P. 1
Zecharia Sitchin - Kiedy zaczął się czas

Zecharia Sitchin - Kiedy zaczął się czas

|Views: 945|Likes:
Wydawca: urartur

More info:

Published by: urartur on May 30, 2010
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

06/23/2013

pdf

text

original

/ hi. S····· hi Z,eelarla.

lte ···10

Thnnaczyll

Bozena i Zbigniew Bochenscy

Wl1)AWN]CTWO PROKOP

'[yb'/Ol'ygitl(liu: When Time Began

Pmjdd okladki i sdod: Studio KOlllputerowe\Vyda:wnktwaProkop

Copyright@ 1993 by Zecherie Sitchin

Copyright © [or jhe Polish edition by Wyda'N1lictwo Prokop, W."z,,-wa 2002

W:5z~lkie' pra\.\."a zastrzezoue. Zadna cz~M te] ks:i4iki nie 'mozc byi: odb· ... orzona ani przckazana w :}.adr.Jej. form ~e ani W lAden sp(l~6b bez uprzedoiej piaemnej zscdy aut-ora.

NilSza ksiegarnia w.y~vlk("'W<l: Bi-.Jr·o Hal'lodloWEj IJI. Klllns;j.I;ie:go 3·3· A, 05-07.5 We~i.c. Naszc kSi,\zki w inremecie: Iww'w.prO~QP·com.pl

ISBN 83-B6096-64-.1}

Wvdanic 1, nsklad I, Warszawa 2002 Druk j opr awa: Ar~KOR

SLOWO WSl'~PNE

ad najwczesniejszych czasow mieszkancy Ziemi wznosif oczy kill niebu. Pelni naboznego szacunku, a przy tym zafascynowani poznawali prawidla nieba: uklad gwiazd, cykle Ksiezyca i Slonca, obracanie sie nachylonej Ziemi. Jak to sie wszystko zaczelo, Jak sic SkOftCLY - i co bedzie sie dzialo miedzy POCZ41kiel11 a koricem?

Niebo i ziemia spotykeja si~ na horyzoncie. Przez tysiaclecia ludzie obserwowali, jak wlasnie ram nocnegwiazdy ustepujq miejsca promieniom Slonca. Jako punk! odniesienia wybrali moment, gay dzien i nee trwajq tak 'samo dlugo - clzie~'l rownonocy. Czlowiek od tego momentu 7-'lC.741 mierzyc C7..aS ziemski, pomagajac sobic przy tym kalendarzern.

Aby umozliwic identyfikacje rozgwiezdzcnych niebios, pcdzielono niebona dwanascie czesci, dwanascie znakcw zodiaku Z biegiern kolejnych tysiacleci gwiazdy "talc wydawaly sie wcale nie !bye stale, II dzien rownonocy czy dzieri nowego soku przenosil sie z jednego znaku zodiaku (10 drugicgo. Opr6cz ezasu ziemskiego ZaCZ?LO stosowac takze GZJS niebianski -pocz'I_tek nowej ery, nowej epoki.

Gdy stoimy u progu nowei epoki, kiedy Slonce w dniu wiosermego zrownania dnia z noca wzejdzie w znaku Wodnika, nie zaS, jak In si~ dzialo przez ostatnie 2000 lal W znaku Ryb, wid" zastanawia sie, co ta zmiana zwiastuje: dobro czy zro, .nowy poczatck C2Y koniec - a mozc nie 5i~ nie zmieni?

Ab)' zrozurniec przyszlosc powinnisrny zbadac przeszlosc, ad kiedy bowiem ludzkosc zaczela rnierzyc czas ziemski, Ina do czynienia z czasem niebianskim wyznaczajacym nadejscie nowych epok, Wiedza otym, co poprzedzalo rakie l1adej,s,:j,c nowe] epoki i co potent rtaS\Wowaieo mOM dae nam wiele teraz, na naszyrn przystanku w biegu dziejow.

1. CYKLE CZASU

Powiada ,ii(, ze swietego Augustyna, biskupa rzyrnskiej Kartaginy (354·430), najwiekszego mysliciela pierwszych wiekow Kosciola chrzescijanskiego, ktory I~czyl religie Nowego Testamentu z platonskimi tradycjami filozofii greckiej, zapytano kiedys: "Cz),l11 jest ezas?" Augustyn odpart: .Jezeli nikt nie pyta, wiern, CL~m on jest; gcly chee (0 wytlumaczyc komus, kto nude pyta, nie wiem",

Czasjest niezmiernie wazny dla Ziemi, dla wszystkiego, Co sie no niej znajduje i dla kazdego z nas. Jak wiemy z wlasnych doswiadczen i obscrwacji, cz a s jesl tym, CO oddziela moment naszych urodzin od momentu, w ktorym przestajemy 'eyc.

Chociaz nie wicmy, czym jest CZ<'lS, to jednak znalezlismy sposoby mierzenia go, Misra naszego zycia jest rok; gdy sie zastanowic, rnozna Z rownie dobryrn skutkiern uiyc stowa orbita. Tym wlasnie jest rok rut Ziemi: czasem, ktorego potrzebuje nasza planeta na pelne przejscie orbuy wokol swoje] gwiazdy - Stonca. Nie wiemy czym jest ems, 310 sposob, w jaki go mierzymy, niejako zmusza nas do zapytarria+Czy zylibysmy dluzoj, czy nasz cykl zyciowy bylby inny, gdybysmy mieli zyc na planecie, ktorej rok Jest dluzszy? Czy bylibysrny niesmiertelni ~)"j4.C ria Planecie Milionow Lat? W to wlasnic wierzyli faraonowie Egiptu, jJ: takimi si~ stana, gdy w przyszlym zyciu przyl'l_ez'l.si« do bogow na Planed", Milionow Lat.

Cloy "l gdzies inne planet)', na ktorych powstalo zycie takie, Jakie 111)"' znamy? A moze nasz uklad planetamy jest wyjatkowy, zycie )11 Zicmi jedyne, a my, mieszkancy Ziemi, jestesmy w Kosrnosie samotni? Czy faraonowi.e wiedzieli, 0 czym opowiadali IV Tekstach Piramidl

"l'opatrz w gar" i policz gwiazdy", powiedzial Jahwe Abrahamowi, gdy zawieral z n i111 przymierze. Od nieparnietnych czasow czlowiek spogladal

7

w niebo j zastanawiai sie, czy gdziestarn, na innyeh ziemiach siljakies inne, podobne do niego istoty. Logika i prawdopodobiensrwo matematyczne podsuwaja odpowiedz: tak, Dopiero jednak w 1.991 roku astronomowie, jak podkreslaoo, po raz p i e rwsz y odkryli inne planety krazace wokol innych stone, gdzies tam we Wszeehswiecie.

Okazalo ,i\" ze pierwsze cdkrycie, Z lipca 1991 roku, nie !lyle;> calkiem prawidlowe. Zostalo ono oglcszone przez zespol astronomow brytyjskich, ktorzy na podstawie prowadzonych przez piec lat obserwacji doszli do wniosku, 2£ bardzo szybko obracajaca ,i~ gwiazda okreslana jako pulsar PSR 1829-1D rna .rowarzysza wielkosci planety'', mniej wieeej dziesiee razy wiekszego cd Ziemi. Ogolnie PI'Z)'PIlSZC7.a si .. , ze PUI5al)' S'( to wyjq_(kowo gesie skupiska gwiazd, ktore 7 tcj czy innej przyczyny wybuchly. Kreca Sly one szalenczo szybko wokol wlasne] osi, emitujac przy rym regulamie, wielc razy na sekunde, encrgj, w postaci fal radiowych Tcgo typu pulsowanie mozna sledzic przez radioteleskopy, Zaobserwowano pojawiajace sic cyklicznie wahania i astronomowie przypuszczaja, zc rakie wahania moze powcdowac i tlumaczyc planet. okrazajqca pulsar 182,)-10 raz na susc miesiecy,

Jak 5i, okazalo, kilka miesiecy poznie] brytyjscy astronornowie przyznali jednak, ze ich ohliczenia nie byly dostatecznie dokladne i w zwiazku :t. tym nie bcda sic upierac, ze pulsar, oddalony od ntis 0 30 000 !at swietlnych, ma swojego satelite. Wtedy jednak wiadomo jut. bylo, ze podobnego odkrycia dokonal zespol amerykanski, Tyrn razem dotyczylo 0\10 duzo blizszego pulsara, okreslanego jako PSR 1257+12, wygaslego slonca odleglego od nas tylko 0 nOD lat swietlnych. Jak oceniajq astronomowie, wvbuehlo ono zaledwie miliard lat tcmu: z pewnoscia kr:\ZQ wokol nicgo dwie, a mote nawet trzy planery. Te dwie pewne okrq_7.aj<t swoje slonce rnnie_i wiecej w takiej samej odleglosci, jak Merkury okraza nasze SI"'1ce, Prawdopodobna trzecia planeta oddalonajest od swojego sloncn zapcwne 0 lyle samo, co Ziemia od Slonca.

Dziewi'l.tego stycznia 1992 wkll. John Noble Wilford napisa,i w "The New York Times": "Odkrycic 10' pobu(lzilo prz)'puszcLeni:l, ze lIkbdy f)lanetarne ,,(nie tylko w miar!, powszechne, ale l,e mog!\. tet wy~t,·powac W IOZily·ch w(orurtk,lch, N;mkuwcy Lwi(:r(if4, it malo prawdopodoblie jest, ze.by 113 planetacb okr,\Zaj'l.cych pu~~ary i.tnialo zycic_ 1 ch odluycie zlllobilizowal" jedmik. <lsironom6w, ktorzy tej jesieni zaczn't syslcmatyczr\e badanie tlieba Vi poszukiwatliu oznak inteligeotTlego 7Y· cia pozaziemskiego".

Czy zatem fao:aonowie mieli racj~?

,8

Na dlugo przed faracnami i Tekstami piramid pradawna eywilizaqjn, najstarsza ludzka cywjlizacja, miala [uz calkiem dobrze rozwinietq )(051110- genie, SZeSc tysiecy lat temu w starozymym Sumerze wiedziano juz 0 tym, co nasi astronomowie odkryli w latachdziewiecdziesiatych XX wieku, Znano nie tylko prawdziwy charakter i budowe Ukladu Slonecznego (razem z najdalszymi planetarni), lecz rown)iez przedstawiano koncepeje 7£ we Wszechswiecie istnieja inne uklady sloneczne, ze ich gwiazdy (slonca) moga wygasac lub wybuchac, ze ich planety moga bye wyrzucane Z Ol'bit- a tycic moze sie przenosic zjednego ukladu do drugiego, Kosmogonia ta byla bardzo szczegolowa i zostala wyrazona na pismie,

Jeden dlugi tckst, zapisany na siedmiu tabliczkach, dotrwal do naszych C7A%6w w pozniejszej, babiloriskiej wcrsji. Nazywa si~ 'go Eposem 0 stworzeniu, a powszechnic znany jest jako Enuma elisz (od takich slow sic zaczyna); recytowano go publicznie podczas obchodow swieta Nowego Roku, ktory przypadal pierwszego dnia rniesiaca nissan - dnia bedacego pocZijtki em wi osny.

Przedstawiajac proces powstawania Ukladu Slonecznego, dlugi tekst opisywal, jak do Slonca (Apsu) i jego l'oslanca Merkurego (Mummu) najpierw dolaczyla dawna planeta nazywana Tiamat; jak para planet Wenus i Mars (Lahamu i Lahmu) weszia miedzy Slonce a Tiamat; jak potem za Tiamat pojawily sie dwie nastepne parI' - Jowisz i Saturn (Kiszar i Anszar) oraz Uran i Neptun (Anu i Nudirnmud). Te dwie ostatnie planety astronomowie poznali dopiero w latach 1781 i 1846, ale juz tysiace lat wczcsniej znali je i opisali mieszkaney Sumeru Gdy ci 110\\'0 powstali niebianscy bogowic przepychali sie i przyciagali, t. niektorych Z ;lich rodzily sio; satelity - ksiezyce. Tiamat, znajdujqca sie w srodku tej niestabilnej rodziny planet, zrodzila jedenascie satcliuiw. Jeden z nich, Kingu, utes! do takich rozmiarow, Zc sam zaczal nabierac cecil "nicbim\skiego boga", czyli planety jako takiej \V ezasach nowozytnych astronomowie zupclnie nie zdawal i sobie sprawy z. tego, ie _jedna plancta moze miet kiika ksi~yc6w. Dopief() W i 609 roku Galileusz badajq_c niebo przez teleskop odkryl cztery najwi~ks;:e ks[~zyce Jowip,s" S\lmerowi" zdawali sobie 5praw~ Z !ego feno~enu jilZ 1 ysi,\ce !at WCZdll iej,

Jcl< mowi Epos " SIl>Vneniu, <10 tego niestabilnego ukladu slonecznego wktoczyl intrllz Z illllej pr7.eslrzelli - kolejrra planeta, Nie byfa to planeta «0- dzona w rodzinic Apsu, ale pochodzqca z jakiejs innej gwiezdnej rodziny; "')'l'z\lcona stamti(d i bl:tk~j<\.ca si~ w przeslrzeni., Tysi'l.ce lat WCZI:'snicj, z:l. llim wSlm!cZ'-lSIlU aSD1mornia pozn.i!la pulsary i wygasaj(].ce gwi~zdy, k()~mogonia Swneru prl.ewidziala iSlnienie inllych uklad6w planotaroych i wygasa-

9

jacych lub wybucbajacych gwiazd .• ktore wyrzucsja swoje planety, I Ink, jak zapisano w Enuma elisz g(J}' jedna z takich cdrzuconych planet dotarla na ()brzeza Ukladu Slonecznego, to zaczela bye wciagana do jego wnerrza (il, I).

Mijaj'lc planety lezace dale] ad centrum spowodowala zmiany, ktorych zagadkowosc nadal wprawia w zaklopotanie dzisiejszych :\S!TOIlOm6w. Zastanawiaju silO oni, CO spowodowalo nachylenie osi obrotu l.lrana. przeciwny niz w przypadku wiekszosci ksiezycow planet ruch orbitalny Trytona, najwiekszego ksiezyca Neptuna, cz'l eo sprawilo, ze Pjuton przemienil sie z ksiezyca w planete z nietypowa orbita. Irn gl<;biej lntruz wciagany byl do srodka Ukladu Slonecznego, tym bardziej wchodzil 113 kurs, nil ktorym dojsc rnusialo do kolizjl z Tiamat, czego wynikiem byta Niebianska Bitwa, \V wyniku szeregu kolizji, w ktorych sateiity intruza kolejno wbijaly sie w Tiarnat, ta dawna plancta rozdzielila sie na dwie. Jedna z nich rozpadla sic na czesci, ktore utworzyly pas planetoid miedzy Marsem a Jowiszern, oraz na rozne kornety, Druga z nieb, uszkcdzona, ale nadal w calosci, zostala wrzucona na now't orbit, i stala sie planets, ktlmt nazywamy Ziernia (w jezyku sumeryjskim Ki). Razem z nia przeniesiony zostal najwiekszy satelita Tiamat, stajac si~ dziekitemu Ksiezycem Ziemi. Sam intruz zostal wciagniety na slal~l orbite wokol Slonca i stal sie dwunasrym czlonkiem Ukladu Slonecznego (5-IOI1ice, Ksiezyc i dziesiee planet). Sumerowie nadali mu nazwe Nibiru - ."pianc!a pn::ejicja" Babi louGzyey zmienili j1l na Marduk na cz~c Jell narodowego boga. Jak zapewnialstarozytny epos, to wlasnie podczas Niebianskie] Bitwy przyniesione skads przez Nibiru ziarno zycia zostalo przekazane Zierni.

II: l

10

Filozofowie i naukowcy, badajacy Wszechswiat i tworzaey wS]l6Jczc~1I1: kosmogonie, nieuchronnie dochodza do rozwazan nad czasem. C'zy stanowi on wyrniar sam dla siebie, czy tez jest jedyna prawdziwa rniara we Wszeohswiecie? Czy czas plynie ty lko naprzod, ezy tez potrafi sie collie? Czy tetMnif:tjSlOSC jest cZ¢Ci'l przeszlosci, czy poczatkiem przyszlosci? I jeszcze jedno, nie mniej wazne pytanic: czy czas rnial poczatek? A jesli tak, to czy bedzie mial kres? Jezeli W57~c;h5,,';a' istnicje nieustannie, bez POCZ'ltl-.'U, a wiec i bez konca, to czy takze czas nie rna POCZ4_tku I nie lila konca? Cry Wszechswiat rzeezywiscie mial jakis poczatekbyc mote byl to Wielki Wybuch, jak przypuszczajaliczni astrofizycya ClJS powstal, gdy powstat Wszechswiat?

Ci, ktorzy byli autorami zadziwiajaoo dokladnej kosmogonii Sumeru wierzyli takze W poczatek (a wiec j w nicuchronny koniec). Jasne jest, ze traktowali oni czas jako miare wyznacznik tempa, oznake poczatku nicbianskiej sagi, Przeciez pierwsze slowo starozytnego Eposu 0 stworzeniu brzmi Enuma; CD znaczy k i e d y:

.Enuma elisz la nabu szamamu

Kiedy w gorze niebo nie bylo nazwane, szaplitu ammatum szumo fa zakrat

a ponizej staly gnmt [Ziemia] nie mial imienia".

Wybitnych naukowycillltrb)'s.l6-"1 wymagalo stworzenie pierwotrego stanu, gdy .nic nie istnialo.jedynie pierwotny APSll, ich tworca, oraz Murnmu i Tiamat", gdy Ziemia jeszcze [lie istniala, Nielatwo tez bvto uswiadomic sobie, u: dla Ziemi i wszysfkiego na jej powierzchni poczatkiem nie bylo stworzenie Wszechswiara czy Ukladu Slonecznego, ale Niebianska Bitwa, Wlasnie wtedy wlasnic IV tym momencie, dla Ziemi zaczalistniec ems - gdy oddzielila sie ona od tej polowy Tiamat, 2 ktore] powstal pas planetoid (,,rriebo"). Ziernia zos!a'ia przesunieta na wlasna ol'bit<:; i mozna bylo Z<JCz"c liczyc lata, miesiace, dni i noce - 2<1CzqC rnierzyc CZ<lS.

Ten naukowy plink! widzenia, wspolny dla starozyrnej kosmogonii, religij i matematyki, ukazany zostal w wielu sumeryjskich tekstach, nie tylko w Eposie 0 Stworzeniu. Tekst traktowany przez uczonych jako mit 0 Enkim i porzadku swiata, a kt6ry jest w scisrym znaczeniu autobiograficzna opowiescia Enkicgo, sumeryjskiego boga nauki, opisuje moment, w ktorym - k i e d y - ezas zacza] ]Jly:n¥~ dla Ziemi:

"w te dni dawno tcmu,

kiedy niebo bylo oddzielone od Zicmi,

11

~v te noce dawno temu,

kiedy niebo bylo oddzielone od Ziemi [.,.]",

Kolejny tekst, slowami cz\;SIO powtarzanymi na glinianych sumeryjskich tabliczkach, przekazuje koncepcje poczatku, ukazujac liczne aspekty ewolucji i cywilizaeji, ktore nie istnialy jeszcze przed tyrn kluczowyrn wydarzeniem. Przed ni m, jak zapewnial tekst, ,,510\\'0 czlowiek nie bylo jeszcze wyrnawiane" i "po\l:Zeblle rzeczy nie zostaly jeszcze stworzone", Call' rozwoj zacza] nastepowac dopierO' "po tym, jak niebo odsunelo 5i." od Ziemi,po tym.jak Ziemia z05t<1l<1 oddzielona od nieba".

Nic wiec dziwnego, ze to same poj"cie poczqtku czasu rzadzilo iakae wierzeniami Egipcjan, ktorych rozwoj nastapil poznie] niz Sumerow. W Tek,'fochpirtlmid(ust,<p 1466) czytamy taki opis poczaikow raeczy:

"Gdy niebo jeszcze nie istnialo, Gdy czlowiekjcszczc nie isrnial,

Gdy nie narodzili sie jeszcze bogowie, Gdy srnierc jeszcze nie istniala (.,T,

Wiedza til, powszechna Vv' czasach starozytnych i wywodzaca si~ z kosrnogonii Sumeru, znalazla swoje odbicie w poczatkowych wersach Ksiegi Rodzaju, pierwszej ksiegi Biblii hebrajskiej:

"Na poczatku

E 1 0 him stworzyl nieboi ziemie, Zicrnia byla bezksztaltna i pusta

i ciernnosc panowala na obliczu T e h 0 l1J, i wiatr Pana unosil s:i« nad wodarni".

Obecnie powszechnie przyjmuje si~, U: ill biblijna historia 0 srworzeniu zostala oparta na tekstach pochodzacych t: tv1ezopotamii, takich, jill Enuma e1iS2. Tehom oznacza Tiarnat, .wintr" to satelity w wersj ~ sumcryjskiej, 8 nieb(\ opisywane jako Wykuta Bransoleta oznacza pas planetoid. Biblia podaje jednak wyrazniej moment poczatku Ziemi; wersja biblijna zaczyna sie w tYID momenciekosmogonii Mezopotamii, w kt6rym IV wyniku rozblcia Tiamat Ziemia zostaje oddzielona cd Szama'im, Wykutej Bransolety,

Poczarkiem czasu dla Ziemi byla Niebianska Bitwa

Pocho~ca z Mezopotarnii historia stworzenia zaczyna sie od tworzeIlia Ukfadu Slonecznego i pojawienia 5i, Nibiru/Marduka W cz<lsie, gdy

12

orbity planet nie byl)' jeszcze ustalone i stabilne, Konczy sie przypis~lliell1 Nibiru/Mardukowi obecnego ksztaltu Ukladu Sloneeznego, gdzie knMfr planeta ("niebianski bog") otrzymala swoje okreslone miejsce ("pozycj\!'··) .. orbjt~ ("prz.cZJlaczenie") i obroty, a nawet swoje ksiezyce, Rzeczywiscie, jako duza pi aneta, ktora obejmuje swoja orbita wszystkie inne planety, k16- fa "przemicr,,a niebo i dokonujejcgo inspekeji'', byla uznawana za te, ktora ustabilizowala Uktad Sloneczny:

"Ustanowi{ Oil stacje Nibiru,

aby uSIa]i':: ich niebianskic pasma,

ktorych nikt nie moglby przekroczyc ani ich skrocic [ ... J,

Ustanowir on dla planet uSwi~c~ne niebiosa,

On ustal a i ch drogi, wyznacza kursy"

Vol Enuma elisz (mill. v, I. 55} zapisano; "On srworzyl Niebo i Ziemie" - dokladnie tc same slows zostaly uzyte w Ksiedze Rodzaju

Niebianska Bitwa wyelirninowala z list)' czlonkow starego Ukladu Slonecznego Tiamat, wrzucila jej polowe na nowa orbit" tworzac w ten sposob Ziemie, urrzymala pozyeje Ksiezyca, jako niezbedncgo elementu nowego Ukladu Slonecznego, spowcdowala oddzielenie i przesuniecie na niezalezna (l,'bit, Platona, dcdala Nibiru, jako dwunastcgo czlonka nowego porzadku na naszym nicbie, Dla Zierni i jcj rnieszkancow dzialania re miaty stat sir; czynnikami determinujacymi czas.

Przez tysiaclecia, az po dzis dzien, ludziom towarzyszy liczba dwanascie, ktora odgrywala kluczowa role '''' surnel):i,lciej nauce i zyciu codziennym (rownolegle z dwunastoma elementarni Ukladu Sloneczncgo), Sumerowie dzielili "dzieli" (od wschodu do zachodu slonca) na dwanascie .podwojnych godzin", co w ezasach wspotczesnych rna swoje odbicie w dwunastogodzinnym zegarze l podziale doby na dwadziescia eztery godziny, Nadal rnarny dwanascie miesiecy w roku, podobnie jak dwanascie znakow zodlaku, Ta niebianska liczba pojawiara sl« tcz w wielu innych przypadkach, bylo prze. ciez dwanasc ie plemion Izraela czy lei dwunastu apostolow.

Matcmatyka sumeryjska opiera sie na systemic szescdziesiatkowym, to znaczy opartym n81 Iiczbie 60, nie J 0, jak W systemie metrycznym, Do wielu zalet systernu szcicdziesilltkowego zaliczyc nalezy niewatpliwie podzielnosc podstawowe] liczby przez dwanascie, Liczby w systemic szesc-

13

dziesiatkowym zwiekszaly si~ przez mnozenie na zmiane przez szesc i dzicsiec, Zaczynajy sie od liczby szesc, potem bylo szesc mnozone przez dziesiec {6 x 10 ~ 60}, potem przez szesc i otrzyrnywalo si~ 360, Liczbe I," Sumerowie stosowali W odniesieniu do kola - nadal sie z nie] korzysta Zl1.rowno w geornetrii, jak i w astronomii, Nastepnie mnozouo ja przez dziesi~c, i otrzymywano sar ("wladca, pan"), liczbe 3600: zapisywano j<t w postaci duzego kola, i tak dalej,

Sar. ;16110 tat ziemskich, 10 ezas obiegu NibiJU wokol Slonca ~ dla kogos na Nibiru bylby to jeden rok, WedlugSurnerow is(nicnic inieligentnych istot na Nibiru bylo faktern. Powstaly tam one na dlugo przedrern, zaniin nil. Zlemi pojawili sie ludzie. Sumerowie nazywafi ich Al1lmnaki, co znaczy doslownie .ci, ktorzv zeszli z nieba na Ziemie" Teksty sumeryjskie wielokrotnie tspewnialy; ze w pradawnych czasach Anunnaki zeszli z Nibiru na Ziemie; podczas pobyru na Ziemi !l1'crzl'l. oni czas nie miara ziernska, lecz miarac orbit)' Nibiru. Jednostka tego boskiego czasu, roku bcgow, to wl mill ie sal'.

Teksty znane jako sumeryjska USia Kr616w" opisujqce poczatki 0- siedlcnia si, Anunnaki na Zierni, [zag pnnowunia piet'wS7ych dziesieciu wladcow Anunnaki przed potopem podajq w sal', cyklach Iiczacych 3600 lat ziemskich, Zgodnie z tymi iekstami od przybycia pierwszych z nich do potopu minelo l20 Sal, Planeta Nibiru okrazyla Slonce ,(0 dwadziescia razy, co odpowiada 432 OO() lat ziemskich. Wlasnie podczas sto dwudziestego okrazenia przyciwatliegrawitacyjne Nibiru spawodowalo zsuniecie si« powloki I odowej , uksztahowanej DR Antarktydzie, do poludriiowych oceanow, co z kolei utworzylo ogromna fale przyplywowa ogamiajaca cala Ziemie - wielka wode, czyli potop, Opisano go w Biblii na podslawie duro wczesniejszych i duzo bardziej szczcgolowych zrode! sumeryjskich,

Liczbata, 43200(1, miala eykliczne znaczenie w legendach i odwiecznej wiedzy nie tylko na terenie nazwanyrn p6inicj Sumerem. Szltkaj~.c .rnlejsca, w ktorym mity styk<\i(l sit; z naukavGiorgio de Santillana i Hertha Vall Dechend w prncy Hamlet's Mill doszf do wniosku, ze .Jiczba 4320()() od dawnych czasow byla bardzo wazna", Wsrod cytowanych przez nich przykla46w znalazla si\l germaJ1ska' i skandynawska historia () Walham, mityczruej si.edzibie wojownik6w, k\Qrr.:)' w Dniu $,!clu wym<i$zerujl1.Przez bramy WalhalliwaJczyc u boku boga Odyna przcciw gigantom. Wyjd'1c przez 540 brarn Walhalli~ przez k"zd~ z nich przemScszeruje SOO ryCi;fZY. Razem ~dzje ieh, jil.k zwr6cili na to uwag~ Samillarla i von Dcchet;cI, wlaSllie 432 000, Jak piszl\_ clalej "liczba I" musiaia by6 ZIlsc7..II_c.a juz w bardzo dawllych c7;J.sacil, poniewal: tyle lei sl'lab ma Rigweda - san-

14

skrycka "swi,1ll ksiega wed". W tym tez j",zykl1 zapisywano historic 0 bogach i .bohaterach, znane zIiteratury indoeuropejskiej. Jak pi1>ZC ta dwojka autorow, liczba czterysta trzydziesci dwa tysiace .wywodzi si~ z podstawowej liczby 10 8.00, liczby strof w Rigwedzie, w kt6rej kazda strofa rna 40 sylab" (10 800 x 40 = 432 000).

Tradyeja hinduska wyraznie Il\.czyla liczbe 432 O()O z yuga, czyli epokami, z jakirni miala do czynienia Ziemia i czlowick. Kazda caturY!lga ("wielka yugd) dzielila sie na .cztery yltga, ktorych coraz krotsze czasy lrwania Willlilly si, z liczba 432000. Najpierw byla Epoka Poczworna, Zlota Epoka, (4 x 432000 = i 728 000 lat), potern Potrojna Epoka Wiedzy (3 x 432 000 = I 296 000 Jat), nastepnie Podwojna Epokn Poswiecenia (2 x 432 000 ~ 864 000 lat) i w koncu obccna Epoka Niezgody, ktora trwac bedzie zaledwie 432 0(10 lat. Vi sumie hinduska iradycja przewidywala dziesiec eonow, odpowiednikow dziesieciu wladcow Sumeru 7. ezasow przed poropem: rozszerzala jednak ems trwania wszystkiego na 4 J2() ()OQ lat.

'IV hinduskiej religii i tradyeji astronomiczne liczby oparte na 432 000 mialy lei: zastosownnie przy okreslaniu kalpa, "unia Brahm),". Byl on zdcfiniowany jako eon liczacy dwanascie rnilionow deva ("Iat boskich"), Katdy rok boski z kolei odpowiadat 360 latom ziemskim. W zwiazku z iym .dzien Brahmy" oznaczai a 320 WO 000 lat ziernskich (liczba otrzymana w wyniku rnnozenia 360 i 12000 000) - mniej wiecej na lyle lat wspolczcsnje occnia sie wiek Ukladu Slonccznego,

4320 noo ono to jednoczesnie tysiac wielkich ylIga, Fakt ten zauwazyl IV Xl wieku arabski maternaryk Abu Rayhan al-Biruni, kt61)1 stwierdzil, ze katpo skladala sie z 1000 cykli coturyuga. Moina wiec sparafrazowae obliezenia bindulskiego kalendarza niebianskiego i stwierdzic, ze w oczaeh Brahmy tysiac cykli i,y!o zaledwie jednym dniem, Przywodzi (0 l1J rnys] zagadkowe stwierdzenie .... ' Ksiedze Psalmow (9(), 4). dotyczace dnia boskiego biblijnego Palla:

"Tysi:[c lat, W NlOich oczach,

[jesl]jil.k dzien, kt6ry min'll, przeszed!",

Stwierdz.enie 10 tradycyjnie ITaklowano zaleclwie jako symbol wieczno.sci Pana, lednaki.e w obliczu ~icztl)'ch. §bd6w obecllosci elementow Sllme-, ryjskich w Ksi~dze Psalni6w (a tab. "" inllych c~5ciacfl Biblii hebraj~kicj) by~ moze mialo to bye scisle wywz,enie matematYC7,:I1e - wyrai:cnic, ktore znalazlo odbicie takZe w tradycji hinduskicj,

15

Tradycje hinduskie zostaly przyniesione na Porwysep Indyjski z wybrzeza Morza Kaspijskiego przez przybyszow aryjskich, kuzynow Indoeuropejczykow, ktorymi byli Hetyci z Azji Mniejszej (obecnie Turc]a) i Huryci znad gornego Eufratu; od nich wlasnie wiedza l wierzcnia Sumerow przeszry do Indoeuropejczykow. Uwaza sie, Z~ migracje aryjskie nastepowaty w drugim tysiqcleciu przed Chrysnrsem. Sqdzono, i:i: Wedy nie byly pochodzenia ludzkiego, ale ze ulozyli je sami bogowie we wezcsnicjszych wiekach, Poznie] obok roznych czesci Wed i wywodzacej sie z nich literatury pomocnicze] (rnantry, brahmany itp.) powsialy takzc nie zwiazane z wedami Purany ("dawne pisma") oraz wielkie opowiesci epickie MaITaMUI'II/a i Ramajana. Rowniez W nich wyraznie zauwazalne Sf[ jednostki czasu bedace wielokrotnoscit .. liczby 3600. Zgodnie z Wiszmf Purana "dzieli, kiedy Kriszna odejdzje z Ziemi, bedzie pierwszym dniem epoki Kali; trwac om bedzie przez 360 000 lar smicrtclnikow". Jest to nawiazanie do koncepcji mowiacej, re kafi)mga, ohecna epoka, podzielona jest na swit lub "poranne swiatlo" trwajace 100 lat boskleh, czyli 36 000 lat ziemskich ("Im smiertelnikow"}, epoke jako taka trw:Ui\.Ct\ 1000 lat boskich, czyli 360 OGO l~( ziemskieb, oraz zmierzch alba "wieczorne swiatlo" 0- statnich '100 lat boskich, czyli 36 000 lat ziemskieh. [)aje 10 razem 1200 lUI boskich albo 432 001) lat zicmskich.

Ta tak szeroko rozpowszecnniona wiara w boski cykl Jiczacy 432000 lat, rowny 120 okrqzeniorn Slonca przez Nibiru, z ktorych kazde trwa 3600 1M ziemskich, prowokuje do zastanowienia sie nad tym, czy jest to tylko zonglerka liczbami, 67.)' lei. sposob przedstawienia podstawowego zjawiska przyrody lub astronornii poznanego juz dawno temu przez Anunnaki, Jak juz wykazalcm w ksiazee Dwunasta ptaneta, potop byl globalna katastrofa przewidzianq przez Anunnaki - wynikiern oddzialywania przyciqgania grawitacyjnego Nibiru na niestabilna powloke lodowa nad Antarktydq, Wydarzenie to spowcdowalo gwahowne zakonczenie ostarniej epoki 10' dowcowej 'ukolo 13000 la( ICl11U i znalazlo odbicie w cyklach historii Ziemi w postaci powaznych zrnian geologicznych i klirnarycznych.

\'v'yst,powanie takich cylJic2r1)'ch ()krcs6w, Z kt6rych najdluisze okresla 5i\; jako cpoki geolQgiczne, pc>twierdzily badan;a r>(}wieI'zcJmi Ziemi i osadbw oceanicznych. Ostatnia epok~ geologicma, naz)"Nanr\.pkjstocencm, 'la" c~la siy mniej wi~ej 2 500 000 lat temu i tnvala at do czas6w potoptL W tym okresie wyewo·luowaly hominid)" Anllnnaki zeszli na Ziemil/ i pojawil sij( czlowiek, Homo sapie/ls. Wh,snic w oS<\dach morskicn Z okresu pJejstocenu zldeniyfikowano cykJ trwa,j~"y ml1i~i wi<;c~ 4J() 000 lat. Jak m6wia, \vyniki serii badaii, prO\vadzonym -przez geolog6w -pod kierownictwem Ma·

16

deleine Briskin z University of Cincinnati, zmiany poziomu rnorz i dane klimatyczne z gl<ebi OC-<:<1110'" ",')'kaZl~1I .niemal okresowa cyklicm.oot w Od5~ pach 430 000 lal". Taka cykHczHo5C potwierdza astronomiczna teorie wahan klimsrycznych, ktora bierze pod uwag .. zrniany zwiazane z nachyleniem {lsi Zierni, z preccsjll. (niewielkie przesuniecie orbitalne) i mimosrodowosciq (ksztaltem orbity eliptycznej) .. Milutin Milankovicz, ktory w latach dwudzie- . stych XX wieku podal Z<1l)'S tej teorii, okreslil t, periodycznosc na 413 000 lar, Zarowno raki cykl, jak i ten okreslony pomiej przez Briskin, niemal pokrywaia si, z surnesyjskim cyklem 432000 lat przypisywanym oddzialywaniu Nibiru: zbieznosci orbit, ich zakloceniom i cyklom khmaiycznyrn,

Wyglqda wil:c na to, ze mit 0 Boskich Epokach oparty jest na faktach naukowyeh.

Pojecie czasu pojawia sie 'W dawnych zapiskach, zarowno surneryjskich, jak i biblijnyeh, nie tylko jako moment poczatkowy - k i e d y. Proccs tworzenia lop}, sie od ram 7.: In i e r zen i e m C z a s u, z pomiarami, ktore z kolei powiaznne sfI, Z dajqcymi sie przewidziec ruchami na nicbk. Zniszczenie Tiamat i powstanie pasa planetoid j Ziemi wymagalo, wedlug zrodel pochodzaeych z Mezopotamii, dwoch pOO1YC)1 okr:t:1:en Niebianskiego Pana (wdzierajacego Sly Nibiru/Marduka). \'II biblij-rj wersji wykonanie tego zadania zajo;io Panu dwa bask ie "dni"; dzisiaj chyba nawet fundamentalisci zgadzsja sil; z tym, ze t\ ie by1 y to takie dni i noce, jakie znamy, poniewaz te dwa "elni" nastapily, Z3l1;m jeszczczaczela istnicc Ziemia (a pam tym muSZ4 oni pami,jac 0 stwierdzeniu w Ksiedze Psalmow, zedzien Pana rowny jest tysiacowi lat). Wersja 7, Mczopotamii wyraznie rnierzy czas srworzeIlia, eZM boski, ruchami Nibiru, ktoremu przejseie cale] orbit)' zajmuje 3600 lat ziernskich.

Zanirn til dawn;" opowiesc 0 stworzeniu przedstawi [\OWOpOWSlaJ'1_ Ziemie i zachodzace ua nle] zmiany, opowie 0 gwiazdach, planetach i orbitach niebieskich; czas, 'ktoryrn sie wtedy posluguie, to CZ<lS boski. Jednakze gdy tylko konccmruic sie na Ziemi i w koncu na zarnieszkujacym .i'l czlowieku, zmienia si, skala czasu tlB odpowiedni30nic tylko dla plandy zflmieszkiw.anej p= cdowieb, ale Ie;;' na tak'l; kt6r(l_ !udzkofC mole Qgrun'1;C i zmkrzyc dniami,. mjC.'li~cc"mi, latilmi - wtoo), pojawia sill czas z iemsk i.

Gdy rozwaiamy te znane l1am skladniki czasu ziemskiego, lllllsimy p3mi~a6 0 tym. :i:e wszystkie ttlY S;j_ tez powia.zanc z cyidic2l1ymi ruchami ei.i1l nieoieskich na niebie, okreslaj~cymi korelacje mi"dzy Ziemi'b Ksi"tycem a Slorlcem. Wiemy obccnie, ze pojawi~j'1;ce si~ okresy swialla i ciemnosci, hore okreslamy jako dziefl (trwaj'lcy 24 gominy) wynikaj'l Z

17

faktu, ze Ziemia obraca si" wokol-swoiej osi, talc wiec gdy jedna strone 0, ~wie(]ajl\_ promienie sloneczne, to druga pozostaje w ciemnosci, Wiemy, ze zawsze gdziesIam jest Ksiezyc, chociaz nic zaW,1O;O go widzimy: Wiemy, ie przybywa go 1ub ubywa nie dlatego, ze znika, ale dlatego ze w zaleznosci od wzajemnego polozenia Ziemi, Ksi~ZyCB i Slonca (iI, 2) widzimy Ksiezyc alba calkowicieoswietlorty przez prornienie Slonca, albo calkowicie zaslonicty przez den Zierni, albo lei w fazach posrednich, To wlasnie z tych pctrojnych relacji wynika wydluzenie faktycznego czasu okrazenia Ziemi przez Ksiezyc z okolo 27,3 dnia (rniesiac ksiezycowyjdo obserwowanego czasu okolo 29,53 dnia (rniesiac ,sYl1odyCZ!1Y), IGh tezefektem jest zjawisko nowiu J(si,ryca zs: wszystkimi implikacjami kalendarzowymi ireligijnymi, No i oczywiscie wierny takze, Ze rok albo rok slo!le~Z.Ily, to czas, jakiego potrzebuje Ziemia naprzejscie jednej orbiry wokol Slonca, naszej gwiazdy,

IU

Ale te podstawowe prawdy okreslajace przyczyny cyklieznie zmieniajaeyeh si(l dni, miesiecy i lat C7l1SU ziemskiego nie S4.' oczywiste i ich poznanie wymagalo zaaWWSQwlIIlej wiedzy. No przyklad p.rz.ez wieksza CZ\;SC dwcch tysiecylat wierzono, ze eykl dniai nocy wynika z krazenia Slonc~ woko! Ziemi; od czasow Ptolemeusza Klaudiusza (Il w.) 11k do rewolucii koperni-

18

hils1dej w 1543 roku nikt nie kwestionowal twierdzenia, ze Slonce, Ksiezyc i wszystkie widoczne planety kr~ wokol Ziemi, bedaeej centrum Wszechtwi~t!l, Teoria Mi.kolaja Kopernikagloszaca, ze to Sloiice polozone jest centralnie, a Ziemia jest po prcstujednym zkqlltcych wokol &lonca cia] niebieskich, byla z punktu widzenia nauki tek rewolucyjna, a L punktu widzenia religii rak heretycka, ze S3111 .autor odkladal napisanie swojego wklkiego astranomicznego dziela De revolntiombnsorbtum coelestium (O obrotach sfer niebi'eskich), ajego pr:zyj~iek zwlekali z wydrukowanlem go a2. do 24 maja ] 543 roku, czyli niernal do smierciautora,

Nie ulega .jednak watpliwosci, ze we wczesniejszych C7'-l8~h wiedza Sumerow uwzgledniala wzaicmne relacje Zierni, Ksiezyca i nicba, W tekscie Enuma elisz, gdzie opisywane sa eztery fazy Ksiezyca, pojawia 8i~ wyrazne wythunaczenietego zjawiska iii kategoriach, wzajemneg« polozenia Blekitne] Planety i jej satelity W czasie, gdy Ksiezyc oJlrr'lza Ziemie, !'etn~il Ksiezyca wystepuje, gdy "znajdajc si'i; 011 po przeciwnej stronie niz Slonce", a znika on, gdy .znajduie sie po stronie Slonca" (il, 2), Zrniany te przypisywano .przeznacaeniom'' (orbitom), ktore w wyniku Niebianskiej 13itwy dal Zkmii jej ksiezycowi P!I!1 Niebios;

.Ksiezycow] nakazal swiecic, powierzyl mu Me.

Umiescit go w noel',

"by wyznaczac mogl dni, [M6wII:}

Comiesiac.jiieustannie tworz wzorY w koronie.

Na poczatku miesiqca, w:r.n(JSZ.'(C sie nad Ziemi~ miec b~dzieS2rogj swiecace wyznaczajqce sze.~6 dni, osiqgajqc rogalik siodmego dnia,

W srodku miesiaca bedziesz stal najdalej od Slcnca; wyprzedzi d<:; one na horyzoneie.

Potem zmniejszysz swoj'l. korone i przygasi sz swiatlo, zbliilJ.ji\,C si" v) rymczasie do Slonca;

a trzydziestego dnia ()1'd7.i.csz stal po stronieSlonca, Okreslilem twoje przeznaczenie; idz za nim".

.Tak wiec - czytamy w tym pradawnym tekscie - Pan Niebios ustanowil dni i okreslil granice dnia i nocy"

Warto Za\IW3ZyC, tx tradycja biblijna i zydowska - wedlug kt6rej dwudziestoczterogodzinna doba zaczyna si~ wieczorern 0 zachodzie slonca

19

C"b~'} 19 wi e C 2 6 r ; by!' to ranek, [eden dziea") - byla juz. wyrazona W tekstachz.Mezopotamij, Wedlug slO,,; E>iiJm.{!.eti"l~ K~i"Zy" mstm "umie:· szczony IV no C y, aby mogl wyznaczac dni"),

Nawet Biblia, b~'l.Crl skondensowana wersja duzo bardziejszczegolo. wych tekstow z Mezopotamnpotwierdza (Rodz, 1, t4) istnienie potrejne] relacji.miedzy.Ziemla; Ksiezycem a-Sloricem, a takze jej zwiay..ek z cyklem dni, miesiecy i lat:

"T Panpowiedzial:

Niech p6jawi;tsi~ ciala niebieskie na wykutyrn niebie,

. aby oddzielaly d2icii od nocy. Niech wyznaczaja

.miesiace i dni, i lata:'.

. Hebrajski terrnin mo'edim uzyty w powyzszym tekscie do okreslenia miesiecy oznaeza rytualne zgromadzenie w wieczor: nowiu Ksiezyca. V{ ten sposob ad samego poczatku CZRS. pelnego obiegu Ksi~zY(;'I.l jego fazy staty sie integl";!ln'l..cz,<scillblendarza mezopotamsko-hebrajskiego Dzieki uznaniu, ze dwa dab niebieskie (Stollce i K;sii;ZYC) odpowiedzialne S'l za miesiace, dni i lata, ten pradawny kalendarz ma charakter ksiezycowo-sloneczny. Przez tysiqclecialudzkosc czynila wysilki w celu stworzenia kalendarza majqcego- snlZYc do odrnierzania uplywu C7.!1.51l, Nickt<5JZy G~k muzulmanie do dzisiaj) oplerali si~ jedynie na cyklach Ksiezyca; . inni (mieszkancy starozymego Egiptu, ale tez rworcy kalendarza stosowanego obecnie w swieeie zachodnim) wykorzystywali rok stoneczny, dla wygody dzielac go na'[l]iesill;Ge. Jednakze.kalendarz wymyslony okolo.·S800 lat temu, VI.' Nippur (tdig;ijnYilJ <U:I1ITUm Surneru), do ktorego nada] p""''''''i'l.?,(lni "1 Z ydzi, opieral siena za warte] w B.i blii ;do.1;oncj mierze. czasu pDkg~j'lcej na zwiazku miedzy Ziemia adwoma cialami niebieskimi Tam wlasnie w sforrnulowaniu, zeZiernia kt~ty wok6l Slonca pojawi! si~ termill szanab czyli ,,rok~', l'ochodzil on od sumeryjskiego stowa SWill, uzywanego w asrronomii, a oznaczajqeego "scigac, k.,¥)'c", CRIy termin r<,kufath ha-szanah, .,okrqt.ani.e; coroczne krazenie", okreslal.uplywcalego roku

Naukowcy byli zdumieni, gdy okazalo sie, ze pochodzace z Xlllw. dziefo Zo 'har (K~i~ga wspanlalosci), zbior pism aramejsko-hebrajskien, stanowiacy jedna z podstaw zydowskiego mistycy2itlu·-·Xaba!y, bezblednie tlumaczy, L: przyezynn nastepstwa dni i nocy jest rotacja Ziemiwokol wlasne] (lsi. Dzielo to ukazalo sie.okolo 250 lat pr zed De revolurioni- 20

bus.: -Kopernika, Zohar podawala, ze .,ca1a.Ziemia kreci sie, obraca, jak kula. Gdy jedna ~z,,~6JCSI na dole, drugs-jest w gone. Gdy rra jcdne] CZ<l~ci j,est swiMJ()·, .M. drugiej jest cieinnosc, gdy UI madzien, tarnta mao noc", Zrcdla Zohar wskazuj'l. aurora Z I I I w i.ek u, rabina Hamnunal

Chociaz nic wiadomo 0 trill powszechnie, to rola uczonych zydowskich w przekazywaniu wiedzyastronomiczncj do chrzescijanskiej Europy w wiekach srednich }:osWapr.rekonuj:~<:o udokumenrowana dzio;:Jd zaehowanym hcbraiskim ksiegom dotyczacym astronomii i'2:awieriljllcym przejrzyste ilustracj e (jak il. 3, pochodzaca z dwunastowiccznej ksiazki opublikowanej w 1 Iiszpanii), Talk oapraw~ pisma Ptolemeusza Klaudiusza znane zachodnlemu swiatu jako Almagest; ktore zachowaly si~ pocczas podboju Egiptu przez ATlIb6w w V1I.1. wieku, ZGs!aly udostepnione Europejczykomdopiero P17.ez uczonych zydowskich, Znaczace jest, ze niektere Z iet.. tlumaczen zawieraly komentarze ~dai'\.c~. '\' w'\.tpliwo§c .s11.iS>;rios6 geocentryeznej teorii Ptolemeusza, a .bylo to eale wieki przed Kopernikiem, [line tlumaczenia arabskich: i greckich prac dotyczacych astronomil, a takze niezalezne rozprawy, W)''lna, ezail' gl6wny kierunek badan astronomicznych w sredniowieeznej Eurcpie. Wdzic",,'i:tl)'rn i dziesiatym wieku astronomowie zydowscy pisali rozprawy dotyczace I1Ich6w Ksiezyca i planet omz obliczali drag; Slonca i pozycje gwiwAiol.biof6w, Zestawianie tablic astronornicznych bylo 8pecjaln~ci'l. astronomowdworskich pochodzenia zydowskiego; robilito-zarowno dla krolow europcjskich, jak i dla muzuhnanskich kalifow ..

IU

21

Tat Z(I;lW;1)lS01.'VM'l_ wiedze, wyraznie wyprzedzajaca awe ezasy, wythimaczyc rnozna jedynie pozostalosciami wiedzy wczdniejsZiej, bardziej wyszukanej, kl6nl rozproszona jest w Biblii i jej jeszcze wczesniejszych sumeryjskjch zrodlach. Kobato to przeciez doslownie "to, co bylo narn dane", czyli wczesniejsza nauka sekretna przekazywana z. pokolenia na pokelen ie. Droge wiedzy uczonych zydowskich IV wiekach srednich moznn przesledzic wsreez al do osrcdkow naukowych w Judei i Babilonii, ktore zajmowaly sif przechowywaniem danych i komenrowaniem tekstow biblijnych. Talmud, zawierajacy takie informacje 1 kornentarze nmiej wiecej 7, OkTCSU od 30n roku prz, Chr. do 500 roku po Chr., pelen jest fragmentsrycznych informaeji zwiazanych z asrronomia Jest wSI'M nich stwierdzenie, ze rabin Samuel ,,711al sciezki nieba" tak, jakby 1(1 byly ulice jego mia- 81<1; jest uwaga rabina Joszuy ben-Zakai 0 ,,gwieZd.zie, ktora pojawia S1" raz na siederndziesiqt [at i myli zeglarzy" - tak, jakby wiedzial 0 pojawiajqcej sie cyklicznie co mniej wiecej siedemdziesiat pt¢ lat komecie Halleya, ktora, jak przypmzczano, byla nieznana az do odkrycia jej przez Edmunda Halleya w XVIII wieku. Rabin Gamliel z Jabneh posiadal instrument optyczny w ksztalcie rury, zajego pomoca obserwowal gwiazdy i planetypietnascie wiek6w przed .nficjalnym" wynalczienicm tclcskopu,

Potrzcba poznania sekretow nieba wywodzi si~ z ksiezycowo-sloneczne, go charakteru kalendarza zydowskiego (ezyli nippuryjskiego); krory WJ111R' g~J dokonywania skomplikowanych poprawek wynikajacych z :r6ztlic 111;\,' dzy rokiem slonecznym a ksiezycowym, Ten oaaini jest kt61szy od poprzedniego 0 10 dni, 21 godzin, 6 rninut i mniej wiecej 45,5 sekundy Roznica 1<1 rownajest 7il9 miesiaca synodycznego i w zwiazku z tym rnozna j~ w pewien sposob 7JliwcJC>W8C przez dodanie siedrniu miesieey ksiezycowych do kazdych dziewietnastu lat slonecznych. Ksiipki POSWi';:COM astronornf przypi5lljl\. odkrycie tego dziewietnastoletniego cyklu atenskiemu astronomowi Metouowi (ok010 430 roku prz, Chr.), ale naprawdecykl ten byl juz many tysiace lat wczesniej w dawnej Mezopotarnii.

Dla uczonych zagadkc stanowil fakt, ze W panteonie bogow Sumeru i Mezopotamii Szamasz (b6g Slonca] okreslany byl jako s)'l'l boga Ksiezyca, Sina, i w zwiazku z tyrn sial niZej ad niego w hierarch ii, choc nalezaloby ,podziewac si<e jJor7,~dku odwromcgo. Wytlumacze.niem mote. bye paello(1v.'11ie ku!et1darza w kt6tym z,lpis dotyCZ4CY cykli KsitZ)'ca poprzed:!al dane clotyc~ce cyklu Slonea_ Aleksander Marshack w ksi~zee The RoolsojCi'viiizulion (Korzenie C)'wili2ocji) wysnuf teoril', Ze 111lcj.~cia tla F\~I?-Wziach z koSci i kamieniapochod:z4cych z c2as6w c<;lowiek~ neanderlalskiego nie byfy dekomcjami, lecz pryrnity'wl1Y1ni kalen,darzami kSf~7:ycowymt_

22

W kalendarzach ksiezycowych swi~ta stale przesuwaj ~ sit< wstecz rnnie] wiece] 0 miesiac co trzy lata tak, jak to ~i, dzieje w kalendarzu rnuzuhnanskim, Kalendarz nippuryjski, ktory wymyslono, aby pol!\_czyc cykl swilll Z porami roku, nie rnog] oczywiscie pozwolic sobie na takie systematyczne przesuniecia; na przyklad Nowy Rok zawsze musiel rozpoczynac sie pierwszego dnia wiosny. Wymagalo 10, juz od samego pcczatku istnienia cywilizacji sumeryjskiej, posiadania prccyzyjnej wiedzy 0 ruchach Ziemi i Ksiezyca 0= 0. ich wzajemnych powiazaniach ze Sloncem. Konieczne tez bylo zrozumlenie, skad sie biora pory roku,

Obecnie wiemy, ze coroczny ruch Slonca z polnocy na poludnie i z powrotern, powodujacy wystepowanie per roku, wynika z tego, zeos obrotu Ziemi jest nachylona wstosunku do plaszczyzny orbity Zierni wokoi Slonca; nachylenie to wynosi teraz okolo 23,5". Dni, w ktorych Slonce docicra do. najdalszych punktow na p6hJocy i na poludniu, takich, W ktorych wydaje 5i~ zatrzymywac i zawracac, to tak ZI'Ia!1e dn i przesilenia, ktore wypadaja 21 czerwca oraz 12 grudnia, Odkrycie przesilenia takze przypisywano Metollowi i jego koledze po fachu, atenskiemu astronomowi Euktemonowi. Ale znajomose lej wiedzy Si~gll do duzo dawniejszych czasow. J\ll; bogaty w slownictwo astronomiezne Talmud stosowal rennin nell 'yah (pochodzacy od czasownika natoh, czyli ,,n~chyl~c, PQchylac, obracac na bok"), co odpowiada wspolczesnemu okresleniu "mIchylenie", Tysiace lat wczesniej Biblia stosowala pojecieosi Ziemi przypisujac cykl dzien-ncc "lin.ii" przeciagniete] przez Ziernie (Ps. 19, 5)_ Ksiega Joba, mowiaca 0 tworzeniu Ziemi i jej tajemnicach, przypisywala Panu nieoios (Job 38; 5) stworzenie pochylonej linii, nachylonej osi dla Ziemi. Wykorzystuiac tennin natoh Ksiega Joba l1il\vitl_zujc do nachylonej osi Ziemi i do Bjeguna Polnocnego gloszac:

"f'ochylil on p61noc nod plisti:4

i zawiesil Ziemie zupelnie nad niczym" (Job 26,7),

Psalm 74 (w. 16 i 17) nie tylko okreslal wzajemne powiazania miedzy Ziemia, Ksiezycem a Sloncem, nle tylko uznawal o.b[61 Ziemi wokO! osi za pnyc7.)'t11; cykiic"£nej zmicl1!loici <lni, nocy i por rohl, ale tez_ oln'eslal najdalsze Pllnk!.y, granice pozomych s(';Zollowych ruch6w Slone.1" Ie ktore my rt~zY""'wly przesi!.enimni:

"Tw6j jest dzien

j twoja iaki.e jest noc;

23

ty Z=ICiZ,lSZ Ksiezycem i Sloncem, Ty ustaliles granice Ziemi,

lato i zimc stworzylcs",

Gdy polaczy sie umownymi Iiniarni punkty wschodu i zachodu Slonca IV dniach przesilenia letniego i zimowego, to tc dwie linie l:>~d<l si~ przecinaly ponad glowa obserwatora, tworzac gigantyczny znak X dzielacy Zicrnic i niebo nad nia na cztery czesci. Taki podzial znany j lIZ byl wpmdawnych czasach i do niego wiasnie.odnosi si~ Biblia mowiac 0 "czterech regionach Ziemi" i "czlerech regicnach nieba", W wyniku tego podzialu kregu Zierni i sklepieriia nieba na cztery czesci otrzymywano coS, co wygl'ldalo jak t.r6jk(ll)' z zaokraglona podstawa - dla iyj,\cych wtedy ludzi przedstawialy one obraz skrzydel. Stad si~ wziely siowa Biblii "cztery skrzydla Ziemi" oraz .cztery skrzydla nicba".

Babilonska mapa Ziemi z pierwszego tysiaclecia przed Chrystusem, przedstawiala t~ koncepcje ezterech .regioncw Ziemi" doslownie W postaci czterech "skrzyde.j'" przyczepionych do okragle] Ziemi (il. 4).

11.4

Obserwowany ruch Slonca z polnocy 11« poludni e i z p owrotem powodnwal nie tylko dwie wyraznie r67Jljll.Ce si" pory roku, lato i zime, ale takze okresy posrednie, jesien i wiosne. Te ostatnie wiazaly si« ze zrownaniem dnia Z 11()Ci1,. Gdy Slonce przechodzilo nad ziemskim rownikiem (raz w jedna, raz w druga strone) czasy trwania swiatla dziennego t nocnej demo, nosci byly jednakowe, W dawnej Mezopotamii now)' rok rozpoczynal sie w dnill wiosellnego zr6wnania dJlia z noc~ - byl to pierws7.Y d;>.iej'1 pienv- 24

szego miesiaca inissan - miesiae, "w ktorym dany jest znak") , Nawet wtedy, gdy w czasie exodusu, jak 10 podaje Biblia (Wj. 23), Now)" Rok mial; bye obchodzony w dniu jesiennego ?J"ownahia dnia z noca, to miesiac, k16- IY Inial on zaczynac (/;,=;), nazwano miesiacem siodmym, potwierdzaiac W len sposob, te nissan byl miesiacem pierwszym. W obu wypadkach wiedza 0 datach zrownania dnia z nOG[, wyznaozaiacych No .... '}' Rok, wyraznie siega wstccz az do czasow S tim eru,

Podzi .. l roku slonecznego na cztery czesci - przez r6wnonoc wiosenna i jesienna oraz przesilenie letnie i zimowe - w polaczeniu z ruchami ksi~tyen doprowadzil do powstania pierwszego znanego formalnego kalendarza, ksi~yc()wo-slonecznego kalendarza z Nippur. Byl 0[1 uzywany przez Ak a dow, Babilonczykow, Asyryjczykow, a pozniej takze przez inne narody. Ai do C7"'l.SOW obecnych petni on fimkcj~ kalendarza zydowskiego,

Dla ludzkosci czas ziemski rozpoezal ~i~ w 3760 r. pIT. Chr. Wiemy 0 l.I'm dokladnie, bo 1992.rok 11" e. byl w kalendarzu zydowskim rokiem 5752.

Pomiedzy czasem ziemskim a boskim istnieje lei czas niebianski.

Od kiedy Noe wyszedl z Arki, ~zukaj~c oznak tego, ~e spowodowana przez wode zagtada wszelkich stworzen tile: powtorzy 51" zbyt szybko, ludzkosc zyla w daglej swiadomosci cykli czy epok zniszczenia i odrodzenia Ziemi. Zwracaao sie do niebios W poszukiwaniu jakichs znakow mogacych zwiastowac nadejscie dobrych c'Ej lei. zlych czasow.

W jezyku hebrajskirn zachowal sl~ pochodzacy z Mezopotamii termin 1/;(1;,,1, znaczacy "trat; przypadek" - zarowno dobry.jak i zly, Niejesljcduak powszechnie znany fakt, ze termin ten zwiazany jest? niebern i oznaCr..H znak zodiaku, Pochodzi Oil Z czasow, II' ktorych astronornia i astrologia tworzyly jednosc, a kaplani na szczytach swi'ltyfr-wiez sJedzili ruchy niebianskich bogow, aby srwicrdzic, v.' jakim znaku zodiaku - w Jakim manzulu w jezyku akadyjskirn +znejdowali sie dane] nocy,

Ale tonie czlowiek jako pierwszy pogrupowal miriady gwiazd w latwe Ill' rozpoznania konstelaeje. Nic czlowiek okreslil i nazwal te, ktore leza na ekliptycc, i podzielil je na dwanascie, tWOTZ'lC dwanascie znakow zodiaku, Zrohil i 10 dla swoich potrzeb A nunnaki , Czlowiek jedynie je przyswoil, potrakrowal jako "'1oj lacznik, swoj sposob przejscia do nieba 1£ smiertel- 11"1;;0 zycia na Ziemi,

Via przybyszy z Nibiw, gdzie rut orbnalny trwa 0 wiele dhizej, sledzenie uplywu czasu na szybko obracejace] siy planecie - (Ziemi, nazywanej przez Arnmnaki Siodma Planeta), gdzie rok trwa 3600 razy krocej nii: na N ibim- musialo stanowic powazny problem. Z sumeryjskie] Listy Kr6Mw

25

i innych tekstow opisuiacvch czyny Anunnaki wynika, ze przez dlugi ems (zpewrno:ki1tprzynajmniej do potopu) wykorzystywaf oni jako boska jednostke czasu SClT, rok Nibiru rowny 3(;00 tat ziemskich, Ale czy w Celli u, zyskania sensownej relaeji miedzy czasem boskirn a ziemskim mogli zrobie cos innego, nit po prostu podzielie go na 3600 czesci?

Rozwiazanie tego problemu przynioslo zjawisko zwane precesja, Ze wzgledu na pewnc pcrturbacje orbita Ziemi wokol Slonca corocznie ulega niewielkiernu przesunicciu. 10 przesuniccie, czyli precesja, co 72 lata osiaga wielkose 10. Wprowadzajac podzial ekliptyk: (kola, po ktorym Slonce pozornie porusza sie wokol Ziemi) na dwanascie czesci (odpowiednik dwunastu czlonkow Ukladu SlOT1Ccznego), Anunnaki utworzvli dwanascie znakow zodiaku. Kazdemu z filch przypisany byl k"l 30'0, w zwi<tzku z czym opoznienie kazdcgo znaku wynosilo 2160 101 en" 30 = 2160), a caly cykl precesji, czyli Wielki Rok 08~a_gIll\.1 dlugoM 25920 lat (2160 x 12 ~ 25, 920). W ksiqzce Genesis [eszcze raz bylajuz mowa o tyrn, ze-PIlCZ porownanie 2160 do 3600 Anunnaki 0- siagneli zloty podzial 6: 1 0, a na dodatek, co wazniejsze, szesedziesiatkowy system matematyczny oparty na rnnozeniu 6 przez 10 przez 6 przez [(l i tak dale].

Zajmujf\.CY sic< mirologia Joseph Campbell w ksiazee Tile Masks ofGod:

Orj",,/a! Mythology (1962) pi sal: "Cudem nie interpretowanym jeszcze ptzez nikogo bylo to, ze aryimetyka powstala w Sumerzc jilt okolo 3200 roku prz. Chr., it czy to przez przypadek, czy lei przez intuicyjne rozumowanie, byla zdumiewajaco zgodna z porzadkiem panujacym na niebie", Ten "cud",jak wykazalem, przypisac mozna zaawansowanernu poziornowi wicdzy Anunnaki.

W~p&kze5Ila astronomia, podobnie jak wspolczesne nauki scisle, wiele zawdziecza Sumerom i temu, co wprowadzili, Ieh podstawowym osiagnicciem jest podzial nieba iwszelkich okrtg6w na 360 c~ci (stopni). Hugo Winckler, ktory wraz z killwma innymi osobarni na przelomie XIX i XX Wie\<u pol'tezyl doskonata ,,asyriolo_g:i~" ze znsjornoscia nstronomii, doszedl do wniosku, it podstawowe znaezenie miala liczba 72, jalco I~CZilik miedzy .niebem, kalendarzern a mitern" (Altorientalische F(}yschl<l1gen). Bierze si" to z hameshtu, czyli "piQtki" lub ",mnoienia przez pi;;e,B pis<u, gdy podstawow'llic2b, 360 u!\vorzy si~ pnez ponma:i.enie nicbiatiskiei 72 (aby osi'lgrt'lC p=~~~ I"} przltZ ziemslq 5, bior'\C4 si" z iloRci palc6w rnieszkailcOw Ziellll, Wnikliwosc nie poprowadzila go jednak - co W o\V)"ch c-zasach bylo calldem zrommiale - do prz.ewidzellia roll Anunnaki, kt(1)'Gh wiedza byla potrzebna choeby tyik:o po to, aby pozIlac op6i:nienie Ziemi.

26

W~r6d tysiecy cdkrytych w Mezopotamii tabliczek matematycznych wiele shrzacych jako gotowe tahliczki dzielenia rozpoczyna sie cod a,wmornicZI1cj liczby 12960 000, a konczy na 60, czyli liczbie orrzymaIl~:i w wyniku podzielenia 12960000 przez 216000, 1-1, V. Hilprecht p1j(~ Babylontan Expedition of the University of P?f!f7sylvama), kt6ry przestudiowal tysiace tabliczek matematycznych pochodzacych z bibliol~ki asyryjskicgowladcy Assurbanipala w Niniwie, doszedl do wniosku, ),e liczba 12960000 byta pochodzenia astronomicznego i wywodzila ~i~ z cnigrnatycznego wielkiego cyklu 500 wielkich lat, W ktorych zachodzila calkowita precesja (500 x 2S 9-20 = 12960 000)_ Zar6wno on, [nk ; inn; nie midi watpliwosci, ze zjawisko precesji (jak powszechnie uwazano, wspomniane dcpiero w 11 wieku p1:Z, ChI', przez Greka Hipparcha) znane jut. bylo i wykorzystywane w czasach sumeryjskich. Liczba sa, po podzieleniu przez dziesi~6 daje 1 296000 czyli, jak warm przypornniee, pojawiajqcqsie w tradycji hinduskiej liczbe pcdajqca CZM lrwania Epoki Wicdzy, okreslany jako (rz:ykrolnoM cyklu Iiczacego 43200() lat. Cykle w obrebie innych cykli, pojawiajqca si~ wzajcmna gra liczb 6 i12 (72 lata trwajace przesuniecie zodiaku 0 1°), 6 i 10 (stosunek 2160 i 3600) oraz 432 000 i 12 960 000 mega wiec stanowic odbicie rnalych i wielkich cykli kosmicznych ezy astronornicznych .. Sekrety takie czekajq dopiero na odkrycie, a liczby surneryjskie pozwalqjq jcdynie podejrzewac ieh istnienie.

Wybor wiosennego lub jesiennego zrownania dnia z noca jako dnia rozpoczynajacego nowy rok nie by! przypadkowy, Z powodu nachylenia osi Ziemi tylko w tych dniach Slonce wschodzi w rniejscu, w ktorym rownik niebieski przecjna eklipryke. Z powodu precesji punkt, w ktoryrn to si~ dziejc, co kazde 72 lata cofa sie 0 I" - przesuwa po kregu, na ktoryrn leza znaki zodiaku. ~ chociaz 110081 okresla sil: go jake pierwszy punkt Barana, 10 lak napra wde rnniej wiecej od 6 D roku pl'Z_ Chr, j CSI esmy w epoce R yb i powol i, ale nieuchronnie, zblizarny si« do epoki \Voo.nika [il. 5) Oznacza 10 tak wielkit zmiane - przejscie od Ll"'l'pUj'lc~.j epoki zodiakalnej (10 poczatku kolejnej -,tcmo2;o.a.j:toicre8licjakonadejscieNelV Age, n o wej e po k i.

C)dy ludzkosc na Ziemi oczekuje spodziewane] zmiany, wielu zastall<lwia si~, co tei: ana ze sob'!, przynuesie? Jakiegot to lnazal' b"dzie zwiastlmem~ Wzlotu (]zy upadku, koilca ezy lez nowego pOG4.tku? KotJca slurego porL;\dku Cry rozpocz'tcia nowego pOI7.qdkn na Ziemi, bye lHote prarokowanego powrotu kr6kstwa niebieskiego na Ziemi\l'l

Filozofowie zastanawiali si~, czy czas plynie tylko naprz.6d, czy lei: mote >i~ cofac. Tak naprawd~ ezas pl'zesuwa si« do tylu, bo w tym lezy i- 27

stota zj~wi$ka precesji; opoznienie ruchu Ziemi WQ}<61 Stc>fl~~ p~woclujllce raz na okolo 1160 lat obserwowanie wschodu Slone" w dniu wiosennego rr6wnanl<L dnia z noca nie w nastepnym, ale w pop r zed n i m znaku 20- diaku ... Czas niebianski (w naszym rozumieniu) nie plynie de przodu, jak czas ziemski (i czas innych planet) zgodnie z ruchcm wskazowek zegara, lecz w druga strone - odpowiadajttc:\rLlChowi Nibiru po jego orbicie.

11. s

Dla nas, ludzi na Ziemi, czas niebianski prynie do tylu - dlatego z punktu wiczenia zodiaku pr ze s z l o s c jest p r z ysz lo s c t a

TaJ.;; wiec badajmy przeszlosc.

2. KAMlENNY KOMPUTER

Przekazy dotyczace cyklicznie powtarzajacych sh; okresow, majacych wplyw na Ziemie i ludzkosc, nie ograniczaly sie t10 Starego Swiata Gdy krol Aztekow Montezuma pow hal Hernana Cortese jako powracajacego boga, ofiarowal 111~1 olbrzymizloty dysk, na ktorym wyryte by}y symbole cyklicznych epck, IV ktorc wierzyli w Meksyku Azrekowie i ich poprzednicy. To cenne dzielo zostalo nazawsze srracone, bo Hiszpanie szybko je przetopili. Znaleziono jcdnak kopie, w 'Ykonane w kamieniu (il. 6)_ Wyryte znaki reprczentowaly cykl,,,sloilc" czy tez epok - obecna jest piata z nich, Wszystkie poprzednie skonczyly sh; takim czy innyrn kataklizmem, spowcdowanym przez wode, wiair, rrzesienia zierni lub huragany czy dzikie zwierzeta. Pierwsza byla epoka gigantow 0 biarych wrosach, drugs to epoka zlota. Kolejna, trzecia to epoka ludzi 0 czerwonych wlosach (ktorzy wedlug legend}' jako pierwsi dotarli statkami do Arneryki) a czwarta to epoka ludzi o czarnych wlosach, z ktoryrni przybyl najwazniejszy bog Meksyku, Quetzalcoatl,

Daleko na poludniu, W prekolumbijskim Peru mieszkancy Andow takze rnowili 0 pieciu "sloiicach", czyli epokach. Pierwsza z nich byj·a epokq \V i [a k 0 C Z y, bialego brodatego boga; druga byla epoka olbrzymow, po niej nastapila epoka czlowieka pierwotnego, CZV{llJ1:4_ byla epoka bohaterow, po niej nastapila obecna epoka krolow, z ktorych ostatnimi byli krolowie Inkow. Miar~ czasu trwania tych epok stanowity raczej tysiace, nie zas dziesiatki ezy setki tysiecy lat. Majowie dekorowali sweje budowle i grobowce "wsr"gsll1i nieba"; odkryto, ze wyryte na nich znaki wyobrazaly zodiakalny podzial nieba, Niektore z przedrniotow odnalezionych w ruinach budowli Majow j w stolicy lnkow - Cuzco 10, jak ustalono, kalendarze zodiakalne. Wydsje sie, it sarno Cuzco bylo Oak to wyrazil S Haggar

29

w pracy przygotowanej Z okazji XIV Kongresu Amerykanistow) .kamiennym swiadectwem" tego, ze w Ameryce Poludniowej znano dwanascie znakow zodiaku. Prowadzi to do nieuchronnego wniosku, Ze juz tysiace tat temu w Nowym Swiecie znano zodiakalny podzial ekliptyki i ze epoki mierzono w nimjcdnostkaczasu niebianskiego, licz<\c1l. 21,60 lat ziemskich_

Pomvsl robienia kalendarzv z kamicnia more nam wydawac sit; dziwny, ale w pradawnych czasach bj:' calkiem Iogiezny. Jednym z takieh kalendarzy, stanowiacych dla nas wielka z<ig~dk~,jesl Stonehenge_ Obecnie S~t t_(; gigalltycme kamicnne bloki stojace 11,1 rozleglej rowninie w Anglii na polnoc od miasta Sa1isbLUY i okolc osiemdziesieciu mil na poludniowy zachod od Londvnu, Pozostalosci te stanowia zagadke ktora pobudzala wyobraznie i cicka\Vo~c calych pokolen, stanowila \\,)-'ZW311ie dla historykow, archeologow i astronomow, Tajemnica, ktora zapowiadajq te megality, gub! si~ we mgle wczesniejszych czasow a - jak >4dZ« - czas stanowi klucz do lej zagadki.

11. Q

Stonehenge nazywano ,,)1ajwamiejsZl\. prehistoryczna budowla w cale] Brytanii" i juz to tlumaczy, dlaczego skupialo ono uwagc przez cale wieki - zwlaszcza ostatnio. Opisywano je, a przynajmniej robili tak Brytyjczycy jake) '·I)'j'llkowe, bo .nigdzie ]1;1 swiecic nie znajdzie si", niezego podobnego" (R 1. C, Atkinson, Stonehenge and l','eighbauring Monuments}. Nie ma si~ wiec co dziwic, i.e osienuiastowieczny manuskrypl dotyczqcy dawnych budowli w Europie Zachodniej wymienia ponad szescset prac na temat Stonehenge. 'Niewatpliwie jest to najwiekszy i najstaranniej wykonany ,_ ponad dziewieciuset kamietl)'lych, drewnianych i zicmnych kregow na Wyspach. Brytyjskich; a takze najwiekszy i najbardziej skomplikowany w Europie.

30

Ale z TIlISzegO punktu widzenia nie ta "Yi'ltkowos¢ jest najwazniejsza, Liezy sie to, ze budowla III ~\'yL!ZU!ie podoblenstwo do niektorych znajdujqcych si", gdzie indziej, wazny jest rowniez eel, w jakim zostala w swoirn czasie zbudowana - wlaSnie Z powyzszych wzgledow uczynilem j'l czesciqhistorii zwanej przeze mnie Kronikami Ziemi. Wydsje mi si~, ze dcpiero na bll: szerokirn tle mozna przedstawic wiarygodne rozwiazanie ZlIgadki Stonehenge.

Nawet ci, ktorzy nic odwiedzili Stonehenge, Z pewnoscia widzleli, na zdjeciach lub na ekranie, najbardzie] rzucajace sie w OC;Z,)' elementy rego dawnegtl kompleksu: pary ogromnych, pionowo ustawionych kamiennych blokow (kazdy z nich rna okolo czterech metrow wysokosci) polaezonych u gory rownie masywnq poziorna kamienna belkq, ktore tworza I ry lit y, Trylity te ustawione s1l. w polkole i otoczone poteznym kregiem townie giganrycznych kamieni, Bloki poprzeczne, spoczywajace na tych podporach wykuto w ksztalcie czesci luku - tworza one kr<jg, Wszystkie wykonano u:: specjalnego rodzaju piaskowca=- sarsenu, ClIO': niektnrychblokow brakujc, a cZ\sc lezy na ziemi, to jednakcatosc tworzy widok niecdmiennie koJItI"ZtiCy 5il; ze slowern Stonehenge- "wisZ1l.cy kamien" (II. 7),

11-1

Wewnatrz (ego ogromnego sarsenowcgo kregu miescil sie okrag zlozoII)' z, mniejszych kamieni zwanych blekitnymi; rworza one b 1 ~ k i In y k r'lg na zewnajrz trylitow oraz btekitne p61kole (zwsne czasem b l ~ k i t- 1111 pod k 0 w q) wewnatrz polkola utworzouego przez trylity, Podobnie illk bloki sarsenowe nie wszystkie blekitne kamienie t\'Ol<<1_CC to kolo i p lkole przetrwaly na swoich miejscach do naszych czasow. Niektorych

31

brakuje, inne leza porozrzucane jak powalone olbrzymy. Aury tajemniezosci dodaja temu rniejscu jeszeze inne lezqce ttl i owdzie giganryczne gtazy, ktorych zwyczajowe nazwy (nieznancgo pochodzenia) S<l. rownie zagadkowe. Jest wsrod nieh Altar Stone, .kamien oltarza", obrobiony blok niebieskoszarego piaskowca okolo picciometrowe] dlugosci, w polowie zagrzebany pod pionowym blokiem i belka poprzeczna jednego z trylitow. Okres swietnose] tej budowli dawno juz mina], ale na podstawie dostepnych sladow i tego, CO liICnOW3{O sie do naszych czasow, archeologom \1- dalo si, zrckonstruowac wygltd budowli w epoce jej najwi"kszej ehwaty,

Doszli ani do wniosku, ze kl'[jg zewnerrzny, utworzony przez pionowe bloki kamienne polaczone belkami poprzecznyrni, skladal si, niegdys z trzydziestu pionowych glazow, z ktorych do dzisiaj zachowalo sie siedemnascie. Wewnatrz tego kregu znajdowat 5i" t>1~ki!l1y kra_g z mniejszych kamieni (zosralo dwadziescia dziewlec). Dopiem wewnatrz niego staio pi~c par trylitow, tworzacych s a r s e n o wa p o dk o w e zlozona z dzicsieciu masywnych glazow piaskowca; zazwyczaj na planaeh oznaczane s~ one numerami od 51 do 60, Belki poprzeczne numerowane s4. osobno, przez dodanie liczby 100 do numcru odpowiedniego pionowego bloku; tak wil,c_~lh poprzeczna laezaca pionowe gfazy 5 [ i 52 lila numer 152.

Srodkowe p6lkole skladalo sic Z dziewiemastu blekitnych kamieni (c~f z nich oznaczono nemerami 61-72) tworzacych blekitna podkowc, Dopiero w jej srcdku, dokladnie na osi calego kompleksu Stonehenge, znajdowal sill A I tar Stone. Plan przedsrawiajacy kolejne kamienne kregi wygladalby mniej wi"cej tak, jak na il. 8 a.

Dodatkowo, niejako dla podkreslenia i tak juz ewidentncj waznosci roli, jaka w calej tej budowli odgrywa ksztalt kola, wszystkie te kamienne kr~gf majdl~ll sil' w centrum kclejnego duzego kola, niejako stanowiqccgo ich obmmowanie, Tym razem jest to gk!boki i szeroki wykop, Wydobyta stad ziemia zostala wykorzystana del uforrnowania wahi na jego brzegach. Tworzy on doskonaly pierscien obejmujacy caly kompleks Stonehenge, pierscien 0 srcdnicy ponad dziewiccdziesieciu metrow, Prace wykopaliskowe prowsdzone na pcczatku XIX wieku doprowadzity do odsloniecia niemal polowy tego pierseicnia, poznie] jednakczesclowo go zasypano. Pozostale fragmenty wykopu i jego podwyzszonych brzegow noSZ4_ slady zniszczen dokonywanych nil przcstrzeni tysiecy lit! przez PI7)TOdy i czlowicka.

Te wspolsrodkowe kr,gi zostaly powtorzone w jeszcze inny sposob. Kolejny krag.umieszczono kilka krokow ad wewnetrznego brzegutego wykopu, Tym razern jest to krag skladajacysie z piecdzlesieciu szesciu otworow wykopanych gleboko w ziemi, Nazywa sie je dolami Aubr e y a - ad

32

nazwiska ich siedernnastowiecznego odkrywey Johna Aubreya, Oczywiscie archeolodzy prowadzili w (yen dolach prace wykopaliskowe, liczqc na [0, ze nagromadzone osady dostarczq jakichs wskazowek dotyczacych budowli i jej budowniczych. Po zakonczcniu prac dol)' te zakryto bialymi betonowymi kregarni, dzieki czemu wyraznie widac - zwlaszeza Z lotu ptaka - rworzone przez nie idealne kolo, Dodatkowo w nieznanym ezasie zostaly wykopane nastepne, mniej porzadne i bardzie] nieregularne doly, rozmieszczone w dwoch kregach znanych jako doly Y oraz Z;, ulokowane SiI one po zewnetrznej stronie kregow kamiennych.

11. e

Po, przeciwnych stronach wewnetrznego obramowania wykopu znaleziono dwa glazy, zupehiie niepodobne do innych, \1./ rowne] od nich odleII-tosci, w linii dolow Aubreya (ale wyraznie nie bedaccjej elementem skladowym) odkryto dwa kollste kopce, a w nich kolejne doll', Badacze sa. przekonani, ze w dolach tych tkwi!y gbzy, rakie, jilt te poprzednie, i ze wszystkie cztcry glazy - nazywane S. tat ion S tone s ("kamienie pozy-

33

cyjne"], oznaczone numerami 91.-94 - miely jllkieS wyrazne zastosowanie, Wynika to' mi~d2Y innymi z faktu, ze po polaczeniu wszystkich czterech glaz6w liniarni otrzymuje si~ idealny prostokat, prawdopodobnie w jakis' sposob wi.p:a;.cY si~ z astronomia, Kolejny ogromny karnienny blok, nazy'NaIlY Slaughter Stone (,;kamietl rzezniczy") lezy powalony lam, gdzie na pewnym odcinku nie zrobiono wykopu =mlejsce to mialo zapewne stanowie .wrota" calego kompleksy: koncentrycznych kregow kamiennyeh, pierscienia utworzonego .przez doty i otaczejacego calo~c wykopu. Prawdopodobnie len kamienny blok nie lezy dokladnie tam, gdlie Sial, ajak mozna wnioskowac z otworow w gnlllcie- chyba nie byl en samorny.

Ta przerwa w miejscu, gdzie powinien bye wykop, skierowana jest dokladnie na polnocny wschod, Prowadzi w strone (!ub umozliwia dostep od strony) drogi zwanej A I ej '!. Jej gran ice wyznaczaja dwa rownolegle wykopy, oddalone od siebie 0 ponad dziewi,<c metrow, Droga ta biegnie prosto okolo szesciuset merrow, potem sl« rozwidla, Jedna odnoga prowadzi 1111 p6lnoc W strone obszemej, wydluzonej budowli ziemnej nazywanej CUTSlIS, ustawione] pod pewnym katem w stosunku do Alei. Druga 0(\' noga zakrcca ,,. strone rzeki A von.

Wspolsrodkowe okregi rworzace Stonehenge wraz z: Alejq prowadzaca na polnocny wschod (iL 8 b) stanowia klucz do zrozumienia cclu budowy kompleksu. Nakierowanie Aiel dokladnie na polnocny wschod nie bylo przypadkowe - prosta poprowadzona jej srodkiem przechodzi dokladnie przez srodki kregow utworzonych z kamieni i z dolow, stanowiac dzieki temu os cale] budowli (zob, it 8 a), 0 celowym zorienrowaniu tej osi swiadczy seria biegnacych wzdhzz niej otworow w ziemi, w ktorych niegdys urnieszczone byly wyznaczaj1\ce t<; os glary, Icden z nich, nazyw~ny Heel S t o ne (,,kamien piety") nadal znajduje sie na swoim miejscu; jest niemym swiadkiem intenc]] budowniczych i Celli skonstruowania calcgo komplcksn-s niewajpliwie zwlazancgo z astronomia.

'Nielatwo zaakceptowac sugestie, i.e Stonehenge bylo starannie zaplanowanym obserwatorium astronornicznym, nie ZllS poganskim miejscem kultu cry tajemnych pI<lktyk (ODS takiego mogloby lla przyklad ,ugcrowac nazwanie lei'l_ce go gl:azil Kamien i~m Rz.ein iC~)111, 00 rtieucbrolln ie przy' wodzi na my§1 skladallliellld:zn w ofierze). W miar~ pl'zeprowadzania kolej· nych pme h![dawc-zych i c,iqglego przesuwan.la wsteel cza.su powstania calego kompleksu pojawialo sil; coml: wi~cej ,vIIJp~iwo~c.i dotycZ<l.cych v."jsllni,tej jJDwyt.ej hip otezy.

Pochodzijca z xlI wiek\! flistoria regnulI1 Britanniae pi·6m Geoffi-ey'a z Monmouth opisuje, ze ,J'ierscien Gigant6w [byl] skupiskiem gt220W, 34

~16ryc~ zaden czlowiek W owym czasie nie zdolalby wzniesc i bore Cia} ll~~rw powstalo w Irlandii z glrlz6w przyniesienych z Afryki P"~.e7. 01- hj/ymow", Potem za rada czamoksieznika Merlina (ktorego legend)' arh.riilllskie li\_cq takze 'l.e swietym Graalem) kr61 Vortirgen przetranspor!clwal kamienie i ".puuownie wzniesl z nich krag wokol grobu, umieszczaIII~ je dokladnie tak samo.jak to by to nil MOIIll[ Killaraus'' W Irlandii, (Jak ~I<; ostamio okazalo, ta sredniowieczna legends w jakims stopniu opierala ~i;; 1m faktach, odkryto bowiem, iz b",kitne kamienie pochodza z g.or Pre- 1,~lly w poludnlowo-zachodniejWalii i w jakis sposob zostaly przetransp"rtowane ladern i woda na odlegrosc ponad 400 krn - najpierw do miej~. IL !cUicego okolo 20 km na pelnocny zachod od Stonehenge, gdzie bye 1111)7.<: wzniesiono z: nich jakis wczesniejszy krag, a dopicro potem do saIIICO\O Stonehenge.)

W XV11 i X VII I. w. karnienna s""'i'l!ylli~ przypisywano Rzymianom, GreIHlm, Feniejanotn albo druidom, WSJl61nl1, cecha tych teorii bylo to, ze pae~u!wn·lyczas powstania Stonehenge z wiekow srednich na poczatek naszej cry \1 ' do czasow jeszcze W~?..e..i;njcjslych, ZIlJcZIIie w ten sposob wydluZaj1\c wick tego obiektu. W gronie licznych teorii niegdys faworyzowano ty zwiaI"all z druidami, nie tylko z powodu badan i tekstow Williarna Stukeleya, a Iwlaszc:za jego pochodzacej z 1740 roku pracy Stonehenge, a Temple Re- 11111"(/10 the British Druids. Wsr6d dawnych Celtow druidzi tworzyli klase Imlti wyksztalconych, nauezycieli-kaplanow. Wedlug Juliusza Cezara, ktory !.·,lltujlepszyrn b:6dleiti informaeji II;; temat druidow, raz w roku zbierali sf" "HI w swietym miejscu i tarn odprawiali sekretne rytualy, Skladali ofiary z ludzi, a szlachetnie urodzonych Celtow uczyli "m,!drosCi bogow", nauk 'prG)"l'Ii\lniczych j astronomii, WpJ;awdzie zadne odkrycia archeologow nie poiwlerdzaja zwiqzkow Stonehenge z druidami, zyjacymi IV czasach prechrze~djrLIiskich, to jednak wiadomo, ze Celtowie \II swoim czasie ?.aj,li te okoliI 'i. Nie da sii? rownicz, udowodnic stwierdzenia odwrotnego - na przyklad tef.\u, i:;1 druidzi nie gromadzif si" w miejscu tej swi'ltyni S!OilC~ chociaz me Illidi wdnego z.-\Vi~,zkLi zjej du2:o wczesniej Z)j(lcymi budo\\11iczymi,

Nie zl1a.leziclno tct dowod6w potwierdzajl(cych zwi:tZek Stonehenge z il.rymi,mmlli, choc legiony rzymski.B ohozowaly IV !loblizu tIOga -miej~ca_ Wi~k~ze S7..allSe majl!. pr6by 11'\.Czellia Stonehenge z Grekarni I fcnicjanftrni. tin.;cki historyk Diodor Sycylijczyk; zyj:tcy wD w. pn: Chr_ w czasach Julil!l~"I Ce7A~ra, kt6ry pDdrozowad do Egiplu, napisal wieiotomowa.histori" :lwiala Ililtycmego. \"/ jej pierwszych tOll1!1ch zajfti $i" prehistori1t Egipcjan, AS)'lyj~/ykc\w, Grck6w i Etiop6w, czyli litk z,.>Jrlnyrni "czasami rnitycrnymi". KoI ",ysk,1 Z P-l5\11 hisIOIyk6w wczesniejszych, z<lmieS.cil tei: cytat z (l.l1.gil1ion~D

3S

ksi;l,iki Hekatajosa z Abdery, kto!}' okolo 300 roku prz. Chr. pisal, ze "wspaniaJy swi,I)' okrag Apollina i wybitna.swiqtynia maj'lca ksztalt kulisty lstnicje" na wyspie zamieszkate] przez lud Hyperborejczykow, Nazwa fa w jezyku greckirn sugerowala ludzi Z odlegle] polnocy, skad pochodzi pofnocny wiatr, Boreasz. Mieli oni bye czcicielami greckiego (potern rzymskiego) boga Apollina, a legendy dotyczace Hyperborejczykow mieszaly sill z mirycznymi OpOwi~3ciami 0 Apollinie r jego bliiniac7..ej siostrze, bogini Ariernidzie, Jak twierdzil! srarozytni, Apollo i.Artemida byli dziecrni Zeusa i Latony. Zapkxlniona przez Zeusa Latona wedrowala po Zierni szukaiac miejsca, w ktorym moglaby spokojnie urodzic dzieci - &].(%0 od gniewnej Her)', Wily Zeusa, To wi'!,Ze Apolline z odlegla polnoca, Grecy i Rzymlanie uwazali go za boga wrozb i WYTOCZlli; podrozowal on po.niebie swoim rydwanem,

Archeolodzy nie przyplsywaf wprawdzie zadnej wartosci naukowej tym legendamyrn cry mitycznyrn zwiazkom z Grecja, ale sami dokonali odkryc chyba je potwierdzajacych. Okolice Stonehenge obfituja W prehrstoryezne znaleziska: konstrukeje ziemne, budowle, grobowce. Do tych sladow pradawnej dzialalnosci czlowieka nalczy wielki krag Avebury, Jego schematyezny rysunek przyporn ina mechanizrn zegarka (il. 9 II, szkie Williarna Stukeleya) CZ)' 7,;lz,biaji!.Ce sie kola pradawnego kalendarza Majow (il, 9 b). Jest tam takze cii\f:n'lcy sie kilornetrami wykop zw~ny eILHU,S, cos w rodzaju drewnianego, Hie. kamiennego kregu zwanego Wocdhenge (HlIZ wyraznie wyr6:1:l1illjQce sie, sztucznie usypane wzgorze. Nos; 0110 na .. ZW~ Silbury Hill, ma ksztalt stozka 0 idealnie okrij£lej podstawie srednicy okolo 160 metrow i jest najwiekszym tegotypu w Europie. Niektorzy dosZl!klljQ si<;< jakiegos znaczenia w tyni,Ze usytuowane jest one dokladnie S;JeSc domniemanych "mil megalitycznych" od Stonehenge,

li.9

36

Z punktu widzenia archeolcgow najwazniejsze znaleziska na tym terenie (podobnie jak gdzic indziej) pochodza Z grobowcow rozrzuconych po \:I!lej: okolicy Stonehenge, Znaleziono w nich wykonane z brazu sztylcty, topork! i bulawy, ztote ozdcby, dekorowana ceramike i wygladzone kamienie. Wiele z tych znalezisk potwierdzilo opinie archeologow, ze spo~6b, w jaki kamienne bloki Stonehenge zostaly wygladzone i starannie U= ksztaltowane wskazuje na wplywy z rninojskiej Krety (wyspe na Morzu :~j'6dziemnym) ota:z' z Myken (Greoja kontyncntalna). Zauwazono let, it nichore z poJ1[czcn na wpust wykorzystywanych w Stonehenge do mocowania blokow kamiennych s'l podobne do potaezen stosowanych w karniennych bramach w Mykenach. Wielu archeologow zgadzalo sie Z opinia In6wi~ ze wszystko ,0 wskazuje na zwiazki re staruzytnaGrecja,

W6wn<l_pr.z.edstawicielki! takichpogladow byta Jacquetta Hawkes, ktord. w swojej ksiazee poswieconej minojskirn i mykenskim poczqtkom l\reckiej cywilizacji, Dawn althe Gods. poswiccila Stonehenge duzq c·z"sc rezdziahi ,.,Grabl' i krolestwa",

Mykeny polozonc S'i na Peloponczie, polwyspie Vi poludniowo-zachod!llej czesci (;I'ecji kontynentalnej, dzi.g oddzielonym QcI ni.ej wykopanym t'lrlCz czlowicka Kanalem Korynekim. len kulturaspelniala role pornostu miedzy wczesniejsza cywi I izacj " minojskq na Krecie a' pozniejsza Grecjakla~yC7_jJ4, Myketly przezywaly pelni\, swojego rozwoju w XVI »s. j)rz. Chr, Skarbyodkryte w grobowcach krolewskich swiadczi; 0 kontaktach z innyrni krajami, w,~r6dJ ktorych niewatpliwie byla Brytania. ,,\\1aSnie ... .tedy, gdy krolowie mykenscy wznosi Ii si" na wyryny bogactwai moe)' - pisala Jacquetta Hawkes - dosc.podobny rozwoj, chociaz.na mniejsza skale nastepowal Vi poludniowej Anglii. Rowniez tam elita zloZonil z WOjO\\11ik6w sprawowala rzady nad rolnikami i pasterzami; zaczynala prow~dzic h.mdel - IW-" kwitala: Chowala tez zmarlych Z odpowiednia ekstrawagancja, Wsrod przedrniotow umieszczanych w grobowcach.znalazly sie obiekly dowodzace, zepochowani wodzowic midi kontakty z cywilizacja mykenska", Dale] autorka dodaje, ze przedmioty takie nie mialyby zbyt wielkiego znaczeniajako efeki handlu czy ic:1; nasladownictwa, gdyby nie "wyj1[tkowe wydarzenie >budowa wielkiego kregu z pinskowcow i ustawienie trylitow w Stonehenge".

J cdnakze nie wszystkie znaleziska aroheologiczne potwierdzaly tak wczesnej.wplywy" greckie. W grobowcach W okolicy Stonehenge -znajtlOWailCl takze ozdobne paciorki i okr~c zawieszki z bursztynu oprawionego w zlotc w sposob wynajeziony w Egipcie, nie w Grecji. Takie zrw,leziska pozwalaj:t przypuslcza6, le 208m!y w j akg spos6b PI"ZY"'ie;?ione do pohldnil)wo·wsdwdt1iej AJlg1Li, rnie przez Grek6w ezy Eg.i)l'Cjan, ale praw"

n

dopedobnle przez nudniacych sie handlern ludzi ze wschodnich wybrzciy Morza Srodziemnego, Oczywiscie natychmiast nasuwa i>i~ mysl CD Fenicjanach, znanych starozytnych kupcach i zeglarzacn.

Istniejq dowody na 10, ze Peaicjame iegluj!i\c z portow Morza Srodziemnego docierali do Komwalii na polndnicwo-zachodnim krancu Anglii, niedaleko Stonehenge. Poszukiwali tam cyny, ktora '<tczona z miedzia slui;yta do wyrobu twardego brazu, Ale cry ci ludzie, ktorych szlaki handlowe rozwijaly si'i; miedzy H SOC a 500 rokiern prz, Chr. byli odpowiedzialni za plany i budowe Stonehenge? Czy kicdykolwiek tam dotarli? Czesciowa odpowiedz na te pytania bedzie oczywiscie zalezala od tego, kiedy powstal pomysl zbudowania Stonehenge i kiedy go zrealizowano, oraz od tego, kto jeszcze rnogl tam dotrzec J zbudow a ': ten kompleks z karnienia,

Z powodu braku zrodel pisanych j braku wsred znalezisk figurek GOgow srodziemnomorskich (znajdywanych gdzie indziej 'w ruinach obiek- 16w pochodzenia minojsklego, mykenskiego i fenickiego) nikt nie moze Z cala pewnoscia odpowiedziec till te pyrania. Zwlaszcza gdy wezmie 5i" pod uwage wykopywane przez archeologow w Stonehenge szczatki pcchodzenia organicznego, jak chociazby rzezhione POI'OZa, Metqd~_ radioweglowa datowano je na okres miedzy 290() a 2600 rokiem prz, Chr, - czyli przynajmnie] tysiac lat wczesniej, a prawdopodobnie nawet jeszeze wiele dawniej, niz mogli tu przybyc zeglarze z Morza Srodziemnego, Kawalek wegla drzewnego, znaleziony \V jednyrn z dotow Aubreya, datowano na 2200 rok prz. Chr.; rogowy kilof znaleziony kolojednego z trylitcw datewano 11(1 lata mledzy 1280 a 2060 prz, Chr. Znaleziska z Alei datowano metoda radioweglcwa na lata mii;dzy 2245 a 2085 prz, Chr.

Kto byltam w talc wczesnyrn okresie i sporzadzil plany, wedle.ktorych w<:lli6si wspanialy karnienny kompleks? Uczeni utrzymuja, ze do mnie] wiecej 31lDO roku prz_ Chr, teren ten byl bardzo slabo zaludniony przez rolnikow J pasterzy, krorzy uzywali narzedzi kamiennych. Po 2500 roku prz, Chr, z kontynentu europejskiego przybyl)' nowe grupyludzi, ktorzy przyniesli ze soba znaiomose metalu (miedzi i zlota), korzyslali z naczyt'l glinianych i grzebali .wokh zmar!ych w okr,flglych kopcaclJ, Byli 10 lud;:ie kulrury Beaker - nazwa 1.1 pochodzi oct ksztattu naCZYIl; z k16rycll pilL 0- kolo 2000 roku prz_ Chr_ ra7.em z bogaiszq_ ; liczniejsz,1. h,lclno:kift kuJ.tury Wessex pojawH sii; na Iym terenie br[\Z" Przed~!awieiete I~j kululty zajItwwali si" h{)dowl<t bydla, obr6bk[t It\clali i haIif!Jem Z V1chodni<t i srodkow<\ Europ't oraz w-ybrzeZami Morza Sr6dziemncgo_ Okolo lS()O roku prz_ Chr. 1(1 kwitIli\C<I epoka si" zakOl1czyhl - okres upadku tr¥,cal przez wi"kszs,_ czt;ii: tysillciecia i niewllJp~iwie dotkJ1't1 takte Stonehenge,

38

Czy rolnicy j paste!'Zfl z neolitu, ludzie kulnay Beaker a nawet zyj'[cy we wczesnej epoce brazu ludzie kultury Wessex zdolni byli stworzyc Stonehenge? Czy tel, bye mote, stanowili tylko $il~ robocza niezbedna do realizacji We skomplikowanego przedsiewziecia, karnienne] konstrukeji obmyslonej przez innych, bardziej zaawansowanych v.,' nauce?

Nawet wybima zwolenniczka p()willZan z Mykenami, Jacquetta Hawkes, rnusiala przyznac, 7<l Stonehenge, "tego sanktuarium, zbudowanego z kolosalnych a przy tym starannic obrobionych blokow, przy ktorych mury cyklopowe w Mykenaeh wygladaja jak dziecinneukladanki z klockow, nie mozna porownac z niczym w calej prehistorycznej Europie". Nie rezygnu.iltC 7. szukania powiazan z Mykcnami, wiaze ona Stonehenge L wczesnymi mleszkancam: Anglii, SIU.lj!!_C dalej teorie mowiacq, ee ,,kt6rys 7.. lokalnych wladcow pastwisk na rowninie Salisbury; bye mote majacy jak Odyseusz rlwannscie stad bydla, posiadl doststeczne bogactwo i whidzo< potrzcbna do przeksztalcenia prost ego sarikl'uarium 7.. epoki .karnienia w wybitne i nie majace sobic rownych- dzielo architektury megalityeznej, Zawsze sie wydswalo, ze musialje zapoczajkowac jakis pojedynczy czlowiek, z nadmiu- 1'1.1 arnbicji (;zy obsesji religjjnej, poniewaz jednak cala konsuukcia i sposob hudowy wykazujq wiekszy stopien zaawansowania niz cokolwiek innego zbudowanego do tamtej pory 11[1 wyspie, prawdopodobne jest, ze wchodza 1.\1 W gr, pomysly pochodzace z kultury na wyzszym stopniu rozwoju".

Ale eo 10 byla 7.3 .,k-ulrura na wyzszym stopniu rozwoju", dzieki ktore] powstala budowla nieporownywalna z niczym istniejqcym w prehistorycznej Europie? Odpowiedz zalezy oczywiscie od dokladnego datowania Stonehenge. Iesli kompleks ten jest, jak sugerujq dane naukowe, tysi1lC (10 dwoch tysiecy lac starszy cd Myken i Fenicji, lu nalezy poszukiwac wcze~l1iejszego zrcdla tej kultury, Jezel! Stcnehenge pochodzi z [[J ty::;iildecia 1'1'7_ ChL, to w g:rll wchodzilyby jedynie Surner i Egipt, Gdy po raz pierwszy powstala koncepcja Stonehenge, cywillzacja sumeryjska - jej rniasta, wysokie swiatynie-obserwatoria, pismo. i nauka - miaffi juz tysiac lat, a w Egipcie od wielu stuleci rozkwitala rnonarchia

W poszukiwanill lepszej odpowicdz.i musimy uporzs,_dkowac dOI:ych· C1.:I& zgromactzon<t wiedzI( dol:yCZllC~ kilku faz, w Ictorych, wedlug naj.nowszych odkryc, powstawalo Stonehenge.

Stonehenge nie zac~l() sic< od kamieni, W.zysc>, zgodnie t\¥ierdza" ze I<lmio si~ od v.'YkoplI i jegIJ obramow~!lia, wielkiego ziemnego piecicie~ia 0 obwodzie 3200 metr6w (mienol1ym na dnk),\Vykop rna okolo 3,6 m ~ZCrDkOScii okolo 1,8 m gl~bolwsci - wymagalo io p'rL:emieslczenia

39

znaeznej ilosci 7-iem·i (rumoszu kredowego), z kt6rej \\')'kOiianoj dwa nasypy po obu srronach wykopu, Po wewnetrznej stronie tego pierscieula 1i1,'y. kopano 56 dol6w Aubreya.

"'IV polnocno-wschodniej czesci pierscienia wykopu nie robiono - tu powstalo wejscie do kregn. Wejscie to by to obramowane dwoma glazami - po jednym z kazdej strony (obecnie juz ich nie rna), Glazy te wyznaczaty polozenie hi eel S ton e, kt6ry umieszezono na powstalej w ten sposob osi. Ten ogromny glaz wystaje 5 III nad powierzchnie zierni, a wkopany jest na ponad metr; nachylono go pod katem 246• Otwory umieszczonc seryjnie wzdluz przerwy w wykopie wyznaczajacej wejscie mogly sluzyc do utrzymywania ruchomych drewnianych znaoznikow i dlatego zostaly nazwane Po s t hi 0 I e s ("dziury pod slupki"). W koncu rozmieszczono tcz cztery kuliste S t a I i 0 n S ton e s w taki sposob, aby tworzyly idealny prostokat. T ak zakoriczyla si" konstrukcja S ton e b. en g e [ - w jego sklad wchodzil ziemny pierscien, dol)' Aubreya, os wejscia, siedem kamieni I troeh .. drewnianych kolkow,

Szczatki organiczne i narz,d:o.ja kamienne zwiazane z tlt faza budowy wskazuja, ze Stonehenge I zhudowano miedzy 2900 a 2600 rokiem pt'Z_ Chr, Ostatecznie autorytety brytyjs!de ustalily te date na 2800 FOIe prz. ChI',

Niezaleznie od tego, 'kto i w Jakim celu wzniosl Stonehenge I, mama podejrzewae, ii budowla ta zadowalala go przez kilka stuleci. Teren ten zajmowali ludzie kultury Beaker i nic nie wskazuje na to, ze dokonywano wtedy jakichkolwiek zmian b1j13z ulepszen konstrukc]i ziemnej czy kamiennej, Potem, oketo 2100 roku prz. Chr., tuz przed nadejsciem kultury Wessex (czy tezrownoleglez tym wydarzeniem) pojawily si« nagle na 1)'111 terenie nadzwyczajne 2mi~II1Y, Najwazniejsza bylo dolaczenie do calego ukladu ~kitnych kamieni, dzieki kt6tym powstalo S ton" hen g e n, pierwszy prawdziwy ikamienny krag,

Sprowadzenle tych blekitnych kamieni, z ktorych kazdy wat)' -prawie cztery tony - J itdcm, morzem i rzeka na odleglosc okolo 400 krn - bylo 1~1· daniem nielatwym. Do dzis nge wiadomo, dlacz.ego "''Ybmno skmst dokryty'i dlaczego z t:ak wielkim w)'silkicm pr7£transpoMw,mo je, na miejsceoct ram lub z postojem po drodze, 1 iezalei:nie od tego, jalq tm~'lje wiezIono, uwaza si~, Ze w kQncu dostarczono je w (Jkolice Stonehenge rzek<1, AVOIl, To wlaSilie 'I!umaczy, dlaczego w tej faz.ie powstawania budowli przedhmmo Alejt,; 0 ponad trzl' kilometry tak; Zeby dochodzila do rzeki.

Na miejsce dosiarczono przynajmniej (l,siemdziesi&t bl~kjtn)'ch kamicnt ([]iekI6rzy twierdz!(, 7£ osiemdziesittt dwa). UwaZa. 5i,,; ze siedemdziesi,tt $'.eSc bylo przemacZGnych do otwor6w two.1"ZQcych d,wa wsp61srodkowe 40

k.ri;gi Q i R - po trzydzicsci osiem do kazdego .. Kregi te byly prawdopodobnie ad zaehodu otwarte.

W tym czasie pojedynczy wiekszy glaz, Al t a r Stone, umieszczono W obrcbie tych kregow dokladnie na osi Stonehenge - tak, ze skierowany hyl na p6hl0CTIlY wschod w strone 1-1 eel S lO n c, Ale gdy badacze zaczeli Npmwdzac uklad i polozenie zewnerrznych kamieni, to ku swoiemu zasko.zeniu odkryli, ze w tej fazie Reel Stone zostal przesuniety niece na w'ch6d (na prawo, patrzac ze srodka kornpleksu], Jednoczesnie przed l l cel Stone usrawiono dwa nowe kamienie tworzace z nim linie prosta

jikby dla podkreslenia nowej [inii namiarowej, Aby ulatwic wprowa,11A)~ie tych zmian, poszerzono jednoczesnie otwor stanowiacy dostep do ~1~Jdka, a po prawej (wschodniej) srronie zasypano fragment wykopu i z l:.oj IUilej strony ppszerzm1f,> A lej".

Niespodziewanie okazalo sie, ze glowna innowacjq Stonehenge Il nie hyl(l wprowadzenie blekitnych kamieni, ale w p r o wad 2 C 11 i c n o w ej 1III i ; - przesutl i ,tej ni ceo na wschcd w stosunku do poprzedniej .

N3sl~pna faza budowy, dzieki k16rej powstalo Ston e h cng e Ill, IlJIIUli'lajuz po kilkudziesieciu laiach - inacze] niz, w przypadku poprzednich itt1i~l1, na ktore trzeba bylo czekac okolo siedmiu wiekow. Ktos posranowil I!lt'Y;1C komplcksowi charakter trwalego monurnenru, Wlasnie wtcdy z wz~(\rz Marlboro OOWII&, odleglych ookolo 35 km, sprowadzono <;10 Sto· nrhenge ogromne bloki piaskowca zwanego sarsenem, Z ktorych kazdy w,[J:y1 40-50 t, Og61nie przyjmuje sie, ze sprowadzone siedemdziesiat 511:,lttll blokow karniennych.

Transport tych glazow, w<lZaSych w sumie tysiace ton, byl niewqtpliwie nlezwykle pracochtonny, ale jeszcze crudnicjsz.ym zadaniern bylo z pewno<'ilL ustawienie ich na wlasciwyrn miejscu. Wszystkie glazy starannie ocio~"n,) i nadano im pozadane ksztalty. Belki obrobiono tak, aby tworzyly 0-' ~j 111i!. i w jakis sposob zrobiono tez wystajace czopy, kt6re dokladnie pa~ow~lly do otworow w miejscu polaczenia kamieni. Pozniej wszystkie glazy l,udUliesiooD do pozycji pionowej i ustawiono alba w idealnym okregu, allip IV poar)'. Na clobitkc l'Ia g6rze trz.eba bylo luniestic. kalilieillle belki popll.~czne, Tak naprawdoe do dzis we wladolIw,. Jak \\o)'konano (0 skompli· ~ !1W3IlC zadanie. "Iorego trudnos6 zwiykszalo j eszcze naellY leni i: lerem!.

W tym 1'6wniei. czasie ustalono ostatecznic pozycj" przesuni,<tej osi. /robiono io wmosz<\c dwa masywne Gateway Stones (,,kamienie wcjscla"), majQce 7..a5mpi6 k:Ullienie stojltce lalTI dOI<\(I, Uwaza sil<, ze leZilI y nbecnie. mi. ziemi Sla lighter Stone byl jednym z dw6ch nowych ~.I"WW wyzusczaj<[cych wejscie dokompleksu,

41

Aby mozna ,\)yl0 ustawic krag sarsenowy I pcdkowc, czy tez owal tryll[6\11, konieczne by to calkowite usuniecie dwoch kregew kamieni blekitnych, pochodzqcych z r.r fazy budowy, Dziewi,<tnilScic z nich wykorzysta no do utworzenia wewnetrznej blekitne] pcdkowy (aktualnie uznawanej za owal otwarty z jednej strony). Obecnie uwaza si~, ze piecdziesiat dziewiec z nich zamierzano umiescie w dwoch nOWQ utworzonych kregach otworow (Y i Z). otaczajacych krag sarsenowy - krag Y mialby skladac sie z trzydziesru kamieni, a krag Z z dwudziesru dzicwleciu. Niekt6re inne kamienie z poczatkowej liczby osiemdziesieciu dwoch mialyby znalezc zastosowanie jako bejki poprzeczne albo Oak podaie John E, Wood W Sill', Moon and Standing Stones) mlaly stanowic zamkniccie owalu, Jednakze kregow Y i Z nie wzniesiono nigdy ,a blekime kamienie wykorzystano do utworzenia jednego duzego btekitnego kr«gu; zlozonego z blize] nieokreslonej liczby karnieni (niektorzy uwazaja, ze z szescdziesieciu). Niepewny jest rei: OiLS powstania tego kregu - czy by to to zeraz porem, czy tez sto albo dwiescie lat p6Z:niej, Niektorzysadza tez, ze okolo I HlO rob prz CItr. 11(1 miejscu zostaly wykonane dodatkowe prace, zwiazane przede wszystkirn z Alejq.

Bez wzgledu na cele, jakie miala spelniac ta konstrukeja, Stonehenge, jakie widzimy dzisiaj, zaplanowanc zostalo w 2100 roku prz, Chr. Konstruowano je zaS w nastepnym stuleciu, a ostatnie prace wykcnczeniowe przeprewadzono okolo 1900 roku pn. Chr. Wsp6lczesne metody badawcze potwierdziry wiec odkrycie (na owe czasy zdumiewajace) znunego egiptologa, sir Flindcrsa. Petrie. krory w 1880 roku datowal Stonehenge mniej wiecej na 200(l rok prz, Chr. Warto wiedziec, ze to wlasnie Petrie wprowadzil stosowany do dzis system numeracji kamieni.

Zazwyczs] w prz:ypadlm prowadzenia badan naukowych na terenie dawnych obiektow jako pierwsi na miejscu pojawiaja sit< archeolodzy, a dopiero potern inni specjalisci ~ antropolodzy, metalurdzy historycy, lingwisci itp, W przypadku Stonehenge pierwsi byli astronomowie. Stalo sil(: talc nie tylko dlatego, ze pozostalosci znajdowaly si" IJa powierzchni ziemi i nie trzeba bylo ich odslaniae. Powodem byl lei. fakt, iz od samego poczatku bylo jasne, ze os poprowadzona z centrum obiektu przez Heel S ton e i dalej Alcj:t prowadzila "na pehiocnywschod, tam gdzie Sronce wschodzi, gdy dni ~ najdluzsze" - jak powiedzial William Stukeley w 1741} roku, Wskazywala miejsce na niebie, w ktorym Slonce wschodzi w dniu przesilenia lcmiego - okolo 21 czerwca, Stonehenge by to instrumentern sluzacym do pomiaru czasu'

Po uplywie dwoeh i pol wieku badan naukowych pO"')'Zsze stwiel'dze. nie !lada! jest aktualne. Wszysc':! zgodzili si~ co do tego, ze Stonellenge oie 42

hVID oblektem mleszkalnym anl mlejscem grzebania zrnarrych .. Nil; bedac 11II~(lC\:m anigrobowcern, stanowilo kOlllbinacj~ swiaryni i obserwatorium, 11lI,I()bnie jak zikkuraty w Mezopotamii i piramidy w dawnej Ameryce. A • oro zorientowane bylo w strone, w kt6rej Slonce wschodzi w dniu przesiI uln lemiego, m07JrJa je nazwae :lwiQtynii\. Stonca,

ie rna sie wl~ co dziwic, ze po ustaleniu tego faktu astronomowie klluiymlOwali prace badawcze w Stonehenge. W~r6d nich na poczatku XX WI~k\l wysun;j_1 si" na czolo sir Norman Lockyer, ktory w 1901 roku kieloV III zakrojorryrni nn szerokq skale badaniami Stonehenge, a w swoim ,,,INh·zQw.skim dziele Stonehenge and Other British Slone MimwIlen/s po" twlerdzil usytuowanie kornpleksu w snone wschodu SIOIic.a w dzier! przesiIt Ilia lemiego. Poniewaz taka orientacje wyznacza sama as obiektu, kolejni h Itlllcze stopniowo zaczeli sie zastanawiac, czy dalsze zlozone elementy wchcdeace w jego sklad - roznorodne kr,gi, owale, prostokaty i punkty 0" 111'11 tncyj ne - nie mialy jakiegos dodatkowego znaczenia. Bye rnoze swiad, L ,>,~y 0 tyrn, ze w Stonehenge dokonywano lei obserwneji innyeh zjawisk IIiL niebie, nic tylko wschodow slonca w dniu przesilenia letniego Bye moJ.' obserwowano lei: tuta] [nile powtarzajace si" cyklieznie zjawiska.

Takie sugestie pojawialy sie juz we wczesmejszych pracach naukowych I1I1 icmat Stonehenge, ale dopiero \v 1963 roku zaczeto traktowac je pol'IIIt7Jlue. Vi tym wlasnie roku Cecil A. Newham odkryl istnienie Iinii, ktore !I!ogtyby wskazywac na to, ze w Stonehenge prowadzono obserwaeje, a 11IlWet przewidywano daty zro .. vnani a dnia Z noca ..

fI. 10

43

Jednakze najwieksza sensaeje wywolalajego teoria mowi«cR, Z<: Stonehenge bylo tei obserwarormm.ksiezycowym, Sugestia ta pojawila sie najpierw w artykulach, a potem w 19M roku wpracy 1I1e Enigma of Stonehenge. Newham opari swcje wnioski na badaniu czterech Station Ston lOS j tworronego przez nie prostokata (il. llO}, Wykazal tez, ze ten, 1<.'10 stworzyl w Stonehenge takiemozliwosci, wiedzial dokladnie, gdzie nalezy ulokowac obserwatorium, bo zarowno prostokar, jak i wyznaczone teoretyczne lillie pokrywary sie z projektem konstntkcji Stonehenge,

. Dowszystkich rych teorii poczatkowo podehodzono Z ogromnym uiedowierzaniem i lekcewazeniem, uwazano bowiern, zi: obserwatoria ksiezycowe 511 duzo bardziej skomplikowane nit; sloneczne. Ruchy Ksiezyca (wokat Zierni i razem z Ziemiq woko] Slonca) nie powtarzsja sie cyklicznie co roku, micdzy innymi dlatego, ze orbita, po ktorej Ksiezyc krazy wokol Ziemi, jestniece nachylona W stosunku do orbity, po k1.6rej Zicmia kr;Jj.y wokol Slorica. W pelnym cyklu, trwsjacym okolo dziewietnastu lat, istnieje osiem charakterystycznych punktow wschodu i zaehodu Ksiezyca, W ~wietl~ tego, ze w olq~sie powstawania Stonehenge ludnosc zamieszkujaca Brytanie ledwie wychcdzila z cpoki kamicnia, niedorzecznie brzmialy sugestic, 7£ Stonehenge [ (ktore, jak podkreslil Newham, rnialo juz wyznaczone osie ukladu przestrzcnncgo) zbudowano do okreslania, a moze nawet przewidywania owych osmiu punktow, Takajest jednak prawda.

Czolowyrn spesrod astronornow, ktorych badania pl)(wier{!zify nieprawdopcdobne mozliwosci Stonehenge, byl Gerald S. Hawkins z Boston University, W latach .1963-1965 opublikowal on w prestizowych czasopismach naukowycb artykuly, ktorych same tytuly m6wif[ wiele, 0 jcgodsleko idacych wnioskach. Brzrnialy one Stonehenge Decoded (Stonehenge mzszyjr.:owane), Stonehenge: A Neolithic Computer (SI.(>I1"heJ1g~: Iwoli. fyczny kompute/') oraz Sun, Moon, Men and Stones (S[once, Ksieiyc, ludzie i kamienies. Pozniej wydal lei ksiqzki Stonehenge Decoded oraz Beyond Stonehenge. Za pomoca uniwersyteekich komputerow przeanalizowal setki prawdopodobnych linii namiarowych w Stonehenge i szukal ich zwiazku Z polozeniarni Slonca, Ksiezyca i glownych gwiazd w przesztosc; StwierdziI,:lie pojawiajf[ce sie zbieznosci nie byry przypadkowe,

Ihwkins prz:ywi¥)''Wal du:q w"g~ do czte~~ch Strltion Stones i lwOrzollego ptUZ!lUC pros(okl\.la, Wyka7.'lt 7-<' Unlie lapZIiGe kamienie (91 z 94 oraz 92 Z 93) lezqp:.naprzeciw ~iebie wyzrtacz.aIY.fiajbardziej wyS\lJ1h,le pllnkiy ws;chodu i zachodu Ksi\1'yca, a. Hnie ia~c~e te kamienie po pr2lek<ltnej - pu;lkt:y w),sullil(le najnmiej, W pOI'l"zenfli Z czterem~ puilkla!l1i wyznaczaj,\cymi filthy Sloftca Stonehenge utnol.liwia, <:dll.niem Ha.wkil1$<I,

44

ubserwacje i przewidywanle wszystkichdwunastu cbarakterystycznych 'IHI!Men Slonca i Ksiezyca. Hawkins zafascynowany by! ponadto liczba 19. I<lOm powtarzarasie w Iiczbie kamieni i otworew w roznyeh kregach, Dwa .kFl<gi skladajace sie z 38 lJ.l.~tnych kamieni .w 'Stonehenge II .mozns IIfl.kn!lwa6 jako dwa polkola Z 19 kamieni kaidy" iStoneheng« Decoded), a I)WILI cZ'j pcdkowa Stonehenge JlI skladala si« dokladnie Z 19 kamieni, N~~w1\.tvl~wie oznacza to jakies powiazania z Ksiezycem, bo 19 JaL (0 C2.aS uwanla cyklu Ksi~zyca.

Profesor Hawkins posunal sie jeszcze dalej. Wysnul mianowicie wnio,<'It, ze liczby wyrazane przez kamicnie i otwory W roznych kregach wskaI~lj;\ na mo;>:ijwQsC przcwidywania zacmien, Poniewaz orbita Ksiezyca nie It1i\idlUC sie dokladnie w tej samej plaszczyznie co orbita Ziemi kr'izf,cej I'oIlj~ol Sionca (til pierwsza jest nachylona do drugie] pod k1tem nieco wiek"'ym niz 5"), to kazdego roku orbita Ksiezyca knyZllje si? w dwoch punktuch z drcga Zierni wokol Slonca, Te dwa punkty przeciecia, ViiyzJY,oma" "/M~ sq zwykle przez astronomow N i N'. Wtedy nastepuiq zacmienia. Ale I pewodu nieregulamego ksztahu i opozniania si" Ziemi W ruchu dookola ~ltl~cJ te przeciecia nie nastoepuj1l co roku 'IV tych samych miejscach - PD' wll~r;1ai1l sie one IV cyklu liczacym lK,61 roku Hawkins sugerowal, ze luukcionowanie tego mechanizmu oparte bylo na zasadzie _,~()tiiec CyIdulp()C7ilJck cyklu" 00 kazde kolejne dziewietnascie lat. Uznal wiec, iK Ih'liy Aubreya sluzyc mialy dokonywaniu niezbednych poprawek (przez.jeIllloczcsn<: przemieszczanie trzech znacznikow w obrebie kregu Aubreya - IllIniewai. lS2h "3 = 56) Utrzymywal on, ze dzi'i;ki remu mozna bylo H"v!)i,~ dobrze przewidywac zacmienia Ksiezyca, jak zacrnienia Slonca. Do" "1.0:,11 lei'. do wnioskn, Ze 10 stanowilo glowny zamiar budowniczych i eel Imw~fHnill Stonehenge. Oswiadczyl, ze Stonehenge nie bylo niczyrn innym, 'II~ wspanialym astronornicznym kcmputer em z k amien ia.

Teoria gloszqca, ze Stonehenge by to nie tylko ,.s1\'~41:yni:t Sloilca", lccz ".\wnicl obserwatorium ksiezycowym, spotkala sie najpierw z zacieklyrn oporem. Wsl't)d jej oponentow, twierdzacych ;2.~ witlks2.0s~ Iinii jest wyIwwie dzielem przypadku, na czolo w )'suna:J si" Richard J. C Atkinson Z I ill iversi(yCollcgc w Cardiff, ktory kierowal jednYllli z najwi(;lkszych pmc wykopaliskowychlla Iym terenie, Jego gl6wIlym atgumenlem przeciwko Inlriom zwilll..anym Z obSCTwatorium ksi",±ycowyrtl i moHiwoscif!,. przewioI~w~ni~' za~rnil)ii byly dOWQdy Brchedogiczne swiacicZ<I,ce 0 wczesllym Iltlwstaniu StDnehenge, Z~pew:niat Zc w epoce n.eolim czlowiek.w Brytarui ul~ byl po PlDstu molny do takich osi:up1i.:;c kgo poganlia,wn,cz pl'7.eko- 11~\!\ie 0 smie=o~'Ci tej sageslii zm!inzta ~w6j wymz VI tytulach mtykllMw

45

publikowanych w .Antiquity": Moonshine O;~ Stonehenge (Ksi~ty(:owe rozwazlmia I1Qd S/ofl(;/lIimg<!) i w ksiv:ce Stoneheng«. Zrnienila sie ona jednak w niechetne poparcie w wyniku studiow przeprowadzonych w Stonehenge przez Alexandra Thoma (Me/i.alilhic Lunar Observations), Thorn, profesor nauk technicznych na Uniwersytecie Oksfordzkim, przeprowadzil najdokladniejsze pomiary Stonehenge i zwrcci] uwage na fakt, ze uklad blokow piaskowcaw podkowe tak naprawde stanowi owal (it II), czyli elipse, kt6ra duzo dokladniej niz okrag odwzorowuie bztait orbit planetZgodzil sie 011 z 'Newhamem, ze Stonehenge I zasadniczo bylo obserwatorium ksiezycowym, nie tylko slonecznym. Potwierdzil, ze Stonehenge powstalo tam, gdzie sie znajduje dlatego, ie tylko w tyro mieiscu rnozna bylo dokonywae osmiu obserwacji Ksiezyca wzdluz linii wyznaczonych przez prostokq11liCz!(CY cztery S tat ion S t o n e s.

Q tr:~~il!!!:r_i.:! !:ti:lj=v;loit. -[::Qlv abedane

COo?:,..' p=~~·pi.JS:<:a~dne·

11,11

Zaciekla debata, prowadzona na srronaeh czolowych czasopism naukowych i podczas specjalnych konferencji, podsurnowana zostala prze7 C. A. Newhama iSupptement to the Enigma 0/ Stonehenge and its Astranomical and Geometric Significance) Il:a~t\,pujllco~ "Wydaje 5"1'<, ze wlasciwiewszystkieistniejqce elementy, z wyjatkiern pieciu II)'1it6w maja jakid zwiazki z Ksiezycem". Zgodzil si" z tym, ze "z powodu rotacji 56 dolcw Aubreya wskazu]e osiem gtownych kierunkow wschodu i zachodu Ksiezyca". Po tym wszystkim nawet Atkinson przyznal, ze .zostal przekonany, iz tradycyjny sposob myslenia archeologowwymaga drastycznych zmian" w odniesieniu do eelu i Iunkei! Stonehenge,

Wnioski te w duze] mierze wynikaly Z badan prowadzonych przez s ir Freda Hoyle.'a, astronoma j maternatyka, kiory pod koniec lat szesedziesia- 46

l)'illi i w latach siederndziesiatych Xx »s, dolaczyl do. coraz wieksze] grupy IIi~lIkowoow zainteresowanych tyrn tematem, Uttzymyw'al on wprawdzie, }.rJ wyszczegolnicne przez Hawkinsa Iinic odpowiadajace polozcniu roz")'~h gwiazd i konstelacji byly raczej przypadkowe, ale.w pelni zgodzil sl\, I lstnieniem ksiezycowych aspektow Stonehenge I, a zwlaszcza z rota odj,llywan<l, przez 56 dorow Aubreya i ustawieniem St a t i o n Stones (Stol1ehenge-An Eclipse Predictor w "Nature" oraz "On Stonehenge"),

Zgadzajac sie z opinia, ze przy przewidywaniu l.acmien krag dolow Aubreya ,petnial role kalkulatora (jego zdaniem wiazalo sie to z przesu\~"Hicrn po obwodzie kregu cztercch znacznikow), Hoyle poruszyt jeszcze [uden problem, Ktos, kto zaprojektowat OW kalkulator - okreslany przez l tnwkinsa rnianem komputera - musiel wc z es nl ej mac do k l a d n q diugosc roku slonecznego, CZ,lS obiegu Ksi"zyca i ·cykl trwajqcy 18,61 roku

ezlowiek neolitu w Brytauii po prostu nie posiadal takiej wiedzy,

Smt<urtc si\; dociec, w jaki sposob w neolityczne] Brytanii pojawila sie tak Cl1lf.wini,ta astronomia i matematyka, Hawkins si'i'gnaJ do dnwnyeh tekstew 1(llllIIlf basenu Morza Srodziemnego, Opr6cz Diodora i Hekataiosa wspo- 11"lirll tez Plutarcha, ktorycytowal ('1'1' 0 Izydziei O'zy'}'"n'e) Eudoksosa z Knitlt\~. estronoma-matemaryka z Azji Mniejsze] zyj;,cego w IV wieku prz, Chr, M~drzec ten l'l.czy-t .rtiebelskiego boga zacmien' zliczba piecdziesiat szesc.

'zyiby z powodu braku odpowiedzi oel czlowiekatrzeba byte si<;;gn:t6 dOl istot boskich?

Hoyle doszedl do przekonania, U; Stonehenge bylo nic tylko obserwatorium, miejscem, Z ktorego mozna zobaczyc, co dzieje si\l na niebie. Nazwal je u rz qd z e n i em pro gnoz uj Ii c y In ,jllStrum~nlem shizaeym do 111'tJ)widywanin zjawisk na niebici umozli» ... jajacym ich obserwacjc w abe~11)nych terminach. Zgadzajac si,<, ze "takk imelcktualne osiqgniecie le7,,alo I\nlbo poza zakresern mozliwosci miejsco w 'Ych ro~nikow i pasterzy w epoce neolitu", przeczuwal, ze prostokat utworzony przez Station Stones i wszystko I. nim zwiazane wskazywaro ,,zc budowniczowie Stonehenge I mogli celowo ]If'l.ybyc na Wyspy Brytyjskie z zewnatrz w poszukiwflIIiu takich wlasnie linii wyznaczansch przez prostokat" (a bylo to rnozliwe tylko tarn, gdzie znajdu]e ~i~ Stonehenge, na polkuli polnocnej) .rak, jak to robia wspolczesni astronoIII swie szukalacy daleko micisc odpowiednich do zbudowania teleskopow".

,,\V pracach przy budowie Stonehenge brat zapewne udzial geniusz tej miul}' CQ Newton czy Einstein", duma! dalej Hoyle, Ale nawet gdyby tak 1I}'10, 10 na jakim uniwersytecie zdobyl Oil wiedze matematyozna i astrauomiczna? Gdziez &it dziela, dzieki ktorym I~ cala zgromadzona wiedze rnozna brio przekazywac z pokolenia na pokolenie i nauczac innyeh? W

47

jab sposob jeden geniusz mog·] ~~pianowat, zbudowac i nadzorowac taka niebianska wyrocznie, skoro tylko konstrukcja fazy n zaj,la cale stulecie? "W czasach historycznych zylo zaledwie okolo 200 pokolen ludzi; w 'prehisrorii bylo ich ponad 10 000", zauwazyl Hoyle. Czy wszystko to bylo cz,<!sciQ .zmierzchu bogow", zastanawial si~ dalej, przejsciern od czasow, W ktorych ludzie czeili prawdziwego boga-Slonce i prawdziwego boga-Ksiczyc, do tych, w ktorych "poj-awil sie niewidoczny Bog Izajasza?"

Uniknjac jawn e go gloszenia swoich mysli Hoyle udzielil odpowiedzi na te pytania, przytaczajac obszerne fragmenty pism Diodora, powstale na podstawie prac Hekatajosa dotyczqcych Hyperborejczykow, Pod koniec znajdujemy w nich informacje, ze.juz. Grccy i Hyperborejczycy skladali -sobie wzajemnie wizyty "w najodleglejszych czasach":

"M6wi1( oni [Hyperborejczycyj rakze, i~ Kslezyc widziany z lej wyspy zda sre bye w niewielkiej odleglosci ad Ziemi i 'ft S4 na nim wypietrzenia, podobne do tych na Zi em i, ktore mozna doj rzec wzrokiem.

Opowiada sj~ tez, ze bogowie odwiedzaja wy,~ co dziewietnascie lat, po iym tez czasie gwiazdy wracaja na to sarno rniejsce na niebie. Dlatego Grecy nazwali okres obejmuiacy dziewietnascie lat »rokiem Metonac"

Znajornosc W lak dawnych ezasach nie tylko dziewietnastoleiniego cyklu Ksiezyca, ale rakze (ego, ze S'l na nirn "wypi"n"Zenia, podobne do rych na Ziemi" =elementy rzezby terenu, gory j r6wniny - jest zadziwiajaca.

Fakt, i.e grecey historycy znajduja powiazania rniedzy budowlq na planie kola, znajduiaca si-.; w Hyperborei, a cyklem ksiezycowym opisanym po raz pierwszy W Grccjiprzez Atenezyka Metona, kieruje kwestie .kto zbudownl Stonehenge?" na pradawny Bilski Wschod, Do lege samego prowadza wnioski i rozwazania wspominanych uprzednio wspolczesnych astronornow.

POIJOO dwa wieki wczesniej William Srukeley w poszukiwaniu odpowiedzi wsknzywal rcwniez ten sam kierunek. Do swojego szkicu przedstawiajaccgo jego zdaniem wlasciwy obraz Stonehenge dolaczy! bowiern rysunek, jab zobaczylna dawnej moneciepochodzqcej ZiZ wschodniej CZ\'· sci basenu Mora Srodziemnego (it L2 a) - przedstawiajacy swiatynie zrIaidl~'lC1l! sie na podwyzszonej platformie, Obraz taki; nawct bardziej Viyrainy, pojawia sic na innej stare] monecie z Byblos, miasta Iezacego w tyin samym rejonie, Reprodukcje lej wlasnie rnonety prezentowalcm W pierwszym z tomow Kronik lie",! Widac na niej, too na dziedzincu obok tej swifl,tyni znajdowala sie r ak i e t a n a w y r z u t.n i (il. 12 b). Zidentyfikowalem 10 miejsce jako ladowisko z przekazow sumeryjskieh - tam krol Su-

48

meru Gilgamesz widziar start statku kosmicznego. Miejsce to istnieje nadal, Obecnic jest to rozlegla plarforma W gorach Libanu, w miejscowosci Baalbek, Widac tam ruin}" najwiekszej z kiedykolwiek zbudowanych 8wi"tyn rzyrnskich, Masywna platformc podtrzymuja toy kolosalne blah kamierme, ktore juiod CZllSUW antycznych mane sajako try lily.

/I, 12

Odpowiedzi 'na zagadki Stonehenge nalezy zatem szukac w rejonach odleglych 0<1 tego miejsca, ale w bardzo zblizonym przedziale czasowyrn. Wierze w to, ze kluczowarolc odgrywa nnaj odpowiedz na pytanie >.be-lly" Dopiero zca.i"lC ~ Ddppwiedi mozna probowac okreslic "kta" w przypadku Stonehenge I oraz, "dbczego" w przypadku Stonehenge IIi Stonebenge 1II.

Poniewaz, jak ZOI'l.aCZ)-111Y, pospieszne przerobki Stonehenge W okresie 2 B00-2000 prz,Chr, byly zwiazane z nadejsciem nowe] epoki, pierwszej noiowanej w historii [udzkosci.

3. SWli\ TYNJE Z'fVROCONE W STRONF,:

NIEBIOS

1m wiecej dzieki wspolczesnej nauce wiemy .0 Stonehenge, tym mniej rzeczywiste nam si~ ono wydaje, Z pewnoscia - gdyby nie obecnosc megalilow i konstrukcji ziemnych, gdyby znikn~ly one w jakis sposob, jak to $i~ stale z rak wieloma dawnymi obiektami pod wplywem ezasu i kaprysow przyrody czy tez Z nowodu spustoszen spowodowanych przez czlowieka -![) cala ta historiao kamieniaeh, kt6re magi)' odmierzac czas i kregach potrafiacych przewidywac zacmienia oraz okreslac ruchy Slonca i Ksiezyca, brzmialaby w kontekscie epoki kamienia w Brytanii tak nieprawdopodobnie, i.e bylaby traktowanajak mit.

Dla wiekszosci naukowcow cczywiste problemy stwarza wiek Stonehenge. W miare zdobywania wiedzy na ten temat powstanie komplcksu coraz bardziej 00(.1 si~ w czasie. To wlasnie daty budowy przypisywane Stonehenge 1 oraz Stonehenge II i 1Il sklonily archeologow do poszukiwania sladow przybyszy z basenu Morza Srodziernnego, a wielu wybitnych nnukowcow do poszukiwania w mitach wzmianek na temat dawnych bogow, Chyba tylko lam tkwia mozliwosci rozwiazania tej zagadki,

Z cale] serii odpowiedzi na klopotliwe pytania - kto, kiedy i dlaczego? - najlepiej znamy odpowiedz napytanie ,,kiedy". Archeologla i fizyka (dzieki wspolczesnym sposobom datowania merod,t radioweglowa), do ktorych dolaczyla ar c h e o a s tr 0 nom i a, zgadzaja si~ co do lat powstania kompleksu: 2900-2800 prz. ChT, w przypadku Stonehenge, I oraz 2100· -2000 prz, Chr, w przypadku Stonehenge II i Hl.

Ojcem archeoastronornf bYf bez watpienia sir Norman Lockyer, On sam wolal nazywa6 It; nauk~ astroarc.heologi~b bo Jepiej oddawalo to jego 50

podejscie do sprawy, Miarq tego, ile czasu potrzebuje nauka na zaakceptowanie nowych teorii, jest fakt, 7.e od publikacji w 1894 roku The Dawn of Astronomy, fundamentalnej pracy Lockyera, minlll caly wick. Po odwiedzeniu w 1890 roku krajow Bliskiego Wschodu Lockyer zauwazyl pewna prawidlowosc, Po wczesnych cywilizacjacn w Indiach i Chinach pozostalo bardzo niewiele obiektow, ale SPOr<) zapisanych.tekstow, pctwierdzajacych ieh wiek. W Egipcie i Babilonii sytuacja jest dokladnie odwrorna - byly to ,.dwie nieokreslenie stare cywilizacje", po ktorych pozostalo mnostwo IOZnorodnych obiektow, nie da sic jcdnak dokladnie lIslali" ich wieku (tak bylo w czasie, gdy Lockyer pisal swoja prace).

Uderzylo go jednak, jak pisal, cos naprawde godnego uwagi, 'II' Babilonii .. gel samego POC2.(IJku gwiazda byla znakiem okreslajacyr» Boga", podobnie [ak w Egipcie w hieroglifach trzy gwiazdy oznaczaly liczbc mnoga i.bogowie". Wygl'ldalo na 10, t.e babilonskie teksty na glinianycn tabliczkach ~ ceglach wypalanych z gliny opisuia regularne cykle .Ksiezyca i pozycjc planet ~ najwyzsza dokladnoscia'' Planery, gwiazdy i konstelacje zodiaku przedSL1,,'i3~e S'l na scianach egipskich grobowcow i na papirusach, W hinduskim panteonie istnieje kult SIO)\ca i kult jutrzenki; irnie bog" Indry znaczy "ciziet\ przyniesiony przez Slonce" a bogini Uszas -,Jutrzen.ka".

Czy asrronomia more slui)',; pornoca egiptologom? Czy moze pomoc okreslic wiek cywilizacji Babilonii j Egiptu? - zastanawial ,i~ sir Lockyer.

Jesli z punktu widzenia astronomii zastanowic 0;« nad hinduska Rigwedq i mskrypcjerni egipsldrni, to - jak pisal Lockyer - .uderza fakt, ze w obu wypadkach poczatkowy kult i poczatkowe obserwacjo cdncsily sie do horyzontu [".J. Doryczy!o (0 nie tylko Slonca, lecz rowniez gwiazd, ktore rozsiane byly na niebie". Podkreslal, ze hory20111 to "tlliejsce, W ktoryrn ko- 10 ograniczajace nasz widok powicrzehni Ziemi wydaje si~ styknc Z 111"bern". Innymi slowy jest to okrag, na ktorym niebo dotyka i spotyka sie z Ziemia, Wlasnie tam obserwatorzy poszukiwali znak6w czy wrozb istotnych dla dawnycn ludow. Poniewaz najbardziej regularnym zjawiskiern dajqcym si,\, zaobserwowac na horyzoncie s~ codzienne wschody i zachody Slonca, zupcmie naiuralnc bylo traktowanie tego zdarzenia w dawnycb czasach jake podstawy obserwacji astronomicznych, podobnie jak wiazanie innyeh zjawisk na niebie (pojawianie si« czy I1Ich planet, a nawet gwiazd) z heliakalnym wsehodcm cial niebieskieh. czyli ich kr6tkim 11,0- jawianiern sie na wschodnim horyzoncie luz przed wschodem Slonca, kicdy niebo jest jeszcze na lyle ciemne, i.e mozna zobaczyc gwiazdy,

Starozytny obserwator z latwoscia "'ogl stwierdzic, zc Slonce zawsze wschodzi we wschcdniej cZ'isci nieba a zachodzi w l.llchodniej, mogt tez 51

zau wazyc, f(c latem wydaje sie, m Slonce podnosi sie wyzej n·ij: zima i ze dni S<l wledy dtuzsze. Wspolczesna astronomia tlumaczy to Iaktem, ze os obrotu Ziemi nie jest prostopadla do drogi, po ktore] nasza planets krazy wokol Stonca, ale jest do niej podpewnym kajern nachylona - obecnie 0- kola 23,5', Powoduje to wystepowanie par roku i czterech punktow we wzglednym ruchu Slonca po niebie: letmego i zimowego przesilenia oraz wioseunego i jesiennego zrownania dnia z noca (ktore zostaly omowione j IlZ wczesni ej).

Badajac zorientowanie swill!)") mniej lub bardziej starych Lockyer doszedl do wniosku, ze te, 1..16rc nazywano swiatyniami Slonea, mozna podzielie na dwie kategorie: zorientowane wedlug przesilenia alba wedlug zrownania dnia z 1l0Cl\, Choc Slonce zawsze wschodzi po wschodniej stronie rueba i zachodzi po zachodniej, to tylko w dlli~~h zrownania dnia Z noca wschodzi dokladnie na wschodzie i zachodzi na zachodzie. Z tego powodu Lockyer uznal, Ze swiatynie zorientowane zgodnie ze zrownaniern dnia z noca S4 bardzie] uniwersalne niz tc, kterych osie pokrywaja sie z wzglednym ruchem Slonca w dniach przesilenia, poniewaz katy rworzone przez przesilcnie pOInocno i poludniowe (czyli letnie, gdy Slonce znajduje si~ najbliZej bieguna pohiocnego, i zimowe, gdy najblizej poludniowego) zalezq od szerokosci geograficznej miejsca, z ktorego prowadzi sie obserwacje, Dlatego lei swilltynie "pr.asileniowe" lIlaj'l bardziej indywidualny charakter, zalezny od ich polozeniageograficznego a nawct od wysokosci nad poziornem morza.

11.13

Jako przyklady swi~tyr\ zorientowanych zgodnie z rownonoca Lockyer podawal swi<ltyniQ Zeusa w B~albek, SWi'lJ),lli« SaiO!TlODa w lerozolirnIe i wiclkl Bazylik~ sw, PioLrn w RzymLe (iL 13),W.szystkie one lezil doklad- 52

nie na linii wschod-zachod. W zwiazku L ostamia L nich cytowal prace dotyczace architekrury koscielnej, kt6re opisywaly, jak W starej Bazylice sw, Piotra Uej budowe rozpoczeto w IV wieku za czasow Konstantyna a ukonezono na poczatku XVI wieku) w dniu wioseunego zrownania dnia z noca ,,0 wschodzie Slonca otwierano wielkie drzwi portyku i wschodnie drzwi SWi~I;YDi, Gdy Slonce wschodzilo, j ego promienie przechodzily przez drzwi zewnetrzne, I)o(em przez wewnctrzne, a potem padaly wzdluz cale] nawy oswietlajqc gl6wny oltarz". Lockyer dodal tez, i;<"w obecnej bazylice dzieje si" tak samo" Jako przyklad swi<ltyti. Slone" zwiazanych z przesileniami Lockyer pedal najwazniejszqchinska Swiatynie Niebios IN Pekinie, gdzie "0' dniu przesilenia zimowego, 21 grudnia, przypada .riajwazniejsze z oficjalnych swiat w Chinach - sldadanic ofiary odbywajace sil( na powietrzu przy poludniowyrn oltarzu Swi'ltyni Niebios". Przykladcm swiatyni zwiazanej z przesi leniern letn im j est Ston ehengc.

Wszystko to byto jednak zaledwie wstepem do zasadniczych badan, ktore Lockyer prowadzil w Egipcie.

Badejac orientacjc swi11ctyn starozytnego Egiptu Lockyer doszcdl do wniosku, ze starsze l>yly zorientowane wedlug rownonocy, a pozniejsze wedlug przesilen. Zdziwilo go odkrycie, ze stars?", swiatynie wskazywaly na wytszy poziom wiedzy astronomicznej niz pozniejsze, poniewaz prze- 7JlaCZOne byly do obserwacji j kultu nie tylko wschodow i zachodow S10iiLca, lecz rowniez gwiazd. Poza tym najstarsza ze swillty" sprawiala wrazenie, jakby byla najpierw mieiscern czci zarowno Sronca, jak i Ksiezyca, a potem wylacznie Slonca. Zorientowano j4 wedhig rownonocy T~ $wj'lly" nia, jak pisal, byla swiatynia w Heliopolis (gr. "miasto SIOI\ca"), ktorego egipsk'l 'i1azw~ Annu wyrnienia juz Biblia jako On Lockyer doszedl do wniosku, ze kombinacja obserwacji Slonca Z okresem jasnosci Syriusza i dorocznym przyborern wed Nilu, kombinacja, na ktore] oparty byl kalendarz egipski, wskazywala na [0, ze w Egipcie punktem zero dla czasu byl mnie] wiecej 3200 rok prz, Chr .

Jak wiadorno z egipskich inskrypcji, w ,wi'llyn; Anna przechowywano ben - ben ("ptaka-piramid«"), ktory - jak sadzono - byl gcrna, stozkowa czcscia statku niebianskiego, w ktorym bog Ra przybyJ na Ziem;, z Planery 'ylilion6w Lat. Obiekt len, przechowywany w najswietszyrn rniejscu swiq\yni, raz w roku wystawiano Ill! widok publiczny, Piclgrzymki do swiatyni w cclu zobaczenia obiektu i zlozenia mu holdu odbywaly si" az do czasow dynastycznych. Na przestrzeni tysiecy lat obickt len zagina], znaleziono jednak jego karnienna replike, Ukazuje ona wielkiego boga widoczllego p"zez otw6r drzwiow)' lLlb wlaz kabiny (i1.l4), Z t1 swi'lI)'niE( i

53

uprawianym w niej kultern wiaze sie let legends 0 Feniksie, mitycznym ptaku, ktory ginie i po okreslonym czasie si~ odradza.

n. i4

B eo" ben byl tam nadal W czasach faraona Pianchi (okolo 750 roku prz. Chr.), 0 czyrn swiadczq teksty opisujace jego wizyW w swiatyni, Przed odwiedzeniem nnjswietszej swietosci i ujrzcniern obiektu niebianskiego fa" raon zlozy] na dziedzincu swiatyni 0 wschcdzie Slorica hoina ofiare, Na" srcpnic wszedl do swiatyni, klaniajac si~ nisko wielkiernu bogu. Potem kaptani wzniesli modly, aby wladca m6g1 bezpiecznie wejse do naj.swi~Lszej swierosci, a potem spokojnie opuscie to miejsce, Kolejno odbylo sic ceremonialnc obmycie i oczyszczenie wladcy, namaszczono go wonnymj olejkami, przygotowujac go do wejscia do rnieisca zwanego "salt gwiazd". Wreczono rnu rzadkie okazy kwiatow i roslin, ktorc mial ofiarowac bog" kladac je przed ben-benem. Wszedl potem po stopniach do ~6rJ w stronc "widkiego przybytku", w ktorym przechowywano swil:ty obiekt. Doszedlszy na szczyt schodow odsunal l<lSUW,<, otworzyl wrota najswi,rszcj swj~tosci i .ujrzal swego praojca Ra w komorzc b e n-b e n a", Potem cofna] sie, zamknal drzwi i zapieczetowal je glina, odciskajac IV niej sw6j sygnet,

Wprawdzie ta swiarynia nie przetrwala rysiecy 131, ale archeolodzy znaiezlj inna, pobticjsl1\, ktora prawdopodobnie byla wzorowana na .swi'liyni L Heliopoli s, Jest to tak zwana swiQtynia Slonca faraona Ne-user-Ra 7. okresu piQtej dynastii, trwajace] od 2494 do 2345 roku prz, ChI. Zbudowano jEt w miejscu nosZI[c~'m obecnie nazwe Abusir, niece na poludnie od Gizy. Skladala si« ona zasadniczo z wielkiego podwyzszonego tarasu, na ktorym na ob- 54

szernym ogrodzonym terenie byla duza platforma, adopiero na niej stal przysadzisry n1ski przedmiot w ksztalcie obelisku (iL 15)' Od bogato zdobionego wejscia do swi'ttyni at do monurnentalnej bramy wejsciowej zrmjduj'lcej sie ponizej w dolinie wiodl korytarz pod dachem, oswietlony przez rownomiernie rozrnieszczone swietliki, Zw?'!;ajrtca sic ku gorzc podstawa budowli pt"ZY, pominaj'lcej obe lis k wznos ila sie na okolo dwadziescia metr6w ponad dziedziniec; sam 0 biekt zas, ktory bylzapewne pokryty zlolo blYIZCZ'tC'l m iedzi '\, wznosil si, kolejne trzydziesci siedem rnetrow,

11.15

.u. ;6

Cal)' teren swiatyni, otoczony rnurarni i obejmujacy Iiczne sale i kornory, tworzyl idealny prostokat majacy mniej wiecej osiemdziesiat no. sto dziesi~c metrow, Byl 011 wyraznie zorientowany wzdluz osi IVsch6d"Z3" 55

chod (il, 16), czyl] zgodnie z kierunkiem rownonocy. Dlugi korytarz byl odchylony od osi wschod-zachod i prowadzil w kierunku polnocno-wscbodnim, 0 tym, ze byia to celowa zmiana orientacji kopii wczesniejszej swiatyni w Hebopolis (ktora byla zorientowana wzdmz osi wsched-zachod), swiadeza mistrzowskie plaskorzezby i inskrypeje, stanowiace niegdys dekoracje korytarza. Wiazaly si~ one Z obchodami trzydziestolecia panowania faraona, tak wiec korytarz zbudowano zapcwne wlasniewtedy: Uroczystosci zwiazane 7.1>[ rocznica odbywaly sie po tajemniczych obchodaeh swiera Sed (znaczenie tego slowa nadal nie jest jasne), stanowiacego jakby .jubileusz". Poczatek jego obchodow przypadal zawsze pierwszego dnia kalendarza egipskiego - w pierwszym dniu pierwszego miesiqca nazywanego miesiacem Thota. Innymi slowy,swi~to Sed bylo jakby swietem Nowego Roku, nie obchodzono go jednak co roku, ale co pewna liczbe lat.

Istnienie w tej swiatynidwoch osi, zorientowanych zgodnie Z rownonoc" i z przesileniem, sugeruje znajomosc koncepcji czterech rcgionow, i to w III rysiacleciu prz, Chr, Rysunki i napisyznalezione w korytarzu swiatyni ObWZUjl\ "swi\,ty, taniec" wladcy. Skopiowali je, przetlumaczyli i opublikowali Ludwig Borchardt, H. Kees oraz Friedrich von Bissing w ksiazce Das Re-Heiligtum des Konigs Ne-Woser-Re. Doszli oni do wniosku, ZC "taniec'' syrnbolizowal "cykl uswiecenia czterech regionow Ziemi",

Zoricntowanie samej swiatyni wzdluz osi zgodnej z rownonocq a lorytarza zgodnie z przesileniem, wskazujace na zwiqzek z ruchem Stonca, 7.;\sugerowalo egiptologQ1l1 nazwanie calej te] budowli swiatyniq Slonca, utwierdziio ich w tym przekonaniu odkryciccstatku slonecznego" (czesciowo wyrzezbionego w skale a czesciowo zbudowanego z wysuszonych i malcwanych cegiel), ktory zakopany byl w piasku niece na poludnie ad otoczonego rnurami obszaru swiatyni. W tekstach hieroglifieznych dotyczqcych porniarow czasu ; kalendarza w starozytnym Egipcie pojawiaja si .. stwierdzenia, ze istoty niehieskie przemierzaly obszar nieba w statkach. Czesto ",.. takich lodziach przedstawiani byl i bogowic czy nawet faraonowie, ktorzy dolaczyli do grona bogow w zyciu posmiertnym, zeglujaey 1'0- nad niebosklonem, podtrzymywanym W czterech naroznikach (il. 17)_

Nastepna wielka swiatynia stanowila wyrazne odzwierciedlenie koncepcji "piramida na platformie" (it 18), ktora pcjawila sie juz w swiatyni Slonca Ne-user-Ra. Od samego jednak 110C7-'(tku byla ukierunkowaua zgodnie Z osia odpowiadajqca przesileniom; zaplanowano j:t i zbudowano wzdluz osi p6hlocliy zachod-poludniowy wschod. Swi.\rynia to powstala na zachodnim brzegu Nilu (w poblizu obecnej wioski Deir-el-Bahari) '" Gornyrn Egipcie - jako cz'(sc wiekszych Teb - 211 czasow faraona Mentuho-

56

tepa okolo 2100 roku prz, Chr. Szdc wiekow pozniej Totmes III i krolowa Hatszepsut z XVIII dynastii dodali tam swoje swiatynie; ich orientacja byla wprawdzie podobna, ale nie identyczna (il. 19),. To wlasnie w Tebach i Karnaku Lockyer dokonal najwazniejszego odkrycia, tego, ktore stanowilo podstawe archcoastronomii.

fl.;?

u. [8

KQJ~,ino,,;¢ poj~wiani? si« faktow i argmnent6w w ksiazce The Dawn of Astronomy wskazuje na 10, ze droga Lockyeru do Karnaku i swi'ltyil egipskich wiodla po sladach curopcjskich. Jednym z nich jest orientacja Bazyliki sw. Piotra w Rzynue i informacja 0 prornieniu sloneeznym wchodzacym do srodka w dni u wi osennego zrownania dnia Z 1l0Cf\;_ j cst tezplac sw, Pi otra [Lockyer umiescil w .ksiazce drzeworyt przedstawiajacy ten plac - it 20) wykazujacy zadziwiajacc podobiensiwo do Stonehenge,

Ll)CkyCI' zaj'tf sie takze atenskim Partenonern, najwazniejsza swi<l.tynilb Grecji (it 21). Odkryl, ze "islnicjc stary Partenon, budynek, ktory megl 57

stac juz w czasach wojen trojanskich-oraz now)' Partenon, Z zewnetrznym dziedzincem W duzym stopniu przypominajacym swi~Jynie sgipskie, jednak jego sanktuariurn polozone jest lIU7..(l blizej srodka budowli. To. wlasnie roznica W kierunkach, wzdhrz ktorych zbudowano te dwie iiwi4_lynie w Atenach, spowodowala, ze zainteresowalern S1<, tym problemem",

11_ 19

s. 20

Lockyer mial przed soba rysunki przedstawiajace plany roznych swiatyu egipskich. Z planow tych wynikalo jednoznacznic, ze orientacja wczesniejszej i pozniejszej budowli by/a rMna Uderzyla go oczywista roznica w dwoch stojacych do siebie tylern Swi<i.tYliiacn w miejscu niezbyt odleglym od Teb, zwanym Medinel-el Habu (il. 22). Wykazal 1'0- dobienstwo zauwazalne w .zroznicowaniu orientacji" tych par sWl(\_lyn, egipskich i greckich, ktore z czysto architektonicznego punkru widzenia powinny bye budowane rownolegle do siebie i zorientowane w tyrn samym kierunku

58

u. 21

fl.]]

Czyzby niewielka zmiana orientacj. byta wynikiern zmiany pojozenia Slonca i gwiazd na niebie, spowodowanej zmicniajacym si~ nachyleniem osi Zierni - zastanawial sic Lockyer i ezul, ze odpowiedzbrzmi "I:lk".

o b ecn ie wiemy, ; Z wystepowan ie 7d a wisk przesilen ia wyni ka z faktu, ze 0'; obrotu Zierni nachylona jest pod pewnyrn katem do plaszczyzny orbity Ziemi wokol Slonca i ze stanowiska Slonca odpowiadaja nachyleniu Ziemi. Astronomowie ustalili jednak, ze kat ten nie jest staty, Ziemia chwieje "i~ z boku no bok jak kOjYSl~C) sie statek - moze jest to wynik jakiegos bardzo silnego uderzenia w przeszlosci (na przyklad kolizji, ktora wrzucila

59

Zicmi<;o na j ej obecna orbit", bl(dz tez zderzeni a z dutym III eteorytem j aki eS 65 milionow lat temu, ktore bye moze stanowilo przyczyne wyginiecia dinozaurow). N;j_chylenie wynoszace obecnie okoto 23,50 mote sic zmniejszyc do21~, ale z. drugiej strony maze znacznie przekroczyc 24°, Nikt nie maze tego przewidziee z cala pewnoscia, poniewaz zmiana zaledwie 0 10 rrwa iysiace 1M (Lockyer twierdzi, ze 7000). T'akie zmiauy.nachylenia powoduja zmiany polozenla stanowiska Slonca (il,.23 0). Oznacza to, ze swiqtynia zbudowana wzdluz osi pokrywajaoej s;~ w danym czasie dokladnie z kierunkiern przesilenia nie bedzie wiernie zgadzala si", z tym kierunkiem juz kilkasct, a zwlaszcza kilka tysiecy lat pozniej,

Misrrzowski pomysl Lockyera przedstawial si~ zatem nastepujqco: znajac orientacje swiatyni i j~j qhlgO§C gecgraficzna mozna ustaljc wystepuiace w czasiejej budowynachylenie Ziemi; z kolei zllajomosc zmian nachyleuia na przestrzeni tysiecy lat (laje mozliwosc ustalenia czasubudowy swiatyni z zadowalajaca dokladnoscia.

Tablica nachylen, zestawiona 7 wieksza dokladnoscia w ubiegtym wieku, pokazuie zmiany kata.nachylenia Ziemi v." odstepach co 500 1M, poczynajac od aktualnego 23° 27' lakota 23,5"):

500 prz, Chr, okolo 23,7.5'

1000 prz. Chr. okolo 23,810

1500 pra Chr. okolo 23,87"

20aO prz. Chr" oketo 23,92°

2500 prz. ChI. okolo 23,97'

3000 prz, Chr, okolo 24,02'

3500 prz, Chr, okolo 24m'

4000 prz. Chr. okolo 24,11 -.

b

//.23

.60

Lockyer zastosowal swoje odkrycie przede wszystkim do zakrojonych na szeroka skale pomiarow wielkiej swi:{tyni Amona-Re w Karnaku SwiilJynia ta, powiekszana i rozbudowywana przez roznych faraonow, sklada sie zasadniczo z dwoch budowli ustawionych tyfem dc isiebie wzdluz osi poludniowy wschod - polnocny zachod, co oznacza zorientowanie zgodnie z przesileniarni. Lockyer doszedl do wniosku, ze celeru rakiej orienracji i calego planu swiatyni bylo, aby w dniu przesilenia promien slonca przychodzil z powyzszego kierunku, przcbywal cal)' dlugi koryrarz, przechodzil rniedzy dwoma obeliskami i w kO{,CU docierat jake blysk boskiego swiatla do najswietszej swietosci w najglebiej polozonym micjscu swietyrnLockyer zauwazyl, Ze osie rych dwoeh ~wi~\yn sie nie pokrywaIy; os wczesnicisza reprezentowala przesilenie bedace wvnikiem niece rnniejszego nachylenia nit os starsza (iL 23 b). Te dwa okreslone prze2 Lockyera nachylenia umozllwily mu okreslenie daly budowy starszej .§wl>'ltYlli mniej wiecej ria 21 00, a nowszej na 1200 rok prz_ Chr.

Chociaz badania poznieisze, zwlaszcza te prowadzene przez Geralda S, Hawkins", sugeruja, ze w dniu przesilenia zimowego promicn Slonca mial bye obscrwowany Z czesci swiatyni nazwanej przez Hawkinsa "glilWll'l sala Slonca" nie zas jako prornien w~druj:J.CY wzdluz osi, w zaden jcdnak sposob nie wplywato na zmiane zasadniczego wniosku Lockyera dotyczacego orientacji wedlug przesilenia, W rzeczywistosci kolejnc odkrycia archeologow w Kamaku porwierdzaia gl6wnQ innowacje Lockyera, sugeruj'lCl\, ze zrniany zorientowania swiatyn na przestrzeni dziejow mialy odzwierciedlsc zrniany nachylenia osi Ziemi, Wynika z rcgo, ze orienracja mozc spelniae khlCZOW., role przy ustalaniu daty budowy swiaryni. Najnowsze zaawansowanc badania archeologiczne potwierdzily, ze budowa nejstarszej czesci zbiega sie w czasie z poczatkami Sredn iego Panstwa w okresie Xl dynastii okolo 2100 roku prz, Chr. W nastepnych wiekach faraonowie 1. kolejnych dynastii przeprowadzali naprawy rozbiorki i przebudewy swiqJrni; dwa obeliski ustawili faraonowie z XVIII dynastii. Ostateczna fan bUdowy n~8twil~ za czasow Iaraona Sell II pochodzacego z XIX dynastii, ktory panowal w latach 1216.121 O'prz. Chr. - wszystko to zgadza sj~ Z usialeniami Lockycra.

Archeoastrcnornia - lu b astroarcheotogia, j ak 11 nzywal j ~ sir N orman Lockyer - udowodnira sw6j sens i przydatnose.

No. pcczaiku XX_ wieku Lockyer zalnteresowal sie Stonehenge. Przekonany byl bowiem, ze odkryta przez niego prawidlowosc rzadzila dawniej takre orientaeja :iwi~tyft w innych rclonach.swiata, jak choeby Partenonu w Ate- 61

nach, W Stonehenge os prow~~~~ ze sm<$;a pne;: k;~ sarsenowy pn..emawiala wyraznie za orientacja, zgodn~ z przesileniern letnim t zgodnie z tym Lockyer dokonywal swoich pomiarow. DOS7..e-d1 do wniosku, ze Heel S ton e mial wskazywac punkt na horyzoncie, w kt6rym nalezalo spodziewac sie wsehodu Slonca. Ewidenlne zmiany polozeniatego kamienia (z telwarzyszacym temu poszerzeniern i zmiana klerunku Alei) sugerowaly, Ze w miare uplywu czasu i zmian nachylenia Zierni zmieais! 51", punkt wschodu Slonca i choc zmiany byly niewielkie, to jednak ludzie odpowiedzialni za Stonehenge stale dostosowywali do niego Uilli~ namiarowa komplcksu.

Swoje '\<1Ii05ki Lockyer zaprezentowal w Stonehenge and Other British Slone Monuments (1906) - mozna je podsurnowac jednym rysunkiem (il, 24), Zaklada on, ice oS rozpoczyna si~ przy Al tar Stone, biegnie miedzy blokami sarsenowymi oznaczonymi numerami I i 30, wzdluz Alei w strom, He e 1St 0'1\ e bedacego czyrns \V rodzaju muszki. Kilt nachylenia okreslony przez takaos pozwolil mu wysnuc wniosek, ze Stonehenge powstalo w 1680 roku prz. Chr. Nie trzeba ru dodawae, zc w owym czasle, sto lat ternu, tak WCzeSII. data powstania Stonehenge stanowila ogromna sensacje ponicwaz uczeni nadal kojarzyli Stonehenge z czasami krola Arturo.

11. 24

62

Udoskon aleni a badan 1I,,"h), lenia cs i Z; emi, niczbedn y margines 1)l"du i ustalenie, ze Stonehenge powstawalo W kilku fazach, w zaden sl1056b nie zmntejszylypcdstawowych zaslug Lockyera. Chociaz Stonehenge Ill, czyli istnieiace obeenie, datuje si~ mniej wlcce] nn 2000 rok prz. Chr., 10 jednak w zasadzie wszyscy zgadzaja si~, ze Al tar S ton e wraz z dwoma kregami blekitnych karnieni (Stonehenge Il) zostal usuniety podczas przebudowy rozpoczete] okolo 2100 roku prz, Chr. Ustawiono go W obccnym miejscu dopicro wtedy, gdy ponownie wprowadzono bll;kitne karnienie i wykopano doly Y i Z_ Ta faza, okreslana jako Stonehenge IIlb, nie zostala definitywnie datowana; ocenia sie, ze nastapila miedzy rokiem 20(lO prz. Chr. (Stonehenge ilia) a 1550 prz. Chr, (Stonehenge IIIc) - bardzo mozliwe, ii: by! 10 ]680 rok prz. Chr. jak 10 okresli] Lockyer. Jak pokazuje rysunek, nie wykluczyl QIl duzo wczesniejsze] daly budowy poprzednich [,1Z Stonehenge; rakze ID calkiem dobrze odpowiada obecnie uznnwanej clade bud owy Ston ehenge I - 2900·2800 rok prz. Chr.

W ten sposob archeoastronomia oraz znaleziska archeologiczne i datawanie metoda radiow~glowil2gadzaj~ si~. 00 do dat powstawania kolejnych faz Stonehenge ~ trzy odrebne melody potwierdzaja si~ nawzajem, Po tak przekonujacym ustaleniu dar powstawania Stonehenge bardzicj interesujaca staje si~ kwestia identyfikacji budowniczych tego kompleksu, Kto w latach 2900-2800 prz, Chr. posiadal dostateczna znajomosc astronomii (nie wsporninajac 0 architekturze i wiedzy inzynieryjnej), aby zbudowac taki kalendarzowy "komputer", a w latach 2100-2000 prz, ChT. zmienic polozenie roznych jego elcmentow i stworzyc nowq orientacje? I do czcgo taka powtoma orientacja byla potrzebna?

Przejscie ludzkosci od paleolitu (starszej epoki kamienia) trwsjacego setki tysiecy lat do mezolitu (srodkowej epoki kamienia) nastapilo na clawl1ym Bliskim Wschodzie gwahownie, Wlasnie tam okolo 11 000 roku prz, Chr, - wedhig moich obliczen zaraz po potopie - zaczelo sie rolnicrwo i udomowienie zwierza! na zadziwiajqcq skal\;. Znaleziska archeologicznc i inne dowody (ostatnio rozszerzone 0 badanie prawidlowosci lingwistycznychjswiadcza Q tyrn, Ze wprowadzony w mezolicie sposob UpIa"'Y roli rozpowszechnil si~ w Europie w wyniku migracji ludnosci z Bliskiego Wschodu. Dotarl na Polwysep Jheryjsk.i miedzy 4500 a 4000 rokiem prz. Chr., na zaehodni kraniec obecnej Franeji i na przylegle rowniny miedzy 3500 a 3000 rokiem prz, Chr., a na Wyspy Brytyjskie miedzy 3000 a 2500 rokiem prz, Chr. Wkrotce potem w rejonie Stonehenge poiawili sie ludzie kultury Beaker, potrafiacy wyrabiac naczynia gliniane.

63

Wtedy jednak starozytny Bliski Wschod dawno ju:2. wyszed! z neoluu (koncowego okrcsu cpoki kamienia), ktory rozpoczal sie tmri oketo 740D roku Pl'7. 011'_ i oznaczat przejscie od obrobki kamienia przez glin~ do metalu, czemu towarzyszylo powstawanie siedlisk ludzkich, Gdy ten etap 0- garnq] Wyspy Brytyjskie z tak zwana kultura Wess~x (po 2000 roku prz, Chr.) , to na Bliskim Wschodzie wielka cywilizacja Surneru liczyla juz prawie dwa tysiace lat, a cywilizacja Egiptu ponad tysiac.

Jezeli, jak wszyscy zgodnie twierdzq, cala zaawansowana wiedza, niezbedna do planowania, lokalizacji, orientacji i konstrukcji Stonehenge puchodzila spoza Wysp Brytyjskich, \0 wydaje si~, it jedynyrni jej zrodlami mogty b}'c w owym czasie wczesniejsze cywilizacje Bliskiego Wschodu.

Czy wiec prototypami Stonehengebyty egipskie swiatynie SIOl1cJ?Zauwazylismy juz, Zew czasach, gdy nastepowaly kolcme fazy budowy Stonehenge, \}if Egipcic wcdlug precyzyjnych Z3S3d funkcjonowaly swiatynie W· rientowane asrronomicznie, Swi~_tyni~ StOlICa w Heliopolis, kl6rej os zorientowana byla zgodrue z rownonoca, zbudowario okolo J!DO roku P1Z, Chr. czyli mnie] wiecej wtedy, gdy w Egipcie zaczynal sil< okres dynastyezny - a moze nawet wczesnicj, W kazdyrn razie kilka wiekow przed Stonehenge I, Powstanie najstarszej swiatyni Arnona-Re W Kamaku, zorientcwanej zgodnie 2 przesilcnicm, nasrapito okolo 2100 roku prz, Chr, Wtedy wlasnie tez, bye rnoze nieprzypadkowo, dokonano .przebudowy" Stonehenge.

Jest wiec teoretycznie mozliwe, ze ludzie pochodzacyz bascnu Morza Srodziemuego - Bgipcjanic lub inni, ktorzy posiedli ich wiedze - mieli jakiekolwiek zwiazki z konstrukcja Stonehenge I, II i 1Il W okresie, gdy ludy zamieszkujace ten ieren po prostu nie byl)' zdolne do takich zadan,

Wprawdzie z punknrwidzenia czasu Egipt magi stanowic zrodlo niczbednej wiedzy, koniecznie jednak nalezy rami~tat 0 zasadniczej roznicy miedzy wszystklmi Sl'dlllyniami egipskirni a Stonehenge: zadna ze ~wi'lty{, w Egipcie, niezaleznie od tego, C'LY byla zorieruowana zgodnie z rownonoca, czy z przesileniem, nie byla zbudowana na planie kola, jak to czyniono we wszystk ich fazach istnienia S ronehenge. Rozliezne piramidy budowano na planie kwadratu; podstawy pod obelisk; i ich zwienczeniabyty kwadcatowe; licznc swiatynie Inial)' ksztalt prostokata, Pomimo takie] ilosci kamieni w Egipcie zadna z.jego swi1\\yTI nie byla kamiennym kregiem.

Od pOCl(tOCU czasow dynastycznych w Egipcie, z kt6ryrni wi¥~ siepowstanie cywilizacji egipskiej, to laraonowie zatrudniali architektow i kamieniarZ}", kaplan6w i uczo!>ych, on; zarza_dzali _pkurowanieni ; koosmlkcj;, wspa· n;alychkamiennych bud(}wli starGZytnego E,gipLU. Wygl~ia jcdnak na to,ze nikl nie zaplanowal tam, !lie zoi"ientowal ani nie wzniosl swirttyni okrf[g!~,

64

W takim raziewarto mole zainteresowac si~ slynnymi zeglarzami, Fenicjanami, Nie tylko dotatli on; na Wyspy Bryryjskie (przede wszystkim w poszukiwaniu CYIlY) za p6znu, aby zhudowac Stonehenge lezy Stonehenge Il i lLl - na dodatek zaden obiekt ich architektury 5wi'ltynnej nie przypomina okraglego ksztaltu Stonehenge. Swiatynie Fenicjan przedstawiono no monecie z Byblos (iLI,2) i z ~ajl\ pewnoscia zbudowano h na planie prostokata. )ia rozlegle] karniennej platformie w Baalbek w gorach Libanu kolejni mieszkaricy i zdobywcy wznosili swoje swiatynie dokladnie na 1lLinach i zgodnie z ukladem swi4_tyil_ wczesniejszych, Ostatnie istniejace ruiny 2 ezasow rzyrnskich (il, 25) swiadcza 0 1)'1n, zc byla to swiatynia pmstokarna (kolor czarny) z umieszczonym przed niq kwadratowym dziedzincem (szescio boczny pawi I on wej sci o·w1' to dodatek wyrazn ie rzvmsk i), Swi~ly~i~ zorientowano wzdluz <lsi wschod-zachod i skierowano ,; srrone wschodzacego S!nnca- jest \0 wiec swiatynia rownonocy. Nie powinno to bye dla nikogo zaskoczeniem; be takze w czasach starozytnych micjsce 10 Grecy okreslali mianem Heliopolls ("mia$to Slonca"), 'a w biblijnych czasuch Salornona nazywano je Bet-Szemesz ("do'" Slonca"),

n. 25

o rym, ze budowanie przez Fenician na planie prostokata SWi'LlY'I, me rientowanych wzdluz 0,; wschcd-zachod nie bylo tylko przelotna mod", swiadczy knlejna budowla. To swiatynia Salomona, pierwsza swiatynia w Jcrozolimie, zbudowana Z pomocq architektow z Fenicj i, przyslanych przez Ahirarna, kr61a TYl1l. Byla to budowla prostokama, wzniesiona na osi wschod-zachod, zorieutowana i posadowiona na rozlcglcj sztucznej platFannie (il. 26)_ Sabatino Moscati (The WOI-.ld of the Phoenieicnss nie opienlja,c sie na zadnych dowodach pisal, ik .skoro nie rna dcstatecznych pomstalosci po Swi(l_lyniach -Fenicj.n, to jednak swi'ltyuia Salomon;] W )<.:10- zolimie, zbudowana prze:z I'eni:ck,dl robotnikiiw, opi,ana jest szczeg61owo w Starym Testamencie - a przeciez swi'Ltyn,e Feniejan musiaJ.y bye do ,ieDi. podobne"_ Ale nie m;,,!}' w sobie ni.c oknjglego,

65

11,16

Okregi poiawiaja si~ jednak u kolejnych .podejrzanych" z basenu Morza Srodziernnego: u mieszkancow Myken, pierwszc] ludnosci starozytnej Grecji pochodzenia hellenskiego, Byly to najpierw budowle zwane przez archeologow kregami grobowymi - doly, w ktorych grzebano zmarlych, otoczone kregiern kamieni (il. 27]. Poznie] przeksztalcily ,i~ w okragle grobowce ukryte pod stozkowo usypanym kopcern ziernnym. Pejawily si" okolo 1500 rok» prz. Chr., a najw;~kszy, zwany skarbccm Atreusza ze wzgl~du na zlote przedmioty znalezione przy zmarlych (il. 28), datuje sie mniej wiece] na 1300 rok prz, Chr, Archeolodzy trzymaj(tcy sie teorii zwiazkow z Mykcnami por6wm~,\ kopce grobowe ze wschodniej czesci hasenu Morza Srodziemnego z Silbury Hill w rejonie Stonehenge albo z kopcem w Newgrange, miejscu polozonym po drugie] stronie Morza Irlandzkiego, w Boyne Valley, COUIlI)' Me:J1h w Irlandii MctodQ datowania radioweglowego okreslono jednak, ze Silbury Hill powstal nie pQ.zniej nil. W 2200 roku prz. ChI., a kopicc grobowy w Ncwgrange mniej wiece] w tyrn s.alU}1TI czasie, czyli prawie tysiac lat wczesnie] od skarbca Atreusza i innvch budowli Mvken. JcSZClC wicksza roznica Cl<lSU dzieli kopce grobowe w Mykenach od Stonehenge L Prawde mowiqc te grobowce na Wyspach Bryryjskich wykazujq duzo wieksza zbieznosc - zarowno co do czasu, jak i metod konstrukcji - ze spotykanymi w zachodniej, nie zas wschodaie] czesci basenu Morza Srodziemnego, jak len w Los Mi II ares w poludniowej Hiszpanii (il. 29).

A le co nejwazniejsze, w Stonehenge nigdy nic grzcbano zrnnrlyeh. Biorae pod UW3g~ te wszystkie argurnenty, poszukiwanie prototypu - okragre] budowli sluzace] do obserwacji astronornicznych - nalezy rozciagnac nil 01)57ar inny niz wschodnia CZ'<5C baseuu Morza Srodziemnego.

66

J!. 27

/1.28

Cywilizaeja Sumeru, starsza od egipskiej i dysponujaca duzo bardzie] znawansowanq wiedza, moglaby teoretycznie ,lu2.)," Z3 punkt wyjscia dla Stonehenge. Visr6d zadziwiajacych osiagniec Sumeru byly wielkie miasta, II'H\l0"'05C, pisma, literarura, szkoly, krolowie, sqdy, prawo, sedziowie; kupcy rzernieslnicy, poeci i tancerze. Nauka rozwijaJa 5i« w swiatyniach, ~(Izie "seicrety liczb i nieba", ezyli matematyka i astronomia, byly przechowywane, nauczane i przekazywane przez pokolenia kaplanow wykonuj:Jcych swoje zadania w obrebie swietych kompleksow otoczonych murami. Z reguly znajdowaly si~ w nich 8wiQt:ynie poswiecone rozmaityrn bo- 1l"Ul, pomieszczenia mjeszkalne, miejsca do pracy i studiow dla kaplancw, mugazyny i inne budynki administracyjne. Nad tym wszystkim gorowala Id{t\v"a, najbardziej wyrozniajaca sie budowla nie tylko slVi,tego kornplek"U, ale i calego miasm - zikkurat, pirarnida sj~gajQca stopniarni (zwykle hyln ich siedcm) wysoko leu niebu. Na najwyzszym poziomie byla zlozona

67

z kilku pornieszczen budowla, rnajaca bye - dcslownie - rezydencja wielkiego boga, ktorcgo osrodkiem kultu bylo dane miasto (il. 30).

U.29

Dobre przedstawienie ealego takiego swi~ego kompleksu razcm Z zikkuratem stanowi rekonstrukcja oparta na odkryciach archeologicznych w swietym obszarze. Nippur (w jezyku sumeryjskim NLmRU), stanowiacym od najwczesniejszych czasow siedzibe boga Enlila (il. 3.i). Ukazuje On" zikkurat zbudowany na kwadratowej podstawie W obrebie kompleksu 00 ksztalcie prostokata. Szczesliwyrn trafem archeolodzy odnalezli glinian" tabliczke, na krorej jakis dawn)' kartograf wyrysowal plan Nippur (il. 32). Pokazuje ona pro tokainy swi~ty obszar wHIZ z zikkuratern na planie kwadratu, a podpis (w pismie klinowym) podaje jego nazwe E.KUR, czyli .dom, k16')' jest jak goHI". Zikkuraty i swiatynie orientowane byly talc, Ie narozniki wskazywaly czrery strony sv .. iata - boki budowli skicrowane byly wiec na polnocny wschod, potudniowy zachod, polnocny zachcd i poludniowy wsehod.

iI.30

68

11.31

II. 32

69

II. jj

II. J4

Zorientowanie CZleR'Ch rog6w zikkuratu wed lug stron swiata bez kornpasu nie bylo latwyrn zsdaniem, Taka orientacja umozliwiala jednak przeszukiwanie niebios w wielu kierunkach i pot! roznymi katami, Kazdy kolejny poziom zikkuram llyl wyzszym punktem obserwacyjnym, przy czym zaleznie ad polozenia geograficznego zmienial si~ let horyzont. Linia miedzy nilroznikicm wschocnim a zachodnim dawala orientacje zgodna, z rownonoca, W czasie przesilenia boki zikkuratu umozliwiely obserwacje wschodu alba 70

zachodu Slonca, zarowno pcdczas przesilenia letniego, jak i. zimowego. Wsp6tczeS!lJi asnonornowie odnaleffi wiele z tyeh punkt6w umozliwiajacych obserwaeje W slynnym zikkuracic w Babilonie (i1. 33), ktorego dokladne obliczenia i plany budowy znaleziono zanorowane na glinianych tabliezkach.

11.35

W Mezopotarnii budowano zikkuraty i swi'ltynie IIa planie kwadratu bfl.di p!'oslokQfa 0 idealnych katach prostych. Bylo tak l.1I611'rlO W przypadku ~wi,tego kornpleksu \y Ur (il. 34) IV czasach Abrahama, okolo 2100 roku prz. Chr., czyli Vi okrcsie powstania Stonehenge II. Tak tez by to w przypadku wezesniejszych swi"-tyl'] budowanych l1H podwyzszonyeh platformach, takich, jak Biala Swiatynia w Eridu (il. 35 a i 35 b), kt6r~ daruje sie rut okolo 1100 rok jJlL. Chr., czyli dwiescie alba lrzysta lat wczcsnie] nit Stonehenge 1.

Prostokamy plan i okreslona orientacja wszystkich 5wi'ltyn w Mezopolnmii, niezaleznie od czasu ich powstania, byly bez watpienia celowe. Mozna

71

to Iatwo wywnioskowac PO[(lV<11!U4C zupelnie przypadkowc uklady ulic ~ \>\1. dynkow w miastach powstalych w owym czasie w Babilonii z perfekcyjnym geometrycznym planern ~wi~Lego obszaru "1'0' Babilonie, opartym na Iiniach prostyoh, i z zikkuratern powstalym tam na plaruc kwadratu (il. 36).

II. 36

u. J7

.Swi4tynic Mczopotamii byly wi«c celowo prostokatne, a zikkuraty speejalnie budowano na planie kwadratu, Na wszelki wypadek, zeby rozwiac mozliwe podejrzenia, it Sumerowie i ich nasiepcy nie znali ko~a lub nie potrafili go skcnstruowac, wystarczy wspomniec, ze "'. tablicacn marernatyez. nych okreslone kluczowe liczby ukladu szescdziesiaikowego przedstawiano w posraci okregow: \Ii tabliczkachdotyczacych geornetrii i pomiarow terenu znaleziono msmikcje OpiSl~'lce sposoby pomiaru powierzchni ksztaltow reo gularnych i nieregulamyeh, w rym okregow. Znano rez kolo (iL 37) - ktorc bylo jednym z wynalazkow Sumerow. Wsr6d ruin wczesnych miast znajdo-

72

wano budowle mieszkalneewidentrue zalozone na planie kola {il, 38); swiety kompleks czasem by-will oioczony murem tworzacym owal ~tak,jak wmiejscu zwanyrn Khafsjeh (il. 39). Jasne jest, :1:c w przypadku fu-iqryil celowo unikano wykorzystywania dobrze juz MOO), znanego ksztahu kola.

11.38

11.39

Do tych podstawowych roznic rnicdzy sWi1.tynimni sumeryjskimi a Stonehenge - innego planu, architektury i orientacji - dodac mozna jeszeze jedna prawde. MieS7.kancy Sumcru nie umieli budowac z kamienia, bo na ndewowej nizinie miedzy Tygrysem a Eufratern nie bylo kamicniolomow. To nie Surnerowie zaplanowali i wzniesli Stonehenge, a - jak jeszcze za-

n

baczyruy - jedyny przypadek, ktory mozna traktowac jak wyjatek w odkryciach i swiatyniach sumeryjskich, dorlatkowo potwierdza (en wniosek.

Tak wiec, jesli nie Egipcjanie, nie Fenicjanie czy dawne ludy Grecji, jeSli nie Sumerowie i ich nastepcy z Mezopotamii, 10 kto w takim razie przybyl "a rownine Salisbury, aby zaplanowac i nadzorowac konsirukcje Stonehenge?

lnteresujaco zapowiada sie rozwiazanie tej zagadki po przeczytaniu legend dotyczacych kopca w Newgrange, Wedlug Michaela J. O'Kelly'ego, wybirnego architekta i badacza tej budowli i jej okolie (.'VI-'Wgrange: Archaeology, Art and Legend), miejsce to pojawialo sic IV roznych staroirlandzkich przekazach pod wieloma nazwami, ktore zawsze okreslaly je jako B rug ° eng u s a, czyli "Jom Oengusa", syna gl6wnego boga prcceltyckiego panreonu, ktory dotarl do Irlandii z "inncgo swiara", Ten nnjwazniejszy b6g many byl jako An Da g d a, czyli "An, dobry bog"._

Zadziwiajaee jest niewqtpl iwie cdnalezienie irnicnia iego glt\wnego bog" pradawnego swiata w tych wszystkich tak roznych miejscach; w Surnerzew zikkuracie EANNA w Uruk; IV egipskim Heliopolis, ktore tak naprawde zwalo si~ Arum: w odleglej Irlandii..

Bye moze jest !0 bardzo wazna wskazowka, nie przypadkowa zbiez- 110se. Dojdziemy do tego, gdy przeanalizujemy irnie syna (ego "g16wnego boga", Oengusa. Babilonski kaplan Berossus, ktory oketo 290 roku prz. Chr: zgodnie z zapiskami z Sumeru i Babilonii spisywal historic i prehistone Mezopotamii i ludzkosci, zanotowal (on albo greccy uczeni, ktorzy przepisywali jego prace) imie boga Enkiego jako Oannes, Enki by! przywodea pierwszej grupy Anunnaki, kt6ra pojawila sie na Zierni w rejonie Zatoki Perskiej, Byl tez glownym naukowcem Anunnaki, tyrn, kt6ry spisa! cala wicdze M ME, zagadkowych przedrniotach, ktore przy obecnym stante wiedzy porownac mozna z komputerowymi dyskicikami, Rzeczywiscie byl on synem Anu. Cry to zatern 011 pojawil si, wpreceltyckim micie, jake Oengus, syn An Daga?

"WsZ},tko co wiemy, wiemy od bogow", wiclokrotnie powtarzali Sumerowie,

Czyzby wiec Stonehenge zbudowali nie pradawni 1 u d z i e, ale, PnIdawni bog ow i e?

4. DUR.AN.KI - WIE;ZY NIEBO-ZIEMIA

Od najdawniejszych czasow czlowiek wznosi! oczy ku niebu W POSZlIkiwaniu boskich wskazowek, inspiraeii, pcmocy w ciezkich czasach, Od samcgo POC4tku, gdy tylko Ziernia podczas powstawania cddzielila si,~ ad niebios, ziemia i nicbo wiecznie stykaja sie ze sobq na horyzoncie. Tarn wlasnie, wparrujac sie w odlegly wschod czy zachod slonca, czlowiek mog] dojrzec Para niebios.

Nicbo i ziernia spotykaja sie na horyzoncie - wicdza oparta na obserwowaniu nieba i wszelkich zachodzacych na nim zmian to astronornia.

Od najdawniejszych czasow czlowiek wiedzial, i.e jcgo stworcy pochodza z nieba, Nazywal ich aki, co znaczy doslownie "ci, ktorzy zeszli r. niebios na Ziernie". Zawsze bylo wiadomo, ze ich prawdziwa siedzibajest niebo, Mowi! przeciez ezlowiek: "Ojere nasz, ktorys jest w niebie", AJe wiedzial tez, l.e tych An un n a k i, kt6rzy zeszli na Ziemie, moze czcic w SWi'ltyllLach_

Czlowiek i jego bogowie spotykali sie w swiatyniach. Wiedze, rytualy i wierzenia z tym zwiazane nazywa si~ religia

Najwazniejszym osrodkiem kultu, "p-~pkiem Ziemi", bylo miasto boga Enlila w rejonie, ktory pozniej zostal 1l000000ny Sumercrn. Miasto 10, Nippur, stanowilo centrum nie rylko W znaczeniu geograficznym, lecz rowniez filczoficznym i religijnym, Miejsce w nun najswiersze, gdzie przechowywuno Tablice Przeznaczenia, zwano DUR.AN.KI- "wi~z:)' niebo-Ziemia".

Od owych czasow zawsze, na wszystkich terenach i we wszystkich reliIliach, rniejsca kuhu zwane swi~tyni~mli - mimo wszelkich zmian, Jakim podlegary one, ezlowiek i jego religie - pozostaly wi~1mi niebo-Ziernia.

W dawnyeh czasach astronomia i religia splataly si", ze sob". Kaplani byli nstronomami, a astronomowic kaplanami, Gdy Jahwe zawar! przymierze z Abrahamern, nakazal mu w-yjsc, wzniesc wzrok ku niebu i policzye gwiazdy,

75

B)'10 10 cos wiece] niz zwykle polecenie, bo ojciec Abrahama, Terach by! wieszczacyrn kaplanern w Nippur i Ur, a wi~c znal sie I1a aslronomli.

W owych czasach kazdy z: wielkich Anunnaki mial odpowiednika w niebie, [I_ poniewaz Uklad Sloneczny skladal sicz dwunastu elementow, to przez tysiaclccia, a1 po CZ:3sy greckie, panteon bogow zawsze liczyl dwunaslu czlonkow, Kult bogow by! scisle pO'>'liQZ<1!lY Z ruchami cial niebieskich, Biblijne ostrzezenia, ally nje GZG.i6 ,,sIOllca, Ksiezyca i Pan" niebios'', byly w i, stocie ostrzezeniami przed wyznawaniem ku ltu bogow in nych niz J ahwe ..

Rytualy, swieta, dni posru " inne obrzedy zwiazane z kultem bogow wspelgraty wicc z ruchami ich odpowiednikow na niebie: Oddawanie czci bogorn wymagalo kalendarza, SWiQcynie byJy obserwatoriami, a kaplani astronomami, Zik]<l)raty by1y swiaryniami czasu, w ktorych sledzenie jego uplywu i astroncmia sformalizowaly oddawanic czci bogom.

.Adamjeszcze.raz zblizyl sie do swej tony i ta urodzila mu syna, ktorernn darn imie Set, gdyz - jak m6wila-

dal mi Bog potomka innego w zamian 7.9 Abla, ktorego zabil Kain, Setowi rowuiez urodzil sit syn; Set dal IllU irnie Enosz,

Wtcdy zaczctowzywac imie Jahwe"

Tak wicc, wedlug BibUi (Rodz, 4_ 25-26}, potomkowie Adama zaczef czeic Boga. Bibli. nie mowi, jak poczatkowo wzywano imie Parra, w jaki sposob go czczono ani jakie odprawiano obrzedy. Ale z Biblii wynika, ze 'dzia/o si, to w pradawnych czasach, 11<1 dtugo przed potopem, Pewne swiallo na to zagadnienie [zucaj4, ieksty sumcryjskie. Zapewniaja one - wielokrotnie i wyraznie to podkl'cslBj'tC - ze w Mezcpotarnii przed potopem !Jyly miasta bogow. Pod~j~, tez, iz przed potopem pojawilj sk polbogowie (potomstwo COr ludzkich i meskich bogow Anunnaki) ; ze czesc bogom oddawano w po.Swi«conych miejscach (my nazywamy je SWin,ly:niami), Z najwczesniejszych tekstow wiadomo, :I.e jU2, wtedy 'SUI i aly takze swiatynie czasu,

Jedna z mezopotamskich wersji wydarzcn prowmb4cyoh do potopu jest leks! zaczynajacy sie od slow "Gd)' bogowie, jak ludzie", Bohmer potopu nasi w nim miano Atra-Hasis ("ten, ktory jest wyj<l.iko\¥o madry"). Tekst powyzszy opowiada, jak An, wladca Nibiru, powr&Ci1 n8 SWl( planet!< po wizycic na Ziemi, podc1..as ktorei atimowai si~ podzialem wladzy i lerylorium ziemsk~ego mi~dZ}' swaich skl6conych synow, bred przyrodnich En1i1a ("pmna wbdzy") ()i'llZ Enkiego (,.pana Ziemi'). Eilki !Jyl odpowiedzialny la wydobycie ilota w Arryc'e, \1;' Eclaicie majdujc si~ oris ci~kiej pracy Anunnaki w kClpalni, iell bunlu i nast,puj'lcego 7..araz· po!em stworzenie adam", 76

.prostego pracownika" - wzynil to Enki wraz z przyrodnia siostra Ninhursag na drodze inzynierii genetycznej, Historia pcdaje, ze ludziezaczeli s;o;; rnasowo rozmnazac, Enlila martwily ich rozlegle powiazania, zwlaszcza z Antill. naki (historia ta pojawia sie let w biblijnej wersji epowiesei 0 potopie), zdo/a/ IV i'?C przekonac rade ~v ielkich A nunnaki do spowodowan ia katastrofy i sprowadzenia mas wody, rrtaj<\cych sphikac rodzaj ludzki z powierzchni Ziemi

Enki nie by! jednak zadowolony z postanowienia rady i szukal sposobow zap obiezen i a katastro fie, mime ze, P odobn ic jak i nni A nunnakl, popl'Z}:si'lgl trzymac t" decyzje w tajemnicy przed ludzmi. Postanowil dzialac za posrednicrwern Atra-Hasisa, kJ6ry byl synem jego i kobiety pochodzqcej z rodzaju ludzkiego. \V tekscic, ktory czasem brzmi jak autobiografla Atra-Hasisa, pojawiaja sie jego slowa: ,,Ja jestern Atra-Hasis, zylem .. " swiaryni Enkiego, III oj ego pana", Fragment ten wyrazniepcdkresla istnienie s\\i'i'tlYil jut. W odlcglych czasach przed potopem.

Dale] pojawiaja sie inforrnacjc 0 tyrn, L"O dzialo si~ W okresie poprzedzajacym pOIOp, 0 pogarszajacym sie klimacie i 0 ostrych krokach podje'[yell przez Enlila przeciwko ludzkosci, Tekst cytuje, jskich (ad Enki udzichi hrdziom za posrednictwern Atra-Hasisa, jak miano protestowac przeciwko rzqdom Enlila: nalezalo zaprzestac oddawania czci bogoml

.Enki otworzyl usta i zwrocil si" doshizacego", rnowiac:

"Stars.zyzna n a znak dan y zejdzie sie w domu rady,

Niech heroldowie glOSI10 zapowiedza rozkaz na calej Ziemi:

Nie czcijcie swoich bogow,

nie wznoscie modlow do begin swoich",

Sytuacja stawala ,i" coraz uudniejsza, zbliza] sie dzien katastrofy. Atra-Hasis uparcie zabicga] 0 wstawiennicrwo u boga Enkiego. "W s-wi4l)ni swqjego boga [ ... J stawiar ,top;, [ ... ] ccdziennie szlochal, p!zyrrosZQc rano ofiare" S7ukajqc pomocy Enkiego, aby zapobieo ?~g!adzi~ ludzkosci, "wolal wimieniu S\VO j ego boga" - ! 0 taka sama terminologia, j a.t; w CytoV.'aI11'1D powyi:cj wcrsede z B iblii, W koilCU Enki postallowil sprzechvic si~ decyzj i Tady Anwmaki, we=l Atra-Hasisa do swi'(lyni i przemowil don. = trzcinowcgo paraw~m!l, Wydarzenie to up3Jni~ttuono illl s\uneryjskiej piec~i cyliJl(:lrycznej, lik:lZlljq' ~j Enkicgo jako ooga""'¢a, 7.dracizajQcegO Atra·Hasisowi sckretn~ wiadomaSc 0 potop .. (II. 40). Enki przekazal mll "'troy rad" t..eby 7.budowal16di 1110gQ"~ wytrzymac nap6t wody i nakazal, aby A~ll-Hasis nie zwlcka}, bo do

n

katastrQi'y pozostalo zaledwie s iedem dni, Dla peWllO .• ci, ze Atra - Hasi s nie zmamotrawi C" .. asu, Enki wprawil w ruch urzadzenie podobne do zegara:

.Otworzyl zegar wodny i go napelnil; wyznaczyl na nim

nadejscic powodzi w noe siodma".

Ta drobna informacja, na ktora wyjatkowo rzadko zwraca si, uwage, swiadczy 0 tym, ze w swiatyniach sledzono uplyw czasu a jego porniary si,gaj,\ zarania dziej6w - czasow jeszcze przed potopern, Przyjmuje si" ze stara ilustracja obrazuje (po prawej) parowan z trzciny, zza ktorego Enki przernawia do bohatera potopu, biblijnego Noego, Warto si~ jednak zastanowic, czy to co wi (lac rzeczywi scie jest trzcincwym para wanem, n i C 7ilk wyob r a z e n i em preh is t o ryezn ego z eg a r a wo dn e go trzymanege przez kaplana-pomocuika.

I/. 40

Enki byl najwazniejszym medrcem wsrod Anunnaki, Nic wi~ dziwnego, ze wtasnie W jego 5wiqlyni, 1',' Eridu - osrodku jego ku.IUI- jako kaplani stuzyli medrcy, pierwsi naukowcy w dziejach ludzkosci. Jednym z: pierwszych, o ile nie pierwszym z nich byl Adapa. Chociaz nie znaleziono oryginalnyeh sumeryjskich tekstow dotyczacych Adapy, to jednak odnalezione na glinianych tabliczkach wersja akadyjska i asyryjska potwierdzaja znaezenie lej historii. Jut na sarnym poczatku m6wi'\, ze m'\clr6sc, jaka posiadl Adapa byla niernal tak wielka, jak ta, kt6m dysponowal sam Enki, Dalej jest stwierdze- 78

nie, ii. Enki .,lIdoskmmlil jego sposob pojmowillli~, uj,awniajrw 111U wszystkie tajniki Ziemi; dal mu madrosc", Wszystko to dzialo ~i .. w swiatyni; dowiadujemy si~, le Adapa "codziennie chodzil do sanktuarium w Eridu",

Wedlug wczesnych kronik sumeryjskich Enid, straznik wszelkich tajnikow wiedzy, wlasnie w swill.tyni \v Eridu przechowywal ME - przedrnioty podobne do tablio, na ktorych umieszezono dane naukowe. Jeden z sumeryjskich tekstow opisuje, jak bogini Inanna (mana r:>otniej jako 1:><I<1r), chcac nadac status miejsca kultowego swojemu osoodkowi - miastu Uruk (biblijny Erech) - podstepem przekonala Enkiego, aby ofiarowal jej C7~c niebianskich rnadrosci, Adape zwano tez NUN.ME, co znaczy "tell, krory potrafi zroznrniec ME". Jeszcze tysiace lat p6inicj, W czasach asyryjskich, powiedzenie ,)nll.dry jak Adapa'" oznaczalo kogos wyjatkowo rnadrego i uczoncgo. W mezopotamskich tekstach zai rnowan ie si .. na1Jk.1 CZI.'SIO okreslano j ako szunnat apkult Adapa, .powtarzanie, nasladowanie wielkiego poprzednika Adapy", List asyryjskiego wladcy Assurbanipala wspomina, zc jcgo dziad, krol Sanherib, Zo.srnf obdarzo, lIy wielka wiedza, gdy we snie objawit mu si~ Adapa, Ta .,rozleghl wiedza", ktol"<l Enki przekazal Adapie, obejmowala umiejetnosc pisania, medycyne oraz znejomosc astronornii i astrologii - 0 czym swiadczy wielka seria tabhczek UD.SAR.ANUM.ENLlLLA . .wspaniale dni Anu i Enl,b'-'.

Chociaz Adapa codziennie udawal si~ do sankruarium Enkiego, 10 jednak z surneryjskich tekstow wynika, ze pierwszy ofiejalnie ustanowiony kaplan otrzymal miano EN.ME.DUR.AN-KI, "kaplan ME Z Duranki", swierego obszaru w Nipp~r, Funkcja ta byla dziedziczna, przecbodzila Z ojca na syna, Tckst opisuje, jak bogowie "przekazali 111U, jak obserwowac oliwe i wode, sekrety Anu, Enlila i Enkiego. Dali mu niebianskie tablice z wyryiymi tajemnicami nieba i Ziemi. Nauczyli go operowac liczhami". Posiadl matematyke i astronomic, umiejernusc dokonywania pomiarow, w tym takze mi erzen ia up lywu czas u,

Wide mczoporamskich tabliczek dotyczqcych matemaryki, astronomii j kalendarza zadziwia dzisiejszyeh naukowecw zlozonoscia, U podstaw tych uauk lezal system szescdziesiatkowy. Wczesnie] byla jut mown 0 jego "'ysokim stopniu zaawansowania, takze z uwzglednieniem aspektow nicbianskich, Tak wyszukane systemy ismialy juz w najdawniejszych czasach zwanych niekiedy predynastycznymi. Znalezione tabliczki z inskrypciami arytrnetycznymi (it 41) porwierdzaja stosowanie sysrernu szescdziesiatkowego i zapisywanie danyeh liczbowych, Pochodzace takze Z okresow n,ywczesnicjszych wzory na przedmiotach glinianych (il, 42) nie zostawiaja watpliwosci co do wysokicgo poziomu wiedzy geometrycznej w owych odleglych czasach, ,zese tysiecy lat temu. 'J warto sie zastanowic ezy te WZOly, a przy-

79

najmniej niektore z nich, byly czysto dekoracyjne, ezy tezstanowily odzwierciedlenie wiedzy zwiazanej z Ziemia, jej odleglyrni krancami a bye muW z astronornia, Rysunki te scisle h\cz<\ si,,! Z waznym spostrzezeniern z poprzedniego rozdzialu: kolo i obiekty 0 jego ksztalcie byl1' w dawnej Mezopotamii niewatpliwie znane i potrafiono je doskona le rysowac,

II. 41

[1.42

80

Dodatkowe inforrnacje na lema! wieku nauk scislych mozna znalez.c w opowiesciach 0 Etanie, jednyru z najwczesniejszych wladcow sumeryjskich. Pierwotnie uwazano go za mltycznego bohatera, obecnie jednak um,~e sie go za postac historyezna, Wedlug sumeryjskiej Listy Krolow gdy .krolestwo" - zorganizowana spolecznosc - zostalo po potopie ,,!iortownie zcslane z: nieba na Ziernie", "bylo najpierw w K1sz"_ Archeolcdzy odnalezli i potwierdzili prawdziwosc sladow i pozostalosci tego miasta .. Jego mynasty wladca nazywal s;~ Etana, a Lis/a Kr616w, ktora zasadniczo zawiera tylko imiona • okresy panowania kolejnych wladcow, robi w przypadku Etany wyj'ltek i zamieszcza dodatkowo mlSt~puj'lc'l intormacje: .Pasterz ten kt6ry wzniosl sil, do nieba, kt6ry zjednoczyl wszystkie ziemie". We· dlug tego co podaje Thorkild Jacobsen (The Sumerian King List) panowanie Etany rozpoczelo sie okolo 3100 roku prz, Chr. Prace wykopaliskowe w Kisz pozwolily na odnalezienie pozostalosci monumcrualnych budowli i zikkuratu pochodzacych z tego wlasnie okresu

Juz po potopic, gdy rownina miedzy Tygrysem a Eufratem wyschla 11<, lyle, ze ludzie mogli sie tu osicdlic ponownie, miasta bogow odbudowano dokladnie tam, gdzie byly poprzednio - zgodnic ze "starymi planami". Kisz, pierwsze miasto ludzi, wezesniej nie ism::'" i dopiero nalezalo ,-,SLa· lie jego lokalizacje i rozplanowanie .. Odpowicdnie decyzje, jak czytarny w Opowtesc! o Etanie, podj~li bogowie. Stosujqc wiedze geometryczna do rozplanowania i astroncmicznq do ustalcnia orientacji rniasta:

.Bogowie wytyczyli miasto;

siedmiu bog6w wyznaczylo jego podwaliny. Wytyczyli miasto Kisz,

i tam sicdmiu bog6w wyznaczylo jego podwaliny, Zalozyli 0 n i m j asro, mi cj see (10m] eszkan ia. Pasterza j ednak t1l u n i e dal i" .

Dwunastu wladcow Kisz poprzedzejacych Etane nie moglo sill jeszcze szczycic sumcryjskim krolewsko-kaplanskirn tytulcm EN.S! "pim i pasterz" lub - jak chca niektorzy - "prawy pasterz", Wydaje sic jz miasto moglo otrzyrnac taki status dopiero wtcdy, gdy bogowie ndnalezli wlasciwego ezlowieka mogacego zbudowac wielopoziomowa swjiltYfli~ =zikkurat, cslowieka, kt6ry zostalby krolem-kaplanem ] OItZ)111al miano EN.S!. l logowie pytali zatem, kto bedzie "ich budowniczym, tyrn, ktory zbudujc I ;,HURSAG.KALAMMA", kto postawi .rlorn" (zikkurat), ktory powinien ."g6ro\~iac nad wszystkimi ziemiami"?

81

Zadanie "posZllk.iwania ktola we wszystkich krainach, na dole ilia gorze" otrzvmala lnanna/lsztar. Znalazla i zarckomendowala Etane - zwyklego plISte;Zl. Bnli!, ,,1,(,.1), ktory obdarza wladza", rnusiar go zaakceptowac. Czytamy, ze .Enlil przyjrzal sic Etanie, mlodemu czlowiekowi polcconeIIlll przez Isztar, Wykrzykna]: Szukala i znalazla! Na ziemi zostanie ustanowionc krolestwo, niech cieszy sieserce Kisz!"

Pojawia si~ tuiaj fragment ,,mitologi=y". Krotka notka w Liscie Krolow, mowiaca ze Etana wstapil do nieba, wyrosla z kroniki nazywanej przez uczonych "legend1\" Etany. Opowiada ona, te Etana, za przyzwoleniem boga Utu/Szamasza odpowicdzialnego za port kosmiczny, zostal uniesiony w powietrze przez "orb". lm wyze] 5i.; wznosil, tym Ziemia robila si~ mniejsza, Po pierwszym beru lotu Ziernia "stala si~ zwyklym pagerkiem"; po drugim beru wygladalajak bruzda na polu; po trzecim bent - jak rowek w ogrodzie; po nastepnym be/"!l.znikn~la calkowicie. ,.Gdy rozejrzatern si~ do kola - opowiadal poznie] Etana - Ziemia zniknela zupehiie i nie mogterrr cieszycsie widokiem 11101'za",

W Sumerze beru oznaczalo iednostke miary: dhigosci ("mil~") i czasu (jedna "poowojni\ godzine", czyli jedna dwunasta doby, kt6nt teraz dzielimy na dwadziescia cztery godziny). Oznaczalo to let jednostke rniary w astronomii - jedna dwunasta cz"sc kregu niebianskicgo, Tekst zawarty Vi' Opowieici 0 EIOJ1ie nie precyzuje, 0 ktliq jednostke chodzi - dtugosci, czasu CZy Mel! niebianskiego - bye moze 0 wszystkie trzy, Jasno jednak z niego wynika, te w rych odleglych czasach, gdy pierwszy prawoziwy pan i pasterz zasiadal na tronie pierwszego miasta ludzi, potrafiono juz mierzyc dlugosc i czas oraz dokonywac pomiarow astronomicznych,

Jake pierwsze miasto krclewskie wspomniane jest w Biblii (Rodz, 10) Kisz - ojczyzna Nimroda .. Warto przyjrzec sie blize] pewnym szczegolnym aspektorn wydarzen opisanych w Biblii, zwlaszeza ze w Opowiesci 0 Etanie pojawia sie zagadkowa wzmianka 0 siedmi u bogach zwiazanych z planowaniem i zorientowaniem miasta i jego zikkuratu.

Poniewaz wszyscy glowni bogowie starozymej Mezopotamii posiadali niebianskie odpowiedniki wsrod dwunastu elementow Ukladu Slonecznego.wsrod dwunastu konstelacji zodiaku i dwunastu miesiecy, nasuwa sil; pytanie, czy wzmianki 0 ustalaniu orientacji Kisz i jego zikkuratu przez ,,siedmiu bogow" nie oznaczaly tak naprawde siedmiu planet. reprezentowanych P''Zez te boskie osoby. Czy Anunnaki czekali na pomyslny uklad siedmiu planet, majacy okreslic dogodny czas i wlasciwa orientaeje Kisz i jego zikkuratu?

82

Wi~ej swiatla na ten problem pomoze nam rzueic podroz w czasie 0 ponad dwa tysiacc lat wstecz: do Judei okolo 1000 roku prz, Chr. To niewiarygodne, ate okazuje sie, ze juz mniej wiecej trzy tysiace lat temu okolicznosci towarzyszace wyborowi pasterza majacego zbudowac now'! swi'ltynj~· W nowej stolicy krolewskiej stanowily powtorke Opowiesci 0 Etanie; tit soma llczba siedem pojawials sle przy wyznaczaniu terminu,

b

!I 43

Miastern w Judei, IV kroryrn powtorzyt si« pradawny schemar, byla Jcrozohma, Dawid, strzegacy trzcd swojego ojca, Jessego Betlejemity, ms\3l wybrany przez Palla na wladce, Po smierc] kr6la Saula, gdy Da\\' id krolowal w Hebronje tylko plemieniu Judy, przedstawiciele jedcnustu pozostalych plemion "przyszli do Dawida w Hebronie" i poprosili, nhy zosta! kr61em ich wszystklch przypominajac, co wczesniej rzekl mil. Juhwe: "Ty bedzicsz pasl rnoj lud - lzraela, j ty bedziesz nagid lzraela" (II Sam. 5,2).

83

Okreslenie nagid tlumaczy si~ zazwyczaj albo [ako "wow" (BiblliJ krota Jakuba), albo "dow6dcn" (Nowa Biblio A merykansko; , a nawet "k.ir¢C (Nowa Biblia A!1gicJsk.:;)_ Wyglada na to, ze nikt si~ dotad nie zorientowal, iz slowo nagid zapozyczono zjezyka sumcryjskicgo, w ktorym znaczy .pasterz"

W owym czasie umysly Izraelitow zapr2J:[tala koniecznose znalezieuia siedziby dla Arki Przymierza, miejsca, w ktoryrn mama by Jrt bezpiecznie przechowywac. Zrobiona p".e7 Mojzesza i urnieszczona przezen w Namiocie Spotkan podczas exodus", zawierala dwie kamienne rablicc z zapisem dziesieciorga przyl<.w.afi z gory Syn.aj. Arka wykonana byla ze 'pecj a] n ego rodzaju drewna, wy kladana zlotem zarowno '" srodku, j ak j na zcwnatrz Zwienczona dwoma zlotymi cherubami ze skierowanymi ku sobie skrzydlami. Zawsze, gdy Mojzesz mial spotkanie z Panem, Jahwc przemawial do niego .spomiedzy dwoch cherubow" (il. 43 a - rekonstrukeja propcnowana przez Hugo Gressmanna, Die Lade Jahves, na podstawie podobnych opisow znalezlonych w polnocnej Fenicji; il, 43 b to przedstawienie sugerowane przez A. Parrota, Le Temple de Jil'u~',dem)_ MOZna prz;-j"lC, ze Arka Z odizolowanymi od siebie warstwami zlota i z cherubarni byla urzadzeniem sh'Z"lC)ID do porozumiewania sic, bye moze byla zasilana elektrycznie, bo gdy kiedys zostala nieumyslnie dotknieta, osoba, ktora to zrobila, pa db martwa

Jahwe dostarczyl bardzo szczegolowych instrukcji dotyczacych OU' dow)' Arki, Namiotu Spotkan oral jego ogrodzenia - wsrod nich byla tez iustrukcja obslugi Arki. W instrukcji lej podano rowniez sposob demontazu i sklndania Arki oraz wskazowki dotyczaee ostroznego obchodzenia sie z nia podczas transportu. W czasach Dawida Arb nie noszo- 110 juz jednak na drewnianych dragach, lecz W020no h wozem na ko[ach, przernieszczajac Z jednego tymczasowego miejsca kultu na inne - a glownyrn zadaniern nowo ustanowionego krola-pasierza bylo zalozenie nowej siolicy kraju w Jerozolimie i zbudowanie stale] siedziby ilia Ark i \v ~~dom u P ana",

Nie bylo to jednak takie proste. Pan, przernawiajac do bola Dawida pr= proroka Natana, poinformowal go, ze nie on, ale jego syn otrzyrna przywilej zbudowania "domu z drewna cedrowego" dla Jahwe. Tak wiec jednym z pierwszych zadan krola Salomona by]o zbudowJpie w Jerozolirnie "domuJarnwe", 0 ktorym obecnie m6wi ,ii; Picrwsza Swiajynia. Podobnie jak to bylo w przypadku swietego kompleksa na gorze Synaj, dom ten wzniesiono zgodnie z bardzo szczegolowymi instrukcjami, Prawde mowiac oba te projekty sa niemsl identyczne. Na ;1. 44 a przedstawiono

84

swiety kompleks na gorzc Syns], a na il, 44 b Swiatynie Salomona. Obie budowle usytuowano dokladnie na osi wschod-zachod - czyli byly one zonentowane wedhlg rownonocy,

..

o

.;;J:1_ .. m

II: 14

Podchienstwa miedzy Kisz a Jerozolirna, nowymi stolicarui narodow, istnienie krola-pasterza i powstanie $wift\yn zbudowanych wooing planow dostarczonych przez Palm St8j"l sie jeszcze wyrazniejsze dzieki symbolice ey fry siedem ..

Z trzeciego rozdzialu I Ksi~g; Krolewskiej wiemy, zeSalomon zabral ~i~ do realizacji iego zadania (ktcre wymagalo pracy SD 000 kamieniarzy i 70000 tragarzy I innych robotnikowjdopiero wtedy, gdy Jahwc ukazal mu 8;~ w Gibeonie w "nocnej wizji", Budowa, trwajaca siedern lat, rozpoczela "i~ od utozenia kamienia' wcgielnego w czwartym roku panowania Salomona, a"w jedenastym roku, v.' miesiacu bul. ktcry jest miesiacern osmym, ~wi'l\yni~ .ukonczono wraz zc wszystkim, co bylo wymagane, scisle zgorlnie z planem", Ale choc byla kornpletns, choc nie porninieto niczego, nie mpQ(l1J1iano 0 zadnym szczegole, to nie dokonano oficjalncgo otwarcia,

Dopiero jedenascie miesiecy poznie] ,.W rniesiacu etanim, miesiacu 1'I.i6dmrm~ 'If dniu swieta" zgromadzila si~ VI Jerozolimie cab starszyzna i wszyscy przywodcy plemion, ,,; kaplan; ustawili Arke Przymierza z Jahwe nu przynaleznym jej miejscu.tzwanym dvir, ktore jestnajswietsza 5wi«IO~(;i", pod skrzydlami cherubow [---l- A w Aroe nie bylo niczego oprocz

85

dw6cb kamiennych tablic umieszezonych lam przez Mojzesza na g6rz~ Synsj po tym, jak Jahwe zawar! przymierze z ludem lzraela po jego wyjsciu z Egiptu, A gdy kaplani opuscili najswietsza swietosc, oblok wypelnil dom Jehwe", :r Salomon modlil oi" do Jahwe, "Ty, ktory mieszkasz w mghstym obloku - blagal Pana - ktory mieszkasz w niebie", przyjdz i wyslueha] modlitw swojego ludu w nowej .swifl_tyni.

Uroczyste otwarcie swiatyni odkladano tak dlugo, aby - jak si, wydaje - moglo si~ ono odbyc "w miesiacu sicdmym, w dniu swieta". Nic ma zadnych watpliwosci co do tego, zc wspomnianym ~wi~em byly obchody Nowego Roku, zgodnie z nakazami dotyczacyrni obchodow dni Swi~tydl. znajdujqcyrni sie w bibliinej Ksiedze Kaplanskiej. .Takie sa ogloszone ~wJ,;ta Jahwe" glosi wstep do rozdzialu 23. Obchody dnia siodmego, szabatu, to zaledwie jeden 7. przyklad6w dni swietych, jakie obchodzono w cdstepach siedmiodnicwycb Club stanowiacych wielokrotnosc tej liczby, czego ukoronowaniem byly swieta rniesiqca siodmego: Now)' Rok, Swieto Poj ednani 3. i Sw ieto Szalasow

W owyrn czasie w Mezopotarnii istnialy juz na miejscu Sumeru Babilonia i Asyria, a Nowy ROok obchodzono w pierwszym rniesiacu zwanym nissan, gd)' przypadalo wiosenne zrownanie dnia z noca, Biblia nie tlurnaczy, dlaczego Izraelici czcili Nowy Rok w miesiacu siodmym, w ktorym wypadalo jesienne zrownanie dnia z noca Wskaz6wkl[ moze bye jednak fakt, ze VI opisie biblijnyrn miesiac len nie nosi swojej babilonsko-asyryjskiej nazwy iiszri, lecz zagadkowa nazwe etanlm. Do tej pory nie znaleziono przekouujacego wytlurnaczenia tej nazwy, ate byemoze una si~ to nam. Biorac pod llwag~ wszystkie wspomniane w)'rej podobienstwa dotyczqce krola-kaplana bedacego pasterzem i okolicznoscl zalozenia nowej stol icy oraz budowy rezydencji dla Jahwe na pusryni i w Jerozolimie, 10 bye moze rozwiazania zagadki nazwy miesiaca takze nalezy poszukiwac w Opowidd 0 Etanle. Czy aby nazwa uzyta w Biblii, eianim, nie wywodzi sie po prostu (lei imienia Frana'? U Hebrajczykow nie bylo niczyrn hiezwyklym nadawanie imienia Etan, co oznacza "bohalerski, potezny",

Niebianskie zorientowanie Kisz wyrazalo si~ nie tylko w slonecznej Grientacji swiatyni, ale takze w pewnycn zwiazkach z siedmioma bogami-planetami IIH niebie, Warto wiedziec, ze gdy August Wunsche rozwazal _rodobieflstwll miedzy budowlsmi krola Salomona w Jerozolirnie a ,;porll-etern niebios" z Mezopotarnii (Ex Oriente Lux, t. 2), to zacytowal z rabinackiego zl'od!a porownanie - podobne do porownania z Opowiesci 0 Ec lanie - do "sietimiu gwiazd, w>k~lzuj4cych c.zas'·, czyli Merkm'ego, KSlIT zyca, Saturna, Jowisza, l\1aJ's.a, SloflC~ i Wcnu-s. Istnicje mn6srwo przesla-

86

nek i wskazowek potwierdzajqcych niebiansko-kalendarzowe aspekty swilbtyni Salomona, aspekty J~Z1\_ce j~ z rradycjami i orientacjarni ustalonymi tysiace lat wczesnie], VI Sumerze.

f/, 45

Znajduj'l_ one odbicie nie tylko w orientacj i, lecz rowniez w podziale swi'll)-lli na trzy czesci, przypominajacym tradycyjne plany swi,'\lyfl, bwdowanych w Mezopotamii tysiqce lat wczesnie]. Gunther Martiny, kt6ry w latach trzydziestych XX wieku kierowal badaniami dotyczacymi architekrury i astronornicznej orientacji swi"ltyfi Mezopotarnii (Die Gegensatze im Babylonischen und Assyrischen Tempelbau i inne prace) naszkicowal podstawowy rr6jd:zielny uklad "budowti kultowych" prostokatny przedsionek, wydluzona sal, obrzedowa i kwadratowa naiswietsza 5wivtos,6. Walter Andrae (Das Gotteshaus und die Urformen des Balle",,) zauwazyl, ze w Asyrii po obu stronaeh wejscia do swiatyni ustawiano pylon)' (il. 45 b), To takze znalazlo swoje odbicie w Swiqryni Salomone, w kt.6rej po obu stronach wejScia znajdowaly &i~ wolno stojace filary (patrz il. 44 b).

W Biblii, gdzie przedstawiono dane dotyczace szczegolow architektonicznych i konstrukcyjnych :;wj(l_\yvt Salomcna, sa tez nazwy poszczegclnych jcj czesci. Przedsionek nazwany jest dam, sala obrzedowa hekhal, a =;~ naiswietsza dvlr. Ostamia nazwa, ktcra oznaeza "tam, skad slychac glos", odnosi sit niewqrpliwic do frLk.m, ze gdy Jahwe przemawial do l\i!ojzesza z Arki Przymierza, jego glos dochodzil z rniejsca rniedzy skrzydlami chew- 00'1'1. Ark, umieszczono W najbardizicj weWll~trznej czesci swifl_tyni. Byfa jedynym obiektem ZtllljdujilCY!ll ~i,< w I)liej,,~u najSwi,ll;zym, czyli d"ir. Uczeni uwatajil, i:e tel'mi ny okreslaj,\ce dwie inne cZ¥ci swi~tyni pochod24 ad 0- k_resldl zj,Z)>ka smneryjskiegc> (przez akadyjski): e-gal i ulammu.

87

b

Wsch6d

Ii. 46

[J

II. 47

Ten zasadniczy uklad trojdzielny, stosowany pozniej i winnych miejscach (np. \V swiatyni Zeusa w Olirnpii, il. 46 a, czy let w swiatyni kananejskiej w Tainat w Syrii, il, 46 b), tak naprawde stanowil kontynuacje 88

sposobu budowania, kl61Y pojawil sie juz w .najstarszych ';wi'l.tyniach - w zikkuratach Sumeru, W nich wlasnic droga prowadzaca stopniami na szczyt wiodla najpierw przez dwa swiete przybytki, swiQtyni" zewnetrzna, przed kt6rq_ slaty dW3 pylony, oraz sale modlitw. Szkic przedstawiajacy taki uklad zamiescil w swoich pracach G. Martiny (il. 47).

11.48

Podobnie jak IV przybytku na gorze Synaj i w Swiaryni IV Jerozolimie, iak lei w Mezopotarnii naczynia i przyhory wykorzystywane podczas obrzedow w swiqtyniach by!), przcde wszystkim ze zlota. W tekstach opisujacyeh obrzedy w swiatyni w Uruk wspomina sic 0 zlotych naczyniach kultowych, zlotych tacachl zlotych kadzielnicach, Takie lei. przedmioty ;majdowano podezas prac wykopaliskowych, Wykorzystywano takze srebro, <:zego przykladcm jest grawerowane naczynie (it. 48.), ktore Entemcna, jeden z. wczesnych krolow sumeryjskich, ofiarowal swemu bogu Ninurcie W swiatyni w Lagasz. Na artystycznie wykonanych naczyniach wotywnych zazwyczaj znajdowaly sl,. inskrypcje, w ktorych krol informowat, 7~ dany obieki zOSI<l1 ofiarowany po to, by on sam mogl si« cieszyc dlugim zyciem,

Takie dary skladano tylko Z3 przyzwoleniem bogow, a w licznych prrypadkaeh byly to wydarzenia duzej wagi, warte wzmianki w kronikach pane- 89

wania ''0'llIien;~jf[cych wydarzenia, Jakie nastapily za danego krola. Kazdy rok nazywano wedlug wydarzenia dian uajwa2::niej.szego; wstapienia na tron, wojny, ofiarowania ncwegoprzedmioiu do swiqtyni, Tak wiec krol lsin (lszbL-Erra) okreslil dziewietnasty rok swego panowsnia jako .rok, w ktoryrn wykonano tron W wielkim domu bogini Ninlil'', a inny z wladcow Isin (lszme-Dagan) nEZW!Il jeden rok swe'go panowania "rokiem, W ktorym Iszme-Dagan wykonal Ioze U zlota i srebra dla bogini NinIH".

Jednakze swiatynie Mezopotamii, wykonane z glinianych cegiel, rozsypywaly sie powoli w rniare upiywu czasu - ~·Z"S!O przyczynialy si« do !ego trzesienia ziemi, Niezbedna byla ciqgla konserwacja i naprawy. W kronikach panowania zamiast mformacji 0 ofiarowywaniu kolejnych eiementow wyposazenia coraz czesciej pojawialy sie informaeje 0 naprawach b¥J± reo konstrukcjach przybytkow OOg6w, Spis lat panowania slynnego Harnmurabiego, krola Babilonu, zaczyna sit( od okreslenia roku pierwszego "ro· kiem, IV kt6rym Hammurabi zostal krelem", drugiego "rokiem. w ktorym ogloszone zostaly prawa", Rok czwarty by! juz jednak .rokiem, 'iN ktoryrn Hamrnurabi zbudowal mury woke! s-wi«tcg(l obszaru", Nastepca Hammurabiego w Babilonie, krol Szarnszi-Iluna nazwal osiemnasty rok swego pnnowania .rokiern, w ktoryrn dokonano rekonstrukcji E.BABBAR boga Utu w Sippar" (E.BABBAR, co znaczy "dom swietlany", byla sw:i{tyni'l. poswiecoru; bogu Slonca- Utu/Szamaszowi),

Najpierw surneryjscy, a potem akadyjscy, bobilonscy i asyryjscy krclowie z duma uparnierniali w swoich inskrypejach.jak naprawiali, upiekszali ~ przebudowywali swiatvnie i nalezace do nich tereny. Wykopaliskn archeologiczne nie tylko doprowadzily do odkrycia takich inskrypcji, lecz rowniez potwierdzily podawane przez nie fakty, Na przyklad w lataeh osiemdziesiatych XIX wieku archeolodzy z University of Pennsylwania znalezli w Nippur potwierdzenie konserwacji i napraw wykonywanych na swietym obszarze, Potwierdzenie 10 mialo POSI(!C dziesteciometrowej wsrstwy gruZll nagromadzcnego pr7.ez cztery tysiace lat n a d ceglana nawierzchnia zbudowana przez akadyjskiego krola Naram-Sina okolo 2250 roku prz. Chr. i p o n i z ej kolejnej ponaddziewieciometrowej warstwy, pochodzacej z cza'ow wozesniejszych, si<;gaj1!_ccj at do calca (ostatniej warsiwy, ktorej w o· wym czasie prace wykopaliskowe nie objely).

Pol wieku p6z11iej wspolna ekspedycja University of Pennsylwania orsz tnstytutu Orientalnego z University of Chicago .sp~dzila wiele sezonow wykopaliskowych na pracy przy odslanianiu ';'wi'l.tyn; Enlila na ~wi",lym ObS7~r7.e Nippur, Archeolodzy odnalezli ~lady pieciu kolcjnych budowli z okresu 2200·600 prz, Chr, Podloga ostatniej z nich znajdowala sie oko]o

90

szesciu metrow \');l:r:j niz podloga pierwszej. Wedlug sprawozdania z wykopalisk ponizej nalezy si~ spodziewac swi:ttyn jeszcze wcze.§niejszych, Zawarto w nitTI takze inforrnacje, ze te pi!;c swi~tyo .zbudowano kolejno nad soba, dokladnie T1a tym samym plank",

Odkrycie fakm, ze pozniejsze §wi<\.tynie wznoszono na fundamentach wczciniejszyc!1, scisle 5i", przy tym trzymajac planu budowli pierwotnej, pctwierdzilo si~ w innych miejscaeh starozytnej Mezopotarnii Ta sama zasada obowiazywala przy rozbudowie, nawet wielokrotnejczego dowody znaleziono w Eridu (il, 49). W kazdym przypadku zachowywano oryginalne osie i orientacje swiatyni. W przeciwieiistwie do swiatyn egipskich, ktorych orien- 1acj~ zgodna z kierunkiern przesilenia trzeba by to od ems" do czasu korygowac ze wzgledu na zmiany nachylenia osi Ziemi, w swil1;tyniach Mezopotamii korekta nie byla potrzebna, bo geograficzna polnoc i geograficzny wschod pozostawaly na swoich miejscaeh, niezaleznie od tego, jak zmienialo si~ nachylenie osi Ziemi. W dniach rownonocy Slonce zawsze przechodzilo nad rownikiem, wschodzac w tych dniach doktadnie na wschodzie,

II. 49

Obowiazek dostosowania si~ do "s(myeh planow" wyrazony byl j~~JW W mskrypeji na tabliczce znalezionej w Niniwie, stolicy Asyrii, wsrod mill cdbudowanej niegdys swiatyni. Asyryjski kr61 potwierdzal, ze dostosowal ~i~ do swietych wyrnagan:

"Do odwiecznego planu, ktory na za wsze

okresl at budow 1,<>

91

[dostosowalem sie] .

Do tego, ktcry zawiera rysunki z dawnych czasow i teksty nieba najwyzszego".

Krol asyryjski Aszu,-Na,ir-Pal opisal te wymagania w dlugim tekscie dotyezacym restauracji swiatyniw Kalach {starozytnym miescie wzrniankowanym w Biblii), Opisujac, jsk odslonil "starodawoy kopiec", podawal: .Dokopalern sie do poziomu wody, dotarlem 120 miar w gill.b. ZllalazJem podwaliny iwil[tylli boga Niniba, rnojego pana [ .. 1 Na nich, starannie z cegly zbuoowalem swi'!.tyni~ Niniba, mojego pana", Z051<110 to zrobione po to, aby bog Ninib (przydomek boga Ninurty) .mogl sprawic, aby dni moje byly dlugie", KI6! mial nadzieje, ze tsk szczesliwy los, spotka go po tym.jak bog przybedzle l zamieszka W odbudowanej dla niego swiatyni, oczywiscie wtcdy, gdy sam bedzie mial na to ochote - "gdy jego serce zapragnie, Gdy pan Ninib osiedli si,. na zawsze w swe] nowej Swi.~tY!li, w swojej siedzibie", Byla to modlitwa, Zyca1:l.ie-zapfoSZetlie, zape\'me podobne do tego, jakie wyrazil kr61 Salomon po zakonczeniu budowy pierwsze] Swil[tyni.

Kolejne swiatynie w Jerozolimie SfI_ ewidentnym przykladem wypelniania obowiazku zachowania wczesniejszej lokalizacji, oriernacji i rozplanowania swifl;lyil na srnroi:ytnym Bliskim Wsehodzic - n.iez.aleznie ad uplywu czasu od poprzedniej budowy ani od zakresu rekonstrukcji cz;y odbudowy, Picrwsza swi'ltynia zniszczona zostala przez babilonskiego krola Nahuchodonozora w 587 roku pf7_ Chr. Po podboju Bubilonii przez Persow z dynastii Achemcnidow hoi per-ski Cyrus wydal edykt zezwalajacy wygnancom zydowskim na PO,\Tot (\0 Jerozolimy i na odbudowe 5wi<l.lyni, Znaczace jest, ze odbudowc to~poczl:t() ad wzniesienia oltarza w tym sarnym miejscu, w ktorym sial pierwszy, .kiedy zaczal sie siodrny rniesiac", cz.yli w dniu Nowego R~Jm (a skladanie ofiar trwalo at do Swi~la Szalasow). Zeby uie bylo jakichkolwiek watpliwosc! zwi.,zanycll z ta data, w Ksiedze Ezdrasza (3, 6) 7 .. apisano: .Dd pierwszego dnia siodmego miesiaca zaczcto skladac Jahwe ofiary",

Wiernosc nie tylko Iokalizacji i orientacji swil(tyni, ale takzc zgodnos6 <ini" Nowcgo Roku, czyli wskazowka rnowiaca 0 jej kalendarzowym .aspekcie, po\wier<imnajest tez W proroctwach Ezechiela, Byl on jednym z Zyd6w wygnanych do Babilonu przez Nabuchodonozora. Podczas wizji ukazala mu si~ przyszla §wi.,rynia W Nowej Jerozolimie, Stalo s;~ to, jak sam twierdzil (Ez. 40), dziesiatego dnia pierwszcgo miesiaca, dokladnie wswi~to pojednania. ,;r(~lul Jahwe spocz~" nade rnna ; zawiodl mnie tam, do ziemi izra-

92

elskiej .. I postawil mnie na bardzo wysokiej gorze, gdzie by! (110de! miasm" Tarn zobaczyl .czlowieka, ktory by! jak z rnosiadzu; trzymal on w rece lnian}' sznur i trzcine slu7,';W~ do pomiarow; stal w bramie", Potem ten czlowiek z mosiadzu zac&ll opisywac Ezechielowi now'!. swi'lJ:yn_i~. Uczeni, korzystsjqc Z tego opisu, zdolali te swi1l.tyni~ narysowac (il, 50); pokrywa si~ ona dokladnie z uktadem i orientacjq ;wi'llyni zbudowanej przez Salornona,

U. so

Prorocza wiZjll Mala sie rzeczywistoscia po tym, jak perski wladca Cyrus, ktory pokonal i zawladn.'\l Babilonem, wydal edykt nakazujqcy odbudowe zniszczonych ~wifl\)'li w calym imperium babilonskim; archeolodzy odnalezli kopie rego edyktu, zapisana na glinianym cylindrze (il. 51). Specialna pro .. klamacia krolewska, zapisana slowo w slowo w Ksiedze Ezdrasza, wzywala zydowskich wygnancow do odbudowy "domu Jahwe, Boga niebios'',

.Drugasw;fltynia, budowana w rrudnych warunkach 11<1 zdewastowanej zicmi, byfn jedynie slabym nasladownietwem pierwszej. Budowano j,! kawalek po kuwalku, zgodnie z planami przechowywanyrni w krolewskich nrchiwach Persji, ktore - jak zapewnia Biblia - zgadzary sie scisle z detalumi podanymi w Piecioksiegu Mojzesza. Fakt, ie swi1l\)'nia rzeczywiscie powtarzala oryginalny ukiad i orienracie, stat si\; wyrazny pii'C wiekow pM.iliej, kiedy kro] Herod postanowit zastapic nienajlepsza replike nowa, \\'~panial<l budowla, ktora by nie tylko dorownywaia swojq wspaniatoscia ~wi'\iyni pierwsze], ale nawetja przescigala Zbudowana na powiekszonej plaiformie (nadal znanej jako Gora Swiatynna) miala potezne sciany 1.~dHlla zachodnia, nadal w wiekszosci iSlniej'l.C3, czczona jest przez Zydow Iliko zadwwany fragment pierwszej swi4_tYlli), ota<:zaly j~ dziedzilice i r6z-

93

ne budynki pomocnicze. W sarnym domu Pana zachowano jednak tr6jdzielny uklad i orientacje pierwszej swi~tyni (il. 52), Co wazniejsze, najswictsza swi~\().sc pozostala tej same] wielkosci co w pierwszej swiaryni, a na dodatek znaidowala si~ d o k l adn i e w tym sarnyrn miejscu, Nie nazywano go juz dvir, be> Arka Przymlerza zniknela, gdy Babilonczycy zniszczyli Pierwsza Swiqtynie i zabrali Z niej wszystkie cenne przedmioty,

Gdy patrzy si~ na pozostalosoi rozlegrych swierych obszarow, Z ich swi(ltyniruni i budynkami sluzebnymi, dziedzincami, bramami i swj~cym w srodku zikkuratem, nalezy j'>am'~ta6 0 tym, 110 najwczesniejsze sW''ltynie byly naprawde siedzibami hogow i nazywano je boskimi "E" - rzeczywistyruij.domami" bogow, Poczqikowo budowano jc na wierzcholkach usypanych sztucznie kopcow czy platform (zob, il, 35), z czasem wyksztalcily sie z nich srynne zikkuraty (pirarnidy schodkowe) - drapacze chmur starezymosci, Jak pokazuje rysunek artysty (il. 53) rzeczywista rezydencja bogow byl poziom najwyzszy, Tam bogowie, siedzacy na swoich uonach pod baldachimem, udzielali audiencji wybranym krolom, "pastel'zom ludzi", Podobnie, jak pokazano na rysunku przedstawiajacym Utu/Szamasza w jego swiaryn: Ebabbar w Sippar (il. 54), krol musial bye prowadzony PfZCZ najwyzszego kaplana; towarzyszyl mu bog ell' bogini b~d'1"a jego patronem, W pozniejszych czasach do najswietszej swi~toic) wchodzil jedynie sam najwyzszy kaplan, 00 widac na il. 55.

u.s:

94

Okolo 2300 roku prz, Chr. najwyzsza kaplanka, corks Sargona z Akadu, zebrala wszystkie owczesnc hymny ku chwale zikkuratow. Zbior ten, okreslany przez surnerologow "wyj'ttk()wym dzielem luerackim Sumeru" (A. Sjoberg i E_ Bergmann Texis From Cuneiform Sources, I. 3) sklada hold czterdziesur dwom boskim swi1ttyniom "E" - od Eridu na pofudniu po Sippar na polnocy, po obu brzegach Tygrysu i Eufratu, S~, w nim nie tylko nazwy Swi1ttyfi, ich Jokalizacje i irniona bogow, dla ktorych je wzniesiono - IZUGJ on let swiatlo na wspar;,~tQsci i ogrom tych siedzib boskieh, na ich funkejc, a czasem rowniez na ich historie.

Calosc zaczyna sie stosownie od zikkuraru-swiaryni Enkiego w Eridu, "aZY"';J.nej "miejsccm, ktorego najswietsza swil'to~c stan ow; podwaliny zwiazku uiebo-Ziemia", poniewaz Bridll by to picrwszym miastem bogow, pierwsza placowka pierwszej grupy Anunnaki. ktora kierowana przez Enkiego wyladowala na Ziemi, Bylo plerwszym boskirn miastem otwartym ala smiertelnikow; stale si~ takze pierwszym rniastern ludzj. Nazwane E"DUKU, "ciomem swietego wzgorza", zostalo opisane w hymnie jake .wyniosla swiatynia, wznoszaca ,i~ ku niebu",

Nastepny hymn dotyczy] EKUR, .rlomu bedacego jak gora", czyli zikkuraw Enlila VI Nippur. Mi~sto to, uwazane za pepek Ziemi, bylo polozonc w jednakowej odleglosci od wszystk ich wczesniej powstalych III iast bcgow, To wlasnie z zikkuram w Nippur mozna bylo, ji\lk glosil hymn, patrzac na prawo zobaczyc Sumer na pohrdniu, a patrzac na lewo Akad na polnocy, Byl to zikkurat, "kl6ry l~czy niebo i Ziemie", "swi1tynia, w ktorej ustala s ie p1"7..e.maczenie", Ninlil, malzonka Enlila, miala w Nippur swoj:( swiQ!yni~ ."prz;yozdohionq zadziwiajqcymi wspanialosciami" Z L1i~ bogini pokazywala sit; .. w mieslacu Nowego Roku, w dniu swieta, cudo .... uie przystrojona",

•. ml

1m

,

-

/1,52

95

Ninhursag, slostra przyrodnia Enklego i Enlila, jedna pierwszych Anunnaki, ktorzy pojawili sie 1M Ziemi, pelnila role ich glownego biologa i 050b)' odpowiedzialnej za medycyne, Miala Qua swoj~ swiQtyni-;: w rniescie zwanym Kisz, Swi'V)'1'Iia ta nazywala si, po prostu E.N1NHURSAG, .xlom pani szczytu g6ry", i zostala opisana jako zikkurat, ktorego "ccgly sa dobrzc uformowane, [ ... J miejsce nieba i Ziemi, miejsce wzbudzajace szacunek". Bylo 01\0 ozdobione "wielkim jadowitym wezem" wykonanym z lapis-lazuli - symbolcm medycyny i leczenia. (B~dzje jeszcze rnowa 0 tyrn, i.e Mojzesz na pustyni Syna] uczynil podobizne weza, aby powstrzymac 7.aOOjcZQplag~.)

u. )3

II. j.1

96

BGg Ninurra, syn Enlila i jego siosiry przyrodniej Ninhursag j ichIcgalny dziedzic, mial zikkurat w swoim centrum kultowym w Lagasz, W czasie powstawania tych hymn6w mial takze Swi4l)·'Oi" w swietyrn obszarze Nippur. Nosila ona n8ZW~ E,ME.URANJ\A, czyli .dom ME bchatera Am!". W Lagasz jego zikkurat nazywano E.NlNNU, "dom(,~n piecdziesiatego", co odzwierciedlalo wyrazanq w liczbach rang" Ninurty \" boskiej hierarchii (najwyzsza range, szescdziesiat, mial' Arm). Byl to, jak glosil hymn .dorn wypelniony blaskiem i chwala, kiory wyrosl wysoko jak gOt"". W nim wlasnie Ninuna przechowywal swojego "c7.'lmego ptaka" - latajaca maszyne oraz swoja bron SZUf"W (,,;'wahowu<\ burze pochlaniaiaca ludzi"),

Picrworodnym ,)"em Enlila, urodzonym przez jego oficjalna rnalzonke Ninlil byl Nannar (znany pMnicj jako Sin) - zwiazany ze swoim nicbianskim odpowiednikiem, Ksiezycem, Zikkurat Nannara w Ur nazywano E.KISH.NU,(jAl czyli "domcm trzydziestego, wielkiego nasienia" i opisywano jako swiQI}'l1i~ "kt6rej promienie ksiezycowego sw!a~hl rozchodzq si« presto 1)0 zierni". Jest to odniesienie do zwiazkow Nannara/Sina w niebie z Ksiezycem i miesiacami,

11.55

97

Nannar/Sin inial syna Utu/Szamasza, ktorcgo niebianskim odpowiednikiem bylo Slonce. Uru/Szamasz mial swojl\o swiatynie w Sippar, nazywana E.BABBAR czyli "domem swktlanego" albo "swietlanym domem", Opisywano ja jako "dom ksiecia nieba, niebieska gwiazde, ktora od horyzontu napelnia Ziernie z nicbios" Blizniacza siostra Utu/Szamasza, Inanna/Isztar, kt6rej niebianskim cdpowicdnikiem byla planeta Wenus, miala zikkurat w miescie Zabalam, gdzie nazywano go "domem petnej jasnosci". Okreslany by! jako "prz.ej:rzys\a gora"; "swi'\_tynia, kt6ra ot\vkra swe wrota o swicie", "ta, dzieki kt6rej firmament jest piekny noca", Niew'ltpJiwie sa to aluzj e do podwojnej ro Ii Wen us, bedacej "gwiazdll" zarowno wi eczorna, jak i poranna, Inanna/lsztar byta czczona ~ak7" w Erech, gdzie Anu oddal do jej dyspozycji zikkurat zbudowany dla niego w czasie, gdy przybyl z wizyta na Ziernie, Zikkurat ten nazywano po pro stu E.A},INAczyli "dom Anu", Hymn opisywal go jako "zikkurat 0 siedmiu poziornach, ogladajqcy siedmiu swiecacych bogow nieba". Bylo to nawiazenie do jego orientacji i aspektow astronomicznych, ktore, jak zauwazylismy wczesniej, znalazry odbicie Wi kornentarzach rabinackich dotyczacyeh swi:j,tyni w Jerozolimic,

Podobnie wygb,daly dalsze fragmenry tego zbioru, opisujace czrerdziesci dwa ~ikk:lIrary, ich chwale i powiazania Z niebem. Uczeni m6wi&. 0 tym tekscie, pochodzacym sprved ponad 4300 lat, jake 0 .kolekcji surneryjskich hymn6w §wi~tylUlych" i nazywaja go Cyklem starych poematow sumeryjskich dotyczocych wielkich .§wiqryli. Bye moze jednak wiaiciw5ZY bylby tytul zlozony zgodnie Z sumeryjskimi zwyczajami z pie rw szych slow tego rekstu:

E U NIR Dom-zikkurat wznoszacy sie wysoko,

AN.Kl DA niebo z Ziemialaczacy,

Jak zobaczymy, jeden z tyeh domow i jego swi'i!ty obszar stanowi klucz do rozwiazania zagadki Stonehenge i wydarzen zwiazanych z 6wclA'cstl'\_ nowa epoka

5. STRAZNICY TAJEMNIC

Miedzy zachodem a wschodem Slonca panujc noc,

Biblia nieusrannie wyrszala sw6j podziwdla Stworcy za .zastepy niebios" - miriady gwiazd, planet i ksiezycow swiecaeych na niebie po zapadnicciu nocy . .lak zapisano w psalmie: "Niebiosa glosza c!JwaJ~ Pam a sklepienie nieba jest dzielemjego rak". Opisywane "niebiosa" byly nocnym niebern; chwara, kro.r~ glosity przekazywana byla ludzkosci przez astronornow-kaplanow. To whsnie oni nadawali scns nieprzeliczalnej liczbic cia! niebieskich, wyroznial i g:ntpy gwiazd, potrafili dokonac rozroznienia miedzy gwiazdami stalymi a planetami, znali ruchy Slonca i Ksiezyca oral sledzili uplyw "'7aSU - cykle dni swi«lych i ich obchodow, czyli kalendarz.

Swiete dni rozpoczynaly sill 0 zmierzchu poprzedniego wieczora - zwyczaj ten pozostal nadal w kalendarzu zydowskim. Tekst przedstawiajacy zakres obowiazkow kaplanow urigaliu podczas dwunastodniowych obchodow swieta Nowego Roku w Babilonie rzuca swiatlo nie tylko na pochodzenie pozniejszych rytualcw kaplanskich, ale takze ua bliskie zwiazki miedzy obscrwacja nieba a przebiegiem obchodcw. W tekscie tym (co do ktorego panuje powszechne przekonanie, ze - podobnie jak tyrul kaplana tJRI,GALLU - rna swoje zrodla w Sumerze) brakuje poczatku, dotyczacego pierwszego dnia Nowego Roku, pierwszcgo dnia miesiqca nissan w Halrilnnie, pokrywajacego si~ r. dniem rownonocy wioscnnej. Calosc zaezyna si, od instrukcji dotyczqcych dr-ugicgo dnia:

.Drugiego dnia miesiaca nissan, po dw6ch go dzinach 11 DCY, kaplan uriga/ln rna wstac

j obmyc sie woda rzeki",

99

Potern, po wlozeniu stroju z czystego bialego lnu, rnogl si~ zaprezentowac wielkiemu bogu (w Babilonie byl to Marduk) 'i wyrecytowac w najswi«lszej swietosci zikkuratu ('I.' Babilonie to Esagil) przypisane na ten dzien modlitwy, Recytac]a, kt6r<j nikt inny nie mogl slyszec, uwazana byl~ za tak sekretnq, ze pc opisujacych jij_ wersach swiij_lyrmy skryba umiescil nastcpujacc ostrzezenie: "DwadzieScia jeden wersow: sekrety swiatyni Esagil, Ktokolwiek czci boga Marduka nie powinien pokazywac ich nikornu mnemu opr(i",. kaplar)Qw 1jriguii1i".

Po zakonczeniu recytilcji ",hettiej modlitwy kaplan nrigallu otwieral WTOta swiatyni, aby wpuscic kapranow eribbiti, ktorzy kontynuowali .odprawianie swoich obrzedow wrradycyjny sposob", Towarzyszyli im spiewacy i muzycy. W dnlszej czesci leks! opisuje szczegolowo obowiazki kaplanow urigath: owej nocy.

.Trzeciego dnia miesiaca nissan" po zachodzie slonca (tekst jest tu zbyt zniszozony, aby dalo sie okreslic kiedy) kaplan ungallu mial obowiazek dopelnienia okreslonych obrzedow i recytacji, Zaezynal 10 robic w nocy at. do .Jrzeciej godziny po wschodzie slonca", W!cdy powinicn poinsiruowae rzemieslnikow i powiedziec im, Jakie. przedrnioty, niezbedne db cerernonii \'1 sz6S1)n1 dniu obchodow, m~j(tw)'I\.On~6 z metalu i drogocennyeh kamieni, Czwartego dnia po uplywie .rrzech i jednej trzeciej godzin nocy' obrzedy si~ powtarzaly: zakres modlitw zostaljednnk poszerzony 0 osobne nabozenstwo kill czci malzonki Marduka, bogini Sarpanit, Kolejne modlitwy byly holdem dla innych bogow nieba i Ziemi, prosily 0 obdarzenic krola dlugim zycicm i o powodzenie dla rnieszkancow Babilonu. Po nich wlasnie nadejscie Nowego Roku lqczono bezposredn io z czasem rownonocy w konstelacji Barana; heliakalnym wschodem pierwszej gwiazdy Barana 0 swicie, Po ogtos21.11ill blogoslewierstwa "gwiw~ly rial' dla swiatyni .Esagil, bedacej obrazern niebai Ziemi", reszte dnia Sl~O na modlitwach, spiew[,eh i rnuzyce. Tego dnia po zachodzie slonca recytowano cal}' Enuma elisz; Epos cJ Stworzeniu.

Henri frankfort (j(,ngshijJ and the Gods; porownywal piaty dzien miesiaca "i s. mn do zydowskiego Swi~ta Pojecin:mia. WlaSnie tego dnia prowadzono kr61a do gt6wncj kaplicy i lam arcykaplan pozbawial go wszystkicll s}~nboli wladzy··. P"tem h61, uderzony w!wan proez: kaphma, upokorlOny i zmuSZOnJ do padni.;da phckie:m na ziemi~, wyznawat i 7calowal za winy_ Przedstawiany tulaj tckst (m f. T1mreall-Dangin Rituels .accadiens omz E. Ebeling w Alwrienlalische Texle z1Im "lien Tesmmcl1r) zajm\lje 5i, joollak wylt[czeie obowi~ami kaphms w·igallu_ Czytamy, Ze lej noey kaplan 0 "czwmtej godzinie noel''' dv,mnmic.ie razy odmawial modlilw~ ,,M6j Pan, {;'lyt on me- jest moun Pancm" mr. czcsc Marduka i ",.zywalimi., Slone", Ksi~2}'ca i dWlUlastu 100

konstelac] i zodlaku, Potem nastepowala modlitwa do bogini, kt6rej przydomek DAM.Kl.ANNA ("pani Ziemi i nicba") zdradzal sumeryjskie poehodzenie calego obrzedu Modlitwa li(czyla boginie z planeta Wenus, .ktora swieci jasno wsrod gwiazd", wyrnieniajac przy 1)'111 siedern konstelacji. PC) tych modlitwach, ktore podkreslaly astronomiczno-kalendarzowe aspekty obchodcw, spiewacyi nmZ)'cy ,,\',')'sll;:powali zgodnie z rradycja", Mardukowi i Sarpanit podawano sniadanie ".(iwi" godziny po wschodzic slonca",

B ab ilonskie obchody N owego Roku wywodza sie z sumeryj skich swi at AKITI ("no. ziemi buduj zycie"), ktorych korzeni mozna szukac W oficjalne] wizyeie Anu i jego malzonki Anru na Ziemi okolo 3800 roku prz, ChL, kiedy 10 Oak glosi tekst) zodiakiem rZ<!_dzit Byk niebios, czyli w epoce Byka, Sugerowalcm juz, ze wlasnie wtedy Iudzkosc otrzymalamiareczasu-eknlendarz z Nippur, Niewatpliwie wymagalo to prowadzenia obserwacji nieba i doprowadzilo do pow~ll!nia grupy wyksztalconych estronomow-kaplsnow,

W kilku teksrach, z ktorych cz,ic jest dobrze zachow ann, a z czesci zostaI)' zaledwie fragrnenty, opisano przepych i okolicznosci {QW~tZySZ;),_t0 wizycie Anu i Antu w Ul1Ik (biblijnyrn Erech) OTiQ ceremonie, ktore w kolejnych tysiacleciach staly gi<; obrzedami zwinp\l1)'mi Z obchodami swleta Nowcgo Roku, Prace F. Thureau-Dangina ora? E. Ebelinga nadal stanowia podstawe n. kt6tej opkraj" si<;; kolejne badania, Starozytne teksry w geaialny sposob wykorzystala w Uruk grupa niemieckich archeolcgow. Zrekonstruowaf oni pradawny swi~ty obszar - jego rnury i bramy, dziedzince, swi'ltynie i budynki pornocnicze - oraz trzy swifj!ynie glowlle: zikkurat E.ANNA Cdom Anu"), Bit-Resz ("swi~l)Ini~ gt6wmCJ bQtlrtC4 takze wielopoziomowq w~el4 oraz Irigal, czyli §wi~l)ni, poswiecona Inannie/Isztar, Wsr6d wielu t011l0W zawierajacych wyniki badan archeologicznych (Ausgrabungen deer Deutschen Forschungsgemetnschoft in Uruk-Warka) na szczegolna uwage Z punktu wi dzenia z:i\dziwiaj ~9"j, korelacj i m iedzy starozytnymi tekstami a wspolczesnymi wykopaliskami zasiugujc tom drugi (Archaische TWe ails Uruk) i trzeci iIopographie WN! Uruk) piora Adams Falkensteina

Niespodziankq byl!) odkrycie, iz leksly na glinianych mMiczkach (ko\()fony' skry!:>6w m6wifl, i:e Sll to kopre wcwiniejszych otygilial6w} wyramie opisuj~ dwa rodzaje obru;clow - jeclne odbywaj1!_ce 5i<:; w miesiaCll nissan (miesi('[cll r6wnClllOcy wiosennej), a drogie w miesia.cu tiszrir (miesi"cu r6wnonocy jesiennej). I'ierwszy tel'Lllin sIal si~ Nowym Rokicm w Babiloni! i Asyrii, drugi zostal utrzym<lny w kalendarztl tydowskim, zgodnic z biblijnY111 przykaz:aniem nakamj'Lcym ';wi~cic NCl"'Y Rok "w si6dmym miesi~cu", liszri_ \VjJmwdzie powody takiej IOzbie2r:to~'Ci nadal dziwi(,[l1- ~l.Onych, ale Et>eling; ZJllwa:±yl, i:e wydaje si" iz leksty dotyc<4_ce micjli~ca

101

niSSa1l5'llepiej zachowane niz dotyczace tiszri, z ktorych w wiekszosci pozostaly zaledwie Ji:agment)', co sugereje wyrazna stronniczosc p6z.niejszych skrybow swintyrmych. Falkenstein srwierdzit, Ze wyglqdajace na identyczne obchody zwiazane z miesiacem nissan i tiszri weak takic nie byJy. IV pierwszych kladziono nacisk na roznorodne obserwaeje nieba, ;, w drugich na rytualy w obrebie najswi,tszej swietosci i jej przedsionka,

Wsrod tych roznorodnych tekstow dwa glowne dotycza osobno wicczomych rytlla!6w w wigilie ~wi~ta i rytualow 0 wsehodzie slonca .. Pierwszy z. nich, dlugi i dobrze zachowany, jest wyjatkowo dobrze czytelny od opisu momenm, w ktorym Anu i Antu, bose)' goscie z Nibiru, zasiadaja W przededniu swieta na dziedzincu swietego obszaru, gotowi do rozpoczccia wystawnej kolacji, 0 zachodzie Slonca astronomcwie-kaplani ustawieni na poszczegolnych poziomach !llOw"~go zikkuratu mieli oczckiwac na pojnwianie :;i~ planet i obwieszczac t~ nowine W momencie ukazywania sie cia! niebieskich, poczynajqc ad Nibiru:

"W pierwszej obserwacji noel'

z dachu naiwyzszego poziomu wiezy swiatynnej glownej swiatyni, gdy planeta Wielki Anu Nicba, planeta Wielka Antu Nieba,

pojawia si~ IV konstelacii Wielkiego Wozu, kaplani majll_ recytowac teksty

Ana tamszil zimu bonne kakkab szamami An" '<;UIr'" s lttatza tzalam banu".

Gdy recytowano te teksty (Do re,£o. ktJry wzrasta jasny, niebianskiej planety Pana Anu i wzeszedl obraz Snv6rcy) z zikkuratu, bogom nalewano wino ze zloregc naczynia obrzedowego, POlCm kolejni kaplani obwieszczali pojawianie sie Jowisza, Wenus, Merkurego, Saturna, Marsa i Ksi~ryca. Jeszcze p6wicj nastepowala ccremonia obmycia rqk, podczas ktorej wode z siedmiu zlotych dzbanow lano na czesc szcsciu cial niebieskich nocy oraz Slonca dnia Zapalano olbrzymia pochodnie "ogllia nafty, w krorym zlIajdowBly si« wonne substancje". Wszyscy kaplani 1ipicwali hymn Kakkab AIm etellu szomame (Planelo Anu ,vze.<zlo n£l niebie) i morn a bylo rozpoczYTl3C UCZI(j. Po niej Anu i Anlu udawali si~ na rwcny spoczynek, a W2l2Jli<:jsi lmgowie ai; do swim petnili rol, ,tJ'aZnik6w. "Czterdziesci t))inllt pO wscliodz:ie s!o{ica" budzo(i() Anu i Antll ,,koncoqc W ten .Ipo,6b ien nocny spoczyne'k"_

102

P oranne 0 brzed y rozpoczynaly ,i~ n" zewnatrz Swi'tI)'Ili, na dziedzincu Bit Akitu (w jezyku akadyjskim .domu swieta Nowego Roku"), Enlil i Enki oczekiwali Anu przy ,,zl()tej podporze", stohc obok kilku przedmiotow lub je trzymajac. Ich akadyjskie nazwy, ktorych dokladne znaczenie pozostaje nieznane.najlepiej mozna tlumaczyc jako "cos, co otwiera tajemnice", "dyski Slonca" (liczba mnogal) i "wcsp,mialeilSnl'lce slupy", Potem na dziedziniec wkraczal Anu z towarzyszaca mil pr()tesjl\ bog6w. "Po schodnch wchodzil i siadal na Wielkim Tronie na dziedzincu Akitu 'ZWrOcony w strone wsehodzacego Slonca", Potem dolqczal do niego Enlil, kt6ry siadal po prawej, i Enki, ktory siadal po lewej strome AmL Potern za siedzacym Anu zajrnowali miejsca Antu, NannarlSin i Inanna/lsztar.

Stwicrdzenie, "" Anu zasiadl "zwr6co:ny w strone wschodzacego SI01\ca" nie pozostawia watpliwosci 'co do tego, i.e cerernonia wymagala okreslenia momentuwschodu SlQflca owego szczegolnego dnia - pierwszego dnia miesiaca nissan (dnia rownonocy wiosennej) albopierwszegodnia miesiaca tiszr] (dnia rownonocy jesiennej). Dopiero po zakonczeniu ceremonii wschodu Slonca jeden z bogow i arcykaplan prowadzili Antu do 13ARAG_GAL - najswietszej swietosci wewnatrz swi'lt:yni-

BARAG znaczycwewnctrznc sanktuarium, zasloaietc micjscc", G/l.L.wielki, gl6wny" Okreslenie 10 w jezyku akadyjskirn przyjmowalo kolejno postac baragulbumkhulparakhu i znaczylo zarowno .wewnetrzne sanktuarium, najswi~tsZft SWi"IO;\C", jak i zaslone za ktora si~ ona kryje, Okreslenie to pojawia Sl~ \V Biblii w postaci hebrajskiego slow" parokhei, 6- kreslajaccgo zarowno najswi"tsz~ swletosc, jak i ZasJODO;: oddzielajacaja od przedslonka, W ten sposob kontynuowano zarowno w sensie fizycznym, jak i lingwistycznym obrzedy i tradycje zapoczatkowane w Sumerze,

Kolejny tekst z Uruk poucza kaplanow, jak maja skladac ccdzicnne 0- fiary: "th>$tego ",'y,tego barana, z calymi rogarni i 'kopytami" bogom Anu i Anru: ,;plan~om: Jowiszowi, Wenus, Merkuremu, Satumowi i Marsowi; wschodzaccmu Sloncu i pojawiajacemu sie Ksiezycowi''. W dalszei czesci tekstu nastepuje wytiumnczenie, co znaczy "pojawiooie sie" kazdego z tych siedmiu cia! niebicskich - chodzilo 0 moment, w t«6rym 2l1ajd(l sie one w przyrzadzie przechowywanyrn "w srodku Bit Mahazzat" ("dOl11l~ patrzeuia"], Kolejne instrukcje sugeruia, ze znajdowal sie 011 ria najwyzszym po,,'omie \Vi~zy-swi'ltyni boga AIm.

Odl1J'iezio[lo ilustmcje przedslawiahce is\o,y boskie slojltCe po obu stwn",:h wejkia do swi"ltyni i WL)'rnajll_ce piotJowo tYC7J<.i Z Pr2)1l:10COWanymj do nich pl'zedmiotami pl"Z}')}QrnillBjJllcymi pier!lcienie. Z,,- niebirulsh\ natUI(l tych seen przemawi~j<l_znaj(]I*\.ce si<;1am syTllbole SlolIC~ i Ksi.~Zy-

103

ca (il, 56). 'W jednyrn przypadku dawn)' artysta bye moze mial zamiar zilustrowac scene przedstawionq W opisie obrzedow w Uruk, w ktorej Enlil i Enki ,lOj:t po obu stronacb wejscia, )}[lCZ ktorc wkrucza dcstojnie AmI. Obaj bogowie trzyrnaja tyczki z umieszczonymi na ich koncach przyl'Z'(dam; obscrwacyjnymi - pierscieniami Z otworem w srodku (zgadza si~ to z tekstem, w ktorym byla mowa 0 dyskach SIOJ1Ca - w Iiczbie mnogiej), Symbole 8101100 i Ksiezyca umieszczone sa nad wejsciem til. 57)..

n. 56

tt. 57

Inne przedstawienia tyczek z pierscieniami, tym razem nie trzymanych przez nikogo, lecz stojacych swobodnie po obu stronach tram swil(tyni (iL 58) sugeruja, iz byJy one pierwowzorami pionowych elementow pojawiajlt- 104

cych si'(l po obu stronach wejse do swt.ltyfl na calym Bliskim Wschodzie na przestrzeni kolejnych tysiecy lat, Mogly to bye rownie dobrze dwie kolumny w swi~t}ni Salomona, jak i obeliski egipskie, To, Ze pierwotnie pelnily one jakas 101<; astronomiczna, nie zas czysto symboliezna, wywnioskcwac mozna z inskrypcj i asyryjskiego kroln Tiglatpilesara (1115-) 077), zawierajace] informaeie 0 restauracji swiatyni poswi\;conej Anu i Adadowi. Swiqtynie t, zbudowano 641 lat wczesniej. ad szescdziesieciu lat bvlv to tvlko ruinv 0- pisujae, jak USlLll<\_! gl1lZ, zeby dotrzec do fundammt6~~,- a poletTI pro"';~dz,il odbudowe zgodnie z pierwotnym planem, asyryjski krol m6wi:

.Dwie wielkie wicze,

aby wyroznic dw6ch wielkich bogow, zbudowalem w Dornu Jasnosci

- rniejsee ich radosci,

miejsce ich dumy,

blask gwiazd na niebie.

Dzieki sztuce glownego budowniczego, dzieki moirn planom i wysilkom, wnetrze swiajyni uczynilern wspaniale, W jej srodku zrobilem micjscc

dla prornieni presto z niebios,

na scianach pojawic sie mialy gwiazdy. Blask ich uczynilem wielkirn,

wieze zbudowalcm siegajace nieba".

11_ 58

W5

c

Wedlug tego opisu dwie wielkie wieze swiatyni byly nie tylko elernentami architektonicznymi, ale sluzyly tez astronomii, Walter Andrae, ~lory kierowal jednymi z najbardziej owocnych prac wykopaliskowych w Asyrii, wyrazil opinie, La .korony" wienczace wieze Slojfl_C.e po bokach hram swiatyni w Aszur, stolicy Asyrii, rzeczywiscie sluZyly takim celom (Die Jiingeren lshtar-Tempeli. Jego zdaniem porwierdzaja to przedstawienia nil asyryjskich pieczeciach cylindrycznych (il. 59 a i 59 b), laczace wieze z symbolami o;cbic,kimi, Andrae podejrzewal, 7.£ niektore Z przedstawionych oltarzy (zwykle obrazcwano je razem z kaplanem odprawiajacym obrzedy) takze mialy zastosowanie niebianskic, czyli astronomiczne, lch g6r· ne fragmenty (il, 59 c), rnieszczacc sle wysoko nad brarnami swi'l.tyil lub na (lziedziilcach swiatynnych, stanowily substytuty coraz wyzszych poziomow zikkuratu w czasach, gdy te byly zastepowane przez Iatwiejsze w budowie swiatynie z plaskirni dachami,

Asyryjskie inskrypcie przypominsja rowniez 0 tym, t<: astronomowie-kaplani zajmowali sie obserwacjq nie tylko Slonca 0 swicie i towarzyszqcych temu heliakalnych wschodow gwiazd i planet, ale takze obserwacjq noenych .zastepow niebios". Doskonalym przykladem takich podwojnych obserwacji mote bye Wenus. Ze wzgledu na 10', i.e jej czas obiegu wok61

106

Sloncn jest duzo krotszy niz czas obiegu Ziemi, diu obserwatora na Ziemi Wenus przez polowe Cl::JSU jest gwiazda wieczorna, a przez druga, polowe gwiazda poranna, Sumeryjski hymn do Inanny/Isztar, ktorej niebianskirn odpowiednikiem byla planet. nazywana przee nas Wenus, oddawal .lej czesc najpierw jake gwiezdzie wieczomej, a pot em jake poranne]:

"Ona swieta wyreznia si" na czystym niebie; nad calq ziemia i wszystklmi ludzmi

bogini spoglada slodko z glebi niebios [ ... ). Wicczorem promieniejaca gwiazda

ogrornne swiatlo wypetniajace niebo;

Pani Wieczoru, Inanna,

goruje na horyzoncie",

Po opisie; jak ludzic i zwi=~ta udaj'l sie na nocny spoczynek "do miejsc, IV ktorych sri,!,', po ukazaniu sie Gwiazdy Wieczornej, hymn oddaje czesc lnannie/Wenus jako Gwiezdzie Porannej: "Dna sprawila, ~ ranek nadszedl, jasne swiatlo dnia, a w sypialniach przyszedl kres slodkiego SI1U",

Tego tyPll teksty wyjasniajq mil', jaka petnily zikkuraty i ich wznoszace sit poziomy W obserwacji nocnego nieba, Z nich takze wyplywa iniryguj'l' ce pytame: ezy astronornowie-kaplani obserwowali niebo golym okiern, czy tez mieli jakies przyrzqdy sluzace do ustalania momentu pojawiania sie cial niebieskich? Odpowiedzi dosrarczaja rysunki zikkuratow - na ich gornych poziomach umieszczono tyczki zakonczone koiisrymi przedmiotami. o ich zwiazkach z niebem swiadczy wyobrazenie Wenus (;1. 60 a) albo Ksiezyca OJ. 60 b).

II. (1)

107

a

b

11.61

Instrument}' w ksztalcie rogu, przedstawione na it. 60 b, nawiazuja do egipskich przedstawien przyrzadow sfuzacych do obserwacii astronomicznych w swiiltyniach Przyrzady te, skladajace si.; Z okraglego elementu znajdujacego sie rniedzy pararogow na szczycie wysokiej tyczki (il. 61 a), umicszczano przed swi'l.tyniami poswieconymi bogn Min. Obchody ku czci boga Min odbywaly sie co roku w dniu przesilenia lemiego, W ich trakcie wznoszono ""ysokie maszty - robity to gmpy mezczyzn ciagnacycl, liny (bye mote ,,(ltd pochodzil zno"y v: Europie zwyczaj wznoszenia pierwszego maja zdobionyeh kwiatami i wstazkami slupow, wok6! ktorych odbywaly sie zabawy i tance). Na szczycie maszm urnieszczano oznaki boga Min - swia.tyni, i instrument obserwacyjny w ksztalcie rogu ksiezyca (il. 61 b).

Nie do konca wiadomo kim byl Min. lstniej; dcwody wskazujace ua to, i.e CZ.C7,OtlQ go juz w czasach predynastycznych, nawet W okresie archaicznym, ktcry 0 wiele wiekow poprzcdzal rzady faraonow. Podobnie jak najwczesniejsi egipscy bogowie Neteru ("strainicy") przybyl on do Egiptu Z jakiegos innego miejsca, G, A. Wainwright (Som~ C,d~$liq! Associations of Mi» - ,)ournal of Eg-yptian Archaeology", t. XXI) i inni wierza, ze przybyl z Azji. Kolejni (np. Martin Isler, .Journal of American Research Center in Egypt", t. XXVTI) S'I zdania, it dotarl do Egiptu droga morskq, Min znany

108

byl tekze jake Amsu lub Khern, co wedlug E. A. Walllis Budge'a (The Gods ofthe Egyptians) stanowilo reprezentacje Ksiezyca i oznaczalo "odnowienic" - tu kryje si~ zwiazek z kalendarzcm.

\1/ niektorych egipskich przedstawieaiach obok boga Mill stoi Ketesz, bogini Ksiezyca. Bardziej jeszczc pouczajacy jest symbol bogs Min (il, 61 c), nazywany przez niektorych ,Jego broniq=- podwojna siekiera". Inn; uwazaja jednak, ze jest to gnomon. Ja jestem zdania, ze IU trzymany w rece

przyrzad obserwacyjny, ktory przedstawial polksiezyce. -

Czyzby w takim razie Min byl kolejnym wcicleniem Thota, seigle powiaznnego z ksiezycowym kalendarzem Egiptu? Pewne jest tylko to, it uwazano, ze Min powiqzany jest z Bykiem niebios, zodiakalna konstclacja Byka, ktorego epoka trwala od okolo 4400 roku prz. ChI'. do okolo 2100 roku prz. Chr. Przyrzady obserwacyjne przedstawione wczesniej na rysunkach z Mezopotamii i te wiq_"'1~e si", z egipskim bogiem Min byly wiec jednymi Z najstarszych instrumentow astronornicznvch na Ziemi.

-V.'edtug tekstow obrzedow z Uruk do obserwacji planet wykorzystywano instrument zwany it;;; paszszurl. Thureau-Dangin tl11maczy 10 po prostu jako "przyrzq_cI", termin ten jednak oznacza doslownie instrument, "kL6ry roZ\vi:t<:uje, ktory odkrywa tajemnice". Czy byl to taki sarn instillment, iak len urnieszczany na szczytach slupow i tyczek, cezy lez by] to termin og61- ny, okrcslajacy "instrument astronomiezny" jako taki? Nie rnozna miec pewnosci, poniewaz znalezione teksty i. rysunki, 1. czasow SIJmerU j p6zniejszych, potwierdzaja istnienie roznych instrumentow tego typu,

Naiprostszym przyrzadem astronomicznym hy! gnomon Cod greckiego "len, ktory wie"), ktory sledzil ruchy Slonca widoczne jako zmiany cienia rzucanego PI7.eZ pionowy pret lub shspek, Dhigosc cienia (malejaca w miare 1.b I i;i:.arli asie poludni a) okreslala godzi ne, Kicrunek, z kt6rego poja w iaiy sit; pierwsze promienie Slonca i w kt6rym ostatni raz rz.ucidy cien, okreslal pore roku. Tcgo typu instrumenty znajdowano na stanowiskach .... 'Ykopalisk"w)'ch W ligipcie (il. 62 a), miewaly one tez zaznaczona skal~ czasu (il. 62 b). Ponlcwaz W okresach przesilenia cienie stawaly sie nieporecznic dlugie, to te plaskie instrument}' ulepszono przez nachylenie skali poziomej, corcdoko"',110 dhigosc cienia (il. 62 c), Stopniowo doprowadzilo tll (10 powstania oard~i"j skomplikowanych zegarow zbudowanych jak schody - czas wskazywal w nich cicn przemieszczajacy sie w dot i w gore (i1. 62 d).

Potem, gdy do pionowego prera dodano potokragk; podstawe z nary""wani!. podzialka k~tOW-'b powstaly zcgary sloneczne. Archeolodzy IUlljdowali takie przyrzady na stanowiskach w Egipcie (i1. 62 e), ale Il.~starszy dotychczas odkryty pochodzi z kananejskiego miasta Gezer w

109

lzraelu. Z jednej strony rna on regulama podzialke kqtowa, z dmgiej przedstawicnie sceny skladania holdu egipskiernu bogu Thotowi (il, 62 0. Na tym zegarze ston~czl1ym, wykonanym z kosci sioniowej wajduje sie kartusz faraona Merenplaha, ktory pancwal IV XII! w. prz. CIlL

e

11.62

o zegarach slonecznych wspornina Biblia. \V Ksiedze Joba jest mowa o guomonacn przenosnych, prawdopodobnie takich, jak na il. 62 a, kt6re byly \IZywane na polach do okreslania czasu, Jest w niej uwaga, te pracownikorn najemnym .uczciwie nalezy sie cien", czyii ze nadeszla pora wyplacic lin dniowke (Job '1, 2). Mniej Jasny jest opis zegarow cieniowych pojawiajacych sic w cudownym przypadku opisanyrn w II Ksiedze Krolewskiej (20) i w Ksiedze lzajasza (38). Gdy prorok lzajasz powiedzial chorujacemu krolowi Ezechiaszowi, ze len za trzy dni wyzdrowieje, krill nie mogl w to uwierzyc. Wtedy prorok zapcwiedzial znak z niebios: cien zcgara slonecznego 5wi<ltyni nie bedzie pos\lwat sie do przcdu, lecz "comie sie 0 dziesiee stopni", Tekst hebrsjski podaje termin ma 'alotn Ahaz, czyli .scnody" lub .stopnie" krola Achaza, Niektorzy uczeni uwazajl\, ze odnosi sie to do tarczy zegara slonecznego z podzialka k'l.towa. ("slo-

1 JO

pnic"), inn; s·'tdz'l_, iz magi)' to bye rzeczywiscie schody (jak na i1. 62 d). Niewykluczone, ze byla to kombinacja jednego i drugiego, wczesna wersja takiego zegara slonecznego, jakt do dzis znajduje si" w Dzajpurze w lndiach (il. 63).

1/.6J

Niezaleznie od tego, jak byto naprawde, wiekszosc uczonych zgadza ,i, Z opinia, ze zeger sloncczny, na ktoryrn pojawil sit; znak zapowiadajacy cudowne wyzdrowienie krola, by! darem dla krola Judei Achaza ofiarowanym w VIII v«. przed Chrystusern przez asyryjskiego krola Tiglatpjlesara II. Mimo greckiej nazwy (gJlOmon) nie byl to wynalazek grecki, a zapewne i nie egipski. Wedlug Pliniusza Starszego, uczonego zyjacego "" 1 w. po Chr., 0 gnomonice po raz pierwszy wspominal Anaksymander z Miletu, kiory posiadal instrument zwany "tOWC'l ciema" . Jednakze sam Anaksymander W swojej pisanej w jezyku greckim pracy 0 przyrodzie (547 prz. Chr.) wspomina, ze otrzymal gnomon z: Babilonu.

Wydaje sie, ze tekst w II Ksiedze Krolewskiej (2()j w wiekszym stopniu sugeruie, iz byl to raczej zegar sloneczny, nie zas specjalnie zbudowane sehody, i i:e znajdowal si<e na dziedzincu ,;wi'lJyni (rnusial byc na zewnajrz, idzie Slonce rzucalo den). Jezeli mial raqi~ Andrae (Die Jiingeren Ishtar-Tempeb, mowiacy 0 astronomicznej funkcji oltarza, to bye moze instrument powyzszy nmieszczano na glownym oltarzu swiftlyni. 011= takie rnialy cztery .rogi" - w jezyku hebrajskim len termin (keren) oznaczal true .naroznik' oraz "pr()mieJi, W'<l?.k«,', co sugeruje wspolne pochodzenie astronomiczne, TakJ\ rnozliwosc obrazuja rozlicznedowody, POCZl'-n,U".c od wczesnych przedstawien zikkurerow Sumeru (il, 64 a), w ktorych "J'ogi" poprzedzaly okragle przedmioty, az po czasy greckie, Na tabliczkach przedstawisja-

111

"yell oharze, a pocho dzqeycb z 0=,6w 0 k ilka ..... ;ek"'" p6Zn;ej 57.)'.:;h nit czasy Ezechiasza, dojrzec rnozna na przykiad (il. 64 b) pierscien obserwacyjny na krotkiej podporce, umieszczony miedzy dwoma oharzami lub tez (il. 64 c) oharz, a po obu jego stronach ptzyrz'ldy del obserwacji Slonca i Ksiezyea ..

Jesli idzie 0 przyrzady asrronomiczne czasow starozytnych, tak naprawde mamy do czynienia z wiedza i doswiadczeniem si«gaj:tc},m tysiace lot wsteez do pradawnego Sumeru Na jednym 2 najbardziej archaicznych rysunkow pochodzacych 1. Sumeru, przedstawiaiacym procesje pornocnikow swi1j.\ynnych niosqcych narzedzia i prZ}'t74dy, widac, jak jedcn z nich rrzyrna tyczke zakonczona instrumentem astronornicznym: urzadzeniem skladaiacym si~ z dwoch pr~16w,pol:'lCzon)'ch na dole poprzeczka, a na gone zakonczonych pierscieniami obserwacyjnymi (iL 65 ~)_ Taki uklad dwcch pierscicni siosowany jest nawet obeenie w lometkach czy teodolitach uzywanych do pomiarow r6~.n_iGY wysokoscii odleglosci, Fakt, iz instrument ten jest niesiony przez pomocnika, wskazuje wyraznie, Ze bylo to urzadzenie przenosne i mozna bylo z niego korzystac Vi roznych punktach obserwacyjnych.

-

.

.

b

e

11_ 64

112

fl. ~5

IN miare jak rniejsce prowadzenia obserwacji astronomicznych przenosilo sie z poreznych zikkuratow i wielkich kregow kamicnnych do wiez obserwacyjnych i specjalnie prciektowanych oltarzy, zmieniaty sie ret przyrzady, dzieki ktoryrn astronomowie-kaplani obserwowali niebo w noey i sledzili bicg Slonca za dnia, Logiczne jest, ze staly sie one przenosne, takze z tego wzgledu, i1'. niektore wykorzystywane byly nie tylko do swoich pierwotnych kalendarzowych celow (czylido ustalania terrninow swillj), ale takze do nawigacji. W koacu Il tys, prz, Chr, Fenicjanie z pornocnego Kanaanu s1'.11i sie najlepszymi nawigatorami swiata starozytnego, Kursowali, jak mama by to okreslic, 111 szlakach handlowych miedzy kamiennymi slupami w Byblos a tymi na Wyspaeh B ryryj skich. lch naibardzie] rna zachod wysunieta placowkq byla Kartaginn (Kerel-Hadasz, "nowc miasto"), Tam przedstawicnie instrurnentu astroncmicznego b)'10 iell gl&wn;ml boskim symbolern, Zanirn za"~ in si, pojawiac na tablicach cry ply tach nagrobnych, ukazywane byte) razem " dworna ~lupami zakonczonymi PQdw6jn:,111i pierscieniarni, stojacyrni po "btl stronach wej scia do swi2[tyt1i (il. 65 b) - podo bni e j ak wezesn lej w Me. zopotamii. Pierseieu z dwoma skierowanymi W przeciwne strony polksiezyenmi sugeruje obserwacje Slonca " faz Ksiezyca.

113

"Tabliczi<a wotywna" znaleziona Vol ruinach fenickiej osady na Sycylii (iL 66 a) przedstawia scene na otwartym dziedzincu, co wskazuje na to, ze celem asucnomow byla raczej obserwacja ruohow Slonca, nie zas nieba nocnego. Shrp zakonczony pierscieniami i oharz znajeiuj4 si~ przed trzema kolumnami jakiejs budowli, Takze III widac jakis przyrzad obserwacyjny: d .... ra krctkie pionowe prety z picrscieniem llli«dzy nimi, umieszczone na poziome] belce - calost byla zamontowana na trojkatnej podstawie: Ten szczegolny ksztalt przyrzadu do obscrwacji Slonca przywodzi na mysl egipski hieroglif okrestajacy horyzont; Slonce wschodzace miedzy dwierna gorami (it 66 b). Fenicki przyrzad (uczeni IIZywaj4 okreslenia "symbol kultu") przypominajacy parewzniesionych qk powiazany jest z egipskim hieroglifem okreslajacym ka (il. 66 c), ktary reprezentowal dusze lub alter ego faraona W podrozy posmiertnej do siedziby bogow na Planecie Milionow Lat. Na pochodzenie ka od insrrumentu astronomicznego wskazuje pradawne egipskie przedstawienie przyrzqdu obserwacyjnego przcd swia_t:yni~ (iL 66 d).

..

bc2J °U

t.JX"OO

11.66

I TI4

Wszystkie te podobienstwa i ich astronomiczne pochodzenie powinny rzucic nowe swia(l:o na zrozumienie egipskiego przedsiawienia ka wznoSZfl_cego sie w strom, planety bogow (iL 67). Znajduj1tce si", tam wyciagniete rece przypominaja instrument z Sumeru, Ka wznosi si~ z wierzchclka kolurnny,

fl. 67

Egipski hieroglif okreslaj(tcy taka kolumne nazyw'llly by] died, co znaczy .wiecznosc", Uwaza sie, Ze czesto pojawial si~ parami - ze wzgledu na (0, ze dwa takie slupy staly przcd gl6wmt swi"tyni~ wielkiego cgipskicgo boga Ozyrysa w Abydos, W Tekstoch piramid. gdzie opisano posmiertne podrcze faraonow, pokazane Sf\. dwie kolumny dzed stojace ro bokach .,d!rzwi do nieba", Podwoine drzwi pozostawaly zamkniete az do chwili, W kiore] przybywajace alter ego krola wypowiedzialo rnagiczne zaklecie ,,0, wzniosle, wy drzwi do niebal Kr61 przybyl do was; niech Ie drzwi si~ dlan otworzq". A potem nagle "podw6jne drzwi nieba sie otwiereja, [ ... ] szczelinflJ niebianskieh okien jest otwarta" Szybuj:tc jak wielki sokol, ka faraona dolacza do grona bogow w wieeznosci.

Egipska Ksi{ga umarlych nie zachowala si, niesrety do naszych czasow w posraci zwartej ksiazki, 0 lie W ogole istnialo cos bedacego ,,ksi¥k'l" w naszym rozumieniu - byl to raezej zbior tekstow znajdLuapydl sie na scianach krolewskich grobowcow. Przetrwalo jednak w calosci inne dzielo zoe staro:J:ytnego Egipiu .. W nim wlasnie ukazano, ze wstepowauie do nieba w celu uzyskania niesmiertelnosci nastepowalo w powiazaniu z kalendarzem.

Jest to fG'i('ga Henocha, mana w dwcch wersjach, etlcpskiej okreslanej przez uczonychjako J Ksiwo Henocha albo Henoch etiopski i slowianskiej okreslanej jako 1f Ksiega Henocha albo Henoch slowionski; znanej takze

115

jako Ksif;gC/ tajemnic Henocha. Obie wersie, ktore znaleziono glownie w rekopisach w przekladzie greckim i lacinskim, oparte sa nn wczesniejszych zrodlach i stanowia rozwinieoie krotkie] bibljjnej wzmianki mowiacej ze Henoch, si6dmy patriarcha po Adarnie, nie umarl, ale gdy mial J65 lat, "odszedl z Bogiem" - dolaczyl do grona bogow w niebie,

Poszerzajac krotka wzrnianke z Biblii (Rodz, S) ksiega szczegolowo 0- plsuje dwie podroze Henocha do "leba. Pierwsza, W ktorej poznal tajernnice niebios, a po powrocie przekazal zdobyta wiedze swoim synom, i druga, po ktorej na ZaW&7.e pozostal w niebianskiej siedzibie: Obydwie wersje 11- kiLzLljn, rozlegla wiedz .. astronomiczna JotYC7.QCQ ruchow Slo~CiI i Ksiezyca, dni przesilenia i rownonocy, powodcw skracania sie i wydluzania dni, struktury ka lendarza, lat sloneczn yell i ksiezycowych, zasady wstawia n i a dodatkowego dnia w roku przestepnyrn. Mowiac w skr6d€ - re tajernnice ktore Henoch poznal i przekazal swoirn synom oznaczaly znajornosc czesci astronomii, zwiazanej z kalendarzem,

Uwaza sie, ze autorem wersj i slowiansk iei K~ifgj toiemnic H mocha byl ,,Zyd mieszkajacy w Egipcie, prawdopodobnie VI Aleksandrii" rnniej wi~j na poczatku EI)' chrzescijanskiej" A 010, jak kO'lCZY sie ta ksiega:

.Henoch urodzil si~ szosiego dnia miesiaca siwan i zyl trzysta SIcSCdziesiat l,i,C lat.

Zostal zabrany do nieba pierwszego dnia miesiaca siwan i pozostal tam przez szescdziesiat dni. Napisal wszystkle te znaki wszystkich stworzen, bore Pan stworzyl i napisal trzysta sze5tciz;,e';'lt szesc ksiag, i przekazal je swoim synom.

Zostal zabrany [ponownie] do nieba szostego dnia miesiaca siwan, dckladnie w dzien j godzin~ swoich urodzin,

Mctu~zelach i jego bracia, wsz:yscy synowie Henoeha, w pospiechu wzniesli oltarz w rniejscu zwanym Ahuzan, z ktorego Henoch zosral zabrany do nieba",

Tak wiec nie tylko zaW3110sc Ksiegi Henocha - astrouomia w aspekcie kalendarzowym - al etakze zyci e i wypra wy do ni eba H en och a 0 bfltuj a. w zwiazki z kalendarzem. Latajego zycia na Ziemi, 365, 10 oczywiscie liczba pelnych dJJJi w roku slonecznyrn; jego narcdziny i terminy opuszczania Zierni wi<[z,\s;" Z okreslonym miesiacem, a nawet dniem miesiqca.

Uczeni uwazaja, ze wersja etiopska jest starsza od! slowianskie] 0 kilkaset lat. Wiadomo tcz, zc fragmcnty starszej wersji oparte s~ na rekopisach jeszcze starszych, takich jak zagubiona Ksiega Noego. Pragmenty ksi<l£;

• R. H. Charles Tho ApacFwna am Ps""dap'!!.'tlp/," Q_fr~" Old Testameru.

116

Henocha odkryto wsrod zwojow znad M017..a. Marrwego, Astronomiczno-kalendarzowa opowiesc 0 Henochu .si~ga wiec bardzo dawnych czasow, bye mote nawet, jak zapewnia Biblia, C7.aSOW sprzed potopu,

Teraz, gdy wiadomo jo:;:, ze biblijne historie 0 potopie i Nefilim (biblijnych Anunnaki), (J stworzeniu Adams i Zierni, 0 patriarchach Z czasow przed potopem S;J. skroconymi przekladami wczesniejszych tekstow sumeryjskieh, Vol ktorych wszystko to zapisano, jest niemal pewne, Ze biblijny Henoch byJ odpowiednikiem picrwszego kaplana surneryjskiego EN.MEDURAJ'l,KI czyli "mU",)Zszeg() kaplana ME wiezow niebo-Ziernia". Byl to czlowiek z miasta Sippar zsbrany do nieba, aby lam IJOznal tajemnice niebai Ziemi, boskosci i kalendarza, To wlasnie od niego pochodza pokoleuia astronomow-kaplanow, straznikow tajemnic.

To, ze Min podarowar egipskim astronornom-kaplanom instrument obserwacyjny, nie bylo niczym nadzwyczajnyrn. Sumeryjska pla\k017~jba ukazuje wielkiego hoga ofiarowujaccgo krolcwi-kaplanowi trzyrnany w rcce przyrzad astronomiczny til. 63), Liczne inne surneryjskie przcdstawienia ukaz"i"l krolow otrzymujacych pret porniarowy i zwiniety SZllU" mierniczy w celu ustalenia prawidlowej astronomicznej orientaeji swi;J.tyi\, jak to widac na il. 54, Takic obrazy stanowia jedynie uzupelnienie infermacji slownych, z ktorych JOSH" wynika, jak zaczela si~ linia astronomow-kaptanow.

!I. .3

117

Czy jcdnak czlowiek stal sie w koncu zbyt P~'sz"Y i 0 tym wszystkim zapomniar - zaczal myslec, it 1(1 on sam zdobyr OW'l wiedze? Ten temat poruszono tysiace lat (emu, gdy biblijnego Job" paprosz.ono, aby pr.zyznal, ze to nie czlowiek ate El, ",wYlliosly" byl srraznikiem rajemnic nieba i Ziemi:

"Pow iedz, jes I i znasz nauki:

Kto wyznaczyl rozmiary Zierni?

Kto rozciflgmtl nad nia sznur mierniczy? .r ak powstaly j ej podsta .... 'Y?

iKt{) z~loiylje_i podwaliny?" (Job" 38).

Zapytano Joba: ezy kiedykolwiek zarzadziles poranek lub ustaliles swit zgodnie z regionami Ziemi? Czy wiesz, gdzie swiatlo dzienne i ciemnosc zamieuiaja sie miejscami, skad sie bierze snieg i grad, deszcz albo rosa? ezy znasz prawa niebios, C'Cj wicsz.jak rzadza one na Ziemi?

Celem tekstow i obrezow bylo dobitne ukazanic, i~ ludzic ~dQc; straznikami tajcmnic byli tylko uczniarni - nie nauczycielnmi, Dowody pochodzace z SUmet1.1 nie pozostawiejajakichkolwiek w4lpJiwosci co do tego, ze nanczyciclami, picrwotnymi straznikami tajemnic, byli A"Ulmaki.

Przywcdca pierwszej grupy Anunnaki, ktora pojawila sie na Ziemi, ladujqc "a wodach Zatoki Perskiej, by/ E.A, ten, .kiorego dornem jest woda", Spelnial on rol\\ naczelnego naukowca Anunnaki, ktorzy midi poczatkowo uzyskiwac z wad zatoki ZIOIO, Zadanie to wymagalo znajomosci fizyki, chemii i metalurgii. Z czasern jednak przernieszczono si~ do A fryki poludniowo-wschodnicj, bo niezbedne okazalo sie wydobywanie tego rnetalu w kopalniach, co wymagalo zastosowania wiedzy Z dziedziny geografii, geologli j geometrii - tego wszystkiego, co dzis nazywamy naukami 0 ziemi, Nic wiec dziwnego, ze przydomck boga zmienil si~ na EN"KI - "pan Ziemi", 'iN koncu zaproponowal on i przeprowadzil manipulacje genetyczrie, w ktorych wyniku na swiecie pojawil sie Adam - w wykonaniu tego zadania dopornogla mil przyrodnia siosua Ninhursag, gl6wny inspektor rnedyczny wyprawy, W ten sposob EN.KT zademonstrowal swoja znajomosc nauk biologicznych - biologii, genetyki, ewolucji, \Ii swoirn centrum, Eridu w Sumerze, przechowywal ponml S(O ME, zagaclkowych przedmiot6w, na klbl)'ch jak na dyskietkach komputeroW)'ch zapiS(l.nii »yla wiedza posoegrcgo,,"'iana te!llat)'·cznie, Na poludniowym krltnCLl Afr;,'ki w stacji naukowej pl'zecllowywal "labliee m'lcdroki"

Jl8

Calq l.a. wiedza Enkj z czasem podzielil si~ ze swoimi szescioma synarni, z ktorych kazdy sial sie ekspertcm Vi jednej lub kilku dziedzinach wiedzy,

Potem przybyl na Ziernie przyrodni brat Enkiego, ENLIL - "pan wfadzy". Za czasow jego przywodzrwa liczba Anunnaki na Ziemi wzrosla do szesciuset. Dodatkowo na orbicie Ziemi pozostawalo trzystu IGl.G] - "tych, ktorzy obserwuja i dcgladaja". Zajmowali si~ oni obsluga stacji orbitalllych oraz walJadlowc6w, kursujllCych do i Z~ statku kosmicznego, Enlil byl wspanialym kOSI110nal;t'\, organizatorem, przywodca, Zatozyl pierwsze centrum kontroli lotow w NUBRU, ktore znamy pod akadyjska, nazwa Nippur; uiworzyl polaczenia z ojczysta planet", czyli DUR.AN.KI - "wi~z:y niebo-Ziernia", Musial znac i przechowywac m~py przestrzeni kosmicznej, dane uieba, tajernnice astronomii. Zaplanowal i nadzorowal konstrukcje pierwszej hazy kosmicznej w Sippar (,,miescie ptakow"), Troszczyl sie o pogode, wintry i deszcze. Musial zapewniac skutcczny transport i zaopauzenie, W eyrn lokalne dostawy artykul6w zywnosciowych. Dbal 0 rozwoj rolnictwa i pastcrstwa. Utrz)'ill)'wfo! 'W~r6d Anunnaki dyscypline, $I<~l na czele rudy .siedmiu osadzajacych" Pozostal najwazniejszyrn bogiem prawa i porzadku wtedy, gel)' ludzkosc zaczela sie powiekszac. Regulowal zasady kaplanstwa, a gdy wprowadzono instytucje krolestwa, S umerow ie nazwal i j:t "wladza_ Ell li la" .

W dlugim j dobrze zaehowanym Hymnie do Enlila. dobrodzieja wszyslkiego znalezionyrn wsrod ruin E.DUBBA, "domu tabliczek pisarskich" w Nippur, na S(lI siedemdziesieciu linijkach wyrnienionych jest wiele naukowychi organizacyjnych osj~i~c Enlila. W swoim zlkkmacie E.KUR. ,,(Iomu bedacym jak gora", mial .prornien, ktory przeszukiwal wnetrzc wszystkieh zicrn". 0" "ustarmwil duranki", ezyli "wi~zy niebo-Ziemia" VI' Nippur ustanowil "przyw6d"" wszechswiata" Wprowadzil p'~IWO i sprawiedliwosc, Dzieki ."MEniebios", I1J ktore .nikt spojrzec nie meg:" , zobrazowal w najbardziej wewnetrznej czesci Ekur .zenir nicbieski tak tajemniczy,jak odlegle morze", zawierajacy "syinbole gwiazd [,--:i doprowadzone do perfekcji", dzieki czemu mcgl usralac tenniny swiqt i 00\7.,d6w. To wlasnie pod kierunkiern Enlila "Wl.llO.ZO.110 miasta, zakladano osady, budowano stajIiie i zagrody dla owiec", wprowadzano reguI''';jo; rzek w celu zapobiezenja powodziom, kopano kanaly, uprawiano pola i lqki "peine wSp<Lnialeg,o nama", zakladano sady OWllcowe, naUlczaIHl Lkactwa i s?,;lukj wyplatania_

Wszystkie Ie aspekty wiedzy i cywilizacj i Enlil przekazal swoim dzie"iom i w"ukom, a za ich posroonictwcm -lud:zkoSci,

119

Sposob, w jaki Anunnaki przekazaliludziom tajniki tak roznorodnych dzicdzin wiedzy i nauki, nie zostal dobrze poznany. Niewiele zrobiono, aby dowiedziec si~ tak waznej rzeczy, jak to, w jaki sposob doszlo do ustanowienia usrronomow-kaplanow; a przeciez gdyby to nie nastapito, nic wiedzielibysmy dzisiaj zbyt wiele 0 Ukladzie Slonecznyrn ani nie bylibysmy w stanie podrozowac IV przestrzeni kosmicznej. 0 kluczowym wydarzeniu, jakim bylo przckazanic ksi,ciu Enmeduranki wiedzy dotyczacej tejemnic nieba, czytamy na malo znane] rabliczce, ktorqna szczescie 'N. G. Lambert umiescil w swoje] pracy Enmeduranki and Related Material:

"Enmedural1kl [byl] ksieciem w Sippar, ulubiencem Anu. Enlila i Ea.

Szamasz IV Swietlanej Swiatyni ustanowil go [kaplanem]. Szamasz i Adad ~zabrali goj na zgrornadzenie [bogowj j..}, Pokazali mu.jak obserwowac oliwc ria wodzie,

tajemnice Anu, Enlila:i Ea.

Dali mu Boskic Tablke,

tajemnice kibbu nieba i Ziemi [ ... j.

Nauczyli go poslugiwac sic liczbami".

Gdy Enmeduranki przckazano jut cala taiemna wiedze, jaka dysponowali Anunnaki, wystano go z. powrotem do Surneru. "Panowie 7. Nippur, Sippar i Babilonu zostali wezwani przed jego oblicze", Opowiedzial im 0 swoich doswiadczeniach i 0 ustanowieniu instytucji kaplanstwa, oraz 0 tym, it za nakazem bogow ma ana bye przekazywana Z ojca na syna:

"Wyksztalcony medrzec, ktory strzezc tajemnic bogow,

zwiaze swego ulubionego syna przysiega przed Szamaszem i Adadem [,.oJ

i przekaze mu tajemnice bogow",

Na tabliczce znajdowal si« dopisek:

,,\V ten sposob powstala Iiniakaplanow,

tych, ktorym wolno zblizyc sie do Szamasza i Adada",

Wedlug surneryjskiej Listy Kr610w Enmcduranna byl siodmym wladcq Z okresu przed potopem. Panowal w Sippar przez szesc orbit

120

Nibiru, zanirn zostal arcykaplanern, a jego im,,< zmieniono na Enmeduranki, W Ksiedze Henocha archaniol Uriel ("Bog jest moim swiatlern'') ujawnil Hcnochowi tajemnice Slonca (przesilenia i rownonoce, wszystkie "szesc bram") oraz "prawa Ksiczyca" (w tym zasade dni przcstepnyc h) n dwunastu konstelacji gwiazd - .wszystkie mcchanizrny nieba", Na zakonczenie tych nauk Uriel dal Henochowi - jak Szarnasz i Adad Enmedurankiemu - .niebianskie tablice" pouczajac go, aby bardzo dokladnie je przestudiowal i zaparnietal z nich "kazliy pojedynczy fakt" Po powrocie 11. Ziemie Henoch przekazal t" wiedze z. kolei swojemu najstarszemu synowi Metuszelachowi. Wcdlug Ksiegi Henocha wsrod tajernnic, ktoryrni obdarowanc proroka, znalazty sie rowniez "wszystkie mechanizmy dzialania nieba, ziemi, morz i wszystkich zywiolow, ich ruchy i zmiany, ; grzmot pioruna, funkejonowanie Slorica i Ksiezyca, ruchy i zmiany gwiazd, pmy roku, lata, dni i godziny", Pokrywa sie to z wiedza Szamasza, bcga, ktorego niebianskim odpowiednikiem. bylo Slonce i ktory zarzadzal portem kosmicznyrn, i Adada bedacego w starozytnosci bogiem pogody bogiern deszczy i burz, Szamasza (w jezyku sumeryjskim Utu) przedstawiano zazwyczaj (il. :'4) trzymajacego pret porniarowy i sznur mierniczy; Adad (po sumeryjsku Iszkur) zwykle trzymal rozwidlona blyskawicc. Pieczec asyryjskiego krola (Tukulti-Ninurty I) ukazuje krola przedstawianego tym dwom wielkim bogom, b,'C mote w celu przekazania mu wiedzy, ktora niegdys otrzyrnal od nich Enmcduranki (il. 69),

II. 69

12.1

P6iniejsi krolowienierzadko prosili, aby rnogli otrzymae lyle mil' drosci i wiedzy, ile niegdys posiadali stynni rnedrcy, Niet7adko tez twierdzili, iz wiedze taka posiedli, W znalezionej asyryjskiej korespondencji krolewskiej pojawia ~i~ stwierdzenie, ze krol "przewyzszal swojq wiedza wszystkich rozumnych ludzi nizszego swiata", poniewaz byJ potornkiem "m~drca Adapy". Innyrn przykladern jest stwierdzenie babilonskiego krola, ze posiadl "m\dwsc, ktora znacznie przewyzszaln nawet I" zawarta w pismach sarnego Adapy", Odwolywano si~ do Adapy, rnedrca Eridu, centrum Enkiego w Sumerze: Jego wlasnie Enki nauczal "gwnl0vmcgo zrozumienia I--.J praw Ziemi" - tajernnic nauk 0 Ziemi.

Nie mama wykluczyc mozliwosci, ~ Adapa, podobnie jak Bnmcduranki i. Henoch, byl siodmym z linii medrcow Eridu i w zwiazku z rym kolejna wersia parni~laj:tca czasy Sumeru znalazla odbicie w biblijnychinformacjach o Henochu Zgodnie z t'l opowiescia wEridu, miescie Enkiego, wykszralco- 110 siedmiu madrychludzi. Ich przydomki i przypisywane im dziedziny nauki roznia sill W zaleznosci ad wersji Rykle Borger, bad~j<\cyl~ opowiesc w swietle \mdycji Hcnocha (Die Bescbworungsserie Bil Meshri und die HimmelfDhrt Henochs w .Journal of Near Eastern Studies», t. 33) by! szczegolnie zafascynowany trzecia tabliczka z serii asyryjskich mklr;c magicznych. T8m wlasnie podane jest imie kazdego z medrcow i jego glowny powod do chwaly, 0 siodmym medrcu m6wi ana .Uta-abzu, ten ktory wstapil do meba", Przytaczajac kolejny tekst R. Borge!' doszedl do wniosku, ze siodmym medrcern, ktorego imie stanowilo kombinacje Utu/Szamasza ; nizszego swiara (ilbw) b¢~cego domena Enkiego, by/ asyryjski Henoch.

Zgodnie z asyryjskimi wzmiankami dotyezqcymi mqdrosci Adapy, napisal 011 ksi~g<;o naukowa zarytulowana USAR f! ANUM" ENLlLA, czyli .Pisma dotyczace czasu od boskiego MU i boskiego Enlila". Dzieki ternu Adape uznajc sie za aurora pierwszej w historii ludzkosci ksiazki dotyczacej astronorni i i ka] end arza,

Gdy Enmeduranki wzniosl si<; do nieba, aby tam poznac przerozne tajemnice, jego boskirni opiekunami byli Utu/Szamasz oraz Adad/Iszkur, wnuk i syn Enlila. Tak wiec jego podroz odbyla si~ pod patronntem Enlila, o Adapie czyLamy, Y: gay Enid wysla! go do niebios do siedziby Anu, dwoma bogarni wystepujacymi jake jego opiekunowie byli Dumuzi i Gizzida, synowie Ea/Enkiego, Tam .Adapa ogarnal wzrokiem wszystko, ad horyzontu az po zenit niebieski; ujrzaJ jego wspanialosc" - slowa Ie znulazlyodzwierciedlenie w Ksi~dze Henocha. N" koniec wizyty Art" admowil Ad'~pie prawa ,do niesmiertelnosci; mmi;)Sl tego pl7_,.C7naczyt mLJ "kaplanstwo w mie!lcie Ea, aby go wychwal .. no w przysz·losci".

122

Z (yell opowiesci wnioskowac Ill()ZI1a, ze istn;aly dwie lillie kaplanow, jedna wywodzqca si~ ad Enlila, druga od Enkiego, Byly tezdwie g16wne wyzsze uczelnie: jedna w Nippur, kt6re bylo siedziba En!ila, druga w siedzibie Enkiego - Eridu Niewatpliwie cbie wspolzewodniceyly i wspolpracowaly ze soh", podobnie jak obaj bracia przyrodni, Wygl¥ia jednak 11910, 7e kazda spccjalizowala sie w czyrns innym. Wniosek ten, potwierdZ()i1Y przez pozniejsze teksty i wydarzenia, wiaze sie z faktem, ze kazdy z wazniejszych Anunnaki mial okreslone zdolnosci, spccjalnosci i W)lZJ]'." ozone zadania.

Gdy zaczyna si~ badac te specjalnosci i zadania, okazuje si~, iz scisle wzajemne powiqzania swi'ltytl, astronomii ikalendarza uwidocznione sa" takze w tym, W atrybuty Iicznych bostw - zaOOWIl() w Sumerze, jak ill' Egipcie - sranowity knmbinacje tych specializac]i. A poniewaz zikkuraty i swiatynie slu:tyly jako obserwatoria, do ustalania uplywu zarowno czasu ziemskiego, jak i niebianskiego, to bostwa posiadajace wiedze z zakresu astronomii po-

siadaly rQwllici wiedzc dotyczaca orientacji i projektowania swiatyn, .

Powiedz, jesl i znasz nauki: kto wyznaczyl rozrniary Zierni? Kto rozciqgil'll nad nia sznur? 0 to pytano Joba, gdy wezwano go, aby przyznal, Y: 10 jednak B6g, nie czlowiek bY1 najwyzszym straznikiern tajemnic, W scenie przedstawicnia bogu Szamaszowi krola-kaplana (;1 54) 0 eel" lub istocie wydarzenia swiadcza dwie boskie postacie trzymajace sznur. Dwa sznury rozciqgniere 'Ii strone pkmety wysylajacej promicnic rworza pewien kqt, co sugerowaloby porniar nic lyle cdleglosci, co ukierunkowania, Porlobny rnotyw pojawia sie tez na egipskim Papirusie krolowej Nejmet, gdzie narnalowana seem przedstawia dwie osoby rnierzaee ki\\ oparty na planecie zwanej Czerwonym okiem Horusa (il, 70).

!I. 70

123

Rozciaganie sznurow \-v cclu ustalenia prawidlowej orientacji astronomicznej swi~lyni stanowito w Egipcie zadanie bogini zwancj Scszat, Byta ona jednoezesnie boginia kalendarza, okreslano j~ przydomkami "wspaniala", "pani liter", "gospodyni domu ksiag", lej symbolem byl rylec wykonany I galazki palmowej. Symbol ten w hieroglifach egipskich okreslal "Iiczenie lat", Przcdstawiano j~ z siedrnioramicnna gwiazdll. wnieblanskim hiku na glowie, By!a boginia konstrukcji, ale - jak wykazal to sir Norman Lockyer w The Dawn ofAstronomy - jedynie db celow okresiania orientacji swiaty», Taka orientacja nie byh losowa ani let nie wyznaczano jej w sposob przypadkowy. Przy wyznaczaniu oricntacji i g16wnycil 08i swoich swill.tyn Egipcjanie polegali IHI boskiej pornocy. To wlasnie bylo zadaniem Seszat. Auguste Mariette wspominajac 0 swcich odkryciach w Denderze, gdzie odnaleziono inskrypcic i rysunki zwiqzane z Seszat, stwierdza ze to wlasnie ona ~~gw.al'antowa!a prowadzenie budowy swietych obiektow dokladnic wedlug instrukcji zawartych w boskich ksi"gach",

Usialcnie wlaseiwej orientacji wyrnagalo oczywiscie dose skornplikowanych ceremonii, okreslanych miauem put-ser, czyli .rozciaganie sznura", Bogini, uderzajae zloia palka, wbijala slur w ziemie. To '.1110 robil pod jej kierunkiem krol, Potem miedzy tymi dworna slupami rozciagano sznur wskazujacy wlasciwe ukierunkowanie wedlug pozycji 0- kreslonej gwiazdy. W pl'acy opublikowanej przez Czechcslcwacka A· kadernie Nauk iArchiv Oriel1ldrni, suplcmcm 2, 1953) Z_ Zabru doszedl do wniosku, ze ceremonia ta swi~dczy niewatpliwie 0 znajornosci zjawiska precesji oraz zodiakalnego podzialu krcgu niebios, Gwiczdne :1- spekty lej cercmonii jasno okreslaja odpowiednre inskrypcje - takie, jak te znalezione na scianach swiaryui Horusa w Edfu. Zapisane s~ w nich slowa faraona:

"Wzi'IJ,em kolek,

chwycilem uehwyt palki,

rozcil@la}em sznur z pomoC<j_ SeSZ<1t, Zwrocilem wzrok, aby sledzic ruch gwiazd, wpatrywalem sie w astralne msihettu.

G wiazda - bog !l bwieszczai acy czas

csiaga kill swego ;;wkl!eI;

ustanawi am cztery narozniki

swiaryni boga'

124

Kolejny przyklad zwiazany jest Z cdbudowaniem pnez faraona Seti ! wspanialej swiatyni w Abydos, Wedlug inskrypcji slowa wladcy rym r~"lCl11 brzmi ~l;

"Palka w mojej rece zrobiona byta Zt; zJOI~, Uderzylem niq w kolek.

Byi~s ze mna podczas harpedonapt. Twoja reka trzymala Jopa.!? podczas

precyzyjnego ustalania ezterech naroznikow swiqtyni przez cztery podpory ni e ba".

Ceremonia ta zostala takze zobrazowana na scianach swiatyni (it. 71)_

n. 71

Wedlug teolcgii egipskiej Seszat bylatowarzyszkq i glOw]]'!. asystentka Theta, cgipskiego boga nauki, matematykt i kalendarza, boskiego skryby kt6ry przechowywal dane bogow, straznika tajemnic budowy piramid.

Tak wi~ On byl najwazniejszym boskirn architektem,

6. soscv ARCHITEKCI

Gdzies miedzy 2200 a 2100 rokiem pu_ Chr., w okresie bardzo waznym dla Stonehenge, Ninurta, syn Enlila bedacy jego prawowitym dzicdzicern, przystapi] do powaznego przedsiewziecia: budowy swojego nowego .)dQnn(1o w l.agasz.

Dzieki temu, ze krol Gudea z Lagasz, odpowiedzialny za cale zadanie, zapisal wszystko Z najdrobniejszymi detalami na dwoch duzych glinianycn cylindrach, wydarzenie 10 rzuca swi.a!lo na wicle zagadnien zwiazanych z bogami i ludzmi, Pomimo ogromu przedsiewziecia zdawat on sobie sprawe z te go, ink wielki byl to dla niego honor i jak wyjf\lkowa rnozliwosc uwiecznienia swego imienia i czynow po wsze czasy. Niewielu krolorn bylo 10 dane Zapiski odnalezione do tej pory przez archeologow rnowia, o co najrnnie] jednyrn przypadl ... u, w ktorym znanemu krolowi (Nararn-Sin], skadinqd uwielbianernu przez bogow, wielokrotnie odmawiano zgody na zajecie sie budowa nowcj swiatyoi (snalogiczna sytuacja powtorzyla si", tysiace lat pozniej w przypadku krola Dawida W Jcrozolimie). Gudea sprytnie wyrazil wdziecznosc swemu bogu, kazqc na swoim posagu (il. 72) wykonac pochwalne inskrypcje na jego czesc, a potem umieszczajqc ten posag w nowej swiatyni, Dzieki temu pozosrawil znaczna liczbe zapisanych informacji dajacych odpowicdz na pytania .jak" i ,;co" W kwestiach doryczqcych swietyeh obszarow i swillt}'," Anunnaki.

Jako prswowity dziedzic Enlila, urodzony przez jego przyrodnia siostr~ Ninhursag, a wiec bedqcy jego spadkobicrca, mial Ninurta prawo do takiej same] rangi, jak jeg(l ojciec - piecdziesiqt (najwazniejszy Anu mial rai\g~ szescdziesiat, inny zas syn Anu, Enid, r~ng~ czterdziesci). Samo sie wiec nasuwalo, zcby zikkurat Ninurty nazwac E.Nlt--'Nli czyl] "dom~m pi ecdz ies iatego",

126

Przez tysiace 1;)\ Ninurt:a byl wiernym pomocnikiem swojego ojca, poslusznie wykonujqcym kame przydzielone mu zadanie. Ody zbuntowany bog imieniern Zu zabral Tablicc Przeznaczenia z centrum kontrcli 1016w w Nippur, zrywalac W ten sposob wiezy niebo-Ziemia, Ninurta zyska! przydornek Nejwazniejszy Wojownik Enlila - dzieki temu, ze scigaJ uzurpatora ai do krancow Ziemi, schwytal go i przywroci I bezcenne tablice ua ich wlasciwe miejsce. Gdy miedzy zwolennikarni Enlila J zwolennikami Enkiego wybuchla brutalna wojna, nazwana w Wojnach /JoWlw i ludz! drugll. wojna 0 piramidy, to znowu Ninurta walczac po stronie ojea doprowadzil do zwyciestwa. Kon Ilik Lien zakonczyl ~j~ traktate m pokoj owyrn wymuszonyrn na walczqcych stronach przez Ninllursag, W [ego efekcie Ziernia zostala podzielona miedzy dwoch braci j ich synow, a ludzkosc otrzyrnala cywilizacj; w trzech regicnach - Mezopotamii, Egipcie i dolinie lndusu,

un

Potem nastapil dlugotrwaty pokuj, nie byl on jednak wieczny. Od 1'0- czatku niezadowolouy z tych ustalcfl byl Marduk, pierworodny syn Enkiego. Podsy"ajn,c rywalizaeje miedzy swoirn ojcem a Enlilem, wynikajaea ze skompltkowanych regul dzicdziczncsci wsr6d Anurmaki, Marduk zakwestionowal przyznanie potomkowi Enlila praw do Sumem i Akadu (czyli Iego co nazywamy Meaopotemia) i zaZ'l.dal dla siebie praw do miasta w Mezopotamii zwanego Bah-iii (Babilon) - "bmmy bogow" W wynlku konlliktu, ktory potem nastapi], Marduk zostal skazany na zakopanie zywcem \V Wielkiej Piramidzie w Gizie. Wyrok len zdazono jeszcze uchylic, zanirn

127

bylo za pozno, ale Marduk lI'lusial udac sie na wygnanie. Takze tym razern Ninurta zostal wezwany W celu zazcgnania konfliktu,

Ninurta byljednak nic tylko wojownikiem, To wlasnie on po potopie zbudowal tamy na gorskich przeleczach, aby zapobiec dalszemu zalewaniu rownin rniedzy TYI¥)iSCm a Eufratem, On zorganizowal tam zakrojone na stemkit skale prace melioracyjne, majace u!11ozliwit ponowne zasiedlenie tych ziem. Nadzorowal tez wprowadzanie lam zorganizowanej gospodarki rolnej, czym zasluzyl sobie wsrod Sumerow na cieply przydomek Urasz, "ten od pluga" Gdy Anunnaki postanowili ofiarowac ludzicm instytucje krolestwa, III wlasnie Ninurta otrzyrnal zadanie zorganizowania go w pierwszym miescie czlowieka, Kin, A kledy po zamieszkach wywolanych przez Marduka sytuacja uspokoita sie okolo 2250 r, [lIZ. Chr., 10 znowu wiasnie Ninurta przywrocil porzadek i wladze krokiw ze swojego .jniasta kultu" Lagasz,

+

II.n

W nagrode otrzymal ,00 Enlila zezwolenie na zbudowanie zupelnie nowej swiatyni w Lagasz, Nie dlatego, i,e by! "bezdomny" - mial juZ swi1\_tyni" w Kisz i swii\,tyni~ ua swielym obszarze Nippur, Vol poblizu zikkuratu swojego ojca. Mial tez swi1\_ty:ni~ w Girsu, swietym obszarze swojego "centrum kuhu" w Lagasz, Francuskie zespoly areheologow, prowadzacych wykopaliska na l)lll terenie (obecnie lokalnie okreslanym roiancm Tello) w eiagu dwudziestu "wypraw" miedzy 1877 ,I 1933 r. odkryly pozostatosci zikkuratu na kwadraiowym planie i resziki prostokatnych SWi<1otyll. Ich narozniki zorientowane byly (il. 73) zgodnie z czterema glownym. stronami swiata, Przypuszczalnie

128

fund amenty 1'l9,i starszej swi atyni pocho dza Z czasow wczesnodynastycznych, sprzed 2700 r. prz, Chr, Znajdllj'\, sj~ one na wzgorznoznaczanym na planach wykopalisk lirerq K. lnskrypcje najwczesniejszych wladcow Lagasz mowia 0 przebudowach i ulepszeniach IN Girsu, OrJZ 0 skladaniu przcdmiotow OD3!'nych - rakich, j ak chocby srebrne naczynie ofiarowane przez Entemena (il, 48), Poehcdza 0110; z okresu szesciuset czy siedmiuset lat przed panowaniem Gudei. Niektore inskrypcje 111()gi[ znaczyc, ze fundamenty pierwszej Eninnu zbudowal Mesil irn, krol Kisz patluj::tcy ok. 2850 r. prz. Chr.

Wla~l1ie w Kisz Ninurta po raz pierwszy usianowildla SU111er6w instylucje;: krolestwa. Przez dlugi CZ8:S wladcy LRgaSZ uwazani byli zaledwie za wicekrolow, ktorzy musieli zdobyc tytul krola Kisz, aby stac sic pelnoprawnymi wladcami. Eye mote 10 pietno ".drugiej klasy" zawazylo na tyrn, ze Ninurta chcial rniec w swoirn miescie swifltyni~ z: prawdziwcgo zdarzenia. Potrzebowal lei. rniejsca na przeehowywanie wspanialej broni, ktora po d aro wali mu An u i En I iii statku powi etrznego nazywan ego b oski rn Ptakiern-Burza (il. 74), Rozpi'tl"';c jego skrzydel wynosila okolo 23 m i w ?:wi%,,-ku Z tym potrzebne bylo nan specjalnepomieszczenie.

Ii. 74

Gdy N inurta pokonat zwolennikow Enkiego, wkroczyl do Widldej Piram id y i po r~~ pierlVsT,' zdal sob ie sprawe nie ty Ik o z j e j zewnetrznej wspanialosci, ale takze ze skompllkowanej i lfod2iwiaj1\_c~ architekrury wewnetrznci. Informacje zawarte w inskrypcjach, ktore pozostawil Gudea, sugeruja, ze Ninurta jut ad czasu odbycia sluzbowej podrozy do Egipur W skrytosei ducha pragnal posiadac zikkurai rownic wspaniary i zlozony. Ternz, gdy ponownic zdolal zazegn a6 kon fl ik I w S umerze i uzyskal d I a La" !l"8Z status stol icy krolewskiej.jeszcze raz poprosil Enlila 0 zgorle na wy" hudowanie nowej swiatyni E.NlNNU, nowego "de>mll piecdziesiqtego" w rcjouie Lagasz zwanym Girsu. Tym razem jego zyczenie zostalo spelnione,

Ale zgoda tal", nie byla czyrns oczywistym i nie nalezy pomniejszac jej roli Czyiamy na przyklad w .mitaoh" kananej skich dotyczacych boga 13 aala (,,)lana"), if za zaslugi W obronie Ela ("wynios/y"" najwaLnicjsw oscba OO5ka) ehcial uzyskae odcf zgodc na zbudowanie domu na grzbiecie gOIY Zaphon w

129

l.ibanie. Baal zwracal sie juz wczesniej 0 udzielenie tego zezwolenia, ale jego prosby odrzucano, Wielokrotnie skarzyl sie .Elowi, swojemu ojcu";

"Nie rna Baal domu jak bogowie,

zadnego swietego obszarujak dzieci Aszerah; siedziba Elajest schronieniern jego syna"

Tym razem poprosil 0 wsparcie malzonke Ela Aszerah, ktorej udalo sie przekonac Wynioslego, zebywyrazil zgode, Oprocz poprzednich argurnentOw doszedl jeszcze jeden 110'\\')': Baal - jak mowila - moglby w swoim nowym domu "sledzlC po!)' roku", czyli dokonywac obserwacji nieba Z'wi1l.Z3- nych z kalendarzem.

Cbociaz Baa I by! bogiem to jednak rrie mog] sam prlys~1J'ic po prostu dol budowy swojej siedziby-swiatyni, Narysowac plany i dozorowac budowe musial Kothar-Hasis, .uzdolnicny i posiadaiqcy wiedze" rzemieslnik bogow. Nie tylko wspolczesni uczeni, ale nawet Filon z Byblos zyjllC), W 1 w. po Chr, (cytujacy wczesniejszych historykow fenickich) porownywal Kothar-Hasisa z boskim greckim rzemieslnikiem Hefajstosem, kt6ry zbudowal swiatynie-siedzibe Zeusa, elY tez z Thotem, egipskim bogiem wiedzy, rzerniosla i magii, W tekscie kananejskirn byla nawet inforrnacja 0 tym, ze Baal wyslal swoich emisariuszy do Egiptu, aby sprowadzili Kothar-Hasisa, ktorego w koncu odnaleziono na Krecie.

Gdy tylko Kothar-Hasis dotarr na miejsce, Baa] wdal sie z nim w zazarl(l dyskusje dotyczaca architektury gwill.tyni, Wyglqda na IQ, ze pragnql domu skladajqcego si~ nie ze zwyezajowych trzech, ale zaledwie z dwoch czesci - hekhat i bamtim. Najbardziej zagorzala kl6tnia dotyczyla okna elY tez swietlika; Kothar-Hasis twierdzil, iz musi one zostac umieszczone "w domu", Baal oponowal jednak gwaltownie i mowil, ze nalezy je ulokowac gdzie indziej, Wiele linijek tekstu opisuje [~ kl6tni« pelna wrzaskow i wzajemnegc opluwania, jej zacieklosc oraz znaczenie.

Przyczyny sporu zwiazanego ze swietlikiem i jego lokalizacjq nie sajasne. Moina podejrzewac, iz wir(zary sie Z oricntacja SWi(ltYIII, Stwierdzenie Aszerah, ze swill.tynia mogJa umozliwlc sledzenie pOI' roku, sugeruje orientacje wymagajqca okreslonych obserwac]i astronornicznych, Z kolei Baal, jak to ujawnia p6±niej leks! kananejski, planowal umieszczenie 1'1 swiatyn, tajernuego urzadzenia do nawiazywania IllCZIl()Sci, ktore pozwoliloby m" uzyskac wlad'l~ mill illnymi bogami, W tym celu Baal "rozci«gD<11 sznur, moen)' i. gi,tki" ze szczytll Zapholn ("polnoc") do Kadesz ("Swi.,:te miejsee") na poludoiu, tJa pustyni Synaj.

130

Ostatecznie swifltylli" zorientowano tak, jak Zyczyl sobie tego boski arehitekt, Kothar-Hasis, .Musisz sluchac moich Slow",powiedzia! sranowczo do Baala i .jesli idzie 0 Baala, jego dorn zostal tak zbudowany". Jezeli, jak nalczaloby przypuszczac, pozniejsze swiatynie w Baalbek byly wznoszone zgodnie 7, tym staryrn planem, to okazuje sie it Kothar-Hasis upieral si~ przy usytuowaniu swiatyni wzdluz linii wschod-zachod (por. il. 25).

W miare glebszego siegania do surneryjskiej opowiesci 0 nowejswiatyni Eninnu coraz lepic] widac, ze ustalenie jej orientacji takze wirtzalo 5i, Z obserwacja nieba i wymagalo uslug bcskich architcktow.

Podobnic jak kro! Salomon tysiqc trzysta lat pM.vjej takze Gudea w swojej inskrypeji wyszczegolnil liczbe robotnikow zaangazowanych do pracy (216000). pisal 0 sprowadzcniu z Libanu drewna cedrowego. \Vymienial inne rodzaje drcwna wykorzystywanego na wielkie belki, "wielkie kamienie Z gor, rozlupane Ill! blob", smote Z szybow i .srnolowego jeziora", miedz z "gor rniedziowych", srebro .zjego gory" i "ZfOto zjego gor". Opisywal wszystkie przedmioty z brazu, dekoracje i ozdoby, stele i posagi. Wszystko spisane zostalo z najdrobniejszymi szczegolami, calosc byla tak wspaniala i cudowna, ze gdy budowa zostala jut. zakonezona "wszyscy Anunnaki zarnarli z wrazenia",

Naiciekawsze fragrnenty relacji Gudei dotycza wydarzen poprzedzsjacych burlowe ';wifl,t)'ni - zwiazanyeh z ustaleniem jej orientacji, z WypO~Rzeniem i symbolika, lnformacie te pochodza z inskrypcj: znanych jako Cylinder A,

Jak podaje Gudea, Iancuch wydarzen rozpocza] siy W okreslonym dniu, dniu wielkiej wagi, Ninurta w inskrypcjach nosi swoj formalny tytul NIN,GIRSU c"yli "pan Girsu", A. oto.jak opowiesc sie zaczyna:

"W dniu, W ktorym orzeczono los nieba-Zierni, gdy tag~$z wznioslo swoja glowe ku niebu zgodnie z wielkim ME,

Enlil spojrzal przychylnie na pana Ningirsu".

Rclaejonujac uarzekania Ninurty na opoznianie sie budowy nowej swiqtyni, .Jaora wedlug MEjest miastu niezbedna" tekst podaje, it tego I'omyslne!lo dnia Elllil wyd.l w koncu zezwolellie; za.cz'ldzil t~kZc, j~k powinlla muywac si~ swi'ltynia - "Jej kl'61 nazwac powinien swi~lt.yn:il! E.NINNU", Ed)'kt len, j,ak pisal Gudea, "opromienil blaskiem Iliebo i Zjel11i~)]

131

Gdy Ninurta mial jut zgodc Enlila j oirzymal nazwe dla nowego zikkuratu, mug I zabrac sie do budowy, Nie trncac czasu Gudea pospieszyl blagac swe~o boga, aby to wlasnie jemu powierzyl wykonanie tcgo zadania. Sklild~h(: ofiare z wolow i owiec "oczekiwa! boskiego wyroku, [,.,] za dnia i w srodku IlOcy Gudea wznosit oczy \;\l. "We1l1U panu Ningirsu, Wzrokiem szukal nakazu zbudowania jego swiatyni". Gdy tak uparcie blagal, "On westchnal i powiedzial: »Juz, jut zaraz powiem; juz, jut zaraz powiem; wypowiem 10 slowo: ja jestem pasterzern, wybmnyrn dIs krolestwae".

\~' koncu jednak stal siy cud. Jak napisal: ,,0 polnocywiesc do mnie wreszcie dotarla, lecz jej znaczenia nie zrozumialem", Wziill swoja nasmolowana 16di i zeglujac po kanale udal sie do pobliskiego miasta szukac wytturnaczenia u bogini-wyroczni Nansze w jej "dolnlJ crzekania Iosu". Zlozywszy jej holdy i ofiary, "by zechciala rozwiazac zagadke jego wizji, opisal jej wyglad boga, ktorego rozkazow miat sluehac:

"W'~ snie [ujrzalem]

ogl'Omnego meza blyszczqcego jak niebo, wielkiego VI niebie, wielkiego na ziemi, mial riakrycie glowy, jakie nosza bogowic, U jego boku by! b "ski Ptak - Burza;

u j ego stop jak ~1 uragan

dwa I"'),, przysiadly, po lewej i po prawej. N akazal mi zbudowac SWi'ltyll it",

Potern pejawil sie niebianski znak, ktorego znaczenia Gudea, jak powiedzial wyroczni, nie rozumial: nagle nad horyzontem Slonce ukaza!o slot nad Kiszar, Jowiszem. Potem pojawita si~ kobieta i przekazala Gudei inne niebianskie wskazowki:

.Kobieta,

Kim ana byla? Kim.nie byJa? Pcdobizne swiatyni, zikkurat, miala na glowie,

w n,VI' trzymala swi,iy rylec, i gwiazdy przenosita

na tabliczke dobrego nieba, zeb)' clcrpac z lIi~j rad)''',

132

Potern pojawila si, trzecia osoba boska, maji\.Ca wyglad "bohatem":

"R-.J<ajego trzyrnala tabliczke z lapis-lazuli, M ktorej narysowal plan SWi"tylli""

A potem, na jego oczach, zmaterializowaly sie oznaki budowy: "swi~ kosz' 0= ,,$wi~ta forma do wyrobu cegiel", w ktorej umieszczono .specjalna cegte"

Poznawszy szczegoly tej sennej wizji, bogiui-wyrocznia obj .. <lnila Gudei ioh znaczcnie. Pierwszym swietlanym bogiem, ktory objawil si~ krolowi, byl Ningirsu (Ninurta); "on zarzadzil, abys zbudowal jego swi!\tyni", Eninnu". l-leliakalny wschod, jejzdaniem byl znakiem boga Ningishidy, wskazujacym mu pozyc] ~ Slonca na horyzoneie. B,ogini:J. zas byla Nisa 00., Dna, .nakazala ci zbudowac dom podporzadkowany Swiete] Planecie". A j~&I; chodzi 0 1r.7,~ciego boga, 10 Nansze mowila: .jego imi~ Nidub; tobie dal on plan domu",

Potem Nansze udzielila kilku wlasnych instrukcji. Powiedziala, ally Guo dca pamieta], Ze w nowej Eninnu powinno znalezc sie stosowne rniejsce dla broni Ninurty, dlajego wielkiego statku powietrznego, nawet dla jego ulubioIlcj liry, Otrzymawszy te objasnienia i imtrukcje Gudea powrocil do Lagasz i sarnotnie udal si, do stare] swiatyni, ally zrozumiec, 00 te wszystkie instrukcje oznaczaly, "Na dwa dni w najswietszym rniejscu swiatyni sie zamknal, nocami byl zamkniety, rozwazal plan dornu, powtarzalswoja wizje".

Poczatkowo najwi"ks,,e trudnosci sprawialo rnu zagadnienie orientacj i nowej swiatyni, Gudea wszedl do wysokiej, wzniesionei czesci starej swi<1;tyni zwane] szugalam, "tam, gdzie byla szczelina, miejsce wyznaczania, z ktorego Ningirsu mogl widziec powtorzenia [coroczny cykl niebieski] nad sw~j'l_ kraina". USlITII(l troche ,,~Ii[ly" (zaprawy? hiota?), ktora zaHlanuah widok iprobowal zg!~bi" tajemnice budowy swiatyni, nadal jednak byl zmieszany i zaklopotany. ,,0 moj panie Ningirsu", wykrzyknal do swego boga, ,,0 synu Enlila, moje scree p ozostaje niewiedzace, znaczcnie icst tak cdlegle, jak srodek oceanll, jak wnetrze nieba daleko jest ode mnie I .. ,). 0, synu Bnlila, panie Ningirsu- ja.ja nie wiem".

Poprosil 0 drugi mall i gdy spal, ukazat mu sit; N i ngirsu/N i nurta. J ak [li",,1 Gudea: "gdy spalem, stanql przy mej glowie", B6g wytlurnaczyl Gudei sens instrukcji, zapewniajac go przy tym 0 nieustanncj boskiej pomocy:

"Moje rozkazy naucZ'l. ci~ odczytywac znaki od boski ch planet z nieba.

Wedlug swilltych Z\v)'czajow

133

rnaj dorn, Eninnu,

bedzie l:tczyl Ziemie i nieho",

Nastepnie bog wymienil Gudei wszystkic warunki, jakie musi spelniac swiatynia, rozwodzae si~ jcdnoczesnie nad swoja wielka sil4, wspanialosciq swojej broni, swoimi parnietnyrni czynam] (takimi- jak chocby zatamowanie wad) i nad statusem nadMYI11 mu przez Ann _,p'i~cd7_iesi:tty, jak on zarzadzil", Potent oznajmil, "/.<:, budowa powinna sie zaczac "w dniu nowiu [{s;\,zyca", gdy z woli bozcj krol dostanie wlasciwy znak-svenal - wicczorem Nowego Roku objawi sj~ reka boga trzymajaca plomieii, daj'!.cy swi atlo "kt6re spraw i, iz nee bedzie tak j asna, j ak dzi e ti"

Ninurta/Ningirsu zapewnil takze, Ie j02, <lei samegc poczatku planowania nowej Eninnu Gudea oirzyrna boska pornoc. Bog obdarzony przydomkiem Swietlany W'l.Z ma przybyc i wziil_c udzial w budowie swiatyni i zakladaniu nowego swictego obszaru - ,,"by by. jak Dom W"Zfl, jak trwala sicdziba rna bye zbudowany". Nastepnie Ninurta przyrzekl Gudei, ze budowa swiatyni przyniesie pomyslnosc cale] okolicy, ,,(idy mo]a schodkowa swiatynia bedzie juz ukonczona", deszeze pojawia si~ w odpowiedniej porze, kanaly nawadniajace wypelnia sie woda, rozkwitnie nawct pustynia, "gdzie woda dotad nie doplynela" Zbiory btidl! obfite, mnostwo oliwy do gotowania i "wctn'i' W obfitosci morn a bedzie wazyc''.

Teraz "Gudea zrozumial boski plan, potwierdzajacy informacjc 7C ,IIU· -wiz] i. Uslyszawszy slow" Ningirsu sklonil glow~ [ .. .]. Teraz byl bardzo madry i rozumiar rzeczy wielkie",

Nie uacac czasu przystapil do .oczyszczania rniasta" i organizowania rnieszkancow Lagasz, starych i mlodych, IV brygady robocze majace wykonac powazne zadanie, W wersach rzucajaeych swiatlo na ludzka strone calej historii, dotyczaeych zycia, zwyczejowi problemow spolecznych w),o1,puhcych ponad cztery tysiace I.t temu czyramy, ze aby uswiecic wykonawcow tego wYhtkowego przedsiewziecia .bicz nadzorey byl zakazany, matka nie strofowela swcgo dziecka, [.,,] sluzaca, ktora popetnila wielkic zfO, !lie bYlu bira IV tw=. !)r7ez swoj(\ pMli~", Ale ludz.i PoprDszono nie 1yiko 0 ~Lelskie Zltchowanie, Aby stlllBllsowac projekt Gudea ,2.biernl podatki z ziemi; na zn~ ulcgloSc; panu Nlligirsu podatki zo6taly ""i"kszolle".

Tu moma na c.hwil~ prze!wa6 i wybiec m)'slami naprz6d do budClW)' imlej lloskicj rez:yclencji, wzn~esionej na Synaju d!a Jahwc. Zdarzenie to o· pisano szczegorowQ w Ksitrize Wyjscia (2.5, 1), gdzie lahwe ll1,;,wi MQjzeszowi, "ab}' przynieSli mi rial'Y; od ka:zdego czlowieh, kt6rellll! s~rce to podp()wie, w<:i~,~ nalcty dar dlll mnie, [".] i powi]]ni zbudowac dla mn~e 134

miejsee poswiecone, abyrn zarnieszkal posrod nich, Wedle tego, co ci pokaze, wedle planu rezydenc] i i wzoru wszystkich sprzetow, zrobic to powinniscie", Porem nastapily bardzo szczegolowe instrukcje dotyczqce detali architektonicznych - tak dokladne, ze wsp&lczdtti uczeni moga na tej podstawic zrekonstruowac calq rezydencje.

Aby pomoc Mojzeszowi w realizacji tyeh planow, Jahwc przydzielil rnu dwoch asystentow i obdarzyl ich "duchem boskim": .rnadroscia i wiedZE( i znaj{lmosci~ wszystkich tainikow pracy" , Dwaj mezczyzni, Besalel i Oholiab, wybrani przez Jahwe midi "zrealizowBC cale swiete zadanie, wykonac wszystko rak, jak nakazal Jahwe" Dokladne insnukeje rozpcczynajace s~, od rozplanowania rezydencji podawaly, Ze 11m no bye budowla proSWbJ11", 0 dluzszych bokach (po sto Iokci - czyli po OkOfO 50 m) lezacych dokladnie na linii pohioc-poludnie, Krotsze boki (po piecdziesiat lokci) nalezy zorientowac dokladnie na linii wschod-zachod [zob. ii. M a),

Wrocmy jednak do Sumeru, do okresu pcprzedzajqcegoexodus Zydow o siedemset lat. Teraz Gildea, "Ilanko madry" i .rozumiejacy f<:CCZY wielkie", zabral sie zwielkim rczmachem do realizaej] boskich nakazow. Na kanalv i rzeki wyslal lodzie,,,gwi~e stalk! noszace symbol Nansze", aby §C;4Wl4C do pracy jej wyznawcow. Wyslal stada bydla ; oslow do ziem In.llny - przed nimi niesiono jej symbol, ,.,gwiazdlf-dysk'·, Zatrudnil ludzi Utu, "boga ktorego kocha". Sprawifo to, ze .Elamici przybyli z E!lIU'lU, Suzanie z Suzy, Magan (Egipt) i Melucha (Nubia) przyslaly znaczne posilki ze swoich gor", Przywieziono cedry z Libanu, zgromadzono br~z, dotarly staiki zatadowane kamieniami, Pozyskano miedz, zloro, srebro i marrnur.

Gdy wszyseco bylo przygotowane, nadszedl =5 robic cegly z gliny. By- 10 to przedsiewziecie powazne nie tylko dlatego, ze cegiel tych potrzebowano dziesi'ltki tysiecy. Nawiasem mowiac cegly byly jednym Z wynalazkow Suo 11l~6w, ~Rit7Y zaczeli je $tQ,SOWI!C jako pierwsi, Umozliwilo im to WZlIOSlpnie wysokich budowli w rejonach, w ktorych brakowato kamienia, Nie Ilyl}' to cegly lej wielkosci i ksztahu, jaki znamy dzisiai, Cegly Sumerow byty zwykle kwadratowe, 0 born tl'zydz;esm lub wi~cej G~n!yl)1ctrOw i gru.bo~ci pi<:ciu-siedmiu, Nie byly znonnalizowane, ieh !'(lzmiar za.let.al od miejsca i CZa5Uprodllkcji. Czasem SU5Z0!lO je lylko na sloncu, czasem w piecacb - w celn zwi"kszenia wyrrzymal<l!>ci. N ie za wsze byl)' plaskie. Bywaly w kl«sle i wypukle, zaie'LIlie od potrmb wytrZ)'malooci konslnikcji, Z inskrypcji GlIdei, i innych kr6low jasno W)11ikll, Ze w przypadku budoW)' swi'[tyt1; tym bftl!"Jziej l.ikknmtow, z.a ustalellie wielkosci i ksZtllitll ceg.id odpow;mbl bOg. SlMowily one lliezwylUe waiJ1y element konstrukcyjny, a mozliwoSc utormowania pierwsz.ej cegly byla tak wielkim honorem, ze kr6lowie odbijal; w

135

mokrej Ge!11e pieczec z inskrypejami 0 tresci dziekczynnej (il. i 5).. Zwyczaj ten okazal sie zbawienny dla archeologcw, Go umoiliwit in) zidentyfikowanic wielu krolow zaangazowanych wbudowe, odbudowe i remonty swiqtyn,

n. 7.'

W inskrypcjacb Gudei poswiecono wiele miejsca wytwarzaniu cegiel.

Byla to ceremonia odbywajaca si~ na terenie stare] swiatyni z udziatern wielu bogow, Gudea przygotowywal sie do niej pr=z spedzenic nocy w sanktuarium. Rano w7i(l1 kapiel i wlozyl specjalny str6j, Na calej ziemi byl to urOCZYSly dzieil OdPOCLYnku. Po zlozeniu ofiary hoi udal sie do mlj" swietszej swietosci w starej swi'ltyni, Tam znajdowala si~ forma do wyrobu cegiel, ktofll bog ukazal' rnu w widzeniu sennym, oraz ,,swi,ty koszyk", kiory Gudea umiescil sobie na glowie. Procesje prowadzil beg zwany Galalim. Bog Ningiszzlda trzyrnal W I'tee forme do wyrobu cegiel, Za jego przyzwoleniern Gudea nalal do formy wody z swiarynnej miedzianej czarki, (;0 mialo stanowic dobra wrozbe, Na znak Ninurty Gudea napd))11 form, glilla~ wypowiadajac przy (I'm zaklecia Po1 wypelnieniu swietyeh obrzedow z wielka czc i!!. ca le Lagasz "pactio na [Wall", czeka j ac Il8! wyn ik: c7.)' cegla okaze.sie dobra, ely tel bedzie wadliwa?

"Gdy promienie slonca padly na forme, Gudea j<\ otworzyl,

wyjill cegl",

Ujrzal spod cegly oznaczonej pieczecia, z nadziejq przyjrzal ,it jej dokladnie",

Cegla byla doskonalal 136

,2.oi6,1 cegle do swi'ttyni, cegj~ wyjeta z fenny

J ak wspanialy di ad em wzniosl j q, ku niebu, a potem pokazal ludziom.

B yla twarda i rn ocna.

OclloZyJ cegle w swiqtyui,

Wtedy scree lao I"

zsjasnialo jak slorice".

Zualeziono stare, bardzo stare sumeryjskie przedstawienia ceremonii formowania cegiel. Jedno z nich (il. 76) ukazujc bostwo sicdzace i trzymajace ,wi,tq, forme, z ktorej cegly uzywano do budowy zikkuratu.

Kicdy nadchodzil czas rozpoczccia budowy swi'ltYlli, pierwszyrn krokiem bylo ustalenie jej orientacji i umieszczenie kamienia wegielnego. Gudea napisal, ze wybrano no-we miejscc dJa nowc] Eninnu, :1 archeologowie rzeczywiscie znalezli pozostatosci po nie] na wzgorzu, odleglym od piCI'WS7-"i swi'l' tyni o okoJo 460m, w miejscu oznaczanym na planaeh wykopalisk literaA.

Dzi~ki trill pozostatosciom wiadomo, ze zikkurat zbudowano w taki sposob, aby jcgo narozniki skierowane byly dokladnie na cztery strony swiata. Tak precyzyjnq, orientacje otrzymano wyznaczalqc wschod, a nastepnie budujac sciany dokladnie pod katern prostym do siebie, Rowniez ta cerernouia musiala si~ odbyc w pomyslnym dniu, ktory miar nas14Pic dopiero po przejsciu ."cnlego roku", Drier. ten oglosila bogini Nansze: .Nansze, dziecko Eridu" (miasta Enkiego) .zarzadzila wykonanie (ego, co orzekla wyrocznia", Moma przypuszezac, i1 byl to dzien rcwnonocy.

11.76

W poludnie, ,,gdy Sloncc wznioslo si,. najwyze], pan obserwatorow, g16wny budowniczy, znajdujacy $i.:; w swiatyni, starannie okresli! kierunek", Gdy Anunnaki "pdni podziwu" obserwowali cala procedure ustala- 137

nia orientacji, on "poloZyI kamien w~~ielny I zaznaczyl na zierni kierunki scian", W dalsze] czesci inskrypcji pojawia sill informacja, ze pan obserwatorow i glowny budowniczy to Ningis"zida, Z przcroznych rysunkow (il, 77) wiadorno, ze by! to bog (rozpoznawalny dzieki rogatej czapie), ktory przy takich okazjach umieszczal kamien wegielny w ksztalcie stozka,

11.77

Przedstawicnie boga w rogatym nakryciu glow)" umieszczaiacego stozkov .... y karnien wegielny, wykonano w brazie. Ten fakt moze sugerowac, ze .kamien" byl z brazu, Stosowanie okreslenia .kamien'' nie jest niczyrn niezwyklym, be nazwy wszystkieh metali pozyskiwanych VI kamieniolomach c"T}' kopalniach mialy przedrostek NA, czyli .kamien'' lnb "to, <:0 si~ wydobywa", Warto tu wspomniec, ze i W Biblii kladzenie kamienia wegielnego czy pierwszego kamienia uwazane bylo za akt boski 101:> inspirowany przez boga i oznaczaiaey blogoslawienstwo Pana dla nowego domu. W prorocrwie Zachariasza dotyczacym odbudowy swilltyni w Jerozolimic czytamy.jak Jahwe ukazal mu w W"zj i "czlowieka trzymejacego w dloni sznur rnierniczy" i powiedzial, if; ten boski emisariusz przybedzie zmierzyc czrery strony odbudowanej i wspanialszej niz wprzody Jerozolimy z jej no""ym domem Pana, ktorego mllry wzniesc ;;i~ m;,j;" siedmiokrotnie wyze] TI;,d pierwszy karni en urnieszczony przez Pana, ,J. kiedy uirza kamien Z brazu w rekach Zorcbabela" (ktorego Jahwe wybral, aby odbudowal swi~tyniy), wszystkie narody bed'l wied:doc,zi! taka byla wola PMa. Takze IV tym wypadku ludzie msjaey prowadzic odbudowe s\~illtyni zostali wybrani PI7.ez Jahwe.

138

W Lagasz, gdy bog Ningiszzida umiescil juz kamien wegielny na wlasciwym miejscu, Gudea mogl przyst:wi6 do budowy fundamentow swill, tyni, zwlaszeza Z~ .jak Nisaba wiedzial, co znacza liczby",

Uczeni doszli do wniosku, ze zikkurat, ktory wmios! Gudea mial siedcm poziomow. Po umieszczeniu karnienia wegielnego wypowiedziano wi~c siedem blogoslawienstw, ustalono orientacje swiatyni, a Gudea zaczqr ukladac cegly wzdhiz linii zaznaczonych na ziemi:

.Niech Gegl:y lC74 w spokoju!

Niech dorn rcsnie zgodnie 7. planern wysokol Niech boski czarny Ptak-Burza

bedzie jak mlody orzell

Niech bedzie wspanialyjak mlody lew' Niech dom rna blask niebiosl

Niech radose panu]e wsrod wyznaczonych na ofiarel Niech Eninnu bedzie swiailem swiata!"

Potem Gudea zaczal budowac. .Dom, mieszkanie zbudowal dla swego [Jam Ningirsu, r--I iwi'l_tyni~ bI;d:l_C{ prawdziwie gora nicbo-Ziemia, jcj glowa siega nieba [, .. J, Radosnie Gudea wznios] Eninnu z mocnych surneryjskich cegiel. Wspanlala swi'ltYf1i~ tak zbudowaf".

Poniewaz w Mezopotamii - Miedzyrzeczu - ;>Jiarnej podczas potopu (J, gromnq masq blola nie by~o kamieniolornow, to jedynymi dostepnymi rnatenalami budowlanymi byly cegly z blots rub ghny i wlasnic 2 nieh zbudowano wszystkie zikkuraty i swiatynie. Twierdzenie Gudei, ze Eninnu wzniesiono "z rnocnych surneryjskich cegie]", jest tylko stwierdzeniem laktu. Zadziwia jednak sporaadzona przez Ja61a szezegolowa lista materialt5w zuzytych w czasie budowy, Sf! na niej nie tylko rozliczne rodzaje rlrewna, ale takzc szeroki wybor wykorzystanych metali i karnieni - materiatow niedostepnych na miejscu, ktore trzeba bylo sprowadzac z daleka.

W inskrypcji czytatny, ."if:;; kr61 "prawdziwy pasterz [ .... ] zbudowal Swi1j_iy· fli" Isni'lc:t od rnetalu" sprowadzajac 111iedZ, zloto i srebro z odleglych krain .Zbudowal Eninnu 2: kamienia, uczynil ja 1Sni~C1l od klejnotow, miedzia 11LLic.5?an:v cY"![j(l wzmocnil", Nicwlltpliwiejest tulaj mowa 0 brazic, Viykonano z niego rozne szczegolowo wyliczone przedmioty, ale poza tym sluiyl on let do laezenia blok6w kamiennych z metalem, Orrzymywanie brazu hylo sztuka, Jest to skomplikowany proces wYlllagajl[cy mieszanja miedzi z ~yrU\ w odpowiednich proporcjach i w bardzo wysokiej temperaturze, Row- 11 iez i ",skryrej a Gudei p odaie wyrazn ie, it w tym celu speci a 1[1 ie zostal SPl'()-

139

wadzony z Krainy Wytopow Sang" Simug, .kaplansk: kowal", pracujacy dla boga Nintudy, Dalej pojawia si~ informacja, ze kowal ten "pracowal przy wznoszeniu fasady swiatyni; seiany z ccgly ol<ladallsni'lcymi kamieniami na dwie dlome grubo: diorytem i Isniacyrn kamieniern TIlt grubosc jednej dloni [ ... J" (dalej inskrypcja jest bardzo zniszczona i nieczytelna).

Ogromne wrazenie sprawia nie tylko ilose kamienia uzytego <10 budowy Eninnu. Sensacyjnie brzrni stwierdzenie, ze sciany z cegly okladano warstwa Isniacych kamieni 0 okrcslonei grubosci - stwierdzenie 10 do lej pory bylo niezauwazone przez uczonych, Wsr6d zachowanych informacji dotyczacych budowy roznych 5will.tyli w Sumerze nie pojawia si~ ani jedna wzmianka 0 tym, ze elementy ceglanc licowano karnieniarni. Takie inskrypeje dotycza jedynie cegiel - wznoszenia z nich murow, kruszcnia sie, zastepowania innymi - nie maw nich j edn ak 11 i g d Y mow y 0 lie 0 • wan iu k am i e n i a m i c e gl a n ej fn s a d y.

T" niewiarygcdne, ale jak jeszcze wykaze, rnozliwe do wytlumnczenia ~ okladanie nowej Eninnu lsniacyrni kamieniami, rzecz wyjittkowa w Sumerze.bylo nasladownictwem egipskiej metodyokladania pirarnid schodkowych warstwa ISnill.cego kamienia w celu uzyskania gladkich scian!

Z .... -yczaj wznoszenia pirarnid przez faraonow egipskich zapoczatkowal kr61 Dzoser '" Sakkarze (na poludnie odMemfis) okolo 2650 T. prz, ChI. (il. (8). Jego piramida skladala si~ z szesciu stopni, zbudowano j~ [1:1 prostokamym swietyrn obszarze i pierwotnie byla oblicowana jasnym wapieniern, po ktorym do dzis pozostaly jedynie "lady. Te kamienie Iicowe, podobnie jak kamienie z kolejnych piramid, wykorzystywane byl)' przez pomiejszych wladcow do pokrywania scian wlasnych budowli.

u. 78

Pierwsze pirarnidy egipskie, CO wykazalcm j udowodnilern w ksiazce Schod)! dQ n;eba, by!y zbudQwane przez samych i\nunnaki Wiclka Piramida w Gizie i dwie stoj'lce obok. To Amlnllaki wprowadzili l.ioowanie lsni<\cyrrri kamieniami Scian pirnmid schodko .... ych, dzi,ki czemll mialy one slYlllle 140

gladkie sciany, Fakt, ze w nowej Eninnu w Lagasz (budowanej z polecenia Ninurty rnniej wi~ej w tym samym czasie, gdy Stonehenge stawalo sic lea. miennym kregiern) wykorzystano technike licowania kamieniem stosowana w egipskich piramidach, stanowi klucz do rozwiazania zagadki Stonehenge.

Takie ntespodziewnne powiazania ze starozytnym Egiptern, byty tylko jednymi r. wielu, Sam Gudea nswiazywal do nich, gdy twierdzil, zc kszralt Eninnu i jej oblicowanie lsniacymi kamieniami wynikaly L informaeji podanych przez Nisabe, .ktore] Enki przekazal infonnacje 0 planie swiatyni" w Domu Nauki, Akademia ta niewqtpliwie znajdowala sic w jednyrn z centrow Enkiego, a w wyniku podzialu wplyw6w na Zierni Egipt byl terytorium przypisanyrn Enkiernu i jego potomkom,

Budowa Eninnu wymagala zaangazowanin wielu bogow. Nisaba, ktora uk3Z<11a sie Gudei w pierwszej wizji z mapq gwiazd, nie byla wsr6d nich jedyna kobicia, Spojrzmy wiec najpierw na reh1;, list, - potem zwrucimy \I_ wag, na role kobiet.

Najpierw byl Enlil, ktory wydajac Ninurcie ?god", na budowe nowej swi~IYlli zapoczaikowat caty proccs, Potern pojawi] si~ NinurUl, ktcry przekazal Gudei decyzjc bogow i wyznaczyl go na budowniczego swiatyni. W wizji Gudei Ningiszzida wskazal 11111 miejsce, w lct6rym SIO!\ce wschodzi na niebie, Nisaba skierowala rylec Vi stronc wybranei gwiazdy a Nindub narysowal na tabliczce plan swiarym. Chcqc zrozumiee [0 wszyst- 1<.0 Gudea udal sie do bogini-wyroczni Nansze. Potcm pojawila sie Inanne/lsztar i Utu/Szamasz - zajeli si" oni dostarczeniem trudno dostepnych material6w budowlanych, Ningiszzida, przy wspolpracy boga 0 imieniu Galalim, zajq] si~ formowaniem cegiel, Nansze wybrala pornyslny dzien rozpoczecia budowy, Potern Ningiszzida ustalil orientacje i porozyt kamicn wegielny. Zanim uznano, ze Eninnu mote spelniac swoj'l role, UtIIJSZ<lmUSz sprawdzil jej polozenie wzgledern Slonca. Obok zikkuratu zbudowano csobne swiatynie na czesc Ami, Enlila i Enkiego. Przed wprowadzeniem sie Ninurty/Ningirsu i jego malzonki Bau koniecznc byly koacowe obrzedy oczyszczenia j poswiecenia swiqtyni, przy ktorych niezbedni byl] Ninmada, Enki, Nindub i Nansze,

Przy projektowaniu Eninnu zdecydowanie kluczowa role cdgrywala asnunomia. Dwie z begin zwiazanych Z budowq, Nansze i Nisaba, byly astronomami. Stosowaly wiedze Z zakresu astronomii, matematyki i metrol'lgii nie tylko przy budowie swiQtyt'i (jak w przypadku Gudei), Iecz row- 11ici. do cel6w 'w)'I.worczych i ob~dowych. 0 jeh wyksztrllcenill wiemy 1,i'Ie, ie jedna uczyta siy \If <ikademii w Eridl~ a drnga w Nippur.

141

Nansze, ktora wyjasnHa Gudei, jaka rol~ cdgrywalo w jego wizji kazde z: bostw, i ktora okreslila dokladnie dzien odpowiedni do ustalenia oriemacji ,;w:i,\tyni (dzienrownonocy), nazywanajest w mskrypcji Gudei "c6rlut Eridu" - miasta Enkiego w Sumerze. W gl6wnej Iiscie bogow Mezopotamii nazywana l:>Y1U NlN,A, .pani wody", i przedstawiana jako corka Es/Enkiego. Jej specjalnoscia bylo planowanie dr6g wodnych i lokalizowanie :!:r6del wody; jej niebianskmi odpowiednikicrn byla konstelacja Skorpiona, w jezykusumeryjskim mul GIR.TAB, Wiedza, h6q przyczynila si~ do budowy Eninnu W Lagasz, pochodzila wiec z akadernii Enkiego.

W hyrnnie do Nansze, wystawiajqcym role, jaka odgrywala przy ustalaniu dnia nowego roku, jest opisany jej udzial w sadzie nad ludzkoscia - z Nisaba u boku w roli boskiei rachmistrzyni odnotowujacej i rnierzacej winy sadzonych, na przyklad czlowieka, ktory .zastepowal maly cdwaznik duzym odwaznikiem, mala miarke duZ'l miarka" Te dwie boginie czesto wystepowary razem, ale Nisabe (niektorzy uczeni pisza jej imie Nidaba) zaliczano do kregu Enlila, a czasem uwazano za siostre przyrodnia N iuurty/Ningirsu. Chocisz poznie] przypisano jej role bcgini blogoslawiacei uprawy, bye mote ze wzgledu na jej zwiazki z kalendarzern i pogoda, to jednak w literaturze surneryjskiej opisywana byla jako "om'ieraj'!_ca ludziom oczy", czyli przekazuiaca im wiedze, W jednym z kilku tekstow, skornpilowanych przez Samuela N. Kramera 7- drobnych fragmentow, Ummia, .znawca slow", nazywa Nisabe boginiq patronujqca E.DUB.BA, "domowi zapisanych tabliczek", czyli glowne] akademii szmki pisania Sumeru. Kramer nazywal Nisab, .,S)lmeryj8k~ bcginia madrosci",

Wedlug D, 0, Edzarda (Golfer und 1l1ylhen im Vorderen Orient) Nisaba byla sumeryiska bcginia "sziukipisma, matemaryki, nauki, archirektury i astronomii", Gudea precyzyjnie okreslal jq jako "b()g"n;~ znajaca I iGzby"kobiecego Einstein" zsmierzchlych czasew, ..

Syrnbolem Nisaby by! Swi.;oly rylec, Kr6tki hymn do Nisaby znajdujqcy 51" na tabliczce odkopanej posrcd ruin swierego obszaru w Lagasz (il, '19) mowi 0 nie]: .ja, ktora otrzymala piecdzieslat wielkieh ME", mowi tez, ze posiadala "rylec siedmiu liczb'' Obie liczby wi~ si, z Enlilem i Ninurta, !"anga obu wynosila piecdziesiat, a jeden z przydomkow Enlila (jako wladey Ziemi, si6dmej plancry) brzmial P SIl Si odem k i.

Swierym rylcem Nisaba pokazala Gudei .wybranagwiazde" na .Jablicy gwiazd", ktor'l trzyrnala na kolanach, Mozna sU\:d wnioskowac, Ze na tablic)' znejdowalo sie wiece] gwiazd i ta niezbedna doorientacji swietyni mil' siam bye wybrana sposrod innych, Na poparcie tego wniosku PIZ)'toCzyC moma stwierdzenie pochodz4cc z B/ogoslawienia Nisaby przez EI1kiego ~42

mcwiqce, it Enki jake cre.sc wyksztalccnia ofiarownl jej "s\Vi~t:'[ liIblic~ niebianskich gwiazd" - tab. tuta] pojawia sie liczba mnoga: gwiazdy,

fl. 79

Sumeryjskie okreslenie MUL (akadyjskie .kakkab) oznaczajace "ciam niebieskie" stosowano zarowno w odoiesieniu do gwiazd, jak j do planet, mozna 'by si~ wiec zastanawiac, jakie ciala niebieskie przedstawiono na posiadane] przcz Nis.a~ mapie nieba, Czy byly to gwiazdy, czy planet)", czy let, co najbardziej prawdopodobne - jedne i drugie. Tckst przedstawiony na il. 79, skladaj~cy hold Nisabie jako wielkiemu astronornowi, zaczyna ,i.;; od slow NIN MUL.MUL.LA czyli "pani wielu gwiazd", W tym sformulowaniu intrygL~s,_cc jest to.ze okreslenie "wiele gwiazd" nie jest zapisane w postaci znaku okreslaiacego gwiazd~ lacznie ze znakiem okreslajqcym "wiele"" ate \II postaci czterech znakow okresJa]'lcych gwiazde, Jedynym satysfukcj"l1l~'lCYril wytlumaczeniem tego nietypowego zapisu mille bye stwierdzenie, re N isaba potrafila wskazac na swojej maple nieba te cztery gwiazdy, ktorych my nadal uzywamy do 0 kreslania czterech Stroll swiata,

Wielka 1TUldroU i rozlegra wiedza Nisaby znalazly swoj wyraz W sumeryjskich hymnach, opiew,lj'l.,:ych j~ ZR to, ze byla "doskonale obeznana z piecdziesieciorna wspanialymi ME", enigmatycznyrni .boskimi prav .. ami", k!6re 1" xlobnie jak dyskietki kornputerowe byly dostatecznie male, zeby je n05i6 w 1\"''', a przy tyro zawieraly ogromn'l ,1 ()sc informacj i. S 1I1Iler:xJ ski tekst opisywal, j ak Inanna/lsztar udala sic do Eridu i podstepem zdobyla od Enkiego sto ME. Nisaba nie musiala jednak ueiekac si~ do kradziezy piecdziesieciu ME. /,achO""JIl y we rragmentacb poetycki lekst prz.etlwnacwny na angidski przez

143

Williama W. Halle (w wykJad2ie "The Cultic Setting of Sumerian Poetry"), zatytutowany przez niego Blogoslawtenie Nisaby przez Enki~go mow; wyraznie, ze oprocz szkol Enli!a Nisaba ukonczyla tei akadernie Enkiego IV Eridu Wychwalahc Nisabe jake .glcwnego skrybe niebios, kronikarza Bnlila, wszysrkowiedzacego rnedrca bogow" i skladajqc hold,,rzem;eSlnilwwi Eridu" ; jego "domow' nauki" hymn glosi pochwale Enkiego:

.Zaprawde OIWO!zyl on Dom Nauk dla Nisaby, Zaprawde urniescil tabliczke 1. lapis-lazuli najej kclanie, aby zasiegnac rady swi~tej tabliczki gwiazd niebieskich",

Miasto kultu Nisaby nosilo nazwe Eresz, ,,g16wlla siedziba". W Mezopotamii me znaleziono poeostalosci po nim am rue ustalono jego lokalizacj]. Pi'll" strofa poematu sugeruje, ze znajdowalo sie one w nizszym swiecie, AbzlI, ezyli w Afryee, gdzie Enki nadzorowai kopalnie i zaklady rnetalurgiczne 0= przeprowadzal ekspcrymenty genetyczne, Wyliczajqc wine odlcs,e rniejsca, W ktorych Nisaba ksztalcila si~ pod kierunkiern Enkiego, poemat mowi:

"Zl;mdowa! db niej Eresz,

szczodrze stworzony z nieskazitelnych rnalych cegiel, Obdarzyr ja wiedza najwyzszego stopnia

'II Abzu, wspanialym miejscu korony Eridu",

Kuzynka Nisaby, bogini ERE$ZKI.GAL, "gI6wn~ siedziby we ""pa, nialym miejscu'', byla odpowiedzialna za stacj~ naukowa, w poludniowej Afryce, gdzie wrsz z Nergalem, synem Enkiego, sprawowsla kOllITOI~ Had T~bliczk'l Madrosci, ktora otrzymafi w prczencie slubnym. Jest calkiern prawdopodobne, zc wlasnie tam Nisaba zdobyla dodatkowe wyksztalcenie,

Ta analiza przymiotow Nisaby moze nam pomoc w identyfikaeji osoby boskie] przedstawionej na asyryjskiej tabliczce (i1. 80) - nazwijmy jll umownie boginia astronornii, Ukazana jest w bramie zwienczonej schodkoW\111i punktami obserwacyjnymi; trzyma instrument obserwaeyjny zamon~o~vaIlY na tyczce. Sadzac na podstawie umieszczonego tam polksi~~ mozna przypuszczac, ze jest to instrument stosowany cia obserwacji ~: chow Ksiezyca, a wiec do celow zwiazanych z kalendarzem, Obok bogini przedstawione S4_ cztery gwiazdy, przypusz<,z:am,. ze ~ymbol Nisaby ....

Gdv Gudea opisywal osoby boskie, k:t6re POjRWLly Sl~ w jego ;VLZJl, to jed no ~ najdziwniejszych srwierdzen dotyczylo Nisaby: .Pedobizne :jwillty'll;, zikkuratu, niosla na glowie". Charakterystycznym elementem ozdobnych na-

144

kryc glowy noszonych przez bogew \\1 Mezopotamii byly par)' rogow; nigdy nie zdarzato si~, aby zamiast tego bog lull bogim nosila na glowie wyobrazenie swiatym. Ale to wlasnie tak Gudea opisal Nisabe w swojej inskrypcji.

Nic byl to tylko twor jego fantazji. Gdy przyjrqmy sic dokladnie posraci na il. 80, zobaczymy, ze Nisaba rzeczywiscie rna na glowie model swiatyni-zikkuratu - tak, jak twierdzil Gudea. Nie jest to jednak budowla schodkowa, ale piramida 0 gladkich scianaeh - pirarnida eg i p s k al

11.80

Co wiccej, nie rylko kszralt zikkuratu przywodzi na mysl Egipt - przcciez to wlasnie z Egiptu pochodzi zwyczaj noszenia takiej ozdoby na glowie - zwlaszcza przez boginie egipskie, na przyklad przez Izyde, siostre-/.on, Ozyrysa (il. 81 a) czy Ncftyde, ich siostre (it. 81 b).

tt. 81

145

Czyzby Nisaba, bogini ludu Enlila, ksztalcona w akademii Enkiego byln nil tyle zegipcjanizowana, 7.t; nosila takie nakrycie glowy? W miare wgl~ biania si« w 10 zagadnienie na swiatlo dziennc wychodzi 00= wi<;oej podobienstw miedzy Nisaba a Seszat, kobieca asystentka Theta w Egipcie. 0- procz atrybutow i funkcji Seszat, 0 "t6rych byla juz mowa, ~ tez inne zblizone do tych, ktore posiadala Niseba, Jest wsrcd nich iei rola "bog,ini sziuki pisma i nauki" - mowiac slowami Hcrmanna Keesa iDer Gottergloube in Alten Aegypten), Nisaba posiadala "rylec siedmiu liczb" +takze Seszat laczono z liczba siedem, Jednym z jej przydornkow bylo "Seszat znaczy siedern", a w hieroglifach jej imie czesto pisano jako znak okreslujacy siodcmke urnieszczony nad Iukiem, Podobnie jak Nissba, kt6ra objawila sie Gudei z modelem swiatyni na glowie, tak Seszat przedstawiano z symbolern dwuwiezowej budowli na glow ie, ponad identyfikuj,icCic boginie gwiazda Z lukiem (il. 82). Byla ona "c6rkJ:[ nieba", kronikarzem i, podobnie jak Nisaba, ustalala dane astronorn iczne niezbedne dlabudowniezych SWi<'\_i}'li krolewski ell,

Wedlug tekstow sumeryjskich malzonkiem Nisaby byl bog Haia. Wiadomo 0 nim bardzo niewiele, jedynie to, iz byl obecny podczas nadzorowanych przez Nansze procedur sadowych w dniu Nowego Roku - sprawowat wtedy piecze nad wagq, WcdJ!1!g wierzef egipskich dzien sqdu dla faraona nastepowal v: dniu jego smierci, kiedy wazono jego serce, aby okreslic los wlndcy w zyciu pozagrobowym, W starozytnyrn Egipcie wazeniem zajmowal sie Thot, bog nauki, astronornii, kalendarza, pi srna i kronik,

11.82

146

Tak wyrazne podo bienstwa miedzy csobami boskimi, kiore $1 u>:yl y ~wi&_tYrli Eninnu swoja wiedza asaonomiczna i kalendarzowa, sqjedynym zmmym przykladern wspolpracy rniedzy boskimi architektamiSumeru i Egiptu w czasach Gudei,

Pod wieloma wzgledami brio to zjawisko nietypowe; znalazlo odzwierciedlenie w wyj&_lkowym ksztalcie i \vygllldzic zewnetrznym Eninnu i w lokalizac] i na jej swietym obszarze niezwyklego przyrzadu astronomicznego. W,Z}',1ko eo wiqzalo sie z kalendarzem - darem dla ludzkosci, przekazanym przez boskich straznikow lajemnk.

Po zakonczeniu budowy zikkuraru Eninnu caly wysllek i umiejetnosci skoncentrowano na przyozdabianiu swiatyni - nie tylko na zewnanz, lecz rowniez w srodku, Niektore czesci sanktuariurn wewnetrznego wylozono .cedrern przyjernnym dla oka", Na zewnatrz zasadzono rzadkie gatunki drzew i krzewow, rworzac Iadny ogrod, Zalozono sadzawke, do ktorej wpuszczono rzadkic okazy ryb - to kolejna rzecz nie spotykana w 8wi~ty(;l! obszarach Sumeru, a tak typowa dla Egiptu, w ktorym swiete sadzawki byly rzecza powszechna

GOJdc~ pisa~' ,,~~n sill' zisci]", Eninnu ukonczono. ,,Jak Isni¥a bryla stoi, promieniuiaca jasnosc jei oblicowania siega wszedzie. Jak gora blyszczaca wznosi sie radosnic".

Teraz Gudea skierowal cala uwag« i wysilek na Girsu, swi* obszar. Kazal zasypac parow, .wielkie wysypisko, [""~ dzieki madrosci ofiarowanej z nieba p= Enkiego wyrownal teren zwj~kszai~ powierzchnie tarasu swia~tyni", Tylko na Cylindrze A wymieniono piecdziesiat odrebnycb swietych budowli wzniesionych na terenie przylcgajacym do zikkuratu w celu Ui10IlOrowania roznych bogow zaangazowanych w budowe - w tyrn Anu, Enlila j Enkiego. Byly tun ogrodzone tereny, budynki gospodarcze, dziedzinee, oha- 17.£, bramy, rczydencje ala ksplanow i, oezywiscie, pomieszezenia mieszkalne i syp ialn ie dla N i ngirsu/Ninurty i j ego rnalzonki Ball.

Znajd(r"'~ly sic tam tez speejalne wydzielone tereny czy budynki dla boskiego Ptaka-Burzy, statku powietrznego Ninurty, i jego zsdziwiajacej bron i, oraz oczywiscie miejsca, w ktorych mozna bylo realizowae astronomiczno-kalendarzowe zadania nowcj EniID1U, Stworzono pomieszczenie dla .rnistrza iujenl1lic" i nowe szugalam, wysokie miejsce, gdzie byla szczelina, .miejsee ukreslania, czyja wspanialosc jest wielka, gdzic oglasza si, blask" Byly taki.e dwa budynki ZW~'0l11e odpowiednio Z "l'O'ZWillZ}'Waniem szrmrow" oraz "wivaniem sznurow", eel ich zbudowania nie jest many uczonym, ale wi~- 1,[11)-, 5i, (In,, zapewne w jakis spos6b Z obscrwacjami :"!cbs, bo umieszczono

J47

je obok budowli zwanyeh .. MajWYZsZ~ komnata" i "k()f\1;;~lit siedmiu stref"> bye moze stanowily one nawer c~ tych budowli,

Na nowa Eninnu i jej swiety obszar skladaly sie tez inne elementy, ktore sprawily, it. byla ona tak 'Wyj aikowa, jak zapewnial Gudea, W dalszej czesci ksiazki zostanq one jeszeze szczegolowo omowione, bo ria to za5l11gllj1!,. Tekst podaje j ednak wyraznie, zc trzeba bylo czekac na wlaseiwy dzien, dokladnie rzeez biorac na dziea Nowego Roku, aby Nimnta i jego matzonka Bau mogii wprowadzic sit;' do nowej Eninnu i uczynic j~ swojasiedziba,

Cylinder A poswiecony byl wydarzeniom prowadzacym do budowy Eninnu i sarnej budowie, inskrypcie Gudei na Cyllndrzc B dotycza zas ob- 1'Z\'d6w zwiazanych z poswieceniem nowego zikkuratu i jego swietego 0\>' szaru, a laue ceremonii przybycia Ninurty i Bau do Girsu, podkreslsjac pIZ)' tym tytul boga NIN.GlRSU, "pan Gir5U", a nastepnie zajecia przez nich nowe] siedziby, Astronomiczne i kalendarzowe aspekty tyeh obrzedow i cerernonii wzbcgacaja dane zawarte na Cylindrze A.

Podczas gdy przez wieksza c~"sc roku oczekiwano nadejscia dnia inauguracji, Gudea zajl\.~ 5i" codziennymi modlitwami, skladaniern bogom ofiar z napojow, zapelnianiem spichlerzy nowej swiaryni ziarnem z p61, a zagrod dla zwierzqt owcami z pastwisk. W koncu nadszedl wyznaczony dzien:

"Caly rck przeminal,

wszystkie miesiace przeszly. Nowy Rok przybyl w niebiosach, zaczal si~ miesiqc swiatyni".

Tego dnia, gdy "lIarodzil sie nowy Ksiezyc", l'OZpoC1.~Y sie ceremonie poswiecenia swiarym. Sarni bogowie dokonywali obrzedow oczyszczenia i konsekracji: "Ninmada dokonal oezyszczenia; Enki ofiarowal specjalne proroctwa; Nindub palil kadzidla, Nansze, Pani Wyroczni, spiewala ;jwi~1e hymny, Poswiecili En[{I011, uezynili ja swieta",

Gudea zanotowal, ze w trzecim dniu byla piekna pagoda. To wlasnic tego dnia Ninurta wyszedl i "lSni,\C'l jasnoscia blyszczal". Gdy wkraczal do nowego swiytego obszaru "bogini Bau postepowala u jego iewego boku", <Judea "spryska1 obficie ziemie olejkami, [ ... J dostarczyl miod, maslo, wino, rnleko, ziarno, oliwe; [ ... J daktyle i wincgrona ulo.iyl W stosach; pozywienie nietknieie przez ogien, pozywienic ella bogow".

Czestowanie boskicj pary i innych bogow owocami i innym niegotowanym jedzeniern trwalo at do poludnia, "Gcly slonce wzeszto wysoko nad ziernie", Gudea "zar2:n'll tlustego W"hL i tlusta OWCI?" i rozpoczela si, uczta, 148

podczas ktcrcj spozywano pieczone rnieso i duzo wina. "Bialy chleb i mleko przynosili za dnia i przez cnla noc", a "NinlLrta, wojownik Enlila, byl zadowolony spozywajac jedzemc i pijac piwo". Tymczasem Gudea .nakazal calernu rniastu kleczec, sprawil, ze cala kraina padla na ziemie [".J. Za dnia trwaly blagania, Mea. modlitwy",

o swieie, ."gdy pojawila si~ poranna jutrzenka", "Ningirsu, woiownik, wkroczyl do swi~I)'lli; do swiatyni wszedl jej pan; wydajac jakby okrzyk bitewny, Ningirsu wkroczyl do swoje] swiatyni'', Gudea zauwazyl, Ze "bylo to jak wzejscie slonca nad kraina Lagasz [ ... J i kraina Lagasz si~ ucieszyla". Tego dnia takze rozpoczely sie zniwa:

"Tegodnia,

gdy prawy bog wkroczyl, G udea te go dnia

7..[(cz(l,1 zbierac plony z p61".

Zgodnie z nakazem Ninurty i bogini Nansze w calej krainie nasrapilo siedem dni skruchy i pojednania, .Przez siedern dni sluzaca rowna byla swcj pani, pan i n j ewolnik szli ramie w rami " [".J zle j ezy k i zm ien ily si~ w dobre, r.,,] bogaez nie traktowal ZJe sierot, nikt nie gnebil WdOV,iY, [ ..• ] miasto bylo wolne od zla", Na zakonczenie tych siedmiu dni, dzicsiatego dnia miesiaca, Gudea wkroczyl do nowej swiatym j po raz pierwszy odpra\'iil w niej obrzedy arcykaplana, "Zllpal.U'(c ogien na tarasic swiqtynnym u stop jasnego nieba'',

II. 83

Obraz (il. 83) przedstawiony na pieczeci cylindrycznej znalezionej W Aszur, a pochodzacej z drugiego rysiqclecia przed Chrystusem, moglby z: 149

powodzenicm przedstawlac wydarzenie, ktore nastapilo tysiac 1"1 wczesnie] w l.agasz, Ukazuje on areykaplana (ktory czesto by! jednoczesaie krolem, jak Gudca) rozpalajacego ogien na oltarzu znajdujacyrn sie przed zikkuratem boga, podczas gdy ria niebie widae n\ilybran~gvlia1:d~".

Na ottarzu "u stop jasnego nieba ogien na tarasie swiaryni palil sie coraz mocniej". Gudea ,sktadal w ofierze liczne woly i kozleta". Z olowianej czary skladal bogom ofiare z napojow. "Blagal 0 lask~ dla miasta lezacego u stop swiatyni" Przyrzekal Ningirsu lojalnosc po wieczne czasy, "przyrzekal na cegly Eninnu, zlozyl stosowna przysicge",

Sam bog Ninurta, przyrzekajac pomyslnosc Lagasz i jego ludowi, aby .kraina posiadla wszystko, co dobre" powiedzial Gudei: "zycie bedzie ci dane dlugie"

lnskrypcje na Cylindrze B koncza sie wiec stosownie:

.Dom, wzrOSZ'icy si~ ku niebu.jak wielka gora, jego chwala splywa na ziernie,

gdy Anu i Enlil przyszlosc Lagasz okreslaja,

Eninnu, zbudowana dla nieba-Zierni, panowanic Ningirsu

wszystkim zierniom czyni j'l znana,

0, Ningirsul Twa sztuka uczczonal Dorn Ningirsu zbudowany, Chwala mul

7. STONEHENGE NAD EUFRATEM

Inskrypcje Gudei kryja nieskonczona Iiczbe infonnacji; im dokladuiej si« im przygladac, im bardziej interesowae poszczegolnymi elernentami nowej Eninnu, tym wieksze budza zdumienie,

Cry!ajap te teksty linijka po l;n;jce i wyobrazajac sobie wielki "oW}' tams swiqtynny z zikkuratern, odkryjerny zadziwiajace niebianskie cechy "wi~zi niebo-Ziemia": jedne z wczesnieiszych, 0 ile nie najwczesniejsze, zwiazki swi&Jyni z zcdiakiem, pojawienie sie sfinksow w Sumerze " zupelnie niespodziewanym czasie, liczne zwiazk] z Egiptem, a zwlaszcza z jednym z jego bogow oraz mini-Stonehenge w Mi«dzyrzeczu ...

Zacznijmy ad pierwszego zadania, do kiorego przysrapil Gudea po ukonezeniu budowy zikkuratu i uksztahowaniu tarasu swirltynrnego. Wzniosl mianowicie siedem pionowych kamiennych filarow w siedrniu starannie wybranych miejscach. Jak podano w mskrypcji, Gudea postaral sio;:, aby postawiono je solidnie, "umieScil je na fundarnentach, na podstawaeh je wzniosl".

Te tak zwane stele mialy zapewne bardzo d\lie znaczenie, bo Gudea poswiecil caly rok nil sprowadzeni e z rnicj so odleglych ad Lagasz surowych blokow kamiennych, z ktorych miano stele wyciosac, Kolejny rok trwato ich przycinallie i ostareczne ksztaltowanic, A potem, w szalenczyrn zrywie trwajncym dokladnie siedem dni, przez ktere pracowano bez przerwy, bez (0)10- czynku, siedem stet umieszczono na przypisanych im miejscacb. Jezeli, jak S\'g,eruj'l inskrypcje, uklad tych stcl Will7..aJ sie w jakis sposob z astronomia, to mkie tempo staje sil:! zrozumiale - im wiece] CZ<lSU zajeloby ieh ustawienie, tym wieksze bylyby odchylenia pozycji cial niebieskich,

Znaczenie ste' i ich umiejscowienia podkrcsla fakt, ze Gudea kazdej z nich nadal irnie skladajace sie z dlugiej swiete] formuly ewidentnie powiaIl.T1Cj z polozeniem stet, np. .na wzniesionyrn tarasie", na wprost "brarny 151

na brzegu rub" co.)' tez "napt7..eciw swi!\_tyni Anu", Chociaz inskrypcje wyraznie rnowia (kolumna XXIX linia I), Le w przez szalencze siedern dni "wznLesLono siedem stel", to jednak podaja "tie imiona i 10ka!i7.acj~ zaledwie szesciu z nich. VI odniesieniu do jednej, prawdopodobnie siodrnej steli rekst podaje, iz "skierowano jll w strom; wschodzacego Slonca" Poniewaz wtedy ustalone juz byly wszystkic niezbedne orientacje Eninnu, co zostalo zapoczatkowane przez boskie instrukcje i ulozenie przez Ningiszzlde kamienia wegielnego, LO alii szesc jut rozstawionych stel, ani siodma .wzniesiona \II strone wschodzacego SIOI\ca" nie byly potrzebne do, zorientowania swiatyni. Cel musial bye zupelnie inny. Nasuwa si~ tu jedyny 10- giczny wniosek, 7~ will,?a!o si, to z zupelnie innymi cbserwacjami, nie zwiazanyrni z usralaniern dnia rewnonocy (czyli Nowego Roku). Musialy to bye jakies nietypowe obserwacje astronomiczno-kalendarzowe, bo tylko to mogloby uzasadniac tak wielki wysilek wlozony w dostarczenie i uksztaltowanic stel, a tald:e pospiech w ustawieniu ich na stalyrn miejscu.

Zagadki dotyczace tych kamiennych tilarow zaczyrrajrt sie ad pytania, dlaczego bylo ich tak duzo, skoro jut dwa wystarczylybv do wyznaczenia linii narniarowej - powiedzmy w strone wschodzacego Slonca Rzecz wyda sie jeszcze bardziej niewiarygodna po przeczytaniu sensacyjnego zdania inskrypcji mowiacego, ze te szesc kamieni nazwanych przez Gudee umieszczcno tak, aoy "I war z y I y o k r ag". Czyzby Gudea w pradawnym Sumerze, po!tad pice rysiccy lat temu wykorzystal stele do zbudowania kamiennego kregupodobnego do kregu Stonehenge?

Wedlug A. F alkensteina (Die Inschriften Gudeas von Lngash) inskrypcjc Gudei swiadcza 0 ismieniu alei czy drogi, ktora - podobnie jak " Stonehenge - umozliwialaby niczym niezaklccony widok. Falkenstein zauwazyl, ze stela ,,sk]ewwana w srrone wschodzacego Slonca" stala na jednym koncu drogi lub aleu zwanej "drog(! do wysokicgo stanowiska", Na jej drugim koncu bylo szugalam, "wysokie miejsce, ktorego wspanialosc jest wielka, gdzie jasnosc wschodzi". Falkenstem twierdzi, re termin SZU,GALAM znaczy "gdzie podnosi sie reke", czyli wysoko polozone miejsce, Z kiorego rnozna przekazywac sygnaly, Faktycznie inskrypcja na Cylindrze A podaje wyraillie, :i:c "U promieniehcej bramy sZI.galam Gudea LlI:llieSeil I\')bmlli\ j]~; w strom, wschodl.wego Slolica, w w)'maczonym miejscu s}1lloo1 Sioilca ustawil",

o tyrn,jakie fimkcj, pdniloszlIgaJam bylamowajuz v,~edy, gdy do starej swi<tt)'ni udal siy Gudea. ally wy.i'lC kawalek zaprawy ezy gliny pr<.e,1aniaj'lcej widok, 8ylo to, jak okreSlil, ,,Iniejse<l, gdzie byla sz.czelina, miejsce w}?n~ezania", Tam, jak W)'11ika z inskrypcji, "Nimma m6g.1 obserwowac pov.1orzenia (corocmy cykl niebieski) Imd swoj~k:raimt", Opis tenpl'Z)'\vodzi na mysl olwor [52

w suficie, 0 ktory "" ~617,e Zaphon tak zaciekle spieral si" Baal z boskirn archiiektem przybylyrn z Egiptu, aby zaprojektowac nowa ~wklfyttli~ w l.ibanie.

Niece wi,eej swiatla na tajemnicze przeznaczenie takiego swietlika cZlf szczeliny w saficie rzueic moze analiza hebmjskiej nazwy tego elernentu [1(chitektonicznego oraz jej akadyjskich korzeni, Brzmi ona uohor, tylko raz pojawia sie w Biblii - okresla wtedy jedyny otwor W suficie Ark. Noego, ktora poza rym byla szozelnie zamkniera, Siowo to. jak wszysey zgodnie twierdzot oznacza "olw6r w suficie, przez ktory przcjM moze prornien swiatla". V .... e wspolczesnym jezyku hebrajskim uzywa Sly go takze do okreslenia zeniIll, czyli miejsca na nicbie dokladnie nad glowa obserwatora, Zarowno Biblia, jak i wspolczesny jezyk hebrajski naokreslenie poludnia, gdy Slonce znajduje sie dokladnie nad glow;), uzyW<lj;l tenninlliwhora'im - pochodzacego od tzohar. Tak wiec tzohar to uie byla byle jaka szczelina, ale taka, kiorej celem bylo wpuszczenie 0 okreslonej porze dnia do ciemnego pomieszczenia wiazki swimla slonecznego. Termin ten zapisywany niece> inaczej, zohar, znaczy ;Jasnosc, swietliSlOSC,", Wszystkie powyzsze okreslenia wywodza sie z.jezyka akadyjskiego, macierzystego dla wszystkich jezykow semickich, W kt6rym stows tzirru, tzurru znaezyly .zapalic, swiecic" oraz "by~ wysoko",

Gudea pisal, ze w szugalam .umiescil obraz Storica". Wszystkie sta(ly wskazuja na fakt, it byl to przyrzad do obserwacji wschodzqcego Slonca, niewatpliwie - na co wskazuja wszystkie dane z inskrypeji - w dniu rownonocy W celu ustalenia i ogloszenia nadejscia Nowego Roku,

Czy odbywalo sic 10 na tej samej zasadzie, jak (prawdopodobnie) na g6rzc Zaphon i (z pewnoscia) w swi~}'Iliach Egiptu, gdzie W okreslonym dniu prornien swiatla slonecznego wedrowar wzdl:uz wytyczonej osi, aby 0 wsehodzie SIOllC<1 rozswietlic najswi~lSZ4 iiwi~,;c?

/I. 84

W Egipcie po, obI! stronach wej~6 do swi~tyrl Slorlca staty obeliski (iL H4) wznOSZQlIe przez faraon05w po to, aby mogli 5i~ cieszyc dlugim iyciem, 153

W okreslonym dniu przeehodzily miedzy niml promienle Slonca. E, A. Wallis (The Egyptian Obelisk) podkresla, ze taraonowie, lacy jak Ramzes II i krolowa Hatszepsut, 7,aWS7.e stawiali po dwa takie obeliski. Kr610wa Hatszepsut zapjsala nawet swoje krolewskie imi<;- na kartuszu mi~dzy dworna obeliskami (il. 35 a), aby w decydujacyrn dniu padal na nia blcgoslawiony promien Ra,

~~ll .lIt [OJ

/J,85

Uczeni zauwazyli, ze dWB filary wzniesiono takze po obu stronach wejscia do Swiatyni Salomone (il. 85 c). Podobnie jak Gudea nazwal slupy IN Eninnu, tak i krol Salomon nada! nszwy tymdwom filarorn:

"I wzni 6,1 iii ary

przed wejsciern do swiqtyni, Ustawil prawy filar

i nazwal £0 Y"khini

potem ustawil lew}, filar inazwal go Bo ' .. a",

Uczeni nie wiedza do konca, co znacza obie nazwy, przypuszczaia, iz moze 10 bye .Jahwe czyni pewn.ym" i "w nim jest sila", Vo/ Biblii, przede wszystkim w 1 Ksiedze Krolewskiej, rozdzial 7, szczegolowo okrcslono ksztalt, wysokosc i wyglad rych filarow. Odlano je z brazu, mialy osiemnascic Iokci wysokosci (cry]; okolo dziewieciu metrow), Na ich wierzcholkach znajdowaty sie skomplikowane "opaski" wygiQdajll.cc jak koruna \1- rworzona Z sicdmiu platkow kwlatowych. Jeden z. filarow (lub oba, zalez- 154

nie oil sposobu czytania wersu) "oiacza! SDlUr dh'goki dwunastu lake;". Liczby dwanascie i siedem pojawiajq sie w tej swiatyni naiczesciej,

Biblia niepodaje, dlaczego filary te zbudowano, Istnieja na tell ternat rozne teorie, j)(,CZf\_WSZ>, od celow czysto dekoracyjnych czy symbolicznych a skonczywszy na tym, iz spehiialy one roll; podobna do tej, jak~ pehiily pary obeliskow pr:ry wcjsciach do swia"tyn w Egipcie. W tymwypadku kluezem maze $i~ okazac egipskie slowo tekhen, ,.obelisk". Bylo to, jak pisal Budge, "stowo bardzo stare i. odnajdujemy jew liczbie pcdwojnej Vi Tekstach piramid, ktore napisano przed koncem VI dynastii". Nie zna! 01) znaczenia rego slowa, napisal jedynie: "Nie znamy dokladnego znaczenia slowa tekhen i jest prawdopodobne, ze Egipcjanie zapcmnieh je juz w bardzo wczesnyrn okre,1,,". Pozwala to przypuszczac, iz bye mote bylo 10 310wo oboe, zapozyczone v. inncgo jczyka, Przypuszczam, ze zarowno biblijne yakhin, jak i cgipskie tekhen wywodza si~ z ak1l.dyJski,ego khunnu, ktore znaczylo "us~1]a6 dokladnie" i "ZJpnlnc swiatlo" l"i> .rozpala« ogien" Termin akadyjski mozna wy· wiesc z jeszcze wczesnicjszego sumeryjskiego okreslenia GUf';'NU, stanowiqccgo zlepek dwoch znaczen, ~,S.Wi3tlO dnia" QG3,Z .aura, rurka",

Te dygresje lingwisryczne dobrze prz:ystajll do wczesniejszych sumeryjski ell przedstawicn wejM do SWi'IJ)'I\, 1"0 0 bu stronach lye h wejse poj awialy ~it; slupy z zarnocowanymi u g6ry kolisiymi przedrniotami (il, 85 b). Niew~tpliwie by!y one prekursorami wszystkich tekich par slupow, Iilarow czy obeliskow wystepujacych gd.z;c indziej, bo ich sumeryjskie wizemnki starsze "'lod innych D tysiace lat. W poszukiwaniu rozwiazania zagadki tych slupow uciec sie mozna jeszcze do analizy terminu, Jakim okreslal je IV swojc] in~k!)"pcji Gudea. Sicdem filarow nazywal NE"RU - od tego !lOdIOWi hebrajskie slowo IIer, czyli "swiec,". Pismo sumcryjskie zapoczqikowali skrybowie, ktorzy ryli w mokrej glinie rylcem klinowe maid majace nasladowac jlrzec;l111!O\ ?!bo czynnosc, k!6q oznaczal dim)' znak, Okazuje sie, ze pierwotuy piktograrn neru przedstawial dwa - dwa, nie jedenl - mary urnieszczone lin stalych podstawach, nad nimi sterczaly jakby anteny (il. 86),

Takie pary filarow, p<OWJdZ1(ce w okreslonym dniu promienie sloneczne (rzeczywiscie lub symbolicznie) wystarczaty, gdy w gre wchodzila tylko jed. IIH pozycja SI0l1ca - rownonoc alba przesilenie, Gdyby IV Girsu chodzilo 0 I'''icdyncz.q oricntaeje wystarczylyby dwie stele, tworzace lini\, namiarowq Z vzugalarn. Ale Gudea ustawil ich siedem - szesc w kregu i jedna w linii Slonell. Aby tenpojedynczy filar dawal linie namiarowa, mozna go byte uruiescic ulbo w srodku okregu, alba POZ1l nim w alei. Zarowno w jednym, jak i w drugim przypsdku koncowy cfckt wykazywalby niezwykle podobienstwo do Sionehenge z Wysp Brytyjskich,

155

11.86

P6Inc-Co

~

Zoae.b'&d .e:t.o:f<t1.fJ. 1\1 dCl.i1l pr~O::iJ.i~

~;IoC i:J "of ~ to:6ca w ~rd,>.l ~':::':::i!o.!!l· 18m::!.iL :;:'i:tl{l':-!''!!:go-

u. }J7

"

, .. ~e-:y .A.tl.breyZl I ••

, 'is' .

/1.88

156

Szesc punkt6w zewnetrznych lezaeych na obwodzie kola i jeden w jego srodku (il. 87) rworzyloby uklad taki, jak Stonehenge 11, ktore zt~-szta~ poehodzi z tego samego okresu, Umozliwialoby to okreslanie nie tylko kierunkow zwiazanych z dniami rownonocy, lecz rowniez czterech kierunkow wschodu i znchodu Sloncn - zarowno w dniu przesilenia Ieiniego, jnk i zimowego. Poniewaz w Mezopotamii Nowy Rok byl scisle zwiazany z rowuonoca i dlatego jeden z naroznikow zikkuratu musial bye skierowany na wschod, to uklad fllarow kamiennych umozliwiajacych ustalanie dni przesilenia by! powaznq innowacja Wskazywal on przy tym na wyrazne wplywy egipskie, bo wlasnie \v swietyniach Egiptu przewazala orientacja vtedtug przesilenia - z: pewnoscia bylo tak W czasach Gudei,

Jezeli.jak 10 sugeruje praca Falkensteina, sicdmy filar nie znsjdowal sie IV srodku kregu, ale poza nim, na drodze czy tez w alci prowadzacej do szugalam; to pojawia si", jeszcze bardziej niesamowite podobienstwo, tym razcm rue do Stonehenge Il, ale do wczesniejszego Stonehenge l. Tworzylo je, jak pamietarny, zaledwie siedem karnieni: czrery Station Stones tworzace prostokat, dwa kam ienie rworzace rodzaj bramy bedace] POCZll_t· kiem Alei, oraz Heel S to n e wyznaczajacy linie narniarowa - ten uklad sicdmiu glazow przedstawiony jest na il. 88.Ponic\\'aZ daly Aubreya stauowily czesc fazy 1, 10 ktos stojacy przy dole nurner 2S i kierujacy swoj wzrok na tycmy umieszczonq W dole numer 56 zobaczylby w pornyslnyrn dniu Slonce wschodzace nad He e 1St" n e.

Takie podobienstwo IN rozplanowaniu byloby jeszcze bardziej znaczace nil pierwsze, poniewaz, jak jut. wczesniej wspomniano, prestokqt utworzony przez czteryStation Stones wskazywalby na przeprowadzanie nie tylko obserwaeji Slonca, ale i Ksiczyca, Taki prostokajn"y uk~ad sprowokowal zarowno Newhama, jak i Hawkinsa do daleko idacych wnioskow dotyczqcychpoziomu wiedzy iych, ktorzy zaplanowali Stonehenge J. Poniewaz jcdnak Stonehenge I powstato okolo siedmiu wiek6w wczesniej nit Eninnu, ich pcdobieristwo mogloby wskazywae na to, ze ten kto zaplanowal uklad siedmiu stel w Eninnu wzorowa] ~i" na kims, kto zaprojektowal Stonehenge 1.

Takie podobienstwo rniedzy dwierna budowlami w dwoeh roznych CZ~· ~ciach swiata wydaje sie nieprawdopodobne, bedzie jednak bardziej wiarygodne po zapoznaniu sie z innyrni zadziwiajacyrru asp ektam i Eninnu, SW;'ltyn; wzniesionej prz:ez Gudee,

Tel) kntg zlozony Z szesciu ste) zasadniczych i jednej dodatkowej nie byl iedyn ym kregiern kamiennym, jaki powstalna p latformie nowej Eninnu,

157

Gudea, chwalac sie, ze udalo mu si~ dokonac .rzeczy wielkich", wymagajacycl, wyjqtkowej .rnadrosci" (wiedzy), po rozdziale dotyczacyrn stel opisal "podobny do korony krqg dla nowiu Ksiezyca", Ta kamienna konstrukcja byla rzekorno czyms wyjatkowyrn, bo "sprawi!, aby jej imi~ swiecilo z gl<;bi swiata", Ten drugi krag, utworzony jako "koli.5takorolla dla nowiu Ksiezyca", skladal sie z trzynssm megalitow wzniesionych .jak bohaterzy ze 50b1( powiazani'' - niewatpliwie jest (0 nad wyraz obrazowy

sposob opisu p o d wojn e g o k r e g u p i o n o w o u s t a wi o ny ch

k am i e n i p o lac z on y c h II g6r y p opr z e cz ny m i he I k a m i, two r z ac y c h "uklad" p o d o b n y do u t wo rz o n eg o pr z e z t r yl i t y w S ton e h e n g el

Gdy ehodzi 0 wewnenzny, mniejszy krag, to rnozna jedynie probowac sit; domyslac, iz pehril on funkcje zwiazanq nic rylko ze Slo,jccm, lecz rowniez z Ksiezycern, Drugi <;1>\, wiekszy kr:m slliZyt niewatpliwie do obserwaeji ksi~ zycowych, Sadzac p() wielokrotnym wystepowaniu w inskrypcji nowiu Ksiezyca, obserwacje ksiezycowe obejmowaly zapewne corniesieczny cykl zmian satelity Ziemi podczas czterech kwadr, Taka interprctacje k~gu podobnego do koruny porwierdza fakt, Ze skladal si~ on z. dwcch grup megalirow, jedna Z nich miala szesc, a druga siedem elcmentow, przy C1:Ym. te 0- statnie byly wyraznie wylcj ustawione lub 1Nyti;7.e niz pierwsze,

Na pierwszy nul oka uklad t rz yn a s t u (sze~~ plus sicdem) megalitow, poraczonych u gorypoprzecznymi belkami w taki sposob, ze tworza, .korone", wydajc sie jak<[S ornylka, bo nalezaloby si" raczej spodziewac dwunastu filarow (ktore ustawione w kregu IWO,ZQ dwanaseie szczelin) - 0 ile cczywiscie mialyby sie one wi(l,Zac z dwunastoma cyklami faz Ksiezyca. Gdy jednak wezmie &i~ pod uwage koniecznosc dodania ad czasu do czasu jednegc miesiaca ze wzgledu na koniecznosc wyrownania roku slonecznego i bi~z;yco·wego, to wtedy trzynasty filar rna sens, Jezeli rzeczywiscie tak bylo, to zdumiewajace kll(gi kamienne w Girsu stanowilyby tak· i;; p.ierw.,ZJ' I'rzykhd tego, le kakndarzc z karnienia by!y SciSie do,tow· walle do rdncji >wystli'pujQCyCll mi,dzy cyklami Stone a .a Ksi,>z:yca.

Moina si~ za&anawiac, czy kamielllle kr\ogi w Girsu !lie zap.owiada!y w jakis spos6b wprowadzenia iygoctnia sicct,niadniQwego, tygodnia biblijnego,\\' kt6rego sklad WcllOdzilo s:zesc dlli IWDfzeniui siodmy dziefi odp.o~ czynku. Poch0d7..enie j"kiego sposobu podzialu czasu lIie jesl do tej pol")' dla lLGzonydl jasne. W Girsu cyfra sied~tn pojawia si~ dwukrotnie - nlZ W pier\vszym kr?gu, drug; raz jako CZI)SC drugiego kr~gu. Jest wi,,, calkie:m lnoi.1iwe, Ze ktorys z tych kMlicrmych kompleks"w slutyl do liczenia dni,. a w efekcie do po"''tarzania "kre.'ow siednliodniowycn. D(Jdatkowo Jidlla 158

czterech faz Ksiezyca pomnozona przez trzynascie (ilosc filar6w) daje w efckcie podzial roku na piecdziesiq] dwa tygodniepo siedem dni.

Bez wzgledu 03 to, jakie mozliwosci astronomiczno-kalendarzowe kryIy sie w tych dwoch kregach (zapewne poruszylem tylko nalbardzie] podstawowe), spr a w a ocz ywista jest, ze w Gir su w Lag asz ur uc hom i o no k ami e nny k o m purer s+o neczn o-ks Iczycowy.

ltd teraz zaczyna to wygl<'\tlJC jak Stonehenge nad Eufratem - zminiaturyzowana wersja kregu kamiennego z Wysp Brytyjskich, wzniesiona przez sumeryjskiego wladee »r Girsu w Lagasz nmiej wiecej wtedy, gdy Stonehenge stale sic istotnie kregiem kamicnnym, czyli okolo 2100 roku PIZ, Chr, A (0 jeszcze ni e wszystko, Mniej wiecej w tym smnym czasie na rown ine Sal isbury sprowadzono 7. daleka drug, rodzai kamicniFl- blekitne karnienie, ezyli doleryty, To kolejne podobienstwo, Be Gudea tez sprowadzil nie jeden, ale dwa rcdzaje kamienia Z odleglych rejonow, ,,z g6r kamiennych" Maganu (Egipt) i Meiuchy (Nubia). Jedne idrugie pochodzily z· Afryki, W inskrypcji '1<1 Cylindrze A przeczytac rnozna, ze cary rok z(li~lQ sprowadzenie tych blok6\\' kamiennyeh z ,,g6r kamiennyeh, do ktorych zaden kr61 [Surneru] weresniej nie dotart", Ally sie tam dostac, Gudea .znalazl droge do gor i z nich wlclkle skaly sprowadzil w blokach; statki pelne kamieni hua i kamieni lua',

Chociaz nie udalo sie rozszyfrowac znaczenia nazw tych dw6cll rodzaj6w kamieni, 10 jednak scisle okreslone >'1 odlcgle rejony z ktorych te kamienie pochodzily Sprowadzono je z dwoch roznych. rnieisc w Afryce; transportowano najpierw I<\dem nowq droga zbndowana przez Gudee, porem statki wiozry je (Jroga. morska do Lagasz, kiore polaczone bylo kanalem zeglownym z Eufratem.

Na rowninie Mezopotamii postepowano podobnie jak 11<1 r6wninie Sao lisbury na Wyspach Brytyjskich: sprowadzone z daleka specjalne kamicnie umieszczonc w dwoch kregach, Podobnie jak w Stonehenge I kluczowa rol«w Girsu odgrywalo sicdem filarM{, Podobnie jak we wszystkich [a,.:;tcil Sto!leilellge i w Lagasz. ogronmy megalit t'Wwzyl PQZ«oatl£[ !it)i~ nu.· rniarow'l sk.ierow1\l1<\ 19odnie z z.asa.dniczym kiemnki'em pojawiania si~ Sionca. Zar6wno w Stonehenge, j~k i w Lagasz kamicnny ,,komp.met" miad ,tallowi" Qb.etwatoriLUIl slonecmo-ksi~Zy()Qwe,

Czy tby wio;:e ohie oudowle skonstnlowal (en sam geniusz, ten sam bO<Ski flrcilitekt, czy lez)Xl prostu ,vynikalo to z nagromadzonej wie&)', ktOI'( spol,ylkowMO dQ wmiesiernia (lw6ch podClbnych ~udowli?

Cll(lci.Bi: niew~lpliwie watn~ ml~ OOgryWalB tutaj og6111a wiedza zwif(Zafl a z astronomi'l i kalendmzem, 10 jednak nie mom .. zlekcewaZyt wptywil i>oskiego architekta. \Vc wc<.diniej&zych rozd:zialach wskw..ano jut wsadnj. 159

eza roznice miedzy Stonehenge a swietyniami Starego Swi.ta - t~ pierwsza zbudowano na planie kola, sluzyla ona do obserwacji nieba, wszystkie inne natorniast mlaly za podstawe prostokat b'l.di kwadrat, T ~ roznice widac wyraznie nie tylko w planach og6lnych 5wi,'I_tyn, 31e takze W miejscach, w kt6- rych znaleziono kamicnnc filary umieszczone w sposob sugerujacy zwiazek z astronomia lub kalendarzem. Doskonaly przyklad leg" znajduje 5i~ w Byblos, na przyladku nad Morzem Sffidziemnym. Najswietsza ~wi~l:osc tej swiqtyni, zbudowana na r I ante kwadratu, mialn ustawioue PC) bok ac 11 kamienne monolity. Umieszezono je wzdluz linii sugerujacych mozliwosc obserwacji zarowno rO\WlOIlOCY, jak i przesilenia - nic pojawial sie tam jednak zaden okrag, Tak samo bylo "~I przypadku stanowiska w Kanaanie w Cezer w poblizu Jerozolirny. Odkryto lam tabliezke Z pelnym wykazem rniesiecy i przypisanych im 7..aj,C na roli, co rnogloby sugerowac, it znajdowalo sic tam centrum z;~muj'1"e sie badaniern kaleudarza. Odkryty w Gezer rzqd 11101101 itow wskazuje na 10, ze w czasach starozyrnych znajdowala sie tam budowla podobna do tej w Byblos, ale te monolity, ktorc jeszcze stoja stoja W linii prostej, co wyklucza mozliwosc ukladu kolistego,

Kilka przyklad6w monolitow ustawionych w kregu, przypominajqcym niece niezwykly kolisty uklad z Girsu, mozna znalezc w Biblii. Niezwykla jednak rzadkosc ich wystepowania wskazuje na bezposredni zwiqzek z Sumerem czasow Gudei.

Do kregu trzynastu elementow, z ktorych jeden znajduje S;I; w centrum, nawiazuje opowiesc 0 J ozefie, prawnuku Abraharna. Zadreczal on jedenastu braci opowiesciarni 0 swoich snach, W ktorych oni wszyscy skladali mu poklony mime, ze byl najmlodszy. Jeden ?£ snow zdenerwowal ich tak bardzo, ze sprzedali brata w niewole do Egiptu. Jozef opowiadal, ze w tyro wlasnie snie ujrza], ze "Slonee i Ksiezyc, i jedenascie gwiazd klanialo 111i sie nisko" - mial przy tym na nl)'sli ojea, matke ijedenastu braci.

KilkJ wiek6w pamiej, gdy Izraelici wys:zli z Egiptu kierujf\c si, do ziem; ohiecallej w Kanaanie, rzeczywiscie wzni,esiono kamicnny krqgtym mzcm skbd~~'lcy si~ z dwunastu kamieni. \V Biblli (Juz, 3 i 4) opisano CUdl)Wne przejscic Izraelil6w pod wodzlt Jozuego prz.ez Jordan. Za ra(h\ Jahwe przywodcy dwunastu pkmion umidcili w rzece dwanascie karnicni, a gdy kapbni nios~cy Ark~ Przymierza na nich sl<1l1~]i, wad)' rzeki ;,zoslaly odci,te" powyzej lego miejsca odsJaniaj;j_c ki)rylo, dzi~ki czemu Iud lzrsela 1110g1 pfzejsc przez Jordan suc&!'l S1Op;j_. C;dy tyikQ kaplani zeszli z lmmieni j przeniesli Al'k~ Pr.zymierza n~ drugi brzeg, "wody Jordaou wr6cily na swoje miej see i w:yplyn~ly z brzegow tak, jak to bylo uprzednid~.

160

Potem hhwe nakazal, aby Jozue wzia] te dwanascie karnieni i wzniosl z nich krag po zachodniej stronie rzeki, na ws;;IJM oct Jerycha, na wieczna pamiatke cudu dokonanego przez Jahwe, Miejsce, w ktorym wzniesiono (en krag, od owego C7.;!lSU znane bylo jako Gilgal, czyli .miejsce kregu",

Watne jest tu nie tylko utworzenie kregu z dwunastu kamieni, ktory mial upamieiniaccud - liczy sie let data tego zdarzenia, Najpicrw mamy iuformacje, it byl to "C~llS zbior6w, gdy wody Jordanu wyplywajll zbrzegow" (Joz, 3), Potem napisano jut dokladniej, i.e byl to pierwszy miesiqc kalendarza, miesiac Nowego Roku; dziesiqtego dnia icgo miesiqca .Iud wyszedl z Iordanu i obozowal 'W Gilgal, gdzie Jozue wzniosl krag z dwunastu kamieni przyniesionych z rzeki Jordan" (Joz, 4), Takze dziesiaty {l7_ie6 rniesiaca Nowego Roku hyl kulminacyjnym dnicm ceremonii inauguracji w Lagasz.

Ta zbieznosc kalendarzowa bardzo przypomina podobne d.111e dOlyCZ'lce czasu, w ktorym Gudea, ju1. po zakonczeniu budowy Euinnu, wzniosl kregi kamienne na platfonnie Girsu. Vi inskrypcji Gudei czyramy, zc Ninurta i jego malzonka wkroczyli do swojej nowej siedziby w dniu, W ktorym w kraju Z8C7.~ty silt zbiory, co odpowiada "cZaSO\VI zbiorew" \-v opo~ wiesci 0 Gilgal. Tak wiec przez obie opowiesci astronomia :i kalendarz przewijaja si, w podobny sposob, Obic takze dC'>"Zlt okraglych budowli,

Tradycja budowy kregow karniennych przez potomkow Abrahama siega, jak sqdze, at do samego Abrahama i osoby jego ojca Teracha, Zajmowalcm si~ tym tematem szczegolowo w ksiazce Wojny bog(Jw i ludzi. 00- szedlem lam do wniosku, zc Terach pochodzil z krolewskiego rodu, byl kuplanem-wyroczuia, wychowanym i wyksztakonym w Nippur. Na podstawie danych t Biblii wyliczylem, ze urodzil si~ w 2193 roku prz. Chr. 0- znacza to, iz w okresie, W ktorym Enlil dal swojemu synowi Ninurcie zgod~ na przystapienie do budowy nowej Eninnu (co mial zrobic Gudea), asnonomem-kaplanern w Nippur byl Terach,

Syn Teracha, Abram, I18.ZWaflY pM:l1icj Abmhrunem, urodzil si~ w~dlug Inoich oblica:n w 2123 roku prz:, Chr. Ody mia! dziesi<;:c Jat, jego rodzina przelliosla si, do Uf, gdzie micszkala a~ do 2096 roku prz. ChI'., kiedy opu'eila Sllmer i udala si~ w rejon g6rnego Ellfralu (konsckwcllcj4c tej migracji hylo potnicjszc osiedlenie si~ Abmlmnm Vi Kanaanie)~ Ahrnhum dobrze lul wowe",,, mal p]'ol1lematyk~ kl'61ewsk'l i kapJaAskf\, a poza (ym posiatlalwjcdz~ astronomiczn4. Swoj'l edllkacj~ zdobywnl w swi~tych obsza- 11,ch NipJlUr i Ul' wlaSnie wtedy, gdy rozprawialQ si~ tam u wspanialo':ci"di nowej Eninnu, nie magi wi,c w zadnym t'azie ujs.; jego uwadze zatI!il'viaj'lcy kamicnny kr:ul w GiNt. To lhun.aczyloby znajomosc lego za" I'llcinienia w,;rod jego po!omk6w.

161

Sk11_d jednak pochodzi sam pomys] k r ~ g l!l jake ksztahu najbardziej przydatnego do obserwacji astronomicznych? To przeciez ten ksztalt jesl najbardziej charakterystyczna cecha Stonehenge. Moirn zdaniern pochodzi 011 od zodiaku, pasa dwunastu gwiazdozbiorow, na ktorego tie porusza si~ SIOl1ce, Ksiezyc 'planet)' Ukladu Slonecznego.

\V XX wieku archeolodzy odkryli w Galilei, w potnocuym Izraelu, pozostalosci po synagogach budowanych dziesii\.tki cry setki 181 po zniszczeniu przez Rzyrnian W 70 mku pc> em. drugie] swi'ltyn:; 11-1 Jerozolimie. Ku ich zdziwieniu okazalo sie, ze wspolna cecha tych synagog byty posadzki z za",d!<l mozaika przedstaw .. iajaca micdzy innymi znaki zodiaku, Bylo ich, jak 11-1 przypadku mozaiki pochodzacej Z miejsca zwanego Bet-Alta [il. 89) - podobnie jak obecnie - dwanascie. Symbole wygi<l.dalj' tak gamo, jak uzywane wspolczesnie, takze nazwy byly takie same, a zapisanoje pismem stosowanym obccnie w jezykn hebrajskim. Zaczynaja sie one na wschodzie ad Taleh oznaczajqccgo Barana, z jednej jego strony jest Szor czy!i Byik,7. drugiej Dagim czyli Ryby - i tak dalcj w takiej samej koleinosci, jaka stosujemy dzisiaj, rysiacc hl( pozniej.

II. 89

162

Ten zodiakalny krag - to, co Akadyjczycy nazywali manzallu, czyli .przystankami" Slonca - by! zrodlem hebrajskiego terminu mazalot. ktory I. czasem zaczal znaczyc "szcz,scie, powodzenie". Tu wlasnie kryje si~ I'o:cjscie ad zasadniczej astronomicznej i kalendarzowej natury zodiaku do [ego powiazan z astrologia Spowodcwalo to zatarcie sie pierwotnego znaczcnia zodiaku i roli, jaka odgrywal w sprawach bogow i ludzi, Miedzy innymi takie zsdziwiaiqce przedstawienie zodiaku znajdowalo sie w swiatyni I 11;1101) zbudowanej przez Gudee,

Wbrew faktom przewaza (bpi ni a, ze idea, nazwy i symbo Ie zodiaku pochodza od Grekow, bo slowo to jest pochodzenia greckiego i znaczy .zwie- 1 ',.c'1 krag", UW(1za si,,:ie zrodlem inspirac] i Il1Qg\ bye dla nich Egipt, w ktoiym znano zodiak.jego symbole, porzadek i nazwy w niezmienionej postaci !II. 90). Pomimo naprawde sedziwego wieku niektorych egipskich przedstawietl- "'.'rod nich tak wspanlslych, jak te w Denderze, () ktorych jeszczc bedzic mowa - zodiak nie powstal w Egipeie, \1/ pracach, takich jak E. C. Kruppa (11' Search ofAncietu Astronomiesi, pojawia si~ wyraznc stwierdzeIlk, ze .wszystkie dostepne siady wskazujq na to, iz idea zodi a ku nie narodziIII si~ w Egipcic, tecz dotarla tam z Mezopotamii" w nleznanym okresie. (lrecey rnedrcy, ktorzy midi dosrcp do sziuki i tradycji egipskiej, potwieroJ/iii takze w swoich pracach, ze wiedza astronomiczna dotarla do nich od t 'hal dej czy kow, astronomow- kaplan-ow Babiloni i.

11.90

163

Archcologom udalo sieznalezc babilonskie tabliczki astronomiczne p()dzielone na dwanascie C7..\;Scl, Z ktorych kazda miala odpowiedni symbol zodiaku (il. 9i). Mogq one stanowic przyklad zrode], ktorc studiowali greecy medrcy. Symbole zodiaku byly wyciosywane w kamieniu. Niemal dwa tysiace lat przed powstaniem kregu znakow zodiaku z B et-Al fa, wladoy Bliskiego Wschodu, a szczegolnie Babilonu, odwolywali si~ do swoich bogow na dokumentach potwierdzajacych zawarcie pokoju, Kamienie graniczne (hldurru) ozdabiano niebianskimi symbolarni tych bogow, planetami i znakami zodiaku na niebieskim kregu, w ktorym takze wystepowal wijf\CY sie W(IZ reprezentujacy Droge Mleczna (il. 92).

Dla ludzkosci zodiak wywodzi si~ jednak z Sumeru. Jak to bezspomie "''Yka7111em w ksiazce Dwunasta ptaneta. Sumerowie mali, przedstawiali (il. 93 a) i nazywali znaki zodiaku dokladnie tak sarno, jak my to nadal robirny dzislaj, szesc tysiecy lat pozniej:

GU,Al\'NA ("bClski byk") - Byk MASH.T AB.l:>A ("blizlli'l'ta") - B1izni~ja DUB ("s.zczypce, kleszcze") - Rak UR.GULA ("lew") - Lew

AB.SIN (,,kt6"e_i ojccm byl Sill") =Panna ZLBAAN,NA ("b()skie przeznaczenie") - Waga OlR,TAB ("slCZypiIICy, lnllcy")- Skorpion

p A.BIL ("obrol~ca") - Strzelcc

SUHUR.MASH ("koza-ryba") - Koziorozcc au ("pan wod") - Wodnik

SIM.MAH ("ryby")- Ryby

KUMAL {,,m.ieszkaniec p6l") - Baran

Te przytlaczajace dowody swiadcza o tym, ze Surnerowie zdawali sobie sprawe z: wystepowania zodiakalnych epok - nie tylko nazw i wyohrazen, ale takze zjawiska preccsji, Wiedzieli 0 tym juz wtedy gdy kalendarz powsrawal w 'ippm okolo 3800 roku prz. Chr., w epoce Byka. Willy Hartner w praey zatytulowanej The Earliest HiSlOr)' of the Constellations ill the Near East (,,Journal of Near Eastern Studies") analizujac sumeryjskie material), rysunkowe doszedt do wniosku, t.c liezne przedstawienia byka tr~cajl\cego lwa (il 93 b) z czwartego tysiaclecia przed Chrystusem czylwa popychaiacego byIG (it 93 c) z tll1!iej wicce] 3000 rub, prz, Chr, reprezentuja okres, w ktorym wiosenne zrownanie dnia z noca, a wicc kalendarzowy poczatek nowego roku, przypadalo w znaku Byka, a przesilenie letnie w znaku Lwa,

164

fI_ 9!

I/. 92

165

fl. 91

Alfred Jeremias (The. old Testament in the light of/he Ancien: Neal' liast) znalazl w tekstach dowody na .to, 2;e db Sum~r6w zodiakalno-kalendarmwy punkt zero lC2al dokladnie 1111¢zy Bykiern a Bliznietam: Wysnul z tego niewytlumaczalny dla siebie wniosek, ze zodrakainy podzial nieba wprowadzono .Ieszcze. przed !,ocZ<.ttkiem cywilizaeji s,"neryjskiej w epoce Bliini~1. Jeszeze b.ardzleJ zagadkowa dla uczonych okazala si~ sumeryjska tabliczka nstron?tlllczna (V~T,78~7 w Vorderasiutisches Museum w Bcrlinie), na kt6- reJ spis k~tl:tdacJI. zodiaku zaczyna sie od LWB - co oznacza Si~gJli-.eie wsteez mn.le) :'~~J do I [ 000, roku prz. Chr., :1 wiec do czasow potopu.

Czas ruebl~I:'ki (oms Obe[llluj<\.cy 2160 lat, w ktorym na skutek precesi i nast~pu,[e PrzeJSCl8 2 jednego znaku zodiaku do drugiego], wprowadzili Anunnaki w cel~ ~or~lo:vania. czasu boskiego (liczqce 3600 lat pokcnanie or~.ty. przez N.blru). I z':m~bego ~okonallk orbity przez przez Zierni,), Dzieki t'::l~U. czas Jnj~blanski ml10zhwia datowanie g16"TIych wydarzen z preh'stOfll Zierni tak, jak rob, to archeoastronomis w stosunku do czasow hisrorycznych. Mozna wiec zalozyc, ze rysunek przedl\llwiaj<I_CY Anunnaki ja- 166

I " astronautow i statek kosmiczny kursujacy miedzy Marsem (szescioraruierma gwiazda) a Ziernia (siedem kropek i polksiezyc) lok!~e to wydarzenie ow epoce Ryb, bo przedstawiono na nim rowniez zodlakalny symbol dwoch Ii''' (i! 94). Takze teksty pisane poslugiwaly sie datowaniem wedlug znak6w I(,ciiaku, czego przykladernjest tckst umiejscawiajacy potop w epoce Lwa.

Nawct jezeli nie potrafimy z cala pcwnoscia ustalic, kiedy ludzkose Idala sobie sprawe z istnienia zodiaku, to niewatpliwie nastapilo to na druJ.\11 przed czasami Gudei, Nikogo nie powinno wiec dziwic odkrycie obec,loki zodiakalnych przedstawien W nowej swiatyni w Lagasz, Nie znajdo\ Illy sie one jednak ani na posadzce, jak w Bet-Alfa, ani nie byl)' symbolumi wyrytymi na kamieniach grnnicznych - umieszczono je we wspanialej budowli, ktora z cala odpowiedzialnoscia mozna nazwuc ]J i e r w s Z y III i n aj s t a r s z y m planetarium!

n. 94

VI' inskrypcj] Gudei czyramy, ze urniescil on "wyobraZellia konstelacji Iw] nleskazonyrn i strzczonym miejscu, w sanktuarium wewnetrznym" . Tam zbudowano spccjalnie zaprojektowane .sklepienie nieba" - imitacje kopuly nieba - jakby pradawne planetarium, Byla to kopula oparta na podstawie wspieranej przez kolumny, Gudea .sprawil, ze zanueszkaly" w rym .,sklepieniu nicba" wizerunki znakow zodiaku, Wylicza on wyraznie .miebianskic 8iimit,t<l", "niebiailskiego Koziorozca", .Bohatera" (Strzelca), l.wa i .. niebianskie Stworzenia", czyli Byka i Barsna.

Gude .a chelpil sie, u widok tego "sklepienia nieba" usianego znakami zodiaku z pewnoscia wywrze wrazenie na kazdym obserwarorze. Tysiace lat poznie] juz nie wejdziemy do wewnetrzncgo sanktuarunn i nie nacieszymy wzroku widokiern niebios i lsniacych konstelacji, Mozemy jednak udac si, do Dendery w G6rn)'111 Egipcie, wejse do wewnetrznego sanktuariurn m~-

167

wazniejszej swiaJyni i spojrzec na S1l5L. Tam ujrzymy malowidlo przedstawi",j~ce rozgwiezdzone niebo, krqg niebios podtrzymywany z czterech gjownych stroll SWi8t~ przez synow Horusa, a z. czterech stron - odpowiadajacych wschodorn i zachodom slonea IV czasie przesilenia lemiego i zirnowego - PrL"Z cztery panny (il. 95)~ Krqg obraznjaey trzydziesci szesc dckad (w kalendarzu egipskim trzy dekady daja miestac) otacza cennalne "sklepdcllie nieba", na ktorym dwanascie gwiadozbiorow zodiaku wyobramj,l te same symbole (byk, baran, lew, bliznieta itp.) i w takiej same] kolejnosci, jak dzis i jak to bylo w Sumerze, Zapisana hieroglifami nazwa swiatym brzmi To ynt neterti, co Zllaczy "miejsce filarow bogini", Moze 10 sugerowae, ze IV Denderze, podobnie jak w Girsu, karnienne filary s1u.iyly do obserwacji nieba. Z jednei strony mialy one zwiazek z zodiakiern, Z drugiej 7 kalendarzem - 0 czym swiadczy trzydzicsci szesc dekad,

II. 95

Uczeni nie uzgodnili stanowiska w kwcstii, z: jakiego okresu pochodzi przedstawienie zodiaku W Denderze. Przedstawienie mane obecnie. odkrvte w czasie, gdy Napoleon odwiedzil Egipt, przeniesione zostalo do L~"1U. ~Uiss

W37..a si~, .ii poehodzi ono z czasow grecko-rzymskiej dorninaeji w Egipcie, Uczeni S<l jednak pewni, ze stanowi ono replike podobnego przedstawienia pochodzaccgo "JUZQ starszej swi,ttyni bogini Hathor, Sir NonmUl Lockyer w ksiazce The Dawn ofAstronomy uznal tekst, pochodzacy z czasow I'll dyna.(ii (2613-2494 pLL. Ch.r~), za opis nicbiaaskiego ukladu w starszej swiatyni, lJalowa[oby to powstanie .sklepienia nieba'' w Denderze na DkrCS miedzy zakonczeniem wznoszenia Stonehenge I a budowa Eninnu IV Lagasz przez Gudcc. Jczeli, jak twierdza inni, obraz nieba w Denderze mozna datowac na podsrawie palika, na ktorym siedzi sokol dotykajq,cy stop Blizniat; rniedzy Ilykiern po prawej a Rakiem po lewej, oznaczaloby 10; lil W Denderze przedstawiono obraz nieba cofuiety 37. do okresu miedzy 6540 a 4380 rokiem ]117.. Chr. (jak to sic robi obecnie w planetariach, gdy pokazuje si~ na przyklad w Boze Narodzenie, jak wygl'ldalo niebo w czasach Chrystusa), Zgodnie z chronologia Egiptu przekazywanq przez kaplanow i zapisana przez Manetona by! to CZES, gdy w Egipcie krolowali polbogowie. Takie datowanie nieba przedsrawioncgo Vol Denderze, odlegle od czasu zbudowania !Xlt11cj ~wiil~YJli, zgadza si ~ ze wsporn i nanym _j U2 odkrycicm Alfreda J eremiasa dotyczacym punktu zero zodiakalnego kalendarza Sumerow, W ten sposob zarowno cgipskie, jak i sumeryjskie datowanie zodiakalne polwierdza, ze ide. zodiaku jlOehodzi jeszeze z czasow przed poczatkiem tych cywilizaeji i ze 10 bogowie, nie ludzie sa odpowicdziaini za symbole i ich powiazanie z datarni.

Poniewaz, jak wykazalem, zodiak i rowarzyszacy mu czas niebianski wymyslone zostaly przez Anunnaki wkrotce po ich pierwszym przybyciu na Ziemie, to niektore Z <4It zodiakalnych wyznaczajqcych wydarzenia przedsrawione na pieczeciach cylindrycznych oznaczaja czasy zcdiakalne poprzedzajacc pojawienie 5i~ cywilizacji czlowieka, Na przyklad epoka Ryb, 0 krore] swiadcza, dwie ryby na it 94, »astapila nic p6iniej nil miedzy 25 ~80 It 23 820 rokiem PI'Z. Chr. (moglo (0 bye jeszcze wczesniei, gdyby wydarzenie nastapilo Vol epoce Ryb ktoregos Z poprzednich wielkich cykli rrwajacych po 25 920 lai),

Niewiarygodna, ale wcale nie zaskakuiaca wydaje sie sugestia zawarta II' sumeryjskim tekscie znanyrn uczonym jako Hymn do En/ita czyniqcego dobro wszystkim mowiaca, ze ~,rozgwaezdzone niebo" przedstawiajace uiebieski krag Z konstelacjarni zodiaku Istnialo juz w czasach najdawnieiN/,ych. Opisuiac najbardziej wewnenzna GZ~SC nalezacego cia Enlila cenIIUI11 kontroli 1016", w Nippur, w obrebie zikkuratu E~KUR, tekst podaje, Ie IV zaciemnionym pomieszczeniu zwanym dirgo umieszezono .zenit uiebicski tajemniczy niezyrn odlegle morze", przedstawione tam ."symbo· h, gwiazd" byly "cIoskonale".

J69

Term;" DIR.GA oznaeza ,"ekron)" podobny do korony". Tekst wyj,sliia, ze umieszczone tam .symbole gwiazd" umozliwialy okrcslanie terminow swiar, a wiec byly zwiazane z kalendaraem, Wszystko to brzmi tall, jakby 10 byl zwiasnm planetarium Gudei. Jest tylko jeden ma!y szkopul; obiekt w E· kur skryty byl przed oczami ludzi i dostepny jedynie dla Anunnaki,

u.s«

"Sklepienie nicba" Gudei, skonstruowane jak planetarium, wykazuje wieksze podobienstwo do dirga nit do obrazu W Denderze, kiory byJ tylko matowidlem na sklepieniu Nie mozna jcdnak wykluczyc mozliwosci, ze inspiracja do tego, co powstalo w Girsu, pochodzila z Egiptu, bo wysl<;pujil tuta] liczne podobieristwa - wszystkich jeszcze nie wyliczono

W asyryjskich i babilonskich kolekcjach najwazniejszych muzecw swiata do okazow wywicrajqcych nsjwieksze wrazenie naleza gigantyczne kamienne stwory 0 tulowiu lwa albo byka i glowie boga noszaccgo czapke 7.. rogami (i]. 96), Stawiano jc nicgdys na strazy wejse do Swi'l.tyrl. Bez obaw mozna przypuszczac, ze te .rnityczne stwory" Oak je ok.reSlajll uczeni) stanowily rzezbiarskie przedstawienie rnotywu Lwa i Byka, opisane juz wczesniej. W ten sposob scifl£:llY do swiatyn: magie wczesniejszych czasow niebianskich i bogow zwiazanych z poprzednimi epokami zodiakalnymi,

170

II. 97

Archeolodzy uwa~ajq, ze inspiracja dla tych rzezb by]y sfinksy egipskie, przede wszystkim wielki Slinks z Gizy, AS)'IyjCZYCy i Bnbilonczycy znali je zapewne - bylo to skutkiern wypraw handlowych i wojen, Z inskrypcji Gudei wynika jednak, zc umiescil on sfinksy w Eninnu jakies pohora tysiaca lat wezesniej, niz te zodiakalno-boskie stwory pojawily siy w swiatyniach asyryjskich. Gudea wyrnienia, ze byl tam .Iew budzacy [I""'og<;" i "elziki byk, kt6ry przysiadljak lew", Dla archeologow, ktorzy nie rnogli uwierzyc, i.e w pradawnym Sumerze znano sfinksy, zupelnie niewiarygodnc okazalo sie odnalezienie wsrod ruin Girsu w Lagasz posagu samego inurty/Ningirsu, przedstawionego jako siedzqcego sfinksa (11. 9i),

Pewne przeslanki swiadczace, ze nalczalo si~ tego spodziewac, znajdziemy w slowach, w jakich Ninurta zwr6cil si~ do zdumioncgo Gudei pcdczas drugie] nocnej Wi7ji. Zapewnil go 0 swojej mac)' i silnej pozycji IBjmowallcj wSI6d Anunnaki ("miarfl mojej mocy jest piecdziesiat"), podkreslil niespotykanq znejomosc innych czesci swiata ("p~n, ktorego oczy wzniosly si~ daleko" dzi,ki podrozom boskim Ptakicm-Burzq). Zapewnil 1-10 0 wspolpracy Maganu i Meluchy (Bgipru i Nubii). Przyrzekl mu tez przybycie boga zwanego Swietlistym Wezern, ktory bedzie pornagal w konsrrukej: nowej Eninnu, .Jak potezne miejsce ma ana bye zbudowana, moje swiete rniejsce bcdzie jak E,HUSZ".

'1'0 osratnie stwierdzenie jest prawdziwa sensacia

"E" znaczy dorn boga, swiarynia - w przypadku Enionu pirarnide schodkowa, I-lUSZ to po sumeryjsku "w czerwonawym odcieniu, koloru czerwonego", Tak wiee Ninurta/Ningirsu stwierdzil: nowa Eninnu bedzie jak "C7.crwon awy dom boga", Z tego stwierdzenia wynika, ze Eninnu ma przypominac xwoim wygl[tdem istniejacajuz budowle manit? czerwonawcgo koloru..

171

II. 98

Poszukiwanie takiej budowli ularwi ustalcnie pochodzenia piktograrnu znaczacego husz (iL 98 a). Wynikajq z tego zdumiewajace wnioski, bo jest to rysunek p i ra m i dy e g ip s k i ej, przedstawiajacy jej korytarze, wewnetrzne przejscia i podziemne komory. Seisle rzecz blorqc, wyglqda to na przekr6j pion ow)' Wielkiej Piramidy IV Gizie (il. 98 b) i jej modelu, male] piramidy w Gizie (il, 98 c). oraz pierwszej udanej piramidy zbudowanej przez faraona (il. 98 d), ktora nazywana byla C z e r w 0 t1'l Pi r am i da, czyli miala odcien okreslany jake husz.

Czerwona Piramida niewatpliwie juz istniala i rnozna j~ bY10 traktowac jake wzor przy budowie Eninnu IV Lagasz. Byla to przceiez jedna z trzech piramid przypisywanych Snofru, pierwszernu faraonowi z IV dynastii, k161)' panowal okolo 26(){) roku prz. Chr. Jcgo architekc] najpierw probowali wzniesc dian piramide w Meidum - zacho .... 'Uj&.c kat 52" - a wiec naSladl~'i.C pochylenie piramid w Gizie zbudowanych tysiqce lat wczesnie] pt"Zez Anunnaki, K:lt ten jednak by! zbyt duzy i pirarnida runela. Spowodowalo to zmiatl~ kata nachylenia drugie] budowanej piramidy w Dahszur - do 43°. W efekc]e powstala budowla 0 profilu lamanym, Ten niezamierzony efekt by! przyezyna budowy, takze w Dahszur, trzeciej piramidy Snofru. Uwazana jest ona za .pierwszaklasyezna piramide" faraonow.jej sciany pochylone sa pod bezpiecznyrn katern 43"30' (il. 9'9). Zbudowano jq z rniejscowego rozowego wapienia • dzieki tcmu zyskala przydomek Czerwona Piramida, WYS1WY znajdniace sie na jej scianach sluzyly do przY111{)CoW:U1iJ biatych wapieni, ktorymi byla o blicowana, Oblicowanie nie przecwalo jednnk zbyt dlugo i dzis piramida rna oryginalny ezerwonawy odcien.

Db Ninurty, kt6ry brat udzial, a IV koncu zwyci,zyl w drugiej wojnie piramid w Egipcic, budowle te nie byly czyms nieznanym. Cry jednak wi- 172

dzial po nastauiu Wld6w krolewskich w Egipcie nie tylko Wielka Piramide i towarzyszace jej piramidy w Gizie, ale takze pirarnide schodkowa zbudowana przez famona Dzosera w Sakkarze, oroczonq wspanialym swietyrn obszarem (zoh. it 78) a zbudowana okolo 2650 roku prz, Chr.? Czy widzial koncowy efekt prob nasladowanin przez faraona i jego erchirektow Wiclkie] f'iramidy - Czerwona Piramide Snofru wznicsiona oketo 2600 roku prJ'. Chr.? I ezy po ich obej rzeniu powiedzial boskiemn architcktowi: ~lnCQ, zebys zbudowal mi wlasnie cos takiego, wyiatkowy zikkurat bedqey kombinacjq elernentow tych wszystkich trzech budowli?

Jezeli nie, 1.0 jak wytlumaczyc wyrazne zwiazki Eninnu, sWi'tlyni zbudowanej mil,!dz)' 2200 a 2lO0 rokiem prz, ChI'., Z Egiptem i jego bogam i7 Jak tez inaczej, jesli nie w tell sposob, wytlumaczyc podobicnstwa Stonehenge na Wyspach Brytyjskich i "Stonehenge nad Eufratem'"

W poszukiwaniu wyttumaczenia musimy skierowac swojq, uwage na boskiego architekta, straznika tajemnic plramid, bog. nazywa'nego przcz Gudee Ningiszzida I ie byl to nikl inny, jak egipski b6g Tehuti, zwany przez nas Thotem.

II. 99

ThOI. okreslany byl w Tekstach piramid jake "ten, ktory rachuje niebio><1. liczy gwiazdy i mierzy Ziemie", rworca nauki i sztuki, skryba bogow, "len, kt6ry dokonal obliczen dotyczqcych nleba, gwiazd i Ziemi". Jako .rachmistrza czasu i por roku" przedstawiano go z kornbinacja dysku slonecznego i polksiezyca na glowie, W egipskich inskrypcjach i tegendach

173

maleic mozna slowa mowiqce, ze Thot dziek] wicdzy i umieWn<A~ciom obliczeniowym "wymierzyl niebiosa i zaplanowal Ziernie" - slowa przypominajace iSlllicj'\cc w Bil.>W okreslenia Pana niebios, Jego hicrogliflczne imie Tehun thimaczy sie zwykle jako "ten, kiory wazy". Heinrich Brugsch (Religion und Afyl/wlogle) oraz E. A, Wallis Budge (The Gods of/he E. gyp/jam) twierdzili, ze oznacza to, iz Thot byl "bogiem rownowagi", a Qkreslanie go mianem "pari rownowagi" wskazywaloby na jego powiazania z rownonocami - datami, w kt6rych dzien i noc Sit sobie rowne, Grecy \1- tozsarniali Theta ze swoim bcgiem Hermesem, ktorego uwazali za tworce asrronornii i astrologii, nauki 0 liczbach i geometrii, rnedycyny i boraniki,

Gdv udamy sil; sladami Theta, dotrzemy do opowiesoi zwiazanych z kalendarzern, ktorc rzuca Howe swiatlo na zwiazki bog6w i ludzi oraz na takic zagadki, jak Stonehenge.

8. KALENDARZOWE OPO\VIESCI

Opowiese o kalendarzu jest opowiescia 0 pomyslowosci, o .... 'Yszukanym potaczeniu astronornii i rnatematyki. Mowi true 0 kontliktach, 0 zarli",osci religijnej i walce 0 wladz~,

Jut za dlugo utrzyrnuje sie opinia mowiaca, ze kalendarz wymysl;!i rib siebie sami rolnicy - aby wiedziec, kiedy siac i kiedy zbierac plony. Nie zgadza si, to ani z logika, ani Z faktarni.Rolnicy nie potrzebuja kalendarza, aby rozpoznawsc pory roku, a cale generacje ludow pierwotnych potrafily si~ wyzywic bez kalendarza. Fakty historycznc rnowia, it kalendarz zostal wymyslony do okreslania dckladnego czasu obchodcw ~wi<ll ku czci bogow. Innymi slowy kalendarz byl instrumentem religii. W picrwszyeh nazwach micsiecy w Sumerze wystepowal przedrostek 1\2".10)\'-, 51,0'wo 10 nie znnczylo .rniesiac", ale ,,5wil'io". Miesiacc okreslaIy termin, w ktorym nalezalo obchodzic swiera Enlila alba Ninurty ezy mnych waznych bogow,

Nikogo nie powinno dziwic, 7ie celem kalendarza bylo umozliwienie przestrzegnnia swi~t religUnyclil, Od razu przychodzi na mysl, ze i nasze zycie ICh\uluje kalendarz powszechny, choc tak naprawde chrzescijanski, GI6wnym Awi~tem tego kalendarza, ad ktorego zaleza terminy swiftl pozostalych, jest Wiclkanoc, obchodzona na czesc zmartwychwstania Jeznsa, co wed le Nowego Testarnentu wydarzylo ,;" trzeciego dnia po ukrzyzowaniu, Chrzescilunlc Zachodu obchodza Wielkanoc w pierwsza niedziele po pelni ksi"zycaW ilniu rownonocy wiosennej alba zaraz po niej. Stwarzalo 10 problemy dla ,lllwnych chrzcscijan w Rzymie, \V ktoryrn katendarz oparty byl na trwajft,~1'l1 365 dni roku 51011"=ym, a miesiace mialy nieregularna dlugosc i nie hyly dokladnie powiazane z fazami Ksiezyca Wyznaczenie daty Wielkanocy wyl11aga~o IV zwiazku z 1)-111 oparcia sie na knlendarzu zydowskim, bo Os-

175

tatnia Wieczerza, ktora okresla inne waznc daly okresu wielkanocnego, to nic innego jak seder - posilek rozpoczynaiacy zydowskic obchody Swieta Paschy wieczorem czternastego dnia rmesiaca nissan 0 pehii Ksiezyca. Tak wi,.c w pierwszych wiekach chrzescijanstwa Wielkanoc obchodzono wediug kalendarza zydowskiego. Dopiero cesarz rzymski Konstantyn, przckonany do chr<xsc;j",istwa, zwolal w 325 roku sober W Nicei, kI6(), skryrykowal zaleznose od kalendarza zydowskiego i uznal chrzescijansrwo za odr~bm\ religi~.

Zarowno ta zmiana, jak i pochodzenie kalendarza chrzescijanskiego swiadczq 0 1)'01, ze byl on wyrazem wierzen religijnych i instrumentern sJuza,_cym do okreslania dni swiarecznych. Tak bylo i poznie], gdy muzutmanic wyruszyli z krajow arabskich, aby mieczem podbijac ziern il' j ludzi no wschodzie i na zachodzie. Jednym t. pierwszych ich posuniec bylo narzucenie podbstym ludom ksiczycowego kalendarza rnuzulmanskiego, co bylo scisle zwiazane ? ich religia, Uplyw czasu mierzono w nim od hidiry, ucieczki zalozyciela islamu Mahometa z Melli do Medyny w 622 roku.

Historia kalendarza chrzescijanskiego, ciekawa sama w sobie, ilustruje niekiore 7. problemow zwiazanych 7. niedokladnyrn zazebianiem si, czase slonecznego i ksiezycowego. Na przestrzcni tysiecy lat wynikala z tcgo koniecznosc reform kaleudarza i koncepcja stale odnawiaiacych sie epok,

Obecny kalendarz chrzescijanski ustanowiony zostal przez papicza Grzegorza XIII w 15lQ roku i dlatcgo nazywany jest kalendarzem gregorianskim, Wprowadzal on poprawki do wczesniejszego kalendarza julianskiego, ktorego nazwa pochodzila ad rzymskiego cesarza Juliusza Cczara.

Ten wally cesarz rzyrnski, majacy juz dose chaotyezncgo kalendarza rzyrnskiego, zaprosil do siebie w I w, prz. Chr. So,ige"e-sa z Aleksandrii w Egipcie, Jego zadaniern bylo wyruyslcnie reformy kalendarza, Sosigenes poradzil, aby zrezygnowae z ksiezycowego sposobu odmierzania czasu, a zamiast tego pIZ}j~6 kalendarz sloneczny, "taki,jaki stOSLUfL Egipcjanie''. W efekcie otrzyrnano rok majf[cy :>65 dni, a dodaikowo co cztery lara rnial by6 rok przestcpny trwaiacy 366 dni, Nadaljednak nie uwzglednialo to dodatko"'!"go czasu 11 minut i 15 sekund roomie - nadmiaru pozostalego po dodaniu do 365 jedncj czwartej dnia Wydawalo si.;; wtedy, ze r6mica [a jest zbyt mala, aby 5j<; ni~ W og61e przejmowac., W wyniku (ego \'! 1582 mku pierw. szy dzie11 wiosny, kt6ry wedlug Sobom Nicejskiego mial przypadac 21 marca, przesllmd si~ at 0 dziesi~ dni wst,ccz i nastapit II maroa. Papiez Grzegorz Xlii poradzil sobie z tym w sposob banlzo prosty: zarza.dzil, aby pO 4 paidziemika 1582 mku nasl\,powa1 15 p.~Zdziernika, W wyniku lej refonlly wprowaclzono .,Ioso".-any obecnie kal endarz gregoriaiiski, kt6rego k()lejn~ itmowaej ~ bylo u.slaienic, i.e rQ,k zacz)'n" si,~ pierwszego stycmia,

176

Jak mozna przypuszczac, sugestie astronoma, aby wRzymie wprowa· tiz;c kalendarz "taki, jaki stosujq Egipcjanie" zaakceptowano bez korowodow, poniewaz wtcdy Rzyrn, a zwlaszcza Jubusz Cezar, zaznajomiony juz by! z Egiptem i jego wierzeniami religijnym], a wiec i z kalendarzem, W owym czasie kalendarz egipski by! rzcczywiscie kalendarzem tylko slonecznym - rok mial365 dni i by! podzielony na dwanascie rniesiecy, z ktorych billy liczyl rrzydziesci dni, Daje to wprawdzie rszem tylko 360 dni, ale dodatkowe pi£c dni przeznaczano na konczace rok obchody swiat reo ligijaych ku czci Ozyrysa, Horusa, Seta, Izydy i Neftydy.

Bgipcjanie zdawali sobie sprawe z tego, 7£ rok sloneczny trwa troche dlu}.ej niz 365 dni, wprawdzie nie 0 tyle, aby c!odawac caly dzien C<) cztery lata, jak to zrobil Juliusz Cezar, ale 0 tyle, aby co 120 Jal cofu~c kalendarz 0 jeden miesiac, a co }4-60 lat 0 call' 10k. Cykll460 lat by! swi.-;:tymcykkl11 kalendaI,'", egipskiego, wspolgral z cyktern heliakalnego wschodu Syriusza (egipski Sepl, grecki Sothis] '10' czasie doroczncgo wylewu Nilu, ktory z kolei przypa d~1 W okolicy przesilenia letniego (nn polkul i polnocrxi),

Edward Meyer (Agypti,rche Chronologie) doszedl do wniosku, zc w mornencie wprowadzania kalendarza egipskiego taka zbieznosc heliakalncgo wschcdu Syriusza i wylewu Nilu nastapila I () lipca, Na lej podstawie Kurt Sethc (Urgeschichte WId iilles/e Religion der AzypleJ') opierajac 5i« na obserwacjach nieba nad Heliopolis albo nad Memfis wyliczyl, iz zdarzylo ~ilf to albo w 4240, albo w 2780 roku prz, Chr.

Obecnie badacze kalendarza starozytnego Egiptu zgodnie twierdza, ZC kalendarz sroneczny t: rokiem trwajacym 360+5 dni nie byt pierwszym prchistorycznym kalendarzern w tyrn regionie, Ten swiccki kalendarz wprowadzono ''10' Egipcie dopiero .1'0 rozpoczeciu okresu dynastycznego, tn znaczy po 3 100 roku prz, Chr. Wedlug Richarda A, Parkera (The Cafundal'S 0/ the Ancient Egyptians) nastapilo to okolo 2800 roku prz. Chr, ,,,p!'awdopodobnie do celow administracyjnych i podatkowych". Ow Italcndarz .cywilny" zastapil - bye more poczatkowo tylko uzupelnial - dawny kalendarz swiety. Encyclopaedia Britannica podaje, l..e "pradawni lijbipcjanie pien,,'otrie kotzy,tali z kalendarza ksi~zycClwego". Wedlug R. 1\. P~rkcra (Ancient Egyptian ASlronomy) len wczesniejszy kalendarz byl

"tak, jak kalcndarze wszystkich praclawnych lud6w" - zbudowany z c!\\,unastu miesi~cy ksi~iycowych, do ktolych dodawano trzynasty, "hy pC>l'y rolm przypadaly zawsze IV tym sarnym cwsie.

W opinii L<:>cky<.-ra ten wcze.Sniejszy kalelldarz wymaczaly (lin rownonoc)'. Byl on powi¥3ll}, z na,jwczesn.iejsZl\. swi~ttyni<l_ w Heliopolis, zorientowa- 11tt ;ogodnie z kicrunkiem rOWllOllocy, Tym powi~em mie~i~y ze swi,-

177

tami religijnymi najwczesniejszy kalendarz egirski przypominal w pewien sposob kalendarz Surnerow,

Wniosek, zc kalendarz egipski wywodzi sie z czasow predynastycznyeh, poprzedzajacych rozkwit cywilizacji w Egipcie, znaczy jedynie, it to nie sami Egipcjanie go wymyslili, To samo dotyczy zodiaku w Bgipcie 0- raz zodiaku i kalendarza w Sumerze. To wszystko byly przemyslne innowacje .bogow".

Rcligia i kult bogow w Egipcie rozpoczety sili w poblizu piramid w Gizie, w Heliopolis, Pierwotnie miejsce to nazywano w Egipcie Annu - jak wladce Nibiru. W Biblii 1I0si 0110 nazwc On. Gdy Jozef zostal mianowany namiestnikiern Egiptu (Rodz, 41), fan ton "dal mu za ion~ Asenat, corky Pori-Fera, [arcylkaphllla z On't Najstarsza sWi~tytli3 w 1y11O rniejscu poswiecona byla Ptahowi (,.,Lw6rcy"), ktory wed lug wierzen Egipcian podnios! Egipt spod wielkiej wody i dzieki pracorn melioracyjnym i ziemnym sprawil, ze teren ten uadawal sic do zamieszkania, Potem boskie Wid)' [lad Egiptern Ptah seedowal na swego syna Re ("Swietli.sty"), ktorego nazywano takze Tern (.,czysty"), W specjalne] swi'liyni w Heliopolis pielgrzymi mogf t'3Z w roku ogl~dan niebianski statek Re- ben-ben, majacy ksztalt stnzka.

Wedlug egipskiegokaplana Manetona (jego imic w zapisie hieroglificznym znaczylo "dar Thota"), ktory w Ill w. prz. Chr, sporzadzil spis dynastii egipskich, Re stal na ezele pierwszei boskie] dynastii, Panowanie Re i jego nastepcow, bogow Szu, Geba, Ozyrysa, Seta i Horusa, !rwato) ponad trzy Iysi'lee lat. \Vl'arlzl' objela potem druga boska dynastia, zapoczatkowana przez Thota, innego syna Ptaha, Trwala ona 0 polowe kr6cej niz poprzednia. Nastepnie przez 3650 lat Egiptem wladala dynastia trzydziestu pofbogow. We> dle Manetona boskie panowanie Ptaha, dynastii Re, dynasrii Theta i dynastii polbogow trwalo lrt=ie 17 520 lat. Karl R. Lepsius (K6lJigsbuch der a/len AIo'pler) zauwa;>;yl, ze bylo to dokladnie dwanascie cykli heliakalnego wschodu Syriusza trwajacyeh po 1460 lat. Potwierdzil on w ten sposob prehistoryczne pochodzenie astronorniczno-kalendarzowej wiedzy w Egipcie,

Na podstawie bogatego materialu dowodowego (patrz Woj"Y bog';", " ludzi i inne tomy Kronik Ziwm) doszedlern do wniosku, m Prall to nie kto inny jak Enki, a Re to Marduk - Thot zas, jego brat, to sumeryjski bog Ningiszzida z panteonu bogow Mezopotamii. Gdy po potopie podzielono Zicrnie miedzy Anunnaki, to wlasnie Enki i jego potomkowie otrzymali tereny Afryki, a Enlil ijego potomkowie E.Dm (biblijny Eden) i Mezopotamie,

Wiekszosc przypadkow i gwaltownych konfliktow, ktore pojawialy sr~ po podziale Ziemi, miala swe i:r6dla w tym, ze Re/Marduk nie chcial ])0. godzic si, 1: taki ukladem. Zywil przekomnie, ii jego ojca nieslusznie pm.

178

zbawiono panowania nad Ziemia (przeciez jego przydomek EN.KI znaczy ,.,pan Ziemi").W zwiazku z iym uwazal, ze \(J on, nie zas prawowity dziedzic EJ11ila, Ninurta, powinien sprawowac najwyzszq wladze nad Ziemiq z Habilonu, miasta w Mezopotamii, ktorcgo nazwa znaczyla .,b,·ama bogow", Opanowany l4. obscsja Re/Marduk nie tylko doprowadzil do konflik- 16w ZIt zwolennikami Enlila - wzbudzil tez niechec niektorych swoich braci wciagajac ich W te rozgrywki, a takze wyjei:diajltc l Egipru, a potem wracajqc i "'\drU'!c wladzy nad nim,

\V toku tych wszystkich dzi.ilati i walk Re/Marduk doprowadzil do ~tllierci swojego rnlodszego brata Dumuziego. Bratu Thotowi pozwolil pauowac, a poiem zmusil go do udania sie na wygnanie. Spowodowal.vze podczas wojny bogow jego brat Nergal przeszedl z jedne] walczacej strony rm druga, CD spowcdowalo nuklearna zaglade, Wydaje sie, I.e to wlasnie te ~,,,,\cowo zmieniajace sie relacje z Thotem stanowiq niezbedny czynnik opowi esci ka lendarzowych,

Przypornnijrny jcszcze, ze Egipcjanie rnieli nie jeden, ale dwa kalendarze. l'icrwszy, ksiezycowy, wywodzil sic z czasow prehistorycznyeh. Drugi, wprowadzony kilkasei lat po pcczatku rzadow faraonow, wyliczono na podNlllwie roku slonecznego nwajacego 365 dni, W przeciwienstwie do powszechnie panl\j~cej opinii, ze pozniejszy kalendarz swiecki byl administrac)jnym wymyslem faraona, sugeruje, iz podobnie jak wczesniejsz,, byl rworem bogow. Pierwszy z nich byl dzielcm Thota -drugi wyszedl spod reki Re.

II. lOO

179

b

01

tt. 101

U,VaZa sj.~, U vJ kalendarzu swieckim rzecz~ charakterystyczna i wprowadzona po raz pierwszy byl podzial trzydziestodniowcgo rniesiaca na dekady - okresy dziesieciodniowe, z ktorych kazdy zapowiadany byl heliakalnym wschodem okreslonej gwiazdy, Kazda gwiazda, przedstawiaTIll jako bosrwo niebianskie zeglujqce po niebie (il. 1(10), miala si, pojawiac w ciagu ostatniej godziny nocy, it po uplywie dziesieciu cirri miala wschodzic gwiazda nowej dekady.

Wydaje si", ze wprowadzenie tego kalendarza opartego na dekadach bylo zamierzonym dzialaniem Re majqcym rta celu wywotanie zatargu 1 bratern Thotem.

Obaj byli synarni Enkiego, wielkiego naukowca Anunnaki, bezpieeznie, mozna wicc z.alozy6, zc wiekszosc posiadanej przez nich wiedzy pcchodzita od ojca. Z pewnoscia tak bylo w przypadku Re/Marduka - znalcziono bowiem rnezopotamski tekst, ktory wyraznic to potwierdza Na jego PClczatku Marduk skarzy s;~ ojcu, 7.e brakuje muokreslonej wiedzy, potrzebnej do tego, aby uzdrawiac. Odpowiedz Enkiego brzmi na.>t~p\ij~o:

"Synu, co to Jest, czego ty nie wiesz? C6l: jeszcze moglbyrn ci przekazac? Marduku, co tojest, czego ty nie wiesz? COi: wiecej m6g/bym ci przekazac? \Vszystko, e·o wiem, ty wiesz takze!''

ISO

Czy przypadkiem na tym tle miedzy bracmi nie pojawila si~ zazdrosc?

Obaj posiadall wicdz~ matematyczna i astronomiczna oraz urniejetnosc 0- rlcntowania swietych budowli, VI' przypadku Marduka tego swiadectwem hyl wspanialy zikkurat w Bsbtlonlc (il, 33), kt&uy, jak thee Enuma elisz; znprojekiowal sam Marduk, 13k jednak dowodzi cytowany powyzej tekst, wiedza Marduka w dziedzinie medycyny j uzdrawiania nie byla tak duza, juk wiedza jego brata, Marduk nie umial wskrzeszac umarlych, tak jak That Informacje 0 mozliwosciach Theta W Lej dziedzinie znajdziemy zar owno w zrodlach mezopotarnskich, jak i egipskich, Sumerowie przedstawiafi go z: syrnbolem splecionych wezy (il. 101 a). Pierwotnie byl to syrnh[ll jego ojea Enkiego, boga, ktory zejmowat si\l miedzy innymi inzynieriq Iwnelyczn'l. Symbol tell, jak sugerowalem, poehodzil od podwojnej spirali I)NA (il, 101 b). Surueryjskie imi" Enid - HlN.GISZ.zID.DA, "pall utwoI zonego zycia' - swiadczylo 0 tyrn, ze potrafit przywracac zycie, wskrzeNl(Ij~C zmarlych Sumcryjski tekst Iiturgiczny nazywal go "palle:m uzdrowicielem, panern trzymajqcym r~k~, panem urworzoncgo zycia", Enki cze~tQ pojawial si~ vi tekstach dotyczacych magicznych uzdrowien .i egzorcyIm,ow. W zbiorze zaklec i magieznych formul zwanym Maqiu (,,;palone ~Iury')poswi,cmlo rnu crutt tabliczke, siodrna z kolei W jednej z takich lorrnul dotyczacej zcglarzy, ktorzy uroneli ("Iudziom plywaj",cYIl1 P(J 1l1()'1/~tcil, ktorzy maja odpoczynek wieczny") kaplan wzywa "Sins i NingiszIi d'~. cud 0\ w(,rc6 w, majqcych CZ3m dziej skq moe" .

Siris to imie bogini niespotykane w innym miejscu sumeryjskiego panteonu; mozna przypuszczac, ze jest to mezopotamska wersja nazwy gwlazjly - Syriusza, poniewaz w panteonie egipskirn Syriusz byt laczony z: bo"jI1i~ Izydq, W rnitachegipskich znajdziemy informaeje, ze (0 wlasnie Thor ~1Q)m6g1 Izydzie, zonie Ozyrysa, pozyskac od rozczlonkowanego OZYIYS!l IILlsienic. lzyda zaplodniona tym nasieniem poezela i urodzila Horusa Ale to nie wszystko. W egipskiej inskrypeji na obiekcie znanym jake stela MCllerni·cha bogini Izyda opisuje, jak Thol przywrocil do zycia jej syna llorusa ukqszonego przez jadowitego skorpiona, VI' odpowiedzi na je] wo- 11I,!!ia Tho! zstapil z. niebios "i mial magiczna moe, i posiadal wielka moe, kl6<m sprawila, U ziscily si~ r s Iowa". Odprawil obrzedy, ktore sprawily, it IC~lcze przed noca jad zostal uSllni~ly i Horus aty!,

Egipcjanie twierdzili, ze dzierern nota .napisanym jego wlasnymi pal~jli"i" byla cala Ksiega "mar/yen, Z ktore] wersy umieszczano iii! scianach Jf,robawcow faraonow, aby otrzyrnali zycie pozagrobowe, W krotszej pracy I.wanej przez Egipcjan Ksiegc; 0 oddychaniu pojawia sie stwicrdzcnie .:nlOt, wszechmocny bog, pan Khemennu, przybyr do ciebie; wlasnymi

181

palcami napisal diu ciebie K".i'{g~ (l oddychann; - aby twoje lea moglo wiecznie oddychac i aby twa postac obdarzona byla zyciem na Ziemi",

Ze zrode! sumeryjskich wiemy, ze ta tak wazna z punkru widzenia faraonow wiedze, potrzebna do wskrzeszania zmarlych, jako pierwszy posiadl Enki, \V dlugim tekscie dotyczaeym podrozy Inanny/lsztar do Nizszego Swiata (poludniowej Afryki), posiadlosci jej siostry, ktora wysz!~ za m¥ za innego syna Enkiegc, czytarny, 7e nie.zaproszona bogini zostala usrniercona. Enki sporzadzll lekarstwo i nadzorowal zabicgi naswictlania zwto~ Ialami dzwiekowymi i swietlnymi i .Jnanna powstala",

Enki najwyrazniej nie przekazal tego sekreiu Mardukowi, a gdy ten 5i~ skar7.yl, ojciec udziehr mu wymijaja,cej odpowiedzi, 1uz samo to wysrarczylcby, aby ambitny i i4dny wladzy Marduk sta] si, zazdrosny 00 Theta, Jeszcze wieksze byte jego rozdraznienie, [I mote nawet poczucie zagrozenia Po pierwsze dlatego, ze to Thot, nie Marduk/Re, pomogl najpierw Izydzie odszukac rozeztonkowanego Ozyrysa (wnuka Re) i uzyskac jego nasienie, ;1 nasrepnie przywrocil do zyeia smierteln!e ukaszonego Horusa (prawnuka Re). Po drugie dlatego, zc - jak jasno podawal sumeryjski tekst - wszystko to prowadzilo do zblizenia si~ Theta i Syriusza, rzadzacego €gipskim kalendarzem i zwiastujacego zycicdajne wylewy Nilu.

Czy by!y to jedyne powody do. zazdrosci, czy tez Re/Marduk mial powazniejsze powody po temu, aby widziee w Thode rywala, ZHf\1~l':aj~c.:gu [ego panowaniu? Wedlug Manetona dlugie sprawowanie J7.'1d6w przez pierwsza boska dynastie zapoczatkowana przez Re zakonczylo sil) gwalrownie zaledwie po irzysm latach wiadzy Horusa w wyniku konfliktu nazywanego przeze mnie pierwsza wojnq 0 piramidy, Potern panowania nad Egiptem nie obj'll kolejny potomek Re - to Thot zostal wladca tej krainy, a jego dynastia trwala wedlug Manetona 1570 lat. Panowanie to, ern pokoju i postepu, zbieglo si~ w czasie z epoka neolitu na Bliskirn Wsdhodzie - pierwsza fu:ut. przekazywania ludzkosci cywilizacji pun Anunnaki.

Dlaczego 10 wlasnie Theta wybrano sposrnd innych synow Ptaha/Bnkiego do zalozenia nowej dynastii i zastapienia Re w Egipcie? \Vskra:6wkQ do rozwiazania tej zagadkiznalezc mozna w pracy W. Osborna j r, Religkm of rhe Ancien! Egyptian,>, W k:t6rej pojawiaj'l_ si~ nast~rl.lj'lce slowa doty_ czltce TIlota: "Chocirrt. w mitologii naleZaI on do bog6w drugiej kalegol'ii, ale zaw&Ze wyw(j{lzil si" b-ezposrednio od Ptaha i by! .iego c2?~cill. byl pierworod!l}' m n~jw~7.niejszej osoby boskiej" (pod.lcr. nioje - Z, S,), \Vsr6d Anunnaki panowaly bardzo skomplikowane zasady sukcesjL Synl lIrodzony przer. siostr~ przyrodni'l stawa! si~ legalnym spadkobierq przed synem piel"Norodnynl (0 ile jego mmkl\_ nie byla siostm przyrodnia), co 182

Ini\!dzy innymi powodowalo nieustanne tarcia i rywu~izacj~ mi~dzy Enkim (Iiierv.'omdnym synem Anu) a Enlilem (urodzonym pl"zez siostre przyrod,lill. Anu), Czyzby wiec okolicznosci zwiazane z narodzinami Theta w pewien sposoh stanowily zagrozenie dla zadnego wladzy Re'l

Wiadomo, zc poczatkowo dominujaca "grllpa bogow", czyli boska dy.IIostia, pochodzila z Heliopolis. Pozniej, gdy Memfis zostalo stolicq zjeduoczonego Egiptu, wladze przej.;;la boska triada z Memfis, Mi"J:lzy tymi 0· kresarni wszakze byla jeszcze posrednia paut, "gntpa bog6w" kierowana 11rl.CZ Thora. Jegoosrodkiern kulru by to Herrnopolis (po grecku .miasto Hermesa"), ktorego nazwa egipska, Khemennu, oznaczala "os,ienf'. Jeden z przydornkow Theta brzmial Pan Osmiu, a wedlug Heinricha Brugscha I Religion und Mylhologie der alten ;igypler) odnosilo si<e to do osmiu kieIIIIIk6w na niebie, w ryrn czterech 811'0n swiata, MQg!o 1.0 mice takze zwill; I-Ilk z faktem, ze Thot potrafil USt,lIaC i zaznaczac osiern charakterystyczuych punktow wschodu i zachodu Ksiezyca, a wicc ciala niebieskiego, z ~16J'Ylll go wiazano,

Z drugic] strony Marduk, "b6& Slonca", 111i,.! powiazania z liczba dzie~i~c. W wyrazanej liczbami hierarchii Anunnaki, w ktorej Anu mia! naj\ y!:SUl range &zcsc.dzicsi;1!t, Enlil piccdziesia; H Enki czrerdziesci (i tak dnI~j), J .... Iarduk mial range dziesiec, z czego bye more wywodzily si<; dekady. 11"biloflska wersja Eposu 0 stworzeniu przypisuje Mardukowi wymyslenie knlendarza skladajqcego sie z dwunastu miesiecy, Z ktoryeh kazdy podziclimy byl na trzy "niebianskie astrale".

.. On usrali! rok, ustalaj :tc strefy:

dl a kazdego z dwunastu miesiecy wyznaczyl trzy niebieskie gwiazdy, [takJ okreslajac dni roku",

Ten podzial nieba na trzydziesci szcse czesci jako sposob na "okreSlenie .Ilii roku" jest nejbardzie] jasna z mozliwych aluzji do kalendarza utworzoIltgO pl'Zez tl'zydziesci szesc dekad., I hltaj, \v Enuma efisz, wyrnznie przyIllNuno to Mardllkowi, ezyli Re,

Epos 0 stwoaeniu, wywa)dz¥y si~ niew'ltpliwie z SlItneru, :many jest' II'bccllie w we:rsji habiloilsk.iej (siedem tabliczek Enuma elisz) , Jak zgodnie Iwimlq uczeni, wcrsja Ia powstala dla gloryftkowanill narodowcgo boga liflhiloni.i - Marduka_ A zalem imi, "Marduk" wst~wiono wsz~dzie tam, K,il.ie w or~\"ginalnym lekScie sumeryjskim wysl\,powal przybysz 2 innej

183

przestrzeni, planeta Nibiru, okreslanajako "rri",bianskipan", Wszedzie tarn, gdzle plZ)' opisie dzialan na Ziemi pojawiar sie hog najwyzszy - Enlil, tam w babilonskiej wersji wstawiono Marduka, W ten sposob Marduk sta! si'l. najwazniejszy zarowno w niebie.jsk i na Zierni.

Dop6ki nie uda sie znalezc calych tabliczek b~dz ich Iragmcntow, 12- wierajacych oryginalny sumeryjski tekst Eposu ,0 stworzeniu, dopoty nie cia: si~ powiedziec, c.zy tIZ),(lzicsd $2i~s6 dckad bylo rzeczywiseie innowMjt\' Marduka, czy zostaly one zapozyczone z Sumeru, Podstawq astronomi i. Sumeru byl podzial sfery niebieskiej otaczajacej Ziemie TI1l rrzy .rirogi". Byla tam droga AIm, czyli centralny PSH nieba, droga Enlila, czyli niebo polnocne orazdroga En (czyli Enkiego) - niebo poludniowe. Dotychczas uwazano, :!:.e te trzy drogi reprezentowaly pas rownikowy w s,rodk.~, a po bokach pasy, ktorych granicewyznaczaly zwrorniki, W ksiazce Dwunasta planeta wykazalern jednak, iz droga AIm rozciagala sioe po 30° 11~ polnoc i na )lOWdnie od rownika, osiagejac w len sposob szerokosc 60°. Podobnie, zarowno droga Enlila, jak i droga Eo rozciagaly sie na szerokosci 6>0" kazda, ~ wiec wszystkie trzyobejmowaly calc niebo - I SO· z polnocy nu poludnie,

tt. f02

Gdyby ten trojdzietny podzial nieba zastosowae razem Z kalendarzo\'ij-'i1i podzialcm roke na dwanascie rniesiecy, ttl w efekcie otrzymaloby sil' trzydziesci sz.eSc segmentow. Takiego podzialu rzeczywiscic dokonano w. Babilonie, orrzymujqc dekady.

W 1900 roku orientalists T. G_ Pinches zaprezcntowal Royal Astronornical. Society w Londynie rekonstrukeje mezopotamskiego astrolabium (dosl ,sbwy!1iflj(O gwiazd"), By! (0 okn1gly dysk podzielony jak tort ua dwanascie segmentow itrzy wspolsrodkowe kregi - w ten sposob ouzymano podzial nicba na luydzieSci sz,esc cl~Sci (il. 102). Okr<@e symbole obok IIRZ\V WSM-

184

zyw2ly. 7.e SEt to ciala niebieskie; nazwy te byly nazwami gwiazd, planet i gwiazdozbiorow zodiaku - razern byto ich trzydzlesc! S1:eSc. Zwiazek tego podziah; r. ka lcudarzem widac 0(1 razu, poniewaz na g617.e kazdego z dwunustu segment-ow umieszczono nazwe miesiaca. Oznaczenie poszczegolnych segmentow liczbami od I do XII, poezynajqc od miesiaca nissan, pierwszego miesiaca kalendarza babilonskiego, jest dzielem Pmchesa

Mimo iz III babilonska mapa nieba nie rozwiazuje kwestii zwiazanych z pochodzeniern odpowiednich WCI'SOW z Enwna elisz, to jednak dowodzi, ze 10, co uwazano Z~ W)]'l_tkOW1\_ ; pierwotnie egipska innowacje, mialo sw6j odpowiednik, a rnoze nawet poczqtek, w Babilonie - miejscu, do kt6rego prawa uznrpowal sobie Marduk.

Jeszcze pewnicj szy j est fakt, ze w pierwszym ka I endarzu egipskim rue by- 10 trzydziestu szesciu dekad. Wczesniejszy kalendarz byl kalendarzern ksie~yGOwym, p(,;;"i~jszy - slonecznym, W teologii Egiptu Thot byl bogiem Ks~\'iyC<l, Re zaS bogiem Slonca. Wynika z tego, U 10 Thot wyliczyt pierwszy, starszy kalendarz egipski, drugi, pozniejszy, wyliczyl Re/Marduk,

Prawda jest taka, ze gdy okolo 3 J 00 roku prz, ChI. nadszedl czas, aby i Egit.JI osj~$n1\_1 taki sam poziorn cywilizacji jak Sumer, Re/Marduk, majqcy ,jl!l- dose wysilkow wlozonych w proby uzyskania wladzy w Babilonie, wr6cil do Egiptu i sib. wyrzucil starntad Thota,

Sadze, ze wlasnie wtedy Re/Marduk dokcnal reform), kalendarza, Nie zrobir tego dla ulatwienia spraw adminisrracyjnych; byto 1:(1 przemyslane posuniecie majqce na celu "'ymllZ.'luie slad6w dominacji Thota, Ustep w Ksiedze umarlych opowiada, ze Thot byl "portlszony tyro, co 5i~ stale z: boskimi dziecrn]", ktore .. wywolywaly walki, rozjatrzaly konflikty, wprowaMat}' zlcgo ducha, powodowaly klopoty". Thor "doprow~dzony zosral do wscieklosci, gdy oni O~g(l przcciwniey] pomieszali lata, tloczyli si~ j przepychali zaburzajqc miesiace", Cale to zlo - czytamy - ,;wsqslko, co tobie zrobili, bylo niegodziwyrn dzlalauiem Vi tajemnicy".

Mogioby to swiadczyc, u: spory, kiore doprowadzily do zastapienia w Egipcic kalcndarza Theta kalendarzem Re/Marduka odbywaly sie wtedy, gdy i tak trzeba byl{) (z wyjasnionych juz powodow) dokonac przesuniee w kalendarzu. R. A, Parker, o ktorym wsporninalem, sqdzi, ze zdarzylosk; to ,,~olo 28()O roku prz, ChI'. Adolf Erman (Ag,pten lind iigyptisches Leben in .111(1"111"') byl dokladniejszy i napisal, ze taka mozliwosc pojawlJa si.,; po powrocie Syriusza na jego pierwomq pozyeje po zakonczeniu cyklu trwaj:t~cgo 1460 lat -slalo;;i"to l'llipca 2716 roku prz, Chr.

Trzeba hi przypomniec, Zc to wlasnie t~ dat.~, 2800 rok prz. Chr., aU101J1eI)' br)'tyjskie u.maly ofiGjalnie za termin bwiowy St.onebenge L

185

Wprowadzenie pr7,(~z Re/Marduka kalendarzs opartego na dekadach meglo let wynikac z potrzeby pokazania jego wyznawcom w Egipc;e i w Mezopotamii wyraznej roznicy miedzy nim a tym, ktcrcgo liczba bylo siedemEnlilern. Takie rozroznienie istotnie moglo stanowic podstawe wahan rniedzy kalendarzem ksiezycowyrn a slonecznym, poniewaz, jak wykazalem na podstawie dawnych Zr6de1, kalendarze tworzyli Anunnaki dla swoicn wyznawc6w, aby ci rnogli w okreslonych terminach odprawiac obrzedy 11(1. ich 0-<:$6. Walka 0 wladzJ; mi~zy bogami byla wiec walka 0 odprawianie obrzedow,

Uczeni od dhizszego jut czasu zastanawiajq sill, ale Wclll.Z nic maja pewnosci, skad wzi~ sie tydzien - okres uwajacy siedem dni. ,'Ie wczesniejszych tomach Krontk Ziemi wykazalem juz, ze liczba siedem symbollzowala nasza planete - Ziemie. W sumeryjskich tekstach Ziemia nazywana byla "si6d.lllq" i gdy ciala niebieskie przedstawiano za pomoca sym\>Qli, jllo oznaczalo siedem kropck (jak na it 94). Przyczyna takie] nurneracj i byl fakl, ze Anunnaki podrozujacy do centrum Ukladu Stonecznego ze swojej planety trafiali :najpierw na Plutons, potem mijali Neptuna i Urana (druga i trzecia planeta), Saturna i Jowisza (ezwarta j piata), Sz6.Ly by! M.u'S i dlatcgo przedstawiano go jako szescioramienna gwiazd,. Ziemia zas byla si6dmet planera, Taka podroz I takie wyliczenie zostaly przedstawione na wycinkowej mapie nieba odkrytej w ruinach biblioteki kr61cwskiej w N iniwie. Jeden z jej osmiu segmentow (il. 103) pokazuje trase 10m Z Nibirui podaje, ze "bOg Enlil mij..J planety". Tych planet, przedstawionych za pomoca kropek, jest siedem, Dla Sumerow to wlasnie EolII, a rue 000 inny, byl "panem siodemki", Przydomek ten, na czesc boga, pojawial si~ zarowno w mezopotarnskich, jak i biblijnyeh naz'w~ch osob (np, Bat-Szeba, "corks siodmego") czy miejsc (up. Beer-Szeba, ,,.slllilnia siodrnego").

II. 103

186

Waznosc ezy lei. ,swi,.losc cyfry siedern, .i~ko identyfikujacej (ydzieio kelendarzowy trwaj1\CY sicdem dni, nieusiannie przewija sie zarowno w Biblii, jak i innych pradawnych tekstach. Abraham oddzielil od stada siedern jagniat, gdy pertraktowal z Abimelechem. Jakub sluzyl siedcm lat u Labana, aby poslubic jcdnq z jcgo corek; sicdern rat)' skladal poklony gdy zwracal sie do swego zazdrosnego brata Ezawa. Arcykaplan musial siedmiokromic odprawiac okreslone obrzedy, Trzeba bylo siedrniokrotnie 0- kntzyc Jerycho, aby jego mury runely, Jesli idzie 0 kalendarz, to siodrnego dnia nalczalo scislc przcstrzegae szabatu, a religijnie wazne Szawuot, Swieto Tygodni, obchodzono po uptywie siedmiu tygodni ad Paschy.

Choe nikt nie potraf powiedziec, kto "wymyslir' tydzien siedmiodniowy, 10 niewatpliwie w Bibl ii wiaze sie on Z czasami ""jd!\wni<'jszymi - z poczatkiern czasu Swiadczy o tym siedem dni stworzenia, od ktorych rozpoczyna sio;o Ksiega Rodzaju Koncepcja mierzenia Cl<1SI.l, C2l1SU ludzi, 'IV okresach siedrnicdniowych pojawia si~ w mezopotamskiej i biblijnej opowiesci 0 potopie - juz same to swiadezy 0 jej pradawnym pochodzcniu. W mezopotamskim tekscie bohater potopu zostaje ostrzezony siedern dni przed tym wydarzeniem przez Enkicgo, ktory .otworzyl zcgarwodny i napelnil go", aby jego wierny wyznawca nie przegapil terminu Tam tez pojawia sie inforrnacja, ze potop zaczql sie od burzy, ktora .szalala nad krajern przez siedern dni i sietern nocy". Takze w Biblii Noego ostrzezonc nil siedem dni przed potopem.

Biblijna opowiesc (I potopie i czasie jego trwania ujawnia daleko idace zrozumienlc kalcndarza jut w tak dawnych czasach, Znaczace jest, Ze ujawnia ana znajornosc jednostki czasu trwajacej siedern dni i podzialu roku na piytdziesin_t dwa rygodnie po siedern dni kazdy, Dodatkowo sugeruje 0- 118 zrozumicnie skomplikowanych problemow zwiazanych z kalcndarzem ksiezycowo-slo necznym ..

Ksiega Rodzaju podaje, ze potop rozpoczal sie ,.w drugim miesiacu, siedcmnastego dnia rnicsiaca", a zakonczyl w nastcpnym roku "w drugim miehi,\cu, dwudziestego siodrnego dnia miesiaes". Wydaje sie ze oznacza to 0- kres tnv;~qc)' 3GS dni plus 10 dni - ale to nie jest prawda. Opowicse biblijna .llidi potop na J50 dill, W ktore WOOl' gwalto w nie wzbieraly, 1.50 dn], W kt6- rt opailltJy, i dodatkowe 4() dlli, ktore min«i)' do czasu, guy Noe uznaf, ze 0- twartie Arki b~dz.ie bezpieczne. Nas~nie w dw6ch siedmiodniowych oct'I~pach \vysylal kruka j gol~bi~, aby wallal)' teret1. Dopiero gdy go.l~bica Ille l)ow,.6~ila, Noe 1lIZIJa!1, ice jesl doSe bezpiecznie, aby opuicic A,.k~.

Wedh,g lej relacji o!rlymujemy lil.cZIlie 354 dnl (i 50 + 150 + 40 ~ 7 +7). 'Ilynajllmicj n.~e jest '0 "ok sloneczny, ale rok ksi<,;Z)tcoW)l, skhda.i'lcy si, z .Iwunastu miesi,,"), po okolo 29,5 dl1ia kaZdy (29,5 x 12 = 354) - w 1akim 187

kalendarzu wYSt?p:ui4 na zrniane miesiace trwajqce po 29 i :;0 dni - jak to jest nadal w kalendarzu zydowskim,

Te 354 dni nie dajQje(lmik pelnego ruku slonecznego, Wla;nie dlatego narrator tub ten, kt6ry spisal Ksi,g\l RDCI7..ajU, dokonal po prawki stwierdzajqc, "I.e P()tQP, ktory ro~p0C741 sir; siedemnasiego dnia drugicgo miesiaca, zakonezy! sie W IIJSt"PI1YTIl roku dwudziestego siodrnego dnia drugiego rniesiaea, Uczeni nie sq zgodni co do iiczby dni dodanych do ksiezycowych 354, Niektorzy, jak np, S, Gandz (Studie,1 in Hebrew Mathemarics and ASlronomYJ uwazeja, t,e bylo to dni jedenascie, a wiec uzyskano prawidlowa popmw~ przy przejsciu z 354 dni roku ksiezycowego na 365 dni roku slonecznego, Inni, wsrod nich autor pradawne] K.~t€gi Jubiieuszow; uw~~jf\, 1E dodano dokladnie dzicsi<:<; dni, wyd!uZajll_c W len sposob rok do 364 dni, ZMCz:1I_OY jest fakt, iz sugeruje to kalendarz, w ktorymrok dzielono na piecdziesia] dwa tygodnie, kaM)' trNaj~_cy posiedem dni (52 x 7 - 364).

W Ksiedze Jubiieuszow czytamy, ze nic bylo to jedynie wynikiem dodawania dni 354 + 10, ale celowym pcdzialem roku t1B pi<,6d7jesi~t dwa rygodnie po siedem dni kazdy, Po poropie Noe otrzyrnal "niehi.idie tablice" nakazujace, aby:

"Wsz:ystkie dni wedlug przykazania

byty W piecdziesieciu dwoch tygodniach, ktore dadzq kompletny rok.

Tak jest wyrytc i nakazane

na niebianskich tablicach:

i nic nie bedzie zaniedbaue \V zadnym roku ani Z roku na wk.

I przylo a wj\, warn dzicci Izraela, alJySe ie przestrzegal i lat zgodn i e L tym ustaleniem:

trzysta szcscdziesiat cztery dni tworzyc b«d~ caly rok".

To konsekwentne trzyrnnnie ,i,. roku majqcego pi"CdziesiQt dwa rygodnie po siedem dni, a dajqce razcm rok kalendarzowy trwaiacy 364 dni, nie by!", wynikiem braku swiadomosci, ze 10k slcneczny trwa 365 pelnych dni. Rzeezywista dlugosc roku wyrazona jest w Biblii wiekiem Henoeha (pi~6 j szescdziesiqt i trzysta lat} wzietego do nieba .rnez Pana, W apokryflczne] Ksiedze Henocha wyrnieniony jest wyraznie .riaddatek Slonca", czyf pi~~ dodatkowych dni, ktorc nalezy dodac do 360 (12 " 30) dni z innych kalenda- 188

rzy, aby otrzymac 365 dni. Ale Ks'i(g(} Henocha w rozdzialach dorycaacych Stonca i Ksiezyca, dwunastu "b,arn" zodiaku, dn! r6wnonocy i przesilenia, podaje jednoznacznie, ze rok kalcndarzowy 11m trwac "dokl~dnie trzysta s7d6dziesif!J cztery dni", Po .. torzone jest to jeszczc raz: "cary rok, z doskomri'l slusznoscia" mial 364 dni - pieedziesiat dwa tygodnie 110 siedern dni,

Uwaza si~, Ze w Ksiedze Henoeho, a zwlaszcza v: jej wersji znanej jako II Ksilfi,o Henocha, zawartc SQ elementy nauki znanej w owym czasie w Aleksandrii, w Egipcie, Nie mozna jednak powicdziec z caj'l pewnoscia, jaka [m,st Tej wiedzy pochodzi Z wezesniejszych nauk Thora Wiadomo jednak, ~e i Biblia, i opowiesci pochodzace z Egiptu sugeruja, iz juz duzo wezesniej znaczaca role odgrywaly liuby siedem 0= pi'\)Mziesi~!t dwa razy siedem.

Dobrze znsna jest biblijna opowiesc (J Jozefie, ktoi'y wyniesiony zostal na namicstnika w Egipcie dzieki temu, ZC prawidlowo zinterpretowal Sill' Iaraona, Wladcy ukazalo sic siedem ttustych 'krow, bore zostaly pozarte r)I'7~Z sicdem how chudych, a potem siedem pelnych kolb kukurydzy po. ohlonietych przez siedem pustych koJb. Niemsl nieznany jest jednak fakt, zc opowiesc ta, uwazana przez niektorych za [egende lub mit, jest moeno zakorzeniona Vi Egipcie i ma wczesniejszy odpowiednik w madrosciach egipskich, Wspornniec mozna tutaj opowiesi' 0 egipskich poprzedniczkach greckich sybill, begin przepowiadajacych przyszlosc; w Egipcie nazywano je "siedem Hathor". Sarna Hathor byla boginiq Synaju, a przedstawiano ja, juko krowe , Innyrni slow)', sicdem how symbolizowalo siedem Hathor potrafiacych przewidywac przyszlosc,

~ <:0> fu' g Q., __,. to .. I = to!.. -. '--'"A QQ iJf lif~Jf~~: .1..:l~ i71a·l~

~ fI:f!~~+1 I 1~EJ?~~qjm'

J/. JQ4

189

Wczcsniejszym odpowlednikiem opowiesci 0 siedrniu latach chudych, ktore nastapily pO siedmiu lataeh tlustych jest tekst hicroglificzny {il. 104) zalyiulowany przez E. A. W, Budge'a (Legend s of the Codl') Legenda o bogu Khnemu io siedmiu larach glodu. Khnemu bylo imicniem uzywanym ala 0- kreslenia Ptaha/Enkiego jako stworcy ludzkosci. Egipcjanie wierzyli, ze Ptah/Enki po przekazaniu wladzy swojemu synowi Re udal si~ na odpoczynek na wysp~ Abu (ze wzgl~dtl na ksztalt znanq od czasow greckich jake 8- lefantyna), gdzie utworzyl dwie pieczary, dwa polaczone zbiorniki, Za pomoea umieszczonych tam zamknie« i sluz mogt regulowac przeplyw wild Nilu, \Vsp&kzesna, lama w Asuanie zbudowana zostala w podobnyru mieiSCU, powyzej pierwszej katarakty na Nilu

Wedlug tego tekstu faraon Dzoser, ktory zbudowal piramide schodkow~ w Sakkarze, w raporcie krolewskirn pochodzacyrn od rzqdcy z poludnia otrzyrnal informacje Z~ ludzie narazeni sana dotkliwc cicrpienia, ,,]>0- niewaz od s i e d rn i u I at wody Nilu nie przybieraly do zwyklego stanu", W rezultacie .ziarna jest bardzo malo, warzyw nie rna wcale, znikro wszystko, czyrn magi! Zywic "i~ ludzie, ru sasiedzi mbuj!!, si" nawzajem",

1061 udal sie na poludnie na wy~p<; Abu, liczac na to, Zc gdy zwroci si, bezposrednio do 'bogs, zdola zapobiec rozszerzaniu sie glodu i ehaosu. Powiedziano mu, ~ beg mieszka i.w budowli z drewna, mahtej bramy z uzciny", gdzie przechowuic .sznur i tabliczki" umozliwiajace rnu "o!wiemni~. podwojnych I'/l'&! sluzy Nihi". Khnemu w odpowiedzi na blagania krola przyrzekl "podnieSc stall Nilu, dac wocl~,spruwic, aby wzrosly zbiory",

Ponicwaz coroczny przybor wod J>;!11l wiazano z heliakalnym wschodem Syriusza, to warm sie zastanowic, czy niebiariskie bqdzasrronorniczne aspekty tej historii dotycza tylko faktycznego braku wody (ktory zdarza sie cyklicznic takze w dzisiejszych czasach), cry tez odnoszq iii( tez tUo rozwa zanej wczesniej zmiany terminu pojawiania sil' Syriusza w wypadku 510· sowania SZI}'WJlcgo kalcndarza, 0 kalendarzowychkonotacjach tej opewiesci swiadczy wzrnianka, ze siedziba Khnernu w Abu byla zorientowana zgodnie z astronornia, .Dom boga mLal otwor ad poludniowcgo wschodu i Slonce stele kazdcgo dnia dokladnie naprzeciw niego". Znaczylo to, zC moznabylo obserwowac ruch Stonca do i z punktu, w ktoryrn pojawia si~ one Vi dniu przesllenia zimowego.

Ten krotki przeglad :rastOSOW311ia i znaczenia liczby siedem w sprawach bogow i ludzi wystarezy, aby wykazacjej nlebianskie pochodzenie (siedem planet od Plurona do Zierni) i jcj znaczenic dla kalendarza (siedem dni tygodnia, rok skladajacy sie z piecdziesieciu dwoch takich tygcdni). Ale w rywalizacji bogow Anunnaki jej znaczenie bylo innc, Ten, kiory byl bo-

190

giem siodernki (po hebrajsku eU·s2ew<l, od czego pochodzi imi" Blzbieta) byl tez tytularnym wladca Ziemi,

Gdy Re/Mardukowi nie udalo sie zrealizowac swoich zamiarow w Babilouie, wroci! do Egiptu, Jak uwazam, niepokoil go coraz powszechniejszy szacunek dla liczby siedem, bt;dil_cej przydomkiern Enlila, szacunek wyrazaj ~C)' si~ wprowadzen iem w Egipci e tygodnia trw~j acego siedem 001.

It J05

!I. 100

W tych okolicznosciach czesc otaczajaca na przyklad siedem Hathor, stauowila dla Re/Marduka powazna bo-Itl_ezk<i, Chodzilo nie tylko 0 to, ze bylo tch sledem, co sugcrowalo chwatc EnIHa; wi~ly si~ dodatkowo z: Hathor, lloginEft wazna w panteonie egipskirn, ale mezbyt lubtanaprzez Ra'Marduka.

Jak jut wykazalem we wczesniejszych tornach Krenik Ziemi, Hathor bylo cgipskim imieniembogini Ninhursag Z sumeryjskiego panteonu, Byta 'It) siostra przyrodnia zal'OWIIO' Enkiego, jak j Enlila - obiekt seksualnego zainteresowania obu braci, Poniewaz oficjalne malzonki (Ninki Enkiego i Ninlil Enlila) nic byly ich siostrami przyrodnimi, to ella kazdego z nich wazne byto, aby Ninhursag splodlzil:a mu syna. Zgodnie zregulami sukcesji

191

obowiszujacymi wsred Anunnaki taki syn bylby niekwestionowanym legalnym dziedziccm tronu na Ziemi. Mimo wielokrotnych prob Enkiego, Ninhursag rodzila mu jedynic corki. Enll] mial wiecej szczescia i z jego zwiazku z Ninhursag narodzil sit syn, b .. dacy prawcwitym dziedziccm. Uprawnialo to Ninurtc (dla Gudei Ningirsu, "pan Girsu") cla dziedziczenia liczbowej rangi ojca - piecdziesiqt, pozbawiajac jcdnoczcsnie pierworod-

nego syna Enkicgo, Marduka, prawa do wladania Ziemiq _

Kult liczby siederu i wazna rola, jaka odgrywa 01111 w kalendarzu, ujawnialy sie;; rakze grlzic indzie], Historia 0 siedmiu latach SllSZ}' dctyczy GZ<1sOW faraona Dzosera, budowniczego piramidy w Sakkarze. W okolicach Sakkary arcbeolorlzy odnalezf okJ:ilgll> "gom'l c~6 oltarza" wykonana z alabastru. Jej ksztalt (iL ~ OS) sugeruje, ze miala ~lllzyc za sWi~l:j, lamN zapalana co siedem dni, Kolejnym maJw:iskiel1ll jest kamienne .Jcolo", niektorzy sqdza, ii byla to podstawa omfalosa, ,,krunienia~p?pka" wyroczni. Kolo to jest podzie. lone na cztery czesci, a kama z nich z kolei na siedern (il, I ()6), co moze (lznaczac, Ze byl 10 kamienny kalendarz, oczywiscie ksiezycowy, w ktorym zastosowano koncepcje tygodnia siedmiodniowego, Przy wykcrzystaniu czterech linii podzialu dawal on rnozliwosc rachuby miesiccy ksiezycowych trw sjacych od dwudziestu osmiu do trzydziesru dwoch dni,

Kamienne kalendarze istnialy juz W pradawnych czasach, przykladem jest Stonehenge na Wyspach Brytyjskich i kalendarz Aztekow w Meksyku, Znalezisko egipskie nie powinno wiec nikogo dziwic, zwlaszcza przy zalozeniu. ze za tymi kamiennymi kalendarzami tak szeroko rozsiat1YfT.1i, pp swiecic stal: jeden bog - Thot. DZlWiC moze tylko wprowadzony w tym kaleudarzu podzial na cykle siedmiodniowe, Kolejna egipska legcnda wszakze dowodzi, ze nalezalo sie spodziewac takze tego.

Przedmioty opisywane przez archeologow jako gry lub plansze do gier znajdowano niernal wszedzie na terenie pradawnego Bliskicgo Wschodu, czcgo przykladem moga bye przedstawione ponizej znaleziska z Mezopotami i, Kanaanu i EgiptJ:l (il. 107). Dwaj gracze przcsuwali koleczki 0 tyle otworow, ile oczck wyrzucili na kostee. Archeolodzy widzq w tym tylko zabawy dla zabicia czasu. Zazwyczaj jednak wystepuje w nich piecdziesia] osiem otworow, po dwadziescia dz.iewi,€c przypisanych kaMCIDIl z graczy - a dwadzicscia dziewiec to liczba pelnych dni W miesiacu ksitZycowym. Na tych przedmiotach zaznaczone takze byly wyrazne podzialy 1111 mniejSloe podgrupy, a niektcre otwory l'lczyJy z innyrrri naciecia (bye moze znaCZ4_CC, i~ gracz 111<'''7''« przeskoczyc kilka otworow). Nfl lJrzyk!ad oLW6r 15 pol'lczony byl Z otworem 22, a otw6r 10 z 24, <::0 mogloby sugerowac sko:R o j eden siedmiodn io-wy tydzici) lub 0 d wa tygndll ie.

192

W dzisiejszych czasach zaznajarniamy dzieci z kalendarzem za pomoca ~iel', zabaw i piosenek, dlaczego wiec nie zalozyc, ze robiono takie rzeczy W starozytn os C i 7

Z dawnc] egipskiej opowiesci znanej jako Przygody Somt-Khamois z mumiami ewidenmie wynika, m byty 10 IPY i prrync,:::::liej jednq, ulubiona przez I hota, wymyslono.aby uczyc podzialu roku na pieedziesia; dwa tygodnie.

Jest to opowiesc 0 rnagll, tajernnicach i przygodach - pradawny thriller hICZ:f1_CY magiczna liczbe pi,6dziesi<[t dwa z Thotem i z sekretarni kalendaI.lH. Spisano j~ na papirusie (skatalogowanym jako Kair·J0(46) znalezionym If{ grobowcu w Tebach i datowanym na IfI ve. prz. Chr. Znaleziono tez lrngmenty innych papirusow z t'!_ "powi~scilb co wskazuje na to, ze byla 0- IIII Gz,sciq dobrze znnncj, kanoniczne] lireratury siarozytncgo Egiptu, lela';iI.JIlllj<tcejopowieki 0 bogach i ludziach,

floll~tcre1l1 opowiesci jest Santi, syn faraona, "dObrLC znajacy wszystkie I ,eery" M ial on zwycza] wedrowac po nekrcpoli w Memfis, afuy studiowac iwi"IC teksty nr scianach sw.i'101yti i. szukac dawnych .rnagicznych ksiag", Z rtHSem sam zostal "czfIJI1C>ksi~Znikiem, nie rnajacym sobie rownych w ealym [Igipcie"_ Pewnego dnia tajcmniezy starzec opowiedzial mil 0 groboweu, "w klllf)-lllukrytajest ksiazka napisana reka Theta", a w lliej odkryte s'l tsjemni'" Ziemi i sckrety nieba, Wsr6cl tej wiedzy jajem.ncj byly teZjakoby poehod/'IC" ad bogow i"folJllacj~ dotyczace "w:schocl6w Slonca U pojawiania si, K~i,T.yca oraz ruchcw bog6w niebieskich [planet) bedacych W cyklu [na orlIiL:ieJ S.lollca" - innymi &lowybyly to sekrety Jstmnomi.i i kalendarza

W grobowcu tym byl 1'7.ekom() pochO)w~ny Ne-n()fer-khe-ptah, syn I"cLesniejS2egG bola, Gdy Sahli pop,osij 0 wskazanie, gdzi~ <:liajdujc si"

193

g;robowie.c, stary czlowiek go ostrzegl, Powicdzia], ii;: Nenoferkheptaha wprawdzie pochcwano i zmumifikowano, nie jest on jednak martwy i zgladzi kazdego, kto smialby zabrac ksi~go;; Thota lezaca u jego stop, Nie odstraszylo to Satniego, ktory poczal szukac podziemnego grobowca, a gdy trafil na wlasciwe miejsce "wyrecytowaJ nad nim zaklecie, otworzyla sie szczelina w ziemi i Saini zszedl do miejsca, gdzie lezala ksiazka",

Wewnqtrz grobowca Saini zobaczyl mumie: Nenoferkbeptaha, jego siostry-zony i ieh syn3_ Ksiazka rzeczywiscie lezala u stop Nenoferkhepraha j "promie(liowal<l swiatlern, jakby swiecilo tam slonce". Gdy Satni zrobil krok w jcj strone, przemowila rnumia zony, ostrzegajac, aby nie podchodzil blizej, Potern opowiedziala S atni emu, Jakie przygody spotkaty jej rneza gdy staral si~ zdobyc te ksiege, Thot ukryl ~'l. Vol tajemnym miejscu, "I zlotej szkatule znajdujacej sie wcwnatrz srebrne] szkatuly, ktora z kolei byla w jeszcze jednej i jednej, i jednej _ najbardzie] zewnetrzne wykonanc byly z brazu i zelaza Gdy jej m:J,z Ncnofcrkhepteh zlekcewazy! ostrzezenia i niebezpieczenstwo i si,g,tll!l PI) ksi'l.Zk" Thot skazal go, jego Zotl\, i syna na zawieszenie funkcji zyciowych, Tak WL'!;C choc byli zywi, zostali pochowani _ a pomimo mumifikacji mogli widziec, slyszec i rnowic, Ostrzegla ona Satni, ze jesli siegnie po ksi'li.k" to spotka go taki sam lub gorszy los.

Ostrzezenie i los wczesniejszego krola nie odstraszyiy Satniego. Skoro zabrnql juz tak daleko, koniecznie chcial zdobyc ksiege. Gdy zrobil kolejny krok w jej strone, przemowila mumia Nenoferkheptaha, Powicdziala, ze istnieje sposob, aby posi11,sc, ksiegc bez wywolania zlosci Thota: nalezy zagrac w gre piecdziesiat dwa ("magiczna liczba Theta") i wygrac.

Wyzywajac los, Satni si~ zgodzil, Po przegraniu pierwszej partii, zapadl sie czcsciowo w podtcge grcbowca. Przegral partie drugq i kolejnq _ coral! bardziej zaglebiajac si\( w ziemie, Niezwykle fascynujney jest 01'157.)' tekst, o rym, jak udalo mu sie uciec z ksi~(l_, jakic potem spadly na niego nieszczescia i jak w koncu zwrocil ksi¢~ do kryj6wki. Znajomosc tego tekstu wykracza jednak poza temat mojej pracy, wystarczy, t» wiemy, ii wsrod astronomicznych i kalendarzowych "sebet6w Theta' byla gra pi¢. dzicsia; dwa _ podzial roku na piecdziesiat dwa siedmiodniowe okresy, C7.egO wynikiem byl zagadkowy trwajacy zaledwic 364 dni rok w Ksiedze Henocha i Ksiedze Jubileuszow.

Ta magiezna Jic:zba przenosi nas przez oceany, do obu Ameryk, kieruje nas ku zagadce Stonehenge i odkrywa zaslone "'ydar7£t1 pfowadzltcych do pierwszej nowej etlOki zare;iestrowanej przez ludzkosc i wynik<~<\cych z ni'<J.

9. TAM, GDZm TAKZE WSCHODZr SLONCE

Zaden obraz nie odda Stonehenge lepiej niz widok promieni slonecznych rozswietlajacych stojqce dostojnie rnegality sarsenowego kregu 0 wschodzie W najdluzszy dzieu lata, kiedy 10 wydaje sie, ~ nasza gwiazda IV swojej podrozy na polnoc waha si~, zatrzymuje i zaczyna wracac, Zupelnie tak, jakby 10 bylo zaplanowane, zaledwie cztery z tych wielkich kamiennych filarow stoj1l nadal pionowo POI'l.ClOne \l gory nadprozarni, tworzac trzy wydluzone okna, a my - jak przed stuleciami giganci-budowniczowie tych kamiennych konstrukeji =rnozemy oglqdac i ustalae poczatek nowego cyklu roczncgo (il, 108).

I tak, jakby to bylo Z gory przeznaczone, po drugiej stronie swiata, kolejna grupa trzech okien w poreznyrn cyklopowym murze - zbudowanym, jak glosi tradycja, przez gigantow« takze zapewnia zapierajaey dedi W piersiach widok na Slonce przehijajrtce sie przcz biale uunany mgiel, aby dokladnie tam skierowac swe promienie, T" kolejne trzy ohm, przez ktore wschodzi Slonce w dniu kluczowym dla kalendarza, znajduja sie w Ameryce Poludniowe], w Pent (il, 109),

Czy to zewnetrzne podobienstwo 10 czysty przypadek? Chyba nie. Obecnie miejsce to nazywa si~ Machu Picchu. Nazwa pocnodzi od stromcgo szczytu wznoszacego sie 3300 In nad zakretem rzeki Urubamba _ <zczytu, na ktorym miesci si~ [:0 miasto. 13ylo tak dobrze ukryte w dzungli miedzy nieskonczona liczba andyjskich szczytow, ze udalo mu sie uniknac lliszpMskich konkwistadorcw i .zaginionym miastem lnkow" pozostawalo lIZ do 1911 roiru, kiedy oJk!')'l je Hiram Billgham. Te"lZ jui: wi~dQmQ, Ze wmiesiono je na dlllgO przed Inkami, a jego dawna nazwa brzmiala Tampu-Tocco, "miejsce Irzech okien", Larowno samo Illiejsce; jak i wyjl\.lkowe Irzy

195

okna wysll(pujl\ W lokalnych opowiesciach dotyczqcych irMet eywilizacji atldjjskiej, kiedy to bogowie pod \\'0(\74 wielkiego Sffi'OICY Wirakoczy 0, siedlili IV T<lJJ1pu·TQCCO czterech brad Ayar i ich cztery sdOSiry-7()ny. Trzej bracia wyszli przez trzy okna, aby St'< osiedlic i dac POCZ,1tek cywilizacjina terenach andyjskich. Jeden zas sial sie zalozycielem siarego imperium, tysi", ce lat wczesniejszego niz imperium zbudowane przez Inkow.

Trzy okna byly tylko fragrnentem poreznego muru zbudowanego z 0- gromnych granitowych glazow, ktore, !>odobnie jak w Stonehenge, nie pochodzily z tcgo miejsca, ale zostaly sprowadzone z duze] odlegtosci, przez wysokie gory i glebokie doliny. Te ogromne kamienie, starannie wygladzone i pozbawione ostrych krawedzi, przycinano w roznych plaszczyznach i pod rcznyrni katami.jakby byty z gliny. Kazda ze scianek, kazdy z k<jt6w dopasowany by1 do kamieni przyleglych, A wszystkie te wielokatne glazy byly ze soba polaczone jak czesci ukladanki - scisle dopasowane bez jakiejkolwiek 7.apl'awy Wytrzymywaly [lie tak rzadkic w tym rejonie trzesienia ziemi i inne kataklizrny powodowane pr:zez cztowieka i przyrode.

iI. /08

196

iI. l09

SWillt:mia Trzech Okicn, nazwana tak przez Binghama, rna tylko trzy ,~iany - jcdnq z oknarni, skierowana na wschod, i dwie boerne. Od zachodu budowla jest orwarta i tam SID; karnienny filar, majacy niece ponad 2 m wysokosei. Podtrzymujq go dwa starannie wyciosane poziorne kamienie - po jcdnyrn z kazde] strony. filar znajduje si~ dokladnie naprzeeiw okna srodkowego. Bingham przypuszczal, ze rnogl on mrzymywe» belke podpierajaca dach. Cos takiego byloby jednak wyjl\tkowe na terenie Machu Picchu Wydajc sic, zc filar ten spelniac mial takie samo zadanie, jak Heel Stone (najpierw) czy A l t ar S i o n e (poiniej) w Stonehenge albo jak siodmy filar u Gudei -mial tworzyc linie namiarowq, Tutaj nil dodarek 1l'Z]' okna tworzyI)' IV genialny sposob 1rLJ' linie namiarowe do obserwacji wschodu Slonca - w dniu przesilenia ktniege>, rownonocy i przesilenia zirnowego O\. 110).

Konstrukcja skladejaca ,i,. z uzech okien i stojacego naprzeciw nich filara wznosi sie po wschodniej strorue placu nazwanego przez Binghama Swietym Placem. Nazwy t"i uczeni uiyw~<t lei. obecnie. Kolejna duza konstrukcja IlI:udlUc si't na polnocnym krancu tego placu -\CZ rna !IZy sciany, z ktorych !H~dluZSz" zwrocona jest na poinoc, Budowla otwarta jest od poludnia, J ona /bmlowana jest Z ogromnych wielobocznyeh granitowych glazow, SPl'OWfld/onych uiewiadomo skad, Sciane pelnocna zbudowano tak, ze powstalo .lcdem nibyokien, ktore tak naprawde sl\ tylko niszami w ksztalcie trapezow, 1"\[li~cj tych nibyokien, na podlodze budowli, lezy potezny prostopadlo-

iienny monoli; 0 wyrniarach rnniej wiecej 4,2 x 1,5 x 0,9 IR 1)0 dzis nie Ilrlnlo si() usralic, w jakirn celu budowla ta powstala, Nadal mowi sie o niej jako o Swi1ltyni glownej - jak to robil Bingham.

197

fl.JJ,Q

Lezacy monolit nie slutyl do siedzerua, jako ze ma 1,5 m wysokosci Bingham sugerowa], 'le byl to zapewne Slot ofiarny, ,Jodzaj oltarza, moze skladano na nim W ofierze pokarm moo by! pae<MCZOfiY do nkladani a ltltJ· mii wybitnych osob, ktoryrn skladano hold w dni swiateczne", Choc sugestie takie Sit tylko wyrworami wyobrazni, to jednak. ciekawe wydqje sk polaezcnie tej budowli ze swietam: - a wiec z kalendarzem. Nad siedrnioma nibyoknami umieszczono szesc wystajacych belek kamiennych - nie mozna wyklucZ)'6, Ze wszystko to shizylo do "ykMyw~oia obliczen Z\viq:zanych z lieu barni sz.e;i6 i siedem, podobnie [ak w Glrsu w Lagasz, W kazdej z dw6ch bocznych scian budowli jest po ph;c njbyokien, tak wiec zaWWJlO sciana wschodnia, jak i zachodnia (lawaJ)' W potaczeniu ze Sciatl~ p6lnocn~ mozliwaS6 liczenia do dwunastu -to lei wskazuje 113. powiazania z kalendarzem,

Z~ pomocno-wschodnim MfOZriikl"rn§wi'ltyni g,lo\,vnej W te] same] epoce megalitycznej powstala mniejsza przybudowka, jakby poke] bez daohu, ale za to Z kamienna lawa. Bingham przypuszczal, 7..e byla to siedziba kaplana, nie znaleziono jednak niczego, co mogloby porwierdzac I, teorie, Przybudowke wzniesiono bardzo pieczolowicie z takich samych wielobocznych granitowych glazow, doskonale ociosanych i wygladzonych, W njc] w!asllie znsjduje sie kamieii 0 najwickszc] liczbie scian i lGit6w - ma ieh at trzydziesci dwa! Zwicdzajacy nadal zastanawiaja sie, w jaki sposob i kto wykonal i urniescil tam ow zadziwiajqcy megali t.

198

Tuz za U[ i'>udowl~ zaczynaj'l sil: sehody 0 stopniaeh wykonanych z kamieni polnych, ktorym nadano wprawdzie ksztalt prostopadlcscianow, ale ieh nie wygladzono. Wijl\.c sie sehody re prowadza, 'l!i: §I;;,'i~tego plaeu at. na wzg6rze wznoszace si~ nad miastern. Szczyt wzgerza wyrownano pod kolejn4 koastrukcjc, Takze j~ wzniesiono z doskonale ociosanych i wygladzonych kamieni - nie s~ one jednak juz tak duze i nie maja at. tak wielu scian. Za;'O"'IlO wyzsza SCiafiu z brama wqj,sciowltn;o szczycie wzgorzfo, jak i otaczajace je sciany nizsze SJI. zbudowane z prostopadloscianow - kostek wyciosanych z kamienia, z kiorych wymurowano sciany tnk, jak z cegiel, Jest 10 spowb zupelnie odrnienny oct stosowanego w przypsdku kolosalnych budowli z. cpokl megalitycznej. lnny tez od duzo prostszego sposobu znstosowanego w wiekszosci budowli Machu Picchu, ktore powstaly z.polqczonych 7..apl'3.W'1!. kamieni polnych o nieregularnych ksztaltach, Ten ostatni system budowy pochodzi nlewnipliwie z CUlS0W inkaskich, Koustrukc]e z kostek kamiennych, tnkic jak ta na szczycie, poehodza z C7..aSOW wczcsniejszych, W ksiazce Zagl" nione krolestwa okreslilern, ze byly to czasy stare go imperium.

Ta konstrukcj a 1: kostek kamiennych na szczycie wzgorz, wyraznie 111i ab ~lui.y6 tylko jako rodzaj dekcracji czy ogrodzenia dla zasadniczego obiektu wznoszqcego sie rind nia, Wyrownano ram teren tworzacjakby platform", ne kl6rej srodku sterczy fragment pozostawionej skat}', wyciosany w SP<=C},flClnl' sposob, Tworzy on wielokatna podstawe, Z ktorej wyrasra do gory krotka, pojedyncza kamienna kolumna Astronomiczno-ksjendarzowy eel zbudowania takiego obiektu wynika z jego nazwy Irui-huatana, co w miejscowym J~ZyKll znaczylo ;j1~n, ktory wiaze slonce", Zarowno lnkowie, jnk i ich potomkowie powiadali, i:e byl to kamienny Pl'Z}'l7.2,d do obserwacji i przewidywania dni przesilenia. Przywiazywano do niego jakoby Slonce, aby nie poszlo ill daleko, ;, potem wrocilo na rniejsce (il. II I).

t: 11 j

199

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->