów politycznych, jakich dopuścili się funkcjonariusze polskich organów ścigania lub wymiaru sprawiedliwości albo osoby działające na ich zlecenie, a ujawnionych w treści orzeczeń zapadłych ha podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za niewa ne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, czy działalności organów bezpieczeństwa państwa, b)tryb postępowania w zakresie ścigania powy szych przestępstw c)ochronę danych osobowych osób pokrzywdzonych, prowadzenie działań w zakresie edukacji publicznej. W miejscowościach będących siedzibami sądów apelacyjnych funkcjonują oddziały IPN, w innych miastach zaś mogą działać delegatury IPN. Oddziałem Instytutu Pamięci kieruje dyrektor oddziału, a delegaturą Instytutu Pamięci -naczelnik delegatury. Dyrektora oddziału oraz naczelnika delegatury powołuje i odwołuje Prezes Instytutu Pamięci. 8. Instytutem Pamięci Narodowej kieruje Prezes IPN, który w sprawowaniu swego urzędu jest niezale ny od organów władzy państwowej. Prezesa IPN powołuje i odwołuje Sejm Rzeczypospolitej Polskiej większością 3/5 głosów za zgodą Senatu, na wniosek Kolegium Instytutu Pamięci, które zgłasza kandydata spoza swego grona. Kadencja Prezesa IPN trwa 5 lat,. Po upływie kadencji pełni on obowiązki do czasu objęcia stanowiska przez nowego Prezesa. Ta sama osoba nie mo e być Prezesem IPN więcej ni przez dwie kolejne kadencje. Na wskazane stanowisko mo e być powołany obywatel polski wyró niający się wysokimi walorami moralnymi oraz wiedzą przydatną w pracach Instytutu Pamięci Narodowej. Nie mo e być to natomiast osoba, która pełniła słu bę, pracowała lub była współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa,, ani te sędzia, który orzekając uchybił godności urzędu, sprzeniewierzając się niezawisłości sędziowskiej, jak równie osoba, co do której w archiwach podlega-109-

OZDZIAŁY. PROKURATURA I INNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEGO

5. Odpowiedzialność dyscyplinarni sędziów sądów wojskowych

jących przekazaniu do IPN lub w innych archiwach państwowych znajduje się informacja o tym, e istnieją wobec niej przesłanki świadczące o współpracy. Ponadto stanowiska Prezesa IPN nie mo e zająć równie osoba, której działalność związana z dostępem do tajemnicy państwowej lub objęta tajemnicą państwowa uniemo liwia szczegółowe przedstawienie informacji o przebiegu swojej słu by, pracy lub współpracy. Prezes Instytutu Pamięci Narodowej nie mo e nale eć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej nie dającej się pogodzić z godnością jego urzędu, nie mo e tak e wykonywać innych zajęć zawodowych, z wyjątkiem zajmowania stanowiska profesora szkoły wy szej. Stanowiska tego nie mo na łączyć z mandatem posła albo senatora. 9. Kolegium Instytutu Pamięci Narodowej wnioskuje o odwołanie Prezesa IPN większością głosów, jeśli: zrzekł się stanowiska, z powodu choroby, ułomności lub upadku sił stał się trwale niezdolny do pełnienia obowiązków, został skazany prawomocnym wyrokiem sądu za przestępstwo umyślne ścigane z urzędu, nie wypełnia swoich obowiązków lub działa na szkodę IPN. 10. Prezes IPN nie mo e być, bez uprzedniej zgody Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej, pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności. Nie mo e być on zatrzymany lub aresztowany, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa i je eli jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu niezwłocznie powiadamia się Marszałka Sejmu, który mo e nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego. 11. W Instytucie Pamięci Narodowej działa Kolegium IPN. Członkiem Kolegium mo e być obywatel polski wyró niający się wysokimi walorami moralnymi oraz wiedzą przydatną w pracach IPN. Do kandydatów na to stanowisko odnoszą się tak e m.in. wymogi: wykazania niewspółpracowania z organami bezpieczeństwa państwa, apolityczności, Kolegium wybierane jest na kadencję trwającą 7 lat. Kadencja rozpoczyna się z dniem zebrania się Kolegium na pierwsze posiedzenie. W skład Kolegium Instytutu Pamięci wchodzi 11 członków: 7 członków wybieranych przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej bezwzględną większością głosów, 2 członków wybieranych przez Senat Rzeczypospolitej Polskiej bezwzględną większością głosów, 2 kandydatów zgłasza Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Członkostwo w Kolegium Instytutu Pamięci ustaje wskutek: śmierci, rezygnacji, skazania prawomocnym wyrokiem za przestępstwo, odwołania przez Sejm bezwzględną większością głosów, na wniosek Kolegium podjęty większością 2/ 3 głosów ustawowego składu Kolegium, z powodu długotrwałej choroby lub upadku sił powodujących trwałą niezdolność do pełnienia obowiązków albo z powodu niewypełniania obowiązków nało onych przez ustawę.
- 110-

Kolegium Instytutu Pamięci wybiera ze swego składu przewodniczącego Kolegium oraz nie więcej ni 3 jego zastępców na kadencję trwającą 1 rok. Po ustaniu członkostwa przed upływem kadencji Sejm dokonuje wyboru nowego członka na okres do zakończenia kadencji Kolegium Instytutu Pamięci. 12. Prezes Instytutu Pamięci wykonuje swoje funkcje przy pomocy jednostek organizacyjnych IPN: Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów, Biura Edukacji Publicznej, Biura Lustracyjnego (powołanego w miejsce Rzecznika Interesu Publicznego). W oddziałach tworzone są natomiast: oddziałowe komisje ścigania zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, oddziałowe biura udostępniania i archiwizacji dokumentów, oddziałowe biura edukacji publicznej, oddziałowe biura lustracyjne, w delegaturach zaś wydziały udostępniania i archiwizacji dokumentów, referaty edukacji publicznej i edukacji śledczej. 13. Prokuratorów Głównej Komisji oraz oddziałowych komisji powołuje i odwołuje Prokurator Generalny na wniosek Prezesa Instytutu Pamięci. Główną Komisją kieruje Dyrektor Głównej Komisji. Dyrektora Głównej Komisji powołuje, spośród prokuratorów Głównej Komisji, i odwołuje Prezes Rady Ministrów na wniosek Prokuratora Generalnego zgłoszony w porozumieniu z Prezesem Instytutu Pamięci. Dyrektor Głównej Komisji jest jednym z zastępców Prokuratora Generalnego. Oddziałową komisją kieruje naczelnik oddziałowej komisji. Naczelnika oddziałowej komisji powołuje, spośród prokuratorów, i odwołuje Prokurator Generalny na wniosek Prezesa Instytutu Pamięci. 14. Dyrektor Głównej Komisji jest prokuratorem przeło onym prokuratorów tej Komisji oraz komisji oddziałowych. 15. Polecenia Prokuratora Generalnego inne ni określone w art. 8 ust. 5 ustawy o prokuraturze wykraczające poza zakres zadań Instytutu Pamięci, mogą być wydawane prokuratorom Instytutu Pamięci tylko za zgodą Prezesa Instytutu Pamięci. Prokuratorami nadrzędnymi w stosunku do prokuratorów oddziałowych komisji są Dyrektor Głównej Komisji oraz prokuratorzy tej Komisji. Prokurator odwołany z powodu zrzeczenia się stanowiska prokuratora Instytutu Pamięci ma prawo powrócić na stanowisko zajmowane poprzednio lub otrzymać stanowisko równorzędne poprzednio zajmowanemu, jeśli nie ma innych przeszkód prawnych. 16. Organami tego pionu prokuratorskiego są: kolegium prokuratorów oddziałowych komisji oraz zgromadzenie i kolegium prokuratorów Głównej Komisji. Ten pion posiada tak e odrębne organy dyscyplinarne; Sąd Dyscyplinarny i Odwoławcze Sąd Dyscyplinarny. Członków Sądów Dyscyplinarnych dla prokuratorów IPN wybiera, w ustalonej przez siebie liczbie, na okres 4 lat, zgroma- 111-

ROZDZIAŁ V. PROKURATURA l INNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEGO

4. ORGANY RESORTU SPRAW WEWNĘTRZNYCH

dzenie prokuratorów Głównej Komisji spośród prokuratorów Instytutu Pamięci. Sąd Dyscyplinarny oraz Odwoławczy Sąd Dyscyplinarny wybierają ze swego grona przewodniczących. Sąd Dyscyplinarny w Instytucie Pamięci orzeka w pierwszej instancji w składzie trzech członków, a w drugiej instancji - w składzie pięciu członków. W składzie orzekającym w drugiej instancji nie mo e brać odziani członek Sądu, który brał udział w wydaniu zaskar onego orzeczenia. Rzecznika dyscyplinarnego dla prokuratorów Instytutu Pamięci wyznacza Prokurator Generalny spośród prokuratorów Instytutu Pamięci, na wniosek dyrektora Głównej Komisji. 17. Funkcje śledcze Instytutu Pamięci polegają na tym, e w sprawach o zbrodnie, (objęte sferą zainteresowania IPN), mo liwe jest wszczynanie i prowadzenie postępowań, zaś uprawnionym w tym zakresie jest prokurator oddziałowej komisji. 18. Prokuratorom IPN w toku postępowania przysługują uprawnienia procesowe określone w przepisach k.p.k. Prokurator oddziałowej komisji mo e zaniechać wszczęcia postępowania, a wszczęte umorzyć w stosunku do sprawcy przestępstwa, je eli dobrowolnie ujawnił on wobec organu powołanego do ścigania przestępstw wszystkie istotne informacje dotyczące osób współdziałających przy popełnieniu przestępstwa, jak równie okoliczności jego popełnienia, je eli informacje te umo liwiają wszczęcie postępowania przeciwko określonej osobie. Odstępując od ścigania sprawcy przestępstwa, prokurator uwzględnia stopień społecznej szkodliwości popełnionego przez niego czynu i stopień jego winy oraz rodzaj i charakter przestępstwa ujawnionego, a w szczególności ustala, czy mo liwe jest ujawnienie w inny sposób sprawców współdziałających w dokonaniu tego przestępstwa, a tak e ocenia wagę, jaką ma ujawnienie przestępstwa dla realizacji zadań Instytutu Pamięci. W sądowym postępowaniu odwoławczym oraz kasacyjnym występują prokuratorzy Głównej Komisji. 19. Funkcje edukacyjne Instytutu Pamięci polegają na tym, e prowadzi on badania naukowe nad zbrodniami i innymi zdarzeniami, a tak e udostępnia zgromadzone dokumenty innym placówkom naukowym w celu prowadzenia takich badań, z zachowaniem warunków określonych w ustawie, udziela informacji na temat zgromadzonych dokumentów oraz publikuje zbiory posiadanych dokumentów, informuje społeczeństwo o strukturach i metodach działania instytucji, w ramach których zostały popełnione zbrodnie nazistowskie i komunistyczne, oraz informuje o sposobach działania organów bezpieczeństwa państwa, upowszechnia w kraju i za granicą wyniki swojej pracy oraz badań innych instytucji, organizacji i osób nad problematyką stanowiącą przedmiot jego działania, prowadzi działalność wystawienniczą, formułuje wnioski dotyczące edukacji historycznej. -112-

4. ORGANY RESORTU SPRAW WEWNĘTRZNYCH A. UWAGI WPROWADZAJĄCE
1. Organami spraw wewnętrznych państwa są: policja, Stra Graniczna oraz dwie agencje o charakterze policji politycznej, jakim są: Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencja Wywiadu. Stra Graniczna jest oddzielnie przedstawiona. 2. Odnosząc się do organów resortu spraw wewnętrznych trzeba odnotować, e chodzi o organy typu policyjnego. Wchodzi tutaj w rachubę sfera wewnętrznej działalności państwa, która obejmuje zapewnienie ładu wewnętrznego, porządku i bezpieczeństwa publicznego, a tak e ochrona konstytucyjności ustroju państwa. Grupa tych organów resortowych to zarówno policja zabezpieczająca porządek publiczny oraz ład i bezpieczeństwo, jak i słu by specjalne wykonujące zadania w zakresie ochrony bezpieczeństwa państwa. 3. Prokurator jest wprawdzie dominującym organem ścigania, ale z natury rzeczy istnieją równie szeroko rozbudowane nieprokuratorskie organy ścigania. 4. Wszystkie nieprokuratorskie organy ścigania są przyporządkowane procesowo prokuratorowi, który jest głównym organem ścigania i przez to posiada pełnię prerogatyw inwestygatorskich. Zasady organizacyjno funkcjonalne odnoszące się do prokuratury, odpowiednio mają zastosowanie do innych organów ścigania karnego. Pewne odrębności wymagające odpowiedniego ustosunkowania się, wią ą się z charakterem danego organu, czy jego usytuowaniem w systemie organów. Kodeks postępowania karnego stanowi, e Policja wykonuje polecenia prokuratora i sądu (art. 15 § 1 k.p.k.) oraz, e prerogatywy procesowe Policji odpowiednio obejmują: ABW (art. 312 k.p.k.) oraz andarmerię Wojskową (art. 663 k.p.k.). Organy ścigania nieprokuratorskie podlegają ponadto procesowemu nadzorowi prokuratora (art. 15 § I k.p.k., art. 326 § 1, § 2 i § 3 k.p.k.). 5. Nieprokuratorskimi organami ścigania karnego są: Policja i ABW oraz
113-

4. ORGANY RESORTU SPRAW WEWNĘTRZNYCH ROZDZIAŁ V. PROKURATURA I INNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEGO

Agencja Wywiadu, a tak e Stra Graniczna. W ramach resortu Obrony Narodowej powołano andarmerie. Wojskowa oraz Słu bę Wywiadu i Kontrwywiadu Wojskowego.

B. POLICJA
1. Po odzyskaniu niepodległości pierwsza ustawę o policji wydano w 1919 r. Policja państwowa miała być państwowa organizacją słu by bezpieczeństwa, powołana dla ochrony bezpieczeństwa, spokoju i porządku publicznego. Organizacja policji została dostosowana do podziału sądowego kraju. Naczelną władzę sprawował komendant główny, a na szczeblu województwa działały komendy okręgowe, a powiatu - komendy powiatowe policji, funkcjonowały tak e komisariaty i posterunki. W 1944 roku powołano Milicję Obywatelską. Dekret z dnia 27 lipca 1944 r. o ustanowieniu Milicji Obywatelskiej stanowił, e ka da rada narodowa, miejska czy gminna, powołuje MO do strze enia bezpieczeństwa i porządku publicznego na terenie swego działania, następnie zaś sprawuje nad nią nadzór pod względem gospodarczym i bud etowym. W miejsce tego dekretu PKWN przyjął w dniu 7 października 1944 r. dekret o Milicji Obywatelskiej, który stanowił, ze MO jest prawnopubliczną formacją słu by Bezpieczeństwa Publicznego, podlegającą kierownikowi Resortu Bezpieczeństwa Publicznego. Kolejna ustawa z dnia 13 listopada 1956 roku, zlikwidowała Komitet do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego przy Radzie Ministrów, a jego zadania dotyczące ustroju i interesów państwa włączono do zakresu działania ministerstwa spraw wewnętrznych. Powiązano Słu bę Bezpieczeństwa i Milicję Obywatelską. W 1975 roku zlikwidowano komendy powiatowe MO i zastąpiono je komendami rejonowymi. W lipcu 1983 roku, w związku z uchwaleniem ustawy o urzędzie Ministra Spraw Wewnętrznych i zakresie działania podległych mu organów, uprzednie wojewódzkie i rejonowe komendy MO przemianowano na wojewódzkie i rejonowe urzędy spraw wewnętrznych. Kolejnym aktem prawnym regulującym ustrój Policji była ustawa z dnia 31 lipca 1985 r. o słu bie funkcjonariuszy Słu by Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz. U. Nr 38, poz. 181 z póź. zm.). 2. Obecnie zasadniczym aktem prawnym regulującym ustrój Policji jest ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji . (tekst jednolity Dz.U. z 2002r. Nr 7, poz. 58 z póź zm.). 3. Policja to umundurowana i uzbrojona formacja słu ąca społeczeństwu i przeznaczona do ochrony bezpieczeństwa ludzi oraz do utrzymywania bezpie-

czeństwa i porządku publicznego. Do podstawowych zadań Policji zaliczono: l)ochronę ycia i zdrowia ludzi oraz mienia przed bezprawnymi zamachami naruszającymi te dobra, 2) ochronę bezpieczeństwa i porządku publicznego, w tym zapewnienie spokoju w miejscach publicznych oraz w środkach publicznego transportu i komunikacji publicznej, w ruchu drogowym i na wodach przeznaczonych do powszechnego korzystania, 3) inicjowanie i organizowanie działań mających na celu zapobieganie popełnianiu przestępstw i wykroczeń oraz zjawiskom kryminogennym i współdziałanie w tym zakresie z organami państwowymi, samorządowymi i organizacjami społecznymi, 4) wykrywanie przestępstw i wykroczeń oraz ściganie ich sprawców, 5) nadzór nad stra ami gminnymi (miejskimi) oraz nad specjalistycznymi uzbrojonymi formacjami ochronnymi w zakresie określonym w odrębnych przepisach, 6) kontrolę przestrzegania przepisów porządkowych i administracyjnych związanych z działalnością publiczną lub obowiązujących w miejscach publicznych, 7) współdziałanie z policjami innych państw oraz ich organizacjami międzynarodowymi na podstawie umów i porozumień międzynarodowych oraz odrębnych przepisów, 8) gromadzenie, przetwarzanie i przekazywanie informacji kryminalnych, 9) prowadzenie bazy danych zawierającej informacje o wynikach analizy kwasu dezoksyrybonukleinowego (DNA) 10) utworzenie, eksploatacja i utrzymanie systemu informacyjnego umo liwiającego organom administracji rządowej i organom sprawiedliwości przekazywanie oraz dostęp do danych gromadzonych w Systemie Informacyjnym Schengen (SIS), niezbędnych z punktu widzenia funkcjonowania obszaru Schengen. 4. Wyodrębniono równie policję sądową. Do zakresu zadań policji sądowej nale y przede wszystkim: ochrona bezpieczeństwa i porządku publicznego w budynkach sądów oraz prokuratur, ochrona ycia i zdrowia sędziów, prokuratorów oraz innych osób, w czasie wykonywania przez nich czynności wynikających z realizacji zadań wymiaru sprawiedliwości, wykonywanie czynności procesowych zlecanych przez sąd lub prokuratora, wykonywanie zarządzeń porządkowych sądu, wydanych w celu utrzymania powagi sądu oraz konwojowanie i doprowadzanie osób na polecenie sądów, prokuratorów i właściwych komendantów Policji. 5. Organizacja Policji przedstawia się następująco. Policja obejmuje następujące rodzaje słu b: kryminalną, prewencyjną oraz wspomagającą działalność Policji w zakresie organizacyjnym, logistycznym i technicznym. W skład Policji wchodzi równie omówiona wcześniej policja sądowa oraz Wy sza Szkoła Policji, a tak e ośrodki szkolenia i szkoły policyjne, wyodrębnione oddziały prewencji i pododdziały antyterrorystyczne, jak równie jednostki badawczorozwojowe. Komendant Główny Policji, za zgodą ministra właściwego do spraw wewnętrznych, mo e powoływać, w uzasadnionych przypadkach, równie inne rodzaje słu b, określając ich właściwość terytorialną, organizację i zakres działania. 6. Centralnym organem administracji rządowej, właściwym w sprawach ochrony bezpieczeństwa łudzi oraz utrzymania bezpieczeństwa i porządku publicznego, jest Komendant Główny Policji, podległy ministrowi właściwemu do

-114-

-115-

ROZDZIAŁ V. PROKURATURA I INNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEGO

4. ORGANY RESORTU SPRAW WEWNĘTRZNYCH

spraw wewnętrznych. Jest przeło onym wszystkich funkcjonariuszy Policji, Komendanta Głównego Policji powołuje i odwołuje Prezes Rady Ministrów na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych. 7. Terenowymi organami Policji są komendanci wojewódzcy, powiatowi oraz komendanci komisariatów. W strukturze organizacyjnej Policji wyró nić mo na zatem: Komendę Główną, Komendy wojewódzkie. Komendy powiatowe oraz komisariaty. Komendant wojewódzki Policji oraz komendant powiatowy Policji są przeło onymi policjantów na terenie swojego działania. Komendant Główny Policji, komendant wojewódzki Policji oraz komendant powiatowy Policji wykonują, swoje zadania przy pomocy podległych im komend, a komendant komisariatu Policji - przy pomocy komisariatu Komendanta Stołecznego Policji powołuje i odwołuje minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego Policji zło ony po zasięgnięciu opinii wojewody oraz opinii Prezydenta m.st. Warszawy. Komendanta powiatowego (miejskiego) Policji powołuje i odwołuje komendant wojewódzki Policji, po zasięgnięciu opinii starosty. Komendanta rejonowego Policji powołuje i odwołuje Komendant Stołeczny Policji, po zasięgnięciu opinii Prezydenta m.st. Warszawy. Komendant Stołeczny Policji, na wniosek komendanta rejonowego Policji, powołuje zastępców komendanta rejonowego Policji. Na stanowisko komendanta powiatowego (miejskiego) i komendanta rejonowego Policji oraz zastępcy komendanta powiatowego (miejskiego) i komendanta rejonowego Policji powołuje się oficerów Policji. 8. Zakres uprawnień Policji jest ustawowo określony. W granicach swych zadań Policja w celu rozpoznawania, zapobiegania i wykrywania przestępstw i wykroczeń wykonuje czynności: operacyjno-rozpoznawcze, dochodzeniowo-śledcze i administracyjno-porzadkowe. Policja wykonuje równie czynności na polecenie sądu, pro kuratora, organów administracji państwowej i samorządu terytorialnego. Policjanci w toku wykonywania czynności słu bowych maja obowiązek respektowania godności ludzkiej oraz przestrzegania i ochrony praw człowieka. Policja w celu realizacji ustawowych zadań mo e korzystać z danych o osobie, w tym równie w formie zapisu elektronicznego, uzyskanych przez inne organy, słu by i instytucje państwowe w wyniku wykonywania czynności operacyjno-rozpoznawczych oraz przetwarzać je w rozumieniu ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (Dz. U. Nr 133. poz. 883, z póź. zm.), bez wiedzy i zgody osoby, której dane te dotyczą. 9. Ustawa o Policji precyzuje zakres uprawnień przysługujących Policji w związku z wykonywaniem powierzonych jej czynności ludzkiej oraz przestrzegania i ochrony praw człowieka.
- 116-

Policjanci wykonując czynności słu bowe są uprawnieni do: 1) legitymowania osób w celu ustalenia ich to samości, 2) zatrzymywania osób w trybie i przypadkach określonych w przepisach kodeksu postępowania karnego i innych ustaw, 3) zatrzymywania osób pozbawionych wolności, które na podstawie zezwolenia właściwego organu opuściły areszt śledczy albo zakład karny i w wyznaczonym terminie nie powróciły do niego, 4) zatrzymywania osób stwarzających w sposób oczywisty bezpośrednie zagro enie dla ycia lub zdrowia ludzkiego, a tak e dla mienia, 5) przeszukiwania osób i pomieszczeń w trybie i przypadkach określonych w przepisach Kodeksu postępowania karnego i innych ustaw, 6) dokonywania kontroli osobistej, a tak e przeglądania zawartości baga y i sprawdzania ładunku w portach i na dworcach oraz w środkach transportu lądowego, powietrznego i wodnego, w razie istnienia uzasadnionego podejrzenia popełnienia czynu zabronionego pod groźbą kary, 7) obserwowania i rejestrowania przy u yciu środków technicznych obrazu zdarzeń w miejscach publicznych, a w przypadku czynności operacyjno-rozpoznawczych i administra-cyjno-porządkowych podejmowanych na podstawie ustawy tak e i dźwięku towarzyszącego tym zdarzeniom, 8) ądania niezbędnej pomocy od instytucji państwowych, organów administracji rządowej i samorządu terytorialnego oraz jednostek gospodarczych prowadzących działalność w zakresie u yteczności publicznej; wymienione instytucje, organy i jednostki obowiązane są, w zakresie swojego działania, do udzielenia tej pomocy, w zakresie obowiązujących przepisów prawa, 9) zwracania się o niezbędną pomoc do innych jednostek gospodarczych i organizacji społecznych, jak równie zwracania się w nagłych wypadkach do ka dej osoby o udzielenie doraźnej pomocy, w ramach obowiązujących przepisów prawa, 10) dokonywania kontroli rodzaju u ywanego paliwa przez pobranie próbek paliwa ze zbiornika pojazdu mechanicznego. 10. W razie niepodporządkowania się poleceniom organów Policji lub jej funkcjonariuszy, policjanci mogą stosować następujące środki przymusu bezpośredniego: 1) fizyczne, techniczne i chemiczne środki słu ące do obezwładniania bądź konwojowania osób oraz do zatrzymywania pojazdów, 2) pałki słu bo we, 3) wodne środki obezwładniające, 4) psy i konie słu bowe, 5) pociski niepenetracyjne, miotane z broni palnej. Policjanci mogą stosować jedynie środki przymusu bezpośredniego odpowiadające potrzebom wynikającym z istniejącej sytuacji i niezbędne do osiągnięcia podporządkowania się wydanym poleceniom. 11. Je eli środki przymusu bezpośredniego, okazały się niewystarczające lub ich u ycie, ze względu na okoliczności danego zdarzenia, nie jest mo liwe, policjant ma prawo u ycia broni palnej wyłącznie: 1) w celu odparcia bezpośredniego i bezprawnego zamachu na ycie, zdrowie lub wolność policjanta lub
- 117-

ROZDZIAŁ V. PROKURATURA I INNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEGO

ORGANY RESORTU SPRAW WEWNĘTRZNYCH

innej osoby oraz w celu przeciwdziałania czynnościom zmierzającym bezpośrednio do takiego zamachu, 2) przeciwko osobie niepodporzadkowujacej się wezwaniu do natychmiastowego porzucenia broni lub innego niebezpiecznego narzędzia, którego u ycie zagrozić mo e yciu, zdrowiu lub wolności policjanta albo innej osoby, 3) przeciwko osobie, która usiłuje bezprawnie, przemocą odebrać broń palna policjantowi lub innej osobie uprawnionej do posiadania broni palnej, 4) w celu odparcia niebezpiecznego bezpośredniego, gwałtownego zamachu na obiekty i urządzenia wa ne dla bezpieczeństwa lub obronności państwa, na siedziby naczelnych organów władzy, naczelnych i centralnych organów administracji państwowej albo wymiaru sprawiedliwości, na obiekty gospodarki lub kultury narodowej oraz na przedstawicielstwa dyplomatyczne i urzędy konsularne państw obcych albo organizacji międzynarodowych, a tak e na obiekty dozorowane przez uzbrojona formację ochronna, 5) w celu odparcia zamachu na mienie, stwarzającego jednocześnie bezpośrednie zagro enie dla ycia, zdrowia lub wolności człowieka, 6) w bezpośrednim pościgu za osoba, wobec której u ycie broni było dopuszczalne w przypadkach określonych powy ej, albo za osobą, wobec której istnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia zabójstwa, zamachu terrorystycznego, uprowadzenia osoby w celu wymuszenia okupu lub określonego zachowania, rozboju, kradzie y rozbójniczej, wymuszenia rozbójniczego, umyślnego cię kiego uszkodzenia ciała, zgwałcenia, podpalenia lub umyślnego sprowadzenia w inny sposób niebezpieczeństwa powszechnego dla ycia albo zdrowia, 7) w celu ujęcia takiej osoby, jeśli schroniła się ona w miejscu trudno dostępnym, a z okoliczności towarzyszących wynika, e mo e u yć broni palnej lub innego niebezpiecznego narzędzia, którego u ycie zagrozić mo e yciu lub zdrowiu, 8) w celu odparcia gwałtownego, bezpośredniego i bezprawnego zamachu na konwój ochraniający osoby, dokumenty zawierające wiadomości stanowiące tajemnicę państwową, pieniądze albo inne przedmioty wartościowe, 9) w celu ujęcia lub udaremnienia ucieczki osoby zatrzymanej, tymczasowo aresztowanej lub odbywającej karę pozbawienia wolności, jeśli: a) ucieczka osoby pozbawionej wolności stwarza zagro enie dla ycia albo zdrowia ludzkiego, b) istnieje uzasadnione podejrzenie, e osoba pozbawiona wolności mo e u yć broni palnej, materiałów wybuchowych lub niebezpiecznego narzędzia, c) pozbawienie wolności nastąpiło w związku z uzasadnionym podejrzeniem lub stwierdzeniem popełnienia przestępstw powołanych w pkt.6. 12. W działaniach oddziałów i pododdziałów zwartych Policji u ycie broni palnej mo e nastąpić tylko na rozkaz ich dowódcy. U ycie broni palnej powinno następować w sposób wyrządzający mo liwie najmniejszą szkodę osobie, przeciwko której u yto broni palnej. Nastąpić ono mo e w razie zagro enia bezpieczeństwa publicznego lub niebezpiecznego zakłócenia porządku publicznego, zwłaszcza poprzez sprowadzenie: 1) niebezpieczeństwa powszechnego dla ycia,
-118 -

zdrowia lub wolności obywateli, 2) bezpośredniego zagro enia dla mienia w znacznych rozmiarach, 3) bezpośredniego zagro enia obiektów lub urządzeń wa nych dla bezpieczeństwa lub obronności państwa, siedzib naczelnych organów władzy, naczelnych i centralnych organów administracji państwowej albo wymiaru sprawiedliwości, obiektów gospodarki lub kultury narodowej oraz przedstawicielstwa dyplomatycznego i urzędów konsularnych państw obcych albo organizacji międzynarodowych, a tak e obiektów dozorowanych przez uzbrojoną formację ochronną. 13. W razie klęski ywiołowej lub nadzwyczajnego zagro enia środowiska, gdy siły Policji są niewystarczające do wykonania ich zadań w zakresie ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego, Prezes Rady Ministrów, na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych uzgodniony z Ministrem Obrony Narodowej, mo e zarządzić u ycie ołnierzy andarmerii Wojskowej do udzielania pomocy Policji. 14. Policja jest organem ścigania prowadzącym postępowanie przygotowawcze. Ustawa procesowa czasami personalizuje Policję i u ywa zwrotu „prowadzący postępowanie przygotowawcze" (art. 47, 48, 156 § 5 k.p.k.). Policja prowadzi postępowanie przygotowawcze w zakresie przewidzianym w ustawie (art. 298 § 1 k.p.k.). Policja prowadzi dochodzenie, chyba, e prowadzi je prokurator. Prokurator mo e powierzyć Policji przeprowadzenie śledztwa lub prowadzonego przez siebie dochodzenia w całości albo w określonym zakresie oraz dokonanie niektórych czynności śledztwa lub dochodzenia. Policja mo e tak e prowadzić dochodzenie w niezbędnym zakresie w razie obawy utraty lub zniekształcenia dowodów przestępstwa, a w ramach tego postępowania mo e przesłuchać osobę podejrzaną przed wydaniem postanowienia o przestawieniu zarzutów (art. 308 k.p.k.). Policja w celu rozpoznawania, zapobiegania i wykrywania przestępstw i wykroczeń wykonuje czynności: operacyjno - rozpoznawcze, dochodzeniowo - śledcze i administracyjno - porządkowe. Policja wykonuje równie czynności na polecenie sądu, prokuratora, organów administracji państwowej i samorządu terytorialnego w zakresie, w jakim obowiązek ten został określony w odrębnych ustawach. 16. Sąd na wniosek prokuratora mo e zarządzić kontrole operacyjną przy wykonywaniu czynności operacyjno-rozpoznawczych, podejmowanych przez Policję w celu zapobie enia, wykrycia, ustalenia sprawców, a tak e uzyskania i utrwalenia dowodów ściganych z oskar enia publicznego, umyślnych przestępstw: 1) przeciwko yciu, określonych w art. 148-150 kodeksu karnego tj. zabójstwa, dzieciobójstwa, eutanazji, 2) określonych w art. 134, art. 135 § 1, art. 136 § 1, art. 156 § 1 i 3, art. 163 § 1 i 3, art. 164 § i art. 165 § 1 i 3, art. 166, 167, 173
-119-

ROZDZIAŁ V. PROKURATURA I INNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEGO

4. ORGANY RESORTU SPRAW WEWNĘTRZNYCH

§ 1 i 3, art. 189, 204 § 4, art. 223,228, 229, 232, 245, 246, 252 § 1-3, art. 253, 258, 269. 280-282, 285 § 1, art. 286, 296, 299 § 1-6 oraz w art. 310 § 1, 2 i 4 kodeksu karnego, 3) przeciwko obrotowi gospodarczemu, określonych w art. 297-306 kodeksu karnego, powodujących szkodę majątkową lub skierowanych przeciwko mieniu, je eli wysokość szkody lub wartość mienia przekracza pięćdziesięciokrotna wysokość najni szego wynagrodzenia za pracę określonego na podstawie odrębnych przepisów, 4) skarbowych, je eli wartość przedmiotu czynu lub uszczuplenie nale ności publicznoprawnej przekraczają pięćdziesięciokrotną wysokość najni szego wynagrodzenia za pracę określonego na podstawie odrębnych przepisów, 5) nielegalnego wytwarzania, posiadania lub obrotu bronią, amunicją, materiałami wybuchowymi, środkami odurzającymi lub substancjami psychotropowymi albo ich prekursorami oraz materiałami jądrowymi i promieniotwórczymi, 6) określonych w art. 8 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. przepisy wprowadzające kodeks karny, 7) określonych w art. 20 ustawy z dnia 26 października 1995 r. o pobieraniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów, 8) ściganych na mocy umów i porozumień międzynarodowych, gdy inne środki okazały się bezskuteczne albo zachodzi wysokie prawdopodobieństwo, e będą nieskuteczne lub nieprzydatne. Sąd okręgowy, w tych przypadkach na pisemny wniosek Komendanta Głównego Policji, zło ony po uzyskaniu pisemnej zgody Prokuratora Generalnego albo na pisemny wniosek komendanta wojewódzkiego Policji, zło ony po uzyskaniu pisemnej zgody właściwego miejscowo prokuratora okręgowego, mo e, (w drodze postanowienia), zarządzić kontrolę operacyjna. Postanowienie takie wydaje sąd okręgowy właściwy miejscowo ze względu na siedzibę składającego wniosek organu Policji. 17. W przypadkach niecierpiących zwłoki, je eli mogłoby to spowodować utratę informacji lub zatarcie albo zniszczenie dowodów przestępstwa, Komendant Główny Policji lub komendant wojewódzki Policji mo e zarządzić, po uzyskaniu pisemnej zgody właściwego prokuratora, kontrolę operacyjna, zwracając się jednocześnie do właściwego miejscowo sądu okręgowego z wnioskiem o wydanie postanowienia w tej sprawie. W razie nieudzielenia przez s^d zgody w terminie 5 dni od dnia zarządzenia kontroli operacyjnej, organ zarządzający wstrzymuje kontrolę operacyjną oraz dokonuje protokolarnego, komisyjnego zniszczenia materiałów zgromadzonych podczas jej stosowania. 18. Sąd okręgowy mo e zezwolić, na pisemny wniosek Komendanta Głównego Policji lub komendanta wojewódzkiego Policji, zło ony po uzyskaniu pisemnej zgody właściwego prokuratora, na odstąpienie od zniszczenia materiałów, je eli stanowią one dowód lub wskazują na zamiar popełnienia przestępstwa, dla wykrycia którego na podstawie przepisów ustawowych mo e być prowadzona kontrola operacyjna lub czynności operacyjno-rozpoznawcze.

19. Kontrola operacyjna prowadzona jest niejawnie i polega na: 1) kontrolowaniu treści korespondencji, 2) kontrolowaniu zawartości przesyłek, 3) stosowaniu środków technicznych umo liwiających uzyskiwanie w sposób niejawny informacji i dowodów oraz ich utrwalanie, a w szczególności treści rozmów telefonicznych i innych informacji przekazywanych za pomocą sieci telekomunikacyjnych. 20. Kontrolę operacyjną zarządza się na okres nie dłu szy ni 3 miesiące. Sąd okręgowy mo e, na pisemny wniosek Komendanta Głównego Policji lub komendanta wojewódzkiego Policji, zło ony po uzyskaniu pisemnej zgody właściwego prokuratora, na okres nie dłu szy ni kolejne 3 miesiące, wydać postanowienie o jednorazowym przedłu eniu kontroli operacyjnej, je eli nie ustały przyczyny zarządzenia tej kontroli. W uzasadnionych przypadkach, gdy podczas stosowania kontroli operacyjnej pojawią się nowe okoliczności istotne dla zapobie enia lub wykrycia przestępstwa albo ustalenia sprawców i uzyskania dowodów przestępstwa, sąd okręgowy, na pisemny wniosek Komendanta Głównego Policji, zło ony po uzyskaniu pisemnej zgody Prokuratora Generalnego, mo e wydać postanowienie o kontroli operacyjnej przez czas oznaczony równie po upływie wskazanych powy ej okresów. 21. Organ Policji, informuje właściwego prokuratora o wynikach kontroli operacyjnej po jej zakończeniu, a na jego ądanie równie o przebiegu tej kontroli. Osobie, wobec której kontrola operacyjna była stosowana, nie udostępnia się materiałów zgromadzonych podczas trwania tej kontroli. Zgromadzone podczas stosowania kontroli operacyjnej materiały niezawierające dowodów pozwalających na wszczęcie postępowania karnego przechowuje się po zakończeniu kontroli przez okres 2 miesięcy, a następnie dokonuje się ich protokolarnego, komisyjnego zniszczenia. Zniszczenie materiałów zarządza organ Policji, który wnioskował o zarządzenie kontroli operacyjnej. 22. Słu bę w Policji mo e pełnić obywatel polski o nieposzlakowanej opinii, niekarany, korzystający z pełni praw publicznych, posiadający, co najmniej średnie wykształcenie oraz zdolność fizyczną i psychiczną do słu by w formacjach uzbrojonych, podległych szczególnej dyscyplinie słu bowej, której gotów jest się podporządkować. 23. Zwrócenia uwagi wymaga okoliczność, e aktualna ustawa o policji daje mo liwość wysyłania kontyngentów policyjnych dla realizacji zadań poza granicami kraju. Delegacja do pełnienia słu by poza granicami państwa dotyczyć mo e współdziałania z policjami innych państw oraz ich organizacjami międzynarodowymi na podstawie umów i porozumień międzynarodowych oraz odrębnych przepisów oraz zadania wynikające z umów i porozumień międzyna-121 -

-120-

ROZDZIAŁ V. PROKURATURA I INNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEGO

4. ORGANY RESORTU SPRAW WEWNĘTRZNYCH

rodowych w ramach np. misji pokojowej, akcji zapobiegania aktom terroryzmu lub ich skutkom, akcji ratowniczej i poszukiwawczej lub humanitarnej, 24. Wa na kwestia jest tak e współpraca z policja europejska (Europolem) w zakresie ścigania międzynarodowych przestępców. Europol powstał na mocy Traktatu z Maastricht. Jest to organ powołany do zwalczania i zapobiegania przestępczości międzynarodowej zwłaszcza przestępczości zorganizowanej (m.in. przemytu narkotyków, handlu ludźmi, terroryzmu).

B. AGENCJA BEZPIECZEŃSTWA WEWNĘTRZNEGO I AGENCJA WYWIADU
1. Resort spraw wewnętrznych wspierają dwie słu by specjalne o charakterze policji politycznej. Zmiany systemu słu b specjalnych w Polsce miały miejsce kilkakrotnie. Najpierw Urząd Bezpieczeństwa zastąpiła Słu ba Bezpieczeństwa, zaś w roku 1990 wraz z przebudowa systemu państwa powstał w miejsce Słu by Bezpieczeństwa - Urząd Ochrony Państwa. Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Urzędzie Ochrony Państwa (Dz. U. z 1999 r. Nr 51, poz. 526, z póź. zm.) stanowiąca podstawę prawna działania tego organu utraciła moc z chwila wejścia w ycie ustawy o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu. 2. Dnia 29 czerwca 2002 r. rozpoczęły działalność dwie słu by specjalne, a ściślej dwie agencje: Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego (właściwa w sprawach ochrony bezpieczeństwa wewnętrznego państwa i jego porządku konstytucyjnego) oraz Agencję Wywiadu (właściwa w sprawach ochrony bezpieczeństwa zewnętrznego państwa). Podstawa ich działania jest ustawa z dnia 24 maja 2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu (Dz. U. Nr 74, poz. 676 z póź. zra.). Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego, jest organem właściwym w sprawach ochrony bezpieczeństwa wewnętrznego państwa i jego porządku konstytucyjnego. Agencję Wywiadu, to organ właściwy w sprawach ochrony bezpieczeństwa zewnętrznego państwa. Szef Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Szef Agencji Wywiadu są centralnymi organami administracji rządowej, działającymi odpowiednio przy pomocy ABW i AW, będącymi urzędami administracji rządowej, podlegają bezpośrednio Prezesowi Rady Ministrów. Działalność Szefa ABW, Szefa AW podlega kontroli Sejmu.
-122-

3. Do ustawowych zadań Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego nale y następujący katalog kompetencji: 1) rozpoznawanie, zapobieganie i zwalczanie zagro eń godzących w bezpieczeństwo wewnętrzne państwa oraz jego porządek konstytucyjny, a w szczególności w suwerenność i międzynarodowa pozycję, niepodległość i nienaruszalność jego terytorium, a tak e obronność państwa, 2) rozpoznawanie, zapobieganie i wykrywanie przestępstw: a) szpiegostwa, terroryzmu, naruszenia tajemnicy państwowej i innych przestępstw godzących w bezpieczeństwo państwa, b) godzących w podstawy ekonomiczne państwa, c) korupcji osób pełniących funkcje publiczne, o których mowa w art. 1 i 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne, jeśli mo e to godzić w bezpieczeństwo państwa, d) w zakresie produkcji i obrotu towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa, e) n i e l e g a l n e g o wytwarzania, posiadania i obrotu bronią, amunicją i materiałami wybuchowymi, bronią masowej zagłady oraz środkami odurzającymi i substancjami psychotropowymi, w obrocie międzynarodowym oraz ściganie ich sprawców, 3) realizowanie, w granicach swojej właściwości, zadań słu by ochrony państwa oraz wykonywanie funkcji krajowej władzy bezpieczeństwa w zakresie ochrony informacji niejawnych w stosunkach międzynarodowych, 4) uzyskiwanie, analizowanie, przetwarzanie i przekazywanie właściwym organom informacji mogących mieć istotne znaczenie dla ochrony bezpieczeństwa wewnętrznego państwa i jego porządku konstytucyjnego, 5) podejmowanie innych działań określonych w odrębnych ustawach i umowach międzynarodowych. Działalność ABW poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej mo e być prowadzona w związku z jej działalnością na terytorium państwa wyłącznie w zakresie realizacji wskazanych powy ej zadań 4. Do ustawowych zadań Agencji Wywiadu nale y następujący katalog kompetencji: 1) uzyskiwanie, analizowanie, przetwarzanie i przekazywanie właściwym organom informacji mogących mieć istotne znaczenie dla bezpieczeństwa i międzynarodowej pozycji Rzeczypospolitej Polskiej oraz jej potencjału ekonomicznego i obronnego, 2) rozpoznawanie i przeciwdziałanie zagro eniom zewnętrznym godzącym w bezpieczeństwo, obronność, niepodległość i nienaruszalność terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, 3) ochrona zagranicznych przedstawicielstw Rzeczypospolitej Polskiej i ich pracowników przed działaniami obcych słu b specjalnych i innymi działaniami mogącymi przynieść szkodę interesom Rzeczypospolitej Polskiej, 4) zapewnienie ochrony kryptograficznej łączności z polskimi placówkami dyplomatycznymi i konsularnymi oraz poczty kurierskiej, 5) rozpoznawanie międzynarodowego terroryzmu, ekstremizmu oraz międzynarodowych grup przestępczości zorganizowanej, 6) rozpoznawanie międzynarodowego obrotu bronią, amunicją i materiałami wybuchowymi, środkami
- 123-

ROZDZIAŁ V, PROKURATURA I INNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEGO

/. ORGANY RESORTU SPRAW WEWNĘTRZNYCH

odurzającymi i substancjami psychotropowymi oraz towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa, a tak e rozpoznawanie międzynarodowego obrotu bronią masowej zagłady i zagro eń związanych z rozprzestrzenianiem tej broni oraz środków jej przenoszenia, 7) rozpoznawanie i analizowanie zagro eń występujących w rejonach napięć, konfliktów i kryzysów międzynarodowych, mających wpływ na bezpieczeństwo państwa, oraz podejmowanie działań mających na celu eliminowanie tych zagro eń, 8) prowadzenie wywiadu elektronicznego, 9) podejmowanie innych działań określonych w odrębnych ustawach i umowach międzynarodowych. Zadania, te są realizowane poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Natomiast działalność AW na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mo e być prowadzona wyłącznie w związku z jej działalnością poza granicami państwa. 5. Wyodrębniono ustawowo organ o nazwie Kolegium do Spraw Słu b Specjalnych. Ustawa stanowi, e przy Radzie Ministrów działa Kolegium do Spraw Słu b Specjalnych, jako organ opiniodawczo-doradczy w sprawach programowania, nadzorowania i koordynowania działalności ABW, SKW, SWW i CB oraz podejmowanych dla ochrony bezpieczeństwa państwa działań Policji, Stra y Granicznej, andarmerii Wojskowej, Słu by Więziennej, Biura Ochrony Rządu, Inspekcji Celnej, organów celnych, urzędów skarbowych, izb skarbowych, organów kontroli skarbowej, organów informacji finansowej oraz słu b rozpoznania Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej. Szefów ABW i AW, powołuje i odwołuje Prezes Rady Ministrów, po zasięgnięciu opinii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Kolegium oraz Sejmowej Komisji do Spraw Słu b Specjalnych. 6. Szefem ABW i Szefem AW mo e zostać osoba, która: 1) posiada wyłącznie obywatelstwo polskie, 2) korzysta z pełni praw publicznych, 3) wykazuje nieskazitelną postawę moralną, obywatelską i patriotyczną, 4) daje rękojmię nale ytego wykonywania zadań, 5) spełnia wymagania określone w przepisach o ochronie informacji niejawnych w zakresie dostępu do informacji stanowiących tajemnicę państwową, oznaczonych klauzulą „ściśle tajne", 6) nie pełniła słu by zawodowej, nie pracowała i nie była współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa, ani te nie była sędzią, który orzekając uchybił godności urzędu, sprzeniewierzając się niezawisłości sędziowskiej. 7. Odwołanie Szefa Agencji z zajmowanego stanowiska mo e nastąpić w przypadku: 1) rezygnacji z zajmowanego stanowiska, 2) zrzeczenia się obywatelstwa polskiego lub nabycia obywatelstwa innego państwa, 3) skazania prawomocnym wyrokiem sądu za popełnione przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, 4) utraty predyspozycji niezbędnych do zajmowania stanowiska, 5) niewykonywania obowiązków z powodu choroby trwającej nieprzerwanie ponad 3 miesiące. Szefowie Agencji, ka dy w zakresie swojej właściwości, mogą tworzyć zespoły o charakterze stałym lub doraźnym, określając ich nazwę, skład osobowy oraz szczegółowy zakres i tryb działania.

9. Kompetencje rzeczowe Agencji są ustawowo określone w granicach za dań, funkcjonariusze ABW wykonują: 1) czynności operacyjno-rozpoznawcze i dochodzeniowo-śledcze w celu rozpoznawania, zapobiegania i wykrywania przestępstw oraz ścigania ich sprawców, 2) czynności operacyjno-rozpoznawcze i analityczno-informacyjne w celu uzyskiwania i przetwarzania informacji istotnych dla ochrony bezpieczeństwa państwa i jego porządku konstytucyjnego. 3) czynności na polecenie sądu lub prokuratora. Funkcjonariusze ABW wykonują czynności tylko w zakresie właściwości tej Agencji i w tym zakresie przysługują im uprawnienia procesowe policjantów, wynikające z przepisów kodeksu postępowania karnego. 10. Podczas wykonywania tych czynności, funkcjonariusze mają prawo: 1) wydawania poleceń określonego zachowania się, 2) legitymowania osób w celu ustalenia ich to samości, 3) zatrzymywania osób w trybie i w przypadkach określonych w przepisach kodeksu postępowania karnego, 4) przeszukania osób i pomieszczeń, 5) dokonywania kontroli osobistej lub przeglądania zawartości baga y, a tak e sprawdzania ładunku w środkach transportu lądowego, 6) obserwowania i rejestrowania przy u yciu środków technicznych obrazu zdarzeń w miejscach publicznych oraz dźwięku towarzyszącego tym zdarzeniom w trakcie wykonywania czynności operacyjno-rozpoznawczych podejmowanych na podstawie ustawy, 7) ądania niezbędnej pomocy od instytucji państwowych, organów administracji rządowej i samorządu terytorialnego oraz przedsiębiorców prowadzących działalność w zakresie u yteczności publicznej; wymienione instytucje, organy i przedsiębiorcy są obowiązani, w zakresie swojego działania, do udzielenia nieodpłatnie tej pomocy, w ramach obowiązujących przepisów prawa, 8) zwracania się o niezbędną pomoc do innych ni wymienieni w pkt 7 przedsiębiorców, jednostek organizacyjnych i organizacji społecznych, jak równie zwracania się w nagłych wypadkach do ka dej osoby o udzielenie doraźnej pomocy, w ramach obowiązujących przepisów prawa. 11. Prezes Rady Ministrów nadaje, ka dej z Agencji statut, który określa jej organizację wewnętrzną. Szefowie Agencji, ka dy w zakresie swojej właściwości, nadają regulaminy organizacyjne jednostkom organizacyjnym ka dej z Agencji, w których określają jej strukturę wewnętrzną i szczegółowe zadania. 12. W skład AW wchodzą następujące jednostki organizacyjne: 1) Gabinet Szefa, 2) Biuro Pełnomocnika Ochrony, 3) Biuro Kadr i Szkolenia, 4) Biuro Informacji i Analiz, 5) Biuro Finansów, 6) Biuro „A", 7) Biuro „B", 8) Biuro „C", 9) Biuro „D", 10) Biuro „E", 2. W skład AW wchodzi Ośrodek Szkolenia Agencji Wywiadu. 13. W skład ABW wchodzą następujące jednostki organizacyjne: 1) Departament Kontrwywiadu, 2) Departament Przeciwdziałania Korupcji, Terroryzmowi i Przestępczości Zorganizowanej, 3) Departament Postępowań Karnych, 4) Departament Zabezpieczenia Technicznego, 5) Departament Ochrony Informacji Niejawnych, 6) Departament Bezpieczeństwa Teleinformatycznego, 7) Biuro Ewidencji i Archiwum, 8) Biuro Prawne, 9) Biuro Finansów, 10) Biuro Kadr,
-125-

-124-

ROZDZIAŁ V. PROKURATURA J INNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEGO

1 ORGANY WOJSKOWEGO ŚCIGANIA KARNEGO

11) Biuro Administracyjno-Gospodarcze, 12) Gabinet Szefa, 13) Inspektorat Nadzoru, Kontroli i Bezpieczeństwa Wewnętrznego, 14) Zespół Audytu Wewnętrznego, 15) Zespół Ochrony Zdrowia, 16) Centralny Ośrodek Szkolenia ABW, oraz 17) Delegatury ABW w Białymstoku, Bydgoszczy, Gdańsku, Katowicach, Krakowie, Lublinie, Łodzi, Olsztynie, Opolu, Poznaniu, Radomiu, Rzeszowie, Szczecinie, Wrocławiu i Zielonej Górze. W skład delegatur ABW mogą wchodzić wydziały zamiejscowe. 14. Szefowie Agencji, ka dy w zakresie swojej właściwości rozstrzygają spory kompetencyjne miedzy jednostkami organizacyjnymi ABW oraz między jednostkami organizacyjnymi AW, jak równie mogą powoływać kolegialne organy doradcze i opiniodawcze, określając ich nazwę, skład osobowy oraz szczegółowy zakres i tryb działania.

jednostkach wojskowych: a) w związku z ich zachowaniem się podczas pracy w tych jednostkach, b) w związku z popełnieniem przez nich czynu zabronionego przez ustawę pod groźbą kary, wią ącego się z tym zatrudnieniem, 4) osób przebywających na terenach lub w obiektach jednostek wojskowych, 5) innych osób, podlegających orzecznictwu sądów wojskowych albo je eli wynika to z odrębnych przepisów, 6) osób niebędących ołnierzami, je eli współdziałają z osobami, wymienionymi powy ej, w popełnieniu czynu zabronionego przez ustawę pod groźbą kary albo te je eli dokonują czynów zagra ających dyscyplinie wojskowej albo czynów przeciwko yciu lub zdrowiu ołnierza albo mieniu wojskowemu, 7) ołnierzy sil zbrojnych państw obcych, przebywających na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz członków ich personelu cywilnego, je eli pozostają w związku z pełnieniem obowiązków słu bowych, o ile umowa międzynarodowa, której Rzeczpospolita Polska jest stroną, nie stanowi inaczej. 5. Z ustawy o andarmerii Wojskowej wynika, e do zadań andarmerii Wojskowej nale y: 1) zapewnianie przestrzegania dyscypliny wojskowej, 2) ochranianie porządku publicznego na terenach i obiektach jednostek wojskowych oraz w miejscach publicznych, 3) ochranianie ycia i zdrowia ludzi oraz mienia wojskowego przed zamachami naruszającymi te dobra, 4) wykrywanie przestępstw i wykroczeń, w rym skarbowych, w odniesieniu do pomiotów podlegających kompetencji W, ujawnianie i ściganie sprawców tych czynów oraz ujawnianie i zabezpieczanie dowodów w tym zakresie, 5) zapobieganie popełnianiu przestępstw i wykroczeń, oraz innym zjawiskom patologicznym, a w szczególności: alkoholizmowi i narkomanii w Siłach Zbrojnych, 6) współdziałanie z polskimi oraz zagranicznymi organami i słu bami właściwymi w sprawach bezpieczeństwa i porządku publicznego oraz policjami wojskowymi, 7) zwalczanie klęsk ywiołowych, nadzwyczajnych zagro eń środowiska i likwidowanie ich skutków oraz czynne uczestniczenie w akcjach poszukiwawczych, ratowniczych i humanitarnych, mających na celu ochronę ycia i zdrowia oraz mienia. 6. Ustawowo przydzielone zadania andarmeria Wojskowa wykonuje poprzez: 1) kontrolowanie przestrzegania dyscypliny wojskowej oraz porządku publicznego, 2) interweniowanie w przypadkach naruszenia dyscypliny wojskowej lub porządku publicznego, 3) opracowywanie dla właściwych organów informacji o stanie dyscypliny wojskowej i przestępczości w Siłach Zbrojnych, a tak e występowanie do tych organów z wnioskami mającymi na celu zapobie enie popełnianiu przestępstw, wykroczeń i przewinień dyscyplinarnych, 4) wykonywanie czynności operacyjno-rozpoznawczych, 5) wykonywanie czynności procesowych w zakresie i na zasadach przewidzianych w przepisach o postępowaniu karnym i karnym skarbowym, 6) zabezpieczanie śladów i dowodów popełnienia przestępstw i wykroczeń oraz sporządzanie ekspertyz i opinii kryminał i - 127-

5. ORGANY WOJSKOWEGO ŚCIGANIA KARNEGO A. andarmeria Wojskowa
1. andarmeria Wojskowa początkowo nie posiadała własnego odrębnego uregulowania prawnego. Jej zadania i organizację określa! art, 16 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r., o powszechnym obowiązku obrony (Dz. U. z 1992 r., Nr 4, poz. 16 z póź. zm.) oraz rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 28 maja 1992 r. w sprawie wojskowych organów porządkowych oraz składu słu by garnizonowej (Dz. U. Nr 47, poz. 212). 2. Obecnie organizację andarmerii Wojskowej określają przepisy ustawy z dnia 24 sierpnia 2001 r. o andarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych. (Dz. U. Nr 123, poz. 1353 z póź zm.). 3. andarmeria Wojskowa jest wyodrębnioną i wyspecjalizowaną słu bą wchodzącą w skład Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej. 4. andarmeria Wojskowa wykonuje zadania nale ące do jej zakresu działania w Siłach Zbrojnych oraz w stosunku do wskazanych osób. andarmeria Wojskowa jest właściwa wobec: 1) ołnierzy pełniących czynną słu bę wojskową, 2) ołnierzy niebędących w czynnej słu bie wojskowej w czasie noszenia przez nich mundurów oraz odznak i oznak wojskowych, 3) pracowników zatrudnionych w
-126-

ROZDZIAŁ V PROKURATURA I INNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEGO

5. ORGANY WOJSKOWEGO ŚCIGANIA KARNEGO

stycznych, 7) poszukiwanie sprawców przestępstw i wykroczeń oraz zaginionych ołnierzy, a tak e poszukiwanie utraconych przez jednostki wojskowe: broni, amunicji, materiałów wybuchowych i innego mienia wojskowego oraz materiałów zawierających informacje niejawne, 8) wykonywanie kontroli ruchu drogowego, pilotowanie kolumn wojskowych oraz kierowanie ruchem drogowym, w zakresie i na zasadach przewidzianych w przepisach o ruchu drogowym i o drogach publicznych, 9 ) kontrolowanie uprawnień ołnierzy do noszenia munduru oraz odznak i oznak wojskowych, posiadania uzbrojenia i ekwipunku wojskowego oraz przebywania poza terenami i obiektami jednostek wojskowych, 10) kontrolowanie posiadania uprawnień do u ywania munduru oraz odznak i oznak wojskowych, w zakresie i na zasadach przewidzianych w przepisach o odznakach i mundurach, 11) konwojowanie osób, dokumentów i mienia wojskowego, 12) przymusowe doprowadzanie osób, w zakresie i na zasadach przewidzianych w przepisach o postępowaniu karnym, karnym skarbowym, karnym wykonawczym i cywilnym, 13) asystowanie przy czynnościach egzekucyjnych, w zakresie i na zasadach przewidzianych w przepisach o postępowaniu cywilnym i o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, 14) współuczestniczenie w zapewnianiu porządku podczas trwania imprez masowych przeprowadzanych na terenach i w obiektach jednostek wojskowych, w zakresie i na zasadach przewidzianych w przepisach o bezpieczeństwie imprez masowych, 15) wykonywanie zadań policji sądowej w sądach wojskowych i wojskowych jednostkach organizacyjnych prokuratury, 16) kontrolowanie ochrony mienia wojskowego, a w szczególności przechowywania uzbrojenia i środków bojowych, 17) kontrolowanie przestrzegania przepisów o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi oraz o narkomanii, a tak e wykonywanie czynności przewidzianych w tych przepisach dla organów wojskowych, 18) wykonywanie czynności ochronnych w stosunku do uprawnionych osób, a tak e zabezpieczanie pobytu w jednostkach wojskowych osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe i delegacji zagranicznych. 7. andarmeria Wojskowa wykonuje równie czynności na polecenie sądu wojskowego i prokuratora wojskowego oraz sądu powszechnego i prokuratora powszechnej jednostki organizacyjnej prokuratury, a tak e organów administracji rządowej i wojskowej oraz samorządu terytorialnego. andarmeria Wojskowa wykonuje zadania nale ące do jej zakresu działania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. 8. andarmeria Wojskowa mo e wykonywać zadania nale ące do jej zakresu działania równie poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej w stosunku do ołnierzy polskich oraz - w stosunku do polskich pracowników zatrudnionych za granicą w polskich jednostkach wojskowych i w polskich przedstawicielstwach wojskowych, chyba e umowa międzynarodowa stanowi inaczej. -128--

9. Dowódcą andarmerii Wojskowej i przeło onym wszystkich ołnierzy andarmerii Wojskowej jest Komendant Główny andarmerii Wojskowej, pod legły bezpośrednio Ministrowi Obrony Narodowej. Komendanta Głównego andarmerii Wojskowej wyznacza na stanowisko słu bowe i zwalnia z tego stanowiska Minister Obrony Narodowej. 10. andarmerię Wojskową tworzą: 1) Komenda Główna andarmerii Wojskowej, 2) terenowe jednostki organizacyjne andarmerii Wojskowej, 3) specjalistyczne jednostki organizacyjne andarmerii Wojskowej. Terenowymi jednostkami organizacyjnymi andarmerii Wojskowej są: 1) oddziały andarmerii Wojskowej, 2) wydziały andarmerii Wojskowej, 3) placówki andarmerii Wojskowej. 11. andarmeria Wojskowa składa się z następujących pionów funkcjonalnych: 1) dochodzeniowo-śledczego, 2) prewencyjnego, 3) administracyjnologistyczno-technicznego. 12. ołnierze andarmerii Wojskowej podczas wykonywania czynności słu bowych są obowiązani nosić mundury, mieć przy sobie legitymację oraz odznakę identyfikacyjną ołnierza andarmerii Wojskowej, chyba, ze dotyczy to wykonywania czynności operacyjno-rozpoznawczych. 13. ołnierze andarmerii Wojskowej, wykonując zadania, mają prawo: 1) legitymowania w celu ustalenia to samości, 2) sprawdzania posiadania uprawnień 3) zatrzymywania w przypadkach i w trybie określonym w przepisach o postępowaniu karnym, 4) doprowadzania do miejsca pełnienia czynnej słu by wojskowej lub miejsca zamieszkania, w przypadkach określonych ustawą, 5) osadzania w izbie zatrzymań w przypadkach i w trybie określonym w przepisach o dyscyplinie wojskowej, 6) nakładania grzywien w drodze mandatu karne go za wykroczenia, na zasadach i w trybie określonym dla funkcjonariuszy Policji w przepisach o postępowaniu w sprawach o wykroczenia, a tak e wykonywania czynności sprawdzających oraz zawiadamiania prokuratora wojskowe go o popełnieniu wykroczenia, na zasadach i w trybie określonym w przepisach o postępowaniu karnym, 7) występowania do dowódców jednostek wojskowych z wnioskami o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego, na zasadach i w trybie określonym w przepisach o dyscyplinie wojskowej, postępowaniu karnym i w innych przepisach, 8) przeszukiwania osób i pomieszczeń w przypadkach i w trybie określonym w przepisach o postępowaniu karnym i w innych przepisach, 9) dokonywania kontroli osobistej, przeglądania zawartości baga u osobistego i sprawdzania ładunków w środkach transportu lądowego, powietrznego i wodne go, z wyjątkiem środków transportu przewo ących znaki pienię ne, w razie

- 129-

ROZDZIAŁ V. PROKURATURA I INNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEGO 5. ORGANY WOJSKOWEGO ŚCIGANIA KARNEGO

istnienia uzasadnionego podejrzenia popełnienia czynu zabronionego przez ustawę pod groźbą kary albo w celu ustalenia miejsca pobytu lub ujęcia poszukiwanej osoby, 10) udzielania pouczeń oraz wydawania rozkazów (poleceń) w granicach niezbędnych do wykonania czynności słu bowej, U) zadania niezbędnej pomocy od instytucji państwowych, organów administracji rządowej i samorządu terytorialnego oraz przedsiębiorców, 12) zwracania się o niezbędną pomoc do innych jednostek organizacyjnych ni wymienione w pkt. 12 oraz stowarzyszeń i fundacji, jak równie zwracania się w nagłych wypadkach do ka dej osoby o udzielenie doraźnej pomocy, 13) usuwania pojazdów i blokowania kół pojazdów w przypadkach i w trybie określonym w przepisach o ruchu drogowym, 14) stosowania środków przymusu bezpośredniego w przypadkach i na zasadach ustawowo oznaczonych. 14. andarmeria Wojskowa wykonuje, w Siłach Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej oraz w stosunku do ołnierzy, zadania związane z zapewnieniem przestrzegania dyscypliny wojskowej, ochroną ycia i zdrowia oraz mienia przed bezprawnymi zamachami naruszającymi te dobra, ochroną bezpieczeństwa i porządku publicznego oraz ochroną tajemnicy państwowej i słu bowej, zapobieganiem popełnianiu przestępstw i wykroczeń oraz innym zjawiskom kryminogennym, a tak e ukrywaniem przestępstw i wykroczeń oraz ściganiem ich sprawców oraz zapewnieniem przestrzegania przepisów porządkowych i administracyjnych. 15. Zadaniem organów andarmerii Wojskowej jest równie zapewnienie przestrzegania dyscypliny wojskowej, bezpieczeństwa i porządku publicznego oraz przepisów porządkowych i administracyjnych przez ołnierzy w garnizonie, a take interweniowanie w przypadkach popełnienia przestępstwa lub wykroczenia Zadaniem organów andarmerii Wojskowej jest równie zapewnienie przestrzegania dyscypliny wojskowej, bezpieczeństwa i porządku publicznego oraz przepisów porządkowych i administracyjnych przez ołnierzy w garnizonie, a tak e interweniowanie w przypadkach popełnienia przestępstwa lub wykroczenia. 16. ołnierze andarmerii Wojskowej mają prawo zatrzymać ołnierza: 1) który stwarza w sposób oczywisty bezpośrednie zagro enie dla ycia lub zdrowia ludzkiego albo dla mienia, 2) co do którego istnieje uzasadnione przy puszczenie, e popełnił on wykroczenie, a zachodzi obawa co do jego ucieczki lub ukrycia się albo zatarcia śladów, bądź te nie mo na ustalić jego to samo ści, 3) który został ujęty na gorącym uczynku popełnienia wykroczenia albo w pościgu podjętym bezpośrednio po popełnieniu tego czynu, 4) który ra ąco narusza dyscyplinę wojskową lub porządek publiczny, je eli zachodzi obawa co do jego ucieczki lub ukrycia się albo zatarcia śladów czynu bądź nie mo na ustalić jego to samości albo, gdy zatrzymanie jest niezbędne do niezwloczne-

go przywrócenia dyscypliny wojskowej lub porządku publicznego, 5) który, będąc pozbawiony wolności, samowolnie opuścił izbę zatrzymań, areszt śledczy, zakład karny lub wojskowy areszt dyscyplinarny albo opuścił je na pod stawie zezwolenia właściwego organu i w wyznaczonym terminie nie powróci! do nich, 6) który, pełniąc niezawodową słu bę wojskową, samowolnie przebywa poza jednostką wojskową lub wyznaczonym miejscem przebywania, 7) który w mundurze wojskowym znajduje się w miejscu publicznym pod wpływem środka odurzającego lub substancji psychotropowej albo środka zastępczego, 8) który nosi mundur wojskowy albo posiada uzbrojenie lub wyekwipowanie wojskowe, niezgodne z obowiązującymi przepisami. 17. Przy wykonywaniu czynności operacyjno-rozpoznawczych, podejmowanych przez andarmerię Wojskowa w granicach zadań w celu zapobie enia, wykrycia, ustalenia sprawców oraz uzyskania i utrwalenia dowodów, ściganych z oskar enia publicznego, umyślnych przestępstw: 1) przeciwko pokojowi i ludzkości, 2) przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej, 3) zamachu na jednostki i komórki organizacyjne Sił Zbrojnych, 4) zabójstwa, 5) uprowadzenia statku powietrznego lub wodnego, 6) u ycia przemocy lub groźby bezprawnej w związku z postępowaniem karnym, 7) przyjęcia lub udzielenia korzyści majątkowej lub jej obietnicy w związku z pełnieniem funkcji publicznej, 8) uprowadzenia osoby, 9) handlu ludźmi, 10) wymuszenia okupu, 11) udziału w zorganizowanej grupie przestępczej, 12) nielegalnego wyrabiania, posiadania lub handlu bronią, amunicją, materiałami wybuchowymi, środkami odurzającymi lub psychotropowymi albo materiałami jądrowymi lub substancjami trującymi, 13) ujawnienia informacji stanowiących tajemnicę państwową, 14) rozboju i kradzie y rozbójniczej, 15) dezercji z bronią lub dezercji wspólnie z innymi ołnierzami, 16)zaboru środków walki, 17) przestępstw ściganych na mocy umów i porozumień międzynarodowych - gdy inne środki okazały się bezskuteczne albo zachodzi wysokie prawdopodobieństwo, e będą nieskuteczne lub nieprzydatne, wojskowy sąd okręgowy, na pisemny wniosek Komendanta Głównego andarmerii Wojskowej, zło ony po uzyskaniu pisemnej zgody Prokuratora Generalnego, lub na pisemny wniosek komendanta oddziału andarmerii Wojskowej, zło ony po uzyskaniu zgody Komendanta Głównego andarmerii Wojskowej i pisemnej zgody właściwego miejscowo wojskowego prokuratora okręgowego, mo e, w drodze postanowienia, zarządzić kontrolę operacyjną. 16. W granicach swych zadań andarmeria Wojskowa wykonuje czynności operacyjno - rozpoznawcze, dochodzeniowo - śledcze oraz administracyjno porządkowe, a w tym interwencyjne, kontrolne, ochronne, konwojowe i asystencyjne. andarmeria Wojskowa wykonuje równie czynności na polecenie sądu i prokuratora wojskowego oraz innych organów państwowych.
-131-

- 130-

ROZDZIAŁ V, PROKURATURA 1INNEORGANY ŚCIGANIA KARNEGO

17. Wykonywanie czynności operacyjno - rozpoznawczych następuje na zasadach przewidzianych w ustawie o Policji, a czynności dochodzeniowo - śledczych na zasadach przewidzianych w Kodeksie postępowania karnego. Kodeks postępowania karnego w art. 663 stanowi, i w sprawach podlegających orzecznictwu sadów wojskowych uprawnienia Policji przysługują tak e andarmerii Wojskowej.

B. SŁU BA KONTRWYWIADU WOJSKOWEGO I SŁU BA
WYWIADU WOJSKOWEGO
Obecnie podstawę prawną działania Słu by Kontrwywiadu Wojskowego i Słu by Wywiadu Wojskowego stanowi ustawa z dnia a 9 czerwca 2006 r. o Słu bie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Słu bie Wywiadu Wojskowego (Dz. U. z dnia 23 czerwca 2006 r.) Szef SKW oraz Szef SWW podlegają Ministrowi Obrony Narodowej, z zastrze eniem określonych w ustawie uprawnień Prezesa Rady Ministrów lub Ministra Koordynatora Słu b Specjalnych, w przypadku jego powołania. Działalność Szefa SKW oraz Szefa SWW podlega kontroli Sejmu. Do zadań SKW nale y: 1) rozpoznawanie, zapobieganie oraz wykrywanie popełnianych przez ołnierzy pełniących czynną słu bę wojskową, funkcjonariuszy SKW i SWW oraz pracowników SZ RP i innych jednostek organizacyjnych MON, przestępstw: a) przeciwko pokojowi, ludzkości oraz przestępstw wojennych określonych, a tak e innych ustawach i umowach międzynarodowych, b) przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej, oraz takich czynów skierowanych przeciwko państwom obcym, które zapewniają wzajemność, c) określonych w art. 140 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, d) określonych w art. 228-230 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, je eli mogą one zagra ać bezpieczeństwu lub zdolności bojowej Siłom Zbrojnym RP lub innych jednostek organizacyjnych MON, e) przeciwko ochronie informacji je eli mogą one zagra ać bezpieczeństwu lub zdolności bojowej Siłom Zbrojnym RP lub innych jednostek organizacyjnych MON, a tak e takich czynów skierowanych przeciwko państwom obcym, które zapewniają wzajemność, f) określonych w art. 33 ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa, a tak e dla utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa, g) związanych z działalnością terrorystyczną oraz innych godzących w bezpieczeństwo potencjału obronnego państwa, Sił Zbrojnych RP oraz jednostek organizacyjnych MON, a tak e państw, które zapewniają wzajemność; 2) współdziałanie z andarmerią Wojskową i innymi organami uprawnionymi do ścigania przestępstw wymienionych w pkt 5; 3) realizowanie, w granicach swojej właściwości, zadań słu by ochrony państwa określonych o ochronie informacji niejawnych 4) uzyskiwanie, gromadzenie, analizowanie, przetwarzanie i -132-

przekazywanie właściwym organom informacji mogących mieć znaczenie dla obronności państwa, bezpieczeństwa lub zdolności bojowej Sił Zbrojnych RP lub innych jednostek organizacyjnych MON, w zakresie określonym w pkt5, oraz podejmowanie działań w celu eliminowania ustalonych zagro eń; 5) prowadzenie kontrwywiadu radioelektronicznego oraz przedsięwzięć z zakresu ochrony kryptograficznej i kryptoanalizy; 6) uczestniczenie w planowaniu i przeprowadzaniu kontroli realizacji umów międzynarodowych dotyczących rozbrojenia; 7) ochrona bezpieczeństwa jednostek wojskowych, innych jednostek organizacyjnych MON oraz ołnierzy wykonujących zadania słu bowe poza granicami państwa; 8) ochrona bezpieczeństwa badań naukowych i prac rozwojowych zleconych przez SZ RP i inne jednostki organizacyjne MON oraz produkcji i obrotu towarami, technologiami i usługami o przeznaczeniu wojskowym zamówionymi przez SZ RP i inne jednostki organizacyjne MON, w zakresie określonym w pkt 5; 9) podejmowanie działań, przewidzianych dla SKW, w innych ustawach, a tak e umowach międzynarodowych, którymi Rzeczpospolita Polska jest związana. Zadania SKW obejmują równie rozpoznawanie oraz wykrywanie przestępstw, o których mowa w pkt 5, popełnionych we współdziałaniu z ołnierzami pełniącymi czynną słu bę wojskową, funkcjonariuszami SWK i SWW lub pracownikami SZ RP i innych jednostek organizacyjnych MON. Działalność SKW poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej mo e być prowadzona w związku z jej działalnością na terytorium państwa wyłącznie. Do zadań SWW nale y: 1) uzyskiwanie, gromadzenie, analizowanie, przetwarzanie i przekazywanie właściwym organom informacji mogących mieć istotne znaczenie dla: a) bezpieczeństwa potencjału obronnego Rzeczypospolitej Polskiej, b) bezpieczeństwa i zdolności bojowej SZ RP, c) warunków realizacji, przez SZ RP, zadań poza granicami państwa; 2) rozpoznawanie i przeciwdziałanie: a) militarnym zagro eniom zewnętrznym godzącym w obronność Rzeczypospolitej Polskiej, b) zagro eniom międzynarodowym terroryzmem; 3) rozpoznawanie międzynarodowego obrotu bronią, amunicją i materiałami wybuchowymi oraz towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa, a tak e rozpoznawanie międzynarodowego obrotu bronią masowej zagłady i zagro eń związanych z rozprzestrzenianiem tej broni oraz środków jej przenoszenia; 4) rozpoznawanie i analizowanie zagro eń występujących w rejonach napięć, konfliktów i kryzysów międzynarodowych, mających wpływ na obronność państwa oraz zdolność bojową SZ RP, a tak e podejmowanie działań mających na celu eliminowanie tych zagro eń; 5) prowadzenie wywiadu elektronicznego na rzecz SZ RP oraz przedsięwzięć z zakresu kryptoanalizy i kryptografii; 6) współdziałanie w organizowaniu polskich przedstawicielstw wojskowych za granicą; 7) uczestniczenie w planowaniu i przeprowadzaniu kontroli realizacji umów międzynarodowych dotyczących rozbrojenia; 8) podejmowanie innych działań przewidzianych dla SWW w odrębnych -133-

ustawach, a tak e umowach międzynarodowych, którymi Rzeczpospolita Polska jest związana. Zadania, o których mowa w pkt8, są realizowane poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Działalność SWW na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mo e być prowadzona wyłącznie w związku z jej działalnością poza granicami państwa, a realizacja czynności, dopuszczalna jest wyłącznie za pośrednictwem SKW albo Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, odpowiednio do ich kompetencji. W granicach zadań, funkcjonariusze SKW wykonują czynności: 1) operacyjno-rozpoznawcze; 2) analityczno-informacyjne;3) wynikające z przepisów ustawy z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejawnych. W granicach zadań, o których mowa w art. 6 ust. 1, funkcjonariusze SWW wykonują czynności: 1) operacyjno-rozpoznawcze; 2) analityczno informacyjne. Funkcjonariusze SKW i SWW, wykonując czynności operacyjnorozpoznawcze mają prawo: 1) ądania niezbędnej pomocy od instytucji państwowych, organów administracji rządowej i samorządu terytorialnego oraz przedsiębiorców prowadzących działalność w zakresie u yteczności publicznej; wymienione instytucje, organy i przedsiębiorcy są obowiązani, w zakresie swojego działania, do udzielania nieodpłatnie tej pomocy, w ramach obowiązujących przepisów prawa; 2) zwracania się o niezbędną pomoc do innych, ni wymienieni w pkt 1, przedsiębiorców, jednostek organizacyjnych i organizacji społecznych, jak równie zwracania się w nagłych wypadkach do ka dej osoby o udzielenie doraźnej pomocy, w ramach obowiązujących przepisów prawa. Szefów SKW i SWW powołuje i odwołuje, na wniosek Ministra Obrony Narodowej, Prezes Rady Ministrów, po zasięgnięciu opinii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej oraz Kolegium do Spraw Słu b Specjalnych i Sejmowej Komisji do Spraw Słu b Specjalnych. Prezes Rady Ministrów zwracając się do Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o wyra enie opinii w sprawie, o której mowa w pkt 14, załącza opinie Kolegium do Spraw Słu b Specjalnych i Sejmowej Komisji do Spraw Słu b Specjalnych. Minister Obrony Narodowej, na wniosek Szefa właściwej słu by, powołuje i odwołuje zastępców Szefa SKW i Szefa SWW, po zasięgnięciu opinii Sejmowej Komisji do Spraw Słu b Specjalnych.

Szefem SKW i Szefem SWW mo e zostać osoba, która: 1) posiada wyłącznie obywatelstwo polskie; 2) korzysta z pełni praw publicznych; 3) wykazuje nieskazitelną postawę moralną, obywatelską i patriotyczną; 4) daje rękojmię nale ytego wykonywania zadań; 5) spełnia wymagania określone w przepisach o ochronie informacji niejawnych w zakresie dostępu do informacji stanowiących tajemnicę państwową, oznaczonych klauzulą "ściśle tajne"; 6) posiada wy sze wykształcenie; 7) nie pełniła słu by zawodowej, nie pracowała i nie była współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa, 8) nie została skazana prawomocnym wyrokiem sądu dyscyplinarnego za czyn, o którym mowa w ustawie z dnia 3 grudnia 1998 r. o odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów, którzy w latach 19441989 sprzeniewierzyli się niezawisłości sędziowskiej). Odwołanie Szefa SKW albo Szefa SWW z zajmowanego stanowiska następuje w przypadku: 1) rezygnacji z zajmowanego stanowiska; 2) zrzeczenia się obywatelstwa polskiego lub nabycia obywatelstwa innego państwa; 3) skazania prawomocnym wyrokiem sądu za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe; 4) utraty predyspozycji niezbędnych do zajmowania stanowiska. Odwołanie Szefa SKW albo Szefa SWW z zajmowanego stanowiska mo e nastąpić w przypadku niewykonywania obowiązków z powodu choroby trwającej nieprzerwanie ponad 3 miesiące.

C.PROKURATORIA GENERALNA SKARBU PAŃSTWA
Podstawą prawną działania Prokuratorii Generalnej jest ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa Do zadań Prokuratorii Generalnej nale y: 1) wyłączne zastępstwo procesowe Skarbu Państwa przed Sądem Najwy szym; 2) zastępstwo procesowe Skarbu Państwa przed sądami powszechnymi, wojskowymi i polubownymi; 3) zastępstwo Rzeczypospolitej Polskiej przed sądami, trybunałami i innymi organami orzekającymi w stosunkach międzynarodowych; 4) wydawanie opinii prawnych; 5) inicjowanie i opiniowanie projektów aktów normatywnych dotyczących spraw z zakresu gospodarowania mieniem Skarbu Państwa. Pracami Prokuratorii Generalnej kieruje Prezes Prokuratorii Generalnej, przy pomocy wiceprezesów Prokuratorii Generalnej i dyrektorów oddziałów Prokuratorii Generalnej. Prezes Prokuratorii Generalnej ponadto: 1) reprezentuje Prokuratorię generalną; 2) kieruje Głównym Urzędem Prokuratorii Generalnej; 3) jest przeło onym wszystkich radców i innych pracowników Prokuratorii Generalnej. -135-

-134-

Wiceprezesi Prokuratorii Generalnej kierują działami wyznaczonymi przez Prezesa Prokuratorii Generalnej.

jej

pracy,

Prezesa Prokuratorii Generalnej powołuje Prezes Rady Ministrów, spośród osób nale ących do państwowego zasobu kadrowego, na wniosek ministra właściwego do spraw Skarbu Państwa. Prezes Rady Ministrów odwołuje Prezesa Prokuratorii Generalnej. Wiceprezesów Prokuratorii Generalnej, w liczbie nie przekraczającej dwóch, powołuje minister właściwy do spraw Skarbu Państwa, spośród osób nale ących do państwowego zasobu kadrowego, na wniosek Prezesa Prokuratorii Generalnej. Minister właściwy do spraw Skarbu Państwa odwołuje, na wniosek Prezesa Prokuratorii Generalnej, wiceprezesów Prokuratorii Generalnej. Prezesa i wiceprezesów Prokuratorii Generalnej powołuje się spośród osób posiadających kwalifikacje do zajmowania stanowiska radcy Prokuratorii Generalnej. Prokuratorii Generalnej. Ze stanowiskami Prezesa lub wiceprezesa Prokuratorii Generalnej nie mo na łączyć przynale ności do partii politycznych ani pełnienia funkcji publicznych. Prezes i wiceprezesi Prokuratorii Generalnej nie mogą prowadzić działalności zarobkowej, z wyjątkiem działalności naukowej, naukowo-dydaktycznej, dydaktycznej i publicystycznej. W skład Prokuratorii Generalnej wchodzi Główny Urząd Prokuratorii Generalnej z siedzibą w mieście stołecznym Warszawie oraz mogą wchodzić oddziały Prokuratorii Generalnej. Główny Urząd Prokuratorii Generalnej wykonuje zadania i czynności oddziału Prokuratorii Generalnej w obszarze właściwości Sądu Apelacyjnego w Warszawie oraz w obszarach właściwości sądów apelacyjnych, dla których nie utworzono oddziałów Prokuratorii Generalnej. Prezes Prokuratorii Generalnej mo e przekazać sprawę oddziałowi lub Głównemu Urzędowi Prokuratorii Generalnej z pominięciem ich właściwości miejscowej, je eli wymaga tego ochrona praw lub interesów Skarbu Państwa. Oddziały Prokuratorii Generalnej w okręgach swojej właściwości miejscowej samodzielnie wykonują zadania i czynności Prokuratorii Generalnej. Oddziałem Prokuratorii Generalnej kieruje dyrektor oddziału, któremu funkcję tę powierza Prezes Prokuratorii Generalnej. Dyrektor oddziału jest przeło onym radców i innych pracowników tego oddziału. Funkcję dyrektora oddziału Prokuratorii Generalnej powierza się radcy Prokuratorii Generalnej. -136-

Radcą Prokuratorii Generalnej mo e być osoba, która: 1) posiada obywatelstwo polskie; 2) korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich; 3) ukończyła wy sze studia prawnicze w Polsce i uzyskała tytuł magistra albo ukończyła zagraniczne studia prawnicze, uznane w Polsce; 4) posiada uprawnienia radcy prawnego, adwokata lub notariusza albo zajmowała stanowisko sędziego sądu powszechnego, sędziego sądu wojskowego lub sędziego sądu administracyjnego albo stanowisko prokuratora; 5) nie była karana za umyślne przestępstwo lub przestępstwo skarbowe albo nieumyślne przestępstwo przeciwko obrotowi gospodarczemu; 6) jest nieskazitelnego charakteru i swym dotychczasowym zachowaniem daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu radcy. Starszym radcą Prokuratorii Generalnej mo e być: 1) radca Prokuratorii Generalnej, który przez co najmniej trzy lata zajmował stanowisko radcy Prokuratorii Generalnej, lub 2) osoba, która posiada tytuł naukowy profesora lub stopień naukowy doktora habilitowanego nauk prawnych, lub 3) osoba, która posiada uprawnienia radcy prawnego, adwokata lub notariusza i wykonywała ten zawód przez co najmniej pięć lat, lub 4) osoba, która zajmowała stanowisko sędziego sądu powszechnego, sędziego sądu wojskowego lub sędziego sądu administracyjnego albo stanowisko prokuratora przez co najmniej trzy lata, lub 5) osoba, która pracowała na stanowisku związanym z legislacją, nie ni szym ni legislator lub specjalista do spraw legislacji, w urzędzie organu władzy państwowej przez co najmniej osiem lat. Obowiązkiem radcy jest postępować zgodnie ze zło onym ślubowaniem, a w szczególności: 1) chronić prawa i interesy Skarbu Państwa; 2) rzetelnie i terminowo wykonywać czynności słu bowe; 3) przestrzegać tajemnic ustawowo chronionych; 4) stale podnosić kwalifikacje zawodowe.

-137-

ROZDZIAŁ V. PROKURATURA 1 INNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEGO

6. ORGANY ADMINISTRACJI PUBLICZNEJ JAKO ORGANY ŚCIGANIA

6. ORGANY ADMINISTRACJI PUBLICZNEJ JAKO ORGANY ŚCIGANIA A. Uwagi wprowadzające
1. Na podstawie ustawowej delegacji zawartej w art. 325d ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, z póź. zm.) Minister Sprawiedliwości wydał w dniu 13 czerwca 2003 r. rozporządzenie w sprawie określenia organów uprawnionych obok Policji do prowadzenia dochodzeń oraz organów uprawnionych do wnoszenia i popierania oskar enia przed sądem pierwszej instancji w sprawach podlegających rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym, jak równie zakresu spraw zleconych tym orga nom (Dz.U. Nr 108, poz. 1019). 2. Zgodnie z § 1 cyt. rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawach podlegających rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym dochodzenie, obok Policji, prowadzić mogą równie : 1) organy Inspekcji Handlowej w sprawach o ujawnione przez nie w czasie przeprowadzania inspekcji przestępstwa przewidziane w art. 306 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, w art. 24 i 25 ustawy z dnia 22 stycznia 2000 r. o ogólnym bezpieczeństwie produktów, w art. 43 ust. 1 i 2 oraz w art. 453 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi oraz w art. 38 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o Inspekcji Handlowej; 2) organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej w sprawach o przestępstwa określone w art. 49 ust. 1 i 2 i art. 50 ustawy z dnia 11 maja 2001 r. o warunkach zdrowotnych ywności i ywienia, w art. 14 ust. 3 ustawy z dnia 30 marca 2001 r. o kosmetykach oraz w art. 34 ustawy z dnia II stycznia 2001 r. o substancjach i preparatach chemicznych; 3) urzędy skarbowe i inspektorzy kontroli skarbowej w sprawach o przestępstwa z art. 77, 78 ust. 1 i art. 79 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości; 4) Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej w sprawach o przestępstwa określone w art. 123 ust. 1 ustawy z dnia 21 lipca 2000 r. - Prawo telekomunikacyjne 3. Przepis § 2 ust. 1 wskazanego rozporządzenia, przyznał ponadto tym organom prawo wnoszenia i popierania oskar enia przed sądem pierwszej instancji w postępowaniu uproszczonym w odniesieniu do wskazanych powy ej przestępstw. -138-

Zgodnie natomiast z ust. 2 § 2 rozporządzenia, uprawnienia do wnoszenia i popierania oskar enia przed sądem pierwszej instancji przysługują tak e organom Stra y Granicznej w sprawach o przestępstwa z art. 137, 264, 270, 273, 275 i.art. 277 kk. oraz art. 103 ustawy z dnia 25 czerwca 1997 r. o cudzoziemcach Mo liwość korzystania z uprawnienia do wnoszenia i popierania oskar enia przed sądem pierwszej instancji w postępowaniu uproszczonym przez organy PIS, PIH, urzędy skarbowe, inspektorów kontroli skarbowej, Prezesa Urzędu Komunikacji Elektronicznej oraz organy Stra y Granicznej, jest jednak wyłączona w przypadku gdy, akt oskar enia wnosi i popiera prokurator. 4. Zagadnienia organizacji i zakresu działania organów PIS, PIH, oraz organów Stra y Granicznej zostały omówione w rozdziale zatytułowanym - Organy wspomagające ochronę prawną. Natomiast problematyka działania urzędów skarbowych, inspektorów kontroli skarbowej oraz Prezesa Urzędu Komunikacji Elektronicznej zostanie przedstawiona w niniejszym rozdziale.

B. Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej
1. Podstawę prawną działania Prezesa Urzędu Komunikacji Elektronicznej stanowi ustawa z dnia 29 grudnia 2005 r. o przekształceniach i zmianach w podziale zadań i kompetencji organów państwowych właściwych w sprawach łączności, radiofonii i telewizji (Dz. U. z 2005 r. Nr 267, poz. 2258 z 30 grudnia 2005 r.). Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej jest centralnym organem administracji rządowej o charakterze regulacyjnym w zakresie działalności pocztowej, telekomunikacyjnej i gospodarki częstotliwościowej oraz kontroli spełniania wymagań dotyczących kompatybilności elektromagnetycznej. Prezes URTiP jest tak e organem egzekucyjnym w zakresie administracyjnej egzekucji obowiązków o charakterze niepienię nym. Prezes UKE jest powoływany i odwoływany przez Prezesa Rady Ministrów, spośród trzech kandydatów zaproponowanych przez KRRiT, a jego kadencja trwa 5 lat. Na Prezesa UKE oraz na jego zastępcę mo e być powołana osoba posiadająca wyłącznie polskie obywatelstwo, stale zamieszkująca na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, posiadająca wykształcenie wy sze oraz doświadczenie w zakresie działalności telekomunikacyjnej lub pocztowej. Prezes UKE mo e być odwołany przed upływem okresu, na który został powołany, wyłącznie w przypadku: 1) ra ącego naruszenia ustawy, 2) orzeczenia o zakazie zajmowania kierowniczych stanowisk lub pełnienia funkcji związanych ze szczególną odpowiedzialnością w organach państwa, 3) popełnienia przestępstwa z winy umyślnej ściganego z urzędu, stwierdzonego prawomocnym wyrokiem sadu, 4) choroby trwale uniemo liwiającej wykonywanie zadań 5) rezygnacji.

-139-

Do zakresu działania Prezesa UKE nale y w szczególności: 1) wykonywanie zadań z zakresu regulacji działalności telekomunikacyjnej i gospodarki częstotliwościowej oraz kontroli spełniania wymagań dotyczących kompatybilności elektromagnetycznej, przewidzianych ustawa i przepisami wydanymi na jej podstawie, 2) opracowywanie wskazanych przez ministra właściwego do spraw łączności projektów aktów prawnych w zakresie swojej właściwości, 3) ocena funkcjonowania rynku usług telekomunikacyjnych i pocztowych oraz rynku aparatury, w tym rynku urządzeń telekomunikacyjnych, 4) podejmowanie interwencji w sprawach dotyczących funkcjonowania rynku usług telekomunikacyjnych i pocztowych oraz rynku aparatury, w tym rynku urządzeń telekomunikacyjnych, z własnej inicjatywy lub wniesionych przez zainteresowane podmioty, w szczególności u ytkowników i operatorów, w tym podejmowanie decyzji w tych sprawach w zakresie określonym niniejszą ustawą 5) tworzenie warunków dla rozwoju krajowych słu b radiokomunikacyjnych przez zapewnianie Rzeczypospolitej Polskiej niezbędnych przydziałów częstotliwości oraz dostępu do zasobów orbitalnych, 6) wykonywanie obowiązków na rzecz obronności i bezpieczeństwa państwa, 7) współpraca z międzynarodowymi organizacjami telekomunikacyjnymi i organizacjami pocztowymi, właściwymi organami innych państw, a tak e Komisją Europejską w zakresie właściwości Prezesa UKE, 8) rozstrzyganie w sprawach uprawnień zawodowych w dziedzinie telekomunikacji, 9) inspirowanie oraz wspieranie badań naukowych, 10) współpraca z Prezesem Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawach dotyczących przestrzegania praw podmiotów korzystających z usług pocztowych i przeciwdziałania praktykom ograniczającym konkurencję oraz antykonkurencyjnym koncentracjom operatorów i ich związków, 11) koordynacja rezerwacji częstotliwości w zakresach częstotliwości w szczególności w zakresach częstotliwości przez nich zwalnianych lub dla nich nowo udostępnianych albo współ wykorzystywanych z innymi u ytkownikami, 12) przedstawianie Komisji Europejskiej informacji z zakresu właściwości Prezesa UKE, w tym wykonywanie obowiązków notyfikacyjnych wobec Komisji Europejskiej, obejmujących informacje o podmiotach, które zostały uznane za posiadające znacząca pozycję rynkową świadczących usługi powszechne oraz realizujących połączenia sieci telekomunikacyjnych, 14) przeprowadzanie konsultacji środowiskowych z zainteresowanymi podmiotami, a w szczególności z operatorami, u ytkownikami, konsumentami oraz producentami, w sprawach związanych z zasięgiem, dostępnością oraz jakością usług telekomunikacyjnych, 15) przedstawianie Komisji Europejskiej informacji z zakresu właściwości Prezesa UKE, w tym: a) o to samości operatora świadczącego powszechne usługi pocztowe, b) o sposobie udostępniania korzystającym z powszechnych usług pocztowych szczegółowych i aktualnych informacji dotyczących charakteru oferowanych

usług, warunków dostępu, cen i wskaźników terminowości doręczeń c) o systemie rachunku kosztów stosowanym przez operatora świadczącego powszechne usługi pocztowe, na zadanie Komisji i w określonym przez nią stopniu szczegółowości, d) o przyjętych wskaźnikach terminowości doręczeń dla powszechnych usług pocztowych w obrocie krajowym 16) prowadzeniem rejestru przedsiębiorców telekomunikacyjnych w zakresie dostarczania systemów dostępu warunkowego, elektronicznych przewodników po programach i multipleksowania sygnałów cyfrowych, 17)analizą rynków właściwych oraz nakładaniem, utrzymywaniem, zmianą lub znoszeniem obowiązków regulacyjnych w stosunku do przedsiębiorców telekomunikacyjnych w zakresie dostarczania systemów dostępu warunkowego, elektronicznych przewodników po programach i multipleksowania sygnałów cyfrowych 18) rezerwacją częstotliwości na cele rozpowszechniania lub rozprowadzania programów radiofonicznych lub telewizyjnych (w porozumieniu z Przewodniczącym KRRiT), 19) przeprowadzaniem konkursu na rezerwacje częstotliwości na cele rozprowadzania programów radiofonicznych lub telewizyjnych w sposób cyfrowy. Prezes UKE wykonuje zadania przy pomocy Urzędu Komunikacji Elektronicznej, w skład, którego wchodzą oddziały okręgowe. Oddziałem okręgowym kieruje dyrektor oddziału powoływany przez Prezesa UKE C.

C. Organy kontroli skarbowej.
1. Podstawę prawną działania organów kontroli skarbowej stanowią przepisy ustawy z dnia 28 września 1991 r. o kontroli skarbowej (tekst jednolity Dz. U. z 2004 r. Nr 8, poz. 65 z póź. zm.). Celem kontroli skarbowej jest ochrona interesów i praw majątkowych Skarbu Państwa oraz zapewnienie skuteczności wykonywania zobowiązań podatkowych i innych nale ności stanowiących dochód bud etu państwa lub państwowych funduszy celowych jak równie badanie zgodności z prawem gospodarowania mieniem innych państwowych osób prawnych, przeciwdziałanie i zwalczanie naruszeń prawa obowiązującego w zakresie obrotu towarowego z zagranicą i obrotu towarami przywo onymi z zagranicy oraz zapobieganie i ujawnianie przestępstw określonych w art. 228-231 k.k. wśród osób zatrudnionych lub pełniących słu bę w jednostkach organizacyjnych podległych ministrowi właściwemu do spraw finansów publicznych.

-139 A-

-139 B-

ROZDZIAŁ V, PROKURATURA IINNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEGO

6. ORGANY ADMINISTRACJI PUBLICZNEJ JAKO ORGANY ŚCIGANIA

2. Do zakresu kontroli skarbowej nale y: 1) kontrola rzetelności deklarowanych podstaw opodatkowania oraz prawidłowości obliczania i wpłacania podatków stanowiących dochód bud etu państwa, a tak e innych nale ności pienię nych bud etu państwa lub państwowych funduszy celowych; 2) ujawnianie i kontrola niezgłoszonej do opodatkowania działalności gospodarczej, a tak e dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów; 3) kontrola źródeł pochodzenia majątku, w przypadku niezgłoszenia do opodatkowania działalności gospodarczej, a tak e dochodów nieznaj dujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów; 4) kontrola celowości i zgodności z prawem gospodarowania środkami publicznymi oraz środkami pochodzącymi z Unii Europejskiej i międzynarodowych instytucji Finansowych, podlegającymi zwrotowi; 5) kontrola wywiązywania się z warunków finansowania pomocy z wymienionych powy ej środków; 6) kontrola prawidłowości przekazywania środków własnych do bud etu Unii Europejskiej; 7) certyfikacja i wydawanie deklaracji zamknięcia pomocy finansowej ze środków pochodzących z Unii Europejskiej; 8) badanie celowości w czasie podejmowania decyzji i zgodności z prawem wykorzystania i rozporządzania mieniem państwowym, a w szczególności ujawnianie niedoborów, a tak e innych szkód w tym mieniu; 9) badanie wykorzystania mienia otrzymanego od Skarbu Państwa w celu realizacji zadań publicznych oraz prawidłowości prywatyzacji mienia Skarbu Państwa; 10) kontrola rzetelności wypełniania zobowiązań wynikających z udzielonych przez Skarb Państwa poręczeń i gwarancji; 11) kontrola zgodności wykorzystania środków, których spłatę poręczył lub gwarantował Skarb Państwa, z ich przeznaczeniem; 12) kontrola zgodności z prawem przywozu towarów dopuszczonych do obrotu na polskim obszarze celnym lub mających inne przeznaczenie celne oraz wywozu towarów za granicę, a tak e kontrola i ujawnianie towarów nielegalnie wprowadzonych na polski obszar celny; 13) ujawnianie składników majątkowych podmiotów zobowiązanych do uiszczenia nale ności publicznych lub podejrzanych o czyny zagro one karą grzywny lub karami pienię nymi, w celu zapewnienia skuteczności poboru tych nale ności oraz wykonania orzeczeń lub mandatów karnych; 14) kontrola oświadczeń o stanie majątkowym osób - obowiązanych do ich składania - zatrudnionych lub pełniących słu bę w jednostkach organizacyjnych administracji celnej, podatkowej oraz kontroli skarbowej podległych ministrowi właściwemu do spraw finansów publicznych, w tym w urzędzie obsługującym tego ministra; 15) kontrola resortowa jednostek organizacyjnych administracji celnej, podatkowej oraz kontroli skarbowej podległych ministrowi właściwemu do spraw finansów publicznych, w rym urzędu obsługującego tego ministra; 16) badanie przestrzegania przez rezydentów i nierezydentów ograniczeń i obowiązków określonych w przepisach prawa dewizowego oraz warunków udzielonych na ich podstawie zezwoleń, zezwoleń dewizowych i zezwoleń na prowadzenie dzialalno- 140 -

ści kantorowej; 17) prowadzenie działalności analitycznej i prognostycznej w odniesieniu do negatywnych zjawisk występujących w obszarze właściwości kontroli skarbowej oraz przedstawianie w tym zakresie informacji i analiz organom Unii Europejskiej, Czynności z zakresu kontroli skarbowej wykonują: Generalny Inspektor Kontroli Skarbowej oraz inspektorzy i pracownicy zatrudnieni w wyodrębnionej komórce, na podstawie upowa nienia wydanego przez Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej. 3. Kontroli skarbowej podlegają: 1) zobowiązani do świadczeń pienię nych na rzecz Skarbu Państwa lub państwowych funduszy celowych; 2) wydatkujący, przekazujący i otrzymujący środki publiczne oraz środki pochodzące z Unii Europejskiej i międzynarodowych instytucji finansowych podlegające zwrotowi; 3) zobowiązani do wywiązywania się z warunków finansowania pomocy ze środków wymienionych powy ej; 4) władający i zarządzający mieniem państwowym; 5) jednostki wykorzystujące mienie przekazane przez Skarb Państwa w celu realizacji zadań publicznych oraz sprywatyzowane mienie Skarbu Państwa; 6) beneficjanci poręczeń i gwarancji udzielonych przez Skarb Państwa oraz podmioty, za które Skarb Państwa poręczy! łub gwarantował'; 7) osoby zatrudnione lub pełniące słu bę w jednostkach organizacyjnych administracji celnej, podatkowej oraz kontroli skarbowej podległych ministrowi właściwemu do spraw finansów publicznych, w tym w urzędzie obsługującym tego ministra, zobowiązane do składania oświadczeń o stanie majątkowym; 8) jednostki organizacyjne administracji celnej, podatkowej oraz kontroli skarbowej podległe ministrowi właściwemu do spraw finansów publicznych, w tym urząd obsługujący tego ministra, 9) płatnicy i inkasenci podatków i innych nale ności. 4. Kontrolę skarbową sprawują organy kontroli skarbowej. Czynności związane z realizacją zadań ustawowych wykonują inspektorzy kontroli skarbowej i pracownicy jednostek organizacyjnych kontroli skarbowej, Inspektorzy prowadzą postępowanie przygotowawcze, w trybie i na zasadach określonych w przepisach Kodeksu postępowania karnego, Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia i Kodeksu karnego skarbowego, w sprawach z zakresu kontroli skarbowej. 5. Inspektorów powołuje i odwołuje Generalny Inspektor Kontroli Skarbowej. 6. Organy kontroli skarbowej są następujące: 1) minister właściwy do spraw finansów publicznych jako naczelny organ kontroli skarbowej; 2) Generalny Inspektor Kontroli Skarbowej jako organ wy szego stopnia nad dyrektorami urzędów kontroli skarbowej; 3) dyrektor urzędu kontroli skarbowej.
-141 -

6. ORGANY ADMINISTRACJI PUBLICZNEJ JAKO ORGANY ŚCIGANIA ROZDZIAŁ V. PROKURATURA I INNE ORGANY ŚCIGANIA KARNEGO

Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej powołuje i odwołuje Prezes Rady Ministrów na wniosek ministra właściwego do spraw finansów publicznych. Dyrektorów urzędów kontroli skarbowej powołuje, spośród kandydatów wyłonionych w drodze konkursu, minister właściwy do spraw finansów publicznych na wniosek Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej, Jednostkami organizacyjnymi kontroli skarbowej są urzędy kontroli skarbowej i urząd obsługujący ministra właściwego do spraw finansów publicznych.

5. Do zakresu działania dyrektorów izb skarbowych nale y m.in: 1) nadzór nad urzędami skarbowymi, 2) rozstrzyganie w drugiej instancji w sprawach nale ących w pierwszej instancji do urzędów skarbowych, 3) ustalanie i udzielanie oraz analizowanie prawidłowości wykorzystywania dotacji przedmiotowych dla przedsiębiorców w zakresie określonym przez Ministra Finansów.

D. Urzędy i izby skarbowe
1. Podstawę prawna działania urzędów i izb skarbowych stanowią przepisy ustawy z dnia 21 czerwca 1996 r. o urzędach i izbach skarbowych (Dz. U. Nr 106, poz. 489 z póź. zm.). 2. Urzędy i izby skarbowe sa organami administracji skarbowej. Izba skarbowa jest organem wy szego stopnia w stosunku do urzędu skarbowego. Naczelnik urzędu skarbowego wykonuje zadania przy pomocy kierowanego przez siebie urzędu skarbowego, a dyrektor izby skarbowej przy pomocy kierowanej przez siebie izby skarbowej. Minister właściwy do spraw finansów publicznych powołuje spośród kandydatów wyłonionych w konkursie, dyrektora izby skarbowej oraz naczelnika urzędu skarbowego, a na wniosek dyrektora izby skarbowej wicedyrektora izby skarbowej 3. Do zakresu działania naczelników urzędów skarbowych nale y m,in.: 1) ustalanie lub określanie i pobór podatków oraz niepodatkowych nale ności bud etowych, jak równie innych nale ności, na podstawie odrębnych przepisów, z wyjątkiem podatków i nale ności bud etowych, których ustalanie lub określanie i pobór nale y do innych organów, 2) rejestrowanie podatników oraz'przyjmowanie deklaracji podatkowych, 3) wykonywanie kontroli podatkowej, 4) podział i przekazywanie, na zasadach określonych w odrębnych przepisach, dochodów bud etowych między bud etem państwa i bud etami gmin, 5) wykonywanie egzekucji administracyjnej nale ności pienię nych. 4. Do zakresu działania urzędów skarbowych nale y: 1) prowadzenie dochodzeń w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe, 2) wykonywanie funkcji oskar yciela publicznego w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe, 3) wykonywanie kar majątkowych, w zakresie określonym w przepisach kodeksu karnego wykonawczego oraz kodeksu karnego skarbowego.
-142-

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->