P. 1
Morze i Wybrzeża

Morze i Wybrzeża

|Views: 176|Likes:
Wydawca: Monika

More info:

Published by: Monika on Apr 10, 2010
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

09/29/2014

pdf

text

original

-- ..

LEKSYKON PRZYR()DNICZY"

MORIA

I WYIRlEIA

LEKSYKON PRZYRODNICZY

LEKSYKON PRZYRODNICZY

Josef Reichholf

MORZA

WY II IA

Flora, fauna i zagroienia ekologiczne

Przektad z niemieckiego Anna Ambroziak

Swiat Ksiazki

Odcisk wymarlej ryby trzonopletwej

OkJadka: Cap Frehel (Bretania), str. 2; Porosty na skalach. sir. 3 (Iytufowa):

NUflyk bialoskrzydly, ostatnia slrona okradkl: Gluptsk, Liliowiee, Po/isiphonia ureepfata, Piaszczysta wydma

Koneepeja ssni: Gunter Steinbach

Tytul oryginalu' Steinbaehs Biotopfuhrer. Meere und Kusten

© Mosaik Verlag GmbH, Monachium 1990

© polskiego wydania Bertelsmann Publishing Sp. z 0.0., Warszawa 1999 Konsultacja: dr Wieslaw Wisniewolski

Redaktor serii: Eli.bieta Gomuliliska

Redaktor tomu Morza i zstoki: Magdalena Hildebrand

Sktad i lamanie: PHOTOTEXT Warszawa

Printed in Germany

Swiat Ksiazki, Warszawa 1999 ISBN 83-7227"212-3

Nr 2221

Spis tresci

6 Zamiasl wsillPU 86 Glony morskie
8 Wszechobecne merze 90 Porosty morsus
11 K I asyf i.kacj ai moria log. ia 92 Swiat zwierzllcy morza
17 Woda rnorska 92 Gijbki (Porifera)
19 Wiatr i fale 99 Jamochlony (Coelenterata)
22 Plywy - gra sil niebieskich 108 Czulkowce (T entaculata)
27 SWialioi zyoie 111 Mi~czaki (Mollusca)
30 Przestrzen iyciowa i biocenoza 128 Robak! (Vermes]
35 Wybrzezaiich formy 139 Skorupiaki (Crustacea)
39 Wybrzeza skalne i partie Iwardego 150 Kikutnice (Pamopoda)
dna 152 Szkar/upnie (Echinodermata)
44 Wybrzeia plaszczyste i muliste 156 Zachwy (Ascidiacea)
51 Slone marszei wydmy 160 Ryby (Pisces)
56 Plankton- zawieszony w toni swiat 168 Plaki morskie
58 Najmniejsze glony w morskim 168 "Milionowe metropolie" na merskich
planktonie wybrzeiach
61 Produkcyj nose i cykle roczne 170 Stol6wka w rnorzu - kolyska na
65 Plankton zwlerzllcy - (zooplankton) I~dzie
68 Jednokom6rkowce (Protozoa) 174 Przystosowanie do srodowiska
70 Planklonewe iamochlony 180 Newe techniki zdobywania pokarmu
( C oelenter a ta) 186 Orientacia i miejsca I~gu
72 Plankterrowe mi~czaki (Mollusca) 192 Problemy t pOiyw.ieniem
72 Robaki w planktonle 196 R6inorodnose ekolog lezna
73 Planktonowe skorupiaki (Crustacea) 200 ta~Guchy pokarmowe
75 Planklonowe oslonlce (Tunicata) 202 Bogactwo pokarmowe morza
77 Planktonowa lormy larwalne 206 Ssaki morskie
78 Pleu.ston - iegluj&ca wsp61nota 2.13 Morza j wybrzeia w niebez,pieczeri·
81' Rosliny morza stwie
81 Pionierzy solni 221 Autorzy zdiec Zamiasl wst~pu

Gdz/es z poczetkiem tat szescdziesiq· tych iwieio przybyly do Hambul'ga student z podalpejskiego A IIgii u. ne swei skladanei brezentowej todeczce odkryl niezwykly swiat wscnoanioi polnoenofryzyjskich wysp. Tfle.ba bylo wielu letnich miesiec», czesto nsder tekkomyslnyeh wypraw, szstenczvct: wyscigow ne grzbietach tsl pomiedsv SUderoog a Husum, puy wietrze wiejqeym z silq 9 stopni w skafi Botone, nocnyeh, czesto we mgle wypraw na Morze Bait yekie, by poznac ba/eelflY morski swist. Stary, w vsiuio ny, wiele razy ratujfl.ey mi iy· cie .Aetius", z czssem zastl'l.pi/a /6di z iywie poliestrowyeh - imitae/a ptewdziwego grenfandzkiego ksnu. idea/nego srodk» kikomacji po miefiznech u wybrzeiy Morza P6/nocnego. Niczym g'lbka ch{onq/em z literatury wiedze 0 zespolaeh rosiin i zwierZql zasiedfail'l.eyeh to niezwykle motskie srodowisko. Uezy/em si{! czvts« odpowiednie mapy, a tskie prze-

widywac rytm wszechpot{!inych

pfyw6w, by wykorzystywac ie

podczes Jakie nieudolnyeh prob nawigaeii. Zabiera/em na poklad zapasy zvwnosci. s/odkq wodlt orez malerlki namioeik. Obserwowalem, szkicowalem, opisywalem i fotogra· Iowa/em dziwy morskiego swist» w aoaczce pozneni« kMfa mog/a bye udzialem tyiko takiego nowicjusza jak ja. Miara istnienie jednego ludzkiego pokolenie nic nie znsczv wobec historii rotwoiu zycia ns nsszei ptenecie, a jednak to wieinie cywilizacYina presia doprowadzila do tak istotnych zmien pierwotne] przyrodv. Obecnie znsczne obszary waltow Morza P61nocnego uzyskaly sts-

6

tus parku narodowego, co pOlwala mie« nadliei~ na urstowenie tych niepowtarzalnych, specyficznych biocentu: ktore ukslta'itowaly si{l w strefie plyw6w na greniey morza i Iq_du. Jest to Jednijk dopiero skromny poczqtek.

Obszar Morza P6Ino.cnego, rozcisgajfJcy si{! pomi{ldzy Wyspami Brytyjskim: P61wyspem Skandynawskim orez brzegami sla/ego komvnentu, wsp61ezesnie ulega degradacji zs spraWq oddzialywania wielu CZYrinik6w. Klaus Janke Z Biologicznej Stec]! Badawczej Helgoland dvsponuie tak obszernq dokumentacil'l., ie mag/by lei problema tyee poswir;l.eic osobne ksiqik{!. Poniewe: przedkladana pozyeja w zamysle Autorow, miala bye przede wszystkim przewodnikiem przybl[taj'lcym czytelnikowi przybrzeine ekosvstem» Morza Polnocnego i Baltyku, problemy antropogennych oddzialywan na motskie stodoveiska ograniezono do ledwie kilku stron ostatnl'ego razdsieiu A larmuil'l.ee dooiesienie 0 stenie srodowiska natura/nego czesta pozosta/fl bez zadnego oddiwi{lku i nie powoduiq niezbltdnych dzia/an. Dopiero masowy pom6r fok, zenieczvsicreni« nadmorsklch plai w stopniu uniemoiliwiaifJcym konvetenie z nich podczas letnich urlop6w, skezenie ryb wyk/uczaiqce ieh konsumpcj{l, a nawet zan/k calych papulaeji niekt6ryeh ich gatunk6w prowoku]« tskie dzialania. Na pospiesinie zwolywanyeh konietencjech uststs sie wawczas potrzeb{! podejmowania szczeg6/owyeh badafr, opraeowania svstemu ostrzegania oraz eeciesnieoi« wzajemnej wspol-

praey - oie zapomina/iiG r6wniei a ustsleniu nast!}pnego terminu spotkania. To prawda, w fch wvniku uczvniono wiele dobrego .. /ednak w tyro samym crssie wydarzylo sl!} niestet» r6wniei: nie mnlej zlego. Jak na rezie Sytullc/a ulegla dsiszemu pogorszeniu i w niczym nie ust~puje krytycznemu usnowi wOd srodliidowych.

Aurolzy lei ksill.iki nie poddafi sift powszechnie panujiicym aestrotom niemocy i rezygnac/i. Bruno P. Kremer wprowadza C7.ytelnikfJ w ogolne zsgadnienia ek%gii morza, uwzgl!}dnifJ/iie .r6wniei istotne elementy wy· brzeia i lego biocenot, ktore se zwykle wielkll. niewiadomll. dla prlecil}tnego miessksnc« Sr6dliidzia. Organizmy planktonowe. /ilk; podmorskicn traw, bruneinice i kresnorostv, pOfD'Sty porastajll.ce nadbrzeineurwiska DIal ogfomna r6inorodnosc w wiekszosci bezkrl}gowej isunv, tworzii ten nielwyklyswiat.

Er%gia i wzajemne powiiizanio poszezegofnyeh organizm6w, leh przepil}kne b.arwy I osobfiwy sposob poruszania sil}. stanowiii a niepawtatzetnosci tego "nieziemskiego '., podmorskiegoekasystemu. To co w trakde wfdr6wek po nadmorskieh pla- 1ach znajdziemy wsrod wyrzuconvch przez fale na brzeg rOinyeh przedmior6w, fragmenlow rosi!n i zwierzilt bqdi odkryjemy ne odslonil}tyeh pi/laeh mola, stsnowi fedwie namiastk~ t~tnifleego pod powierlchniq morz iyeia W duiej mierze uchoazi one nuzej uwadze ze wzglr;du na male rozmierv poszezeg61nyeh organizm6w. Ten miktokosmos dopiero pod fuPil tub okulsrem mikroskopu odkrvwa przed naszymi oczemi czest-

kf swyeh pleczolowieie suzeionvcn tajemnic. St'ld zaprezentowanie w tej ksiqiee skromnei gaferi! organizm6w bezk;!}gowych jako przykladu przybliiajll.cego ieh niezwyklq obtitoi» i ogmmne bogactwo form, wydawalo si~ KlausowiJanke sprawq nlezwykle istotnq. T emu ogromnemu zroinicoweniu form istot iywych, robieeyeh nierzadko grateskowe wraienie, odpowiada r6wniei: niezwykly tivb iyeia, nie znajdujiicy swego odpowiednika w ekosystemaeh 'lI.dowych. Morskie ryby,. ptaki oraz ssski stanowiij grup~ zwierziit bliZszyeh sercu przeci~tnego cztowieke. Eko/agiczne powill.zania wySI~pujfl.ee wsrod ornitolsun» j ssskow przedstawia Josef Reichholf. Uwainy obserwstor z pewnosciii z wieloma z nieh jui wczesniej sif zetkniil, nie potrafil jednak feh sobie wyjasnic. Szansl;i na to dale nesz pnewodni«, ktbry oferu/e Czyte!lnikowi fascynujiicy, dokumentoweny wietome slczeg6lami. przeglfjd bogactwa form zwierzl;icego swieto.

G.S.

Morski Slimak Coryphella

7

Wszechobecne morze

Morze stanowi najwieksze sro- obszary teren6w lesnych p6fkuli dowisko zyciowe nasze] planety. p61nocnej oraz tany traw rozOceany I raczace sle z nirnl morza ciqgajqce sie po horyz.ont na stsprzybrze,zne pokrvwata 361 min powych rowninach, surcza sle wokm2, czyli prawie 71 % oqolnej po- bee poteznych rozrniarow rnorz. wlerzchnl Ziemi. Jednak z powo- Morze jest takze najstarszym srodu nier6wnomiernego rozrniesz- dowiskiern zyciowym Zierni. W rozczeni.a obszar6w 'Iqdowych udzial nych okresach goologicznych IqdY w6d na p61kuli p61nocnej wynosi pod.legaly nieustannym przerniatylko 60%, natomiast na p6/kuli nom - osadzaly sie, wypi~lrzaty, poludniowej prawie 82%. W zalez- bCjdi. osiadaty, pogrqiajqc si~ ponosci od miejsca obserwacji, nownie w rnorskich g/I\lbinach. BioZiernia widzi.ana z kosrnosc wyda- rae pod uwag~ og61ny wiek Ziemi je nam sie wodna planeta, badz - 4,7 mid lat, skorupa ziemska jest tez bardziej wyspq kontynentalna. stosunkowo mloda, a zamleszkane Ale morza nie sa tylka bszrniaram i wykarzystywane przez nas obwoo. Dokladnie] biorac, sa naj- szary reprezentujq najmledsze wieksza przestrzenia zyciow& na- geologiczni.e stadia jej rozwoju. szej pianety, w ktore] zycie przy- Masywy kontynentalne w znanych blerac rnoze wprost niezwyklefor- nam dzisiaj rozmiarach spotykamy my. Skorupa kontynentalna (llto- dopiero od kambru, wraz z nimi sfera), oraz znaldujace si~ ponad pojawia sie olbrzyrma przestrzer'l niq nainizsze warslwy atmosfery, zyciowa, kt6ra ozrsia] coraz barzasleotone sa tylko w strefie sie- dziej wydaje nam sle zbyt ciasna. gajqcej ledwie kilkudzlesieciu me- Morze istnia/ood nieparnietnych tr6w ponad powiarzchnla globu. czas6w, odkad Ziemia przyj~ta W rnorzu natomiasl niezmiernie sw6j geoidalny ksztalt. Byro ano roznorodne formy zycia spotykane miejscem powstawania skat, jak sa ad linn przyplywu az po gt~bi- rownlsz basenem, w kt6rym odklany rowow tektonicznych -srodowi- daly sj~ produkty erezji wymywasko a objetoscl prawie 1,375 mid ne z kontvnentow. Patwierdza to krn", Morza obejrnuja zatem og6- rzut aka na wsp61czesne nam teretem 90% catej biosfery. W po- ny gorzyste. Dewor'lskie lupki Mar6wnaniu z nimi spotykane w bio- sywu Rensk1iego oraz piaskowce sferze inne obszary iyciowe, takie i wapienie poludniowoniemieckich jak: lasy, Iq;ki i nadrzeczne blonia, poklad6w krajobrazu kraw~dziomog'!, wydawac sie nie'liczne i nie- wege, przed 35 min lat wypletrzopozorne, Takze lrnporurlace krajo- ne w postael Alp, pows1afy wrasnie brazy wysokog6rskie, olbrzymie w rnorzu.

8

Fala lami'lca sill pavboiem na skafistym wvbrzeiu

Nie d,ziwi wiec lakl, ze slady zycia 5/6 orqanizmow iywych miala miejw morzu oraz w skalach pochodzenia see wlasnie w rnorze. Srodowisku morskiego dajq sit!: sledzic niemal morskiemu rnozna zalem obok ponieprzsrwanie az do okresu sprzed [ernnosci, wielkosci zajmowanegoobprawie 3 mldlat Do dzisiaj w mo- szaru oraz wieku przyplsac jeszcze rzach spolykamy niezwyklq roznorod- jednq csche: najwieksze zroznlconose biotopow. Tylko nita] repre- wanie .iyciowych siedlisk w cate] biozenlowane Sq obok siebie prawie sferze.

wszystkie nadrzedne grupy organiz- Musialo uplylJqc wie.le czasu, zanim mow zywych - nie rna dziafu w swie- poznanosrodowisko morskie w stopcie roslm lub zwierzat, kt6ry nie mia'- niu por6wnywalnym do wiedzy posiaby chotby kilku przedstawicieli wsrod danej 0 srodowiskach ladowych. Jilz morskiej flory i fauny. W srodowisku za sprawa starozytnych wypraw Fenimorskim spotykamy imponujaca obli- cjan, Grek6w, Arab6w, Celtow i Witose orqanizrnow, 0 niezwykle zroznl- king6w dokonano znacz<jcych odkryc eowane] budowie i stopniu zorqanizo- geogralicznych. NastE)pnych costarwania, kl6rej nie znajdziemy w zad- czyly nowoiytne podroze Portugalnyminnym ekosystemie bioslery. czykow i Hiszpanow, Pietwsza morsTym licznym grupom roslin i zwisrzat ka wyprawa naukowa miata miejsce morze oleruje srodowisko 0 niezwyk- dopiero w drugiej potowie XVIII wielym zr6inicowaniu warunk6w siedlis- ku. Na zlecenie Royal Society of Enkowych, Przed ponad 3 mid lat orga- gland w 1768 roku James Cook wyrunizmy iywe pojawily sie w nim, i tuta], szyl na Tahiti, i do 1771 r. okr&iyl w morskim srodowisku, przsbiega! ich Ziemis ze wscnoou na zachod. ewolucyjny rozw6j. Ewolucja ponad Jedna z najwainiejszych wypraw

9

w historii oceaacqratll byla, w ta- ki .badawcze "Gwiazda Polarna" tach 1872-76, podroz angiel- i "Meteor" ,kt6re uczsstniczyty skiego statku badawczego "H. w wyprawach na Antarktyde. JedM.S .. ChaUanger" podkierownic- nakze pomimo tych odkryc glElbitwem Sir Wyrille Thomsona. Po ny ocean6w krYi'l jeszcze wiele raz pierwszy udalo si~ w6wczas tajemnlc. Olbrzymia przestrzel'1. dowlesc, ze gt~biny oceanow zyciowa ocean6w jest dta nas boznaeznie przswyzszaja wysokosc wiem po prostu niedostepna przy najwyzszych gor na ladzie. Wezes- uzycl u zwyktych srodkow. Jako niej, bowiem w lataeh 1831-36, zwiqzani z ladern o.bserwatorzy odbyl podr61. "H.M.S. Beagle" poznajemy gl6wnie male, aczkolz Karolem Darwinem na po- wiek tascynujace, wyeinki tego ktadzie. Celem te] wyprawy bylo srodowiska zwlazane bezposreosperzadzenle dokladnych map nioz ]ego przybrze1.nymi strefami. wybrzeiy Ameryki Poludniowej.

Podczas 1ego przedaiewzieeia

Darwin wysunCl.l m.in. teorie 0 po-

wstawaniu rat koralowych, kt6ra w gtownyeh zarysach obowiqzuje do dzisiaj.

Na przetornte wieku miafy rnie]see llczna wyprawy. Wsr6d nich PI ankton-Exped i·1i on " Na1i onala" w 1889 r. oraz wyprawa gl~binowa "Valdivii" w 1898 f. W okresie miedzywojsnnym organizewano wiele wypraw badawczych zw!aszeza na statku "Meteor" Do najwa1.niejszych wypraw okresu powojennego zallczyc nalezy dunska wyprawEl' ;,.Galathei" w latach 1950-52 oraz wypraw~ g~~bjnowCl "Glomar Challenger" w 1968 r. Mi~dzynarodow1l slawli zyskary w nowszych czasach stat-

Cote Sauvage - ba/wMV u sh/istych wybnezy

Oceany - Udzial procentowy Gll;1bokosc jw metrash) l.iczba rowow
porewnants pcwierzcbn la cbj~losc srednia maksymalna gl(lblnowych
o. ATLANTYCKI 29 26 3332 9216 1
O.INDYJSKI 2Q 21! 3840 7450 3
O.SPOKOJNY 51 53 3940 11022 22
I 10

r

Klasyfikacja i morf%gia

Morza swiatowe rnozna podzielic na trzy wielkie oceany, z k16- rymi /qCZq sie liczne morza przybrzazne.

Pacyfik jest najwi~kszym oceanem rozclaqajacym sie od zachodu miE:~dzy Australia i Azjq oraz AmerykCl Polnocna i Arneryka PoludniowC! od wschodu. Owie ciesniny tacza Ocean Spokojny z AIlantycldm. sa to na p6/nocy Giesnina Beringa oraz na poludniu Ciesnina Drake'a. Ocean Atlantyckl, kt6ry oddziela Stary Swiat od Nowego, jest stosunkowo mlodym oceanem. Jego powstanie wyjasnia wspctczesna leoria plyt tektonicznych.. Wed/ug niej skorupa zlemska zbudowana jest z licznych wi~kszych j mniejszych ply!, kt6re co roku centymetr po centymetrze przemieazczaja si~ wzg,I'Ejdem siebie. Ozwigajq one skorupy stosunkowo cienkie i jednotite, ale [ednoczesnle ciezkie, tworzace oeeaniczne dno, albo wieloJ<rotnie ztozone i tzejsze skorupy kontynentalne. Na skutek oddzielnego dryfowania plyl amerykar'lsk ielli eu.roazjatycko-afrykar'lskicll rozpadl sie wielki prakontynent Pangaea. R6wnoczesnle. przed prawie 240 mid lat, pawstal Atlantyk. Do kor'lca okresu kredy, przed 65 mIn lat, wystElpowal on jako Ocean Po/nocno-Poludniowy polaczonv z Pacyfikiem i Morzem Karaibskim. Polqczenie ladowe miEldzy obvdwoma amerykar'lskimi konty-

nentami. powslato znacznie poznie], przed ok. 5 mIn rat, pod koniec trzeciorzedu, Na przelomi.e jury i kredy, przed 140 mIn lat, z poludniowego kontynentu wylonily sle lndie, ktore dry10waty w kierunku p61nocnym ku plycie euroazjatyckiej. W6wczas rozpocz~i slEl proces powstawania Oceanu Indyjskiego. Jego granica z Atlantykiem zostata ustalona na 20°, a z Paeyfikiem na 1470 diu gosci geograficznej wscllodniej. Podzial ogolnyell zasobow wodnych na trzy oceany nie podlega zatem kwestii spornej. Przy poczlate morz przybrzeanych, kt6re obejmowaly obszary morskle oddzielone od wielkicll basen6w oceanicznych, dotychczas abowi~zywala nastepulaca klasvfikacja: morza przybrzezne to takle morza, kt6re tworzyty rozlegle zaloki oddzielone ad wtasciwego oceanu i oqraniczone lukiem wysp. Morza srodladowe stanowla natomiast mni:ejsze obszary morsxie, ktore sa dookota OtOCIOne tadern. Wedlug tego podziafu Morze P6/noene byloby morzem przybrzeznym, 8aliyk zas morzem sr6dlqdowym.

o wiele sensowniejszy wydaje si~ jednak .inny podzial, klory pyta o to, czy morze przybrzezne 10 stosunkowo plytki obszar rnorski, powstaly na skutek zalania ladu (tzw. morze transgresyjne), ezy kontynentalna giElbia rnorska z wlasnym zagf~bieniem (niecka). Wedlug lego podzialu zarowno Morze P61nocne jak i Morze

11

8attyekie sa morzarni transgresyjnym,i, tak jak Zatoka Perska ,Iub Zatoka Hudsona. Morze ST6dziemne, Karaibskie i Japonskie zaliczamy do drugiego Iypu. Morze P6/noene jest pod wzgl.£;dem geo.logieznym stosunkowo mtodym rnorzern transgresyjnym. Jego poczatkl si.£;gaj,,! g6rnego trzeciorzeou W ezwartorzedzie Morze P6/noene powstawato tylko w cieptych okresach i zajmowato obszar podobny do obecnego. W trzeeiorzedzts zajmowalo ana niekiedy znacznie wi£;kszy obszar, a jeg'o wybrzei:a siegaty az po pasma obecnych gor sredntch na Nizinie Niemieckiej. W epoce lodoweowej poziom lustra wody w morzu byl 0 90 m nii:szy niz wspotezesnie, poniewaiolbrzymie masy wody magazynowane byly w plycie ladolodu i lodowcach .. J£;zyki lodowcow przebijaty basen Morza P6fnocnego i wypetnialy go czesotowo skatami narzutowymi. Podnoszenie si~ poztomu morza po ustapteniu lodowca spowodowalo prz.eniesienie wybrzeia Morza P61nocnego Z obszaru Doggerbank, az po dzisiejsze tereny zalewane ptywami mi.£;dzy rnorzern a ladem. Od czasow polodoweowyeh Morze Potnocne potaczone jest z Atlanlykiem poprzez 500-kiJomelrowij otwarta przestrzen oraz przezkanat La Manche. Dno morza jest stosunkowo rowno ukszlallowane. Jego gf£;bokoS6 wynosi przecietnie 90 m. a w rejonie Zatoki Niemieckiej za-

12

ledwie 40 m. Najgt£;bsz.e miejsce na Morzu P6tnocnym (SOg m) znajduje slEl' u wybrze.iy potudni.owej Norwegil, w Rynnie Norweskiej.

Wyjijtkowe jest uksztaHowanie wybrzeia Morza P61nocnego w obszarze Zatoki Niem.ieckiej. Przed wtasciwym wybrzeiem (wybrzeiem wewn~trzl~dowym) rozciaqa si~, od holenderskiego Texel az po dunskie Fan~j wybrzeze zswnetrzns, kt6re ma form£; wieloczlonowego luku wyspowego. Wsr6d tych wysp szczeg61- ne miejsce zajmuje Helgoland. Ta najbardziej w tym reiorue cddalona od wybrzei:.y wyspa iako jedyna jest zbudowana ze zwartego masywu skalnego (tworzonego przez kolorowe piaskowce, wapienie I krede),

Baltyk jest pod wzgl~dem geologicznym wynikiem ostatniego okresu lodowcowego. Po stopnieniu lodowca ohszar Morza Battycklego wypelnlt sie pochoczaca z lodu wod'l, taki:.e na poczatku swej hydrograficzneJ hislorll by to ono zbiornikiem slodkowodnym .. Dopiero 1000 lat p6i:niej utworzy/0 si~ bszposrednta poraczenie ze Skagerrakiem przez srodkowa Szwecj~. Okres, w kt6rym dotychczasowe Morze Sr6dlCl,dowe dostalo si~ pod wptyw stone] wody, jednoznaczni.e okreslaja znajdowane skamieniale pozostatosci zasiedlajace] je fauny rnlecza-

.. Na gar/e: Zalewowe larasy Helgotandu Na dole: Wybrleie Baltyku na Bornholmie

13

k6w. W konsekwencj.i podnie- nawel 5120 m. Morze Srodzisrnstenia si~ obszaru Battyku nasta- ne ~~czy sie z Atlantykiem przez

pile ponownie "s~odkowodne Ciesnine Gibraltarska,

intermezzo". skotkulace kotejna Morze Sradziemne jest pozocharakterystyczna zrniana skradu statosciCj Iropikalnego Moria gatunkowego bytujace] w nim Tetydy Z okresu kredy, ktore istfauny. Dopiero przed 7000 lat, po- niato przed powstaniem potaczen przez utworzone ciesniny dun- ladowych miedzy P6twyspem skie (Maly i Wielki Belt), wody Arabskim a Afrykq oraz AmerykC\ Atlantyku i Morza P61nocnego P6tnocn(j i Potudniowa. W pozwdarly sie ponownie do Baltyku. nym trzeclorzedzle nastapito czeOd tego czasu rozpeczal si~ pro- sclowe zamkmeete Ciesniny Giees wzrastajqcego zasolenia braltarskiej, co sprawi/a, ze pozojego w6d. Zawartosc soli w Zato- stalosc Morza Tetydy przekszralee Kilonskiej jest 0 potow~ nizsza cita si~ w stone morze srodl<j;doniz w Morzu P6lnocnym, zas na we, zas wedlug irmych hipotez potnocy Zatoki Botnickiej Morze w zachodniej czesci basenu po Baltyckie jest praktycznie stooko- prostu wyschlo.

wodne. W niekt6rych czesciach

basenu dnoBaltyku lezy ponizej

200 m, a najgl~bsze miejsce

znajduje si~ 459 metrow ponize]

poziomu morza.

Powierzchnia Mo~za 8r6dziemnego wynosi ponad 2,5 mIn km2, a sredniagt!i!bokoso 1500 m,

w najgl!i!bszych rnlelscach sh~g.a 'Fala rozbijajijca si~ oskaliste wybrzeie

14

------------------------------------------------

Morskie dna

Z uwagi na ogromny zasieq, obejmujqcy obszar calej kuli ziemskiej, hydrosfera rnorz wymaga dokonania podzialu, kt6ry pom6gtby wyr6inic jej poszczeg61ne ekosystemy. 5wiatto, cisnienie wody ezy temperatura, to fizyczne czynniki srcdowiska, za pornoca ktorych rnozna scharakteryzowac poszezeg61ne rejony swiatowego morza. Nie rnnie] wainy jest r6wniei charakter dna marskiego, jego uksztaltowanie oraz nachylenie przybrzezneqo stoku. Brzeg piaszczystego wybrzeia opada 510- sunkowo lagodnie i r6wnorniernie. Przy skallstych, stromych brzegach rna siQ wrazenie jak gdyby dno morskie gwaltownie opadato w oqromna gl~bi~. Faktycznie w miejscu, gdzie kmlczy si~ szelf kontynentalny opada ono stromym uskokiern, jednaki:e bezposrednio przed wybrzeiami rozciaqa sie zwykle szarokim i stosunkowo pIaskim obszarem szelfu, tworzac morza szellowe. Prawie nigdzie linia brz.egu nie jest r6wnoznaczna linii szeHu kontynentalnego. Podstawa uskoku nazywana jest eokolem kontynentatnvm, Laczy Si'il on z /agodnie opadajacyrn morskim dnem, oSiqgajqc poziorn skorupy tworzqcej dno oceanu,

Dna gh:~bin morskich, stanowiace 42% og61u pewierzchni dna rnorskiego, jest wprawdzie dose jednorodne, lecz rownoczesnie poprzerywane podmorskirni grzbietami gar i rowami oceanicznymi.

o rozlegtych pasmach g6rskich rozciqgajqcych sie na dnie rnorskim dowiedziano sie dopiero w polowie ubieglego stulecla, przy okazji kladzenia polaczsn kablowych rniedzy Europa a Amerykq. Dzi~ki bardzo dok/adnym mapom, sporzadzonym za pornoca schosond, wiemy dzisia], ze catv AUantyk przecina srodkowooceaniczne pasmo g6rskie, ktore przewyisza swymi rozmiarami obszar wszystkich ladowych pasm g6r~ skich. U swej podstawy rna. ono ok. 1'500 krn szerokosci i prawie 15000km dtuqosc], Ci.qgnie sie ad Arktyki przez Morze POinocne, Istandie, Azory, Wysp~ 5w. Pawta, Wyspy Wniebowstqpienia, sw, Heleny i Boueveta, ai. po Przylqdek Dobrej Nadziei i skreca na wsch6d, przechcdzac w oceaniczne pasmo atlantycko-indyjskie. Najwy.isze wzniesienia tych podmorskieh g6r si~gajq prawie 4000 m wysokosci. W tym pasmie g.6rskim znajduje si~ centralna szczelina, szerokosci 15--25 km, opadajaca nagl~bokosc 3000 m, kt6ra wykazuje duiij aktywnose ssjsmiczna i wulkaniczna, jak rowniez wydostajq sie niq duze uosci ciepla z glElbszych pok/ad6w skbrupy zlernskie]. Podobne wlasclwosci wykazuia takze pozostare srodkowoocearuczne pasrna, kt6re wsp61nie osiaqajq dlugoS6 70 000 km. Powierzchnia wszyslkich podmorskich g6r wynosi ok. 30% catkowitej powierzchni dna morskiego. W przeciwieastwie do nieh rowy oceani-

15

1 ~ najwyz.<a wzniesienie Mont EverestlBB82 m) 2 = sredrua wysokosc 51alego ladu (875 m)

3 = srednla wysokosc S~OfUPY kontynentu (370 m) 4 = srednia wysoko!t powteractmt Zieml {srednia

z Illdu I poziomu morza, 245 m)

5 ~ srad n I pczto m "ko.u'; y

ocea ntea n B90 dna (- 2430 m)

6 = s,ednia gl~boko~t morska 1- 3800 m)

7 = "r,,<lnla ghlboko;;e polozenla oceanlczne] plyty (- 4400 m)

8 = naJwl~ksza gl~bla oceanlczna, gl~bla vltlaz (- 11 022 m)

8000

6000

4000

2000

4000
"ll
6000 f!
..
E
lc
""
'"
8000 0
-"
0
.Q
..
iii
10000
0 10 30 40 50 60 70 80 90 100,}
0 100 200 300 400 500 k Udzial powierzchni kolejnych poziom6w wyiyn i gil/bin Ziemi wyraiony w %

odznaczaja si~ szczeg6lnq_ aktywnosciEl: sejsmicznEl: i wulkaniczna, bowiem tutaj nast~pulEl: gwaltowne zmiany w skorupie kuli ziemskiej. Na skutek dryfowania ciensza oceaniczne cz~sci skorupy (p/y1y) wciskane sa pod niewsp6/miernie grubsze skorupy kontynentalne. W Oceanie Indyjskfm istnieje tylko 1, w Atlantyku 3, zas w Pacyfiku spotykamy az 22 lakie

czne stanowta zaledwie 21% powierzchni. SCI to stosunkowo waskie, uformowane w ksztalcle rynny uskoki dna morskiego 0 wyjqtkowo stromych scianach, kt6re rozciaqaJa si~ r6wnolegle do wybrzezy lub wysp. Rowy oceaniczne zawsze

16

obszary. Tuta] znajduje sie takze najgf~bsze miejsce: g/~bia w Rowie Mariailskim, si~gajqCa 11 022 rn p.p.m. Mozna powiedzisc, ze jest ona jakby przeclwienstwern Mont Everestu.

Gdy zeslawimy ze soba wkrzywa hipsograficznq rozne poziomy wysokosciows skorupy ziemskie] eopowiednio do udzialu ich powlerzchni, uzyskamy nader toteresuiacy obraz. Mozna z niego adczytac wartosc! ekstremalne dla Mount Everestu (8882 m) i dla gl~bi Vitiaz (-11 022 m), a takze wartosci srednie, Tak wi~ srednia wysokosc stateqc Iqdu powyz.ej (cbeenego) poziomu morza wynosi 875 m. Doliczaiac sklon i pocstawe skorupy kontynentalnej, przecietna powierzchnia ladu lezy 370 m n.p.m. Z drugiej strony krzywa wskazuje, ie skorupa dna oceaniczneqolezy przeci~tnie 4400 m ponize] poziomu morza. Poniewaz dno morskie nie jest tworzone wy/qcznie przez skorupe p/yl oceanicznych,lecz skladajq sie na nie powierzchnie skloIlU plyt kontynentalnych i. szelrow, )ego srednia gl~bokost wynosi tylko 3700 m. W rzeczy same] l(:jdy wznoszq sifil znacznie mnlej ponad lini~ pozlornu wody, w por6wnaniu z zasi~giem oceanicznych gt~bin. Gdyby zrownano wszystkie Iqdy i wypelniono nimi rownomiernie wszyslkie baseny morskie powstatoby nowe dna, ktore nadal lezaloby 2430 m p.p.m. Tak wi~c w oceanicznych glfilbinach jest dosyc mie]sea dla osadow poehodzqcych z eroz] slarego .Iqdu nanoszonych przez rzeki od rnllionow lat

Woda morska

Ziemia jest [edyna planeta wsrod cia/ niebieskich ukladu stonecznego, na ktore] woda wyst~puje w plynne] postaci. W 95% SEi 10 zasoby s/onych wad morski.ch. Z pozostatych 5% najwleksza ich czesc zmagazynowana jest w polarnych I odowcach , azaledwie 1 % zasobow wodnych plynie w strurnienlach, rzekach, zasila stawy i [ezioralub znajduje si~ w chrnuracb - jest w ciClglym obiegu. Potrzeba az 3850 tat, by znajdujaca sis w morzu czasteczka wody wyparowala i weszla do obiegu wody na kuli ziemskiej.

Oketo 99% znajdujqcyeh si~ w rnorskiei wodzie substancji stanowiq rozpuszczone w niej sole" wzgl,~dnieich jony. Zdumiewajqee jak stabiil.ny jest w niej udziaf jon6w, wystfilpujqcych we wszystkich rnorzaeh i oceanach w jednakowych proporcjaeh, chociaz zawartosc soli w wodach odplywajqcych z kontynenl6w jest znacznie zroznicowana. Sole dostarczane do morz i ocean6w przez wody ptynqce, pochodza z: procesu wietrzenia ska~, a taki:e ich rozpuszczania. Wystarczyto to by w ciaqu 25 milianow la! nagromadzifa sie w oceanach odpowiednia koncentracia soli. Oznacza to zarazem, zs wraz z uptywem geo.logicznych okres6w na Ziemi zasolenie wad morskich musiato stale wzrastac. Prawdopodobnie wyst~powaty rowniez pewne zaklocenia tego prooesu, poniewaz w wyniku geologioznej ak-

17

tywflosci skorupy zlemskls] zrnieniat sle zasi~g morskich obszar6w. Poklady soll, ktore eksploatowane sa np, w p6fnocne], wapiennej czesci Alp, stanowiq pozostatose wyschni~tego morza.

P.i~t kationow (Na + , Mg + + , Ca" ", K+, StH) i cztery antony (Ct-, S04- -, HCOo·, 8r-) tworaa 99,9% zawartosci jon6w, wzgl~dnle soli wody morskiej, z czego 78% przypada na s61 kuchenna NaC!. Ilose poszczeg61nych jon6w, surnujac sie, dale og61nq zawartosc soli (zasolerrie}, ktora wynosi srednio 34,7%0, t], 3,47 9 soli w jednym kg wody rnorskie]. R6wniez nasze plyny ustrojowe, takie jak surowica krwi, Iirnfalub fzy, zawieraia jony wystepujace w podobnym stezeniu jak w wodzie morskiej - tak wi~c wszyscy noslrny w sobie mata czastke oceanu. Koncentracja soli w wodzie rnorskle] moze w niekt6rych regionach znacznie odbiegac ad przectetnych wartoscl. Morze P6tnocne dzieki ogromnym doplywom w6d stodkich wykazuje mniejsze zasolenie nii. Atlantyk. W okolicach Helgolandu zawarlose soli waha sie w roznvcf porach roku od 29%0 (wiosna) do prawie 33%0 {jesieniq}, co uzaleznione jest od ilosci opad6w i intensywnosci parowania. W uisciach rzek (estuarial zasolenie znacznie sie obntza. Woda 0 zawartosci soli ponlze] 25%0 okreslana jest jako woda sronawa, Obszarem w6d stonawych

18

sa niekt6re rejony Morza 8aftyckiego (Zatoka Kilonska 16%0, Wyspy Alandzkie Iylko ok. 2%0). W cisple] strefie klirnatycznej stopien zasolenla m6rz przewyzsza srednle zasolenie 5wiatowego morza, bowiem w rejanach tych wj~eej wody odparowuje nii: jest dostarczane] w wyniku opadow, We wschodniej cz~sci Morza Sr6dziemnego poziom zasolenia wynesi 37%0, zas w Morzu Czerwonym nawet 40%0.

Okolo 0,02% og61nej zawartcscl jon6w w wodzie morskiej przypada na pierwiastkisladowe, przy czym jest tutaj reprezentowany praktycznie caly uklad okresowy pierwiastk6w Mende!ejewa. Niekt6re z tyeh pierwiastk6w sa nlezbedne do teal.izacji fizjolog,ieznych proces6w organizm6w morskich, np, krzem do budowy skorupek okrzernek, molibden oraz cynk jako buoutce r6i:nychenzym6w lub wanad w krwi niekt6rych ryb. Inne pierwiastki slacowe nis wykazuj(jj WPfYWU na przerniane rnaterli istot i:ywych w morzu.

W wodzie morskiej znajdujq sie takze olbrzvrnle ilosci rozpuszczonych gaz6w - obok azotu przede wszystkim dwutlenek w~gla CO2 i lien 02. Poniewai. CO2 i 02 uczsstnlcza bezposrednio w r6i:norodnych biologicznych procesach przemiany matern, nie da sie dokladnie sprecyzowac modelu ich rozdzialu w czasie i przsstrzent Oznacza to, ze morza pomimo wysokiej pojemnoscl nie mog,! przeciwdzi alae n iebezpi ecznemu

Wykrystalilowana s61 motsks (ldj~cie w swiett« spolarylowanymj

wzrostowi CO2 w atmosferze. Wy· miana gaz6w zachoozaca na granicy powietrze-woda okazuje sie bye nlewystarczaiaca.

Znaczni.e wyzszy zasob pierwiastk6w w wodzie morskiej, w stosunku do wody slodkiej, wplywa wyrai.nie na jej fizyczne wtasciwosci. przy zasoleniu 25%0 w warunkach normalnych (20"C I przy clsntenlu 1 bar) g~stos(; wody wynosi 1,0249 g/cm3. Weda rnorska zamarza dopiero przy lemperaturze - 1,91°C.

W odrozrrieniu od wody slodkiej, ktora jui przy 4cC osi@a swoja najwi~ksz& g~stose i w6wczas n!e uczestniczy w procesach wymiany gazowej, w rnorzu procesy te zachocza az do jej zamarzniecia.

Wiatr i fale

Wody wszyslkich m6rz! ocean6w znajduia sie w ci&gtym ruchu, Grzywy fal uderzajace o brzegi, pr&dy plywaw przenoszace olbrzymie masy wad i dwa razy dziennie osuszajacs roz!egie obszary wybrzei:a, to widoczne znaki ruch6w wody jakie zachodza od powierzchni az po gl~biny. R6ine przyczyny wprawiala w ruch wody ocean iczne. Wyroznia sie czynniki egzogen.iczne i endogeniczne. Do sil egzogenicznych naleza przede wszystkim wiatry. Tam gdzie prady powietrzne uderzaja o powierzchrue m6rz pod malym kqtem, poruszane sa game warslwy wody.

19

To uzalei.nione od wiatru przesu- myka znajduiClce sle pod nla powanie mas wody mozna zaobser- wietrze, tworzac tzw. kieszeli powowac juz na rnatych zbiornlkach wielrZnq. Po wi etrze poddane srooladowycb. Czas i przestrzen w trakcle teg!o .zjawiska duzernu oddziatywania wiatr6w bkreslajq cisnieniu rozpreza ste eksplozyjsil~ pradow i wysakosc fal, kt6re nie, wzmagaJqc ruszczaoe dzialawypi~trzaj<l siE! podich wp/ywem. nie fal.

Przy sile wiatru 7 (pr~dkosc wiat- Fale sa dzieckiem wiatr6w, te zas ru ok. 15 m/s) i czasie oddzialy- z kolei powstaja dzi~ki zmianom wania 5 godzin na odcinku50 mil cisnienia atmosferycznego w rozrnorsklch (1 mila = 1,85324 km) nych rejonachkuli ziemskiej. tworza sie tale wysokosci ok. R6i.n.ice clsnienta, pojawiaj<lice 2,5 m; podczas 1S-godz.innego od- si~ pomi~dzy wyiem a niiem, dzialywania na odcinku 100 mil wplywajq r6wniei. bezposrednio morskich fale mog'l osiaqac [uz na powstawanie rnorsklch prawvsokosc 7 m. Trwajqcy caty dow powierzchniowych. Przy dzren orkan wywoluje lale wyso- podwyiszeniu si~ crsruerua kosci powyiej 20 m. Pojedyncze 0 1 rnillbarlustro wody obniza sie czasteczkl wody tworzace tale, 0 1 cm. Nacisk wysokiego cisnieporuszaja sie w niej po torach nia sprawia, ze na obszarze jego kotowych (orbily kolowe). Jesli oddzialywania na powierzchni fala znajdzie sie w rejonie 0 ma- morza tworzy sie: rodza] wgle:bie/ej g/e:bokosci, w6wczas kola te nia, do I<torego wlewa sie woda przeksztalcaja sie w etipsy. Dtu- z sasiadujacych obszar6w obg05e fali staje sie przy tym krot- nizonego cisnienia.

sza, wysokosc wieksza, zas tala W strefie zwrotnikowej przez caty wypi~trza sie do lego stopaia, i.e rok wiejf.j ze wschodu pasaty, ktowoda przelewa sie przez jej re inicjuja powstawanie morskich grzbiet i jest wyrzucana na brzeg prctd6w plynacych kuzaehodowi w formie przyboju. DobijaiClce do po obu stronaon r6wni'ka. Polnocbrzegow nie rozbite cif.jgi fal norownikowy prad Atlantyku spookresla sie mianem falowania, tyka sie na obszarze Morza Karazas wzburzone, spienione masy ibskiego z kontynentern amerywody wraz z rozbtiaiacymi si~ fa- kanskirn i skreca w klerunku pol~ lami okresla sie jako przyb6j nocnym. Jako Gol.fsztrom opuwzgle:dnie kipiel. PosiadajCjcy szcza on stref~ zwrotoikowa oqrornna energj~ przyb6j dziata wzdluz. p6/nocnoamerykanskich z niesarnowita mechantczna sua wybrzezy i na swej datszs] drona skaty wybrzsza klifowego, jak dze zmienia kierunek na potnocr6wniei na zyjace tu organizmy. no-wscbodni, poniewai ruch Ponadto przy zatamywaniu sie obrotowy Ziemi wplywa dodatgrzbietu tali, spadaiaca woda za- kowo ria przyspieszenie ruchu

20

Przyb6/ tormuie na skafistym wybrzeiu strome urwiska

mas wody. Ta tak zwana sua Co- daleko na pornoc - strefy nie podriolisa nie pozwala ptynClc Golf- legaj<:jce zlodzeniu. Na tej samej sztromowi bezposrednla ku wy- szerososcl geograficznej, miedzy brzezom Grenlandii, lecz nadaje poludniow<:j Finlandiq a SzwecjEl, mukierunek ku Europie Zachod- trzeba wytycza.C przejezdne trasy nie], gdzie rozbijany jest na sze- przez zamarzniete Morze Baltyckie. reg odrebnych pradow, Prad Podczas gdy Golfsztrom dostarcza Irminger okraza lslandie, Prad ciepta 'karaibskq wode w kierunku P61nocnoatlantycki dociera do p6Inocno-wschodnim, atlantycka Wysp 8rytyjskich, a Prad Norwe- woda w formie zimnego Pradu Kaski sleqa az za Latoty, zas jego naryjskiego w~druje na potudnie odgatf)zienie tralia do basenu wzdluz zachodnioafrykar'lskiego Morza P6lnocnego. Gollsztrom wybrzeza, laczac sie ponownie jest nlezwykle efektywnym zrcd- l Pracern P6inocnorownikowym. lem ciepta. Jemu wlasnie Wyspy Wszystkie wymienione prqdy 8rytyjskie zawdzi~Gzajq sw6J la- tego ogromnego obszaru tworza godny, atlantycki klimat zima, zamkniety obieg (os symelrii).

a norweskie wybrzeze siflgaj<:jce Trzy sposrod tych osl znaj,dulf! sie

21

rniedzy r6wnikiem a obszarem podbiegunowym - najbardzie] jest to widoczne na p6/kuli poludniowej, gdzie wprawdzie sila Coriolisa skierowana jest w inna strone, ale na drodza prqd6w rnorskich staia rriniejsze obszary kontynentalne. Rozlegfe oceaniczne ruchy w6d pow.ierzchniowych w obrebie osi symetrii prowadza do zdcmlewajqcego niesymetrycznego rozlozenia temperatur. Oqrzans masy wody z obszar6w osi symetrii polozonych blisko r6wnika powodui<1, ze temperatura wody po wschodniej stronie konlynent6w jest stosunkowo wysoka. Dalsze dryfowanie tych w6d przez subtropikalne osie symetrii powaduj.e silniejsze ocieplenie wschodniej strony kontynentu i och/odzenie wvbrzezy zachoonich. W nizsze] szerokosci geograficznej temperalury oceanicznych w6d powier.zchniowych u wschodnich wybrzel.y rosna powoli, podczas gdy u wybrzeiy zachodnich znacznie szybciej. W wyiszej szerokosci geogralicz· ne] sytuacja wygl&da odwrotnie. Pod wpfywem zimnej wody osl subpolarnvch (np, Prqd Wschodniogrenlandzki - Labrador) ternperatury kontynentalnych wybrzezy po stronie wschodniej sa nizsze nii po stronie zachodniej. Z tego tei wzqledu obszary, takie jak Nowa Fundlandiai Nowa Szkocja, polozcne przed wschodnirn wybrzeiem Kanady mala znacznie chlodniejszy klimat nil. zachodnia Francja czy p6tnocna

22

Hiszpania, kt6re leiq w tej samej szerokoscl geogralicznej. Zjawiska wystepuiace w rnorzach, zWiqzane z pradarnl, sa stymul.owane takze przez zjawlska zaehodzace w atmosferze, R6wniez wewn~trzne (endogeniczne) czynniki wp,fywajq na zrozrucowanie g~stosci wody morskiej, kt6ra zalezy od stopnia zasolenia i ternperatury. Ciezsze, zimniejsze, a takze zawlerajace wir;:cej soli warstwy wody opaoaja na dna i wypierajq Il.ejsze. Umozliwlona jest zatern wymiana pionowa rniedzy powierzchnla a dnem.

W tych ruchach wody rnozna zauwazyc takze wpfywy atmosteryczne, poniewaaatopien zroznicowania g~stosci wody zalezy bez wqtpienia od ocieplania lub schtadzania wzgl~dnie opad6w, ktore powoduja wysfadzanie rnorz.

Plywy - gra sit niebieskich

U wszystkich wybrzeiy mozna zauwai:yc kr6tkotrwa/e, niecykliczne roznice w poziomie wody wywotane falamL W zaleznosci ad sHy wiatru i pogody do brzsqudoclerala tagodne lale lub tez uderza wen huczaca tala przybo]u. Powierzchnia morza pozostaje przy tym w clCjgtym ruchui trudno jq uznac za ldealna plaszczyzn~ .. Obok czynnik6w pogodowych wptywajqcych rna ruchy wody i lal mozna zaobserwowae u wybrzeiy takzs cykliczne i dajace si~ przewidziec wahania poziomu wody, kt6re nazywamy p~ywami_ Naleza

Zmiany poziomu wody zwiszsne z dzistsniem plyw6w.

Na gorze: wysoki poziom wody. Na dole: nisk: poziom wody

one bez wEttpienia do najbardziej zadziwiaj acvcn zjawiskqeoflzycznych, kl6re rnozna bezposrednlo obserwowac na naszej planecie. Odptywy i przyplywy powodowa/y niemale zamieszanie jui. wsrod Rzymian, kt6rzy nie znali ich z rejonu Morza SrOdziemnego, a kt6rych doswiadcaaf na kanale La Manehe podczas wypraw do polnocne] Francji i poludniowej Anglii. Przyczyna p/ywow sa vas[emnie oddzialywajijce na siebie pola grawitacyjne Ziemi, Ksiezyca i Stonca, jak to slusznie stwierdzif jui: w XVII w. angielski tizyk lzaak Newton. W istocie p/ywy na na-

szych wybrzei:ach sa wynikiem prawdziwie zachwycalace] gry sit niebieskich. 0 ile zasada lego zjawiska wydaje sie bye prosta, 0 lyle dokladniejsze wyjaSnienie jego mechanizmu wymaga nieco zachodu. Zacznijmy od analizy ukladu sit wyst~pujqcych pornleozy Ksi.~i:ycem a Ziernia. Ruch orbitalny Ksiezyca jest zwykle przedstawiony jako okriji:anie Ziemi .. W rzeczywistosei [scnak Ziemia i Ksiezyc poruszaia sill wok6/ wsp61nego srodka ciezkosci, kl6ry ze wzg.l~du na ni.er6wny stosunsk mas (ok. 81:1) leiy wewnqlrz Ziemi, ok. 1630 krn pod r6wnikiem. Ruch

23

obrotowy obu cial niebieskich wok61 wspolnej osi wywoluJe na Ziemi sit~ odsrockowa, 'klara jest skierowana od Kslezvoa. Sila odsrodkowa przeciwdziala przyciq.ganiu Ksiezyea,

Na zwrocone] ku Ksi~zycowi stronie Zlemi powstaje sila wypadkowa, bedaca roznica rnledzy SUi;l przyciqgania i przeciwnie do niej dziatajaca silCj odsrodkowa. Sila ta powoduje plywy. Ponadto wywotuje ona dodatkowe przyspieszenie zwlazanych z: Ziemiq mas zwr6conych ku Ksifj'zycowi. Sprawia, ze czlowiek na rownlku jest Ilzejszy o rnase jednej /zy. Nie [est to zatem ouza slta, leez wyslarcza aby czastsezki wody morskiej mog/y sie przerrueszczac, Masy wody wypiEl:trzajq sie w kierunku Kslezyea, Na odwrocone] od KsiEl:zyca stronte Ziemt, ze wzg.lEl:du na wiEl:kSZq od niego odlegiosc, ciazenis zwr6eone jest ku punktowi srodkowemu. Dlatego sila oosrodkowa, powstaiaca w wyniku wsp61nego obiegu Ziemi i KsiEl:zyca, zwieksza przyspieszenie i oddzia/uje na naplywanie oceanicznych czasteczek wody, ktore wypiWzajq sie, co powoduje przyp/yw.

Przyptywy powstala na obu p6fkutach - tej zwr6conej i tej odwr6conej ad KsiEl:zyca, zas Ziemia obraca sie wok61 swej osi dziEl:ki wystepowaniu wewnCjtrz czasteczkowego ruchu obrotowego. Duzs kontynenty., rozciapajace sle z po/nocy na potudnie, wp/ywajq jednak na zakl6canie, wiazacych sie z p/ywami, ruchow mas wody. Dlatego

24

u ich wybrzei::y obserwuje siEl: zachodzace cyklicznie zmiany poziornu wody. Zaleza one od lego, eLY okreslone wybrz.eze, poruszajac siEl: zgodnie z ruchem obrotowym Zlemi, wchodzi w wierzehotek lub dolinEl: plywu.

Sily wywo/ujqce plywy nie tylko oddziarujq na poruszanie mas w6d oceanicznych, Wyst~pujq. one r6wniez w ziemskiej atmoslerze,a takze w skorupie zlernskie], ktora przez te sity jest nawet nieco odkszla/eana.

Tak jak Ksiezyc, rownlez Slonce jest sprawca wvstepowanla plyw6w. Zatern lsmieja nie tylko plywy ksi~zycowe, leez takze niezalezne od nich pkywy sloneczne, Przy nowiu i pelni sily Ksi~iyca i Sionca suroula sie. R6i:nica mi~dzy p/ywami jest w6wczas szczeqolnie duza, zas na wvbrzezacn obserwujemy tzw .. p/ywy duze, Z tych tez wzgl~d6w podczas pierwszej i oststnie] kwadry Ksiezyca sila wywotujCjca ]ego plywy zrnniejszana jest 0 dzialanie plywowe Slonca. Wal1ania poziomu wody sa w6wczas nieznaczne, zas p/ywy okreslane sa mianem ma/yeh. Duze i male p/ywy pojawiajq sie w mnle] wi~cej p61m.lesi~etnyeh odstepach (dokladna dlugosc cyklu 14,77 dnia). Oprocz tego istnieje miesieczna zrniennosc ptyw6w, ktora zwiazana jest ze zrnieniajaca sie odlegiosci-q porniedzy Ziernia a Ksi~zyeem (cykl trwa 27,55 dnia), jak rowniez dzienna zrnlennosc, kl6ra uzalezniona jest od polozenia Ksiezyca nad horyzontem

Cofiijqca si~ podcsss odplywu woda oozostsvde na brzegu naniesione pnedmioty i organizmy

(cykl trwa 27,32 dnia). Caly uklad sil kierujacych pfywami obejmuje znacznis wiece] ezynnikcw,

W porownaniu z Atlantykiem, Morza P6tnocne jest skromnym rnorzern przybrzsznyrn. Basen Morza 'P6lnocne90 jest zbyt maly, aby mise wfasne plywy. Fenornen plyw6w, kt6re obserwowane sa u wybrzezy Morza P61nocnego jest zatem tylko odbiciem zjawisk zachodzqcych na otwartym Atlantyku. Fala plywu wlewa sie do basenu Morza P6tnocnego przy Orkadach, dalej przyjmuje kierunek wzd/uz brytyjskiego wschodniego wybrzeza i osiqga niemieckie wybrzeza kolo Borkum. Stad prze-

mieszcza sie dalej w kierunku wschodnim przez Zatoke Niemiec. ka do Wysp P61nocnofryzyjskich wzgl'idnie do Danii, Punk! zwrotny fali plywu lezy ok. 70 mil morskich na pomoc od wyspy Helgoland. Zwrot kierunku plywu wyjasnia, dlaczego regiony wybrzeza Morza P61nocnego nie mogq mice<: wszystkie r6wnoczeSn.ie wysokiego lub niskiego poziomu wody. Do dokladnego opisu ziawlsk plywowych stuzy szereg sta/ych termin6w i fachowych okresten,

Podnoszenie sle poziomu wody okreslane jest [ako przyp/yw, a opadanie [ako odptyw. Przyplyw konczy sie przy najwyzszym, a od-

25

.-------------podczas sztorrnu

PrzecIQtny ems pIywu 12 h 25 mln

CZilS (godziny)

Schemel plZyplyw6w i odp/yw6w. Objasnienie skr6t6w na str .. 27

ptyw przy najnriszym poziomie wody. Slqd tsz u wybrzeiy rnorskich poziom wody jest zmienny. Podawane w metraeh nad pozlomem morza wysokoscl na ladzie odnosza sle zawsze do srednich stan6w woov; jest to arytmetyezna srednla wszystkich wysokieh i niskich poziom6w wody.

Odstep czasu rniedzy niskim a wysokim poziomem wody wynosi srednio 6 qodz. 1.3 min. Wysoki poziom op6inia sie rniedzykolejnymi pfywami 0 25 min, a z dnia na dzieri roznica ta wynasi 50 min, Przyezyn~ Iyeh opoznien jest ponownie Ksi~zye, Aby okr~i.yc wraz z Ziernia wsp61ny

26

srodek ciezkoscl potrzsbuie on 28 dni. Podezas osrazenla Ziemi Ksi~iye postepu]e naprz6d na swej drodze a 1/28 ea1ego obiegu. Ziemia polrzebuje zalem codzienrole 24/28 godziny albo 50 min, dodatkowego trwanla obrotu, azeby Ksi.~zye znowu sta! w zenlcle. Hoznica wysokosci rniedzy wysokim a nlskirn poziomem wody nazywana jest amplituda plywu, Jest ana bardzo zr6i:nieowana na r6inyeh wybrzezach, W Bretanii wynosi 8 m, u wybrzeiy Helgolandu ok .. 2,40 m, a u ujscia rzek Ems, Wezery i Laby ponad 3 m. Na Baltyku i Morzu Sr6dziemnym amplitudy plyw6w SCI minimalne. ponte-

waz oba baseny morskie Sq zbyt mate, zas potaczsnie icn z AtlanIykiern ciasnymi ciesninaml lzoluje je od jego ptyw6w.

Ola okreslenis wyst~pujqcych u wybrzeiy zrniennych poziornow wody spowodowanych plywami stosowane sa nasteouiace wyrai:enia faehowe:

8POWW = sredni poziom

oprysku wysokiej wody 8PWPWW = sredni poziom wysokiego ptywu wysok.iej wody SPNPWW = srednl pozlorn niskiego plywu wysokiej wody

SPW . = sredni poziom

wody

SPNPNW = sredni poziorn niskiego ptywu niskiej wody SPWPNW = sredni poziorn wysokiego plywu niskiej wody

SPONW =sredni poziom

oprysku niskiej wody.

Dla organizm6w zasiedlajqcych strel~ wybrzeia rozne poziomy plyw6w Sq decydujqcymi czynnlkami srodowiskowymi.

$wiatlo i zycia

Zycie w morzach zalei:ne jest od wieluczynnik6w. Temperatura, zasolenie tub ctsnienie wody rnorskie] to waine parametry, kt6re mala bezposredni w~w na rozmleszczenie gatunk6w i icb biocenoz. Nie ma wiekszeqo sensu two rzenieklasyfikacj i poszczeg61- nych czynnik6w wedtugich znaczenia. Wszakte jednemu z nieh przyznaje sie szczeqolne miejsce - jest nim swiatto. To ono dostarcza energii do proces6w produkcji materii orqaniczne], przez co stale na occzatku dtugiego lancucha pokarmowego.

Promieniowanie Sionca, padajacs na powierzchni~ Zisrnl, tworzytsle dlugosci miedzy 290 a 3000 nanometr6w. W pasmie fal miE!dzy 300 a 700 nanometr6w postrzegamy to promieniowanie jako widzialne swiaUo. muisze dtugosci fat odbieramy jako promieniowanie creptne, Promieniowanie dociera do nas albo [ako bezposrednie promieniowanie sloneczne. albo jako posrednie promieniowaniekosmiczne, gdy rozproszone jest ono przez pokrywe chmur. CZf;!SC promieniowania swietlnego, padalac na powlerzennle morza, ulega odbiciu. W zaleznosci od oozveji Stonea na niebie, jak r6wniei intensvwnosci falowania, udzial odbitego promieniowania jest zroznicowany. Nie ulega jednak wqtpliwosci, ze do gl~bslych warstw wcdy dociera znacznia mniej swiatta nii pada na jej powierzchnie.

27

SwiaUo, kt6re przenlknero do wody ulega w niej przemianom - zupelnie innym niz rna to miejsce w warunkach I;;dowych. Z powodu rozpraszania j absorbcji prornleni slonecznych swi:atto w morzu, w miaf'1 zwit1kszania sle gJ'1bokosci, jest coraz slabsze, W zateznosci od 110- sci zawieszonych w wodzle czasteozek zmienia Si'1 znaeznie jej przenlkalnosc. Zrnacona u wybrzei.y woda silnie] pochlania prornieniowani.e anii.el.i przejrzysta woda pelnego morza.

Swlatto pod woda rozpatrywac nalezy nie tylko w ilosciowym,leez takze w jakosciowyrn aspekcie. Dokiadne pomiary wykazujij, ze poszczeqolne zakresy widma swiaUa padaj<;ceg.o na powlerzchnl'1 w roznym slopniu pochlaniane sa podczas przechodzenia przez slup wody. W przejrzystej wodzie niebieskle swiaUo wldma stonecznego jest pochlaniane najslabiej zas czerwone naimocnie], Dlatego tei: swiaUo w gt~binach rnorskich jest nie tylko slabsze niz na powierzchni lecz i mnlej barwne. Na gt~bokosci 15 m udzial czerwieni w czyslej wodzie oceanicznej jest jui minimalny, na gt~bokosci 20 rn dotyczy to swiatla pornaranczowego. Na gJ~bokosci ponize] 20- -30 m przenika tylko niebieskozielone, zas gl~biej tylko niebieskie. T~ urzekajaca zrniane barw moze obserwowae nurek, gdy spod powierzchni wody spojrzy w rnorskie gt~biny. R6wnie czarulace] gry swiateH nie ujrzy w zadnyrn ekosystemie I adowyrn,

28

W wodach przybrzeinych, 0 wySOkiej koncentracji zawieszonych roznorodnych czasteezek, wystEr puja zupetni.e inne warunki. Stosunkowo bogate w energi~ swiaUo niebieskie jest tu silnie pochlaniane I do gJ~bszych warstw wody dociera przede wszysll<im rnetne swiaito zielone. Zalem pod wzgl~dem przenikania rnozna odr6i.nic niebieskie swiatto oceaniczne od zielonkawego swlatta u wybrzezy.

Efekt przenikania swiatla przez warstwy wody rna ogromne znaczenie biologiczne. Morskie glony, kt6re i.yj'l. wgt~bszych strefach, rnusza potranc tak samo wykorzystae w procesie fotosyntezy dostepfie im swiatfo, [ak czynia to rosliny naziemne,. kt6re mala do dyspozycji cale widmo swiatla slonecznego - od niebleskiego do czerwonego. Gt~bokosc wnlkania 5wiatta okresla rowniez pionowy zasi~g strefy zasiedlanej przez glony. Og61nle biorac, granice sire!, w ktorych i.yje wi~kszosc morskich glonow przebiegaj~ na gt~bokosci, dokt6rej dociera 1 % natezeola promieniowania swiatfa padaiscego na powlerzchnie. W zaleznosci od stopnia mEl'tnosci wody granica la przebiegac rnoze na gt~bokosci 10m, tak jak to jest w burzliwych j silnie zrnaconych wodach morskieh wok6t Helgolandu, albo 100 m w przejrzystych wodach Ciesniny Mesyr'lskiej. R.ekordgt~bokoScl wystepowanla morskich glon6w leZy na prawie .270 m w rejonie Wysp Bahama. Tutaj u wybrzei.y spotyka si~ algi jeszcze przy oswiet-

Nurek wsr6d rat (Morze Karaibskie); pod wodfl. swiatlo sloneczne wvdaje si~ niefJieskie

leniu wynoszacyrn 0,001% swiatla powierzchniowego.

Biorac pod uwag€! cafy morski ekosystem, strefy przeswietlone zajmujq w nim tylko niewlelka czesc, Olbrzyrnia czesc morskiej biosfery przvpada na gt~biny, do ktorych nie doclera swlatro stow neezne, Tam gdzle nie rna one dostspu, nie mogq 'lye zalezne od nlego algi. Jednakie nawet w gil?"" binach, daleko pod powierzehnlE! wody, swlatto odgrywa szczeg61nq role. Wiele zwierzqt gt~binowych, takich jak jamoch/ony, mCjtwy,. stawonogi, przede

wszystkim zas ryby kostnoszkieletowe dysponuje w/asnym zrodlern swiatla, Czesto jego zrodiem sa zYi.!jce z nirni w symbiozie kolonie sw.ecacych bakterii. Jest to zimne, naiezesciei niebieskozlelone swiatto, ktore wykorzystywane jest glownie do sygnaHzacji swiet/nej nle zas jako zrod/o ciepia. BiOloglczne znaczenie tych sygna/6w jest roznorodne. Pomagajq one w poszukiwaniu partnera Jub stUZEl zwabianiu zdobyczy. Czasami dziataja jak latarki, ktora rnaja oslepic nagfym rozblyski.ern napastnika.

29

Przestrzen iyciowa i biocenoza

Dobrze bytoby, gdyby morze, przy swej ogromnej objetosci, tworzonej przez potezne masy wody, byto jednolitym, monotonnym ekosystemem. Zyczenie to pornija jednak lakt, ze morska biosfera, w przeciwienstwie do Iqdowej, nie ogranicza si~ jedynie do stosunkowe clsnkle] warstwy powierzcbniowej, tecz obejmuje cata przsstrzen wodna, Dlatego nie rnozns traktowac morza wyfqCznie jak podwodny krajobraz, w kl6rym powietrze na ladzie zostalo zastapione srooowisklern wodnyrn, W stosunku do morza obowlazuja zupelnie inne kryterla odnoszace SiE;: do jego struktury, nii te dotyczacs obszaru ladoweqo, Tu nie wystarczy oznaczy¢ ekosystemu wraz z iyjqcyrni organizmami. Musimy je ponadto osadzic w przeslrzennych strukturach, odpowiednio do uksztsltowania ona, dynamiki tat, ukladu prqd6w oraz zaleznych od gt~bokosci cisnienla, temperatury, swiaUa i zaso!enia. Naleiy przy tym rownlez uwz.gl~dnic poziomy i pionowy uklad czynnikow.

W piaslczyznie poziome; morze daje sie pbdzielic na dwa glowne ekosystetny - benta! i pelag'iaL Bental lub, inaczej rnowlac, strela zasisdlana przez organizmy bentoniczne, rozciqgaj.qcy sie od slrefy oprysku, siE;::gaj<!cej nad poziom morza po gtE;::bie rowow oceanicanyeh, stanowi ekosystem dla organizm6w zyjqcych na morskim dnie.

30

Jest to mmeJSZY sposrod obu gl6wnych skosystemow, bowiem ograniczony jest zasadntczo do powierzchni dna. Podczas gdy pod pojeciem bentalu rozurniana jest srodowlsko zvclowe organizm6w, terminem bentos (Iub wedlug nowych propozycji takze benton) okresla sle organizmy .iyjqce na obszarze dna morskiego. Hozr6inla sie wsr6d nich organizmy roslinne i zwierzece lub inaczej lito- i zoobentos. Na morskim dnie, w warstwach przeswletlonych promieniami slonecznymi, rosliny i zwlerzeta tworza wspolna biocenoze, Natomiasl w glE;:binach oozbawionych swiatla zyj''l tylka organizmy zwierzece. Z wyj&tkiem nielicznych, rnlkroskopijnej wielkosci glon6w, posiadalacych zdolnose petzania po dnie, przedstawiciele litobentosu sa na stale zwiazanl-przyrosnleci do podraza, podobnie jak rosllny w ekosystema.ch Iqdowyeh. Zadztwlalace jest jednak, ze takzs liczru przedstawideJe zoobentosu iyjq przytwierdzeni w jednym miejscu (patrz. zdiecie str. 32). Prawie wszystkiegrupy zwierzat iyjqcych w morzu posiadaia swych przedstawicieli wsrod bentosu Nie zawsze Sf! oni przyrosniecl do dna morskiego, 18k jak wielkie kolonie korali, jednakze wzqledu na silne z nirn powiazanla srnialo zaliczyc je rnozna do bentosu W tyeh kategoriach rnozna r6wniei m6wiG 0 rybach bentonicznyeh.

Epipalagial -I

MesopelaglaJ

Dna morskie i ekosystemy. G/~bokosci przedstawiono w skali logarytmicznej

Podobnie wai:ny, jak podzial na tos. Nieporownywalnie wiekszym fito- i zoobentos, jest podzlal tych ekosystemem jest pelagial, kt6ry organizm6w pod wzgl~dem wiel- obejmuje bezgraniczne przekosci. Pod pojeclern makrobento- strzenie otwartej wody. W plaszsu rozumie sj~ wszystkie organi- czyinie poziomej rnozna pozmy iywe, kt6re mozna rozpo- dzielic pelagial na strete neryznac i osresuc golym okiem bez tyczna, do kt6rej naleza warstwy pomocy zadnych przyrzadow, Mi- wody nad szelfem kontynentalkrobentos tworza natomiast roz- nym I si~gajqcq wiele km w glClb norodne organizmy mikroskopij- strete oceaniczna - wodna przenej wielkosci. Za makrofitobentos strzen pod powierzchnia wody. uznaje sle duie gatunki glon6w Pelagia! !ub streta pelagiczna Sq i traw morskich. W odr6inieniu okresleniern przestrzeni wodnej. od nich mikrobentos to nitkowate Zywe organizmy pelagiczne kolonie drzewkowato rozgat~- okreslane sa jako pelagos (Iub zionych otwornic oraz malerikie zgodnle z nowa propozycja pelawiclowce I orzaski, ktore sa nie- gon).

dostrzegalne golym okiem. Zo- Gatunki wchodzace w sktad pelastawmy na razie bental i ben- gosu rnaja do swej dyspozycji

31

Zoobentos: osiedle ne skafistym podloiu mieczeki, slimaki i Pilkfe bezkresna przestrzen zyeiowq. Zyjq one przede wszystkim w odHoznicu]e sie ona w plaszczyznie dalonej od wybrze.ty stretle oceapoziorne] i pionowej, poniewaz fi- niczne]. W przybrzezne] strefie zyczne i chemiczne czynniki sro- neryiycznej 0 wiele czesciei wydow iskowe ok resl aja struktu r~ lej stepu j q gatu nki, kt6re tylko czesc przestrzeni, wyznaczajac po- swojego zycia speozala w peszczeg61nym gatunkom i grupom lag,ialu reszte zas na dnie i sa gatunk6w oddzielne ekosystemy. zaliczane do bentosu.

Bardzo duzo gatunk6w soedza Watnq biologicznq cecna orgacale swe zycle nie kontaktujac nlzmow pelaqicznych jest ich sle z dnem morskim. Stosunkowo zdolnosc do samodzielnego porunie.znaczne roznice porniedzy g~- szanla sie, Nektonem okrestane stoscia ciata tych organizm6w sa tegatunki, kt6re przemlerzaja a g~stosCiq srodowiska wodnego, znaczne odlegtosci, czesciowo umoi:tiwiajq im plywaniei unosze- wykorzystujqC do tego wtasna nie si~ bez wieksze] utraty ener- energi~. Organizmy te unoszone gil. Organizmy, kt6re spedzaja sa przez prady wody, a takza pocatv sw6j cykl i:yciowy w pelaqia- ruszaia sie nie.zalei:nie od etalu nazywamy holopelagial.nymi.. czaiacych je wad i przemieszcza-

32

jq sie na znaczne odleg1osci w celu znalezienia partnera lub w poszukiwaniu pozywienia. Do lej grupy naleza ryby, gady rnorskie (weze, zotwie, krokodyle) i ssaki rnorskie oraz duze gtowonogi (np. katamarnice). W przeciwienstwie do nich organizmy planklonowe sa malo ruchliwe i biernie przemteszczala sie wraz z masami wody, w ktorychsa zawieszone. Rozmiesz.czenie planktonu warunkowane jest w duzyrn stopniu rozkladam pr<j:d6w rnorskich. Plankton ze wzgl~du naliczb~ !worzqcych go gatunk6w, SWEj biornase oraz udziat w tworzeniu produkcji pierwotnej jest tak waznym skladnikiem morskiego ekosystemu, ze poswiecono mu osobny rozdzlal.

Gt~bokosc morza, mlerzona wkiI.ometrach, i wynikaj&ce z niej zroznicowanis pionowe morskiego ekosystemu wymusza jego podzlat na bental i pelagial, kt6re z praktycznych wzgl~d6w ocnoszone Sq do uksztaUowania dna morskiego. Jegocz~sc rozciagajqca sie do skraju szelfu nazywana jest litoralem. Kolejny batial zajrnuje natomiast przewaiajqc(l CZElSC stoku kontynentalnego i dzlell si~ na stref~ g6rn& (archibenta!) i dolna (batybental). Strefa u st6p stoku i rozleg/e strefy gt~binowe naleza do abysalu. Strely row6w oceanicznych, leiCl: ca poniiej 6000 m, kojarza sle z jakims nieralnym podziemnyrn swiatem, stad okreslono je hadalem (od Hadesu).

Podobnie dokonywany jest plonowy podzial pelagialu. Przebisqaiaca na g'~bokosci 1000 m umowna g'ranica rniedzy nezopelagialem a balypelagialem jest r6wniez granicq dla rybol6wstwa. Do tych gl~bokosci si.~gajq bowiem urzadzenia do petnornorskich potowow ryb.

Przewazaiaca czesc morskiego srodowlska dzieli sie wiec na kilka przechodzacvch w siebie stret, kl6re obejrnuja warstwy wody szsrokosci kilku kilornstrow. Nie wystarczy zastosowanie tak.iego podzlatu W odniesieniu do wy· brzezy. Olalego dla litoralu proponowany jest inny, dokladniejszy podzlal. Odnosi sie on do przecietnych poziom6w wody podczas plyw6w, jak r6wniei do iyj(lcych lu organlzm6w przewodnich. Znamienns jest to, ze wyznaczone w ten spos6b grani· ce hydrograficzne i biologi.czne pokrywaja sie. G6me pietra litoralu sa najbardziej dostepne dla czlowieka i dlatego rnaja tak duie znaczenie dla jego estetycznych przezyc zwiqzanych z rnorzem i wybrzezem,

Jednym z najbardziej fascynu[acych pieter lltoralu jesleulitoral. ,RozciCjga sie on mi~dzy srednlm po.ziomem wysokiego pfywu a srednlm poziomem p/ywu niskiego, odpowiada zatern przecietnei strefie p/yw6w. G6rnq granic~ eu!itoralu wy.znacza wystenowanle pakli, dotna zas g6rna strefa wystepowanla niezwykle okazatych brunatnic z ro-

33

dzaju Laminaria. Dokladna linia mi~dzy matym a duzyrn poziomem ptywu pozwala na wyr6znienie qorneqo. srodkowego i dolnegoeulitoralu. W cyklicznie powtarzajacyrn sle rytmie ptywaw dolny eulitoral jest czescie] zatewany i dtuze] znajduje si~ pod woda niz g6rne partie litoralu, Nad eulitoralem rozclaca sie strefa oprysku zwana supralltoralem. Wysl!l"pujq tu organizmy rnorskie, ktore tylko czasami potrzebujq zwilienia woda. Muliki i rozne gatunki oslaolych orqanizrnow mog<j; bye dla lego obszaru orcanizmami wskaznikowyrnt. Zasi~g oprysku na brzegu zalezy od sily fal i od ekspozyc]l atakowanego

34

Podzil1l slref plywOWQgo wybrztlza W zaleinaki ad poziomu plywu (SkrotyZfl sir. 27)

SPWPWW

przez nle miejsca. Wg6mej strefie supralitoral przechodzl ta.godnie w ekosystem lacowy.

Na granicy niskiego poziomu wody dolny eulitoral graniczy z sublitoralem, kt6ry nie jest osuszany nawet przy najniiszym poziomie p!yw6w duzyeh, W obrebie sublitoralu rnozna dokonac podzialu siedlisk organizm6w morskich na podstawie kryteri6w hydrodynamicznych i fotobiologicznych. G6rny subliloral jest streta, w ktorej ruchy fal jeszcze silniej oddzialuja na iyjqce tu rostiny i zwierzsta, podczas gdy w srookowym sublitoralu aktywnosc fal jest prawie niedoslrzegalna. Postepuiac W gtqb swiaUo stale

si~ najwazmeJszym z czynnik6w srodowiska. Tam gdzie dociera Iylko 5% i:!osci padajace] na powierzchni~ rozpoczyna sie dolna strela sublitoralu. Si~ga ona gt~bokosci, do kt6rych rosna jeszcze algi, stad wyznaczaja [a granice. nie hydrograficzne lecz biologiczne. Zasiedlona przez wodorosty i przeswietlona przez swiatlo stoneczne strata benlalu i pelagialu ekrestana jest rownlez jako fytal, W strefie te], w wyniku lotosynlezy glon6w i.innych rosltn merskich, powslaje baza pokarmowa dla cale] reszty organizm6w zywych, kt6re zasledlaja strefy dna i wolnej wody.

Wybrzeia i ich farmy

Mapy konturowe z niezwyklq do klad no sci " wskazuja granic~ porniedzy strsta p/yw6w na wybrzezu morskim a skallstyrn brzegiem. Jednak to, co przedstawia atlas jest w najlepszvrn razie rejestracia chwilowego stanu. Liczne odcinki wYbrzezy ukazujCl nam bardzo wyrainie, jak szybko topograficznie uchwycona teraznle]szosc rnoze stac si~ przeszloscta. Potezne klily i skaliste poldery, !d6re wychodzij jak waty ochronne naprzeciw wzburzonemu rnorzu w rzeczywistosci stanowia dow6d niszczycielskiego dziaiania wiatru i laL

Kropla drijiy skaf~ - to zawarta w przyslowiu rnysl 0 tworczej slle przyrody, kl6ra nleustannle zmienia obiicze Ziemi. Geomor-

lolodzy mOWICI_ w zwiazku z tym o dynamice egzogenicznej. Odnosi sie to do eroz]i, ktore] nte rnoze oprzec sie nawel twardy granit Na sr6dlijdziu skaly wletrzeja bardzo powell. Zmiany erozyjne nad rnorzem zachodza znacznle szybciej, czesto rnaja wrecz dramatyczny przebieg. Nieustanne dzlatanle lal, codzienne przypiywy i odptywy prqd6w morskich oraz huraganowe nawa/nice powoduja niezwyktij sit€! eroz]l, Na dluzsza mete nie oprze sie tym dzialaniom zarowno rniekkie podloza jak i twarda skala. W procesie ksztahowansai przeobrazania wybrtezy bierze udziat wiele zgodnie dzialajaeych ze soba czynnik6w. Nalezy przy tym wziE!6 pod uwaqe, ezy 10 skata czy tei: ruchome osady przeclwstawiai'l sie atakowi morza. A6wniei ezas odgrywa w tych procesach oecydujaca role, Juz pod wplywem dztatanla plyw6w mozna zaobserwowae pewne zmiany. Czas dziatanta, mierzony tysiacarni I. at, powoduje gruntowne przeobrazsnia w uksztaHowaniu wybrzezy. Wyjqlkowo skutecznym czynnikiem tw6rezym sij wahania poziomu morza, kl6re w historii Ziemi zdarzaja si~ czesto, Gdy lad zostaje zalopiony przez podnoszacy sie poziom morza, powstaja wybrzei:a transg.resyjne. Zatapiane tancuehy wzruesien przeksztalcaja sle w skalista wybrzeza usiane licznyrni wysepkami, czeqo przykladern jest szwedzkie wybrzeze Battyku. Powstate w okresie lodowcowym niecki dolln tworza sieqajace

35

w gletb ladu waskle zatoki ~ przyktadem norweskie fiordy, Doliny rzek, ktore w dqgu tysi~cy lat zostaiy wyi.fobione w skalnym podlozu, tworza szerokie lejkowate zatoki otoczone wysunietym w morz.e pO/wyspem, tak jak rnozna zobaczyc to na riasowym wybrzei.u polnocno-zachodniej Bretanii. Z kolei doliny rzek, ktore wczesnie] przebiega/y r6wnolegle do wybrzeiy, tworzq po zatopieniu wybrzeie kanatowe, np. wschodnie wybrzeie Adriatyku.

Wybrzei.a regresyjne powstaja natorniast w miejscach wynurzania sie ladu, Dzieje sie tak wskutek ruchow skorupy ztemskie], Tu zalem struktura tworzacego si~ brzegu rnoze sprzyjac powstawaniu plywow. W slrefach oslonletych od1amki skalne usypywane sa w formie rumowiska badz tez, w zateznosc' od twardosci skaly wyjsciowej., tworza iwirowq plaz~, zas znajoujace sie tuta] bloki skalne forrnuja zawile labirynty peine [askin, nisz, rynien i ogromnych g/azow. U otwartych wybrzezy sUnie narai.onych na dzia/anie fal powstaje znaczna platforma przvbojowa, kl6ra moze bye calkoWicie wyplukana przez wode, Tuta] wznoszace] si~ stromo skalnej sclanie, przybijajqce fale oddaja cata swora energi~_ Podozas silnyoh burz przesuwane sa nawel wielotonowe bloki, Lszacy wokol iwir porywany jest przez kipiel i uderza a oodstawe skal, tak ze IIJi powyiej sredniego poziomu morza powstaja wyi/obien,ialan-

36

eucha przyboju. Jesli fale wgryzq sie gt~'bQko w skal~, w6wczas kruszy si~ ona na dui.e bloki, a wybrzeie cota sie w 9/Clb iqdu.

rego typu erozje rnozna obserwowac na piaskowcach Helgolandu. Z iloma unoszacymi sie cokotami skalnymi rozprawilo SiE;! Morze Polnoone w okrssie polodowcowym widac przy niskim poziomis wody. Przed zachodnimi i pornocno-wschodnimi skalarni rozcicJQajij siE! wielkie, uformowane przez kipiel platformy., kt6re tworza jedyny w swaim rodzaju ek.osystem.

Od czasu do czasu rniekkis skaty p.iaskowc6w cofaty sie i Iworzyly r6inorodne formy erozyjne; p61- okrijgle wieze przybojowe ostaeiajq glE;!boko wrzynajqce SiE';! nisze; w wysuniE;!tych do przodu skatach kipiel przyboju wybija brarny, z ktorych powstajCj wieze skalne. Porownywa!ne formy skalne tworza sie w kredowych skatach p6tnocnej Francji oraz potudni:owej Ang,lii.

Podobne zjawiska erozyjne zachooza nawet w twardych skatach lupkowych na wybrzszu Kornwalii i Walii oraz w granitach Bretanii. DziE';!ki nirn wyorzeza SEl urzekaiaco plekne, Jesll twarde warslwy skal uktadajq sie przemiennie z warstwami miE!kkimi, w6wczas tworza sre linie wybrzeiy a bardzo nieregularnym profilu. Daleko wysuniE';!te mierzeje os/aniajq tukowato wciete zatoki, w ktorych zbie-

... 51ad dzialalnosci przyboju ne skiJ/i· stym wvbrzeiu Heigofandu

Piaszczysty brzeg morski kola SabJe d'Or w Bretanii

ra sie material naniesiony w wynlku erozji oraz drobne osady .. I ocwrotnie, wysuniE;lte mierzeje mogij taki.e podlegac erozjl i z szeregu zatok tworzy si~ llnia wybrzeiakli~ towago.

lnaczej formuia sie odcinki wy~ brzezy na ruchomym podtozu. PIywy i przyboje przyczyniaj~ sie lutaj do znacznego przeksztalcania wybrzeza, Fale brzegowe przesuwaja sie w kierunku dominujqcych pradow i usypujq wydfuione polwyspY,kt6r'e osraniaja powstala zatoke lub, zamykajac 1ij od slrony otwartago morza, tworza lagunE!:, a nawet przymorskie jezioro .. Takie formy rnozna zaobserwowat u wybrzezy Ba/lyku. Fryzyjskie wyspy Morza P61nocnego powstaly w wyniku zupelnie innych proces6w. Wyspy Zachodnio- i WschodnioIryzyjskie przsdstawiaja typowe !ormy naplywowe - warstwy piasku nanoszone sa na podloze marszowe, co sprawia, ze poziom ich

38

stale slE!: podnosi. Jednoczesnie przesuwajq siE;! powell w klerunku wschodnim, co daje sie wyraznie zauwazyc w cif_\gu ostatnich 300 lat.

Wyspy P61nocnofryzyjskie SOl natomias! w przewazalace] czescl formami obnlzajacymi sie - sa to pozostatoscl jednolilego dawniej obszaru, rozbijanego sztormowymi lalami plyw6w na oddzielne skrawki ladu. Je.go pozostaloscia sa wysoso polozone nadbrzezne nieurodzajne tereny, zbudowane z narzulowych skat okrssu lodowcowego. Naturalnie z biegiem czasu tereny te zwiE;!kszyly sw6j obszar za sprawa doplywu budulca przynoszonego pradarni, np, Syll tworzony przez dwie rnierzeje l.lstland i Hernum-Odde, Amrum z szeroko rozclagajijcym sle Kniepsandem. Fbhr lezal zawsze W cieniu obu sasiad6w, bowiem nanoszenie osad6w jest tutaj mniejsze, co wynika

z braku w Iym rejonie wydm. Pozostate wyspy z p6tnocnofryzyjskiej mielizny - Pellworm, Nordstrand i Halligen, zbudowane sa ze starszego, czeseie] przemieszczansqo podtoza marszowego. Mog~ bye one zabezpieczone przed Morzem P61nocnym tylko tamami, zwtaszcza ze lad na Iym obszarze stale sie obniia.

Wybrzeia skslne

i partie twardego dna

W miejscach, gdzie lini~ wybrzeza tworza WySI~pujilce na powierzchni, poddawane erozji lite ska~y, lam r6wniez morskle dno slanowi odkryla naga skala. Wybrzeze skalne, ze swojq odstaniana podczas odp/ywu morza czescia, jest sarno w sobie obszarem zyciowym 0 niezwykle bogatej strukturze i bardziej roznorodnie uksztaltowanym niz inne fragmenty dna morskiego. Stromo opadaiacs raty i flanki skatne przeplalajq si~ z/agodnie pochylonymi terasarni przybojowymi i stokami, zatokami z bez/adnie rozrzuconymi kamieniami, gtazami i blokami skalnymi, p/ywowymi ieziorkarni w ksztarcle basenu z gl~bokimi rynnami,a nawel jaskiniami, ktore dost~pne sa tylko podczas odptywu morza. Rodzaj i struktura skaly okrestala profil rat, ich zwietrzale tormy - charakter powslajqcych malych nisz ekologicznych pomi~dzy strsta oprysku a lini& wody niskisj, bqdz. tez ponize] w stretie sta/ego przyply-

wu. W odroznieniu od podloza miekkieqo, ktore sktada sie z drobnoziarnisteqo luznego materiatu, bental 0 twardym dnie rnoze bye zamieszkany Iylko na powierzcbni. Organizmy morskie,kt6re wybraly skalista pcdloze na sw6j obszar iyciowy., rnusza sie zaczspic na powierzchni, wykorzystujqC naturalne drcbne nierownosci, chropowatosc skaly czy male rysy i szczeliny. Jednak przymocowanie sie do skaly wymaga specialnych dostosowan, Wpijani.e sie, przyklejanie, mocne przywieranie, c.zepianie si'~ podloza pazurkarni lub szponami, albo budowanie potaczen w formie swoistych klamer stanowta przyktady wielu mozliwoSCI, kt6re Sq wykarzystywane przez roznych mieszkancow skal nie pokrytych woda podczas odplywu morza. Jak skuteczne sa te metody i jak niezawodnie lacza one rosliny : zwierzeta z ich podlozem, rnozna dowiedzisc sie, probuj&c oderwac pqkl~, slimaka, [adalnego omutka, czy wodorosty od miejsca, gdzie sie one znajdujq. Eksplozja kipieU morskiej dokonu]e na wybrzezu skalistym okrutnej selekcji wsrod potencjalnych rnleszkancow, Ekstremalnie narazone na rua tlanki skalne zarnieszkiwane Sf! tylko przez bardzo wytrzymale organizmy, na przyklad przez pakle, podczas gdy obszary spokojniejsze, lezace w cieniu prad6w albo od strony zawletrzne], wykazujq wieksze bogactwo rodzajowe i gatunkowe kolonlzujacych je organizmow.

39

Wi~ksze torrny np. wodorosty, ale takzs lawice om6tk6w ezy kolonie PC!kli,znacznie zwiekszaja zroznicowanie struklury zasiedlanego przez nie rejonu dna, oterujac mniejszym torrnom zyciowyrn bentosu niezliczone rnozliwosci zaczepienia i osiedlenia sie, Znacznie czescte], niz obserwujemy to w ekosystemach ladowych, organ izmy wchoozace w sktad morskiego benlosu wykorzystuia sie WZ8- jemnie jako podloza do zasiedlenia: jedne glony osteotala si~ na innych lub na twardych snuktorach zwierz~cych, jak skorupy muszli albo chitynowe pancerze, Mocno przytwierdzone zwterzeta lub powlerzchnla duzycn wodorost6w stanowla podloze dla wielu orqanlzm6w; na przyklad wyptawki sa czestyrni lokatorami na morskich trawach, zas jedyne w swoim rodzajLl koronkowce (blisko spokrewnione z mszywiolami) na natelCjeyeh do brunatnic laminarii palczasteji listowniey cukrowe]. PElk wodorost6w z przybrzeznych skat przy blizsze] abserwacji okazuje SiEil siedliskiem ticznych przedstawicieli organizm6w zaltczanych do mikrobentosu.

Zadna nisza ani zadna inna przestfzer'! w skatach nie pokrytych wadEl podczas odptywu morza nie pozostaja nie wykorzystane. Kazda, nawet najmniejsza szczelina jesl nie tylko potenejalnym obszarern do osiedlenia sie, lecz jest ona tez wykorzystywana [ako miejsce sktadania jaj, schronienie podczas niskich stan6w wody albo jako kry-

40

j6wka. Sq r6wniei: organizmy, k16- re znikaja z powierzchni skal. Niekt6rzy z tyeh "specjalist6w" potratiq nawel tworzyc sobie malekryj6wki w twardym podlozu, Spotykamy ich przede wszystkim w skatach piaskowych i wapiennych, w ktorych boruja sobie wiekszs lub mniejsze korytarze. Borujace gqbki w kr6tkim czasie dziurawia wapienne p/yty na wz6r sita, a skatelocze robia w twardych skalach dziury 0 grubosci wi~kszej od palca. Groi.ny "stw6r" I kt6rym byt osiedlajacy sle na kadtubach slatk6w swidrak okretowy (nalei:·Elcy do rni eczakow) ,. dawniej dziurawi! l niszczy! i.aglowce.

Wlasnie na wybrzezu skalistyrn, kl6re jest pbddawane dziataniu ptyw6w, moi.na zauwazyc, ze osiedlajqce siEl tu rosliny .i zwierzeta rozmieszczone Sq w okreslonych strefach, wzglEldnie pasach. Juz z daleka ta stretowose wybrzei:a naznaczonego pi~tnem ptyw6w jest rozpoznawalna po r6i.nych odeienlach ubarwlania najwai.niejszvch organizm6w przewodnich. R6i:ne gatunki preierujEl specyficzne warunki panuiace w strelie przecietneqo poziomu wody plywu, zwane] wewnetrznym eulitoralern, Ptywy wyznaczajq rozrnleszczenle skupisk organizm6w oraz ieh porzqdek od slrefy oprysku, az w d61 po linie wody niskie], Jak szaroko rozciElgaJEl siE) pasy zasiediane przez grupy poszczeg61nych organizm6w zalezy z jednej strony od amplitudy ptywu, z drugiej zas strony ad kata pochylenia skal.

Skslne wybrzeie podczas odplywu morza (Helgoland)

W przypadku pionowego nabrzsza po rtowego , kt6re moiemy potraktowac [ak sztuczna skate przybrzezna, pojedyncze zasiedlone warstwy sa znacznie wezsze nit na odcinku wybrzeza, gdzie skaty schodza w morze pod fagodnym katern,

W duzym przybllieniu rnozna odroinic, patrzac Z g6ry na dol, strere porost6w, strefe PElk!ioraz strete brunamic, W kazde] strelie moiliwe jest dokonanie dal.szego, bardzie] szczeg61owego podzialu, kt6rego pcdstawa jest wystepowanie przewodnich gatunk6w. Na przyklad w pasie glon6w kolejno nastepula po sobie kodium, tasrna kiszkowata, morszczyn pecherzy-

kowaly, workollsc i morszczyn pilkowany. Zdolnosc niekt6rych wedorost6w do zajmowania ok reslonego poziomu w eulitoralu jest mtedzylnnyrnl okreslona tym, jak dobrz.e rosliny te potrafia bronlc sie przed utrata wody podczas odplywu morza.

Pasy wodorost6w podobrue ulormowane na wybrzeiu naznaczonym w ten spos6b ptywami, sa ezesto przerywane przez p,rywowe baseny powstajace w zagl~bieniach i rynnach skat, W kt6rych pozostaje woda, podczas gdy morze W czasie odptywu cofa sie do poziomu wody niskiej. Baseny te naleza do najciekawszych miejsc, Jakie rnoze zaoterowae nazna-

41

czone plywami, bogate pod wzgl~ dem swej struklury skallste wybrzeze, Baseny plywowe sCI niejako odzwierciedleniem gt~bszych partii podloza morskiego, ponlewaz pod wzgl~dem zespo/6w zaslsdtajacych je organizm6w, odr6zniaj,! si~ znacznie od poziom6w, na kt6rych sie znajduj,!. Basenyp/ywowe w pobllzu linii wody wysokiej SCI mniejsze i ptytsze niz te z gl~bszego eulltoralu, zas k.ai.dy z nrch mozna, ze wzgl~du na sklad zasiedlajqcych go organizm6w, okresllc jako mini ekosyslem.

Na pierwszy rzut aka mote sie wydawac, ze warunki zyeiowe w tyeh ma/yeh wodach plywowych sa korzyslniejsze nit w sasiedztwle, gdzie organizmy tywe podczas ocplywu morza doslownie pozostala na "suchym ladzle", Dok/adne badania wskazuja jednak, ze ci,!gle napelniony woda basen plywowy jest bardzo niestabilnym obszarem zycia, Sionce operujElce calyrni godzinami w gorqce lelnie dni podnosi temperature wody do ponad 25°C. Przez to wzrasta szybkosc parowania i zwleksza sie koncsntracja soli w wodzie. Podczas odpiywu morza strumienie deszczu uderzaja 0 czesc wybrzeia nie pokrytq woda i w ten spos6b nastepu[e wysladzanie basenu ptywowego. Nastepny przypiyw, kt6ry ponownie wypelnia basen, zmienia gwaltownia wszystkie tizyko-cherniczne parametry wody ~ ternperarore, zawartosc soli, poziom pH, a takze zawartosc Ilenu i dwullenku w~gla. Liczba gatunk6w, kt6re mozna zna-

42

... Na g6rze: Strefy zasiedlenia organiz· mow widoczne na skalistym brzegu; na dole, po lewei' Pole wodorost6w podczas poziomu wody niskiej; po prawe/ Besen plywowy

lezc w basenach skalnych, wyrai.nie odzwlerciedla sllne oddzialywanie zmlenlajacych si~czynnik6w srodowiska naluralnego; male baseny w pobtizu Hnii wody wysokiej sa zasiedlane zaledw!e przez nieliczne zielone wodorosty oraz dwa lub trzy galunkislimak6w. W srodkowym i dolnym eulitoralu liczba gatunk6w organizm6w zywych znacznie wzrasta, W basenach znajdul'lcych si~ w pobltzu poziomu wody niskle], z powodu zwykle wh~kszej gt~bokosci pozostaiace] w nich wody oraz kr6tszej ekspozycji na promieniowanie sloneczne podczas odplywu morza, wyst~pujq te same zespoty fauny co W sasiednirn sublitoratu.

Liloral skalny wybrzeia necechowenego p/ywami

Wybrzeia p;aszczyste i muliste

Wybrzeza tworzone przez niestabilne plaskil muliste osady zajrnuIa niewspotmiernie wiEilkszy obszar niz twarde podloza, poniewaz, z WYi&tkiem stroma opaoaiaceqo skallstego litoralu albo p.ionowo wznoszacych slEil stok6w kontynsntalnych wybrzeza szelfowego, podtoze morskle prawie wszedzle pokryte jest luznyrn materia/em. Nie chodzi tu przy Iym ani 0 mineralny material, kt6ry zostal naniesiony z teren6w ladowych, ani ° male twarde czesci pochodzenia orga· niczneg.o, jak na przyk/ad pancerzyki okrzemek, ezy fragmenty wapiennych skorupek. Zwykle podtoze rnorz jest roznobarwna rnieszanlna wlelu materia/ow roznego pochodzenia, a oprocz tego zawiera jeszczezmienn<l ilose martwych substancji organicznych. Mi~kkie pcdloze okresla charakter wybrzei:a nad Morzem P61nocnym I iBa/tyckim. 0 ile lezy ono na obszarze ptywow,. charakteryzujq je abiotyczne warunki srodowiska, podobne dotych spotykanych u wybrzeza skalnego odslanianego podczas odptywu. R6zni sie jednak zasadniczo zespo/em zasi!3dlaj~cej je flory i fauny. NajwiEilkszy taki obszar 0 fqCZnej powierzChni3500km2 rozciaqa sie ad wybrzeia Morza P6Inocneg.o, miEildzy brzegiem Ifldu slalego a rancuchsm wysp T exel w Holandii, az do Fan~ w Danii. Jest to jeden z ostatnich przyktad6w krajobraz6w pierwolnych Europy,

44

kt6ry ze wzgl~du na bezcenne wa· lory przyrodyozywionej i nieozywlone], bezwzgl~dnie wymaga ochrony. Mniejsze obszary wy· brzeza odstanianego podczas odplywu morza znajdujej si~ takze w innych rejonach Europy, przede wszystkim wzatokach,. kt6re weinaj.q sie w skalists wybrzeza albo w miejscach, gdzie fzeki wpad'ajCj do morza.

Luzne podl'Oze wybrzeza ocstanlanego przez wode podczas odptywu sklada sie z czasteczek osadu r6inej wielkoscl. Skala wielkoscl ziarenek siEilga od grubego piasku (sredruca 0,5-2 mm), poprzez piasek sreonie] grubosci i piasek drobny (srednlca do oketo 0,2 mm), do r6i:nych frakcjl ezastek i,lastych (do 0,002 mm) i najbardzlej dellkatnych czasteczek gliny I rnulu. W zaleznosel ad srednicy tworzacych je ziaren rnozna wyr6znie kilka typ6w podloza. Wybrzeze piaszczyste sklaoa si~ przewai.nie z piasku drobnego; wvbrzeze mullste natorniast co najmniej w polowie Z czasteczek ilastych i gliny o najmniejszych rozmiarach. MiEildzy tymi dwoma typaml wy. brzezy wyr6zniamy mlsszany typ wybrzeza odstanlanego podczas odpJywu morza. 1m drobniejsze Sq czastecz« podloza, tym wiE;!ksza jest jego zdolnosc do wiqzania materialu organicznego. W przypacku wybrzeza piaszczystego zawartosc materiat6w organicznych wynosi okolo 1%, w przypadku wy. brzeza mul.islego co najmniej 5%. Od strony morza na odcinkach wy·

Wybrt8ze piaslczyste (Lister Heken. Sylt)

brzeza odsianianego podezas od- dy podczas odptywu i przyp/ywu. ptywu naiczescie] wyst~puje pod- Wrzynaj<j SiEf one gt(fboko w odloze piaszczyste, natorniast od staniane podczas odplywu dno. strony lejdu podtoze mullste, Na PrEfdkos6 wody w gl6wnych korykralobraz takiego wybrzeza sktada tach jest w czasie przypfyw6w si~ rozlegla rnozaika, tworzona i odptywow bardzo duza,

przez wi Igotne , I,sni<lce w sloricu Mulisle powierzchnie odslaniane piaszczyste i mulisle mielizny, kt6- podczas odplyw6w Set zwykle plarych powierzcnnla przesycha tylko sk.ie, znaczone delikatnym] sladaprzy silnyrn wletrze. WszEfdzie po- mi splywajqcej wody, W przypadwierzchnie dna odslanians pod- ku podloza plaszczysteqo i mieczas odplywu przecinane sa two- szanego tworzy ona na nirn rozrzonyml przez sptywaj<lce wady, narodne osobliwe wzary, ktore wiEfkszymi .Ivb mniejszyml kaHa- kojarz<l sie z pl<ltanin<j galEfzi jalami - czasami tylko wielkosci wa- I'degas zagajnika, Dalej zadziwiaskieqo, plytkiego strurnisnia, rno- jEl male formy reliefowe, ktore gqcego jednak miejscami osia- okrssla sie jako obszary ruehome gae do 20 rn szerokoscl i 1 rn glEl'" lub pradowe.I wyglqdajq jak skobokosei. Te waskie strumienie we- siniale grzebienie fal, Na powiedy rniedzy iawami piasku mozna rzehni adslanianej podczas odIraldowae jako okresowe rzeki, plywu rnozna znalezc dodatkowo ktore z fagodnie nachylonego pod- tzw. olbrzvrnle odboje albo obIoza prowadza wode do otwarlego szary fa!owania morza z grzebiemorza, Wszyslkiekanaty wpadajCl niowa1ymi odSIEfpami siEfgaj~cydo wiekszvch koryt, kt6rymi prze- mi do 30 m, Wszyslkie one mteszczala sie gl6wne masy wo- powstaia poprzez skompUkowane

45

gajqcymi do 30 m. Wszystkie one powstaia poprzez skomplikowane odczlalywanie n ierownorni ernie poruszajacych sie pradow ptywu na unoszone osady.

W orzeciwienstwie do g~s!O zasiedlonego wybrzeia skalnego odslanianaqo podczas bdplywu, wybrzeze piaszczyste czy rnultste wydaje sle na pierwszy rzut aka niezwykle puste. Poza kllkoma przyniesionymi tu z woda pekarnl glon6w I pozostawlonymi po ostatnim przyptywie morza muszlami, ~Iady orqanizrnow iywych Sq prawie rue do wykrycia. Wraienie jest [ednak mylne, poniewaZ zespel zasiedlaj'lcych je dennych organizm6w i.yje nle na powierzchni Jecz wewnatrz podloza Z eko.logicznego punktu widzenia obszar ten jest swtatern podziemnym, ktoreqo mi.eszkancy choc niezbyt bojq. si~ swiatta dziennego, to jednak przewainie pozostaja wewnqtrz dennych osadow, zas ich liczebnose rnoze bye lam nieprawdopodobnie wysoka. Znajdzierny tutaj wiele grup zwierzat, Sa tu robaki,kt6re przekopuja osad I przetwarzaja ca{ij dajqcEl si~ wykorzystac rnaterie orqaniczna; wirki, lowcy orqanicznych czasteczek, liltratorzy, zbieraeze odpadk6w, padlinoi.ercy, drapiei.cy. Liczby wyst~pvjqcych w nim osobnikow sa tv doprawdy zaskakujace: serc6wka maze wystepowac w zaqeszczeniu oketo 2000 egzemplarzy na metr kwadratowy. Na te] samej powlerzchru naliczono do 30 000 egzemplarzy przedstawicieli rodziny kie!i.y i oko-

46

10 50000 osobnik6w tylko 0 kilka milimetr6w wiEl:kszego slirnaka mulika ~ niewyobraialne bogactwe zycia, t£;!tniCjcego w pozornis monolonnym, martwym pod~oi:ul W por6wnaniu z obszarern, na ktoryrn /alwo moi.na go/ym okiem dostrzec pojedyncze i.ywe organi.zmy, liczby zasiediajacych warstwy dna przedstawtclett bentosu sa wyisze co najmnie] o dzissiata cz~st pol~gi. Pod kai.dym skrawkiem podloza wislkosci paznokcia moze siE;! zatrzymac prawie pol mitiona pojsdynczych, rnikroskopljnie ma/ych glon6w. Liczba baklerii w wybrzezu rnullstyrn jest nie do okrestenia. lstnieja jednak dowody na lch obecnosc i oziatalnosc: pod powierzchnia dna, na glebokosci kilku milimetrow lub centvmetrow, "armia" bakterii przerabia przyniesione organiczne odpadki ~ r6wniei tam, gdzis lien juz nie dociera. Gromadzacy sie przy tym obficie, pachnacy zepsutyrni jajami siarkowod6r laczy sie z wszedzie obecnymi czasteczkami zelaza, tworzac czarny siarczek zelaza. T a latwo rozpoznawalna ciemna strefa beztlenowa odroznia si~ zwykle wyrainie od strefy tlenowej 0 zottobrazowym zabarwieniu.

... Na gorze: Odbaje dna widoczne podclas poziomu wody niskiej: posrodku: Muliki na szlamistym dnie; nil dale: Platy twonone przez mlkraorga" nizmy widoczne nil odsloni'itej plyciinie

47

W podlozu wvbrzeza ods/anianego podczas odpfywu morza spotyka sle nitkowato zbudowane rnlkroorganizmy, z powodu swojego niebieskozi elonego zabarwieni a okrestane [ako bakteris cyjanowe, kt6re, wydzielajqc pokrywajqcy je sluz, tacza ze soba czasteczki 05adu; Polaczons w ten spos6b warstwy osadu sa zadziwiajqco trwale i odporne na dzialanie umiarkowanych pradow. W razie konlecznosci przesiedlenia bakterie cyjanowe opuszczaja po prostu swoje osronki, w~dru)q ku powierzchni, gdzie kontynuujCj tymi samymi srodkarni dzie/o stabiHzowania podloza. Na skutek tel oziatalnosci rnozs si~ ono podmesc do pozlornu srednie) wody wielkiego p/ywu. Jesli podczasodp/ywu morza wiatr nawleje dodatkowo drobny piasek, to tak! obszar moze nawet zapoczatkowac stadium tworzenia si~ wyspy. Tak prawdopodobnie powsla/o szereg wysp rejonu plyw6w Morza P6/noenego. Na skarpach wqskieh strumyk6w wodnyeh pomi~dzy lawami piasku mozna zaobserwowac [ak Ie mikroorganizmy budowaly koJejne warstwy. Fragmenty wybrzeza. 0 dnie zbudowanym z osad6w i odslanianym podczas odp/ywu morza Sq obszarem zyciowyrn organizm6w, ktore zaadaptowa/y SWq biologi~ do panujqcych tutaj warunk6w. Wszystkie one wykazujCj. specjalne meehan izmy przyslosowawcze, wyrazajace sie mi~dzy innymi dopasowaniem swyeh taz aktywnosci i:yciciwej do rytmu p/yw6w, jak na

50

przykfad slimak muJi.k ezy kiea: morski ~ w szczeqolncscl budowaniemsluzqcychim za miejsce schromenia tuneli i norek, co np. spotykamy u serc6wki czy matgwi piaskowej. Mogq rownlez bye niml umieletnoscl korzystania z okresloneqo pozywlenla, znajdujijeego sie na powierzchni dna lub pomiedzy ziarenkami tworzacepo je substratu, jak na przyk/ad nalepiana lub wstezniak. Mikrolauna wybrzeza p/ywowego, na kt6rq sklada sie ponad 1000 roznyeh gatunkow, rna ogromne znaczenie. Spe/nia role podobnado roll mikrofauny ladu ~ rozklada rnatsrie organicznq. Powierzchnie laou odstaniane podezas odptywu nie sa prostym obszarern zyciowym Wiele czynnik6w srodowiskowych zmisnia sie periodycznie lub w spos6b nieprzewidywalny. Podczas odp/ywu morza ciemne podtoze stosunkowo szybko si~ nagrzewa. Natorniast przyptyw rnoze w bardzo kr6tkim ezasie ochlodzic podtoze o ponad20°C. lnaoze] zimij, gdy podczas mroz6w temperatury spadajq ponizej ~10°C. Wtedy nadclagajqcy przyp/yw dziata jal< centralne ogrzewanie. Deszez podezas odp/ywu morza oznaeza wyp/ukiwanie soli j stwarza osmotyczne problemy, podobnie jak si.lniejsze letnie wysuszanie, ktors powoduje czasarnt wzrost 'koncentracji soli.

Wrzos ned potnocnvm Atlantykiem

Slone marsze i wydmy Europy zajmujll zwykle niezwykle

kolorowe iqesto porosniete atlanOrganizmy iywe, zasledlaiace oaj- tyckie wrzosowlska.

wyisze partie strefy oprysku u wy- Na obszarach, gdzle linia brzegowa brzezy klifowych, bez wyrainej gra- nie jest tworzona przez skaliste nicy przachodza w zespoty organiz- podtoze, leez stanowi jq rniekki, m6w ladowych, Wplyw morza jest piaszczysty lub mulisty osad, tu jednak nadal odczuwany. Do te- powstajij rozleg/e rnarsze. W miejgo nadmorskie skaty Sij zawsze scach tyeh, w zaleznoscl od poziowystawione na dzialanie wiatr6w. m6w wody podczas pfyw6w, tworza Wysoko ponao stre!q ptyw6w sie wyrazne strefy porastane przez rozposcera sit: strefa drzew I krze- specyticzna rostlnnosc stonawych wow. Wskutek ci~qglego od- greb. Prawie wszystki.e gatunki r05- dziatywania wiejqcych z jednego lin w tyill szczeg6.lnym obszarze kierunku wiatr6w, sq. one zdetormo- gornegoeulitoralu strefy ptyw6w wane, z ustawionymi w jedn'l! stro- naleza do roslin kwiatowych,kt6re n~ gal~ziami. G6me obrzeza nad- w morskle] florze sa rzadkoscia .. morskich skat polnocno-zachodnle] Znajdujll si~ wsrod nich przsdsta-

51

wieiele tych gatunk6w, kt6re, obieraiac za swe srodowisko .i:yciowe stref~ morskiego wybrzei:a, potrafia [e blyskawieznie zasiedlie, stajac siEl tym samym pionieraml. Od strony morza tworza si~ rozleqte /qki nadmorskieh ziemnowodnyeh traw, ponii:ej kt6ryeh w pobllzu granicy niskiej wody rozciqgajq sie partie nie poroenleteoo dna, odslanianego podczas rytmu plyw6w. Sq to wspaniale lowiska wykorzystywane w czasie odptyw6w przez wiele gatunk6w ptakow,

Za naornorska /qk<j ad strony ladu znajduje sie zrodliskowa strefa wattu, niezwykle uboga pod wzgltldem gatunkowym, ale bardzo obfila tormacja rosllnna, ktora wyksztakila sie ponii:ej linii srsdnie] wOdy wy· sokiego plywu i jest zalewana przez kai:dy przyplyw morza, Powyi:e] linii srednieqo wysokiego plywu formujq sie jui: innazbiorowiska rostin; streta murawy zwykle oddzielcna jest od strefy zrodliskowej tylko malym "progiem". Nie kai:dy przyplyw morza wkracza na obszar slonych marszy - tylko 150-250 zalan rocznie. Strefa rnurawy okreslana jest czesto jako stone !qki. Pod wzgl~dem skladu galunkowego s1refa murawy jest znacznie bogatsza galunkowo i bardziej kwiecista, nii: sqsiaduj&ca z ni& strefa zrodliskowa, Szczeg61· nie jest to zauwazalns w g6rnych partiach stonych Iqk; jeszcze bardziej zas w strefie gozdzik6w nadmorskich, kt6ra z reguly jest zalewana tvlko podczas wvstepowanta burzliwych ptyw6w, a wlec oketo 24

52

razy w roku, Obszary te, kt6re miej· scami rozwijajq siEltei: jake zbiorow,iska sit6w, przeehodza od strony 100du w zielone tereny z zespolami roslin typowymi dla pastwisk i pol uprawnych,

Marsze, znaidujace sie mitldzy Uniq wady niskiej i wysokiej, SOl bardzo interesujqcym obszarem, poniewai: tu, przy udziale halotitow dokonuje sr~ tak wazne osadzanle namu!6w, przynaszonych przez przyplyw mo-rza, W strefach roslinnych prfldy p/ywowe stal~ siEl spckejnlejsze, przytransportowane drobne CZqSteczki latwiej opadajq na dno i staj~ sle czescia sk*adow& muHstego podloia,

W umiarkowanych szerokcsciach geograficznych rosliny slonych rnarsz sa przewai:nie reprezentowane przez rosliny zielne. W rejonach a spokojne], stagnujqcej wodzie, w s!anawych ujsciach rzek tropikalnych wybrzeiy morskich wyst~pujq natomiast zarosla namorzynowe: lasy mangrowcowe zloi:one z drzew i krzew6w do 30 m wy· sokosci, Tworza one regulame lasy strefy plyw6w, ktore podczas przyptyw6w zanurzaja sie ai: po korony. Wspolne dla strefy namorzyn6w jest wytwarzanie ponad powierzchnia dna potlli:nego systemu korzeni podporawych, ktore stanowia nieprzebyta gtlstwintl.,

.. Na gorze: Strei« ledu stalego z ieszvnowvm! umocnienmmi; posrodku:

Nedbrzeie (marsze solne]; na dole:

Sooowk» i lilak na male} przybrzeznej wvsepce

Jesli podroze blisko brzequ sklaca sie w wiekszosci z piasku, rozwo] rosllnnosci przybiera zupejnle inne formy. Podczas odp/ywu morza p.iaszczyste tawy i poktadv plasku, znajdujaoe sie w strefie plyw6w, obnizajEj sle. Sionce i wiatr osuszaia powierzohnie i ziarenka piasku traca swojft przyczepnosc. Wiatry od strony Iadu przenosza luiny piasek w strone brzegu i w ten spos6b powierzchnia plaiy, poprzez ciEjgtEj dostawe materia/u z morza, rnoze podniesc sie ponad poziom wody wysokiej.

Nast~pnie gromadzEjce si~ masy plasku zaczyna]a tormowac male waly, kt6re okresla sj~ [ako wydmy iniejujGjce albo pierwotne .. Pod ieh oslona rozwija sie uboga pod wzgl~dem .Iiczby gatunkow i poczatsowo nieliezna rosllnnosc, Wkr6tee [ednak pojawiajq si~ eharakterystyczne trawy wydmowe, kt6regl~boko si~gajqeymi korzeniami umaeniaja nawiewane masy piasku i przyezyni,ajEl si~ do ieh dalszego podnoszenia, ponlewaz zlarna piasku latwiej sie osadzaja po odwietrznej slronie. Poprzez to niska wydma pierwotna staje si~ wysoka wydmq wt6rnfj lub biatq. Mi~dzy trawami wydmowymi poezaikowo widoezny jest czysty, Jasny piasek wydmowy. Dopiero stopniowo, pod wplywem porostu rosllnneco, wyksztalea sle z niiego ziemia z czastkaml organicznymi. Kol.or piaszczystego podloza zrnlenia sie az do tonaeji szarej, urozmaieonej kolorystyka zasiedlajacych wydm~ roslin, Bia-

54

la wyd!ma zrmerua sle w szara, kl6ra jest juz ustabilizowana. Jesli jednak pokrywa roslinna zostanie zniszczona przez sciezkl dla pieszych, tatwo dochodzi do arezj powodowanej przez wiatr, wskutek czego ustabilizowanawydma szara przeksztatca si~ ponownie w ruchorna wydm~ blala,

Jesli takie zmiany nie rnaja miejsea, wydma w nastepne] kolejnosci ulega. zalesleniu. Stadium posrednlrn jest wydma brazowa, ktora na powierzchni pokryta jest bazyna czarna i wrzosem zwyczajnym, tworzacyml typowe, poresni;~te krzewinkami wrzcsowisko, Z powod6w klimatyeznych wybrze-za Morza Polnoenego mala charakter wrzosowisk. Z kolei w wie.lu miejscach wybrzeia Morza Sal1ycklego, w pobllzu plaz wyst~pujCl lasy iglaste, kt6re wyrastajq he wydmach umoenionych rosllnnoscla trawiaSlq. Na wybrzeiach Morza Sr6dziemnego wydmy powstaia w ten sam spos6b, ale st'j z powodu daleko wj~k.szego bogactwa gatunkowego swiata roS.lin bardzie] kolorowe. Poza tym na odcinku ad brzegew morza do wydm przez prawie okrqgly rok kwltnq. rosliny. Ustabilizowana wydma szara przeksztafca sie w naturalnych warunkaeh w lasy debowe i sosnowe. Tam, gdz\e z powodu nachyl.enia terenu, pfytkosei podloza czy innych lokalnych czynnik6w nre moze rosnac 'las, pojawiaja si~ przerozne tormacje krzswow. Krzewy lub inne zarosta osiqgajCjee wysokosc do 1,5 m, okreslane sa jako

Na gOlze: Pas bialych wydm od strony morza; na dole: Rozw6j wydmy ad strony ledu

garigues" W przeclwienstwie do nych zespol6w roslinnych, W wielu garigues, rnakie stanowia bardzo miejscach rozwija sie natomiast g~ste zarosla, kt6re osiCjgajCj wy- rosllnnosc zastepcza lub nastepujs sokosc do oketo 2,5 rn, Nadmor- degradacja dawnych las6w - po skie zarosla garigues i makii spo- wyreble, poi:arze czy wypasaniu tyka sie z reguty w postaci natural- zwierzat

Plankton - .zawieszony w toni swiat

Rafy koralowe j lasy wodorost6w, dziEl'ki swojej kolorystycznej i gatunkowej roznorodnoscl tworza w rnorzach lstne rajskie ogrady. Mieszkancy ral linnych partii podloza morskiego to zadziwiajqcy barwnyswiatJeszcze gfEl'biej, ponize] granicy wldocznosci istili.eje zaskakujaca rozmaltcsc form zycia. Najbardziej wyszukane z nich odnajdujemy wsrod niezliczonych malenkich rnieszkancow glEl'bin rnorskich, gdzie wanmki srooowiska pozwolity irn rozwinac te niezwykle wyszukane ksztalty. "Gdy raz znajdzie sie Pan w tym zaczarowanym morskim swiecle", pisal w 1854 roku lizjolog Johannes Muller do swojego ucznia Ernesla Haeckls, .przekona sie Pan, zs starntad nie rnozna jui wyjsc". Haeckel, jeden ze znaczacych bioloqowkonca XIX wieku, rzeczywiscie zachwycu SiEl' i potem przez dziesiatki lat zajmowal matymi istotarni zyjqcymi w wodach marskich. W swoim znanym dziele Artystyczne farmy przyrody, ktore ukazalo si(l w 1887 roku, opisuje .przedstawlenle teatralne" podwodnego swlata, kt6rego uroku nie spos6b sobie wyobrazic - trzeba zobaczyc to na wtasne oczy. Johannes Muller, kt6ry naktonil Haeckla do zajmowania sie planktonem morskim, iako [edenz pierwszych badaczy wpadl na pomvst zastosowania do polowu sieci z bardzo delikatnych nlcl j obser-

56

wowania zlowionych organizmow pod mikroskopem. Ten pionierski pomysl stosowano przez dziesiqtki lat, kiedy na szersza skate zaczeto sie mteresowac morzem i jego osobliwosclarru. Kil.onski biolog morski Victor Hensen w 1889 r. wprowadzit popularne dzts poiecie planktonu dla oxrestenla doskonatego pod wzglEl'dem formy plekna unoszacsqo sie w wodzie niezwykle bogatego .iywego swiata, Terminem tym (dostownie znaczaeym unoszony) okresla si~ orqanizmy biernie unoszone wraz z przesuwajqcymi siEl' masami wody. Organizmy planktonu przemieszczaia sie dzieki ruchom prqd6w rnorskich. lch w/asna ruchliwosc zwykIe nie wystarcza do przemierzania duzych odleqtosci i przeciwstawienia siE,l ruchom wody. Mimo tej cechy granica miEl'dzy planktonem ainnyri1i organizmami nie jest wyraznie zaznaczona. Nie zawszs rnozna jednoznacznie okreslic, kiedy dana istota iywa przesta]e w swotrn cyklu rozwojowym bye elementem planktonu i uzyskuje dzieki samodzielnemu ptywaniu wieksza niszaleznose od praocw ilal. Ta umiej(ltnosc nie zalezy od statych cech budowy poszczeg61- nych organizm6w, leez od wielkosci cia/a. Meduza, ktora w stadium poezCjtkowym swojego rozwoju jest calkowicie uzaleiniona od ruchOw wody morskiej, jako dorosty osobnik moze pokonywac pod

Dzjesi~cionogi w trakcie larwalnego rozwoiu pftdz'l przeisciowo pelagicznV tlYb iycia .. zanim na stale osiedlij sift w bentosie: dwudniowa kilkumifimel/owa duia larwa homara

prad odcinki wieksze od srednicy kola samochodowego. Hcznorodnosc i wielopostaciowosc planktonu wymaga jasnych kryteri6w podzialu, kt6re ulatwiq jego przsqtad i usystematyzowanie. W bezrniernej morskiej przestrzeni wydzielic rnozna plankton roslinny i zwlerzecy. Plankton rosllnny (1Itoplankton) obejmuje na og6/ jednolub kilkukom6rkowe glony oraz stadia rozwojowe roslin. W sklad planktonu zwierzeceqo (zooplankton) obok jednokom6rkowc6w wchodza tez liczne bardzo male organizmy wielokom6rkowe, a takie miodoeiane stadia rozwojowe

nlemal wszystkich przedstawicieli morskiego swiata zwierzat. Zaden oqrod botaniczny ani zoologiczny nie rnoze zaprezentowac podobnego bogactwa rodzajowego i gatunkowego, z Jakim spotykamy sie w planktonie rnorz. Organizmy wystepujace w planktonie dZ'ielimy na rozne klasy wielkoscltstot 0 sredniey rnniejsze] nii. 10 mikrometr6w (1 mikrometr = urn = 1 milionowa cz~sc metra) nle mczna zlowtc tradycyjna siafka ptanktonowa .. Aby je schwytac potrzebne jest specjalne wyposaienie orat i:mudna i bardzo precyzyjna tschnika potowu, Poniiszy wielkosciowy podzial

57

planktonu stosowany jest w systemie rniedzyoarodowyrn:

Pikoplankton - srednlca turn, Ultraplanklon - srsdnica 5 11m, Nannoplankton - srednica 50 urn, Mikroplankton - sreonica 500 11m, Mezoplankton - srednlca 1 mm, Makroplankton -sredniea 1 em, Megalop!ankton > srsdnica 1 em. Wtasnie w ultra- i pikoplanktonie, dziski udoskonalonym metodom badan odkryto wspolczesnle nle:zwykle liczne, zroznieowans wielkosclowo grupy orqanizmow, Do tej grupy naleza nie tylko bezbarwne bakterie, zlelons chtoroksybakterie i niebieskozielone bakterie cyjanowe, lecz taki:e [ednokomorkowe glony.

"Noctiluca scintilans, fitoplanktonowy wiciowiec

Najmniejsze g!ony

w morskim planktonie

Perownujac rnorski plankton reslinny z planklonem wod srodlq:dowych, tatwo rnozna zauwazyc wyrazne r6iniee. W rnorzu prawie nie wyste;pujE!:, tak czesto spotykane w wodach srodladowych, jednokom6rkowe zielenice. W morsklrn planktoni.e odgrywaj,! one role; podrzedna, Zamiast nich morza opanowane sa przez glony koloru brqzowego lub i:6ttobr.q.zowego. W ich korn6rkaeh zielonoz.6tty chlorolH "a" przestonil';lty jest barwnikami brunatnymi, kl6re pod wzgl~ dem chemicznym spokrewnione sa z karotenem znanym nam z marchewki.

W zblorowlsku morskiego fitoplanktonu wyroinic rnozna dwie ouze, spokrewnione grupy (klasy glon6w): okrzemki (Baccilariophyceae) oraz, nalez<ilce do grupy wiciowo6w, bruzdnice (Dinophycese), Okrzemki tworza ponad poloWf;l biomasy planktonu roslinnego i w zwiazku z !ym, [ako podstawa lancucha pokarrnoweqo stanowi,! niezwykle wazna grupl';l organizm6w. Kai:da okrzemka rna dwuczeselowa, iasna j przezroczysta jak szklo skorupke z kwasu krzemowego (silikat), Obie czesci zachodza na siehie [ak wieczko i sped pudelka. U wielu gatunk6w skorupki SCi okrijg'te .i dose plaskle, u innych natorniast wyci~gnjf;lle w formie igly lub w ksztalcie ooduszki, Bogactwo ksztal16w nie rna wprost gran i.e. Skorupki prawie za-

... Wymarle okrzemki z Atfantyku Schematyczny przekr6j podluzny przez penesrzyki kilku rodzaj6w okrzemek

_ Rhizosolenia Bidoulphla

I, Cosclnodlscus

DOl pol6wki pancerzyka

wsze zdobione sa wzorami w postaci otwork6w lub linli, ale ich delikatna rzeiba widoczna jest tylko pod duzyrn oowlekszenlern. Nie na darmo ludzie praeujqcy z mikroskopem od dluzszego [uz czasu stosuia skorupki okrzemek jako preparaty testowe, sluzace do sprawdzania zdolnosci rozdzlelczej swoich aparat6w. Aby otrzymac prawidlowy obraz okrzemki naleiy uzyc mikroskopu swietlnego o zdolnosci rozdzielezej co na]mniej 38000.

Okolo 10 000 gatun k6w okrzemek wystepuie w wodzie morskiej - nie tylko w planktonie, leez takze w rnikrorosllnrrym bentosie. Planktonowe gatunki okrzemek osiqgajq

59

zdolnosc unoszenia si~ w wodzie poprzez magazynowanie specyficznie lekkich material6w, np. rnalenklch krcipelek tluszczu, Pomagajq im w tym r6wniei. rozwiniete dfugie, cienkie wyrostki skorupki, kt6re korzystnie zmieniajq stosunek powierzchni do objetoscl kom6rki. Przedstawiciele niekt6- rych rodzaj6w Iqcz.Cj. sie ze soba, tworzqC tancuchy kom6rek, unoszace si~ w wodzie niczym CZq5-teczki kurzu w powietrzu. Pancerzyki okrzemek zachowujq swoje plekne formy taki.e po smierci kornorki Malenkie pancerzyki opadajq w6wczas powoU na dno morza i lam tworza pok~ady rnaterialu silikatowego (zlemia krzemowa, diatomil).

Niemal r6wnie czesto jak okrzemki w morskim planktonie roslinnym wyst€1Pujq przedstawieiele bruzdnic Dinophyceae (wczesnie] nazywane laki.e Pyrrhophyceace). Ta klasa organizm6w jest niezwykle roznorodna. Nie.kt6rzy jej przedstawieiele znaeznie odbiegajq od przecietnepo wyobrai.enia 0 formach swiata rosllnneao, jak np. Noctitucs miliaris, wspaniale swiecacy w morskich gf€lbinach. Wsr6d czesci biolog6w spotyka sie nawel opinie, ze bruzdnice wlasciwie nie sa glonami, leez zwierzecymi jednokomorkowcami, kl6re schwytaly glony i, iyjqc z nimi w symbiozie, przaksztalcily je stopniowo w calkowicie zalezne od sieble czesci kom6rek. Hipoteza ta pozwala wyjasruc wystepowanie bogactwa typ6w i zr6inicowania zawartosci

60

pigmentu w kom6rkach bruzdnic. Charakterystyczne dla wielu bruzdnic sa oslaruajace je pancerzyki uformowane w postaci roznorodnych, misternle zdobionych, osobliwych struktur. W odroznleniu od pancerzyk6w okrzemek, pancerzyki bruzdnic skfadajq si~ z wielokatnych, utozonych w okrestone wzory plytek, U niekt.6rych ga~ tunk6w wyposaione Sq. one w dlugle wyroslki, More kojarzy6 s'i~ mog'l choclazby z wieiq Eiffla o Irzech podpierajqcych jq nogach. Inne wyglqdajq jak ehinskie wazy z przykrywkq. W przeciwienstwie do okrzemek, bruzdnice wyposa~ zone Sq w dwie niejednakowo zbudowane wici, za pomooa ktorych mog& sie poruszac,

W morskim fitoplanktonie wystepui& jeszcze jednokom6rkowce zawi.eraJ<\ce [asnobrazowy pigment. Naleza one do innych klas glonow, np, Haptophyceae. Najczescie] sa 10 bardzo male, okrqgle alba w formie gruszki,komorki z dwiema dlugimi widami oraz trzeciakrotsza, kt6ra jest zwr6cona do g6ry jak korkociaq i stuiy do zakotwiczania SiEl W stalym ocdtozu. Spokrewniony z 1'1 grupq jest galunek Ciuvsochromulina po/ylepis, ktory latsrn 1988 r .. wystapi! w duzych ilosciach w Ciesninie Kattegat oraz w Morzu Polnocnym i by! ochrzczony mianem zab6jcy. Chrysochromulina zawiera trucizny, kt6re niszcza miedzy innymi delikatna sluz6wk~ skrzel, co w rejonach pojawiania sle Jej spowodowato masowe sni€lcia ryb. Takzs zwierzeta ladowe,

gorami piany. Takze piEtknii przedstawicielegromady Coccolithophorina zallczani sa do Hsptophyceae. Te jednokom6rkowce przyozdabiaj& si~ osobliwym ornamentem z wapiennych tusek. Majq one szczeqolne znaczenie [ako mikroskamieniatosci .

W roi:nych regionach, a takze w zaleznosci ad pory roku, przedstawiciele poszczeg61nych grup glonaw wyst~pujq w roznych ilosciaoh. Analizujqc sk~ad populacli planklonu, mozna zidentylikowae pochodzenie na~ywajqcych mas wodnych (np. wod~ z kanalu La Manche w Morzu P6Inocnym), nastepnie zas isledzlc kierunek ioh przeplywu.

Produkcyjnosc i cykle roczne

Jak w kazdyrn ekosystemle, tak i w morzu jedynymi pierwotnymi producentami sa fosynletycznie aktywne (Iotoalotroficzne) istoty zywe, ktors z nieorganicznych materia/ow (woda, dwutlenek w~gla), za pornoca swiat/a stonecznego buduia zwi&zki orqaniczne. Obok morskich trawi duiyeh wodorostow zasiedtaiacych fytobentos wazna role w planktonie odgrywa fitoplankton. Biomasa planktonu reslinnego oceniana jest w skali swiata na oketo 1,75 miliard6w ton. Ta ilosc glon6w adpowiada jedynie 1/500 ifosci roslin ladowych, Mirna 10 rnorski fitoplanklon zapewnia rcezna produkcje pierwotna rzedu oketo 25 miliard6w ton w~gla (C) - oketo potowe teqo, czego w tym

61

Budowa fitoplanktonowego wiciowce Chrysochromulina: 1 "" wodniczki, 2"" pelikula, 3"" cia/a zapasowe, 4 "" chloroplast, 5 =: j<tdro komorkowe, 6 =: wit, 7 = haptonema

ktore odi.ywiajq si~ rybami, czesto padaja onara zatruc toksynami majdujqcymi sie w kom6rkach tych glon6w. Do tel samej klasy zaliczany jest takze maleriki Phaeocystis pouchettii, kt6ry wyst~puje w Morzu P61nocnym i czesto podezas masowego rozwoju, zwlaszeza wczesna wlosna, sprawia, ze cafe polacie plai.y znikajCj pod

sarnym czasie dokonuj<l rosliny Iq~ dowe. Ta plerwotna produkeja jest wielokrotnoSciq masy glon6w obecnej w danyrn czasie we wszystkich rnorzach, Jednoczesnie trzeba pamietac, ie fotosyntetycznie aktywne glony planktonu Sf} takze nieocenionym ir6d~em lJenu. Znaczna czesc zasob6w atmosterycznych lego gazu zawczleezamy wiec procesom rnetabolloznym zachoozacyrn w glonach rnorskich.

Podobrue jak w ICj,dowymekosystemie, takze w morzu produkcyjnost zaleiy od ilosci dast~pnych srodk6w odzvwczych, przede wszystkim zwiqzk6w azotu. Szerokoobszarowe prCj,dy dryfowe powoduja mieszanie sie ogromnych mas wad rnorskieh, co zapewnia stale uzupelnianie w powierzchniowych warstwach zasob6w zwiazkow odzywczych. Na niekt6ryeh obszaraeh wiatry wiejqce ad ladu wyrnuszaia ruchy wody. Dzi~ki nim stosunkowo chlodna woda oceaniczna naptywa od strony otwartego morza, wypierajqe bopatsza w zwiqzki odzywcze wod~ znad pr;z:ybrzeinych szelf6w. Na takich terenach, gdzie dziara ten rnechanizm wymiany, w poblizu Afryki Zachodniej, produkcja pierwotna planktonu rosunneqo osiqga na]wyisze stwierdzone wartosci dla otwartego morza.

W Morzu P61noenym i BaHyckim warunki produkcji podczas zlmowych rniesiecy sa niekorzystrre, Rozklad martwej materii organicznej wzbogaca jednak w tym czasis

62

o pewnq ilosc rnase substancji ooiywczych w wodiie. Wiosenny wzrost temperatury wodyoraz intensywnosci dop.lywajqcego swiatla pobudza fitoplankton do gwattownego rozwojo. W ciqgu kilku tygodni i.105(: okrzemek obeena na 1 m~ powierzchni wody wzrasta praktycznie od zera do okolo 10 gram zwiqzk6w w~gla. Jesli do dyspozycji jest ouzo substancji o diywczych , a wiosenne slonee operuje dos!atecznie sitnie, nast~puje masowy rozwo] fitoplanktonu, czego wyrazem jest tzw. "kwitniecte wOdy". W 1 litrzs wody rnorskie] rnozna w6wczas znalezcdo 30 mUionawkomarek glon6w. Z powodu lch ogromnej ilosci woda przybiera czerwonozone lub brazewawe zabarwienie - zjawisko to okreslane jest mianem czerwonego plywu. Wi~kszosc wchoczacych w sklad fitoplanktonu glon6w, odpowiedzialnyeh za kwitnienie wody, uchoozi za catkowicie nieszkodliwe. Sq jednak wsr6d nich takze loksyczne gatunki, ktore w wypadku masowego rozwoju przvsparzac rnoqa wielu problemow. Wytwarzane przez nie trujqce zwlazki, poprzez tancuch pokarmowy mogq dostawac si~ no. do organizm6w ryb, stajae si~ tym samym zaqrozeniem dla cztowieka, [ako ostatnieqo ogniwa tancucna, Znane jest paralizujacs dzialanie toksyny, wytwarzanej przez nalezaey do gromady Dinoflegelfata gatunek Alexandrium temerense. Innnetruc.izny produkowane przez glony powoouja silne nudnosci a1-

Sezonowe zmianv fOZWOjU fito- i z()oplankionu w poszczeg61nych porsch toku, w Morzu P61nocnym

bo skurcze narzadow przewodu pokarmowego, jak np, substancje pochodzacs od przedstawiciela Dinoflagellata, gatunku Dinophvsis norvegica.

Masowy rozwo] glonow planktonowych (trujacych bqdi nleszkodllwych) stanowi powainy problem. Nadmierny rozwo] glonow zwykle wystElPuje tam, gdzie przez cafe dziesiqtki tat do morza coprowadzane byty scieki nlosace silny Iadunekorganicznych zanieczyszczen, Ekosystem rnorski, podobnie jak silnie nawozone uprawy raine, reaguje na nie wzrnozona produkcjq. Pojawiajaos siE! zakwity glo-

now sa, sygnafem tych niekorzystnych procesow, Niemniej wai.nym problemem oslatnich lat jest traktowanie rnorz jako skladowisk srnieci,

Wzrost biomasy planktonu roslinnego obserwowany w tygodniach wi.osennych jest zjawisklem calklern norrnalnyrn. Jeszcze zanim zapasy nieorganicznych substancji odzywczych w woczie rnorskiej zostana zuzyte, dochodzi do zahamowania rozwojuqlonow, poniewai. zjadane sa one przez intensywnie rozwijajqcy si~ plankton zwierzecy, Masowy rozwo] zooplanktonu skorelowany jest zaw-

63

sze z masowym rozwojem glon6w planktonowych, zas drugi szczyt wzrostu jego liezebnosci przypada jesienia.

Odiywianie sie planktonowych skorupiak6w fitoplank1onem jest nastepnym etapem przekazywania enerii zwlazane] przez pierwolnych producent6w kolejnym ogniwom taricucha pokarmowego. Po odliczeniu strat na oddychanie i inne procesy zyciowe, na etapie fitoplanktonozercow pozostaje okoto 10% pierwotnej produkcji glon6w. Mi~dzy pelagicznymi skorupiakami a odzywiajr:}cym si~ nimi sledziem, dochodzi znowu do ogromnej utraty zwiazane] energii i zooplanktonozerna ryba olrzymuje zaledwie 1% pierwotnej produkcji. Moina wyliczyc, ze na 1 kg tUrlczyka przypada oketo tony planktonu rostlnneqo przy zatozeniu, i.e zachowana jest

w linii prostej nastepuiaca koleJnose: skorupiaki planktonowe - sledz - tunczyk. Jesli w relacjach pokarmowych wystepuja jeszcze inne etapy posrsdnie, w6wczas zwiqzane z nimi straty energii sa znacznie wieksze, Dlugie lancuchy pokarmowe sa z tych wzgl~d6w zawsze energetycznie rozrzutne. Trudno przecenlc biologiczne znaczenie mikroskopijnych glon6w tworzacych fitoplankton. Zaopatruia one cara biostere wIlen i stanowia podstawowa bqdz wyjsciowq baze pokarrnowa dla wiekszoscl zwierZl;1cych orqanizrnow morskiego ekosyslemu. Obszar produkcyjny morza stanowi tylko bardzo cienka g6rna warstwa, natomiast z wytworzonej w nle] organicznej substancji korzystaja r6wniei rnieszkancy morskich g~~bin.

Piramida troticu»

w mOfZU

Konsumenci IV nedu, kasza/at 11-16 m

Konsumenei 11/ tzedu, sledzie 35 em

Konsumenei /I nedu. male ryby 6-8 em

Konsumenci I rZildu. skorupiaki 1 mm

Producenci, okrzemki 0, 1 mm

64

Plankton zwjerz.~y (zooplankton)

Obszar iyciowy peinego morza niegdys za oddzielne gatunki, nie (pelag,ial) zarnieszkiwany jest nie powiqzane z ich formami dorosfytylko przez osobliwe, mikrosko- mi. Dopiero znacznie poznie] odpijnie male glony, tecz takze przez krywanoich zwlazek z doroslymi niezwykle bogactwo roznorodnych osobnikami, iyjqcymi w strelie zwierzat Plankton zwierzecy obe]- bentonicznej. Dla przykladu rnozna muje wszystkie wolno poruszaiace wymienic polipa pelagicznej mesle w wodzie organizmy, kt6re nie duzy z rodzaju Leomedee, kt6ry odiywiajq. SiEf na drodze totosynte- zostat obdarzony najpierw sazy (nie sa autotroficzne). Odznacza rnodzielna naukowa nazwa Obelia. sie on z reguty bardziej skompliko- Z czasem dopiero okazaro sie, ze wana budowa anizetl organizmy fi- w obydwu przypadkaeh chodzi toplanktonowe, poniewai, z wyjqt- 0 ten sam gatunek,. choctaz spotykiern kreqowcow, obok pierwotnia- kany jest w dw6eh r6inych forkow reprezenlowane sa lutaj mach.

wszystkie rnorskie klasy swlata Podobne truonosci klasyfikaeyjne zwierzeceqo, Praktyeznie nie da wyst~pujq w przypadku zwlerzat sie ustallc jednoznacznej granicy wchodzacych w sklad nektonu, pomiedzy zooplanktonem z jednej W tarwalnych, a takze mlodostrony a nektonem i bentosem cianych tazach rozwoju, wiele gaz drugiej .. czy lei, bardziej uoqol- tunk6w ryb prowadzi pelagiczny niajac, bioeenoza toni wodnej tryb iycia, zachowuiac sie w tym i dna. Do nektonu zanczarnv czasie jak fypowe organizmy plankwszystkie organizmy swobodnie tonowe. Wraz z wodami Golfi akfywnie plywajqce w rnasie wo- sztrornu wczesne stadia rozwody, ktore poruszaja sie w pelagialu jowe wligorza europejskiego niezaleznie od jej pradow, np, ryby, (Anguilla anguilla) przernieszczaja wieloryby i loki. Trudnosel prze- sie z Morza Sargassowego w kieprowadzenia takiego podzialu runku wybrzeiy Europy. Bez unowynikaj<j. z !aktu, ze bardzo wiele szace] sily lego pradu rnlode larwy zwierzat, wchodzqcych w sklad (Leptocephalus), oraz bedace nabentosu oraz nektonu, zanim osiqg- stepnyrn stadium rozwojowym wlinie stadium dorosle, w mlodosct gorze szkliste, nis bytyby w stanie przejsciowo przechodzi plankto- pcdjac wedrowki przez caN Atlannow"! taze rozwoju. Ze swoimi fyk. Nie rna iadnego znaczenla osiadlymi na dnie rodzicami nie z jakich grupswiata zwierzat pomala one w tym czasie pozornie chodza organizmy p.ianktonowe. nic wsp6lnego. Wiele Z osobliwych Wszyslkie rnusza uporac sie z tymi stadi6w rozwojowych uwazano samymi problemami. Obok kwestii

65

zdobyeia pokarmu, sa to przede wszystkim dwa problemy:

1. Jak unlknac opadmecia na dno, aby nie zostac odcietym od bazy pokarmowej, kt6ra znajduje sie w g6rnyeh warstwach wody?

2. Jak w swym srodowisku uniknett wrog.6w, nle rnajac rnozliwosci ukrycia sie?

W zadziwiajqcy spos6b w drodze ewol.ueji r6i:norodnych grup zwisrz&:t, a wi~c zupemie niezaleznis od siebie, rozwjn~ly sle bardzo podobne przystosowania, kt6re skutecznte pozwalaja rozwiazac te problemy. Opadaniu zapobiegajq dwa mechanizmy przystosowaweze, Pierwszy polega na odktadaniu .Jekkich" rnolekul i jan6w w Ikankach i plazmie komorek wtasnego ciata, Jako "Iekkie" okresla sie te materialy, kt6rych clezar wtasciwy jest mniejszy niz ciezar wody, np. kropelki oleju znajdujqee sie worganizmach [ednokornorkowych, a takze wif;lksze ilosci Ikanki Uuszczowej u wyze] rozwlnletych zwierz<~t. Poza tym w calej masis ciaiatych orqanizrnow wysoki jesl udzial wody. Duza parasolowata meduza, [aka jest np. chelbia modra (Aurelia aurita), sklada sie w 98% z wody! Wi'ele organizmow rozwinfl/o szeroko rozk/adane wyrostki nosne, kl6re przeciwdzia/a[a opadanlu, Z reguty Sq one monstrualnie powiekszone i dodatkowo pofaldowane. Poniewai: Ofganizmy te iyjet w swolstyrn stanie niewazkoaci, nie jest im potrzebny iaden, wspierajqcy te wyrostki szkielet. W ten spos6b Uumaezy

66

sle u wielu organizm6w obecnosc waehlarzowatych, daleko wysunietych, przypominajqcych [akies ozdobne anteny czu(kow, ktore spotyka si~ u wielu przedstawicieli skorupiak6w, zwtaszcza zas u widlonoqow (Copepoda), ezy tez gwiaidzislyeh struktur u niekt6rych jednokom6rkowc6w. Pojedyneze duie czulki wyksztaicone u niektorych organizm6w planktonowyeh, mog!! przejmowa6lunkcj~ obronna, Znacznie skuteczniejszym mechanizrnern obrony przed wrogiem, rozwinietyrn niezalsznle ad sieble we wszyslkich grupach zooplanktonu, jest urniej~tnost pozostawania w wodzie niewidocznym, czyli bycla mozliwis przezroczystym. Rzul oka w rnikroskop pokazuje wyrazrus, ze nawel lak ouze organizmy planktonowe, jak np. Tomopteris helga/andice (osiqga do 2 em), w wodzie jest przezroczystv jak szkto, W odroznieniu od filoplanktonu zooplankton rezygnuje wi~e zasadniczo z palely barw. 8arwne zwiqzki, takie iak czerwona hemoglobina, niebieskozielona hemoeyjanina, a takie inne, zostaly w dutym stopniu zredukowane. Jest jednak kilka istotnych wyjqlk6w .. Na przyklad obecnosc u wszystkich przsdstawlcieli zooplanktonu pigmentu ocznego. Dla przezycia w wolnej wodzie orientacja optyezna rna szczegolne znaczenie.Jest 10 konisczne np, dla zdobycta poiywienia, bowiem zdobycz wczesniej nalezy ztokallzowac, Na podstawie warunkow swietlnych rnozna cokrao-

J

y planktonowe wyposaione sli w dlugie oosne wyfostki i czulki

Prom if mica

Wid/on6g

'~.' '-'<

. "',

- ,,", ... ,.,,~i

P/anktonowe larwy skorupiak6w

Leswo skorupiaka wyzszego Mysis-Zoea

Latwa Zoes krsb» pustelnika

Larwa Mega/opa kraba Larwa kraba nie okreslic miejsce grupowania dtonog6w. Takze wyiej rozwlnlete sie zooplanktonu. U niekt6rych farmy larwalne organizm6w bentoskoruolakow oczy Sf} nawel niena- nicznych, bywajq. wyposaione luralnie powiekszone, jak np. u hy- w kornorki swletlne petniace funkperii (Hyperia galba). Duze nlepa- cj~ narzadow zmystu,

rzysle oko wystepu]e rowniei P!lankton zwierzeey dzieli si~ na u naupliusa - larwal.nej postaci wi- kilka grup. Pojeciern holoplankton

67

(holos z greckiego "" ca.ty) okresla sie takie organizmy, kt6re podczas catego zycia swobodnis unosza si~ w wodzieisa przamieszczane przez prqdy. W przeciwienstwle de nlch przedstawiciele meroolaoktenu tmeros z grecklego = czesciowo), tylke czesc swego zyda sp~dzajq w strefie walnej wady. W ich przypadku chodziz regu~y a stadia larwalne albo a kam6rki rozrodeze (co stuzy rozprzestrzenieniu sieqanrnku). ktore wraz z prqdami morskimi czesto mogE! bye przenoszone tysiace kil.ometr6w. Meroplankton jest typawym skfadnikiem zespal6w zooplanktonu w poblizu wybrzezy (strefa nerytyezna), i wyrainie roznl sie gatunkowym sktadsm od zespotow .zooplanktonu otwartego oceanu.

ni' wsrod zooplanktonu dwie podstawowe grupy: formy nie opancerzone oraz te okryte oehronnym pancerzem, przybierajqcym reznoradne ksztalty. One to. sprawiajq, ze oglqdanie [ednokomorkowcow pod mikroskopem, staje sie niezapomnianym przezycrem. Wain", grup& wsrod jednokom6rkowc6w noszacych pancarzyk stanowiq otwornice (Foraminifera). lch zawierajace wapn szkieleciki rnaja bardzo czesto misternq strukture i przy pierwszym spo]rzenlu kojarzq sil';! z malenkirni muszlami sllrnakow, Pod rnlkroskepem elektrenowym rozpozna]e sle na ieh powierzchni liczne male otwarki,. ktoryrn grupa la zawdzil';!cza SWq nazwe (z lacinskiego foramen = otw6r). Poprzez Ie malutkie otworki cytoplazmakem6rki makontakt ze swiatern zewnetrznym. Gdy zwierze nie jest nlspoko[one wysuwa przez nie daleko na zewnatrz cieniutkie plazmatyczne wypustki ("stopkf'). Otwornicezvja zadziwiajaco diugo. Proces rozmnaiania jednej kem6rki rnozs sie rezei.qgnqc do jednege roku. Po jej smierci skorupa nie rozklada sie w wodzie, lecz opada wolno na dno, W ten sposob w ciqgu rnllion6w lat na rozlegfych obszarach dna Pacyfiku i Atlantyku naqrornadzily sie grube warstwy wapiennych osadcw z~oi:onych ze skorupek tych zwierzat, Okrssla sie je niekiedy rmanern osadow otwernieowych. W poszczeg.6lnych okresach geelogicznych, Jakie nastf):pawaly W historii Ziemi,

Jednokom6rkowce (Protozoe)

Omawiana grupa zwierzecych erganizm6w planktonowych nalezy de najmnlejszych formlego wf/:druj<,!cege swiata (ad 20 J.lm de kilku mihmetrow). Wif/:kszos(; z je] przedstawieieli odzywia sie bakteriamii detrytusem; u .innych w cytoplazmie kom6rek zyjq w syrnblozie z niml [ednokornorkowe glony, jako tzw. zoeksantelle, syntetvzuiace niezbedne do ieh zycia substaneje, W szczeqolnosci w~glewedany i tlen. Produkty przemiany materii kem6rki zwierzece], dwuUenek wf!:gla (C02) i arnoniak (NH4), sa penownie wykorzystywane przez rosliny,

Nawel niedoswiadczone oko wyr6z-

68

Mu{ morski 1 8arbadosu U/WorlOnv prz.ez szkieleciki promienic (zdj~cie na ciemnvm ootu)

sklad gatunkowy i struktura szkie- ca role w powstawaniu oceaniczleclkow otwornic ulega/y ciClg/ym nych osadow, Gfobigerinae zbuprzemianom. Obecnie stanowla dowane SCI z wielu okrClglych jak one dla paleontolcgow dokladnCl kulki, dobudowywanych kotejnokowskaz6wk~ pozwataiaca precv- mer, przy czym srednlca nowych zyjnie osreslic wiek osadow, w kto- kornor stopniowo sie powieksza. rych skorupki zostarv znalezione. Przyporninaia razem okrEjg/y kl~ Wprawdzie w zooplanktonie rnorz bek. Spotykane sa dwie rozne forprzedstawiciele Globigerin.ae oraz my: pozbawione wyroslk6w i z wyG/oborotalidae Sq bardzo licznie rostkami nosnymi, kt6re tworzone reprezentowani, lecz jesli chodzi sa przez bardzo dlugie, daleko odo bogactwo ich form, pozostaja stajace iigielki szkieletowe. Stanoznacznie w tyle za wieloma innymi wiq one podparcie dla wysuwanych grupami! pierwotniak6w. Podczas dlugich wypustek cyloplazmatyczgdy w slrelie bentonicznej opisano nych (rizopodia). Wydaje sie, ze te ponad 18 000 gatunk6w, w zoo- przyrosfki nosne zwi~kszajq rnase planktonie zyje tylko okolo 30 zna- kom6rki i przyczyniaia sie do nych form. Odgrywajq one znacza- zwiekszenia pr(;!dkosci jej opadania.

69

przedstawiciel e zarcdziowccw, Okfqgte promienice (Radiolaria), wvposazone w dlugie prornteruste wyrostki, sa organizmami wybitnie planktonowymi. Buduja one wewnetrzny szkielet krzemionkowy. H6znorodnoM form i piekno tych szkielecik6w sa niemal przystowiowe. Filigranowe kolczaste kutki mogq IClczyc sie ze soba poprzecznymi beleczkarni, tworz"tc rodzaj szachowni.cy. Masowe wystepowanie tych organizm6w w strefach cieplych w6d stanowi konsakwanej~ ieh nieograniczonego rozmnai:ania. W miejscach swego wystepowanla oraz przyleglych do nich obszarach, opadalace na dno szkieleciki obumierajqcych osobnikow, tworza na dnie morskich gt~bin grube poklady osad6w.

W nasze] strefie klimatyclnej przedstawicteleml typu orzeskow (Ciliata) Sq gatunki z rzedu Tinntinidae. Ich cecha charakterystyczna jest przypominajaca urne ostonka, w klorej znajduje sie wtasciwa komorka P!erwotniaka. Organiczne scianki tej ostonki sa czesto wzmoenione przez czasteczki obcego pochodzenia. Pierwotniaki te w znaeznym stopniu zredukowaty wieniec rzesek otaczalacv ieh kornorke. Jedynie okolice otworu g~bow ego, ktory czesto umieszczony jest na dnie zaklesniecia zwanego peristomem, otoczone sa rzeskarni zroznicowane] dtugosci lub sklejonymi z nieh blonkami. Pierscien Iworzony przez te rzeskl wiruje, napedzajac czasteczki pokarmu do otworuqeboweco.

70

Planktonowe jamoch{ony (Coelenterata)

Organizmy reprezentuiace typ [arnocrsonow naleza do najbardzie] znanych przedstawicref morskiego zooplanktonu. Majq one takze znaczny udzlat w gatunkowej strukturze zwierzeceqo zespolu strefy bentonicznej. Niewqtpliwie najbardziej rzucaja sie w oczy wrodace pelagiczny Iryb zycia rneduzy, kt6rych sredrrca maze sie wahac od kilku millrnetrow do wielu metrow (!).. Powstajq z reguly wwyniku przeobrazenia od,rywajqcych sle od podloza polip6w, kt6re sa osiadlym stadium rozwojowym zwlerzecla. W niel.icznych orzypackach, [ak np, u ratkei (Rathkea octapunctata), od matczynej meduzy, w wyniku pqczkowania, tworza sie i odrywajq mlode meduzy. Jamochtony dzieli sie na parzydelkowce (Cnidaria) i zebroplawy (Ctenophora). Te ostatrrie iyjq (z jednym wyiatklem) pelagicznie. Do parzydefkoweow nalezq duze meduzy, ktore czesto Iatsrn i jesienla znajdujemy na piaszczystych plazach, wyrzucone tam sztormowymifalami .. Taka meduza ma postac duzepo parasola. Na ]ego obrzezach znajdujq sie wyposarzone w parzydelka. czulki, s\uzqce do chwytania ldobyczyi przytrzymywania pokarmu, a nastepnie prowaoza do centralnie oorozcnego zoladka, Czesto spolykanym w wodach Baityku rodzimym gatunkiem jest che/bia modra (Aurelia aurita), kt6rej parasol rnoza

Meduza kompesow»

osiEjgaesrednie~ nawet30 em. Dojrzale pleiowo osobniki maj'l! cztery gonady w ksztalcie podkowy. U same6w sa one koloru biaiego do pomsranczoweqo, zas u sarnlc SEI fioletowe. Charakterystyezna dia wybrzezy Morza P61noenego jest meduza kompasowa (Chrysaora hyoscella). Niebezpieezne dla czlowleka sa dwa gatunki meduz spotvkanvch w Morzu Pctnocnyrn, Nalezy bye oSlro.znym, [esli trali sie na bettw~ wlosiennik, zwana takzs meduza ognistEj (Cyanea capillata). 00- tkni~cie jej dlugich, iownych czulk6w, rnoze okazae siE;l bardzo

przykra niespodzlanka. Gatunek ten rna parzydelka ukryte w sk6rze czulk6w (stEld nazwa tej grupy organizm6w), ktore przy dotknieciu zwierzecia sa wyrzucane i wbijajEj Si€) w sk6r~ otlary, U ludzi wywolujq one sk6rne reakcje al.ergiczne, a w szczeg61nych przypadkach takze zaburzenia krazenia, Odmiennym typem budowy odznaczaja si€) zebroplawy. Cialo ich jest okrqgie, owalne albo walcowate z osrmoma wyrainie wydzielonymi pasarni rzesek, ktore przy blizszej obserwacji okazuja si€) bye plytkami rzeskowyrnl, tworzEjcymi jakgdyby "zebra". lebroplawy wane sa jako niezwykli drapiezcy, Aodzimy gatunek, Morym jest zebroplaw groszk6wka (Pleurobrachia pileus, do 3 em), rna dwa bardzo dlugie, pierzaste czulki. Dziekl kom6rkom klejowyrn (kolloblasty) przytrzyrnuje rurru ofiary, np. bezkregows organizmy planktonowe oraz larwy ryb. .2:ebroplaw Beroe gracilis (do 1.2 em), 0 walcowatym ksztatcie bez chwytnych ez61k6w, dz,j€!ki wyksztalceruu duzego otworu g€)bowego wyspecjalizowal sle w polowaniu na zebroplawagrcszkowke. Krewniakiem opisywanych gatun~ k6w jest pasa Wenus (Cestum veneris). Osi Ejga on do 1 ,5 m dlugosci i wyst~puje tylko w cieplejszych wodaeh. Swe zupelnie przezroezyste eialo ustawia poprzecznie do kierunku pradow morskich i w ten sposob tapie przeplywa[ace organizrny planklonowe i mate ryby.

71

Plankton owe mieczski (Mollusca)

Heprezsntujsce typ mieczakow rnarzs, sllrnaki i glowonogi tworza znaezaca czesc morskiej launy bentonicznej. Wprawdzie liczba gatunkow rnteczekow nie jest duza, to jednak ze wzgl!:~du na ieh masowe wystepowanie w pelaqialu umiarkowanych i tropikalnych morz, organizmy Ie odgrywajq znaczaca role w tancuchu pokarmowym morskiej launy. Pornijaiac planktonoWe larwy w Ich roznorodnosci form, wgrupie te] wystepujq r6wnlez holoplanktonowe gatunki rnieczak6w.

Wsr6d slimak6w plywajqcych w toni wodnej, sa zar6wno formy z cialem okrytym rnuszla, jak i jej pozbawione. Spiratella helicina ma nietyPOWq dla form morskich muszle, bowiem skrecona w lewq strone, podezas gdy spokrewniony z nim Clio pyramidata wytwarza Ir6jkqtny domek w formie kapelusika.

U obydwu gatunk6w noga skrzydelkoweto rozszerza sie na boki i tworzy parzysts wyrostki pletwowe - "skrzyd1a". Slimakiem pozbawionym rnuszli jest skrzyd/optawka (Clione limacina). Przedstawione gatunki wystflpujq licznie na obszaracn w6d ciep/yeh i stanowla wazI1q pozvcje w pokarmie duiych wieloryb6w z podrzedu fiszbinowc6w. Gatunki z grupy At/antoidea SCI calkowicie przezroczyste i unosza sie w toni z g/OWq sklerowana do przodu, ciqgnqc za soba jakby doez€piony worek trzewiowy .. Ich muszla

72

albo jest wyrazme zredukowana, albo rue rna jej weale. Pod wptywem oddzialywajqcyeh na nie bodic6w moqaswiecic. Takiekilka gatunk6w nagich slirnakow z rzedu Nudibranchia stalo sie rnieszkancami pelagialu" Podobnie do opisanych wczesniej Atlantoidea sa wsrod nich groini drapiezcy, Znany pelagiezny slimak Glaucus at/anticus rownlez jest typowym reprezentantern pleustonu.

Obok osmiornic, kt6rych kr6lestwem jest morskie dno, a takze kalmar6w i mCjtw, naleiCjcych do aktywnych ptywak6w nektonu, zooplaokton zawiera tez kltku matych prz.edstawicieli tej spokrewnionej ze sllrnakarnt grupy. Sepiola i 8rachioteuthis pozwalaja unosic sie pradorn wody.

Robaki w planktonie

Obok wielu meroplanktonowych stadi6w larwalnych robak6w wystepuia takze len formy hotoplanktonowe, jak chociaiby przedstawieiel wieloszezet6w (PoIVchaeta) - Tomopteris helgolandi· ca, a takle reprezentanci !ypu szczectoszczektcb (C haetognatha). Obie grupy robakow nie Sq ze soba spokrewnione. Tomoptetis helgolandlca porusza sle w wodzie za pornoca duzych, wioslowatych, kr6tkich odn6iy. Zyjf:jee pelagicznie szczecicszczekte ptywajq nalomiast blyskawicznymi ruchami, dziEilki szybkim jak strzala uderzeniom ciala, polujao w ten spos6b na inne organizmy

Wie!oszczet z rodzaju T omoptetis, prZezfoczyste zwierz~ ptenktonowe.

planktonowe oraz mate ryby. Na glowie maja, silny, haczykowaty wieniee. Prz.ew6d pokarmowy tyeh zwierzqt jest lak daleee rozeiqgl.iwy, ze rnoqa one polykac organizmy wielkoscl wlasneqo ciala. Obecnosc szczecloszczeklch lub ich brak jest rniara okreslonych wanmk6w, jak np. zawartosc soli ezy temperatura wody. Ze znanyeh na swiecie okolo 40 galunk6w, w Morzu P6fnocnym wyslElPuja, regularnie tylko dwa: Sagitta setose i Sagitta eiegans.

Planktonowe skorupiaki (Crustacea)

Zadna grupa zwierzat w pl.anktonie nie jest tak bogata reprezentowana jak wiasnie skorupiaki. Obok pelagieznej. speeyfieznej dla nieh postaci larwalnej nauplius, zwlaszeza wyze] rozwinrete formy wyksztakily tnne larwalne stadia rozwojowe,kt6re spotyka sle w zbiorowiskaeh planklonu. Dodalkowo rnieszkancami pelagialu sa r6wniez holoplanktonowi przedstawiciele tyeh zwierzat, Najbogatsze wsrod nich pod wzglEldem tworzonyeh form sa rozpowszechnione na calym swieeie widlonogi (Copepoda). Formy planktonowe wyr6i.niaja, sie z reguly wrzeeiono-

73

Widlonog (Ca/anus), typowy przedstawiciel ho!oplanktonu

Kry/ (f(jphnausia suoerbe)

watym ksztaltern ciata wyposaionego w bardzo duze, smukle czuiki. U niekt6rych galunk6w mog1:l bye one niezwykle powiekszone i rozqalezione, co zmniejsza predkosc opadania zwierzecia na dno. Widlonogi odgrywaj& w ~ar'lcuchu pokarmowym wazna rote, Sq zr6dfem pozywienla ola organizm6w odzywiajqcych si~ zwierzecym pokarmem. WewnCltrz grupy widronog6w rozwinela sie r6wniei. specjalizacja pokarmowa: sa wsr6d nich zar6wno formy roslinozerne jak i drapiei:ne.

Podobne znaczenie rnaja wystepujqce w planktonie wioslarki (Cladocera). Typowymi formarni dla obszaruatlanlyckiego sa ro-

74

dzaje Podon i Evadne. Oba migru-

jq daleko do w6d Morza Baftyckiego, znosza wi~c znacznie nii:sze zasolenie. Mieszkancami urniarkowanych szerokosci geograficznych sa przedslawiciele podrzedu dziesi~cionog6w z rodzaju Lucifer. Maj'l silnie wyciqgni~te elate i 08adzone na dtugich szypulkach oczy. Kryl - eulazja (Euphasia superba) wystepuje W ogromnych lawicach

w wodach wok61 Antarktydy. Ci przypominajqcy krewetki przedstawicieie evfaziowatych (Euphausia cea), i:yjq takze w polnocnych wodach, jednak reprezentowanl sa przez inne rodzaje (np. Meganictyphanes). Tuta], podobnie jak w Antarktyce, stanowia wazny j

LfJfwy dziesif!cionog6w (Decapode)

pokarrn wielorybow z podrzedu fiszbinoweOw, olbrzymich rekin6wi sledzi WsrOd organizmow planktonowyeh, podobnie j8k w innych bioeenozach,znajduje sifl. znaczna liczba parazytOw. Przykfadem rnoze bye chocby pasoiytujqca w crete meduz hyperia (Hyperia ga/ba) z podrzedu kieliy. Zaatakowana rnsduza jest przez nieprzyjemnego goscia stopniowo rozktadana i ealkowieie zjadana. Po je) srmerei pasozyt udaje si~ w strete 01- wartej wody, gdzie szuka nowego gospodarza. Bez niego nie jest zdolny do zycia.

Planktonowe oslonice (Tunicets)

Ostonice naleiq, mimo swojego wyglqdu, do grupy blisko spokrewnionej z kreqowcarni. Maj& co nalmniej w fazie larwalnego rozwoju, podpierajacy eialo szkislet nosny:

Chorda dorsalis - struna grzbietowa. Udowodniono, ie wystepuje ona rowniez w trakcie naszego embrionalnego rozwoju. Obok bentonieznych zachw (A scidiaceaj w planktonie spotykane sa dwie dalsze grupy ztypu strunoweOw: sprzaqle (Tha/iacea) i ogoniee (Appendicularia). Wszystkie maja walcowate, beczkowate clato z ustawionymi na jego przeeiwlegtychkoncach otworami gElbowym

75

Tworza one ptywajqce kolonie w postacl pustego cylindra, w ktorym iyje wspolnie wiele pojedynczych osobnikow. Sq one wbudowane w sclane kolonii (tunika - przyp. tlum.), skierowane 0- tworem g~bowym na zewnatrz, odptywowym zas do wnetrza kolonil. Wyrzucana na zswnatrz woda powoduje ruchy care] kolonii. SwojEj nazwe iskrzytudy zawdziEFczajq organowi swieeacernu wypefnionemu bakleriami. Sila emitowanego przez kolonia swiatla maze bye tak duza, ze oswietla w nocy oko-

.. _ ..... ", .... -~~~;;~~~~ llce w je]

"Ill sasiedztwie.

Ogonice (Appendiculariae} przypominaja swym wyglqdem kijanki ptazow. WykazujEj one takze duze podobtenstwo z formami larwatnymi zachw, co wyjasnia bliskie z nimi pokrewterrstwo, Ogonice buduja rodza] domku 0 konsystencji przypornrnajace] bialko jajka. Jest on z [edne] slrony spiczasto zakonczony. Domek, oprocz funkcji ochronnych, ulatwia zdobywanrs pokarrnu, a takzs sluzy jako srodek lokomocji. System kana/ow fillrujqcych wewnatrz domku uiatwia zdobywanie pokarmu, kl6ry naptywa wraz z woda nap~dzanq talujacymi ruchami dlugiego oqona,

W naszych wodach spotykamy przewainie kosmopolityczne gatunki: ojkopJeura (Oikopleuroa dieiea) i fritilaria (Fritillaria borealis).

Otwor g~bowy (wlotowy)

M6zg

Otw6r wylotowy (kJoaka)

TWlika

Jellto

Narz'ldy rozrodcze

Schemat budow» oslonic

i odbytowym. Mogq tworzyc kolome. Pojedynczy osobnik rna rnuskularny pierscien okotoskrzelowy, rniedzy ktoryrn rozciaqniete sa, niczym dslikatna siee, szczeliny skrzelowe. Za pemoca lei siatkl tilIrowane sa Z wody male organizmy, napedzane do otworu g~bowego ruchami otaczajacych go czuik6w i kierowane dalej ruchami rzesek wyscielajaceqo gardziel nablonka. Wiele z tych zwierzat, np. z rodzaju Salpa i Dolfum, rnoze sle rozmnazac zarowno ptciowo jak i bezptciowo poprzez wyIwarzane stolony. Podobnie rozwijajq siEF osiqgaj-qce znaczne rozmiary iskrzy/udy (Pyrosomatidae).

76

Planktonowe Iormv larwalne

Wi~kszoSC orqanizrnow rnorskicn przechodzi oluzsza lub krotszataze larwalnego rozwoju,.zanim oSi<ignie form~ dorosta. Wie,le z tych larw unosi si~ w strefie wolnej wody i stanowi wazny skladnik p.lanktonu. Takis pelagiczne stadia sluzq w pierwszej kotejnosci rozprzsstrzenianiu galunku. Pelagial oferujeim wystarczajaco duzo pozywienia, zeby mogly szybko osiqgnqc dorosle stadium. Znaczy to taki:e,z.e organizmy mateczne nie rnusza wytwarzac ouzvch, zasobnych w zoltka Komarek jajowych, w ktorych potomstwo znajdzie bog ate zapasy pokarmu. lamias! lego mogq wytwarzac i skladac ogromne ilosci drobnych [aj, Indywidualna szansa przezycta pojedynczego jaja oraz wyl~gajacej sie z niegolarwy jest stosunkowo mala. Jest ona wyr6wnywana przez niezwykle duiq lrczbe przychodzC!oego na swiat rodzenstwa,

l [a] wielu jamochionow wyl~ga sle bardzo pierwotna pod wzgl~dem budowy orzesiona larwa noszaca nazwe planuJi, ktora wewnq.trz ma wyroznicowana [uz zwykle jamE! prajelita. l reguly przechodzi ona wkrotce do osiadlego trybu zycla na dnie, gdzie daje poczatek generacji polip6w. Od/qczajqce siEi od nlch rntodociane stadium rozwojowe ephyra, wykazuje [uz podobienstwo do pozniejszej doros/ej farmy meduzy. Najpi:erw pojawia siEl jej "parasol" rozpiety na osmi.ugwiazdziscie

rozlozonych ramionaeh. Bardzo charakterystyczne plywajqcelarwy wystElPujq u mszywiol6w (Bryozoa) pedzacych osiacte zycie na dnie. Ich rnalenka larwa zwana cyfonautam przypomina wyglqdem rnata czapeczke z odstaiaca na wierzcholku "czuprynq" rzessk, ktors w formie pierscienia znajdujq sle r6wniez przy dolnym koncu larwy. Podobne do nich jest pilidiurn, tarwalna postac wsteznic (Nemertim), kt6rs ma jeszcze dodatkowo wyksztakone na bokach szerokie ptaty, co nadaje jej wygl~d orzeslonego dzwonu lub hetmu. Ta cecha tqczy je z zeqlarkiem (veliger), kt6ry jest charakterystyczna tarWq wszystkich brzuchonogich. U zeqlarka gEls10 owtosione platy sa rozpostarte niczym zagiel i umozliwiajij, dziEiki nleustannym ruchom rzesek, zar6wno poruszanie sle w wodzte jak i zdobywanie pokarmu. Wszyslkie zeglarki nosza od poczatku larwalna rnuszI~. Howniez w tej fazie rozwoju majE! ill morskie bezmuszlowe slimaki (Sa ccoglossa , Nudibranchia). Larwalne formy pilidium i zeglark6w wykazujq widoczne pcdobienstwo z larwa wieloszczet6w (Polychaeta), ktora nazwano trochotora, Ma ana okrqgty do owalnego ksztalt oral wyraznie zroznicowane orzesienie, Charakterystyczna jest zwtaszcza znajdujaca sle na wierzcholku larwy "fryzura" z dtugich rzesek oral tworzony przez nie, biegnCjcy wok61 ciata piersclen. Kolejny wystElPuje w dolnej partii ciala. Podobnie niezwyk-

77

te formy rozwojowe spotykamy wsrcd planktonowych skoruptak6w. Larwa nauplius jest wspolna cecha ieh wszystkich. R6inorodnose larw spotykanyeh wsrod skorupiakow wynika z taktu, ze do osiE!gni~cia stadium dorosleco rnusza przejsc czesto przez wiele stadi6w rozwoju larwalneqo, Szczeqolnle w.iele form larwalnych, takich [ak iywik, poiywik, lasonozek ezy megalopa, spotykamy w rozwoju skorupiak6w wyiszych. Wielopostaciowe larwy wyst~pujq r6wniei: U szkartupni (Echinodermata). Filigranowe, rozlozyste kszla!ty mlodocianych form 0 cienkich, igielkowatych szklelecikaeh, sa zwiastunem sohdnego szkieletu doroslyeh osobnik6w. .

W koncu nie naleiy zapomniec rowniei. 0 larwach ryb. Po wyklueiu, wyposaione w ootezny woreezek z6ltkowy, ktory jest rezerwuarem pokarmu na pierwsze dni iyeia, pozwalaja unoslc sie biernie pradom morskim.

78

Pleuston

- ieglujqca wsp61nota

Pod poieciem pleustonu badacze morza rozumieja wszystkie te organizmy planktonowe, kt6re iyjE! na powierzehni wody i pozwalaja przemleszczac sie przez wiatr i prad rnorski. Wiele z nich jest, zwlaszcza w szsrokosciach umiarkowanych i lropikalnych, prawdziwymi kasmopolitycznymi mieszkancami otwartyeh m6rz. Wszystkie one naleza do grupy holoplanktonu, jednak karzenie ieh pochodzenia siE)gajq niemal wylqeznie do biocenoz strefy bentonieznej. Do zwlerzat Iyeh zancza si~ np. sJynna babelntca, okreslana r6wniei nazwa ieglarza portugalskieg.o (Physalia physalis) z rzedu cewtopiawow = rurkoplaw6w (Siphonophora). Cztonkowie tworzonej przez te organizmy kolonil charakteryzuja sle tym, ie wchodzace w jej sktad polipy wykonuja,_ okreslone zaoania. Sa wsrod

, Larwa dorsze

Rurkoplaw ...

nich polipy odpowiedzialne za funkcje odzywcze, obronne i rozrodeze, tworcy plywnych dzwonow, polipy odpowiedzialne za Irawienie pokarmu, a takze inne. Po dtugotrwatych sitnych szlormach, duie tawiee zeglarza portugalskiego (Physalia physalis) wyrzucane SCI na wybrzeza zachodnioeuropejskie i srodziernnomorskie. Jego piekny niebieski pneumatofor ("parasol") budzi ciekawosc obserwatorow, jednak przy obchodzeniu sle z nim zalecana jest ostroznosc, Rozposcierajace sie na wiele rnetrow w wodzie macki ehwytne zawierajq liczne parzydelka, ktore przy dotknieciu wywolujq cie:ikie oparzerua sk6ry. Krewniakami lego gatunku sa l/elelia velella i Porpita porpits. Oba gatunki rnaja gruczol gazowy, ktory stuzy za organ hydrastatyczny pozwalajqcy zwierzeciu utrzymywac sie w wadzie. Niebieskofioletowy pien kolonii gatunku Velella velella sklada ste ze wspotsrockowo utoionych kornor, nad nim zas

leg/arz portugalski

wznosl si~ pionowo duly trojkqtny iaglel (pneumatofor). W przeciwieristwie do niego Porpita porpita nie ma takiego zaqla. Na obrzeiach kolonii obydwu gatunk6w znajduja sie polipy czuciowe, ktore wykrywajq i chwytajq pokarm. W srodku rnieszkaja polipy

79

odzywcze, Trawia one pokarm, przekazuiac go nastepnie innym osobnikom, tworz&cym pisnkolonii. W pneumatoforze gatunku Porpita porpit« wyst~puj.& ponadto sym bi olyczne jed nokom6rkowe glony (zooksantelle), Te groine, lak silnie uzbrojonezwierzeta rnajf!, rowruez swoich wrog6w, Do nlch nalezy przodoskrzelny slimak Janthina jenthins. Za pornoca swojej nogi z wydzielanecosluzu budujs tratwe I dryfuje przymocowany do niej g10wq w d6t Jego ulubionym pokarmem sa rurkoplawy, szczeg61nie zas galunek Ve/el/a vetetts, Delikatne flotetowonlebieskte dornki lego slirnaka Sq czasami wyrzucane na plaze. Ciemnoniebieski, nagi slimak Gfaucus at/anticus dryfuje pod powierzchnia wody zgtOWq sklerowana ku dotowi, dzieki znajdujCjcemu sie w jego [elicie pecherzykowi powietrza, Takze on odiywia si~ wytqCZ~ nie wspomnlanymi rurkoptawamL Niebezpieczne substancje z parzydelek zeglarza portugalskiego maze przejrnowac do swego organiz~ rnu, wykorzystuj<l,C je nastepnie do wlasnych cel6w obronnych, Takie zachowania Sq takze rozpowszechnione wsroo wielu bentonicznych slimak6w nagoskrzelnych (Aeo/idiacea), PrzyMad stanowi Fiona oinnets. Nie wyksztatcila ona zadnych mechanlzrnow sluzqcych unoszeniu sie i dlalego w wedzie zakotwicza sie na rurkoplawach i kaczsnicacb, ktore stuza jej takza jako pozywlsnie. Podobnie jak slirna« Ve/ella ve/ella pro-

80

dukuje u podstawy swej noqi wydziellne, za pornoca kl6rej przytwierdza s\~ do odnozy wasonog6w (Cirripedia, Crustacea) oraz kaczenicy (Lepas fascicu/aris), Ta ostatnia zywi sie organizmami planklonowymi i unoszacymi sit) czastsarni detrytusu. Jej najbl.iis.i krewni (np, Lepas anatifera) wiodq osiadty tryb zycia przymocowani do dryfujqcego drewna albo rnorskiego podloza, jak rozpowszechnione wszedzle na naszych wybrzezach p<lkle (Balanidae). Bszposredruo na powierzchni morza zyje jedyny owad otwartych oceanow: nartnik Ha/obates micsns. Swoj.e jaja sklada na dryfujqcych kawalkach drewna, skorupach g1o.wonog6w, wodorostach i innych przedmiotach Szukajac wspolnych eech zwterzat pleustonu, zauwazamy dwie cechy: napelnione powietrzem organy, co. umoiliwia im unoszenia Sit) w toni wodnej, oraz niebieskie ubarwleniaktore prawdcoooobrue stanowi ochrone przed mozllwyrnl wrogami, np, morskimi ptakarni.

MOfSki nartnik (Hetobstes micans)

Rosliny morza

W rniejscu, gdzie przyplywy i ooptywy wyznaczaia granic~ rniedzy ladern a marzem, lam zazebia sie naziemny i morski swiat rOS"n" Od strony ladu, jako pierwsze spotykamy rosllny laoowe, preterujace stanowiska wystawiane na dzialanle morza. Na linii wody wysokiej nastepu]e wyrazna zmiana, poniewai. tu zaczynajq dcrnlnowac dui.e glony i wyzsze rosltny wodne, ktore nie maja swojego odpowiednika na ladzie.

Strefa skalistego wybrzez8 POdCl8S odplywu

Pionierzy solni

Tylko na wybrzezach 0 mi~kkim podtozu, a przede wszystkim na granicach ptycizn, rosliny 0 wyi.szym stopniu rozwoju (rosliny kwiatowe) wdzieraja sle daleko w strete plyw6w. Osiadle tu gatunki rosun ooznaczaja sie szczeg61- nymi cechami, poniewai: rnusza uporac sle z czynnikami srodowiskowyrnt, kt6re zniszczytyby Iypowe roslinv ladowe, Czynnikiem takim jest sol. Rosliny wyzsze, kt6re rno- 9q rosnac i kwitnac na gruncie przesyconym 501q. to halofity. UScie i lodygi halofit6w mala stony

81

Zatrawian zwyczajny

smak. Morze jest dta nlch jedynym tr6d/em wody i wraz z ni.q pobieraja so!. Muszq pozbyc si~ jej ze swego organizmu, bowtem w przeciwnym razie Ich komorki utracityby turgor. Z drugiej strony rosliny Ie probuja oqraniczvc pobieranie wody, a. poprzez to soli, np. zmniejszajqc powlerzehnie liscl, alba rozwijajqc obszerne tkanki magazynujqce wode. Zwykle majq waskle i male, zwlaszcza zas grube, skorzaste liscie. Stad okreslane sa nazwa solnych sukulent6w. Post~pujqC od gomej slonaws] Iqki, ktora przylega do zewnetrzns] podstawy walu, az do zr6dliskowej slrefy plyw6w, halotity staja sie coraz bardziej skorzaste i rniesiste,

82

Aster so/ny

Nadmorski zatrwian zwyczajny rna wprawdzie szerokie liscie, [ednakze sa one skorzaste. W przypadku astra solnego i piolunu nadmorskiego powierzchnia ich liscijest juz wyratnie mniejsza. Babka nadmorska rna grube,. wst~gowate liscie, podobnie jak swibka morska ezy g.oidzik nadrnorskl. U loczygl nadrnorskie], muchodrzewia 501- niskowego albo sodowki nadmorskisj spotykamy tylko rnalenkie, zqrubiate, luskowate ti5tki. Solirod zielny, !<t6ry jest przewodnim gatunkiem ir6dliskowej strefy ply-

U gory pa lewej: Babka nadmorska: po ptswe]: Goidzik nadmo!ski; u dolu po fewej: Miecznik nsdmorsk}: po prawej Mokrzyca solna

Len mokrzycy solnej ne przedpolu strefy plyw6w

wow jest ich zupeinie pozbawiony. U tej dziwnie wygl~dajqcej rosliny lodyga i p~dy boczne SEI poqrubione jak u sukulentow z obszarow polpustynnych. Takza kwiaty tej rosUny odznaczaia sle niezwykle uproszczona budowa, Pylek kwlatowy tych dziwnych roslin roznoszony jest przez wodne prqdy plywow, Wsr6d roslin kwiatowych prawdziwymi misszkancarnl morza sa trawy morskie. Wyst~pujCj one od dolnej gran icy plyw6w az do sublitoralu, gdzie tworza rozlegle podmorskie lakl. Rosliny te naleza wprawdzie do grupy roslin jednolisciennych, leez nie sa blisko spokrewnione z Iqdowymi tqkowymi trawami ezy turzyeami. Podmor-

84

skis /qki sa niezwykle wai.nym siedliskiem. Sq dla wielu zwierzat miejscem ukrycla, zerowanla i rozrodu. Na plywowych wybrzei.aeh Morza Potnocnego wyst~pujq owa gatunki reprezentulace te grup~ roslin: tasiemnica (zoostera) kartowata 0 bardzo w~skich, dfugich li5- eiach i wi~ksza od nie] lasiemnica (zoostera) morska. W cieplych wodach Morza $rodziemnego rozpowszechniona jest posidonia (Posidonia oceanica) osiElgajqca wieksze rozmiary.

III> Ne g6{Z8: tan solirodu u podfl6ia wsiu; na rysunku: Schemst budowy pojedynczego pedu: ne dole: Tssiemnic» (zoosteJa) morsk» i iei Ian

G/ony morskie

twardego podloza. latwo jest rozpoznac lch najwazniejsze gatunki. Pelvetia canaliculata odznacza si~ WClskq,. wyraznie znaczona pod/ui.nymi bruzdami, plecha. U morszczyna spiralnego (Fucus spiralis) wyst~pujq kr6tkie, czesto spiralnie skrecone, dichotomlczne rozwidtenia ptaskie] plechy, odznaczajacej sie g/adkimi brzegami. Morszezyn pi/kowany (Facus serratus), kt6ry osiaqa prawls metr d/ugosci, ma zabkowane krawedzte plechy. U morszczyna pscherzykowateqo (FuGUs vesiculosus) rzucala sie w oczy wystepujace na powierzchni rosliny (czesto parzyscie) wype/nione gazami p~cherzyki plawne. U workoliscla (Ascophyllum nodosum) duze pechsrze gazowe ulozone sEt pojedynczo wzdluz rosliny.

Na linii wody niskiej zaczynajEt dornlnowac gatunki z rodzaju llstownica (Laminaria), najwi~ksi przedstawicie.le europejskich brunatnic. Wyst~puje u nieh wyrai.ny podzia/ plechy (thaI/us) na silnie rozgatf";:ziony organ czepny (rhizoidj, na mocny, bardzie] lub mni.ej elastyczny odcinek "todygi" {caula/dj.,. oraz na dlugi, szaroki i plaski fragment plechy(phylloidj. U listownicycukrowej (Laminaria saccharina) .Ilsc' ten nie jest podzielony i, ma ponad 5 metr6w dlugosci. Dwa blisko spokrewnione z nla gatunki:

Na stalym ladzie przyzwyczajeru [estesrny, ze domlnujaca barwa /qk i las6w jest zieten. W przypadku wodorost6w porastajacych partie dna skal.istego wybrzei.a, zielone kolory uSI~pujq. wyrai.nie na drugi plan. Wprawdzie wyst~pujq tu obszary porosniete zielonymi glonami 0 wasklch, rurkowatych, nitkowatych a takze szerokich, ptatowatych lisciacn, jednak nawel te duze, okazaleqanmki nie ksztaltujE! obrazu skalistego wybrzei.a. Poza salata mcrska (Viva lactuca), tasrna kiszkowata (Enteromorpha spp.) oraz kitkoma da\szymi formami na wybrzei.ach Atlantyku nie spotkamy zbyt wiele innych gatun~ k6w zielonych glon6w.

Obraz wybrzeza okreslaja natomiast zdecydowanie brazowe brunatnicei czerwone krasnorosty. Sposrod nich naiwiekszs i najbardzie] rzucajace sie w oezy reprezentujij grup~ btunatnic. lch ubarwienie nie zawsze jest zotto- lub zloeistobrqzowe, leez czesto maja barwe intensywnej oliwkowej zieleni, badz tez - zWlaszcza po wyschnieciu - sEi czarnozrelone. Te rosliny nii.sze polrafity OSiEjgnEtc niezwykty stopiert rozwoju. lch wsteqowata, ptaska plecha jest dose regularnie (dichotomicznie) rozwidlona, ze specjalnie uksztaltowanymi zakonczenlami, w kt6- rych rozwijajq sie kornorkl rozrodcze, Za pornoca wyst~pujCjcyeh u podstawy roslin chwytnik6w lub tarczki, przyczepiaja sie moeno do

86

U gory: Pole brunstnic oodczes odplywu; u dolu po iewe]: Morszczyn p/#cherzykowaty: po prawej: Ustawnica cukrowa

laminaria palczasta (Laminaria dig/tata) i laminaria palmowa (Laminaria hyperborea) maj.& phyloid dzielony pcdhrznie na mniejsze fragmenty. Miejscami g~ste podwodne zarosla tych roslinurozrnaica osi<l,gajqca kilka mstrow dtugosci brunatnica Saccorhiza po/yschides. leh krewnymi sa r6wniez najwieksze gatunki brunatnic, wyst~pujqcych na kuli ziemskiej. Ogromny wielkomorszczyn (Macrocystis pydfera), rosnaoy w Pacyfiku u wybrzezy Arneryki P6~nocnej, osi<l,ga ponad 50 metr6w dlugosci. Prawie wszystkie duze gatunki brunatnic Sq roslinarni wieloletnimi. Co roku zrnieniaja jedynie swe .Jisciaste" czesci,

Duze gatunki brunatnic, ze wzgl~du na jch rozmiary i charakter wzrostu, okreslic mozna rnianern roslin g6rnego pietra. Pod tworzonym przez n.ie "dachem" rozwiiaia sie licznie mniejszegatunkiglonow, ktore w przewazajace] czesci naleza do krasnorost6w (Rhodophyceace). Ze wzgl;~du na. charakter wzrostu rnozna wsrcd nich wyodrebnic kllka grup, z ktorych najwazniejszymi sa gatunki 0 mocnej plesze dzietace] siEl: na widlasto rozqatezione, szerokie ptaty, oraz gatunki 0 delikatnej, nitkowato-pierzastej plesze. Godnymi uwagi gatunkam\ z plsrwsze] grupy sa: Palmaria palmata, chrzesclca kEl:dzierzawa (Chondrus crispus), zebrowiec (Delesseria sanguinea) oraz Membranoptera a/ata. Szczeg61nie piekne SOl pierzasto-nitkowate gatunki jak: Plocamium cetti-

88

lagineum, Ceramium rubrum, a takze Heterosiphonia plumose, Plumaria elegans, Antithamnion plumula

Inne krasnorosty pokrywaja dui:e powierzchnie, na przykfad kamienie, rodzajem gtadkiego idose rniekkieqc porostu jaki spotykamy u Hildenbrandia rubra, kt6ry w przypadku gatunk6w z rodzaju Lithothaminium i Phymatolithon jest chropowate i silnie inkrustowany zwiazkarni wapnia, Krasnorosty, kt6re wystEl:pujij wyso.ko w stretie plyw6w rnaja zwykJe lntensywna barwe brazewaczerwonq albo purpurowoczerwona, W sublitoralu przewazaja natomiast galunki a zdecydowanym zabarwieniu krwistoczerwonym i karminowoczerwonym. Gatunki z rodziny Corallinaceae odznaczajaee sle skoruplaste, silnieinkrustowanq zwiazkarni wapnia pleehOl,charakleryzuj<l, sle zabarwieniem 0 odcisnlach szarorozowvch albo szarofioletowych. Paleta barw w bogatym pod wzglEl:dem rodzaj6w swiecie glon6w jest bardzo urozmaicona i pozwala porownywac ich lany do kwitnClcej Iakl, Howniez pod wzgl'idem lic.zby gatunk6w ta morska lormacja hie pozostaje w lyle.

.... U g6ry po fewej: Listownica pal· czssts i cukrowa; po prawej: Jadalna brunatnica. Alaria esculenta 1 Europv Zachodnie( u dolu po fewej: Krasnorost Plumariaefegans: po prawe/ Krssnorosty Petrocelis hennedyi i Litho· thamium so.

I "

Porosty motskie

Porosty sa fLzjologicznie wyspecj.alizowanymi pod wzgl~dem odiy· wiania sie grzybami, ktore z glonami tworza scis/y zyciowy zwiazek (symbioze), W tym stalyrn zwiazku mog,! zasiedlac obszary zvclowe, kl6re bytyby dla kai:dego z nich w pojedynke niedostepne, Dlatego len niejako podw6jny organizm porostow jest bardzo interesujC\cy pod wzgl~dem biolbgicznym I ekelogicznym. Porosly osiedlaja sie Srodkowq streff porost6w.zasiedfa Canie tylko na korze drzew, gleb\e fopfaca thaflinocofa

tundry czy ska/ach wysokich gor.

Niekt6re z nich wybra/y za siedlis- przechodzi w wyzsza stref~ z szako wybrzei:a morskie, gdzie osied- rozi.elonymi wzgl~dnie [asnoszalajq sie w strelie oprysku. Pornre- rymi pcrostarni. Szczeg61nie czesdzy najwyi:szf:!: streta wyst~po· to wyst~pujq tu: Oehrolechia osretwania glon6w a najniiej polo- la 0 bardzobladej plesze oraz blazonym pasem roslinnosci 1.'1dowej, dozielone krzaczkowate gatunki istnieje szeroka strefa porost6w. z rodzaju Ramalinai Roecella. PoPrzy dokladniejszej obserwacji do- rostv osiedlalace sle na ocstoniestrzec rnozna, iedzieli sie ona tych i oslonietych nadmorskich wyraznie na tTZY czesci. Najniiszy skatach muszq bye wytrzymate na pas zai~ty jest przez czarne pores- znaczna koncentracje soli. Odperty, przy czym wyslE\1pujqce tuta] ga- nose na sol spada od czarne] do tunki tworza bqdz to torrne pokry- szare] stretv porostow. Porosty wajllcej powierzcrmle skarna morskie spofkamy takze blisko skorupki (Verrucaria maura) , bqdi: linii wody niskie] .. Czarnozielona tei sa mate, krzaczaste j wystepu- venucene mucosa zanurza si~ ]q w postaci plam (Uchina cordinis w czasie kaidego przyptywu cali lichine pygmaea) .. Z czarna stre- kowicie pod wode. Arthropyrenia ta tqczy sie pas porost6w 0 inten- halodytes osiedla sie przede sywnie i6.ttej barwie: odznacza- wszyslkim na powierzchni wapienjaca sie luino przeplatana ptecha nych domk6w pqkli albo muszli sli· Caloplaca msrine, bardzo regular~ mak6w.

nie zbudowana Caloplaca thal-

lincola, oraz Xanthoria parietina .. U g6ry.: Posost Ochrolechia parella: o pieknyen, wyjCltkowo bujnych. po prswe]: Ramafina siliquosa,: u do/u: .Jisciach". Pas i6ttych porost6w Pas porost6w na Skalach wvbnei«

90

Swiat z.wierz~cy morza

Gqbki (Porifera)

Gqbki nalsza do pierwotnej i bardzo stare] grupy swiata zwierzecego. leh slady znaleziono juz w skatach z okresu wezesnego kambru, Ij. sprzed 530 mHion6w lat. Sw6j okras rozkwitu g.qbki przezywal:y w paleozoiku przed 570-230 milia. narni lat, kiedy to budowaly duze rafy i produkowaly wi c::cej' biomasy niz wszystkie inne zwierzsta razern, Dzis stanowla mala grupc:: zwierzecvch organizm6w, wehodzacych w sklad oceanicznych biocenoz. leh znaezenie rue [est obecnie lak ouze jak kiedys, Ze znanych wspotczesnte na swieeie okolo 5000 gatunk6w, 95% zyje w rnorzu,

Gabkl Sq zwykle rnocno zwlazane ze stalym podloiem. leh data poprzecinane jest mniej I'ub bardziej rozqatezlonyrn system em kana- 16w,kt6ry znajduje sie w zewnetrzne] sclanie 0 ogromnej, llosci rnalyeh por6w, go/ym okiem nie do uehwyeenia. Polaczons kanaly wpadajq do cenlralnej jamy eiala, z ktorej ponownie uchocza na z~ wnatrz poprzez jeden wi~kszy a. tw6r (osculum), badz przez wiele otwor6w mniejszych.

Gabki zbudowane sa zasadniczo z dw6ch warstw kornorek zewnetrznej dermalnej i wewnEj!trznej 9astralnej. Porniedzy nlrnl znajduje sle galarelowata warslwa laczaea

92

(mezoglea), kt6ra moie zawterac miE1dzy innymi elementy szkieletowe w postaei roznie zbudowanych igielkowatyeh Iwor6w z substancji nteorqaniczne] (w~glan wapnia, krzemionka),lub wewnetrzny szkielet w formie nieregularnej sieei zbudowanej ze sponQiny (bia/ko). Warstwa wewn~trzna (gastralna), zbudowana lest z jednego rodzaju kom6rek zwanych kofnierzykowymi (ch.oanocyty). U Q~bek reprezentulacyeh typ askon znajdujq si~ one bezoosrednio na wewnetrzne] scianis centralnej jamy eiala, u przedstawlciell typu sykon - w sfaldowaniaeh tej sciany, zas u g~bek typu leukon przesuniete sa do wyksztafconego systemu wyraznte oddzieJonych i polaczonych kana/ami Komer. Kom6rki kolnierzykowe (choanocyty) odgrywajq w przypadku gqbek duze znaczenie. Choanocyty rnaja dwie charaktsrystyczne ceehy: kolnierzyk .zbudowany z wielu delikatnyeh mikrokosmk6w, za pornoca ktoreqo mogq wychwytywat z wody rozpuszczone substaneje organiczne i bardzo ma~e ezastkl zawiesin, oraz dtugq wit, ktora znajduje sle w centralnel czesct kotnierzyka. Falowe ruchy wiei wytwarzaj~ prad wody, kt6ra przeplywa poprzez male pory i system kanalik6w i dociera do centralnej jamy ciala, Stqd, poprzez otw6r wyrzutowy (oskulum), zn6w wydosta-

Trzy typy g<tbek

leukon

Raine typy igieltworzi/cych szkieleciki gqbek

Kom6rka kolnierzykowa jednej 1 g'ibek

93

je sie na zewnatrz. Prad ten wraz ze swiezq wodGj do oddychania przynosi mate cz&stki [sdzenia. usuwa na zewnatrz odchody, a takze wydostajij sie z nim kornorki pfciowe. Dzieki systemowi kana/ow jednoczesnie w calym ciele zachodzi wymiana gazowa, przemiana materii oraz odzywianie. Gqbki stanowia niezwykl'l, biologicznie pulapke, wychwytujqcq z wody opadaiace czasteczki zawieslny, Zmniejsza to proces jej nadmiernego osiadania, co przyczynia sie do poprawy czystosci wody. Jest 10 takze wai.ne dla samych gqbek, ponlewaz do przezycia potrzebuja one bezwzg!~dnje twardego podloza.

W srodkowe] gal.arelowatej warstwie (mezogleja) g&bek, znajduj& sie roznle rozwiniete typy kornorek, zktorych kai:.dy obdarzony jest specjalnymi zadaniami. Stosunkowo s/abo zr6.inicowane, uniwersalne pod wzgl~dem !unkcji sa archeocyty, ktore mogq przeksztalcit siEl we wszystkie inne typy kornorek, jesH tylko pojawi si~ taka potrzeba. lstnleja tez kom6rki blorace udzia! w budowie szkieletu gqbki. Powstaje on z rodza]u kolagenowej nitkowatej siatki. Buduiaca jq spongina odznacza sle bardzo wysokq zawartoscla jodu. Skleroblasty odpowiedzialne Sq za produkeje wap.iennych i krzemiankowych element6w szkieletu, nadajqcego qabkorn stabilna postac, Taka struktura gqbek sprawla, ze staj.q si~ one nieapetycznym kasklern dla ewentualnych

94

wrogow. Mdle i cuchnace odchody oraz substancje truiace, kl6re zalegaiq w calym cielegEj,bki czyniq je jeszcze mniej pociqgajEj,cymi dla ewentualnych wrog6w. N.iekl6rzy drapiezcy przystosowali sle jednak do korzystania z lego trOd/a pokarmu. Bez dl1z.ego wydatku wlasnej energii wyzeraJq one cafe frag~ menly ciala gEj,bek. Do organizm6w Iych naleza niekt6re nagie sllmakl, jak np. Archidoris pseudoargus, iyjqcy na atlantyckich wybrzeiach. Niewi.elkie straty gqb· ki potrafla wyr6wnac przez wegetatywny wzrost i naprawe znlszczonych struktur, poniewai. odznaczaja siE;! duiq zdotnescia regenerowania w/asnego orqamzmu Rozprzestrzen;ianie aiEl gqbek na znaczne odlegtosci nastepu]e za sprawa kom6rek plci.owyeh, ktore produkowane sa w rnezoplei, Gabki Sq przewai:nie hermafrodytami; gatunki rozdzielnoplciowe sa nieliezne. Poniewai: ze wzgl~du na osiadlylryb zycia nte mogq si~ poruszac i kontaktowac ze soba, rneskle kom6rki rozrodcze (plernnikl) wyrzucane sa bezposrednlo do wody. Dzieki pradowi wody wy· twarzanemu praCq rzesek sa wciagane i dostaja si~ w ten spos6b do wnetrza innych osobnlkcw. Tutaj sa przechwytywane przez kom6rki kotn ierzykowe ,kt6re przeksztalcaja sie w archeocyly i transportujC! plamniki do kom6rek jajowych. Po zaptodnieniu wewnatrz kom6rki [ajowe] rozwija sie embrion, kt6ry odzywia sie sqstadujacyrni z nim innymi kom6rkami

GlI.bki wapienne: Scypha i Leucosolemia mezoglei. Wyksztatcaj'lca sie z nle- szych obszar6w i wyrzucone na go orzesiona larwa {parenchy- plaze gi'lbki znacznie r6ini~ sie od mula} 9&bek wyposazona jest tyeh, klare iyjq bezposrednlo w igielki szkielelowe. Po okresie Vol strefie plyw6wlub w g6meJ strepelagicznego zycia dose szybka tie stale znajduii'lcego sie pod woda osiada na dnie. W srodowisku natu- litoralu. Formy gffilbinowe sa czesto ralnym rnozna czesto zaobserwo- filigranowe, wyposaZone w liczne wac dwie gqbki rosnace jedna na dellkatne i tamliwe odnozk! W przed,rugiej. Podczas takle] obserwacji ciwienstwle do nich tormy z w6d ujawnia sie r6wniei interesuiaca ptytkich narazone sa ciaqle na fale i jedyna w swaim rodzaju cecha i silne ruchy wody, dlatego lei: gqbek: nie rnaja one prawdziwyeh Irzymajq sie blisko podloza, przywyspecjafizowanych organ6w, kto- bierajac ptaskie, masywne ksztalty

re bytyby odpowiedzialne za wy:ko- nie poddajace sie niszczacemu .1

nywanie w organizmie tylko scisle dzialaniu fal. Czesto gtebokowodokreslonych, wasko ukierunkowa- ne i plytkowodne formy lego same-

nych funkcji. Dlalego opisanie po- go gatunku rnozna zidentyfikowac jedynczego egzemplarza gqbki nie dopiero na podstawie ich wew-

jest tatwq sprawa, Oderwane z gteb- netrzne] struktury,

95

Ulubionyml rruejscarm osiedlania si~ g~bek. sa bogate w substancje odzywcze wody 0 delikatnych pradach i twardym pod/oi.u. Niekt6re z form i.yjCjcych w ptytkieh rejonach preferujCj dobrze przeswietlone wody, gdzie mooa w warstwe me.zog!ei wbudowywac symbiotyczne zooksantelle i dzieki temu gwmadzi6 zapasy zywnosci. Podstawowego podziatu g<lbek rnozna ookonac na podstawie substancji, z kt6rych Zbudowany jest ich szkielet. Wyr6i.nia sie wise g<lbki wapienne (Calcarea) 0 pierwotnej budowis i wyzej rozwiniete g<lbki krzemionkowe (Si/ieea). Typowymi przedstawicielami pierwszej grupy sa Leucosalenia botryoides .i Scypha ciliata. Obydwa gatunki odznaezaja sle zmiennym ubarwieniern: od biatego do zoltego. Osiedlaja sie gt6wnie w miejseach oslonietych od tal, czesto na wiekszych glonach. Leucosolenia batryoides tworzy szczeg61nie zmienne forrny, stosownie do zewnetrznych warunk6w. W strefach spokojnej wody wznosi sie wysoko ponad podloi.e w postaci liligranowych, mocno rozqatezionych komin6w, podczas gdy formy na odkrytych, wystawionych na dzialanie fal miejscach, ploza sle lui. przy dnie w postaci plaskie] siatki .. Scypha ciliata spotykana jest czesto w malych grupach, skladajacych sie z wielu pojedynczych osobnik6w. Takie male kolonie powstaly poprzez paczsowanie jednego rnatecznego organizmu. Zatem genetyeznie sa one identyczne.

96

W europejskich wodach przybrzeznych 0 wiele bogatsze pod wzgl~ dem farmy sa gtjbki krzemionkowe. Najbardziej Lnanymgatunkiem jest ui.ywana [eszcze do niedawna we wszystkich wannach g<jbka kapielowa (Euspongia officinalis). Wystr:puje ona w Morzu Sr6dziemnym, ale jest rOwniei. szeroko rozpowszechniona we wszystkich cieplych rnorzach, Gabka kapislowa rue jest typowym przykladern grupy g<jbek krzemionkowych, gdyi. ca/kowicie pozbawiona jest charakterystycznego szkieletu igtowego, kt6ry zastaplony zostat slastycznym sponginowym. W plytkiej wodzie nie lak latwo dostrzec jest i.YWq gqbk~, poniewaz zwlerzeta te rnaja, barwe czarna, brazowa bqdi szara Gqbki kapielows byly ui.ywane jui. od Sredniowiecza. Sq wytaw:iane alba za pornoca drag (rocza] sieci), albo recznie przez nurk6w.

Gtjbkq rraiczescie] spotykana na wybrzei.ach Morza P6/nocnego i Baltyckiego jest powl6cznica chl.ebowa (Halichondria panicea). Moi.na jq czesto znalezc na filarach rnola, na podtoi.u skalnym alba mir:dzy arganami ezepnymi wodorosl6w. Swojq nazwe zawdziecza kruche] konsysleneji, kt6rej nabiera zaraz po wvschnleciu, Forme wzrostu, pcdobnie jak wiele innych gqbek, zrnienia w zaleznosci od czynnik6w zewnetrznych. W strelie ptyw6w Qtjbki pozostajq plaskie jak skorupy i tylko ich otwory wylotowe wyglqdajq niczym

Gi/pka chlebowa

male kominy, W wodach g/~bszych i w obszarach slabych pradow przybieraja natomiast postac duzych nieforemnych bryt Poprzez ciCjgty wzrost zwierze pewieksza zajmowany przez siebie obszar, przerastajac bez trudu osiadlone obok inne gatunki zwierzat, jak rip, kolonie zachw alba rnszywiolow, G&bka ta [est niezwykle wrazllwa na dtugotrwale spacki stezenia soli w wodzie oraz na przesychanie. Mechan i zmy przystosowawcze do zycia w strefie plyw6w sa rozwiniets tylko u niewielu gqbek,

lnteresuiace i oomienne cechy od og61nie spotykanych wsr6d gq-

Gi/bka z rodzaiu Polymasita spec,

bek form wzrostowvcn oraz trybu zycia wykazuj& Cliona celata i Subetites domuncuts. Szeroko rozpowszechniony w Morzu P61nocnym pierwszy gatunek zyje nie na twardych podlozach, lecz oplata kamienie wapienne albo skorupy rnieczakow, Zwi erzetate majq "kom6rki oclowe", za pornocakterych rozpuszczaja wapienne podtoze, przygotowujac sobie otwory do zasiedlenia. Tylko miejscami, wodpowiednich odstepach, na powierzchni borujC! przej soia , z ktcrycb wystaja

brodawkowa te cZElSCi Q abki,

rnajace bezpesredni kontakt

Z wodnym srcdowiskiern. W ten sposonqabka ta nie musi wytwa-

97

GlIbka Cfiona celata (po lewej) otez wydrllione przez nill w wapieniachtunele (po prawej)

rzac szkie!etu, a [ednoczesnie nie musi obawiae si~ swych wrog6w. Po srnlercl gijbki pozostaje po niej rozga1~ziony systemkanat6w, ktore rnozna zaobserwowac w wyrzucanych skorupach ma-tiy, np. ostryg.

Wymieniona jui. wczesniej Suberites domunucefa, kl6ra wyst~puje w Marzu Sr6dziemnym, iyje wprawdzie na stalym ooctozu, lecz nie na stalym miejscu, bowiem osiedla sie na muszli snmaka, kt6rq wybral sobi.e na domostwokrab pustelnik (Paguristes oculata). Gqbka obrasta calkowicie skorupe i stopniowo jq rozpuszcza, i w koneu krab nie zyje w skorupie leez w gqbce.

98

W tym stadium pustelnik nie potrzebuje juz wraz ze zmianq swego pancerza zmienlac skorupy, poniewai: gqbka rosnie z nim i powieksza swojq wewn~lrzn& przestrzen. Gabka ta, gromadz&c w swym dele nieapetyezne substancje (fosfor!),. dodatkowo ehroni w len spos6b kraba przed ewentualnymi wrogamL Natomiast krab, poruszajac sie, podnosi z pooroza osad i w ten spos6b dostarczaqabee naimniejsza jadalne czasteczki i organizmy. Z drug.iej strony w otworach g&bek zagnieidia sie wiele mafych organizm6w, klore korzyslajCj z pokarmu przynoszonego wraz z naptywajqcq do jej

wn~trza woda, Te organizmy, wsp6Ibytuj!'{ce.z gqbk{l na zasadzie komensalizmu, maja duty udzial w dokonujqcych si~ w gqbce przemianach rnateril organicznej. Niekt6re z nlch pasotytujq W swym gospodarzu, pozerajac gi:)bk~ od srodka. Wysoka koncentracja nicieni, matzoraczsow, nizszych skorupiak6w i innych zwlerzat przyciaga kraby, jak np .. mJode kraby europejskie, kt6re pr6bujCj znlszezye gqbk~, aby dotrzec do tych malych zwlsrzat. W len spos6b przyczynlajfj, si~ one mieiscarni do znacznego redukowanla popu)acji gqbek.

dzialajqce niczym harpun penetrantv, petajacs jaklasso wolwenty oraz obezwladniaiace Jepkq wydzielinfj, gJutynanty. Kom6rki te Set szczeg61nle rozwlnlete u przedstawideli typu parzydelkowcow (Cnidaria), kt6ry gromadzi okolo 7700 gatunk6w. W bardzo nieliczne] grupie iebroplaw6w (Ctenophor8 ~ zaledwie okolo 100 gatunk6w),. ktora juz zostala wC2esniej opisana, dominujOj, kom6rkl Innego typu, lepkie kolloblasty.

Opis budowy ciala jamochlon6w naleiy zaczac od przedstawienia dw6ch catkowicle rozniacych sl~ od sieble form rozwojowych tych zwierzat meduzy I polipa. Stanowla one kolejne pokolenia tego samego gatunku ~ plciowe pokolenie meduzy i bezp/dowe pokolenie polipa Z chwila oslaqniecla odoowiednlch rozmlar6w wolno plywaiaca meduza rozwija organy ptclowe, w kt6rych produkuje plernniki albo zenskie kom6rki jajowe. Zaptodnienie nastepule w toni wednej, dokad wydalane sa d.ojrzate kom6rkl rozrodcze, Z zaptodnl.onej kom6rki jajoweJ rozwij.a sle orzesiona larwa, zwana planulej. Po kilku dniach pelaglcznego zycia osiada na dnie, gdzle przeksztalca sie w wegetatywnq form~ polipa. Zjawisko nastepowania po sobie pokolen rozrnnazajacych si~ p/dowo i bezp/dowo nosi nazwe przemiany poko.leJi I okreslane jest terminem metagenezy.

Polipy przyczeplajCl sie do podloza swoirni organami czepnymi, ezasami zas nawet w nle wrastaja W ich

99

I

Jamochlony (Coelenterata)

Wiele miejsca poswiecono JUz jamochlonom w rozdziale opisujacyrn zooplankton. Spotykane w nlm gatunkl stanowia zaledwle nlewielkq CZEilSC sposrod zyjqcych na dnle rnorz okO/o 10100 znanych wsp61czesnie form tych zwierzat, Tylka nieliczne z nlch opanowa.!y wody stcdkie, Podobnle jak gqbki, tak i jamochtony zbudowane sa z zewn~trznej (ektoderma) I wewnetrzne] warstwy kornorkowe] (endoderma). Porniedzy nimi znaiduje si~ pozbawlona kom6rek galaretowata warstwa 0 charakterze podporowym (mezog.lea), ktora, wypelniajqc wnetrze parasola duiych meduz, rnoze przyjmowac olbrzymle rozmiary. Dalszq wspolnq cecha [arnochlonow jest obecnosc w ektodermie komorsk parzydelkowych (parzydelka), wsrod kt6rych, zaleznle od budowy. wyroznla sie

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->