P. 1
Drzewa

Drzewa

|Views: 65|Likes:
Wydawca: Monika

More info:

Published by: Monika on Apr 10, 2010
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

08/03/2014

pdf

text

original

~.

,: LEKSY'KON PRZYRODNICZY!It

LEKSYKON PRZYRODNICZY

RIEWA

LEKSYKON PRZYRODNICZY

WA

Bruno T. Kremer

Przeklad i adaptacja Wladysfaw Matuszkiewicz

Swiat Ksiqzk:

Koncepcja serl i: Gunter Steinbach

Tytul oryginalu: Steinbachs Naturfiihrer: Baume Ilustracje: Hans Held

LIcencyjne wydan ie klubu "Swiat Ksi~zki" za zgodq Mosaik Verlag i GeoCenter International Warszawa

Swiat KsiiV:ki, Warszawa 1996

© Mosaik Verlag GmbH, Monachium 1984

© polskiego wydania GeoCenter International, Warszawa 1995

Wszystkie prawa zastrzezone. Reprodukowanie, kodowanie w urzadzeniach przetwarzania danych, odtwarzanle elektroniczne, totomechaniczne tub w jakiejkotwiek inne] tormie w lelewizji, radio oraz wykorzystywanie w wyst&pieniach publicznych - r6wniei czssciowe - tylko za wyl~cznym zezwoleniem wtascicieta praw autorskich.

Przeklad z ill:zyka niemieckiego i adaptacja tomu Drzewa: prof. W/adyslaw Matuszkiewicz

Redaktor serii i tomu Drzewa:

Beata Lewan d ows ka- Kafta n

Opracowanie graficzne ksiazki: wedlug wydania oryginalnego

Korekta:

Ewa Garbowska

Sklad i taman Ie:

PHOTOTEXT, WaIsz,awa

ISBN 83-7129-141-8 Nr 1157

Spis fresci
7 Przedmowa 216 Rulowale
6 Przegl'ld symboli 218 Bieguneczni kowale
10 Orzewa jako organizmy 220 Klonowate
14 MiJorz~bowa!e 230 Myd lencowate
16 Sosnowate 232 Kasztanowcowate
60 Cyprysn ikowate 236 Lipowate
68 Cyprysowate 242 Mlrtowale
64 Araukariowate (I glawowate) 246 Oereniowate
86 Cisowate 248 Wrzosowate
90 Orzechowate 250 Hebanowate
96 Wierzbowate 252 Oliwkowale
106 Brzozowate i leszczynowate 2.62 Tredownikowate
120 Bukowate 264 Surmiowate
142 Wiqzowate 266 Uliowate
150 Morwowate 268 Palmowale
156 Magnoliowate 274 Orewno
162 Cercid iphyll aeeae 276 Las - wi!:icej niz drzewa
1.64 Platanowate 279 Obumieranie lasu
168 Oczarowale 281 Siowniczek
172 R6iowate .284 Aulorzy lolografii
204 straczkcwe 285 Wykaz gatunk6w 5

Przedmowa

Ros lin y d fZ e wi asle Iworz,! w pa !istwi eros linnym gfUPI1- nad'zwycla J bogat~ wlo rm y. Ob e Jmuls ona 2 jadnej slrony krzawlnki wysokosci paru centymelniw, z drugiej - najwi~ksze Ofganlzmy. Jakie wydala Ziemia, Rzucaj~ce si~ 'Ii oczy rDin i ee pO m i lid zy k rzswa m i a d rzs warni to pow6d, dla kt6rego te dw.ie grupy resli n drzewi astyc h om6w io n e rosta Iy w od reb nyeh lomach .. Podzial na drzewa i krzewy na podstawle wyg I ~d u zewn Ettrzneg 0 (pok ro j u) jest jednak rozreznlenlem botanlcznla dOWDI nym. Gra riiea p rze b i 6g a poprzez rod zl ny, a ta ki e - radzaj eras lin. Na wei w obr ~b i e lye h sam ych getu nk6w ros lin a m oi e rozw i miG si ~ w krz ew tub W drzewo - zalezniecd siedliska i warunkow iYt i owych. P rzyktad ow dosta rezaj ~ n i 10- kl6re gatunki wierzb. Wierzbll kruch" (Satix fragili~ i wierzb~ bia1,! (Salix alba) spotyka s i~ w krzew i asle j pcstac i, ale til. ki e - ja ko pokaine drzewe, Wawrzyn (Laurus nobi/ls) I granat (Punka granatum), moina okreslic zaleinie od lormy wzrostu jako krzewy albo jako drzewa; lak same mowi si~ 0 krzewie lub drzewie dzikiego bzu. W wymienionych i pedebnych p rzy pad kac h od n as ny 9 atu nek n i e zostal UW~~I~dniony w niniejszym tomie pt. "Drzewa .

Z9ad n i a z e standarde m naszej 5 a til ;1 eks ykonow przyrodniczych no gatunk6w przsdstawi 0 n ych w te kstac h c alostron icowych z 9 ru P owall sm y wedl ug s yste rn u natura I nego w rod ziny i uporzfjdkowalismy je z punktu widzsnia botanicznego .. Tak wi~c gatunkl. nelei<!ce do lego samego rodzaju, omawiane Sf! kolejno, rotne gatunki drzew z podabnych siedllsk meg~ j ad nak s kutk i em lego bye rozdzl el 0 n e. Ten spos6b przedstawiania ma zdecydowane zalely przy wyszu k iwa n i u 9 atu nkilw. u t a.tw i a on ponadto nawi<!zanie do bardzie] zaawansowane j I i Ie ratu ry fac howe].

Trzydz i esci eztery rod z i ny 0 m6wio ne w lym tom'ie oznaczono symbolami na marginesie. Pom aga to wpr a wdz i e uporz,!dkowac ga tu n k i , ale nie zawsze zadowalaj<jco pamaga je oznaczee, Klucze do oznaczanla roslin nie nadal<j si~ jednak do latwej orientacj i w rodzinach, a przy lym zakladaj'l, ie uzytkownik mil. jUl przygotowanie bolanicwe. Dlataga wybral is. my drog~ lak wyczerpuj~cegoopisu kaidego

9 stu nku, a:by j uz to sam 0 wy kl u czala pomylki. Ponadlo okolo 200 rysunkow pokazuje szcze- 9 ely: I i sci e, kwi a ty, owoce, kor~. P rze ci etn I s 3-4 fotografie dopelnla!,! ptezentacj i gatunku. Poniewai w tekscle wspominamy 0 licznych gatunkach podobnych lub blisko spokrewnionych, rnozna by to Llwzgl~dnic tacznle oketo 250 gatunkow drzew. W len sposeb osiCjgni~te dose obszerny, ale bynajmn,iej nie kompletny, przegl~d gatunkow drzewiastych, kiore mozna dzis spotkac w Europi,e, W ci<j9u ostalnleh wiek6w wprowadzono nlaprzebrana liczb~ gatu n k6w drz ew z inn ych cz~sc i swi ala, kto re - szczegolnle w cieplejszych czesciach Europy - mogly si~ zadornowle w parkach a nawel w dzikiej przyrodzie. Z lej grupy i z drzewiastych rosl in uprawnych uwzgl~dniono najwainiejslych przedslawicieli G.S.

W polskirn ttumaczeniu starano sie jak najwierniej oddac nie tylko Iresc, ale w miare mozncscl takie styl niemieckiege orygina!u. Od Ie) zasady a d stepowa no tyl ko wted t. 9 d Y konleczns bylo skorygawan ie szczeg6Mw, klore polskiego czytelnika mog.!yby wprowadzic w bl~d, Ponadlo wprowadzono uzupelnienia, dOlycz~ce przykladow lub syluacji w Polsce. Lac irisk ie n az wy 9 a tu n k6w i in nyc h jed nests k 5 yslem atycz nyc h pod a no w z as adzie l.g 0 d n i e z oryginalem niemieckim; w kilku przypadkach dodano nazwy synonsnlczne, 0 lie one w/asnie (e nle te, ktorych ulyl aulor) sij w polskiej llteralurzs botanicznej powszechnle stosowanee Skr6ty literowe, pisans dutymi I ilerami po nazwie laciriskiej galunku, nalei~ do pelne] olicjalnej nazwy i oznaczaj~. nazwisko Ilub skr6t nazwlska] autora, klory zgodnie z obowiijzujfjcym kodeksem nomenkJalury botanlcznej pierwszy waznie oplsal dany qatunek, Na przyktad najCZllscieJ spotykany skr6t "L." oznacza Linneusza. Niemieckie nazwy gatunk6w n ie byly tlu m aClO ne, lecz zast ~ powan e nazwami polskimi uzywanymi w Iiteralurze fa· chowej. W bardw nielicznych przypadkach, gdy tlumacz nie megl dotnec do nazwy polskiej, zoslala ona utworzona wedlug zasad, przyjlltych w nomenklaturze roslin uzylkowych i uprawnych: tacinska nazwa rodzajowa zostaje spolszczona. a epitel gatunkowy przetlumaczony na j~zyk polski; przyklad: Phillyrea latifolia -t Filirea szerokolislna. W.M.

7

Przegl..,d symboli uzywanych w ksi~ice: na obrazkach - kotejno nazwy rodzin,

pod obrazkami - poczqlkowe numery siron

Orzecho-
(lgtawo •• le) Cisowale wale wale
sir. 84 str. 86 str. 90 SIr. 96
f
I~o'llale Bukow.le Wl~te
su, 106 str, 120 sIr. 142 str. 150 sir. 14

str.156

8

str.16

sIr. 162

sl'.60

slr.l&4

Cyprysowale sir. 68

51r.168

sIr. 268

str, 230

str. 246

str. 262

str.216

str, 232

str. 248

SIT. 26.4

str, 218

str, 236

str.250

str, 266

Znakl

& =rneskie '? = zenskle

9

Drzewa jako organizmy

Nie ma na Ziemi wi!ikszych i wywieraj~~ cych wi~ksze wrazenle organizmow, niz drzewa, ktore nadaja charakter krajobrazowi czesto na wielkich obszaraeh Podobnie jak zio/a i krzewy, nawel najwyisze drzewa zaczynaj~ swo] iywol jako drobne slewki, maiace tylko niewielk~ szanss przeiycia. W miarEj wzrostu w sprzyjaj,!cych wanmkac'h zyskujEj, jednak przewag~ nad wszyslkimi innymi rosllnaml kwlalowymi, Zawdzi~czajEj 10 przede wszyslkim Irzem 5zczeg61nym cechom, wyslE1Puj"cym lacznle tylko u drzew: znacznej wysokoscl, niezwykle mocnym i oopornym organom zewnetrznym oraz dlugosci zycia, znacznie wiE!ksze] niz u wi~kszosci otganizm6w. Ta kombinacja eech okazata si~ szczeg61- nie korzystna i drzswa szeroko rozprzestrzenily sle na Ziemi 'II eiQ,gu dlugiej hlstorll lch rozwoju. Drzewa mog" bye zdumiewajEjco wysokie. [slniej,! male drzewa 0 wlasciwym dlagalunku niskim wzroscle, a obok lego r6wniez szsroki wachlarz kar/owatych ozdobnyeh form ogrod.owyeh, jednak wi,ele gatl,mk6w drzsw jest w stanle wyksilareac osobniki 0 wysokosei 30-50 metr6w" U licznych gatunk6w takie rozmiary stanowla raezej wartosc przeci~lnfi, ale bynajmniej nie maksymalnq. Rosnqce 'II Kaljlornli drzewa mamutowe osiEjgai<! wy50- kosc ponad 100 metr6w, Absolulnym rekordzista ws'r6d dotychczas zmierzonyeh drzew jest - dzis jui nie lstniejace - olbrzyrnle drzewo mamulowe 0 wysokosci 135 metr6w. Ten gatunek drzswa szpi.lkowego zacrniewa wszystkie pozostale rosliny.

Jesl on lakie istotnle wyiszy niz ria]wyisze na Zierni drzewa lisciasle, a mianowicie rosnaee 'II Aus!ralii euka-

10

liptusy, ktors osiqgajq okolo 100 m czyJi lyle, He wynosi dlugosc bolska do pilki noinej. Drzewa, ktoryeh wysokosc mozna podawae w dziesi<jlkach metr6w, maifl zazwyezaj wspaniale rozwlnlete korony i odpowiednio wielk!j powierzchnie 'Iislowla. Jego sumaryezna powierzchnia rnoze 'II ptzypadku sreonlo duiego drzewa wynosie juz kilkaset metrow kwadralowych. Drzewa osiqgajq przez to tak duze powlskszenle powierzehni jak iaden inny organizm.

Zielone liscle drzew, oboletne ezy sa wykszlalcone jako szpilki ezy jako szerokis liseie, s,!jakby antena, skierowanq na swiallo s/oneczne, aby w len sposob odbiorae okrestone impulsy. Energia promiemowanla jest zuiywana w wielostopniowym proeesie fotosynlezy do wyprodukowania wysokomolekularnych, bogatych w energiEl zwlqzk6w organieznych z dwu podstawowych substane] nieorganicznyeh - dwullenku WElgla i wody. Tylko dziElki wydajnosci! przemiany malerii w procesie 10108ynlezy fizyezna energia promieniowania s/oneeznego moie zostac przeksztalcona wchemieznie zwiqzanijenergiEl cukru i pokrewnych zwiijzk6w ehemicznych. Drzewa tworza przy udZiale swiatla w swoich niezliezonych malych szpilkach lub lisclach Ie substancjs pokarmowe przece wszyslkim jako wiasne subslaneje budu leowe i energetyezne. Korzystajq z nich jednak [ako z pokarmu rowniei inne organizmy.

Pod wzgl~dem przemiany materii drzewa nie r6ini'! si~ zasadniczo od Innych roslin zlslonych, Tylko w jednej znaezaeel kwestii rosli.ny drzewiaste r6tni~ si~ od wi!;!kszosei pozostalych roslln ztelonyeh: w naszym klimacie pod koniac okresu wegetacyjnego, ieslenia, rosli.ny zielone traca swoje czesci nadziemne

alba zupetnis oburnieraia Przetrzymuja. one nlekorzvstaa pore roku w zieml w postacl nasion albo bulw, cebul ezy k/a.ezy, W eiijgu lata rosna, a jesienia. przyrosnen zostaie w znaeznym stopnlv .snacony" przez rozklad rosl iny, Drzewa nalomiasl odkladajij swoia produkcj~ w postaci pnia, konarew, gal~zi (i naturalnie takze - mocnych korzeni), Wi~kszoS6 gatunk6w drzewiastvch, a, takie krzewow, wykazuje ad wi,osny do jesieni produktywnosc" proeenlowo por6wnywalna. z bylinami i roslinaml jednaroeznymi (rekordzisei wsr6d nich, jak s/onecznik lub kukurydza, nawel wyraznle gorujq nad drzewami) a przyrosla masa rosl inna pozostaje w ich zdrewnialyeh tkankach, Gdy na wiosn~, po zimowej przarwia spoezynkowe], przyrost znow si~ rezpoczyna, nowa masa roslinna rnoze bye doiaczona do wypro-

dukowanej: w poprzednim roku. Przez to konary i gal~zie wydluiaj<! si~ poeczas kolejnych okres6w wegelacyjnych,

Pod jednym wzgllldem drzewa r6iniq sill odkrzewow, choc jedne i drugie s<! przecstawlcielaml ,rosti n drzewi aslych Wzrosl na dlu,gosc przejmujil u drzew przewaznts lub wylijeznie paczki wierzcho/kowe i paezki na szczycie pE/dow bocznyeh, podezas gdy paczki umiesz-

czons nize] na drzewie zostajij w rozwoju wyrainie przyhamowane lub nawei calkowicie wslrzymane. U krzewow jest odwrotnie. Czynne sa przede wszystkim P'lczki znajdujqce Sill blisko zlemi, podczas gdy paezki ootozons wyzej dEljq przyrost z opoi:nieniem alba wcale. R6znice w Iypie wzrostu paczkow odnow'ieniowyc'h prowacza jui w krofkirn czasie do wyrainie odmiennie zbudewanego systemu pE/dow: u drzewa - do wzniesioneqo pnia ze specyficznie wy· ksziarcona korona, u krzewu - do uk/adu juz od ziemi obficie rozgal~zionego. Drzewa sa to w najpelniejszym znaczeniu lego slowa "rosliny'", bowiem w kazdym roku zycia widocznie .rosoa". Wydajnosc przyroslu zmniejsza si~ jednak wydatnie z wiekiem.

Wszystkie krajowe drzewa rosna lepiej przy dobrym naslonecznieniu nii w zaeienleniu. Rozroinia sill drzewa swiallolubne, na przyk/ad Jawor ezy modrzew, ktore dla wlasciwego rozwoju potrzebuia stanowiska swietlisteqo, nastonecznionego orsz drzewa eieniolubne, klore dobrze rosna nawel w cieniu lasu, na przyklad buk ezy jodla. Pod zwarlym ekapern koron zmniejsza sie wydajnosc lolosyntezy wszyslkich galu.nk6w drzsw. Przy posl~puj<!cym braku swiaUa nie jest juz w koncu moiliwy dooatnl bilans malerii. Nie IWOrZq si~ juz liscls tub szpilki, .8 istniejace - oburnteraia Pieri og.o/aea sie w dolnej czesci, G~sta posadzone r6wnowiekowe swierki rosna szybko na wysokose, poniewaz przy cuzyrn zag~szezeniu drzewostanu przez ich ga!~zie mag,! asymilowae jui: tylko w oswletlone] slrefie wierzcholka, podczas gdy dolne, a poiniej lei srodkowe ga!~zie obumierajq. Aby nad powlsrzchni<! podstawowa m6c rozwlnae dostatscznie wiele lisci dla wylworzenia sub-

11

stancji odiywczych, drzewa maja do dyspozyc] jedyny w swoim rodzaju material: zbudowana z tr6Jwymlarowej sieei molekul substancj~ drzewnq zwana ligflim~. Jej islnienie dowodzi wysokiego stopnia rozwoju roslln drzewiastych i um.oiliwia opanowanie siedlisk ladowych przsz Ie rosliny ... Jej korzyslne wlasciwosci mechaniczne - wytrzymalosc na rozciqganie i seiskanie przy wysokiej elastycznosci maly ciezar, jak rowritei lalwosc obr6bki przez skrawanie, dobre wtasnesel izolacyine i zdolnosc do wy· miany powietrza - powodujq, ie drewno jui od tysi!;!ey lat jest wysoko eenionym surowcem. Takze i w naszej epoce sztucznych tworzyw czesto nie da si~ go niezym zastaple.

Korona drzewa to wyjqtkowo rozloiysta, nosna i mocna konstrukcja, zbudowana z niewielkiej ilosci "materialu" - eel, kt6ry w tech nice budowlanej czesto bardzo trudno os.i{jgnqc. Korony drzew, a szezeg6tnieich ksztatly sa charakterystyczne d.la poszezeg61nych gatuIlk6w nawe!, gdy sa akurat bezlislne. Oqb jui ze znaczne] odlegiosci moina odr6inic od [esionu Nawet mlsdzy blisko spokrewnionymi gatunkami, jak cao szypu!kowyi bezszypulkowy, islniejij drobne, ale dobrze uehwylne rcznlce typowe dla 9alunku, kl6re po.zwalaji:j' na [eonoznaczna identytikacj~ r6wniei w zimie, jedynie na podstawie budowy i kszlaltu korony, Niazaleznie od lego, kaide drzewo wyksztalca indywidualnie SWq korone. W ramach genetycznie ustalonego planu budowy, kl6ry ulrzymuje cechy stale dla galunku, kazde pojedyncze drzewo rnoze w pewnym zakresie plastyeznie reagowac na wplywy sledliska i wykszlalcac swojq w szczeg61ach niepowtarzalna postac, Jawor rosnqCy na gran icy lasu w wysokich goraeh wyglq-

12

da zupslnie inaezej nil klon na nizu Trzeeill wsp61nq cechCj drzew, obok wysokiego wzrostu oraz wyksztalcan.ia meeno za,korzenionego, nosneg.o pnia, niezb!!dnego dla rozwoju koroay, jest diugowiecznosc. Pomi!;!dzy szybkoseiq wzroslu danego galunku a dlugoseiq jego zycia zaehodzi prosty zwiazek Generalnie sadzl sill, ie szybko rosnace rosliny drzewiasle nle osiqgajq bardzo powainego wieku, dozywajq tylko kHku dziesiqlk6w lal - moze jednego stulecia Brzozy i olsze, kl6re na glebach inieialnyeh szybko zast~puj", roslinnosc zielnq i jako pierwsze sposr6d drzew wkraczajq na nowe tereny, sa drzewami dose szybko rosnacym! Topole osiqgajq pokainy wzrost szybcle] rlii lnne gatunki drzew, jednak po kilku dZiesiqlkach la! inlensywej produkcji drewna szyb.kosc ich wzroslu znaczrae spada P6zrliej ga'~zie latwo tamla sl!! i korona zatraca swojCj. IYPowq poslat. a drzewo skulkiem starzenla sill stcpnowo niszczele, liZ wreszcie silniejsza burza maze je wywr6cic ; ostatecznle zniszczyc.

Jedno stu/eeie - 10 dla brzez, lopoli, olszy i wierzb przeci etna dlugosc zycia W Puszczy Bialowieskiej Sq jednak znane okazy topoli, osiki oraz olszy czarne], kl6rych wiek ocenta si~ na okolo 180 lat lnne galunki drzew roz.wijajq sil;l niece wolniej., ZEI. to osiqgaj~ starszy wiek, U bukow i swierk6w cochodz! on do 200--300 lat. l krajowych drzew IiseiasIych naistarsze bywajq lipa i dab: wiek p61 lysiqca lat I wi~eej nie bylby iadn~ rzadkoscia, gdyby drzswa te nie zoslaly przedtem zrabane.

la naistarsze w Polsce uchodza d!!by w Rogalin.ie kolo Poznania i dqb na K'lpie Oslromeckiej w wojew6dztwie bydgoskim: maj& one srednic~ pnia od 223 em do 296 em, a ich wiek szacuje

si~ na 600-900 tat. Slynny "Bartek" rosnqCy w G6raeh Swi~lokrzyskieh kolo ZagfHlIisKa ma sradnice pnia 266 em (przy nasadzie - nawet 430 emf), lecz wysokosc tylko 26 m; jeg.o wiek szacuis sj~ na okolo 650 tat W Puszczy Bialowieskiej Sq d~by 0 wysokosci 43 m i. srsdnicy pnla 230 em oraz szaeunkowym wieku 400--500lal. Wiek zwalonego niadawno przezburz~ nD~bu Jagiell( ustalono na ponad 650 lat.

Drzewa szpilkowe s~ zwykle bardZiej rI!ugowieezne. sposrcd krajowyeh galunkow szczegolnie powoli resoie cis. W przeci~guiyeia calego ludzkiego pokolenia wykazuje on jedynie niewielki wzrost, za 10 moze osiqgac wiek ponad 2000 lat Za najstarsze drzewo Euro· py uchodzi slynny cis z Fortlngall w SzkocJi: - jego wiek ocenia Si!? na bilsko 3000 lat. W Polsce naj.bardziej znane sa cisy w rezerwacie "Wierzch· las" w Borach Tucholskich - najgrubszy z nieh ma srsdnlce pnla 50 ern i wiek oketo 600 lat WHarbutowieaeh kolo l.anckorony oa Pcdkarpaciu roimie jednak "Cis Raciborskiego" 0 srednicy 89 en;' Przypuszeza ste , ze jest on jeszcze starszy,

Jednak zadne z europejskieh drzew nle moze si~ r6wnac z okazami zza oceanu We wspaniatych zbiorowiskach drzew mamutowyeh w goraeh Sierra Nevada w Kalilornii rosnai takie, kt6rych wiek pnskracza 3000 lat Oznaczenia wieku na ponad 2000 lal S& zupelnie wiarygorl· nie udokumentowane przez liozenie oier~cieni rocznych na pniach powalonych drzsw; wi~kszosc okaz6w, pozostajqeyeh rlzis pcd ochrona jako pomniki przyrody., nie rna jednak wi~cej nlz oko- 10 1500 tat, mil. por6wnania - gdy naj· stareze dzis jeszcze stoj&ce drzewa rnamutowe kie~kowaty z nasion, w Euro-

pie Srodkowej kol'lczyla si~ wlasnie epoka brszu.

Najstarszymi na Zieml jeszcze zyjqcymi drzewam.i Sq koslawe i niepozorne 50- sny osciste. Zawdzieczaja one sw6j wiek - ponad 4000 lat (u.dokumentowany wiek maksymalny 4700 lal) - bye maze tsrnu, za na sworm wysokogorskim stanowisku w Sierra Nevada muslaly przebywac wiE;!ksz~ CZ!?SC roku zmarzniE;!ts; [ak w zamrazarce.

KaliJorn1jska sosna oSc.ista na wysokosci 3500 rn,

13

MlIorz;?jb dwudzielny (Ginkgo bilDbil L.)

Milorzl'lbowate

Wygl'ld: Orzewo zrzucaj~ce I iscie na zime, wysokie na okolo 30 m,zwykle ze smukl<j, stoi:kowal~, wqsk'l korona, z jednym .Iub wlelorna pniami.

Galrllie i konary ode hodzij podkij te m 0 s try m i sq zwykl e stro mo wzn i esi on e; rozg al~z i en i a bardzo tuzne i szczegol.nie u mlodszych okazow, raczel nieliczne. Newet mlodsze gal!lzie s~ juz jednak dose sztywne i zgrubiale.

Kora brunalnoszara do ciemnobrunatnej, z gl~bokimi sPll:kaniami lub siecia bruzd. Pieli n I eki ed y z Ii czn yml wypu k losei am i, row nomiernie zw~i:ajlj,cy si~ ku gorta.

LiScie ria dtugop~dach (przvrcst roc.zny) bardzo 0 d d a 10 n e, poza tym po ki I ka w peczkaeh na kr6lkoPQdach, kt6re w zimie nadajij naglm galQziom dziwaezny wyglijd. Liscie wachlarzowale dtug05Ci okolo 1.0 em, widlaslo unerwione, dwuklapowe do dwudzielnych, Ie na dtuqop~dach zazwyczaj gl~oiej podzi.elone nil. Ie nil. kr6tkopf;dach, charakterystycznie mif;kkle, jakby aksamilne, dlugoogonkowa, jasno·lub Ii red n i ozle 10 ne, Galu nek d w up i en ny.

Kwiaty mQskie w walcowatych z6ltych kotkach, zebranych po kilka Iyiko na kr6Ikop~. dacn Kwialy zeliskie zebrans po dwa Iwb Irzy.. Owocolislkl walne, zwykle male, jasnazielone, jajowate .. Or.zewo wlalropylne.

Po zaplodnieniu rozwija siQ nClsienie pcdobne do peslko-wca: z mi ~s i Sill oloczk~ nasi en n ~, klora, gdy dojrzeje ma barw~ szarozielonlliub

14

16tt~, a po rozqnleceniu wyd.zielabardzo nlepr.zyjemny zapach, Poniewai oznaczeots plci u mlodyeh roslln nie jest moiiiwe, sadz: si~ obie plci. Milorl~by owocujq jednak niezbyt czesto,

Siedt!sko: Powszechnie sadzone jako dekoracyjne drzewo w parkaeh i przy ullcach

Okres kw.llnlenia: Od marca do kw.ielnia. Uwagl0901ne: MilorzQb jest jedynym dzis jeszcze iyj qcym prze dsta wicie I em pewn e j 9 rupy nagon as ie n nych, kt6 ra w e rze mezozoiczoej byla reprezentowana przez liczlle galunki, rozpows~e(;hni.one na catej Ziemi.. Zwraca jedoak uwag~, ze u tyeh wczesnlejszych lorm, jak dowodza, skarn ie n i alo$ci, pi as ko rozwi n iQte pow ierze h n i e szp i I kowa tye h list i n i erzad ko byfy 0 wiele slinle] porozelnane, niz u formy dzis wystf;puj~cej.Jak z lego widac, w Irakcie swoluc] szpilkowate lisde zoslaly wielokrotnie przsksztalcone nie lyle pod wzgl~dem pianu budowy, co zewnf;lrznej pestaci,

M ilorzq:.b j.est j eay nym przedstawici e lem nag o· nasienoych, u kl6rego liseie szpilkowate przeksztalc i Iy sj ~ wbl aszke, Za szcze go I n i e pi erwotn a eech ~ nal eiy uz nae wi d I asts un e rw i en i e !is(;ja, klO re od n a sad y 0 goo ka roze hodzi sl Q wach la fZOW a to. Szcze g61 n i e d ob rzs rozpoznaje si~ to,ogl~daj~c lise podswiatto. Ten rodz.aj unerwienia przypomina pod wzgl.~d ewm b udowy i u kszlallowa n i a llcz r\e lise i e pap roci, i n as uwa mj'S I, ze dawn ie jsze oagonasi an ne n a lezy ch yb a wypro wad za cod tej wlasn i s 9 rupy. Z powodu in nyc h e wol ucyj n i e bardzo pierwotnych cech, rn ilorzllo zajmuje w systemia ro~1 in kwiatowych pozycjQ bardzo izo!owanlj. Tworzy on nawel monolypow~, to z naezy ski ad aj IIC~ s i e tyl ko z jed nago gatu n· ~u, klas~ rostin, a lak:ie swojij wtasn~ rodzin~ i rzad Jako pozostalosc grupy filogenelycznei, pi e rwotn i e zn aczn ie 0 bsz e In i a lszs J - jak rowniei: jako drzewo, kt6re [sszcze dzisiaj wy- 9 I£lda tak, j a k j ego k rewn i z ep 0 k ikredowej przed ponad stu milionaml lat - uwaz.any jest w botanlce za i:yw~ skamienlalcse. MilOfzlIO jest gatunk i em pocha dz ij.cy m z Chi n. W sian ie dziklm nawet lam d.zis prawie jui nie wystQpuIe. Wszyslkie akazy sadzcne w Europie mnle! wi ~ceJ od 1730 roku poch 0 dz ~ od d rzaw z.e wschodnioazjatyckich ogrodow swi~tynnych.

Nasienie Z otoczka naslenna

15

Jodla pospolita (Abie.s~lb" MILLER)

Wygh\d: Wiecznle z·ieloM drzewo szpilkowe 2 pniem zwykle mocnym .i proslym. Moze oslagee wysokosc okolo 50 melrOw. Najwyzsza jodla w Polsce rosnie w rezsrwaeie kola Nawojowei w 8eskidzle S'1deckim , rna 44 m wysokosci, Korona u mlodych drzew stozkowala, dose regularna, u starszych na szozyciesp!aszczo n a - w p rzeci w ieftslwi s do b I is ko spok rewn io riego sw i erka,

Slarsze gaff/zie odchodzq od pnia prawie pozkr mo. Na wierzcholku galrpie i mniej£zegaf<1Zki skierowane S<1 /lkosnie w gerlt. U drzew wofno stojqcych pnie majq ga1rtzie ai do podstawy. Kore ghidka, clermoazara, z wiekiem coraz bardz] ej b ruzdowa na lu b prostok~tn i e sp ~ kana, cz~sto - zwlasz.cz.a na mlodszych drzswach - z banleczkaml zywicy. Mlodegal~zie owlosions, PQdy prowadzace nieco blyszcz~ce. Pq- czkl ezerwenobrunatne, owalne, bez i:ywlcy. Sipilkl dose Krijtkie, najwyz€j do 3 em dlugo~ci, z przodu tQP e. gi ~tk ie, z dwo ma j a§ n i ejszymi paskami pod spcdem, ustawione luinO,dwustronnls, choe nie w jednym szeregu, ciamnozielone na wlsrzchu, Ortawa jednopienne. K.wiaty m~skie kuliste, i:6ltawB, na koncach gal<\iek. w pachwlnaoh szpile~.

Szyszki te ns kie zwykl e 0 dt ugosc i 0 k 010 10 em, niekiedy nawet dluisze, wyproslowane, wa.lcowate, na poe.zqtku z.ielonkawe, poiniej porna ra nczowollru name, gdyd oj rlej ll- b I adobrunalne. luski odpadaj~ pojedynczo jui na dnewie; dlalego pod .lodlami nigdy nie lnajduje ste szyszek,

Sied Ilsko: Wei ne drzewo lesne, raze m z b U,ki em ,SOSllq i sw ierkiem cz~stolworzy d rzewosta ny na obszarach, potOi:onych od 200 do 1000 m np.m (w Tatrach do 1400 m n.p.m.) na gtebaeh swiei:yth, ch!cdnych,. srednioglQbokich. Wyslqpowanle: Typowe w lasach szpilkowych, przede wszystkim w Europie $r06kowej, we Franc)i, na Korsyce i w gorach P6!wyspu Balkanskiego.

Okres kwitnienla; Od kwietnia do mala,

Uwagl og6lne: Krajowa jodla pospollta Jest saczcna w ogrodach i parkach znacznis rzadziej ni:! Inne gatunkl !ego samego rodzaju. POSZCl eg6.1 ne drzewa mog q os i qga t zd urn i ewajllP'} rOlmiary, a przy tym doi:ywac wieku 200 a na wei 300 tat

Jodty Sq lak samo wrai:l'iwe Jak swierki na prlemyslowe zanieczyslczenia gazowe i kwasn e deszcze. W nat u ral nyc h d rzewostan ach jodtowych zaobserwowano w ostatnlch lataeh z naezn e szkod y.

16

SQsl10wale

Jodla Nordmann", (Abies nordmanniana (SlEVEN)SPACH)

Wygl"d: Wiecznie zielons drzewo szpi.lkowe wysokosci 25-30 melr6w. Pocz'!tkowo zkoron,! . w~s k", stoi.kow a t~. z w iek i em coraz bardz ie j ko I u m nowa, ze spi czasty m wi erzcb 01- klem Ga/~zle w sredkowej czesci karony resnil pozlomc i sa dose g~sto osadzone: 96.rne galf!zi e m ni ej \'!Iy rai. ni e ski er owan eku g6rze, n ii u j ocity zwyczaj n s j. Kara poczljlkowo gladka, matowoszara, do- l\'lI\'II\\.\\.'I\.\1jl",\\1f/lfD~~ piero u starych drzew prostokefnie popekans lub podzlelona na plytkL Szpifki 0 d/ugesci 2-~ em $'1 t przodu lekko wyci~le, r6wnow'lskie, wyrafnie bruzdkowane, z wierzchu ciemnotielQne i b/yslCzijCe, pod spodern - z dwoma bialymi paskami szparek. Osadzone dwurz~dowo na galijzkach bardzo g~slo. skierowane nleco ku przodowi. R oztarte - wyd.zi ela ji! owo co wy zapach. Szyszki zs ns ki e s/i u m i sszezon e ty Iko w s trej i e wi e rzc horka starszych (llle w. W 51a n is do)rzalym maj,! dlugoSG okolo 15 em, s~ cylindryezna, pocta,tkoWQ ~bladozielone. w koncu brunalnawe. Wyslepowanie: Waine drzewo leline w pclnocnc-wschodnle] Turcji i w zachcdnle] cz~sci Kau kazu Coraz p owszec h n i ej up fa w i ane w las ach I u b saozon e j ako d (zewo par kowe takze win nyeh rej on ach Eu ro Py. Okras kwllnienia: Od kwietnia do maia GalUnkl pokrewn.e:

Jodla Bornmiillera (Abies bornml)efleriana) wyr6i:nia si~ swaj~ wybitnie gJack,!, czarne-czerwcnawa kor'!. Szpi Iki g~sle I nle roztozone na bokl, Dose rzadko wysl~puj,!ce dr.zewc g6rskich .la56w Azji M niejszej. Nlekiedy saezcna [ako drzewo parkowe i ozdobna Jodla Veilcha (Abies veltchll) ma kor~szar'l do sza robru nalnej, z zaznaezo nym i del i kat nie poziomymi liniami. Szpilki osadzons dWUfl~dowo, ski erowa ne ku przodowi, dasc g~ste, z we i eel ami na wierzcho!kach. Pod spociem mai~ dwa paski szpare k w kol arze bi alym, G atu nek wystE!PU i'lCi' pierwotn le tyl ko w Ai: ii Wschod n i e j (przede wszystk i m w J apon Ii), obecn i e sadzony, chat rzadko, W p arkach m iejskich. Jodla pUJ'llurowa (Abies amabilis) jest drzewarn, KI6re w swoJej ojczyinie mozs osi~gac wysokosc 5!l-60 metr6w. Jega kora jest dose gladka, szaro-purpurowa, z wydalnymi uloia-

18

nymi pozlomo bameczkami .i:ywicy, widocznym i ta tie na sta rsz ych okazach, Szp ilk i bardzo g~ste. skierowane do przodu, maj~ dlugose okolc 3 em, a przy rOllarclu daj~ wyrai:ny zapach pomaranczy. Dajrzala szyszka jest brunatnawa i rna okolo 12: em dlugosci. Drzawa rezpowszechnione plerwotnietylko w zachodniej cZEjsci Ameryki P61nocnejlOregon iK·Qlumbia Brylyjsk:a). Obecnie saczone takle j ako d rla. wo p a rkowe.

Uwa gi og61n9: eedh qcharakle rystyczn ~ wsz ystklch gaiu nkow rodza j u Ables jest sp os6b OS6- dzen ia szpile~ na gal'!zkach - za wsze na maIe], okr~glawej ta rczce, kt6ra n i e pozosta w i a iadnych trwalych sladow. U swlerkow nalonu ast za wsze pozostaj q mate luskl I po opadni~ciu szpllsk gal~zki S'l 5'zorstkie jak pllnlk

Jodla olbrzymia (Abies grandis LIN DlE'l) Sosnowale

Wygl~d: W.i eczni e z ie lone d rzewoszpi 1 kowe z dose regu I arna, stozkowa t'l, a u starszych okaz6w n ieeo szs rSZil koro 11'1, Gal~zie pOcz'Ilkowo odstai'lce poziomo, z wlekiem zwisaj'loe alba z wznoszilcymi si~ ken· cami. Jodlaolbrzymia 05i<l.9a w swojej ojczyt· nle wysokosc liOO m inalei:y tym samym do najwyiszych drzew -szpilkowych na 2iemi. Szpilki o dl ugosci od 2 do 6 em, c ieflsze n ii u in nyeh jed 101, dwustro n n ie roz lozone w 2~3 szeregach, srsdnlc- lub clemnozletene, na brzegach podwini~le. Przy roztarciu wydziela· j'l ,sit ny a romatycz ny za pac h. Szyszki ie,r\skie" umleszczone tylko w $lrefie wi erzc holka, w sto su n ku do wyso kosei d rzewa s a dose male (6-8 em dl ugosci), w kc lorze brunatnym WyslE!powanle: Ojczyzll'l jodly olbrzymiejs~ pierwotne lasy g6rskie w zachodniej cz~sci Am eryld P6lnocneJ; szcza 9 61 n ie [OZP owszec h· nlona jest na wyspi,e Vancouver i w stanie Kolumbia Brytyjska. Ostalnlo ten gatunek bywa s adzo ny w E u rep i e .S rod kowej I P6tnoe ne j w kul tu rae h I as nyeh. Okazy sa d zo new Europie (mniej wi~Gej ad 1830 roku) nie przekractaj'l j eSlcza 50 m wysoko~c i, Okras kwrtnlenla: Od kwi()tnia do maja. Gatunkl pokrewne:. Jedla 'kallfornllska (Abies oanta/or), Z wyglQdu podobna do jodly olbrzymiej, ma gladnfj kor~ I szpil:ki 0 jednolitej niebiesko-szarozielonej barwi e. 51 er powalc zak rzywlo ne ku gO rze, wy· dzlelaj~cjJ przy rozarolu aromatyczny zapach c ytryny. P ierwolri i e wysl~powa I a ty I ko w potu· dnlowo-zachodnle] cz!!sCi Ameryki P6lnocnej, ale obecnie jest dose czesto sadzona w parkach i ogrodach. Jodla grecka (Abies cephalonica), crzewo wy. sokosc i do 30 m, z sza rob ru nat nC'j, glad k~ko rq i oslro zac i.!!ty min a szczycie, d osl'; sztyw ny m I, z wierzchu blyszczf!cymi 5zpllkaml,kt6re nls Sf! uloione .dwurz~dowo, jak u innych 9atun· k6w. Tworzy zwarte drzewostany w wyzszych partlach g6r G reo J i. Jodla. hisz.panska (Abies pinsapo) maszpllki d osc krolkle, sztywn e, 0 ktu j ac ych ko ncaeh. Jest to rzadkie (jrzewo rosnfjce w wapiennyeh 9 6rac h pOlu d n lowe i H Iszpa n Ii i n ao bs za rae h

lezqcych do 2000 m n.p.m. ' Ables plnsapo

20

Jodlaszlachelna (Abies procers AEHD.)

Sosnewats

Wygl!jd:. Wieoznie zlelone drzewo szpilkowe o wysm u klej ko ron i e w ksztalc.i e stolks, z wi e'kiem coraz bardzisj kolumnowCj, u bardzo starye h d rzew n ie.k iedy dose sze ro ka, W swoj e j o jczytn ie dorssta do 80 m wysokosc.i.

Kora u mlodych drzew glaaka, i srebrzystoszara do lekko czerwonawej, u starszych okazow pOPlikana szarobruneina. Mlods Plidy delikatnie owlosione, ozerwonawobrunalne.

Szpilki ustawione w dolne] ellisci grzebienias- 10, w g6 m ej - bardzo 9 ~ slo, d wurz!ld 01'10 i wyrazoie zagil1le ku g6l7.e. J\idrne, doscsmukle, a leo IIiPych koncach, z wi srzch u zie lonoszare, plaSkie, brl.lzd~owane, a pod. spedem z dwoma szaryml podlulnymi pr~ikami. Kwialy m~skie bardzo !icwe na do.lnej stronie m lod szyc hg al ezl, p rza d e wszystk i m w g.6rne j slrefie korony, POCZIj tkowo m ajlj jaskra Wlj barW!l karminowoezerwona, w trakcie pylenia

staj~ si!l!asnoi6Ite,kuliste 0 srednicy okolo 6 mllimetr6w.

Szyszki 1el'lsk\e - pionowo IJstaw ione !Ie grubszyc h gal!lz iaeh wewnljtrt: korony, rzadzi ej na tnlodszych gal~ziach (wtedy na og61 n ieeo odchylone w bok), poczqtkowo Z6!tawe, po zapyle. ni u rozwi jajlj si!l w pokazne twory 0 diu gaSei 12,-20 c mi obwodzie 5-"9 cen lymelr6w. W stan ie do) rzalym jasnobru nalne do pu rpu rowob nnalnyeh, cyllndryczne. na szczycie niece Sciljgni~ Ie, zwracajij uwagli dlugiml wySlajfjcymi wyrosl:kllmi poslczeg61nych lusek. R6wnie.Z na bardzo mlodych drzewach roZwijaj~ si~ szyszki - ale ly Ike u uszlachemionych to. rm "Glauca". WyslljpOWa n Ie: OJ czyznfj I od Iy szl acheln ej Sfj zaohednle obs.zary Ameryki POlnocnej - przede wszysrki m natu ra I ne I aay gO rski a G 6 r Ned· brzeinych w stanach Waszyngton i Oregon. OkreskwUnlenJa: Maj. na obszarach poloionych bardziej na poludniu - kilka lygodni wczesniej.

U wagl ogolne: Jod la sz tach etna - w przeelw lens\w ie do je j I icznych p6!noonoa me rykans· kichkrewniaKOw- w Europie prawie nie bywa up. raw lana 'II I as ac h I na tom ias! dose CZE!sto sadzona Jesl wogrodaeh i parkach, Najczlit· cial wfduje si!l uprawna odmian~ ze srebrzysto-nlebleskozislonyml szpllkam], nazywan~ przez ogrodnik6w fodllj srebrn!j.

Galu nek po kJewny:

Jodla balsamlczna (Ables balsamea) zwraea uwag ~ swoi<l bsrdzo sm ukl i\. spiczaslo zakOl\· CIOnl! s!oikowal~ korona, Jej ojezyzn'! s~ rozlegle obszary AmeryRi POlnocnej- od Kanady po Wirgini~. Szpilki dlugosci okolo 2,5 em, sij z przodulekko wyszczerbione lub tepe, bty.sz· cZ!jce ciemnozietone, pod spadem t dwoma wyrainyml srebrzyslymi pr~llkaml. Kore mil}dych drzew m_a doSe wyda!ne p~cherzykj iywi· CIne, dostarezalace bardzo czysIaj., jasnozOl· tej iywi cy., T a su bstan cle, zn an a w h and I u jako balsam ka.nadyjski, byla jui: od dawna stesowana w lechnice mikroskopowej jako srodek do utrwalania preparalowl do" dzls jest w uiy· ciu mimo wynalezienia produklQW synletycz· nych. Jodla balsamiczna to wazny gatunek doslarczaj~cy drewna budulcowego. W parkach sadzony rzadko, jednak 1'1 wielkieh kolek· c jac h I esnych zwykl e 0 bee ny.

22

Cedr atlantycki (Cedrus a/l'anlica) lelOL,1 CARR}

Sosnowate

Wygli1d: Wiecznle zielone drzewe sZpilkowe o wysokosci 0 kolo 40 m ,Z s za roke, s tozkowalq koronq, zakonezona t~pym wierzchol· kiem.

W i eksze gall$zie u kos n le wzn I esl 0 n e, a nastepnie szeroko rozlozcne, nie tworz!! plaskich, pi~trowo ulozonyeh segmenlo.w korony.

Kora ciemna brunamoszara.spekana w ptytki', z gt~bokimi bruzdaml,

Szpllklo 01U905ell-3 em maj!j barw~ eiemnoI u b n ieb ieskoz.ielon!j. Ich k raw~dz i e sa p ra wie nie zaznaczene, a KOIiee sllnls zaostrzone, Wysl~puj!j licznie skupione w peczkach (do okolo 40) na kr6lkop~dach, a na dlugcp~dach u.lczone splralnie i wzajemnie oddalone. Kwiaty m~skie brunalno·i:6Ite, dlugosci 3-5 em, cylindryczne, klr przodowi zw~zone, lekko zgillte. Szyszklzenskie cyl,lndrYGzne, w czasie

doj rzew ani a wi a Ikosc i 0 kolo 6cm, t baruzo szerokimi luskaml, na gorze lekko sclsni~le, WyslltPowanle: Pierwotnie Iylko na za19510· nych stokach g6r Atlas w Maroku i AJgierii. Od dawna iego llczne odrnlany, zwlaszcza Ie z niebiesklmi szpilkaml, sadzcne byly w parkach.

Okreskwitnlenla: Wrzesieri, Galu n kl pokrewne:

Cedr IIbariskl (Cedrus /ibam) 10 wiecznie zlelcna drzewo szpllkowe, 0 wysokosc! do 40 m, kt6 reg 0 9 al~zle - zwlaszcza w p6i n iej 8zym wieku - s!j eharakleryslycznie piltlrowo roztozo ne na bard zo moe nych, suom 0 wz n ies i a. nyeh ko narac h, tak ii: przywodzij na m ysl b la ty s lolow, Pie r\ zazwycz.aj b a rdzo 9 fU by, n i ereg ularnie rozgal!1ziony jui na nlewacznej wysa. koscl, Ciemnozielone szpilki dtugosci okolo 3 em s~ na kr6tkop~dachskuplone w peczkach po 10-20, a na dlugoPltdach ulozcne spiralnia. Z8Iiskie szyszkl beczkowale, Dzik.o rosnis Iylko w Llbanie, Syril I we wschodniej Tureji. Sadzony cl,!seiej w Eoropie PoiudniD" wej nii w Srodkowej,

Cedr hfmalajskl (Cedrus deodars) wyr6tnia 5 i ~ dose sm u kl~, P raw ie wrzsc i on owatq ko ron ~, kl6re j diu 9 1 pf/d w iodqcy zwyk I e przew i e· SZB si~, Kora pocz!jtkowo gtadka 0 barwie ci e m nozi el on O·bT u nat nej., p6in iei czamo-b TU· n alna i 51 I n le spekana P~dy b ladocze rwon e i 9,!810 owlos lone, ze srp i I ka m i ba rd zo m i ~k· kimi, ulolonymi spiral nie. Na starszyeh gal,!l.iach eiemnozielons lub niebieskoz.ielone s zpl I k i 0 diugosci okolo ;) em, s ~ zebran e w p ~Cl ki na kr6tkop~d ach.

Cedr cypryjskl (Cedrus brevlfolls) osi!lga wy· so ko se okolo 2.0 m i rna ba rdzo kr61ki e szp ilk i, o dlugosci okoio 1 cenlymelra, Ze wszyslkieh 9 atu n k6w ced r cypryjs kl m a naj m n i ej szy nataral n y zasi!j:9 - j ego wystltPowan i e og ra ni cz a sl~ wY!<jcznie do gor Troodos na Cyprze, '1r~,g_~ Uwagl og6lne: Wsp61nq cechij ced/6w jest ien pora kwilnienia: w przeciwienstwie 0.0 .innych drzew szpilkowych kwitnij, one jesieniq,

D fe wn 0 es d rowe j es t stosow ane od staroz yt·

~_,,- noscl do budowy dom6w okr!j:t6w i wyrobu mebll Juz: w I. K$i~dze Kr61ewskiej w Bibtii wspomina sl~ 0 imporcie drewna cedrowego na wielkij, skal~.

24

ModrzeweUTopelski (Larix dec/dua MILLER)

Sosnowa\1'I

Wyg IlId: Drzawo 5Z P i Ik.owe ZTZ Ilea j lice lise i e na zlms, 0 wYSOkOScl okolo 40 m, z. dose 5 m u Kt~, stoikowatll ko rona, reglll a rn ieldost 9 ~510 uga Iljl lone.

Starsze gal~zie zw i saj ace ina kolicach z now wznoszaee 5i Ij, sred n ie zwykle odstajijce, a tylko w gomej cz~sci korony ukosnle wzniesione. K ora pooz<jU:ow 0 gladka i szaro b ru n atn ado zielonobrunatnej, poiniej racze] r6Zowobrunalna i ziuszczona, Z gl~bo~i.mi apskanlaml. P~dy sa barwy slomk:oweL nagie i tylko miej· scaml bruzdkowane.

Stpllkl m I !jkk i e, dtugoSci 2-3 em, w p~czkach po 20-40 (na kr6tkop!l{lach) al bo rosnace pOjed ynczet dose g~to (na dlugop~daGhl, t~pe tub tylko n i ez naczn ie zaostrzo ne,j as noz i e lone, z d 1'10 rna jaS n i e jszym i podlui:nym I p ril.zka m i od spodu.

Szyszki zsnskie poczijlkowo karminowoczerwone, po do j (ten i u e ie m nobru n atne. 1'1 i el kosc I 2-3 em, stozkowato-jajowate, Obrastajij 9!jsto gal!jzie i mniejsze gat~zki, pOlostaj<jc zwykle fie drzewie pr~el wiele lat. '-~ski szyszek okr<lglawe, luino przylegaj'4ce (1'1 kaidym razie nie zwini~le wyraznie na zewn'!!rz lub

zgi~te XU g6rze), opatrzone delikatnym pr~. kowym wzorem.

Siedllsko: Gatunek rozpowszechniony, mleis, cami tworzy drzewoslany - na glebe.ch 8wie· lych i bogatych w zwi<lZki zasacewe, w region ae h 0 k I i maei e kontyn enta I ny m z cieplym i i suchymi latami,

WyslllPo,wanle: Pierwolnie Iylko w Alpach Centralnych i we wschodnich Sudetach, w Tatr.ach i na Niiu Pols~im. Dzieki uprawom lesnym dzisiaj szsreko rozpoeszechnlcny i pm· wie wsz~dzie zadomowiony.

Obes hillnienla: Od marea do kwietnia Uwagl o,96lne: Modrzew jest jedynym krajowym drzewem SZpilkQwym, kt6re jesieni~ zrzuca szpllki. ?rzecllem przebarwiaj~ sl~ one na i nte nsywn i e i6tty kol 0 r. Mod rz ewi e bar dzo zle rosna w wielkicn miastacn, poniewai: nie wytrzy m u I<lZa n i eczystcz e Ii 9azo wych,

I

Modrzew japonski (Larix kaempferi (lAMB,1 CMR./

sosncwate

WVg1ild: Drzewa szp,ilkowe zrzucalaoe lisoie ra zlme, csi~ga wysokosc okoio 40 metr6w. M a sze roka, SIOl kowat<j 110 ron ~, litera ni Ii> zachowuje tak smuk/ego ksz!altu, jak IJ poprzednic opisywanego gatu~ku. P~dy wiodace nie

zwieszaj~ si~. ,

001 n e gaNgia bardzo roz lozyste i na ken each zn6w wzncszaee sill ku g6rze" Srodkowe ga/1llie szareko rezpestarte.

Kora czerwcnawobrunatna, luskowata i nieki,edy odpadajljca matymi podMnymi plathrni Miode p~dy i galijzki wyratnie clemniejsza, nii IJ modrzewia europejskieg,o, zwykle clemnopomeranczowoczerwene do brunatnawych aJ bo b ru natn awopurpu rowych i p r,zypr6- szone szarosci<l: dzi~ki temu nawel w szacie zimowej ,zwykle wyraznie dajl'! si1l odr6:i:ni6 od mod rtew i a eu ro pe js klego. P IjGzk i na p sdach

28

.spiczaste i stctkowate, wydzielajqce Zywic~, Szpllki stosunkowo mi~kkie,. splczasle lub nieco st~pi 0 ne, z wi e rzchu n leb i eskoz lei one (n igd y n ie Ira wiaslozie 10 ne), p ad spade m z dwoma biatymi paskaml szparek Majq dlugosi: okolo 2~ em i rosne llcznle zebrane (po 30-40) nak rotkep~ d ach.

Szyszki ienskie Hewe II' g6rnych odcinkach wi'lkszyeh galf!zi, poczqtkowo [asnoczarwonawei vb z6tla we, poin ie i zi elone I u b c lem nolOlte, a w porze d oj r.zewani a - bnmatne" W)'s okosci I srerososci okoto 3 em, rozetk.owa\e i bardz iej plaskie n Ii u mod rzewl a europej skiego. luski szyszek na brzegaQh wyraznie odwlni~ te na zswn ~Irz.

WY'sliitpowanle:. Pierwolnie len galtJMk. moo" rzewi'a wystftpowa! tylko wJaponil. Od dlui- 5zego caasu jeston OS duzll skal!! sadzony w lasach poniewai rosnle zdeeydowMie lepie! od swoich europejskichkrewniaMw. Okres kwllnienla: Marzec

Uwagl ogolne: ModrZ'ew japoftski jest 0 wiele m n ie j wratl i wy n a przern yslowe za n i sczyszezenla 9?zowe nii. gatunki europe!skie I dlatego coraz eZllsciej jesl sadzony w miejskieh parkaeh, Wedlug dolychaasowego stanu wiedzy, modrzewie wydai1f siqlakie niece odporniejsze na kwasne deszcze nii Inne krajowe i zadcmcwione drzswa szpilkowe., Z czego 10 wynika - na razle nie wiadomo. Mazliwe, ie m n I e jsza wlatl i wasc na dz i alan ie 5 zkedl i wych sebstan oj i jest spowodowa na lylko ob ec nosci1f II' a IS twy wosku na .szpi Il:ach, P oza tym m ooTzewie zrzucajij swoje szpilki za kai:dym ra· zem pod koniec Qkresu wegetacyjnego. a zatem p obra ne szkodl i we s ubstan cj e n i e 5 ~ Is k intensywnie gromadzone w mi~zszu drzewa, jak to ma m1ej.sce tJ galunK6w ze szpilkami wieJolelnim1.

Orewno modrzewia uchodziza szczeg61nie tlwaly s~rowlec. ZewnQlrzny biel jest pocz~t. kowo barozo jasny, slopntowo jednak clemnieje. Twardzlel jui w sianie swiezym jest ciemnobr~zowa, Orewno ma zastcsowanle prz y b udowls d om6w I statk6w. za wzgl ~d u na 11Waiesc robi 51 ~ z ni e9 0 przed e- w s zyslki m burty I boazerie.

I I

SWi erk pos polity (PiC!!a abies 11.J KARST-J

sosnowate

Ceclly: Wiecznie ztslone drzswo szpilkowe o wysoko§ci do 70 m (najczElsciej 30-50 m), a Iym samym najwyzsze VI E.ulopie drzewo rodzime, W Puszczy Bialowieskiej najwyiszy swlerk ma wysokoso §5 m i srednic~ pnia 140 em, a je9.0 wlek wynosi ponad 300 lal. Korona, szcz.eg6lnle u drzew wolno sloj~cych, rna ksztalt bardzo regularnego stozka. G'alrgie ustawione ok6lkowo, w dolnej cz~scl pnia zwisaj~, w srodku pnia jednak zwykle odstaj<l_ presto alba lekko si~ podnoszq,

Kora - barwy miedzi delikalnie si~ IUS.4CZY. M lode p ~dy eze rwo n awe, n ieco owlos io ne I u b nag ie, m Blowe i d osc gr u be, P aczkl c ie m ne, owalns, nieco zaoslrzone.

Szpilki dlugosci 1..:2,5 em sqdosc sztywne, na kelicach zaoslrzcne, ciemnozielone, w przek roj u ro mbowale I u b czt eroka nei aste, Ustawiene dookola i przewaznie skierowane ku przodewl, Z wierzchu I ad spodu wiidac deliRa· tn,! jasniejsz~ lini~.

Kwialy mElskie karminowoczerwone. Szyszkf ienskie - podluine, zwy.kle IIcznie skoplone w g6rnycn parl.iacn korony. Mloas szyszk[ Sg zlslone a dojfzate, Z luskami 0 glaakich brze!lach, [asnobruname i maj~12-'6 em dtugosci. Siellllsko: Swierk korleni,si~ ptytko wluznych, prec h n i eznyc h 9 I ebach prze rna rzaWyc h lIm!!, Produkuie b(Jtwin~ I d:latego w rnonokullurseh powoduje zakwaszenie gleby, skulkiem czeg 0 pen ow ne obsaczs n ie Ie 9 0 obszaru drzewami i1sciaslymi jest bardzo utrudnione. WyslltPowanle: Pierwolnie od Skanclynawii po Balkany na obszarach poloio.nych powyiej

800 m n.p.m.jako gatune.k laso!w6rczy. Na skulek. sadzenia w uprawaeh lesnych. d.zlsiaj wsz~dzle zadomowiony ..

Okres kwUnlenia: Od kwietnia do maja Gatunkl pokrewn e:

Swierk sllkajskl. (Picea sftchensisj wyroznia sill; 91l;styml pedaml rocznyml, .zwykle sklerewanyml w gor!!. Szpilki odstaiace, spraszczone, 1 wy rainy m k iel em, j as kra wall e 10 ne, niece blyszczijce, z kluj<lcymi koflcami. Jego ojczyzn<l s~ zaGhodnieobs~ary na.dbnei:ne Ameryki POInocnej od srodkowej Aleski at po Kalilo!ni~. Miejscami bywa stosowany w uprawach lesnycn.

...

30

Swlerk serbski (Plcea omorika IPI\NCICj 'PURKYI<E)

Sosnowate

Wygll\d: Wiecz.ni.e zlelone drzswo szpllkowe, zkoron<l bardzo w<lskq, sloikowat<l albo wr~czsmukl<j,. kolumnow<l, .zwykle nlisze nii swierk pospolily, 0 wysokasci do 30 melr6w. Ga/~zie gElslO porastajq smukly pien odstaj<lc zwykle poziomo I tylko w Mlne.j CZElSci niece zwlsala.z lekko wzniesionymi koncami. Wiert· chetek korony bardzo w<jski i wyci<i.gni~1y ku 96r1e.

Kara brunatnopomaranezowa, czerwonawa alba wda, podzieiona ria cienkie" drobne luski, u starszych Qkazow rozpad a sci E! na wi ~ ksze platy. PEjd z:wyklejasny, brunatnoi6lty, delika· In i a owlosi on y.

Szpilki dlugo~ci 1-2· em, slabo zaostrzone albo (52:01eg61 n i e na starszyc h d l"1!ewach) t~ pe, gi~ikie, nlsco sptaszezooe, ria wierzchu jaskrawozi el on e I ub n i ebl eska w ozie 10 ne, a pod

spodem - z kilem i dwoma szerszymi, [asn ym l, p odl ui ny m i paskam L Wyrain ieadstaj ~ od as i 9 al<ll.e k (przynaj m n i e J w srod kowe I CZfi~ci), w przednim odclnku silniej zgl~te, a na wi erze hoI ku zaknyw ion e.

Kwialy meskle przed pyleniem karmlnowoezerwene,

Szyszki te lis kie pOClfjtkowo jas noczs rwon s, p6ini e j n i e b les ko-pu r pu r owo-zi e 10 n kawe, wkoricu, po doJrzeniu, ciemnobrunatne, WIl.S· kie, wTzecionowate, 0 dlug-osci 6-B centymet· r 6w. lu ski s zyszek z n i s re g u lamy m rysu nk I em na brz eg u zwykle p rzylegaj q sc i sl e. Sledllsk(l: lasy g6rskie na glebach plytkich, stosunkowo suchychi w porzeletnle] cieplych; do wyso kosc i okoto 1800 m n p. m. WyslllPCwanie; $wierk serbski reMie dziko tylko na malym obszarze w srodkowym biegu Driny w okol leach Sarajewa w .Bosni i Hercegowinie.lostal on tam odkryly dopiero okelo 1890 roku. Od lego czasu ten ga1unek 0 niewielkich wymaganiach klimatycznych i glebo· wycll j sst czssto sa dzcny w ogroda eh ) pa rkaeh jako drzewa Dzdobne,a z powodu cennego drewna takie uprawiany w lasach. Okres k.wilnienia: Od kwletnia. do mala

Uwagl og.olne: Wsr6d wszystkich dolychcz.as zb adanyc h ga tunk6w swi e rk se rbski Jest u wazany za jedn a z for m na; b a rdzi e j odpom ych na zan i ecz ysz'cze n I a prze myslow e, a szczag61nie na kwasne deszeze, ktcre mnle] mu przynos?~ szkody nii roczlmsmu w srodkowej Europie swierkowi .zwyczajn.emu (por. poprze<In,i gatunek).. Nie zbadano [eszcze, czym s~ s powodowa n s te r6zn ice w 10 I erowa n I u szkodliwych substancji. Mozna przypuszezae, ze ehodzl tu 0 subtelne r6i.nice w pokryciu .szpl· lek wosklem. 1m grubsza jest warslwa wosku tym mniej szkodllwych substane] przenka do szpilek i powoduje lam zaburzenia przemiaoy materi!.

lwaiyws.zy na wyniki badan moi:na pow<ltpi~ wa6 ezy takie zakl6cenla przemiany materil s~ jeclynij prryczynq wspolczesnego wymierania las6w. Prawd 0 pcdobn i e c hodz, lu 0 ca Iy komp leks scis Ie p owi aza nyeh zs soba ezyn n ik6w i proces6w.

32

Swierk klujl\cy (PicfNl {!1If1gef1S EN<3ELM.}

sosnowats

Wygilld: WiecztTie zielone, barczo okazale drzswo szpilkowe 0 wysokosci do 50 m, lwyk. Ie jednak znaeznie nizsze - 31)...40 metro'll. Korona dose g~$to rozgal~ziona 0 regular· nym, stozkowatym, dose smuklym ksztalcie. Wi~ksze gall;zie odslai~ pozicmo, Tylko u starych okazow 9alllz-ie wyrastai<lce blisko zieml sa skierowane lekko w dol.

Kora brunalnopurpurowa lub brunatnoszara zluszcza si~ dose grubymi platarn! Mlode ga· lijzki l6ltawobrunatne albo wr~Cl bialawe, prawie wcale nleowtosione. P<jczki w~skie, owalne, dlugoaci akolo 6 mm, z licznymi Iancetowalymi luskami.

Szp/lk! umeszczone dookoh~ p~dow, skupione ku gOrte lub przynajmniej 'II gOr~ .zgi~le. Szpilki majq dlugosc 2-3 em, Sll doSc sztywne i ost ro zakon ozon e, ei e m noz ie lone tub n i ebi eskawozielone, a ty.lko rzadko zdecydowanie

zielene, nalomast u najcz~sciej uprawianych ocmian ozdobnych - niebleskozi.elone lub szarozielone.

Szyszka zeriska poczalkowo brunatnopurpurowa, p6zn i ej w okr es i e d.oi rze wan ia sza ro b runat na, prz ewazn ie Ie kko skrzywi 0 na, 0 diu 9 o· sci do12 centymelrow. Luski luille, bardzo clenkie, na przednlm brzeg.u "ieregularnie zll' bkowane.

Wyslltpowan!e: ~wierk kluj~cy pochodzi z poludniowo-zachcdniej cz~sci Ameryki Polnoe. nej IKolorado). Dzis ci&gle wyst~puie tam w duz:ych skuplsnlaeh, ch06 "igdy w czystych d rze wostanach. Od ki Iku dzies i <llkew I at w Europie jest uprawiany w lasach i stosowany jako orzewa ozdobns w ogrodach. Swierk klu· i ~ey n a I eiy do naJ Cllisci e j spolyka nyeh w eu· ropejskich ogrodach polnocnoamerykariskich galunkow drzew szpilkowych.

Okre s kw lin lenl a: M aj .

UWBgl ogolne: W ogrodach i koiekcjach bardzo rzadkc widuje sie ciemnozielona forme podslawow~, pcdczas gdy odmiany nlebleskozlelone, ze swolmi polyskuj<jcymi szpilkaml S,! nlernal wszedzie reprezentowane. Te odmlany,ogrodniclo Cl~sto okraslans jako swierki niebieskie, tworzq krqg form 5wierka k!ui~ce· go zwany "Glauca.". Wszyslkie one pochod.z~ od pop ul aci I d rz aw, klO ra w pie rwotnym obszarze wyslQPowania reprezenlowana jesl przsz nlebleskoztslone, wzglQdnie szarozlelone ohzy. Pokrycie slpilekgrub~ warslwll '110, sku, powodujqce ich jasniejsze zabarwienle, nalei.y chyba oceniae jako slczeg6ln~ ceehe przystosowawcz<l. W swojej ojczytnie, Gorach Skallslych, drzewa Ie musz~ przezyc podczas bardzo oalre) zlmy i suchego, gorqcego lata. Gruba warslwa wosku pomaga znose silne p ro m ie n Iowa n i e s tonecz ne i przez 10 og ran i· CIa rozgrl.ewanie I ulrat!1 wody.

W uprawls ogrodowej i leimej swierki klujijoe nlerzadko sa atakowane przez wesz silkajsk~ - jesllinwazja teka nie zostanls w pore rozpoznan a, slkody m09<j bye d uie. Bi 0 log i czne zwalczanie szkcdnka [est dose trudne.

34

Choina kanadYJska (fsuga canadensis {L_I CI<RR.)

sosnowste

Wygll\d: Wiecznie zielone drzewo szpllkcwe z korona lwykle hardzo nieregularn'l, dose szerok~, t g~stymi gal~ziami. Osi~ga wysrr kose okolo 30 melrow. P~dy szczytowe rozwini~te S,! ni.ewyraznie, a wierzcholki ped6w szczylowych i bocznych zwisajqce. Dolne ga/?zie bywajl\ bardzo grube, eo sprawia wrazsnle, jakby bylo wiele pn i.

Kora poczqtkowo brunalno-pomararlczowa, z wiekiem coraz ciemniejsza, na koniec perezdzielana sieci~ plasklchbruzd lub listewek. Plid jasnobru.natny z g~stym czerwonawym owlosieniem.

Szpilkisplaszczone, zw~iaj"ce SiE/ ku szczylowi, rOlloione na boki, w 2-3 rzedach po kazdej slronie. Szpilki srodkowego rl~du S~ ezes- 10 prz e kr eco ne i t: w roeon e do gory spod ni ~ strom~ z bialymi podluinymi pr'!zkami.. Pojedyncze szpilklz przcdu okr'!glawe, pocZ&tkowo zywolielone, p6i:niej nieco ciemniejsze, malowe, 0 dlugosci 8-18 mm, ku wlerzchotkowi zawsze nieco zw~.i:one.

SzrszXi i e r\sk i e slozkow a to-ow al n e, 0 d I ugosci

do 15 mrn, w porze oQjrzewania ciernrcbrunatn e .zl U ska m i 0 sla be zg ru b ia lye h brzegac h. WyslfliPowanie: Chaina kanadyjska wyst~powa· ta pi erwoln i e tyl ko we wsc hod n i e j cz~sci Ameryki P61nocnej od .Kanady po Alabam~. W Europie rzad ko upr a wi an a w I asach, naiom last dose Cl ~sto s potyka na w pa rkac h I ub ogrodach. Okres kwilnienia: Od k.wietnia do maja. Garunkipokre wne:

Choina r6inolislna (Tsuga helerophyllaj roznl si(j od poprzedniego gatunku smuklym, kolumnowym pokrolem l wysoko~ci~ osi~gaj~c~ ponad SO metrow . Kora jest pocz.~tKowo gladka i clemnoszara, pMn lej sP<ikana w platy. P~d jasnobrunalny, pod spodem jasniejszy, podlui.nie bruzdkowany I g~slo owlosiony. Szpilki rozdzlslone na dwie strony, po kaidej sno n i e w dw u po to 2:0 nyc h nad so b& szeregach, w g6rnym - do 7 mm dlugosci, w dolnym - do 18 m m r i jednakowej szerokcscl okolo 2 mm (helerophylla '" roznolistna, cecha dalaca nazwe), Szpi Iki s~ r6wnowqskie (w pr.zec.iwieristwiedo Tsuga canadensis), zywozie lone alba ciemnozielone i lekko blyszezace, z dwoma podllJ.i:nym i bialymi paskam I od sped u. Sz Y SZK i ze nsk i e w yj I'jtkowo male, zlo.Zone Z nlswielu lusek, oketo 2,5 em dtugosci. Pierwotnie wysl~pow.ala tylko Vi zachodniej cz~sci Ameryki Polnocnej od AI aski po Kalilornie i do dzis tworzy tam w g6rskich lasach wielkie skupisn ia z ckazarn i dochodz'!cymi do 70 m wysokosci. CZllsto sadzona w ogrodach I parkach, a z powodu szybkiego tempa wzrostu, uprawiana r6wniei: w lasach. Drewno ma zaslosowanie Jako budulec oraz jako su rowiec w przemysle papiemlczvm, Rzadziej, niz oba poprzadnis gatunki, moine spolkac w ogrodach lub pa rkach choin~ poludnlowoJapol\sk~ (Tsuga siebo/diU. Charakterystyczne dis nlei sa; bardzo iasny i:6ltawy p~d i n ietegularn ie dlYUrl~dowo ustawlene, bardzc krOlkie I scisni~te szpilki. Wysokos¢ dochodzl do 12 melr6w. Zwykle drzewa j ui: ad nasady maj a wiele pni, a przy tym az do zewn~lrznej slraly korony sa si Inie rozgal~zione. Podobnie jak u amerykar'lSkich gatunkow, szyszki S'I: bardzo male (okolo 2 em dtugosci), z niewyrai.nie zaoslrzonymi luskami, ciemnobrunatne, lw,iS8.j'tce.

36

Da glezja (Pseudol$uga menzies iliM I RB_) FRANCO)

Sosnowate

Wygl'ld: Wiecznie zielone drzewo szpilkowe o wysokosci zwykle okofo 50 m, ehoc w swojej oj ezyz n i 13 - A me ryee P61n ocne] m czecs i ~g at dwa razy w i ~ ks zi:! wyso kosc,

Korona w porownaniu z osiQgan~ wysoko$ci~ dose s m u kl a i p rnsta p rzypomi n a w ks ztatcl e re 9 u I a mysto:i:ek,

Ga/lfz/e fak U $wierka lub jodly. ustawione okolkowo i pi~lrowo. u mlodszych drzew zwykle pozlomo, u starszych - wznoszace si~ albo (szczegOlnie w slrefie wierzchQlka) skierowane ukosnls w gorf!.

Kors mlodych drzew dose gladka, ciemnoszaradozleloncszare], z licznymi banieczkami tyw icy ula to nym i poz i om 0, na sta rszyc h d rzewac h g ru bi e j sPf!ka na, gl ~ coko bruzdowan a , w koncu czarno-brunatna z jasniejszym i, niekiedy takze pcmaranczowyml rysami.

Plfdy roczne jasnozielonei owlosione.

PlJczki jas nobr u nat ne, stoiko wale, 0 d/ ugosei okoto 5--7 mlllmetrew,

Szpilki 0 dlugosci 2'-3 em sa l1ii~kkie i gi~!kie. zwykle w1'!skie, na wierzc'hu bruzdkowane, srednlo- lub elernnozlelone, ~wykle ma.tawe. U nasady szpi lek widat wyraznie wyodr~bnione agonki. k!ore przy adrywaniu pozostawiajll (w przeciwie~slwie do szpllsk jodly) sterozace poduszeczkowate blizny. Przy rotciersnlu wydzielaj~ przyjem ny zapach pomaranczy.

Kwialy m/iskle zebrane w delikatne zoltobruna Ina we szy.szki Ii czn ie sk upi on e na k o.nca ch gati\zek.

ienskie kwiatostany w ksztalels .zielonkawych P!1dzelk6w z czerwonawo-bialymi luskami wyrastaj~ na szczy!ach gal1jzek, Doj rzala szyszka rna okolo 8 em dlugosci i do -3 em szsrokosci. Jest podlui:nie walcawata, zwisaiaca, w kolorze jasnobrunatnym i odpada w calosei, luski nasienne sa bardzo szerokle, nieco okr~g/awe. Luski okrywaj~ce - podhrzne i poczlslone na Irzy wierzcholki - wystaj'l wyr.aznie z iusek nasiennych nadaiac szyszce daglezji charakterystyczny wygl~d. Nasiona doj· rzewaj <l. w pie rwszy m 10 k u.

Wyst~jlOwanie: Pierwolnie tylko w nadbrzei· nych 9 6 rach zaeh od n i ej cz ~sc i A me ryk i POInocnej ad Kotumbii Brytyjskiej do Kal ilornii, ad dawna [ednak czeslo sad zona w ogrodach I wif!kszych oarkach a rOwniet uprawiana na duz~ skalf! w lasach,

Okra s k wilnlenia: Ma j ,

UWilgl oglilne: Najwyi:szy znanyokaz daglezii (niestety zr~bany) mial wysokosc 133 m i tym samym by/ znacznle wyzszy, niz jakiekolwiek dzls [sszcze stclace drzewo. Mocne. rozrosni~te okazy osiijgajij u nasadysrednice pnia okolo 4 melrow. Drewno podobne z wygl<jdu do sosnowego, ma tezidentyczne zastosowanle. To wazne p61nocnoamerykanskie drzewo lssne zostalo nazwane na pami~lk~ szkockiego botanika O. Douglas8, ktory odkryl ten gatu nek w K a nadzl e i j aka pi e rwszy wysla I j ego probki do Ang!lii.

ROwniez. u daglezji islilieje odmlana "Glauca" [por, it us! raci a po p ra we j siron ie u dolu), ch ~tnie sad zona jakO drzewo ozdcbne,

,

.

.

.

.

38

Limba (Pinus cemors '-I

Sosnowate

Wyglijd: Okazate crzewo Szpilkowe osiCl,galCl,ee wysakosc panad 2.0 rn, 0 nawet do 35 melrow,. Korona kolumnowa z t~pym wierzchotkiem, U starych crzew (szczeg6lnie u wolno slOlijcych) wydaje $i~ niece nieregularna, Gal~zie stosunkowo krotkie, leez oardzo zwarte, przewai.nie odstaj~ poziomo. Mlodszegata;:ki na koflcach ro.zgallj:zieli strcmo pod nosza si~ do gory.

Kora poczB,tkowo gladka, zielcnkawoszara, pMn ie J coraz bard z i ej szo rs tka i 1 uszczaca sie, miejscami z banieczkami zywicy, no stsros/: brunatnawa z szerakimi czerwonawymi bruzdam i. Pfldy zielonkawe, glj:slo owlosione. Pqczki stozkowate, wolno lWlj:iaj<jce si§ ku wierzcholkowi.

Szpilki 0 dlugo!;c; 5--llcm zebrane sa W pIj:CZkaen po pi~c ns krotkoPEldacn. Dose sztywne,

wznosza Si~ orosto skupiona szczeg61nie na koricach gal<!zek. Z wien~chu ciemnozielone, po sit on. ie w awn Ij:lrz ne j r aeze] sza roz i alone Z n i e b iesko-b: a tym i paskam i po d t uZn i e uloionyc h szpa re k,

Kwiaty m\lskie w porze kwilnienia purpurowebrunalne. Szyszki ieflskie pOCZ~lkowo zielooka.wo-lioletowe, p6iniej brunatnopurpurowe a w porze dojrzewania clemncnrunalne, okalo 5,-8 em dlugosci, na kr6tkieh mocnych szypulkach lusKI szyszak okra.glawe, nle opada.j~ pajedynczD.

S i edlisko: II mba p rete ru j e kwai; ne, proeh n iczns gleby kamienisle w rejonach 0 zimnym, konlynentalnym klimacie, Potrzebuje duzo swiatla

Wy$t~powanie: Pierwomle rosla dziko tylko w Alpach Cenlralnych i w Karpalach. Obecnie szorzs] rozpowszechniona, ale gl6wnie na obsza rach pal ozc nyen ad 1700 do 3000 m n. p. m .. Okres kwitni enia: Od m aj a docze rwca

Uwagl 090Ine: limba jest sadzona w parkach i ogrodach wlasciwie rzadko, jakkotwiek nie iest bezwarunkowo zwiazana z kllmatem g6rskim, natomias\ ma pfzewag~ w konlwrencji z inn~mi drzewiaslymi gatunkami sosen. Z lego powodu limby sa sadzone w lasach Skandynawiilprzsde wszystkim w Norwegii). timba jest iedynym S..szpilkowym galunkiem todzaju Pinus, wysiElPui<lcym dziko w Europie Srodkowej. Poza Iym osi~ga ona ze wszystkich europejskieh gatunkow najwyiszy wieR: do tysiljca lat. Wspa niate drzswoste oy limbowe .spotyka Sill na przyklad w Szwajearskim Parku Narodowym w Gryzonii. W Polsce pi~kne okazy ogl~dac rnozna w Tatrach. Wislkie lekko oskrzydlone nasiona, botanicznre niezupelnie poprawnie nazywane orzsszkam i limbowymi, sij jadalne, Z zebranychs,zyszek mozna je wydoslac oglzewaja.c w umiarkowanie gOlljcym piekarniku - wledy iuski same siEl rozchy1a., Poczljll(owo iasne, a p6iniej silnie. ciemniej'lce drewno limbowe ma wislk<j wartosc techniezna I gospadarC'Z~, Z powodu jednorodnej struktury nadale sir: dossonale do prac !oktlrskich i snycerskich, bywa uzywane r6wniei do budowy dom6w.

40

Sosna himalajska (Pirrus wailich/arra MI.J~CKS.)

Sosnowate

Wyglqd: Wiecznie zielons drzewo szpilkowe z luzne korona, peczatkcwo dose regularnie okolkowo rozgalllzione, co powoduje, ze u mlodych drzew korona wydaje sle bardzo rzadka,

Galf;lie po zgrubieniu rozposcieraj~ sle nieco mniej regulamie i coraz Slerz:ej,Dmasta do 50 m wysokosci, zwykle [ednak mniej.

/(ara bardzo cienka. poczEjtkowo gladka i szarobrunstna, pOiniej? delikatnym wrorern sPI!kani bruzd, Plldy poczaikowo jakby oszronione, ale nagie, .i:6ltawozielone alba brunatne. P'!czki 0 dlugosci okol06 mm, nieco zsostrzo n e 0 stoi:kowatym ksztalci e 0 k rywaj a podl ugowato-I a ncetowate. I us ki.

Szpilk; zebrane po pi~c w peezkaeh na krotkop~dac!J, na pedsch wiod~cych racze] presto wzniesione, poza tym zawsze zwlsaiace. Diugie na 8-20 em, bardzo gi~tkie I mil!kkie, z przodu zaostrzone. na brzegu niece szorst,

kie, szarozlelone lub bladozielone, z dalska niekiedy wydaj~ sle mist barwe niebleskawozlelona

K wialy m ~sk'i e zwykl e llcz n i e ze b ra ne u nas aoy mlod ych p ~ dow.

Szyszki zeriskie po dojrleniu bardzo duie, o dlugosci do 1&-25 em, a II' szerokosci - II' stanie otwar\ym - nawet do 10 centymel· row. Luski szyszek. pod!ui:nie bruzd~owane, na szczycie zawsze powleczone przejrzysl~ lub bialaw~ i:ywic~. Puste szyszki mog,! pozostawac na drzewle przez wiele lat. Wyst~powanie: Sosna himalajska pochodzl 1 Afganistanu i Nepalu,gdzie w Himalajacl1 zasisdla slref~ lez'lc~ ad 2000 do 400() m n.p.m. ad dziesi~lk6w lat jest ona dose czesto sadzona w parkach i oqrodsch [ako drZ6WO ozdobns i nalezy do najczl1sciei uzywanych 8zjatyckich gatunk6w scsny,

Okras ~witnienia; ad kwielnia do mala

Uw ag log oln e: Z powod u bar dzo luin e j, "otwarlej" tormy wzrostu sosna himalajska (b otan i cz n ls cylo wana row n iei pod n 31 wa m:i Pinus exce/sEI albo Pinus griffithil) nie m01e bye pomylona z i:adnym inoym galunkiem sosny, choeiar zaehodrl pewne oodoblenstwa do illliych galunkow. W og61e galunki rodzaiu Pinus tworZ<j wsr6d crzew szpilkowych godn,! uwagi grupl!. laden inny rodza] nie ma ai: Iylu gatunk6w - na swiecla wenych jest 80 gatunk6w sosen, z klorych wittkszos!; wyst~puje oie w Alii. lecz w podzwrotnikowej Ameryce. Sosny sa poza tym najstarszym i drzswarnl swiala. Rekord:zlstk<j jest. rosnace w glirach Kallforn iI (White Mountains w Sierra Nevada) sesna osclst.a (Pinus .arisll1fa), u ktorej na poustawie pomlarow slojow rocznyeh stwierozono wiek de 4700 lat. Jest ana slama niz drzewa mamutowe, klore uchodzs wilred drzew za Matuza- 16111611'. W przeciwi.elis\wie do 5zyszek jodel i daglezji nle mozna u sosen jednoznacznie rozrazoic posmeg61nych typ6w tusek (Iuski naslanne, luskl okrywai,!ce). Praktycznie cala szyszka sklada si~ ze zgrubialych lusek nasiennych, ktore u nieklorych gatu nk6w rozwijajlj si~ w bsrdzo masywne two.ry, uinnych natomtest tsorza tylko w~skie dachliwkowale luseczki.

42

I

Sosna wejmulka (Pinus strobus L.)

Sosnowate

Wygilld: Okaza.le wiecznie zielone drzewo szpilkowe osi~gai'lce wysokosc ckolo 50 m, w obszarze ojczystym nawel do 80 metr6w. Korona u mlodych drzew [eszeze w~sKa, slozkowala, p6zI1iej coraz barczie] nieregularna z pogilltymi I Poskrllcanyml konarami. Pod ken; ec z.yc1 a koro n a jest b ardzo plaska na 5kutek 0 bum ie ran i a 9 a IIfZi ros nacyc h n i iej. Kala cza rn o-ez e rw 0 n awe, n i eeo pOmarsz czona 11 wYfainymi ciemniejszymi bruzdami i rysamt Mloas Plldy bardzo smukte. Paczki zywiezne, przysadziste, jajowate dose wyrai:nie zaostrzon e.

Szpilki zebrane w Pllczki po pille na kr61ko· Plldach, okolo 5-15 em dtug6sci, dose srnukle i gi~lkia, z przodu zaosfrzone, niebieskawozlelons, a na brzegaeh bardzodallkafnie zabkowane.

8zyszkii.enskie dlugosci Il .... 20 em, zwykle niece skrzywione. luski szyszek dose luzne, cienkie,

gladkie, lasncbrunalne, tywiGlne .... w porownaniu z dlugosci~ ealej szyszki uderzaja.cl) duie. Wyst~powanle: Pierwotnie rosla Iylko we wschodniej cz~sci Arneryki P61nocnej (od Nowei Funland; po Georgi~) .. W Europie na wielu obszarsch uprawiana W lasach lub sadzcns jako d rze 1'10 p arkewe.

Okreskwltnienia: Od kwietnia do mala,

G alu nki pokrew n e:

Sosna macedorlska (Pinus peuce) wyr6.i:nia si~ szeroka kolumnow~ i zawsze zwarta korona (lot. na sir. 46). U mtodych drzewkora jest szarozielona. Szpilkl cisrnnozlslone lub szarozlslone, bardzo 9fls10 osadzone po pi~ na kr61kop~dach. Rosnie w gorach P61wyspu 8alkaliskiego, w pi~lrze od 600 do 2000 m np.m, U sosny d robnokwlalowel (Pinus pafviffara) szpliklzebrane po pi~c w peezkach maj~ dlug056 naiwyzej ~8 em i s~ wyrainie skrecone (lot. na sir. 46). Galunek len pochodzi t Japonii, gdzie spolyka sil! go takie lake bonsai, czyli szfueznie wyhooowane kartowate drz1lwko.

W g ru pie soss n tt6 jSlP i I kowyc h scsn a iol1a (Pinus ponderosa) jest wainym gespodarcto producentem drswaa (fot. na sIr. 47). Kora mlodych d r z.ew jesl sza rorozow a i gladka, po· .tniej jednak coraz bardziej spskana Pl1d dose mDcny, jasnobrunatny lub c~erwonawy. Szpitki pies k1e 0 til uqosc I 0 kolo 20 em, dose sztywne, z przodu z80kra.glona, na kralkopf/dach skupionych na koricach galJ;lzek, Dojrzala szyszki zenskle brunatne, owalne, wielkosci okolo 9 x 5 cent:ymetr6w, luski szyszek z mocnyml, ciernis!yml i SlerczCjcymi wyroslkami. To rnasywne drzswu 0 wysokosci do okoto 70 rn, pierwotnie rosto dziko Iyl~o w G6rach Nad· brzeinych w zachodniej cZ!j5ci Ameryki P61· nocne]. Podobne do niej jest snsna JeHreya (Pinus jeffrs YI). kt6 raj szpil k I .... ze b ra n a po t(zy na kr6tkopf/dzle .... s'l [eszczs Iwardsze i sztyw· nie jsze, i za b a rw ione n iebi eskosz a ro I ub szarozielono (fo!. na sir. 47). Najwazniajsza ceeha rozpoznaweza; u P. ponderosa mlode p~dy sij brunamawe lub zielonkawe, U P. jeffreyi .... zawsze wyrainie nleblesko-biale, jakby ,,05Zronioue". Ouze szysz~i wi.elkosci okol0 1Zx8 em wazCj lwykle penad 500 g. Sosna Jelfreya pochodzi z poludniowo-zachodaieh rejonow Amaryki P6lnocnej.

44

Sosna nadmorska (Pinus pinester AITO'i!

sosnowate

Wyglijd: Wiecznie zielons drzewo szpilkowe z szeroka, przewazn ie plaska i nieco rozlozysl~ koron~.Pien jui: u mlodych drzew po kreeo ny.

G/Owne ga1fzie bardzo daleko rozstawlons, wielokrolnie zgi~te I pckrecone, dlatego korona wydaje Sill' dose [ulna.

Kora u mlodych okaz6w [eszcza Iasnoszara, poznle] coraz ciemnlejsza, pod koniecZycia czarno-czerwona wa, po dzielo na bruz da min a prosiokame ptylki. MIMe p~dy poczq,lkowo zlelenkawe z ciemniejszymi plamami, pozniej i:6l1awobrunalne i nieco prazkewane. Paezkl blyszezace, brunatne, slabo zaostrzene. Szpi/ki po dwie na kr6lkop~dach 0 dlugosei okolo 11)--25 em i grubosci mnie] nii: 2,5 mm, splczaste, dMc Iwarde i szlywne, w przekroj u plilkolisle, zielonkawoszare,

Kwialy meskie rezdzialone na mlodsze PEldy. Szyszki ze nski e ze b ra ne zwy k le po 2-3, poczatkowo zi elo nka we, po do j rzeni u blyszcz'!ce j asnob ru n ame, 0 wym i araeh - w stan i e zam k n i!!Iym - w granicach 10-22 x 5--B ern, bardzo moene i clezkle, stozkowato-owal ne, u nasady zwykle niece skosne pozastaj" na drzewie przez wiele lat. luski szyszek majij PQ zewnEllrznej stroni e szero k i e rom b Dwale Ie rczki,

S!edll sko: sos n a nad m ors ka prefer u j e ubog i e, kwasn e 9 leby p iaszczys Ie, d I a lego po ras ta przewaznie wydmy.

WyslElPowanle: Wainy. lasotw6rczy galunek obszaru sr6dziemnomorskiego, szczeg61nie

szsroko rozprzeslrzeniony w jego zachodniej cz ~sci. Moi na go sp elk ae laki e na po riu ga I skic h i I ran cu skich wybrze.i:ac h A tie n Iyku. W poIud n iow e i A j ryee galu nek ten jest n a dutych obszarach uprawia.ny w lasach,

Okres kwltnlenia: Od kwielnia do maja.

Uwagl ogolne: Sosn!! nadmorskij stcsunkowo rzadko mczna spolkac jako drzewo ozdobne poza j e j n etu ral nym 0 bsza re m wysl~ pown ia. Wynika 10 z jej wymagan klimalycznych: w wi~kszosci rejon6w Europy 5rodkowej ten galunek sosnv nle znajduje odpowlecnich werunk6w, chociaz jego wymaganiaglebowe moglyby bye w niekl6rych rejonach spelnione. Z powodu zn aez ne j za we rtosc i Z yw i cy drew n 0 j est rzadxo uzywan e w sto lars Iw ie, za \0 Cl~Sto - [ako drewno budulcowe lub jako miazga d rzewn a dl a. p rze m yslu pap i e rn i cze go. Poza Iym, pnle lego ga!lJnku sosny moina nacinac i pozyskiwac w duzych ilosciacn zywic~. Jesl ona deslylowana i po dalszym przetworzeniu dos tarcz a Ie rpe nlyn y i ka laIc n i i. P.awn e z naczeni e rna la lei bardz 0 d uie slysl k i, kl6re w ogrodniclwie i w bukleciarslwie s~ ch~\nie uiywane [ako malerial dekoracyjny. Na wielklch, pl~knych w ksztalcle szyszkach sosny nadmorskiei merna doskonale zaobserwowac, dlaczego botanicy zal iczaj~ drzewa szpilkoW9 do nagon as i en nyeh. Gdy Iy I ko dose m asywn e I usk i szya zs k wysc hn ij, z aezy naj <! si EI r ozch ylac, co umoiliwia wgl'l.d w budow~ szyszki, Nalychmiasl rozpoznale si~, ie oskrzydlone nasiona lei,! na g6rnej stronie lusek szyszkowych w malych zagl~bieniaeh. Znajdowa!y si~ tam takie wczesniej jake zal~tki. Peniawaz w Iym mielscu nie byly one zamkn i~le dodalkowymi oslonaml, Iylko polozcns wolne na luskach (nago), szpilkowe rosliny drzewiasIe zcstal y za II czone don ad rz~ d ne J 9 ru py nagonasiennych.

48

Sosna pospcllta (Pinus sytvestrt» L.,J

Sosnewate

Wygli\d: Wiectnie zielone drzewo szpilkowe wysokosci do 30 m, czasem [eszcze wyzsze. Na przyklad w Puszczy Bielowieskiej rosna 350-Ietnie sosny 0 wysokosci 42 m i srednicy pnla 160 oentymelr6w. Korona u mlodych drzew jest regularnie stozkowata z tr6jk<jlnym zarysern. Gal~zie ustawione s~ okotkowo. U starszych okazcw korona jest racze] nieregularnie kulista lub nawet parasolowala I rozluznlona po odpadni~ciu niiszych I przyziemnych galllzi. Pien cz~sto wygi~ty.

Wi~ksze galf/zie prawie zawsze pokrecons I stosunkowo kt6tkie"

K ora pocz ~Iko 1'10 szara I u b b run afn oszara, pOinie) szarorozowa, z wiekiem podzlelona gll1- bokimi, czarniawym i bruzdaml na duze platy. Plidy POCZi\lkowo z,ieionk,awe, gladkie, p6Zniei ztelonoszare. Podluine paczkl z IIGznyml luskaml maj& oko 1 em dlU.go~ci.

Szpilki po 2 na kr6tkoPlldzie skuplone sil: w ki-

sciac h na ko ncac h gal ,!1ek, M aj ~ d I ugosc 3-8 centymelr6w, S~ kr6/ko zaostrzone, nieeo s pi as zczo ne i opatrzon e del i kalny m i pnd luinymi bruzdami. Na m/odych drzewach zawszs niece dluzsze nii na wyrosnilltych okazach, niebesko- lub szarozielene.

Szyszkiienskie rosna pojedynczo lub w p~Clkach po 2-3 na kr6tkich frzonsach, splczastc ialowate, w stanle dojrzalym tiemnobrunalne lub prawi.e czarne. do 8 em dlugosci. Luski podluzne, z lekko wypuklymi tarczkami. Sledlisko: Preferuje umiarkowaniesuche, ubogie w zasady gleby luzne, rosnis jedn"k na glinie rewnie dobrze [ak na plaskach. Wyst.llpow a n le: S osn a pas po lila maze wszystkich europejskich gatunk6w rodzaju Pinus naj· szerszy zasi~g - rosnie od Laponli po HisIpan iii, n a wsc h od at po Sybe rl ~, na obszarach lezijcych od 0 do okolo1300 m np.m Watne uprawn e d rzswo I es ne,

Okres kwltnienla: Od kwletl1ia do mala

Gatu nkl po krewne: W s u en yeh lasach potud n lowe- wsch od n i e j E u rep y sosna pospolita jesl cz~sto zastepowana przsz sosnE1 GZaln~ (Pinus nigra), kl6rq odr6i:niajq mocne,ciem· nozlelone szpilki i blyszCI,!ce, i6ltobrunalne szyszki (sir, 54).

50

Pinia {Pinus plnee v}

sosnowate

WygtCjd:. Wiecznie zislone drzewo szpilkowe o wys 0 kosci 25-30 m, Z c harakterystyczn a d OSC 9E1sto -zwart'!, parasotowal'l ko rona, kt6ra w zarysie jest okr~giawa lub polku lisla. Pien ezesto sk rlYw iony, zvtykle juz na n iew i el k i e; wysokosci podzielony na liczne grube gal!!zie.

Kora u mlodych okazow szara lub [asnoszara, na starszyeh drzewach silnie] pedzlelona na lu skowate powi e rzchn i e i pok ryla 9 t!!bok i m i rysami ukladaj'lcymi sill we wz6r listewek. M!ode pftdy pocz'llkowo szarozielons. P'!czki Z jasnobrunatnymi luskami, na brzegach nieregularnie wystrz~pionymi grupuj~ 5i!! na km'leach p~d6w.

8zpilkf po dwie n a k rblko pedach ma j" 1 0-20 c m diu gose i i okafo 2 m m sz e rokosci. czesto lekko skrllcone, z /,icznymi., bardzo delikalnymi pedluznym i pas~ami, cismnozlelone do szaro-

zlelonych, w 5U mi.e utozone dose lui no. SlY· !ilki meskle wielkosci okoto I em, owalne, zwykle bardzo hczne. Dojrzale szyszki zenskie 0 wYr'n larach okolo 8-14 x 10em sa btysz· ezace, jasnebrunatnelub brunalnoczerwone, dose symetryczne, 0 owalnym zarysie, Tarezki na luskach szyszek tylko ni eznacznie wypukle. Dojrzewanie dopiero w trzecim roku po kwitnieniu.

Sledlls~o: Pinis preferuj~ suche I cteple gleby 1.'llZne I dlalego wystllPujij cz~slo na obszarach nadbrzez nych. Z po wod u wyb ilne j wrail iwasc i na mr6z 5~ prawie niespaty.kane pezeobszarem srcdziemnomorssim.

Wy.slE1powanie: Typowe drzewo szpilkeweebszaru Sr6dzi.emnomorskiego, dziko wystepuje przewaini'9 na wybrzeiach w jego zachodniej CZ~ sci, al e jest tei CZEjS to s adzon e w CZE!SC i wschodnie], Nawel w Niemczech lub w lagod· nych okolicach srcdkcwe] Europy nie przetrzymuje .zimy.

Okres kw.llnlenla: ad czerwca do I ipca.

Uwagi ogolne: Pinia ze swojij szeroka, parasolo watij ko ro n ~ uc hodz I za ch a rakterystycone drzewokraj6w sr6dziemnomorskicMi !warzy tam malownicze gaje, ksttalluj~oe krajobt-a.z. ad starozyt nose i by la lei: sadzo na wzdiui: ul i c dla ieh oCienienia. Sly nne byty na przykJad wspom inane przez Ilcznych laciriskich pisarzy plnia przy Via Appla, l~cza.ceJ Rzym t poludniow~ Iiallij. W pneciwier'lstwie do innych gatunk6w sosan, pinie s~ malo wrailiwe na dziatanie wialru. Slaty wialrz jednego kierunku a.eformuje wprawdtie koron~, powodUI~C jel jednostronne wyciijgni~cie, w sumls jednak nie hamuje rozwoiu drzewa. Ponad.to pinis znosza zdumiewaiaco dobrze dluzsze okresy suszy, Datsz~ osobl.iwoSCiij sa bardzo duze oleste naslona.klore tak jak u I imby Sij jadalne i nawet doslepne w handlu pod nazwa pinocchi lub pignons. Uwazane sa one za p rzys mak I uzy wan e w r6inyc h t r adycy j nyc h potrawach wloskie] kuebnl, Dre.wno pinii jest bardzo rnoene i twarde. Zawiera one, w por6, wnaniu z innymi gatunkami, malo tywicy I stosowane jest chE!!nie jaka drewno budulcows (schodY,okna, dr.zwi.), a ostatnio rowniei: coraz cz~:iciej do prcdukc] maoli kuchennych.

52

Sosna ·c:zarna (Pinus nigra ARNOLD)

Sosnowate

Wygilld: Wieczniezielone drzewo szpilkowe wysokosci. oko 20-30mett6w. Mlodsze drzewa pocZijtkowo 0 pokroiu stozkowalym lub nieregularnie kolumnowym

Korona u starszych okazow w dolnej cz~sci bardzo nietegularna i zwykle luzna, w g6mej nalomlast zaceszczcna i owalna w zarysie. Galfjzie zwykle dose stromo wznlesione wkszta Itka ndel abra, rza dz ie] takze - od s taj fJ,ce poziomo i roztczysle; w sumie wieloposlaciowe - mogij przybierac rozns lormy. Kora u mlodych drzew gladka, pOi:niej bardzo g ru bo b ru zd ow ana i podz i el on a n a luskowate platy, w ko ric u b ru na In o-eza rna I u b czarno-sz a ra P rae w ai n ie j uz na mlodsl\'c h 9 a I~zl ach ko ra j est barozo c i em n 0 za b a rwio na, a ezesto nawst ozarna jak sadza (cscha dajfJ,ca nazwfl)·. Pfldy bardzo mocne i grube, podluzllie btuzdkowane, zo/fawobrunatne. PI1CZki zwarte, ze smuklym wierzchotkiem, wygl~~aj~cym jak naloi:ony kaplurek, si,lnie

pokryte iywic~, na bocznych psdach zakryte cienkimi jak papier, bia!awymi, dose diugimi: tuskami.

Szpilki pe dwie na kr6Ikop~dach, bsrdzo mocne, w przektoju p61kolisle lub obusnonnie splaszczone, mai"ll 0-15 em dlug.osci, sa szlywne, lakko zaostrzone, eiemnczlelone do czarnozielonych, .zwykle proste I ub lekko, lukowat.e zakrzywlona,

Kwialy meskis (kwiatostany) s~ przewaznie llcznie zgrupowane w szsroki mankiel, u nasady nowych p~d6w; [asnobrunalno-zolte, 0 diugosci 2,5-,3 eentymetr6w. Szyszki zens.kie podobne do szyszek sosny POSPOIil9j, ale wyraznie wil!kSze, do 8 cm dlugosci, w stanie doirzalym ciemnobrunatne.

5ledllsko: W.ainy gatunek lasolworczy w sue hye h rej on ach w a p lenn ychg6 r Eu ropy S ro dKowaj i Poludniowej.

WyslQpowa n i e: W po ludni owe j cz flsci Eu ropy Srodkowe j I na B a tk a nach or az w pewnych CZl!sc i aeh obszar u s rodz i em n 0 mo rskiego S2 era ko roz powsi:e eh n i 0 ria I p as po 1.1 ta. N le rtadko rowniei sadzona w wielkich parkaeh i ogrodaeh, a tak±e aprawlana w lasach

Okres kW.llnien la: Od ma fa do czerwca.

Uwagi ogOlne:. SOSh a ezarn a dziel i 5 i ~ na ca Iy szereg ras geogralicznych, .kt6re r6Z:nl~ si~ mil!dzy sobij nleznacznls, Pod wzgl~dem wielkoscl zasi~gu najwazniejsza [est sosna ezarna austrlaeka (Pinus nigra ssp, nigra), rozpowszechniona od Ausirii ai: po Balkany. Odpowlada ona najbardziej wyzej opisanym cech 0 m. Sosna czarna ~ 0 rsykar'lska I u b kalabryjska (Pinus nigra ssp. laricioJ ma szpilkj skrl!cone, szaroztslone. Wyslflpuje na Korsyce, Sardyni i oraz w poludniowych Wlos.zech. 51)5- na czarna hlszpailska (Pinus nigra ssp. saizmannil) Wyslflpuje w pollJdniowo-zachodniej Francji i w Hiszpanii .. Rbini sill od fermy typowe)g i ~Iki m i szpl I ka m i i slai: kowatym po k re[ern. Na wybrzezu Chorwac] wysl~puie [eszcze Pinus nigra ssp. da/ma/iea ze slosunkowo kr61kimi (dlugosci :J:.-8 em) szpilkami. Drewno wszyslkich sosen czarnycb jest bardzo iywiczne j zwykle i6ltawe. Mnie; nadals sj~ na drewno meblowe, natcmlast przewai:nie jest 51050- wane jake rnaterlal bUdulcowylub do produkcji celulozy.

54

Sosna alepska (Pinus bstepensis Mll.l..)

Sosnowate

Wygl1ld: WieClnie zlelons, leez zwykle male drzewo szpilkowe 0 wysoKosci 15-20 metrow. Korona u mlodych okazow wijska,sloikowala, pozniej coraz bardziej kclurnnowa lub nleregularna. Pien stosunkowc krlltki, zwykle przakrzywiony, Drzswo luz na niewielkiej wysolio· sci od ziemi rozwidla 51!!. Konary sarnocne, czesto poskreeanei pokrzywione.

kora pnczalkowo srebrnosz a r a, glad ka I Ie k ko polyskuj~ca, z wiekiem staje sil! ccraz bardziej sp ~kan a i od pada m aly m i, eze rwo na wobru n atnymi, plylkami. Pqdy dose smukle, [asnobrunatne-zlelone lub szarozielone, nagle. P<iczki o diu 9 asci okalo a m m sa zwykl e n ieee zgi ~ Ie i wydl uzo ne.

Szpilki po dwie na kr6lkop~daeh, umieszczcns n i e Z wy,k Ie I u zno i p rz ewazn ie tyl k 0 W przedniej cz~sci gal~zek i p~d6w, dose smukle i giqlkie, Z przodu osns i niekiedy wielokrotnie skreeone, zielone i lekko blyszcz-we.

Szyszki zen ski e rosn <i po jedynczo I u b w 9 rupaeh po dwie---trz:y na krolkich trzonkaeh nleeo odehylonych do tylu. Majl! dlugosc 5-12 em, a szerokosc 4 cm. Sij zsostrzone i bardzo smukle. Pozostajlj na drzewie przez wiele lat, co powoduje, zejest ich wiele na starszych, grubszych gar~ziach. W stanie dojnalym s~

blyszcz~ee, b ru n atn e do c i em nobru naln yc h, a tarczkl na ieh luskach sa silnie wypukle, Siedtlsko: Sosna alepska preleruje gleby ciepIe, suche, nawet dose kamieniste, a pod wz 9 illdem od po rnosc i na u pa Iy I su sze p rz e· wyzsza wiele innyeh drzew szpllkowych. Wy$l~powanie: Rosnie dziko w calym obszafze srodziemnornorskim, tworz~c drzewoslany przswaznle w rejonach nadbrzeznych, natomiast w obszaraeh pagorkowatych, w 9i!lbi Iqdu wyslffPuJe zdecydowanie rzadzle] Poza natu r a I n yrn 0 bs z a rem 10z m i eszczs n la rzad ko bywa s adz 0 na n a wet i ako d rzewo ozd 0 b ne, Okres kwlini en ia: Od cze rwea do I i pea.

Uwagi og61l1e: Sosna alepska chelnie opanowuje opuszczone tereny mnlcze lub ugory I spelnia tam rol~ pionierskiego galunku drzswiastego., Cl~SIO w 9ffstych skupieniach rosnie jako krzew i dlalego gatunek len, podobnie jak spokrewniona z ni m sosna nadmorska, ch~lnie stoscwany jest w naseczenlach wialroebro II II yc h. J II i d re II' no jest w III' ardzlel i ciemnoczerwonawe, natom last w bielu - i6ltawe. llehodzl za malo wartosciowe I prawie w ogole- nie jest wykortyslywane. Podobna do sosny al epski e j jest ses na ka naryjska (Pinus csns(iensis). l;\ lego gatunk\l slpilki wyraslaj~ po trzy na k tOlkop ~ dzl e i rna ill 20 a na wet 30 em diu gase i. Dr iko rosn i e Iyl ko na Wyspach Ka nary j's klc h (e ndem i I wys powy), w obs z a rzs i; rdd· ziemnornorskim bywa jednak miejscami saczon a jako d rzew 0 ozdobn e.

U gatunk6wsosny z g~slym ulislnieniem wy· rainle rozpoznaie si!j za pomoca srednlo silnel Iupy podluzne szeregl licznych otwor6w szparkowych ukrytych pod bialawym nalotem wosku.

56

Sosna bialokorowa (Pinus teucodertni» Aw_1

Sosncwats

Wygl"d:. W leczn ie zi e I on e d rzewo szp i I ko we e wysokosci okolo 20 m. rzadko wi~cej, czssto nato m iast mac zn ie n lzsze, Korona zb udowana do:iC re 9 ulam i a, z 9llstymi gat~zjam I, 0 stozkowatym zarysie, zawsze zwarta. Piel\ bardzo gruby, ku g6rze zWllza sill r6wnomiemie. GaffJzie odstaj~ pczlorno albo lekko zwisaj~ i tylko w gornej CZllsci korony wznosl~ si~ stromo.

Kor13 pOczijlk 0 wo 9 113 d ka i .zl e 10 n k a woszara, pazniej staje si!! lasncszara tub poplelata i jest podzielona na prostokqtne pola - z powcdu lego wlaimie deseniu drzewo to bYW8 nazywans "sosna; W!!zoskorf (niemie0- ki e SC h I S'nge nha ut-Ki ete r). P ~ d y po CZa;lkowo nieco .nszrontcne'', nagie, niebieskozielone.

Paez ki ci e m nobr u n atne, bez iywicy, dos c zwarte, z dlugimi, spiczastymi wier~choIKami. S:zpilki po dwie na kf6:tkop~dach, skupionych glownie na koncach gal~zek, Pojedyncze szpiI ki 0 dl ugosc I 0 kola 7-9 em s a moen e i sztywne, lwykle skierowane wyrainie do przcdu, czarno-zlelone, na korieach zaosmone, z deli katn ym j podlu in y m i pas scz kam: po bo kaoh, Kwiety rneskie liezne w dolnej cz!!sci nowych p ~d6w. J a jowale 5Z yszki ze lis k i e wyr as ta j a po dwie-lrzy na kolicachgat~zek, Z pocz<itku Sil. niebieskopurpurowe, naSff)pnia niebiesko--czar· ne, a gdy doj rzej<i purpurowohruname do elernnob ru n atn ych. Terczk i nal uskac h szyszek S a wyp uk ls i m a i ~ wyr az ns c i em iste wyro stkl.

S iedllsko: Sos na bi a to ko rows preie ru j e si edliska stosunkowosuche, 0 ptylkiej glebie na podlozu wapiennym.

WYS!41powanie: W lesistych, gorskich, rejonach Polwyspu Bal ka nsll I e9 0 od Is tri I. po B ulga r i E1 9 atu n ek jest szer oko roz p owsz ee h n i on y i CZ~" sic sadzony w lasach. Udaje si~ t6wniei na kWaSnych glebach i jest w kralach balkai\skich wainym gatunkiem, z klorego pozyskuje si~ drewno.

Okre s kwitnlen ia: 0 d m a ja do cze rwca.

Uwagl og6lne: Przy pobieznych ogllldzinach mozna pomyllcsosne bialOKorow<j z jednil z odmian sosny czarne] wystf!puj~ca; na tym samvrn obszarze, Niezawodnij ceeha rozpoznawcz~ sosny bialokorowei: sa osob'lwls eza rn 0-- n i eb i esko za ba.rwio ne szvaz ki or at wy· raznie .cszrcnlone" p~dy, ezago ili.gdy nie spolyka sl~ u sosny czsrne].

Ga.tu nek pokre wny:

Sosna b lotn a (Pinus uncirra Ie) os i ~ ga okolo 20 m wysokosci. Jest to drzewiasta. poslac 50s· ny gorskiei, wysl~pujqGej w alpejskim pi~trze kasowk i. a rozw i i a i'lcej si ~ tylke krz€ wiasto .. Szpilki po dwie na kriitkoPlldzie, 0 dlugoSci okolo ~ 7 em, bardzo sztywn e r po wew nf!tnn e i stronie bruzdkowane, Wyst~puje w Alpach I Pi· renejach. Niekiedy rowniet. sadzona.lluslracje -na 5~siedniej slronis pokazuj~, ie kwiaty mils. kie i szyszki ienskie ('" kwiatoslany) rozmieszeta ne s~ n a mlQd yen. p~dach ad mi e nnie, Ten spos6b uloienia charaklerystyczny jest taki:e dla pozoslalych galunkow sosen.

58

Kwla!ltstany3

59

Sekwoja wiecznie zlelona (Sequoia sempervirens (LAMa,1 ENOLi

Cyp ryill n i kowa ts

Wyglild: Wiecznie zielone drzewo szpilkowe t. descszero'k~, kolumnow~ koron~, u ml.odych drzew bardzo regularnlj wskutek ok6lkowego uloi:enlagal~ii. Pien prosly, WaICQW9Iy, II slarszych drzsw okazaly, przy zlernl zawsze wyrainie zgrubialy, stophiowO ,zw~zaj~cy sie ku g6rze. W obszarze pechodzenla osi~ga wysokosc ponad 100 m, a tym samym nalezy na pewno do najwyzszych drzew 5wiata.

Kora starszych okat6w ruda lubczerwonawobrunatna, t glebokimi podluznymi bruzdaml Z odpadaj'lcymi podluinymi, deiikatnymi w16knami, dose m iElkka, P~dy nieregularnie widlasto rozgatElzione, zlelone, z pr;>ylegajljeyml luskowatym i liscmi, PEldy boerne z ptaskiml 5Z p i Ika m i ulcro nym i w d woe h rZEld ach, Szpilki 0 dlug,Qsci do 2. em, r6wnowtjskie do lancetowatych, z przodu zaostrzone na wlsrzchu ciemnozielone ile~~a blyszcz~ce, od spadu z dwoma wyraznymi bia:lawym:i lub szarymi paskami.

Kwiaty m~skie zebrans licznle, szczytowo na ko ile ac h mlodye h Plld6w s ~ loll e i ma j ij okoto 2 mm dlugosci. Szyszki zeiiskie wyraslajtj przewainie na starszych gal1jzkachJ mai1j 2'-2,5 em diu 9 esc i, 511 ku llste I u bowa lne, z pornarszczcnvml, zdrewnialymi i spiralnie ulozonymi luskami szyszkowymi, k!6re silnie rozchylaj~ si~ gdy szyszki dojrzej~:

Wyslfl:powanie: Sekwoia wleeznie zielona po-

ohodzl z zachodnlch obszar6w Ameryki PolnocnejJ gdzie rosnis mi~dzy poludniowym Oregonsm a srodkowlI Kaliforni~, Wyst~puje lam na nizinach i na pag6rkcwatych wybrze, zach, wi.lgolnych od mg;e!. Od XIX wieku jest ona saozona rowniez w wielu rejonach Europy jako erzswo ozdobns i parkowe - udaje SiEl iednak Iylko na obszaraeh 0 wilgolniejszym klimacie z bardzo lagodnq zlma

Okres kwllnienia: Dd lulego do marca Uwagiog6lne: Najwi.~kszy dolychczas poznafly przedstawlclel lego galunku ositjg·nij! wY" sokose 120 m, a obw6d jego pnia wynosil bllsko 20 m - z pewnosciij slusznie nazwano go "nadbrzez.nym drzswem mamutowym", W zwartym drzewostanie widok tych drzewiastych olbrzym6w wywiera wiel.kie wraienie. Znaezna cz~sc ich naluralnego obszaru wys\~ p owa n i a zcsta la wy d zi el ona j aka Park Narodowy Sekwoja i tym samym obj~ta ochrenij. W Ameryce sekwoja wiecznie zislona jest nazvwana "redwood". To okrsslenie wzi~lo Sif/ od czerwonobruMtnego zabarwienia twardzisll drewna, kl6re dawniej byta uzywane przewaznie lako budulsc, dzis jednak 1 powodu swoich ozdobnych ,. plomienistych SEI" k6w jest takze stosewans w stolarstwle meblowym. SZGzeg61nie paszukiwane s~ stoly do jacialni, kt6rych blat sporzadzono z poprzecznych przekroj6w pnla pOjedynczego drzewa.

60

Mamulowiec olbrzymi (secuoiedendro« gigMleum·ILI~DL.1 ~\lOH~OL.Z)

Cyprysnikowate

Wygl'ld: Wiecznie zlelone, do M m wyscikie drzewo szpllkowe ze Slozkowatll. korona i z dose g~sto uloionymi gall?ziami. Pien u nasedy uderzaiacc zg.rubialy, dale] ~ stopniowo zw~i.aj~ey si~.

Galrgie u starszych okazaw wyrastajll. dopiero na du iaj wysokosoi n ad z i e m ill., w m 10 dose i rosn", ok6lkowo, z wiekiem ~ niaregularnie. Kora uderzajijco mil?kka i gruba (do 50 em), u s taryeh d rzew gl~ be k o b ru zd owana i spskana, barwy od rudej do ciernnobruname], odpad a wla kn ami. Mlode p ~dy b a rdzo sztywn e i moone, zielonkawoszare.

Szpilkl; ulozone spiralnie lub w trzech pod luinyeh szerecach mala 5,-10 mm dlugosci, sa la neet owale 1 u b Ius kowale, z aostrzone, n a wlerzchu plaskie, a pod spodem podlu:i:nie bruzdkowane. W dolnych czesclaeh p~dow przylegaj~ do gall1zek, a w slrefie wlerzchol-

kowej wyrainie odstajll. Sl1 ciemnozielone tub niebieskawozielone, niekiedy blyszczace: przy rozcieraniu wydzielajij zapach anyiku.

Kwiaty m~skie rosna zawsze pojedynczo na kcncach P!1d6w. Szyszki i:enskie wyst~puj<! pojedynezo albo podwie na grubszych keneach, podluinie kuliste, wielkoi;ci okolo 4x 3 em, w stanie dojrzalym clemnobranatne. Tarczk i nil. Ius kac h szyszkowyc h z wyr ain ym c ie rn is tym wyrost k ie m ,.

WyslllPowanle: Mamulowiec wY$!~puJe dzisiaj dzlko ty.lko na obszarech polozonych pomledzy 1 500 a 25M m n. p. m, n a zechcd nien stokaoh g6r Sierra Nevada w Kalifornii. Jssl jednak szeroko rozpcwszechniony w Europie j aka d rzewo ozdo b nai parkowe.

Okres kwilnienia: Od marca do kwielnia. Uwagi og6lne: Mamutowce osi<!gaj~ bibliiny wiek, jakkol w i ek n i e n al ei~ d e re ko.r dz i stow pod wzgl!ldem wieku (por, sosna osetsta, str, 42). Niemniej jednak osiqgany przez nie wi ek 20()()-3000 i est Imp 0 n uj &cy. 0 kazy te go gatunku dorastaj~ czesie do 100 m, nie osi~gaj~C wysokosci sekwoji wiecznie zlslone], 51j za 10 0 wiele baldziej lozrosniete. MI~isZDSC drewna najwi!1kszego znanego okazu, "General Sherman Tree", odpowiada mniej wi~cei masle drewna ze swlarkliw rosnacyeh na powi.erzchni pol hektars. Najokazalsze drzewa rosna w Kalifornii w Parku Narodowym Sekwaja, galie podlegaj~ ochronle. Jut wkr61ca po odkryciu Iych glganlow liewi prezydenci amerykanscy angaz.owali si~ osoblscie w ieh zachowanie.

Galunek pokrewny:

Szydlica japoliska (Cryptomeria japonica) jest o wiele nizsza I rnnie] masyWna', nii: lej .polnoc noam e ry ka r'ls k i krew n i ak. Ma spi ral n ie ustawione, bardzo sztywne iostle szpilkl dlugosci okoio15 mm,k!orych kcrics S4 sierpowa!o zakrzywione, Galunekten jest rodzimy w Japonii, w E"uropie jednak czeslo stosowany jako drze wo parkowei ozd a b ne. Jak u Wszyst· kich ~leWnycl1 mamutowea, szyszki maj~ zdumiewaj~co male rozmiary - osi~gaj~ dtu,gosc zaledwie 2 eentymelr6w ..

62

Cyp.rysnik blolny (Taxodium dislichum ILl AICH.j

Cyprylm lkowats

Wygl~d: Jednopienne d rzewo szpllkows zrzucaj~ce liseie na zi m~, osi~gaj!!ee wysakosc do SO mellOW . Korona u m lodych drzew rozwlnie!s w'lsKo, stozkowato, .pMniej coraz bardzieiokr&g/o skleplcnal na wierzcholku prawie zawsze zaokrilglona. Pieri u nasady bardzo sze rok i, szyb ko zw eza i ac y s i Eli pro sto z.biegaj<lcy do szczytu, Grubsze galrgie bardzo deli kaln ierozgal~zlone odstsja lub lekko zwisaj'l,

Kor« [asna czerwcnawcbrunatna lub bladebtu nama, wl6knista, odpada duiym i podluinym i. pasarnl, P~dy roc me niezwykle cienkie, czerwonawe, perino pokrywaj<l sie liscmi.

Szpilki na d/u9oPlldach uslaw.ione spiralnie. Kr6tkoPfidy stojecs pajedyncza majij oko 10 em dlugoSci. Dwurzedowa ulozone szpilki o dlugosci do 2 em s& rownowq_skie, plaskle, z d.elikalnymi podluinymi prijzkam i oc spodu uloi.one pojecynczo. Na poczijtku listnienia przybierajij ZYWll, jasnoiie.lonij barwe, pOi> nie] ciemnieiij, S,lpilki s~ zrzucane iesienia razem z kr6tkop~damL

Kwialy rneskle liczne na koncach zasz/orocz· nych galil,zek (dlugoped6w), i6ltawe albo purpurowe.

$zyszkiiel'lskie, 0 dtugosci 1-3 em, kuliste lub n i eeo podM: ne na kszta It kro p Ii, s klada JI! S i~ z niewielu lusek.

WyslflPowanie: Cyprysnik btolny pochodzi z poludniowo-wschocnlch rejonow Ameryki P61nocnej (Floryda, sian Missisipi), jest jednak

sadzonyjuz od dlui:slago czasu w Europie jake drzewo parkowe i ozeobne.

Obes kwllnlellia: Od kwietnia domaja.

Uwagl og61l1e: Drzewo to w warunkaeh natu.· ralnych zasledla wilgotne niziny 0 wysokim poziomie wody grunlowej, wzgl~dnie ckresowo lub trwale zalewane, W lakich warunkach czesto zdarza si~, ze system korz.eniowy moze n ie bye dosta teczn ie doll e n lo ny. A by m i m 0 to wystarczal~eo zaopatrzyt waJslw~' korzeniowl! wilen cyprysnik blotny wyksztalcil ~pecjalny narzad: osobl iwe, do 40 em wyso· kie, "kolana oddschowe", kt6re wyra.stai~ pod ziemia. w otoczeniu drlewa w postaci pniakowalych wyrostk6w i w kOlicu przebijajq powierzchnie grunlu. Przsz luznl\ Ikankfl1e9o szczeg61nego "urZlldzen1ia" lien atmoslerycz· flY rnoze bye leraz doprowadzany az do oai· gl~bszych partll korzeni. T~ osobliwose nio!:· na czesto obserwowae rowniez u sadzonvch drzew parkowych - nalural~,ie pod warun" kiern, ie zostaly one pesaezone w pobliiu zbiornik6w wody i ze sa juzdostalecznie stare. Jeszcze w Irzeclofz~dzie cypry.sniki blotn e byly szero ko 10.Z p rzss trz e n i a ne na calej Zleml, Wlicz~cych oketo 20 milion6w lat warstw8.ch ilow, pokrywajil,cych zlo.i:a w~gla bwnatnego w Nadlanii, znajduj~ 5i ~ skamieIi ny I lscl prawle nie r6Zni~ce si ~ ad lisei wsp61czesnych cyprysni k6w blolnych. Drze· wa Ie nalszalv, przynajmnle] okresowo, do najwainiejszych .prcducentew" w~gla brunatnego w Europle.

64

Metasekwoja chiflska (Metasequoia glypiOSl/'oboiri6S H1) ET cHEt-m}

CyprySnikowa.1e

Wygilld: Drzewo szpilkowe zrzucajace liscie na zimlj, oSiqga wysokosc oketo 30 mel row , Korona u miodych dnew dose regularnie slot,kowala, zs smuklym, ale nie oddzielonym wyrainie s,zczylem" wydaje sill dose przeirzysta skutkiem ok6lkowego, luinego uslawienia gal~zi.

Galfjzie odslajij poziomo lub lekko WWOSlq sill ku g6rze.

Kore bladobrunatn~ lub lekko z6ltobrunatna, w dolnej cz~sci pnia odpada malymi podluinymi pasmami lub plytkami. Pien ponlze] miejsca wyrastania 9a1flZ,i opatrzony jest osobliwymi wglf1bieniami. Pf/dy [asnoczerwonawe lub bladopurpurowe Si.j bardzc cienkie, delikatne i lekko sptaszczone

Szpilki ustawione dwurz~dowo na naprzeciwleglych kr6Ikop~dach, wraz z kt6rymi SCI l!ZU' cane w jesieni. Poszczeg61 ne szpilki 0 dlugo·

sci 1-3 em sa r6wnow~skie, plaskie, z przoclu zaokr~glone tub niewyrainie zaostnoae i uderzaj~co mi~kkie, W porze I istn ienia przyblerala zyw~, trswlastozlelona barw~, poi· nie! Sij niece ciemniejsze. Zalei:nie od stedliska i warunk6w pogodowych przebarwiaja sif/ jesieni1j na 1:6110, lososlowc- lub rub.inowcezerwcno,

Kwiaty mf/ski9 licznie zebrane u nasady p~du wi od <leego sa mate j k u I isle.

Szyszki zeliskie na dluglch Irzonkach, kulis!e lub lekko podluzne - w ksztalcle kropli maj,! do 2,5 em dlugo,sci, zbudowane z niewielu bardzo szerokleh lusek szyszkowych, W stanle dojrzalym majij barw~ jasnobrunatnij. Wysl~powanie; M'elasekwoja chi nska zostala odkryta w poludniowo-zachodnich eM inach dopiero w roku 1941, co wywolata w~riJd tachawe6w malij sensaej~. W latach II wojny swiatowej wyslano z Ameryki akspedycj!! w celu zebrama nasion,lednak lui dose szybko adkryto, ze drzewo to maze bye takze latwa rozmnezane w9'getalywnie, przez sadzookl. Ten spcsob rozmnazanta jest takze dzisiaj szereko stosowany przez ogrodnik6w, ponlewai pierwsze possdzone poza Chinaml okazy depieto przed niewielu lety zakWit/y i wydal~ nasi ana.

Okres kw.ilnienla; Od kwietn la do mala. Uwagl og6lne: M'etasekwoja chiliska, pedobnie j8k milorZ'ijb (patlt sir. 14), jest wlaselwie zyw <I ska m ie n ialos oi <I I 10 taka, ktbrej ko palnych przodk6w odkryto wczesniej, nli: dzis jeszeze i:Yi~cego przedstawlciela lei grupy, Skamieniale Hscie podebne do metasekwoji znajduje si~ niemal wszf/dzie tam, gdzie sksploatuje Sif/ tlM:a w~gla brunalnego. Zatem jeslcze. w tneciorzf/dzie obszar wystflpowanla lego gatunku, lub Jego bezposrsanleh przodkcw, musiai bye 0 wiele bardziej rozlegly, Powazny wiek ewelueyjny cale] rodz.iny cyprysn i kowalye h moi n ami ~dz yin n ym i a dczylac z lego, ze nie ma ana jUz zwaIlege zaSif/gu, zas jej zwykle monolypowe rodzaje wyst~puiq w bardzo roi.nych czesclaeh swiata na niewielkich obszaraoh, Okres najwi~kszego rozwoju drzewa te przeiywaly w erze mezczeiczne], gdy drzewa llsclaste jeszcze si~ nie rozwinfl'Y.

66

Metasekwoja chinska (MeliJseqllQi(l glyplGslroboides .Hu ET CHENG)

Cypry~nikowate

Wygl~d: Drzewo szpilkowe zrzuea] ace liscie na zime, osi~ga wysokosc okolo 30 metrliw. Korona u mlodych drzew dose regulamie slozkowala,. ze smuklyrn, ale nie oddzielonym wyrainie szczylem, wydaje sill dose prze]rzysta skutkiem okOikowego, luinego uslawieniagai!!zi.

Gall$li'e odstaj~ poziomo lub I.ekko wznosza Sill ku g6rze.

Kora bladobnmatna lub lekko i:6I1obrunatIl8, w dolnej cz~sci, pnia odpada malymi podluinymi pasmami lub plytkami. Pien ponize] miejsca wtcastania gll.lt)zi cpatrzony jest osobl iwymi wgi~b.ienill.mi. P~dy jasnoczerwonawei ub bladopurpurowesa bardzo clenkie, de I i k a tne i I ekko s p la51010n e ..

Szpilki usia wi one dwurzsdowo na naprzeciwlegtych krolkopedach, wraz z ktoryml sa zrzucane w jesieni, Poszczeglil ne szpilki 0 dlugo-

scit-scm s~ niwnowijskiie, plaskie, t. przodu zao'krijglonel ub niewyratnie zacsrzene i uderzaji1co mlskkle. W perze I istnienia przy~ bieraj~ .zyw~, Ira.wiastozielon~ barw~, poiniej s~ niece damn ielsze. Zaleinie cd sledliska i warunkliw pogodowych przebarwiaj~ si~ Jesieni~ na zollo, tososiowo- lub rubinowoczerwono.

Kwiaty m~skie lictnie zebrane u nasady p~du wiod~cego sa male i kul iste.

Szyszki ieliskie na dlugich trzonkach, kulis[(J lub lekko padluz.ne - w ksztalcls kropli maj~ do 2,5 em dlugosci., zbudowane t ni,ewielu ba rd zo 5Z a ro klc h tu sek. sz yszkowy en. W stanie dojrzaiym maj~ barw~ jasn{Jbrunalnl WyslilPowanie: 'Metasekwoja chlnska zcstala odkryta w potu!lnl.owo-zachodnich Chinach dopiero w roku 1941, eo wywolato wsr6d fachowe6w mal<l sensacie. W lalach II wlijny swialowej wyslano z Ameryki ekspedycj~ w ce.1 u zsbrania nasion, jednak juz dose szvbko cdkryto, ie drzewo 10 moze bye lakze I a two ro zm n azs ne w egetalyw n i e, p f29 Z sadzonki. Ten sposob rozmnazsnla jest takze dzisiaj szeroko stosowany przez ogrodnik6w, peniewaz pierwsze posaczone poza Chinami okazy dopiero przed niewielu iaty zakwitly i wydaly naslona

Okres kwltnienla: Od kwielnia do mara Uwagi ogolne: 'Metasekwoja chlnska, podobnle [ak mi/orza,b (patrz sir. 141, jest wlasciwie zyW'l. skamlenlatosclai 10 tak~, kl6rej kopalnych. przedk6w cdkryto wczesniej, nii. dzlS [sszcze iyj~cego przedstawlclela lej grupy, skamleniale I lscle podobne do metasekwc] znajduje si~ niemal wszedzle lam, gdzie eksploatu]e s'it) ztoza w~gla brunalnego. lalem jeszoze w trzeciorzedzle obszar wyst'~powa· nla !ego gatunku, lub jego bezposrednich przodk6w, muslal bye a wi.ele bardziej rozleg/y. Powainy wiek ewolucyjny cale] rodziny cyprysn ikowatych mczna mi!!dzy innymi adczytac zteqo, i.e nie ma ona jui zwartego zasiegu, zas jej zwykie. monotypowe radzaje wysl~puja, w bardzo rOlnych ozssclach swiata na niewielkich obazarsch. Okras najwl~ksze g a rozwo] u d rz ew a Ie prz ei yw a/y w e rze mezozoiezne], gdy drzewa I isclasis jeszezs si~ nie rozwin~ly.

66

Melasekwoja chlriska (M~lilS~quoiil glyploslro.fJoi'd&s ~u ET CHENG)

Cyprysnikowate

Wygl<id: Drzewo szpi Iki:iwe zrzucaiace I iscie na zirne, osi'lga wysokosc okoro 30 melrow, Korona u mtodych drzew dose regularnie stozkowata, ze smuk!ym, ale nle oddzielonym wyrai:nie szczyiem, wydaje si~ dose przejrzjsta sk.ulkiem ok6lkowego, luznego ustawienia gal~zi.

Gll1r:zie odstaja. pozlomc lub lekko wznosza sill ku gorze,

Kora bladobrunatna lub lekko .zo/tobruna!na, w dolnej czescl pnia odpada malymi podluznymi pasrnarnl leb ptylkami, Pieri ponlze] mielsca wyraslania gal~li opajrzony jest 050- bliwymi wgl!!bieniami, Plldy [asnoczsrwonawe lub bladopurpuroee Sij bardzo oienkie, delikalne i lekko splaszczone,

Szpilki uslawlone dWUrlgdQwO na naprzeciwleglych kr6tkop~dach, wraz z kl6rymi Sij zrzucane w jesieni, Poszczeg61ne szpllki 0 d/ugo-

sci 1~3 ern sa r6wnow1tskie, piaski.e, z przodu zaokrijgione lub niewyrainie zaostrzone i udsrzajaeo mi~kkie, W porze listnlenia przybieral ~ zYWij, trawiastozielona barw~, pOlnie) sa niece ciernnlelsze. Zalei:nie od siedllska i warunk6w pogodowych pnebarwiaJ~ sie jesieni~ na z6llo, losoaiowo- I ub rebinowoczerwono.

Kwiaty mE!s.kie llcznle zebrane u nasady p~du wiod~cego s& male i kul isle,

51 yszki zerlsk i e n a diu gi ch I rzon kach, ku lis te lub lekk.o podluzne - w kszlalele kropl i maia do .2,5 em dlugosci, zbudowane z nlewlelu bardzo szeroklch lusek szyszkowych. W stanie dojrzatym majij barwll iasnobrunaln~, WySI~powanie: Melasekwoja chinska zostata odkryla w peludniewc-zachednich Chinach dopiero w rokul941, co wywolalo wsr6d fachowc6w mala. sensacj~, W latach II wajn)' swialowej wyslano z Ameryki ekspedycj~ w cslu zebrania nasion, [ednak jui dose szybko od k ryto, ie drze wo 10 moz e bye taki: e latwo rozmnazane wegetatywnie, przez sadzonki. Ten sposob rozmnazan ia jest takza dzlsla] szeroko stoSowany przez ogrodnik6w, poniewaz pie rwszs posadzone poza ehmam i oka~y dopiero przed niewielu laly zakwitly i wydaly naslona,

Okres kwllnlenla: Od kwielnla do mala

Uw a 91 og61 ne: Me lase kwoi a ch in ska, pod 0 bnie iak m ilorz~b (patrz sir, 14). jest wlaseiwi.e zYWij skarn i e n i alose! <I i 10 lak<l, kl6re i kopalnych przodk6w odkryto wczesnre], niz dzis [eszcze zyj<lcego przedstawiciela lej grupy. Skarn len iale liseie podobne do melasekwoji znajduje Sif/ n iema I wSl~dzie lam, gdzie eksp'loatuje 5i ~ zloza wegla brunatnego. Zalem [eszozs w frzeclorzedale obszar wystepowania legogalunku ,.Iubjego bezposrednlch przodkow, rnuslsl bye 0 wiele bardzle] rozI.egly, Pow8zny wiekewolucyjny calej rodziny cyprysnikowatych moina miedzy innymi odczytac z lego, ie nle rna ona jut zwartego zasi~gu, zas jej zwykle monolypowe rodzaje wys I ~p u) a w b a rdzo r 02: nych czescl ac h S w,i ala na niewielkich obszarach Okres najwiE!kszego rozwoju drzewa Ie przezywaly w erzs mezozolcznel, gdy drzewa llsclasie [aszczs sill nie rozwinely,

66

Cy p rys ow ate

Kalilornljski cedr rleczny (Calocedrus decurrem; [TOAREY) FLOR)N)

Wyglqd: Wieczniezielone drzswo Szpilkowe z uderzaiaco smukl~, .kolumnow~,. bardzo regulamia wyksztalcOH<lc koron~,kt6rej wier:zchotek w przeei wi el'lstwie do wYet u i nnychgatu n k6w eyprysa i cyprysika, nie zbiega ostro, len jest wyrainie z8okrljglony. Wysokosc okoto 30 metrow. W naturalnych siedliskach rzadziej widuje sill smukl~ postac kolumnowij, wyst~pu.i~ 'racze j ko ro ny stoi:kowalei ba rdz [e j rozloi:yste. Gal/izie stosunkowo kretkie, wznosz~ si~ SKOsnie, sa wygi~te. do gory, rzadko - zwisala lub sa zgi~le wd6!'

Pielijest zwykle obrosni!!ty gat~ziami prawie do z i emi, ty I 'ko w lwa rtych d rzewosta n ac h gaI!i'zle s~ w dolnej elfiSCi pnla rzadsze lub brak ich zupelnis.

Kora clemnobrunams tub brunatnoczerwonawa, podzlelona jest na wi~ksze ptaslczyzny, nieregularnie pcrozrywane i na obu koneaeh odgi~te od pnia

68

Plldy rocz ne p ocz ~lk owo zl e 10 nkawe, p 6:1: oi e j b.runatniej~.

Llscie !uskowate, tr6jk~:tne, rozszsrzalace sls tekko ku szczytowi, ta,m jednak wyratnie zagit1te, rosna po ezlery w bardzo regu larnych ok61kach - dlatego drobnegalijzki niece przypominaj~ z wyglijdu skrzyp, Przy rcztarciu wydzielaj~ siitny zapach zblizony do zapachu terpentyny I ub pasty do podtogi. Plaskie gat~zki Sij od spodu troszeczk~ jasniejsze nil na wierz.chu i silnie rozczlonkowene. Galunek jednopienny, kwiaty m~skie i zenskie umieszczone rozdzlelnle na Iym samym drzewie.

Kwialy mflskie (szyszki) bardzo mate, diugosci Qkol03 mm, rosnij gi6wnie na szcz.ytach bocznych gal<izek. W czasls pylenia Sij [asnololle 'Iub zlotoilitte, ale nawet wledy ni.ezbyt pokaznych rozmiar6w.

Szyszki i:enskie rowniei: stojijce na koncach, w czasle kwitnienla sa bardzo nlepozorne, Zielonkawe, a w porze owoeowanla maj~ okolo 2 em dtugosci I skladaj<j si~ .zaledwie z szesciu lussk, Z klarych lylko dwie nosza zaJ~iki i wydaJ~ naslona. Szyszki lego galunku przypomlnajq postaci~ szyszki gatunk6w ThIJj8, jedMk tu pos.zc.zeg6Ine luski sa na SZCl.y.ci e n i eeo wyst rz ep io ne.

Nasiona z jednym skrzyde!kiem stui~cym do rozslewania prze·t wiatt oral mocno zredukowan ym za w iazk iem drug i ego skn:y de!Ka; p oza tym poll ryt.eg ru ezotam i .i:ywiczny mi. WysllilPowanie: Ged r kal ilo rn i js k i wyst~ pow a i pierwotnie Iylko w zachodniej czescl USA, szczegOlnie w stsnach Oregon i Kallfornia. Z powodu swego "eleganckiego" wygl<jdu gatunek len jest bardzo ch~tnie stosowany [ako ozdobn e d rze wo p a rkowe.

Okres kwilnienia: Marzec, w lagodnym klima-

cls lakie wczesnle] .

U wagl og61ne: Osobll wosci a ce d ru kal ilorn i i skiego 5<1 kolory drewna - twardzlel iasnleisza nil biel, W Ameryce Jest on niekiedy ui:ywany do wyrobu mebli.

Drewno j.est. bardzo mi~kki9, rna jednorodna, slruktur~ i mozs bye obrablane wyj'ltkowo rOwnomiernie i giadko. Nadaje si~ do prac snycersklch I modelarskich.

Cyptysowale

Kwlaloslany (! i dclrzale szyszkl

69

Cyprysik Lawsona (Chamaecyparis iawsoniana IMURRA¥I PAAL.)

Cyprysowate

Wygilld: Wiecznie zlelone drzewo szpilkowe z bard zo wysok ~, ud e rzai aeo wCjsk ~, stozkowalll korona i zwykle zwieszaj~cym siEj PEldem wiodCjcym;gdy sloi samomle, jest g~sto i rQwnomiernie rozgall:!zione az do ziemi. W swojej ojczyznie osi~ge wysokos6 do 60 m, u has "iewiate ponad 20 melrOw. Wskutek rozgalEjziania siEj pnia korona [est CZI:!SIO wlelOSlczylowa.

Kora poczatkowo sza.robrunatna lub zlslonkawa i gladka, poi.ni.sl - ciemniejei jest podzielona na duze, podluzne platy, kl6rych ko nce 5i e ode hyl al <I.

Konary dosyc kr6tkie, ale bogato rozqalezicns.

Szpilki tuskowate, krzyiowo naprzeciwlegle, maj& 0,5-'2 mm dlugosci i bardzoscisle przylegaj~ do osi, Na wierzchu eiemnozielone, pod spodem wyrai:nie ja,sniejsze i odczielone od siebie blalawyml szwami.

Kwialy mt;skie $& karminowoczerwonei wy· rastaj~ zwykle na koricsch gai~zek.

Szysz'kj i:er'iskie maiij zaledwie po eztery pery IU5ek, sa kul iste, 0 grubosci oketo 8 mm, w stante dojrzaiym jasnobrunalne. Wys1t;powanle: Pierwolnie ros! Iytko w zaChodniej czescl Ametyki PiJinocnej, w stanach Oregon i Kalilornia. W rozlicznych formach sadzony w calei Europie [ako drzewo ozcobne.

Okres kwilnienia: Od mares do kwietni.a. Galu nklp okre w.n e~

Cyprysik nutkalskl (Chamaecyparis nootkalensis) jest z wygl~du podobny do cyprysika

70

Lawsona, ma jednak nieco bardziej [ecnorodna i bardziej regulam~ korone.Bzadzie] od poprzedn iegogatunku 5tosowany jako drz e wo ozdo b n e i par ko we .. Cyprys IkjapOIiski (Chamaecyparis obtusa), rodzimy w Japani.i, wyr6.i:n.ia aie bardzo malymi !uskowalymi liscml, kt6re [ednak w partii szczylowej sq wyraznle zaokrqglone i scisle przylegaj~. do peduo Z wierzehu sq one blyslcz~ce i ciemnozialone, pod spodem jaSniejsze. Przy rozcleraniu wydz.ielaj ~ wor\ przypominaj~c'l nlaco Z a pac h c u k i erk6w e u ka Ii plu sowych. W bar dzo licznych formach sadzony w ogrodach i parkach. W Japonii jego drewno iesl uzywane w slolarstwie meblowym, do prac snycerskich. i innych zdobien, jall: r6wniez przy budowie swi~ty~. Cyprvslk grosdowy (Chamaecyparis pisifera) rna plaskie gat~zki, ktorych luskowate liscie lbiegai~ oslro, przyczym ich szczyty s~ zak rzyw i 0 ne do we wil <I trz, Li sci e zywozielone, niaco blyszczace, przy roztarcl u sitn ie pachnacs,

Szyszki zsnskle bardzo male, wiel koscl groehu (cecha nadalaea nezwt;, pisum '" groch). Pi.erwotnie r6s1 dziko tylko wJaponii, obecnie bardzo cZEj,sio sadzony w wielu postaciach w parkach i ogrodach, takie w formach karlowalyeh Iub odrtllanachkrzewiaslych. Bardzo osobliwym zJawiski.em jest cyprvsowiec Leylanda (Cupressocyparis leylandii). Jest to mleszaniec galunk6w rodztcielskieh z r6znych rodzej6w (mieszaniec rodzajowy) i w obrsble szpi Ikowych jedyny znany mieszaniec le9'o \ypu. GalunKami rodzieielskirni 8<1: cyprysi k nulkajski (patrz wyzej) Icyprys wlelkoowocowy (Cupresslis meaocerpe, sir. 74).. 0 rzewo too s i ~g a wyso ko sc 0 kolo 30 m i ma korone stozkowat~ do kol umnowe]. o bard zo 9 ~slych gal ~ zl ach n a pr osty m, przewainie sm.uklym pniu. Mleszarice roini 'I sie nieznacmie zaleznle ad lego, ktory gatunek zos ta I ui yty p rzy krz y.i6wce ja k 0 ze n ski. o ile rozqalezienla plaskich ga1ezi ulozona sa dwustronnie w jednej plaszczyinie, to zanskim osobnlkiem macierzY5!ym byt Chamaecypari$ noot ke lensls. P fly odwt em e j krzyz 0- wee gal~zki sa uloione w wielu. plaszcryznach i z lego powodu wydaj~ si~ nieco mniej regu:larne., .

Cyprys wlecznie zielony (Cupressu$ sempetvtrens L)

Cyprysowate

Wygli:]d: Wieclnie zielone drzewo szpilkowe d or asia j ace do 30 m wysokosc i, K oro na 0 c har a kle rystyczn el postaci z loio nego pa ra sole, lwykle bardzo waska i smukla, wyei~gnifita w cienki wierzcholek, bardzo rzadko l rozlozon ym I gat ezl a m I.

K ora laki:e n asia rszye h d rzew ach d oSt gladka, szarobnmama, dellkatnie spl;jkana i bruzdkowana.

Szpilkiluskowate, n a krzyi nap rzec i w I egt e. majl! okolo 1 mm szerokosci.z przcdu zaokraglo ne, ba rt! z 0 sc isl e pnyl eg ajllce, elem noziel one, bez wyrainego zapachu przy rozcieraniu. Kwialy mf/skie, do 8 mm dlugosci, i:oltawe, wyslfipu j i:] po jedy nCI 0 na koftcaeh 9 alljzek. Szyszki zeli sk i e ku I i stel u b z Ie kka podl wi ne, o grubosci do 4 em, skladaji:] si~ z 4-7 par la rczow atych, od 9 i f/1yc h na b rze 9 u lu sek, m e,jljcych na srodku maly, niezbyl sllnls zaznaczony guzik tarclkowy,

Siedllsko: Cyprys wiecznie zielony lubigleby suche, stosunkowo plylkie i kamieniste; jest dos6 wrai:liwy na mr6z,

Wyslltpowanle: Zadomowiony w calym obsta" rze srOciz\emnomorskim, rodzimy w pclnocnym lranle, Azji Mniejszej, na Kreoie i na Cyprze. Dzis jui rzadko wyst~puje w zwartych d rzewostan ach ] K rela).

Okres kwitnienia: Marzec.

Uw.agi og 61 n e: Drew no oy p rysa by 10 w sta roiytnosci bardzo cenione j'ako budulee, dlatego

bog ate pi erwotn i e d rze woslany padty pr a wi e calkowicie ofiar~ wyr~b6w. Dzis wyst!lpuj~ jui niemal wylllcznie okazy sadzone.

Galun~1 pokrewne:

Cyprys wlelkoowocowy (Cupressus mscroosrpa) ma racze] okr1[glawlj, niekiedy p!as~~ korene, Milra rozwlja si~ dopiero II slarszych okaZ9W (Ial na s te 74), luskowate lise; e wybiegaj~ w wyraznie zaosfrzony koniec i maj,! [eden ciemrty gruczo!, troch~ niesymelrycznle zagl!)biony. przy rozcieranlu pachna bardzo priyjemnie cylryn<!,. Szyszki iel'lskie w stanle doj rzatym kuliste, szarokoscl 3-4 em, blyszcza czerwonawobrunalnie. Maji:] 7-9 lusek, ze zqrublsn iem w ksztalcie elernla na srodku, ' Pierwolnie tylko na p6lwyspie Monterey w srodkowe] Kal llornl i ,. N iejednokrotni.e sadzony na.d Allanlykiem na obszaracn 0 clepleiszym kl I macls. Moie bye krzyi:owany z cyprysikiem nulkajski m (Chamllecyparis 11001' kalellsis) i dajewtedy jak0 m leszanca cyprysawiec leylanda (sir. 70),

Cyprys arlze "ski (Cupre.ssus glabraj rain is I ~ ad poprzedniego gatunku mi~dzy inny.mi iuszcZi:jC~ si~ kor~ (lot. na str. 75). Poza Iym lus~bwate, seisls przylegaj~cs liscie s<!.lwykle zabarwicne szarozelono lub nawet szaronlebiesko i maj~ bialawy gruczot; przy rozoleranlu wy. dzi el aj~. Ie kk i za pach grap elru ita., D rzewo 10 pochodzl z zachodniej czescl Ameryki P6lnocnej (Arizona), ale w rainych postasisch 1 odmianach ogrodniczych jest stosowane jako d rzew 0 ozdebn e. Cyp rysow i ec Ley I a nda i esl j edyn ym z nan ym przypa dk i e m, W kt6 rym 9 alu nk i z r6inych todzaj liw dej a 51 e z po woczeniem wzejemnie krzyiowac. Poza tym u drzew szpilkowych nawel krzyi:owanie gatunkOw tego samego rodzalu nie rakuje wi~kszego powodz e nia, Cyprysowce leylan da uz:yskuj ~ n i eco odmlenny wygl~d zaleinie od lego, k!ilry galun ek by! uiyty jake zeliska 10 rma rodzie i elska Jesll to by! cypryslk nutka)ski, 10 powstaje drzewo z dOSe luina rozgal~zion~ koron~ i niereglJlarnie ustawionyrni, nieco sci~gni~tymi koncaml gal~zek; ta forma lOstala. odkryta w roku 1888 i jest znana pod handlow~ nazwij "Haggerslon Grey". W pr:zeclwnym przypadku - drzswa mej~ w~skie korony i plasko rozpostarte korce gal'lzek ustawlcne w dwu rzsdach

72

Cuprsssus maerocarpa

Cyprysowate

75

Jalowiec wirginijski (Juniperus virgin/ana L)

Cyprysowate

skleplona, Gat~Lki S~ czlerokanclaste albo oble. tlscie w postacl szpilek polawiaiij sif/ tylko n a koncaeb p ~d6w, poza Iym wysl~p uj ~ jady n ie liseie luskowats. Te estalnie majij osro zbregarace konce i dwa wyraine, jasniejsze podluine priji.ki,. przylegajijeescisle do drobnych galijze k, lch diu gose n i eznaezn I e pr zesraeza 1 m lIimetr, Szyszki i.eriskie w stanie dojrzalym maj~ szerokosc 0 koln B m m, sa k u I isle, p urpu rewa. brunatnawe i woskowalo oszronione. Pierwotnie gatunek len wyslf/powat dziko tylko we wsChodniej cz~sel onszaru $r6dzierhnomors· kiego i ned. Morzem Czarnym. Poza naluralnym zasi ~g I e m rzad ko bywa s adzony.

CZf/seiej natomlast spotyka si~ jalowiec tenicki (Juniperus phoenicea) - jako krzew albo male drzewo w formacj i typu makia - suchs zarcsla charakteryslyczne dla cbszaru S'rOdzisrnnomorskieqo. Wysekosc do oketo 8 m, nierzadko z pckreeonym, ploi:.~cym si~ tub skosnie wzncszacym si~ pniem. GahlZie dosi: smukle, Uscie w kszlaleie szpilek wysll!Puj'l tyl ko n a mlod.ye h p ~d ac h Sla rszs gal 'Izk i pokryle s'l rombowatym i w zarysle, niewyra.i:nie z.aostrzonym i li8cmi luskowatymi 0 dlugoilci ckolo 1 mm, kl6re sa niece nieregulamie na krzyz naprzeciwlegle i przylegaj<j bardzo ~cisIe do drobnych galijzek, Szyszki zenskle majij okofo 1cm S1.6 rokosci, sa ku I i ste I u b fekko owalne, w stanie dojrzalym purpurowe lub n i eb ieskawozie lone, Jillaw iec lenicki jest ad-. pornv na wiatr, dlatego mozna go spotkac w nasadzen i achoch ron nye h w:z:dl ui wyb rzezy., Bzadziej stosowany jako drzewo ozdebne, Uwa giogol ne: W boga tym w gatun ki rodzaj u Juniperus szczeg61nie zwracaj'l uwag~ dwie eech y, kt6 rych b r ak u in nyc h rodzaj ow klas y szpilkowych, Po pie r-wsze , redzaj len charakteryzuje siQ oSObli.wymi szyszkaml, czesto lalszywie okreslanymi jako "jagody", u kt6rych luskl nie drewniej~ (jak mwyezaj), lecz slaj<j 51 \? m i~.s Isle, T e j I I ogenetycz ni e utwor)' wy wodz~ sle od szyszeki, nie mozna leh okre~lac jako jagodya oi j ako OWOO9. Po p rawne 0 kresleme to "jag cdoszyszkl " . Po wl6ra, tylko u galunk6w lego rodzaju wyslf/pujij dwa Iypy lisei: obok llsci szp i I kowyc h zn a nych urad zl me go j alow ca, wyst~ p uj ij na lej sam e j ros lin i e lakze liscie luskowe, Iypowe raezej dla cyprysow.

Wygl'ld: Wiecznie zleione, dwupienne drzewo zkoron" zwykle smukla, kolumnowa lub o.strosloikowij, Wysokosi: do 30 m, przewaznie jednak znacznis mnle],

Kora r6wniei: na starszych drzewach czerwon awobr u n atn a, lu szezy s i,f/ i odpad a w <IS k im i podluinymi pasmaml

GS/fizie z I'iscmi. dwojakiego rcdzaiu.

Uscie szpilkowe, urnleszczone Iylko Me ko~each galijzek, maj<l okofo 5 mm dlugosci, sij r6wnow<jskie, barozo oslre, z jasnym podluznym prq:ikiem na wlerzchu, pod spodem jednollcle zielone,

Liscie luskowe maj'l tylko 1,5 mm dlugosci, z przoou sa tepe alboz wysmuk!ym, lekko o dslaj <tcym ko ~cem .

Kwiaty rneskie rosna pojedynczo na koneach gahjzek; sa i6ttawe,

Szyslki i:enskie 0 gruboscl do 6 mm, sa owalno-okr~gJawe, w stanie dojrzalym lioielowobnmatnaws. Wszystkl.e cZesci rnaiacharakterystyczny zapach myd.la I ubi arby. Wysll1powanie: Jalowiec wirginijski pechcdzl ze wse hod n ie j cll!sci A me ryk i P61 noe nej: w obszarze srcdzlemnomorsklm byw.a uprawiany [ako drzewo I.esne. Pozatym, galunek ten - w r6i:nyeh postaclach ogrodowych - jesl sadzony jake drzewo ozdobne,

OkJes kwJtnlenia: Od marca do kwlelnla, Uwagl og6lne: Drewno jalowca wirginijskiego i est przewalni e uzywane do produ kc) i 0 low k6w (" eed r ol6w kowy" 1 0 raz pu delek do cyg ar . GalulIkl pokrewne: W obszarze sr6dziemnomorskim wyst~puje [eszcze ealy szereg Innych 9 atun k6w rodzaj uJlIniperus., kt6 re jed nak rzadziej bywaj ~ u prawi ane, J alow iec grecki (Jun i· perus excelse) jest drzewem 0 wysokosci do okoto 20 m, Z koronij okr<lglaw~ lub kulisla

76

i.ywolnik wschodni (ThuJa orienta/is I.,)

Cyprysowate

Wygl'ld: Wiecznie zielone drzewo szpilkowe o wysokosci do 20-30 metrow, Korona u mlodszych drzew waskostozkowata, czasami wieloszczytowa, u starszvch niece szersza i niekiedy pozbawiona postacl typowej dla gatunku, Gall/zie stosunsowo kr6tk;e, dose luzllo utczone, prawie zawsze skierowane stroma w g6r~, w dol nych ode i n kac h prawi e nagi e. G al!l.zki zawsza sklerowans prostopadle (pionowo). Kata matowa, brunatnoezerwona lub brunatnawa, nieznaczme bruzdkowana, odpada was-

kimi pod/uinyrni pasmami. .

LiScie luskowe grubawe, stflpione, na koncach lekko zakrzywio ne do wewni;j t rz, po obu snonaeh j ed nakowego zielo negokolo ru Obuma [.Ie ell/sci przebarwiaj!j si~ rdzawcbrunatnie (wazna r6l: nita w stosu n ku do ba rczo pod 0 b nl e wygl~daji;jcych gatunk6w Chamaecyparisl),

Kwiaty msskle dose male, na szczytach gal~zek, io/tawe, lekko zWisaj~be lub odchylone. Szyszki zer'lskie wasko owalne, z podlul:nymi lus'kami, ktore od nasady do szczyluQdslaj~ i przez 10 wyraznie rozoi~ si~ od kulistej formy 5zyszki cYPlysik6wi cyprys6w, POSlczeg6tne tuski szyszek 0 dlugosci oketo 1 em, z hakowatymi wyroslkami he szczyoie, utozonesa w dw6ch szereqach; w stan Ie dojr,za/ym brunamawe. Ziel'one eZl/sci ,zywolnika wschodnie- 9 o plzy rozo i era n i u n i e ma j q Iypowe go owoeowego zapachul

Wysl.l!powanie: Galunek ten poehodzi z Chi n, Japcnll, Mandzurii i Korei. Jest on sadzony w w iel U od m lanaeh w 0 9 rodac hip arkac h, p rzede wszysl kim jed n a k na cmenlarzeoh Oprocz postaci 0 typowym pokroju, zwykle bardzo smuklych, istniejq lakie odmiany karIowa te, kto re szczeg61 n ie liel n i e sp oty ka sl ~ w ogr6dk~ch tub sadzone w donoach na tarasach i be.1 kon ae h.

Okres kwitnienia: Od marca do kwielnia,

U walli og61n e: G stu nk i iywoln i ka (Tfwja) n a pierwszy rwl oka z pewnosci<j nle s<j lalwe do odr6inienia od bardzo podobnych cyprysikiiw (Chamaecyparis). Oba wykazuj<i mlanowlcls bardzo podobn II fa r m ~ wzrostu z n iewi el kim i tylko roznlsaml w uksztaltowanlu p~du. Oba maj ~ ta Id:e ta k charakterystyczne d la Cyprysowalych plask i e ga I<llk i z list m i w ksztalci e lusek, k1.6re najlepiej jest ogl~dac za pomoca dobrej lupy, aby dokladnie rozpoznac sublslne szczeg6/y. M imo to islniaje kilka pewnych cech enaraklerystycznych. Obok jui: wymienio· nyeh, prtebarwieri lisei i form szyszek (paltZ w yiej). ; sIn; ei e jeSIcze i ed na pewnae ech B. Jasli M zakonczeniach gal~zek uda si,~ wyra' znie wyczuc pi;j.czki, to prawie zawsze ehcdzl og afu nek T1wja. U cy p rysi k6w p~ CI k i s ~ z byl rna Ie, a by moi na j e bylo wyez uc d olykia m.

D re wno ga tu n k 61'1 zywoln i ka jest ba rdzc moene, a prz:y Iym zwy.kle dose lekkie. Stosuje si~ je w slolarstwie meblowym i w modelarslWie, Do obudowy zewnetrzne] jest mniej przydalne,

78

ZywOlnik zachednl (ThujlJo~'idenllJlis L.)

Gyprysowate

Wyglijd: Wiecznie zielone drzswo szpltkowe, o wysokosci do 20 m, Z w~skij, slozkowatij, na szczycie zawsze noche zaokr~glon,! koron1l. Galf/lie i konary dose luino rozslawione. Ga· I~zkl zwykle wjatkie, niece .zwisaj~ce, od spodu zawsze wyrainie jasnlejsze nil na wierz" chu - albo [u licznyoh form) prawie i:oltawe, bez bialawego rysunku

Kora jasn iej luti ciemniej pcmaranezowobrunatna, u stamych erzew stopniowo stale si~ szarcbrunama, z wyrai:nle podlui:nymi spekaniami.

Uscie luskowe na .krzyi: naprzeciwlegle, szerokie, Qwalne, bez wyrainego wierzcholka, przy rozc.ietaniu paehnaee jabl.kami albo musem jablkowym z go.tdzikami.

Kwiaty m~skie male, pod'lui:ne, ciemnoczerwone, umisszczone na kencach ga1azek. Sz.yszklZenskie poez'llkowo i:oltawe, w stanie dojrzalym zlelono-brunatnawe, ~k!adaj<l sie

z 8--10 lusek rozehylaj~cych sil! ku 90r.ze; dillgost 11)-12 millmetr6w.

WySI~powilnie: Zywetni k zachodnl [sst- wraz l zywolnikiemolbrzymim - jednym z najwainiejszych drzew szpilkowych Ameryki Polnecnej. Wysl~puje na wschodzie Kanady w rejonie WielkichJeziori w przylegaj<lcych od potud nla czesclach Stanow Zjednoczonych. ZasiQgi obu gatunkow 8<1 rozlaczne, Zywotnik zachocn i uzywany jest powszeehais w Euro· pie w licznych odmianach jako ozdobna reslina drlewiasla. Znosi On doskonsle przycinanie, dlatego bywa ehemle sadwny jako zywoploL Poza tym wyst~puje w licmych postaclach - r6wniei karlowa!ych - w o§ro· daeh,

Okras kwiln ienia: Od m a rca do k w,i etn la Uwagi 0901na: Amerykanskie getunki zywotni· ka maj~ mcene, przy tym jednak stosunkowo lekkie drewno, daj.:jee si~ bardro debrze obrablac, Dlatego znajduje 000 wietorakie zastoscwants jako budulee (oszalowanla, gonty, ploty, a takze dlubane z jedne.go pnia eloina indiai\skie). Jak u wielu innych gatunkow crzew szpHkowych, twardziel jest inlensywnie czerwo n awobr u natn a, na pow iet rz u jed n ak oo pewnym czasle znacznls jasnieje i staje SiQ prawie srebrna. Biel jest jasnoz6!tydo blaewego, a pC obr6bce I.ekko ciemnieje,

Gatunek pokrewny: Z rodzajem Thuja jest dose bHsko spokrevmiooa hyba japonska ! Thujopsis dolobrata). Uderzaj.~eij eech,! tego pochodz~eego z Japonli drzewa jest szorslka kora, wygl&daj'lca jak rozdraoana uscle Ius· kowe maiaokolo 5 mm dlugo5ci i sa w zarvsle tr6jk~tne z szeroka podstawij, niewyraznie lao ostrzone i lekko tagi~!ej bardzo g(!sto ustawlone, z bialawym rysunkiem na spadniej stron ie, a na wi e rzch u blyszcz.:j_ce c i e m noz leo lone. Przy rozcleraniu dejl! bardzo przyjemny zapacn. Szyszlli ieliskie d!ugosci okolo 1,5 em, kul i s te, zbu d owane z n I ew i el u tarczaw B.tyeh lusek. Gatunek sadzeny niekiedy jako drzewo ozdobne,

Zwraca uwag~ wybitnie powolny wzrost lego galunku, bardzo odbiegaj'!cy od na ogol inten· sywnej produkeji drewna u jego bllskich ktew· niak6w.

80

CypryllDwllte

81

Zywolnik olbrz.ymi! (Thuja plicara D.DON)

Cyprysowate

Wygl'ld: Wiecznie zielone, jednoplenne drzewo szpllkowe t k:oron~ zwykle smukla, w~sk'l, slozkowat~ idose regulamie wyksztalconiJ.; u starszych drtew rozszsrza Sill ona bardzo jui u podstawy, 051'19a wysokosc do 30 m, sporadveznie do 40 m, a w obszarze pochodzsnia nawel do 60 metrow,

Gal?zie pOCz'IlkowO prosto odstai'lce, pozniej w g6rnej strefie korony wznosza si~, a u podstawy takle zwisaj~, czesto dotykaj~c ziemi Kors ciemnobrunatno-czerwonawa albo brun atn o-p upurow a, wy rain 1 e podl ui n i e bruzdkowana, dziel i sill na podluine paskilub odpada plytk:ami,

Ga/~ie przybieraj'l odmienne barwy na stronie wi.ertChniej i spodnle] (waznaceeha wyr6- inlaj~ca gatunek). Liseie luskowe na krzyz naprzeciwlegle, oba boczne (zewnlllrzne) zawsza nieco dluzszs nit srodkowe (wewnt'llrzne). Maji\ okolo 3 mm d/ugosci I seisl.e przylegaj'l do gai'lze\1. Z przodu t~pawe, w zarysle odwrotnle iaiowate, na wlerzchu blyszcz~ce, zielone alba clemnozlelone, od spodu znaeznie jasnieisze i opatrzone del ikatnym blatawym rysunkiern. przy roacleranlu wydzietai'l' wy razn i s s lodka wy zap ae h a nan asa

Kwiaty m~skle w bardzo malyoh, ioltawych szyszkac h na poj edyncz ych szczytac h p~d6w. Szyszki ier'lskie w stanie dojrzalym [asnobruname, z rozwarlymi 1 odstaji\cyml luskami, wybiegai'lcymi w ciernisty wierzchoiek mala oketo 2 em dlugosci,

Wyst~powanie: Pierwolnie tylke w zachodniej cz~sci Amerykl Po/noonej, ad Alaski po Kalilornl~, w lasaoh G6r Nadbrzeznych IGor Skallstych. G Btu nek daM cz es to s adzon y w pa rkac h i wi~kszych oqrcdach jako drzewo ozdobne, Okres kwitnlenia: Marzec.

Uwagi ogolne: Pnie zywolnika olbrzymiego byty szczeg61nie cht'llnie uiywane przez p6lnocnoamerykanskich Indian do sporzadzanla cz6- len (dlubanek) t jednego pnia oraz palltolemowych .. P6zniejszym osadnikom sluiyly one za budulec, ch~lnie stoscwany przy wznosz€niu budynk6w z calych blerwion. Galunkipokrewne:

Zywolnik koreanski (Thule koraiensis) roini sie od poprzedniego gatunku srebrzyscie poIyskujijcymi cd spodu plaskimi gal~zkami: zaden inny galunek z rodzaju Thula nie ma lakich gat~zl. Gaiunek [eszcze niezbyt czesto sadzony w ogrodach i parkach, Uscia lego drzewa wydzielaj'l przy rozcleran'u zapach nieco przypom inaj~cy zapach marcepanu Zy· wolnlk. japoriskl (Thula slandishilj rna koron~ sze ro kostoz k owalij z 9 alqzi ami rozsia wi any m j na ks.zla1tkandelabru i m ledzianoczerwena kOf!}. Wszyslkie zlslons czescl wydajij przy roztarcu zapach Gukierkow eukaliptusowycl1 po m i eszan yeh z cylry n'l' Szyszk I ie lis k I €I maj ij dt ugosc 13 m m i S i\ b ru n aln e jak cygaro. Gatunek ten spotyka si~ u nas tylko w parkach I og rodac h bolan lcz nyc h,

82

--- ----- - -----

Arauka.ria (Iglawa) chilijska fAral/caria earsucen« (MOLINA) KOCH)

Araukariowate

Wygl'lcl: Wieaznie zielone, dwupienne drzewo szp.ilkowe z kerona okr~glawq, owaln'! lub Slerokosloikowat'! na oblym, barozo proslym i smuktym pnlu W swojeI ojczyinle 051<1ga wysokosc do 50 m, U nas - rzadko ponad 10 rnetrow.

Ga!~zfe umieszczone wyl'!cznle okelkowo, bardzo smukle i dlugie s,! sicsunkowo stabe rozgal~zione, presto odstaj<lce albo lekko zwlsalace, tYlko w g6rnej czesci korony - sklerowane w g6r~,

Kora clemna,brunalnoszara jest podzielona poprzecznymi bruzdami przez nssacyobumarlych, opadlych gal~zi lub pomarszczona, niekiedy.z licznymikroplami zywicy. $zpilkiuslaw i on a na gal~ziaeh g ~ sto, s pi ralnie, maiij 01<010 3--4 crndluposcl i 8~ prawie lall sam 0 szero kie, w za rys ie Ird j k ~!ne lub owalne, z przodu z kr6tkim, smuklym wier.zeholkiem, dost: sztywne i sk6r,asle, po obu

stronach ciemnozielone i nlekiedy b!yszcz~ce, wszyslk le ski e row a ne ku szczytow i pe d u. Kwialy m~sKie w matych kisciacn na kor'lcu p~d6w, pozostaj~. na drzawie mlesiaeerm. Szyszki zanskle bardzo duze, ku liste albo nieco podlui:ne, 0 grubosci do' 17 em, stojij presto na grubszych gal~zjach, pozostaj,~c az do drugiego rOKU po zapylenlu ztslone. 00- piero p6iniej brunatniejq i razpadaj<l si~ ria drzewie na poszczeg61ne luski, Brunalne nasiena 0 wielkoscl okoto 2 x 4 em Sij jadalne I bardze 0IeI5Ia.,

WVsl~powa n Ie; 0 jezyz nij a rau ka ri i s~ Andy Chlll]skie i Argenlynskie, gdzie na stokaeh tworzy ona rnieiscami zwarts drzewoslany. W obszarze sr6dziemnomorskim jest cz~slo sadzona w parkach I ogr6dkach przydomowych jell'o drzewo ozdoone, Pi!!Kna okazy znalez~ lei rnozna w poludniowej Anglii i w trlanelii. W Niemczech areukarle wytrzymujij zlm~ tylko tam, gdzie panuje sz.czeg6lnie !agod'ny klimat (na przyklad w Nadrenii).

Obes kwiinienia: Od czerwca do lipca.

Uwa!!1 og6lne: Araukarlowete 10 rodzlna szpilkowyc h obej m u j '1C ataezn ie Iy I ko dw a rod za j e z 36 9 aiu nkem I wysl~ p Ul.'lcy m I j edy n i e na polkul i poludniowej, na wszyslkich kontynenlaGh t wyj ~ tkle m A Iryki. W system i e resl i n (0 dz ina ta zajmuje niece lzolowana pozycj~, ze wzgl~du na szcze.g61 nij budow(1 kwiatl'lw, nie przy· pominai'lcych kwialow Innych rodzln szpilko· wyc h (n a pr Z ykla d 80S n ow.atyc hi, P rzadstawiony tu rodzaj Ataucaria jesl reprezentowany w A meryce Polu d niowe j p rzez dwa, a n a swiecie przez 18 gatunk6w; wi~kszo§c z nic~ wySI~pu)e dziko w Australll i N.owej GwtneL Ze wzgl~du na to, ie przybiera osobliwe !ormy araukaria jest GZE/Slc stosowana jakc ozdobna rosllna erzewlasta. Nle spos6b j~ pomylic z zadnym i nnym drzswsm szpllkowyrn, Araukarie eaesto bywa]<l okresJane jake "chilijs~.a jodla ozdobna" - nezwa wprowa\!zajljC8 w al ij din iepoprawna aota n iemi e.

W odr6inieniu od wlelu Innych drzew szpil. kowych u araukaril liscienis pozostaj~ ped· ezas ki el kowan ia w zl e m I., 8 klltk i em lego ml Go darcshna ma jui: normalna, Iypowe dta galunku ulislnienie_

84

Cis pospoHty (Taxus beccsts c.)

Cisowate

Wygla.d: Wiecznie zielone, dwupienne drzewo szpi I kowe d a rasta Jl\ce 20 m wysakosc i, Ko ran a u okazliw z j ed ny m pn i e m szerokai stoikawata alba (tylko u form ogrodowych) kolumnowa, u drzew z wie'loma pniami - bardzo szeroko roz lozon a i n i e re 9 u I am i e wiel as zczytawa, Grubsze: ga1f'/zie odstaj~ albo le.kko zwisaj~, na koricach jednak przewaznle nieco pcdnosz,& siiq. Pnie zwykle osloni~le mniejszymi qaliqziami i gal~zkamL

Kers brunalnoszara, bruzdowana i porozrywana na szerokla platy alba luszczaca sill. PE1dy r oczn e .zi e 10 ne al b 0 bru n alnoz ie 10 ne, 'Z b a rdzo luzno slbjq.cymi szpllkarni,

Szpilkio dlugosci do 4 em i szerokosei 3 mm sa plaskie, r6wnow~skie, l przodu wyciqgnil1- te w smuk!y wierzcholek, ad gory blyszCZijce i ciemnozielone, od dotu - iasno- IUD ilillawOzielons z dwoma wyrainymi, podtuinymi prazkarni. Na dlugoPl1dach umieszczons s~ spiraInie, poza Iym - grzebieniasto w dwcoh szsregach, zawsze z zebrern srodkowym.

Kwlaty mE1skie kuliste lub podtuine skupiaJ~ si~ liezne na dolnej stronie zesztarocznych gao I~ek, w czasie pylenia jasnozOlte lub bialawe. Kwiaty zeliskie racze] nlepozorne, pOjedyncze. Nasienfe rozwija w porzs dojrzewania miesist~, karrnnowoezerwona olaclk~ naslennq, zwana osnowk~ (ari/lus).

Siedlisko: Pawol i rosn(jcy cis lubi sicdl lska cianlste, na lutnych, prochnicznych i wllgot· nych 9 lebach.

Wyst.ilPowanle: W eale] Europie Zachodniej spotyka sle jego pajedyncze okazy., rzadzle] wysl~ pu je w zwa.rtyc h d rzewostanach. B a rdzo cZ!j'sto sadzony w rozmaitych lormach wzrostowych,

Okres ,kwiln ie n ia: Od 1 u Ie go do kw ietn i a, Uwagi og6lne: Wszystkie czescl rosliny z wy· j<jtkiem czerwonei asn6wki nasiennej sa silme Imjllce.

G atu nk I pokrewn e:

Cis faporiskl (Taxus cuspidala) ma barcze eierniste .szpilki' i nasiona I kul istij osnowk~. Cis chiriski (raxus ce/ebica) tworzy naslona z zieI on kaw~ os now k<l nasi en n <t. Oba gatu n ki bardzo rzadka sadzcne.

86

T orej a ja POll ska (T otreye nuciter« Il, I S ET z.}

Cisowate

Wygl<\d: Wiec.znie zielone, dwuplenne drzewo szpilkowe 0 wysekosci do oketo 10 m, niekied y knew, z ko ra n ~ sm U kt <I, slo.i: Kowall!, elIqs, eiej jeanak nieregularnie zbudowena.

Gafqzie czesciowo ak61kowe, na og6! jednak umieszczone spiralnle, co powoduje, ze crzewo rna nlsco nieregularny pokr6j,

Kora u mlodychokaz6w jasna, brunatnopomarariczowa, poiniej bmnatna alba czerwanawobrunatna.

Szpi/ki dose duze, dlugosci mniej wi!!ce,i 3 em i szerokoscl okoto 3 mm, na sfronle wlerzcnnlej zywozielane r lekko bIYSlCZ<lCe, a ad spodu i:6!tawazielone. t dwoma biatawymi., szerokim i podtui:nymi pr<lzkemi. W dotyku wydaj<l s i!l s k6 rzaste i sztyw ne, z przod u moe no z aostrzene, uloi:one na p~dz.ie regularnie w dwoch szersqach, a w stosunku do slsble r6wnolegIe, przez co konoe gal<lzek sa grzebieniasle. Przy roztarciu szpilki wydzielajij silny, dose nleprzyjemny zapach.

Kwialy m!!skie bardzo male, 0 dlugo~ci zaledwis 2 mm, t6Hawe luh [asnczlelone. Kwiaty zensklez pocz.a,tku takze racze] nlepokazne. Nas/en/a w porzs dojrzewanie Imniej wi'llcej od wrzeimia) wykszlalcone podobnie jak u krajowego eisa (str.86), dtugosei oketo 2 em, I ecn ak m n i ei tw a rde, m i es i sto-ol e isle i osloniete brunataozlelona alaczk.ij. fa otcczka nle by we ta k ki el is zkowa to olWa rta, i ak u okaz6w rodzaju Taxus.

Wyst~powanie: Ojczyzn<llego gatunku jest Japonia W obszarze srodzlemnomorsklm bywa dose Wisio sadzona jako drz9woozdobne. Poze. tymi regionami rzadko moine ja. spotkac w ogrodachlub w botanicznych kolekcjaeh, Okl'f!s kwllnienla: Od czerwca do llpca

Gatun ek pokrewny:

Torela kalilornlJska (Torreya cal/torn/ca) jest p6lnocnoamerykariska. kuzynk~ poprzedniego galunku. Jest ona istalnie wi~ksza - oSi'l9a wzrest okoto 30 m - I bywa pleknie, regular· nie, okblkowo rozgatllziona, Jel szprlki s~ dose sZlywne, r6wnowijskle, Z przonu I.ekko zaosirzcne, 0 dlugosci o'kolo 5 em, ulozone dwurz~dowo i rownolegle w stosunku do sleble, Przy rozcieraniu dajll_ wyrainy zapach podobny do zapachu szalwil Nasiona w perm dojrzewania (jesieni~.) maj~ dtugoscod 3 do 7 em i sa oslonlste zielonkawij, niepekama atoczkij, klnra nlekiedy ma purpurowe podluz" ne pr'lzki. Okres kwilnienia przypada na maj. Toreja kalifornljska bywa nleco cZIISciej sadzona w parkach I ogrodach nii jej wschodnioazjatycka krewniaczka ..

Uwagt ogolne: Na p rzykladz ie natu ral nego rozmieszczeme obu gatunkbw rodzaju Torreya mozna wykazae, i.e pewne rodzaie czesto miewaia. zasi~gj cz~sciowe w Azji i Ameryce P6lnocnej, podezas gdy brak ich w Europie. Ten typ rozmleszezenia jest nastepstwem zlodowaceri,kt6re w Europie spowodowaty wymareie lIeznych galunk6w.

88

Orzech czarny (Juglans nigra L_!

Orzechowats

Wyglqd: Drzewo zrwcaj~ce Ilseie na zime, o dose szsrokie], zwy~le lakie wysoko skleploneikOi on ie i m oi ej w i ~cej regularnym, i warty m zarysie. Pien bardzo ckazaly i gruby, prosly.

K ona 0', ode hodzacs 0 d P n la zwyk I e do p i ero na pewne; wysokosci nad ziemi~, tworz~ rowno m i erny w ien i ec i Sf! dose 9 ru be. Drzewo mozs osi~gac w 5wojej ojcz:yznle, w korzystnych warunkach wYSOk08c nawet 50 melr6w. K ora n a m lodyc h d rzewac h sza ra a I bo szarobrunalna, u starszych okaz6w clemnobnmataa lub prawie czama, t regularnym deseruern wfjsk I ch, I eczg ru bye h I istew, za mykaj fjGych ro mbowele, zagl!!bione pola P~dy, w przeciwienslwie do orzec ha wlosk I ego, del ike tn is, jakby aksamltllie owlosione. Pqczki bladebrunatne, z przodu osus, Z pD!aldowanyml lusk,ami. Liscie n leparzvslopie rz asts, spi ra I ne, a d lugosci 31)...50 centymetr6w. Poslczeg61ne listki w 7-11 parach mai~ dlugo§c ~ 10 em, 5~ zaostrzona z przcdo, a na brzegach nieregularnie ale wyrain ie zlj bkowan e. N a wi e rzch u nag ie, ad s pod u 9 ru czo towato owlosi a ne, wyrastaj ~ n a ba rdzo k rolk I ch og 0 nkach I ub 5 I edza naprzeciwlegle w slosunku do slebie. Najdluisze I istki u m teszczone s<l, w s rodku I isoi a, k.u nasaalie i ku szczylo win iez n acrn ie male j a.

Kwfaly ml/skie w stoiko~atych, grubych, edstajljcych kotkach, zebranych po .2-5 na zeszloroeznych p~dach. NiepQzorne,. zielonksws kwiaty ieliskie umieszczone sa zawsze po pl!!c na szczytach gat~zek. Owoc (peslkowiec) o d.lugosci 3-5 em jest okr<jglawy lubgruszkowaty, zywozielony, gladki; nie otwiera si~ po dojrzeniu,

Wysl*lpowanie: Orzech czarny jest amerykanskim krewnlaklem europejskiego orzecha wloSkiego. Wystf/puje we wschodniej i srodkowej eZE;sci Am eryki Pol noc ne j, ad Mas sach U selts po T e ksas, Spar adyezn ie bywa s adze ny takze w Europie w parkach .i Qgrodach. W wil/kszych kol ekei a ch i a rb a retac h moz na ten 9 atu n e k napotkao prawie wszedzie,

Okres ~wilnienia: Od maja do ezerwca,

Uwagi ogolne: Z powcdu pi~knego, kcmrastowe-go rysunku, drewno orzech6wjes\ w-ysoko cenione i na rynku swiatowym 08i&ga wyglirQwane ceny. Ozis przewa.znie przerabla sift je naokleiny (forniry).

90

O.fzech wloski (Juglans reate L.)

Orzeehowats

Wygl"d: Orzewo zrzucajaee liscfe na zi'm~, z doSC szeroka, kulist<j, sklepiona korona. Jego wysokosc czesto przekraeza 25 metrOw. Pieli zwykle jui na nleznaezne] wysokosci ad zieml dzieli si~ na liczne, mniej wi~eei jedn a kowo g ru b e ko nary" Sij ° ne I ukowato wyg illfe w gor~ i podzielone na wieJe mniejszych galJjzi, czesto pokrzywionych i poskrecanych. Kore u mlodych drzew gladka i szara, p6iniej speka na i b ruz,d ko w ana, dose j as na, b ru n amoszara, MlodszegaJijzki oraz p~dy blyszczijce, [asncszere, P~czki scisn'I~le, dose szerokie, ciamnobrunatoe lub prawie czarne,

tiscte sk retol e 9 Ie, n i eparzyslopl e rzaste m aj ij ad 20 do 40 em d.lu gose i. Podlui n i e el i ptyez n s lislki z wyrai:nymi ogonkami maj~ dlugosci, do 15 c mi wyst~ P U I <I w trzsch -czte rech para eh. U szczytu listki 8,! naiwi~ksze, potem stopniowozmniejszaj~ si~ ku nasaczie. S~ matewe, niece sztywne i skorzaste, zwykle ealobrzegie lub tylKo niewyraznie zabkcwane, przy rozcieranlu pachnqce lekko terpentyn~. Ga tu nek jednop i enn y.

Kwialy meskls w dost grubych i skreconvch w do! k.olkach 0 dlugosci 3-10 em, maji.! barwf! z6H,! lub zoltozielonij. Kwiaty isnskie nlepozorne wyst~puj~zwy.kle po 2 ... 5 na koneu mlodych p~dOw. Maj~ zillte znamiona.

Owot 0 dlugosci 4--5 em jest podluZM·kulisty, tielony lub .z6!!awy.

Sledllsko: Preferuje.gl~bokie, bagate w wapi\, pr6chnieznegleby z r6wnomiernym w cillgu rok u zaopairze n i e m w wad ~.

Wyslf;powanle: Orzech wloski wyst~powal dziko pierwotnie wlasciwie tylko w poludniowo-wschodniej Europie, na Balkanach. Jego n atm a Iny zasif.,lg ro zciijg a si ~ dz i si a J az po Azj~. Centraln,!. Jui: przed wiekami zosta! on wprowadzony na lnne obszary i jest obecnie sadzony jako drzewo ozdobne i uzytkowe prawie wsz~dzle tam, gdzie zimy bywaj~ /agodne. Okres kwitnlenla: Od kwietnia do maja,

Uwagl ogolne: smaczne nasiona lego drzewa, uzywaj'!c poprawnej terminologi i. boianiczne], nle s,! wcale orzechami. lscz pestkami owecow peslkowych (peslkowcow)..Zawierajij !lusty ole] kt6ry po wycisni~ciu moze bye uzyty takze iako olej jadalny,

92

Przeorzech jesionolistny (PterQcarya fraxi(lifo/ia (POIRET) SPACH)

Orzechowate

Wygl~d: Drzewo zrzueajace liscie na zlme, o wysokosci 15-20 m, Z g~sl~, na og61 silnie sklepiona, okr<jglaw'! korona, z jednym lub wieloma poiaml

Pieri stosunkowo kr6tki i jui nlsko nad zlemla rozgal~ziaj<jcy si~ na licznegrube konary, wznasz<jce si~ luk.owalo,

Mniejsze galf#lie I gall1zkl odstaj~ presto alba lekko zwjsaj~,

Kora szara, sieciowato spekana, podzielona na Ilczne male pola. P~dy nagie, lekko .cszronlone", brurtamawo-zlelone. Paczkl delikatoie owlosione, na szypulkach, bez lusek. Liscie nieparzyslopierzaste, spiralne, bardzo duze - do 60 em dlugosci. Os I iseia obla, jasnozlelona lub i611awolielona, U nasady 511- nle (do 1 em) nabrrmlala. Listki w 7-20 parach, maJ~ dlu9056 12-18 em I szerokosc aka-

94

10 5 em, Odslaj<j proslo lub S'I skierowane lekko do przodu, na szezycie kr6tkG zaostrzone, po brzegach pllkowane, osadzone na 051 liseia dose g~slo i dlatego wzajemnie le):ko si~ pokrywaJIj, z bardzo krotkimi ogonkami lub prawle sledzaca. Wierzchnia strena IlsIk6w blyszcz'le~ I iywozielona, spodnia jasniaisLa I pun~towana, poniewai w poblli:u srodkowego zebra wyst~puj'l brunatnawe, gwiazdkowate wloski. Galunek jednopienny.

Kwiafy meskie w grubych, i6ltych kotkach a dlugosci do 12 centymelr6w, Kwiaty zenskle w smuklych, wielokwialowyeh, zlelonkawych kotkaeh 0 dllJgosci do 15 em, kt6re w czasle owacowania wydluzaj'l sill nawet do oketo 50 centymetr6w.

Jasnozielone owoce maj<j charaktarystyczny szeroko oskrzydlony brzeg.

WyslilPowanie: Przeorzech jest rozp0l'Iszechnlony w gorskieh lasach Azli - od Kaukazu po p61nocny Iran. To wybitnie dekoracyjne crzewo jest jednak ad prawie 150 lat sadzone poza swoim naturalnym zasisqlem w parkach i wieIkieh ogrodach, a miejscami uzywane r6wniei do obsadzania ul ie. Przeorzech moze bye sadzony w Europie Srodkowej, ~onlewai: jest odporny na mrozy j przetrzymuje zime, ale podobnie jak inne gatunkl orzecha jest bardzc wrailiwy na wlosenne przymrozkl, kt6re mog~ trwale uszkodzlc mlods, wyrastai~ce liscie. Okras .kwilnlenla: Od kwielnia do mala

Uwagi og6lne: Radzaj Plerocarya jest reprezentowally l~cztiie przez 8 ga:tunk6w. kt6ry.eh ojczyzn~ lest Azja, Rozdzielaj~ sie tam lednak na dwa zasi~gi czssclowe: Azja Mniejsza i Azja Poludniowo-Wsehodnia. Opr6cz przedstawionego luta! przeorzeeha jesionoiistnego widuje si~ czasarnl jako drzewa ozdobne lub parkowe, rowniei inne galunkl. ale Pterocarya Iraxinifolia jesl bezsprzscznle nalczsscle] stosowany. Charaklerystyczne skrzydlakl lego drzewa 0 szerokoscl 2-3 em wygl~daj~ jak male gt6wkl slonl i ch~lnie bywaj& uzywane przez majster'kowiczow, Rowniez. w stanie bezlistnym przeorzsch jest latwy do rozpeznanla - wielkie, [asneszare do brunatnoszarych, p6towalne blizny po llsclach charakteryzuj'l ten galunek lak same, jak dlugie, cynamonowej barwy paczkl szczytcwe.

Topola biala (pop~lus BlbB"'-J

Wierztlowale.

Wyglqd: Dtzewo zrzucalace llsele na zim~, z wysok~, ezesto jednoslronnle zwieszaj~c!j 5i(1, dose szerok~ korona, osadzon~ na moenym, prostym lub nleco po~rzywionym pnlu z wyraslajEleymi. czesto u nasady odroslami i odbitkami Mrzeniowymi; wysokosc do 3D m. KOfa u mlodych okaz6w [eszcze gladka, bialawoszara do sza.rozielonej, z wiekiem coraz .bardziej chropowata i ciemniejsza, a laki:e spskana i bruzdowana lub z lislewkowat!j korowlna. P~dy zieione, g~stoowlosione na bla- 10. P a czki male, je jowale, bru n amoz 6 nawe, Usde na diu glen ogonkach skr(ltol eg Ie, 0 dlugoSe; 6--10 em i szerokescl do 5 em, na wielu galEtzkac h takze 0 zarys ie w przy b !fie n i u okra.glym, przewaznle je_dnak owalne i podzielone na 3-5 wi~kszych klap, U nasady laokr~glone lub jakby ucle-te na brzegach niekiedy kr6tko za.bkowane, W porze listnieJ1ia obuslronnie welnisto lu.b llicowato owlosione. poinie) na wierzchu blyszczqce i ciemnozielone, a od spodu biaiowelnisle, nieco sztywne i skorzaste, Gatunei; dwupienny.

K otk! m es k i e bia la we Z karm i nowcoze rwo n ymi pylnikami, 0 dlugosci 4-6 em sa grube, miqsiste 1 ci~zko zWisaj,!, Kotki i:enskie

w po rze kw i In ien la lak sa modi ugie, zl 9.1 0 Ilkawoiblle, w porza owoc-owania mal'! nawel 10 em dlugoi;ci. Rozwljaj~. si~ przed listnieniem. Siedlis~.o: Topola biala preleruje olwarle, wilgolne sledllsk:a na luinych glebach, przede wszyslkim piaszczystych.

Wysl~powanie: Galunek szsroko rozpewszechniony w Europie w lasach I~gowych, zadrZ9wieniach nasrzeeznych s,Jbo w nadbrzaznyeh, pionlersklch atadlach lasu,

o kreskwilnien i a: 0 d marca do kw ietni a. Uwagi ogOloe: Topola biala, wyst~puie dziko prawie w calej Europie ; jest naluralnym 9.alunkiem przewodnim !~gu wieabowo-lopoJowego razem z krzewiastymi i drz.ewiaslymi galunkami wierzb. DzJi!kl swolm Charakteryslycznym dwu be rw ny m I Iselo m nalety on a bez w~lp ien ia do nejbardzieJ alrakeyjnych krajowych drzew lisciastych. Jednak deplero ostalnlo slosuie si~ topol~ do obsadzama ulle, poniewaz jel welnislo-lilcowaleliscle m09<j zatr.zymywai: duzo pytu i tym sa my m prz yczyn i aj ~ si!j do popra wy czyslosci powietrla w srodowisku mieiskim. Pyl za trzy many w warslwi e wloskliw zostaje w znaczn ym SID p n i u wym yIy przy s i.1 nyeh ul swaeh i wyplukany Z odplywem wody ta~, ze nie szkodzl to drzewom, przynajmnlej przy umiarkowanym zapylenlu. Gatunki lopoli, lak same jak przedslawiciele rodzaJu Salix (wierzba), mal~ wyr ain ~ sklenn osc do Iworzen ia m ies2aiic6w. Ni.ekiecy powstaja. bardzo dz.iwna i nla dal~ce si~ jednoznacznie przyporz~dkowac formy. Odnasi si~ 10 lakie do lopoli blale], czego dowodern jest przyklad nast~pnego gatunku.

KwlatO$lan 'jl

96

Topolaszara (Pr:;PUIU5 cenesceas IAITONI SM.)

Wierzbowate

Wygill.d: Potezne, okazats drzswo corastalace moiej wi~cej30 m wysokosci, z koron<l poezatkowo stozkowal<j, pOiniej raezej okr<lglaw<l, sklepioMj, dose szeroka, wsparlij na wysokim, grubym pn iu. Korona jest zbudowana z n iewlelu tylko., za to bardzo masywnych glownych konarow, wzniesionych stromo. Najwi~ksz<l sze rokosc os i ~g a n a jcz~sci ej w 9 orne j czesc 1. Kora mlodszych drzew rna charakteryslyczne, korkowe lislwy, klore z wiekiem .powi~kszaj<l S i (j do czar nych, ch r opowalych z 9 ru bi e~. K ora na iCz\lsciej jest szara al bo ci emnosza r a do czarniawej,

Gall1lki d'osc cienkie, zwykle nieco zwisaj<lce. P~dy tielonkawe, pocz'!lkowo z szaryml, latwo scierajllcymi si~ wloskamL P'!ez.ki czarwon a w6b ru n aln e, na szczycle n i eowlos io n a. Lisciedlugoogonkowli, w zarysle mniej wi~cej tr6jk<jlne, z nielicznymi, duzymi, lukowatymi wr~bami, u nasad.y jakby uciets lub lekko sercowate, Mlode lisci€ sa po obu stronach srebrzysto owlosione. Z wiekiem owtosienie to z.anlka na wierzchniej slronie, 1ct6ra slaje si~ blysz czaca i c i em nozt el 0 n a. Od spodu Ii I cow ate, szarobiale owlosienie pozostaje.

Galunek dwupienny.

Kolki m!1skie bialawe, z karminowo- lub purpurowoczerwonymi pylnikami maj1l 3-4 em dlugosCi, Kotki i€iriskie, w porze kwilnienia zielonkawe, s~ lak same dlugie, a w porze doj rzew an i a jeszcze wyraz n ie s i ~ wydlu lai a, S iedlisko: Topol II szara I ubi wi Igolne 9 Ie by luzns idlatego wyrasta chemle na zwirach rzscznych nad brzegami rzek.

Wys!llpow~nie: W wielu czesclaoh Europy rozpowszechniona i bardzo czesto laUe sadzo-

98

na, poni.ewai nadaje si~ wspaniale do nasadze Ii och ro n nyc h przec iwe roz yj nyc h i prz eciwwialrowych,

Okre s kwitn lenla: Od I ulego do kw ietn i a. Uwagi 096Ine: Wedtug wspolczesnych pogl~_dow top 01 a szara wlasciwi e n i e, I est s a rnadzielnym galunkiem, daj~.cym sill scisle wy· clz i el ie, a Ie m i esza Ii cern lop 0 I i bi alei (Populus alba)i osiki (Populus Iremula). Przy dokladnej a bse rwac j.i rzeczyw lsc ie do chodz i m y dow n i 0- sku, te. galunek ten pod wzgledem wielu cech zajmuje pozycj~ pomiedzy obcma galunkami rodzicieiskimi. W ulislnleniu rzeca si~ w eczy na przyklad silne owloslsnie, klorego U osiki prawie nie ma, naiomlast u lopoll bialej lest cecha r)adaj~G~. jej nazwe. Z drugi.ej slrony bly S zczaca g6 rn a powi e rzeh n ial i sci a ba rd zo silnie przypomina topole bialij, podczas gdy raczej 0 k rijg la wy za rys I isc ia i p/ylki e w r~by poml~dzy dellkatnle wyci<lgni~tymi szczytaml blaszki upodabniaj<l j~ do osikl.

Topole, podobnle jak nalezacs do tel same] rodziny wierzby, sa drzewami .dwupiennymi - w konsekwencji meskls i ierlskie kwiatostany nie wystepujq wsp61nie na lej samel rosllnle, lscz rozwljaj1l Sill oddzielnie na roinych osobnikach. Przy tym daje aie zauwazyi: jeszczejedna interesuW,a r6ZniclI. Kwialy 10- poli s~ bardzo nlepozorne I niepokazne - nie pol rzeb u j ~ ozdoby przyw abi a jllee j owady, zapylajqce kwiaty, ponlewaz 5'1 wiatropylne. Ta cecha zmusza jednak do "wyprodukowania:' odpowiednio du:i:ej masy pytku, kt6ry wiatr roznosllosowo. Wierz.by natomiast sa zapylan e przez owad,y, przede wszys tk i m pszczoly - nie musz<I zatem produkowac tak wiele pylku. Nasiona topoll s~ barczo male, choe jeszcze rozpoznawalnegolym oklem. Maj~. one liczne, dlugie wtosy i przez 10 osi<jgai'! wielk'! powiarzchnla przy male], masle i mogij bye przenoszone przez wialr na duia odleglosci.

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->