Konrad Piszczatowski

Chemia Kwantowa B
Ćwiczenia
Pracownia Chemii Kwantowej
Wydziału Chemii Uniwersytetu Warszawskiego
Warszawa 2006
Contents
1 Wstęp matematyczny 3
1.1 Liczby zespolone . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
1.2 Pochodne i całki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
1.3 Algebra liniowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
2 Podstawy mechaniki kwantowej 11
2.1 Początki mechaniki kwantowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
2.2 Funkcja falowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
2.3 Obserwable — Operatory . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
2.4 Ewolucja czasowa układu — Równanie Schr¨ odingera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
2.5 Normalizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
2.6 Pomiary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
2.7 Zasada nieoznaczoności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
3 Proste modele 19
3.1 Cząstka swobodna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
3.2 Cząstka w 1-wymiarowej nieskończonej studni potencjału . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
3.3 Cząstka w 2-wymiarowej nieskończonej studni potencjału . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
3.4 Schodek potencjału . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
3.5 Próg potencjału – Efekt tunelowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
4 Oscylator harmoniczny 30
4.1 Pierwsza kwantyzacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
4.2 Druga kwantyzacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
5 Moment pędu 38
5.1 Rotator sztywny 2-wymiarowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
5.2 Rotator sztywny 3-wymiarowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
5.3 Algebra momentu pędu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
5.4 Spin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
6 Atom wodoru 46
6.1 Separacja ruchu środka masy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
6.2 Rozwiązania równania Schr¨ odingera dla atomu wodoru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
6.3 Powłoki i podpowłoki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
6.4 Radialna gęstość prawdopodobieństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
6.5 Spinorbitale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
6.6 Przejścia spektralne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
7 Metoda wariacyjna 56
7.1 Zasada wariacyjna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
7.2 Optymalizacja parametrów wariacyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
7.3 Metoda Ritza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
8 Rachunek zaburzeń 66
8.1 Rachunek zaburzeń dla poziomu niezdegenerowanego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
8.2 Rachnek zaburzeń dla poziomu zdegenerowanego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
1
9 Atomy wieloelektronowe 73
9.1 Symetria funkcji falowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
9.2 Przybliżenie jednoelektronowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
9.3 Atom helu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
9.4 Konfiguracje elektronowe atomów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
9.5 Termy atomowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76
9.6 Przejścia spektralne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
9.7 Oddziaływanie z polem magnetycznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
10 Ruch jąder atomowych 82
10.1 Teoria nieadiabatyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
10.2 Przybliżenie adiabatyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
10.3 Przybliżenie Borna-Oppenheimera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84
10.4 Rozdzielenie rotacji i oscylacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84
11 Molekuły dwuatomowe 86
11.1 Jon H
+
2
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
11.2 Cząsteczki dwuatomowe homojądrowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
11.3 Cząsteczki dwuatomowe heterojądrowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89
11.4 Termy molekularne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90
12 Metoda H¨ uckla 92
12.1 Przybliżenie π-elektronowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
12.2 Metoda H¨ uckla . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
13 Metoda Hartree–Focka 97
13.1 UHF – Unrestricted Hartree-Focka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97
13.2 Twierdzenie Koopmansa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
13.3 Reguły Slatera-Condona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
13.4 Twierdzenie Brillouina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
13.5 RHF – Restricted Hartree-Fock . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
13.6 SCF – Self Consisted Field . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105
13.7 HFR – Hartree-Fock-Roothaan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105
13.8 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106
14 Korelacja elektronowa 107
14.1 Ogólna teoria korelacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107
14.2 Funkcje jawnie skorelowane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108
14.3 CI – Configuration Interaction . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109
14.4 MPPT – Møller-Plesset Perturbation Theory
MBPT – Many Body Perturbation Theory . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110
14.5 CC – Coupled Clusters . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111
14.6 DFT – Density Functional Theory . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111
15 Oddziaływania międzymolekularne 115
15.1 Metoda supermolekularna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115
15.2 Polaryzacyjny rachunek zaburzeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116
15.3 Energia elektrostatyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116
15.4 Energia indukcyjna i dyspersyjna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117
15.5 Symetria funkcji falowej dimeru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117
15.6 SAPT – Rachunek zaburzeń o adaptowanej symetrii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118
15.7 Energia wymienna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119
15.8 Rozwinięcie multipolowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119
15.9 Asymptotyka energii oddziaływania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120
15.10Efekty wielociałowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
2
Rozdział 1
Wstęp matematyczny
1.1 Liczby zespolone
Rozpatrzmy zbiór uporządkowanych par liczb rzeczywistych
C = ¦(x, y) : x, y ∈ R¦ , (1.1)
dla których określimy dwa działania
1. dodawanie: (a, b) + (c, d) = (a +b, c +d)
2. mnożenie: (a, b) (c, d) = (ac −bd, ad +bc)
Na przykład (2, 3) (4, 1) = (5, 14). Jeśli będziemy rozpatrywać jedynie takie pary, w których druga skład-
owa jest równa zeru, to zachowywać się one będą jak liczby rzeczywiste i możemy dokonać utożsamienia
(a, 0) ≡ a. Zajmijmy się teraz parą (0, 1) i obliczmy jej kwadrat:
(0, 1)
2
= (0, 1) (0, 1) = (0 0 −1 1, 0 1 + 1 0) = (−1, 0) ≡ −1 (1.2)
Widzimy, że pary (0, 1) nie można utożsamić z żadną liczbą rzeczywistą ponieważ jej kwadrat jest równy
−1 a w dziedzinie liczb rzeczywistych równanie
x
2
= −1 (1.3)
nie posiada rozwiązań. Parę (0, 1) nazywa się jednostką urojoną i zwyczajowo oznacza przez i. Natomiast
pary (a, b) nazywa się liczbami zespolonymi:
C ÷ z = (a, b) = a +ib . (1.4)
Wprowadzimy kilka ważnych pojęć:
1. Część rzeczywista liczby zespolonej Re(z)
Jeśli z = a +ib, to Re(z) = a.
2. Część urojona liczby zespolonej Im(z)
Jeśli z = a +ib, to Im(z) = b.
3. Liczba sprzężona do danej z

(lub ¯ z)
Jeśli z = a +ib, to z

= a −ib.
Jeśli z

= z, to z ∈ R.
Zapis liczb zespolonych w postaci z = a + ib nie tylko pozwala na ich łatwe dodawanie i mnożenie, ale
także pozwala poradzić sobie z dzieleniem dwóch liczb zespolonych. Rozpatrzymy to na konkretnym
przykładzie:
3 + 5i
2 −3i
=
3 + 5i
2 −3i
2 + 3i
2 + 3i
=
6 + 10i + 9i + 15i
2
4 −9i
2
=
−9 + 19i
13
= −
9
13
+
19
13
i . (1.5)
Zastosowaliśmy tu tą samą metodę co przy dzieleniu dwóch liczb niewymiernych.
Tak jak o liczbach rzeczywistych możemy myśleć jako o punktach na prostej, tak o liczbach zespolonych
możemy myśleć jako o punktach na płaszczyźnie nazywanej płaszczyzną zespoloną
1
. Zwyczajowo przyj-
muje się, że oś pozioma układu współrzędnych jest osią rzeczywistą, a oś pionowa osią urojoną.
1
Punktów na płaszczyźnie nie da się uporządkować, dlatego w zbiorze liczb zespolonych nie można wprowadzić relacji
mniejszości/większości.
3
T
E ¨
¨
¨
¨
¨
¨
¨
¨
¨
¨ B
Re(z)
Im(z)
z = x +iy
r
φ
Z elementarnej geometrii wynika, że części rzeczywistą i urojoną liczby z możemy zapisać jako
x = r cos φ,
y = r sin φ,
(1.6)
czyli
z = r(cos φ +i sinφ) . (1.7)
Korzystają ze wzoru de Moivra
e

= cos φ +i sinφ, (1.8)
możemy zapisać:
z = re

. (1.9)
Jest to postać wykładnicza liczby zespolonej. Wprowadźmy dwa nowe pojęcia
1. r =

x
2
+y
2
∈ R nazywamy modułem liczby zespolonej z,
2. φ = arctan(y/x) ∈ [0, 2π[ nazywamy jej argumentem.
Taka postać liczb zespolonych jest szczególnie wygodna przy mnożeniu i dzieleniu:
z
1
z
2
= r
1
r
2
e
i(φ1+φ2)
. (1.10)
Moduł liczby z oznacza się również symbolem [z[ i może być wyznaczony ze wzoru:
r = [z[ =

zz

. (1.11)
1.2 Pochodne i całki
Pochodne
Pochodną funkcji y = f(x) w punkcie x nazywamy granicę:
f

(x) = lim
h→0
f(x +h) −f(x)
h
. (1.12)
Jeżeli taka granica nie istnieje, to funkcja w tym punkcie nie posiada pochodnej.
Własności pochodnej
1. (c
1
y
1
+c
2
y
2
)

= c
1
y

+c
2
y

2
, gdzie c
1
, c
2
∈ C — liniowość
2. (uv)

= u

v +uv

— wzór Leibniza (pochodna iloczynu)
3.

u
v

=
u

v −uv

v
2
— pochodna ilorazu
4.
dx
dy
= 1:
dy
dx
, o ile
dy
dx
= 0 — pochodna funkcji odwrotnej
5. Jeśli y = f(u), gdzie u = g(x), to
dy
dx
=
dy
du
du
dx
— pochodna funkcji złożonej
4
Zestawienie pochodnych funkcji elementarnych.
Funkcja Pochodna
x
n
nx
n−1
e
x
e
x
ln x x
−1
sin x cos x
cos x −sinx
tan x cos
−2
x
cot x −sin
−2
x
Całki
Całką nieoznaczoną funkcji f(x) nazywamy rodzinę funkcji F(x) +C, takich, że F

(x) = f(x), a C jest
dowolną stałą. Zapisujemy:

f(x)dx = F(x) +C . (1.13)
Zasady całkowania:
1.

(af(x) +bg(x))dx = a

f(x)dx +b

g(x)dx — liniowość
2.

f(g(x))g

(x)dx =

f(y)dy, gdzie y = g(x) — całkowanie przez podstawienie
3.

udv = uv −

vdu — całkowanie przez części
Całką oznaczoną funkcji f(x) na przedziale [a, b], nazywamy granicę:

b
a
f(x)dx = lim
N→∞
N
¸
k=0
b −a
N
f

a +k
b −a
N

(1.14)
o ile taka granica istnieje. Jeśli spełniona jest zależność F

(x) = f(x), to:

b
a
f(x)dx = F(x)

b
a
= F(b) −F(a) . (1.15)
1.3 Algebra liniowa
Przestrzeń wektorowa
Ważnym pojęciem matematycznym, które będzie nam przydatne jest pojęcie wektora i przestrzeni wek-
torowej. Przestrzenią wektorową (nad ciałem K) nazywa się zbiór V , dla elementów którego określone jest
działanie, określane zazwyczaj jako dodawanie, spełniające następujące warunki:
1. ∃(e ∈ V ) ∀(v ∈ V ) : v +e = e +v = v – istnienie elementu neutralnego
2. ∀(v ∈ V ) ∃(v

∈ V ) : v +v

= v

+v = e – istnienie elementu odwrotnego
3. ∀(v, w, u ∈ V ) : (v +w) +u = v + (w +u) – łączność dodawania
4. ∀(v, w ∈ V ) : v +w = w +v – abelowość (przemienność) dodawania
W matematyce mówi się, że zbiór V z działaniem + tworzy grupę przemienną (abelową). Dodatkowo,
gdy mamy do czynienie z przestrzenią wektorową, to określone jest jeszcze drugie działanie, określane
zwyczajowo jako mnożenie wektorów przez elementy ciała K. Spełnia ono następujące warunki – ∀λ, µ ∈ K
oraz ∀v, w ∈ V :
1. (λµ)v = λ(µv)
2. (λ +µ)v = λv +µv
3. λ(v +w) = λv +λw
5
Elementy V nazywają się wektorami natomiast elementy K liczbami (lub skalarami).
Przykładem przestrzeni wektorowej jest zbiór ”zwykłych” dwuwymiarowych wektorów na płaszczyźnie
zaczepionych w jednym punkcie nad ciałem liczb rzeczywistych R lub zespolonych C. Podobnie przestrzeń
wektorową tworzą wektory w przestrzeni trójwymiarowej lub o większej liczbie wymiarów.
Przykłady przestrzeni wektorowych
1. Przestrzeń wielomianów stopnia nie większego niż trzeci: α+βx+γx
2
+δx
3
na ciałem liczb rzeczy-
wistych. Parametry α, β, γ, δ ∈ R . Elementem neutralnym jest tu wielomian zerowy e = 0.
2. Przestrzeń wielomianów dowolnego stopnia nad ciałem liczb rzeczywistych.
3. Przestrzeń funkcji rzeczywistych na odcinku [−1, 1] nad ciałem liczb rzeczywistych.
4. Przestrzeń rozwiązań równania x + y = 0. Ale już rozwiązania równania x + y = 1 nie tworzą
przestrzeni liniowej.
5. Przestrzeń macierzy zespolonych 2 2 nad ciałem liczb zespolonych.
Baza
Przechodzimy teraz do pojęcia wymiaru przestrzeni wektorowej. Dla skupienia uwagi zajmijmy się wspom-
inanym wyżej przypadkiem dwuwymiarowych wektorów na płaszczyźnie, co sprawia, że nazywamy je
dwuwymiarowymi. Okazuje się, że możemy wybrać dwa niezależne liniowo (w tym przypadku oznacza to,
że nieproporcjonalne do siebie) wektory e
1
i e
2
, za pomocą których jesteśmy w stanie zbudować dowolny
inny wektor v = c
1
e
1
+c
2
e
2
z naszej przestrzeni. Ważne jest, że wystarczy wybrać dwa takie wektory, ale
jeden już nie wystarczy, dlatego mówimy, że rozpatrywana przestrzeń jest dwuwymiarowa. Zbiór ¦e
1
, e
2
¦
nazywamy bazą przestrzeni wektorowej, a liczbę jego elementów nazywamy wymiarem przestrzeni wek-
torowej. Wybór bazy jest dowolny, np. w rozpatrywanym przykładzie jako wektory bazowe możemy
przyjąć
e
1
=

1
0

, e
2
=

0
1

, (1.16)
lub równie dobrze, np.
e
1
=

1
1

, e
2
=

1
−1

. (1.17)
Ważne jest, że niezależnie od konkretnego wybory postaci wektorówbazy ich liczba się nie zmienia. Ogólnie
jeśli baza zawiera n elementów ¦e
1
, ..., e
n
¦, to przestrzeń jest n-wymiarowa, i każdy wektor tej przestrzeni
może być jednoznacznie przedstawiony jako kombinacja liniowa wektorów bazy
v = c
1
e
1
+... +c
n
e
n
. (1.18)
Współczynniki rozwinięcia liniowego (c
1
, ..., c
n
) nazywamy współrzędnymi wektora w danej bazie.
Przykłady baz niektórych przestrzeni liniowych
1. Przestrzeń wielomianów stopnia nie większego niż trzeci na ciałem liczb rzeczywistych. Bazę mogą
stanowić następujące wielomiany: e
1
= 1, e
2
= x, e
3
= x
2
, e
4
= x
3
, zatem przestrzeń ta jest
4–wymiarowa.
2. Przestrzeń rzeczywistych rozwiązań równania x +y = 0 nad ciałem liczb rzeczywistych. Bazę może
stanowić wektor (1, −1), zatem jest to przestrzeń jednowymiarowa.
3. Przestrzeń macierzy zespolonych 2 2 nad ciałem liczb zespolonych. Bazę mogą stanowić macierze:
e
1
=

1 0
0 0

e
2
=

0 1
0 0

e
3
=

0 0
1 0

e
4
=

0 0
0 1

, (1.19)
zatem jest to przestrzeń 4–wymiarowa. Ale gdyby rozpatrywać tą samą przestrzeń nad ciałem liczb
rzeczywistych, to byłaby ona 8–wymiarowa, a przykładowa baza miałaby postać:
e
1
=

1 0
0 0

e
2
=

0 1
0 0

e
3
=

0 0
1 0

e
4
=

0 0
0 1

e
5
=

i 0
0 0

e
6
=

0 i
0 0

e
7
=

0 0
i 0

e
8
=

0 0
0 i

.
(1.20)
6
Iloczyn skalarny
Zdefiniujemy działanie, które dwóm wektorom z przestrzeni liniowej V przyporządkowuje element ciała
K. Ponieważ w dalszej części wykładu będziemy mieli do czynienia z przestrzeniami wektorowymi nad
ciałem liczb zespolonych C to od razu dostosujemy definicję iloczynu skalarnego do tego przypadku.
Niech v, w ∈ V będą wektorami ich iloczyn skalarny będziemy oznaczać jako ' v[ w` ∈ C. Wymagamy aby
iloczyn skalarny spełniał następujące warunki
1. ' v[ v` 0 oraz ' v[ v` = 0 tylko gdy v = 0
2. ' v[ w` = ' w[ v`

3. ' v
1
+v
2
[ w` = ' v
1
[ w` +' v
2
[ w` oraz ' v[ w
1
+w
2
` = ' v[ w
1
` +' v[ w
2
` dla każdego v, w, ∈ V
4. ' v[ cw` = c ' v[ w` oraz ' cv[ w` = c

' v[ w`, dla każdego v, w ∈ V i c ∈ C
Każde odwzorowanie
' [ ` : V V −→C (1.21)
spełniające powyższe warunki może stanowić iloczyn skalarny.
Przykłady iloczynów skalarnych
1. Ogólnie w przestrzeni N-wymiarowej iloczyn skalarny można zdefiniować w następujący sposób
' v[ w` =
N
¸
i=1
v

i
w
i
, (1.22)
gdzie v
i
oraz w
i
to współrzędne wektorów w pewnej bazie. Łatwo zauważyć, że jeśli przyjąć, że
współrzędne wektora są liczbami rzeczywistymi, to powyższa definicja iloczynu skalarnego redukuje
się do dobrze znanej definicji ze szkoły średniej.
2. W przestrzeni zespolonych macierzy kwadratowych N N iloczyn skalarny można zdefiniować jako
' A[ B` = Tr

A

B

(1.23)
gdzie A

oznacza macierz transponowaną i sprzężoną zespolenie.
3. W przestrzeni zespolonych funkcji całkowanych na pewnym obszarze Ω iloczyn skalarny można
zdefiniować jako
' f[ g` =


f

g . (1.24)
Z definicją tą będziemy się jeszcze często spotykać.
Mając iloczyn skalarny możemy wprowadzić dwa nowe pojęcia: ortogonalności i unormowania. Dwa
wektory v, w ∈ V nazywamy ortogonalnymi jeśli
' v[ w` = 0 . (1.25)
Jest to uogólnienie geometrycznego pojęcia prostopadłości wektorów.
Wektor v ∈ V nazywamy unormowanym jeśli
' v[ v` = 1 . (1.26)
Jeżeli wybierzemy bazę przestrzeni liniowej tak aby wszystkie wektory bazowe były do siebie wzajemnie
ortogonalne to taką bazę nazywa się bazą ortogonalną. Jeżeli ponadto wektory bazowe będą unormowane,
to taka baza nazywana jest ortonormalną
' e
i
[ e
j
` = δ
ij
, (1.27)
gdzie symbol δ
ij
nazywany jest deltą Kroneckera i przyjmuje wartość 1 gdy i = j lub 0 gdy i = j.
7
Operatory liniowe
Mając już przestrzeń wektorową możemy zająć się przekształcaniem jednych wektorów w drugie. Możemy
definiować różne odwzorowania, które z jednego wektora tworzą nowy:
ˆ
Av = v

(1.28)
Takie przekształcenia przekształcające jeden element przestrzeni wektorowej w drugi A : V −→ V nazy-
wamy operatorami albo endomorfizmami. Będą nas interesować operatory liniowe, tzn. takie, które
spełniają warunek:
ˆ
A(c
1
v
1
+c
2
v
2
) = c
1
ˆ
Av
1
+c
2
ˆ
Av
2
(1.29)
Przykładem takiego przekształcenia może być obrót o 90

w kierunku przeciwnym do ruch wskazówek
zegara. Innym przykładem może być odbicie względem jakiejś płaszczyzny lub przekształcenie identy-
cznościowe (czyli nie zmieniające postaci wektora). Jeśli wybierzemy konkretną bazę w naszej przestrzeni,
to odwzorowanie liniowe może być przedstawione jako macierz. Dla przykładu jeśli pozostaniemy przy
przestrzeni dwuwymiarowej z bazą
e
1
=

1
0

, e
2
=

0
1

, (1.30)
to macierz obrotu o 90

w kierunku przeciwnym do ruch wskazówek zegara będzie miała postać:

0 −1
1 0

. (1.31)
W ogólności postać macierzy danego przekształcenia liniowego zależy od wyboru bazy przestrzeni liniowej.
Przekształcenie identycznościowe (i tylko takie lub do niego proporcjonalne) na taką samą macierz w każdej
bazie ortonormalnej – macierz jednostkową:

1 0
0 1

. (1.32)
Gdy mamy macierz A operatora
ˆ
A w danej bazie oraz wektor v przedstawiony w tej samej bazie v =
(v
1
, v
2
, . . .) działanie operatora na wektor sprowadza się do mnożenia macierzy przez wektor. Powstaje
jednak pytanie skąd brać elementy macierzowe różnych operatorów liniowych w różnych bazach. Element
A
ij
macierzy odpowiadającej operatorowi
ˆ
A w bazie ¦e
i
¦ dany jest następującym wzorem
A
ij
=

e
i

ˆ
Ae
j

, (1.33)
gdzie powyższy zapis oznacza, że w pierwszej kolejności działamy operatorem
ˆ
A na wektor e
j
a następ-
nie obliczamy iloczyn skalarny otrzymanego tak wektora z wektorem e
i
. Często będziemy też stosować
następujący zapis

e
i

ˆ
A

e
j

.
Z definicji iloczynu skalarnego wynika, że

v

ˆ
Aw

=

ˆ
Aw

v


, (1.34)
trzeba jednak podkreślić, że

v

ˆ
Aw

=

ˆ
Av

w

. (1.35)
Zdefiniujemy teraz operator
ˆ
A

hermitowsko sprzężony do danego operatora
ˆ
A następującą równością

v

ˆ
Aw

=

ˆ
A

v

w

. (1.36)
Macierz operatora
ˆ
A

otrzymujemy z macierzy operatora
ˆ
A dokonując jej transpozycji i sprzężenia ze-
spolonego, dlatego możemy zapisać
ˆ
A

=
ˆ
A
T∗
. (1.37)
Ponieważ działanie operatorów nie jest w ogólności przemienne
ˆ
A
ˆ
B =
ˆ
B
ˆ
A, (1.38)
8
należy zwracać uwagę na kolejność ich występowania. Ma to znaczenie również wewnątrz iloczynu
skalarnego

v

ˆ
A
ˆ
Bw

=

ˆ
A

v

ˆ
Bw

=

ˆ
B

ˆ
A

v

w

=

ˆ
A
ˆ
B


v

w

, (1.39)
stąd

ˆ
A
ˆ
B


=
ˆ
B

ˆ
A

. (1.40)
Pewien rodzaj operatorów będzie szczególnie istotny w dalszej części wykładu. Są to operatory, które nie
zmieniają się pod wpływem sprzężenia hermitowskiego
ˆ
A

=
ˆ
A. (1.41)
Operatory takie nazywamy hermitowskimi. W przypadku operatorówhermitowskich szczególnie wygodna
jest następująca notacja dla elementów macierzowych

v

ˆ
A

w

, (1.42)
możemy tu w zależności od potrzeby decydować, czy operator
ˆ
A działa na prawo (tak jak zazwyczaj jest
rozumiany ten zapis) czy na lewo.
Zagadnienie własne
Zagadnieniem własnym operatora liniowego nazywamy następujące równanie
ˆ
Av = λv . (1.43)
Wektor v spełniający powyższe równanie nazywamy wektorem własnym a liczbę λ wartością własną op-
eratora
ˆ
A. W przestrzeniach skończeniewymiarowych rozwiązanie zagadnienia własnego operatora łatwo
można sprowadzić do rozwiązywania zagadnienia własnego macierzy tego operatora. Jeżeli wybierzemy
bazę ortonormalną, to powyższe równanie jest równoważne następującemu układowi równań algebraicznych.
Av = λv . (1.44)
Przykład
Wartość λ nazywamy wartością własną macierzy A, natomiast wektor v nazywamy wektorem włas-
nym odpowiadającym wartości własnej λ.

0 1
1 0

1
1

= 1

1
1

(1.45)

0 1
1 0

1
−1

= −1

1
−1

(1.46)
Wektor własny jest dany z dokładnością do stałej, np.

0 1
1 0

2
2

= 1

2
2

(1.47)
Ogólnie jeśli v jest wektorem własnym macierzy A odpowiadającym wartości własnej λ, to cv, gdzie c ∈ C,
również jest wektorem własnym tej macierzy odpowiadającej wartości własnej λ.
Jeśli jednej wartości własnej odpowiada kilka liniowo niezależnych wektorów własnych, to mówimy, że ta
wartość własna jest zdegenerowana.
Proces znajdowania wartości i wektorów własnych nazywamy diagonalizacją.
Równanie własne możemy zapisać w postaci:
(A −λI)v = 0 . (1.48)
czyli w postaci układu równań liniowych jednorodnych:

(A
11
−λ)x
1
+ A
12
v
2
+ . . . + A
1N
v
N
= 0
A
21
x
1
+ (A
12
−λ)v
2
+ . . . + A
2N
v
N
= 0
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
A
N1
x
1
+ A
N2
v
2
+ . . . + (A
NN
−λ)v
N
= 0
(1.49)
9
Układ taki posiada zawsze rozwiązanie trywialne v = 0 dla wszystkich wartości λ. Nas jednak będą
interesować rozwiązanie niezerowe, a takie będą istnieć tylko dla odpowiednich wartości λ (właśnie dla
takich, które są wartościami własnymi macierzy A). Warunek na istnienie nietrywialnych rozwiązań
powyższego równania można zapisać w postaci tzw. równania wiekowego:
det [A −λI[ = 0 , (1.50)
z którego wyznaczamy wartości własne λ.
Jeżeli zdecydujemy się pracować w bazie nieortonormalnej to macierzowa postać równania własnego ope-
ratora liniowego
ˆ
A przyjmuje następującą postać
Av = λSv , (1.51)
gdzie S ma następujące elementy macierzowe
S
ij
= ' e
i
[ e
j
` (1.52)
i jest nazywana macierzą całek nakrywania, a z matematycznego punktu widzenia jest macierzą operatora
jednostkowego w bazie nieortonormalnej. Modyfikacji ulega także równanie wiekowe i przyjmuje ono
postać
det [A −λS[ = 0 . (1.53)
Zbiór wszystkich wartości własnych operatora nazywamy jego widmem. Operatory hermitowskie posiadają
jedynie rzeczywiste wartości własne, co będzie dla nas bardzo istotne w dalszej części wykładu. Ponadto
wektory własne operatora hermitowskiego odpowiadające różnym wartościom własnym są ortogonalne,
czyli gdy
ˆ
A jest hermitowski i zachodzi
ˆ
Av = λv ,
ˆ
Aw = µw, (1.54)
dla λ = µ, to
' v[ w` = 0 . (1.55)
Okazuje się, że zawsze można w taki sposób wybrać wektory własne operatora hermitowskiego aby stanow-
iły one ortonormalną bazę przestrzeni wektorowej.
10
Rozdział 2
Podstawy mechaniki kwantowej
2.1 Początki mechaniki kwantowej
• II połowa XIX wieku – problemy z widmem promieniowania ciała doskonale czarnego, wzór Rayleigha-
Jeansa i katastrofa nadfioletowa.
ρ =
8πkT
λ
4
(2.1)
Poniższy wykres przedstawia doświadczalne widmo promieniowania ciała doskonale czarnego (linia
przerywana) w porównaniu z widmem przewidzianym przez Rayleigha i Jeansa (linia ciągła).
Λ
Ρ
• 1900 – Max Planck wprowadził pojęcie kwantu promieniowania (jest to jedynie trik matematyczny,
a nie obiekt fizyczny), co pozwoliło mu poprawnie odtworzyć widmo promieniowania ciała doskonale
czarnego. Planck założył że energia każdego oscylatora o częstości ν może się zmieniać tylko o
wielokrotność wartości hν, gdzie h jest obecnie nazywane stałą Plancka (h = 6.626 10
−34
Js).
ρ =
8πhc
λ
5

1
e
hc/λkT
−1

(2.2)
Zadanie 1 Wykazać, że dla dużych długości fali λ wzór Plancka przechodzi we wzór Rayleigha-
Jeansa.
Rozwiązanie 1
ρ =
8πhc
λ
5

1
e
hc/λkT
−1

=
8πhc
λ
5

1
1 +
hc
λkT
+O

1
λ
2

−1


8πhc
λ
5
λkT
hc
=
8πkT
λ
4

• Efekt fotoelektryczny – promieniowanie nadfioletowe wybija elektrony z metalu, o ile tylko jego
częstość przekroczy pewną graniczną wartość, niezależnie od natężenia światła. Energia kinetyczna
wybijanych elektronów rośnie liniowo z częstością promieniowania.
11
Zjawisko to można wytłumaczyć jeżeli przyjmie się, że promieniowanie elektromagnetyczne o częs-
tości ν składa się z cząstek (tzw. fotonów) o energii hν.
1
2
m
e
v
2
= hν −Φ , (2.3)
gdzie Φ to praca wyjścia elektronu z danego metalu.
Efekt fotoelektryczny jest przejawem korpuskularnego charakteru światła.
• 1913 – Model atomu wodoru Bohra.
Z elektrodynamiki klasycznej wynika, ze cząstka naładowana poruszająca się po zakrzywionym torze
wysyła promieniowanie, a tym samym traci energię (zwalnia). Zatem elektron krążący wokół jądra
atomowego powinien wypromieniowywać energię i spaść na to jądro.
Niels Bohr założył, że w atomie dozwolone są tylko pewne stany o określonych energiach. Model
podany przez niego dobrze tłumaczył eksperymentalne widmo atomu wodoru, ale całkowicie się
załamywał, gdy próbowano go stosować do atomów wieloelektronowych.
• 1924 – Hipoteza de Broglie’a.
Przez analogię do fotonu, którego pęd dany jest zależnością:
p =
E
c
=

c
=
h
λ
,
Louis de Broglie przyjął, że z każdą cząstką o pędzie p związana jest fala o długości λ:
λ =
h
p
. (2.4)
Hipoteza de Broglie’a nadaje falowy charakter cząstkom materialnym.
• 1925 – Eksperymentalne potwierdzenie hipotezy de Broglie’a – dyfrakcja elektronów na krysztale.
• Nowa teoria kwantów
1925 Werner Heisenberg – mechanika macierzowa
1926 Erwin Schr¨ odinger – mechanika falowa
2.2 Funkcja falowa
Pełna informacja o układzie fizycznym zawarta jest w pewnej zespolonej funkcji położeń cząstek i czasu,
tak zwanej funkcji falowej:
Ψ

r
1
, . . . , r
N
, t

.
Interpretacja Borna funkcji falowej:
Ψ(r, t)

Ψ(r, t) ∼ gęstość p-stwa znalezienia cząstki w punkcie r w czasie t.
Ψ(r, t)

Ψ(r, t)d
3
r ∼ p-stwo znalezienia cząstki w objętości d
3
r wokół punktu r w czasie t.
Uwaga: Z takiej interpretacji wynika, że [Ψ(r, t)[
2
< ∞ , dla każdego r i t.
Takie funkcje zespolone tworzą przestrzeń wektorową, tzn. możemy je dodawać i mnożyć przez liczby
zespolone.
c
1
Ψ
1
(r, t) +c
2
Ψ
2
(r, t) = Ψ
0
(r, t)
Tak jak w przypadku „zwykłych” wektorów, możemy wprowadzić iloczyn skalarny funkcji falowych (możemy
mówić, że dwie funkcje są ortogonalne):

Ψ
1
(r, t)

Ψ
2
(r, t)d
3
r .
Notacja Diraca
Ψ(r, t) – funkcja falowa −→ [Ψ`
....
ket
– wektor

Ψ
1
(r, t)

Ψ
2
(r, t)d
3
r −→ 'Ψ
1
[
....
bra
Ψ
2
`
12
2.3 Obserwable — Operatory
W mechanice kwantowej każdej zmiennej dynamicznej A (takiej jak położenie, pęd, moment pędu, energia,
etc.) przyporządkowujemy pewien operator liniowy
ˆ
A. Przypomnijmy, że operator jest liniowy, jeśli
spełnia warunek:
ˆ
A(c
1
Ψ
1
+c
2
Ψ
2
) = c
1
ˆ

1
+c
2
ˆ

2
Przykłady operatorów występujących w mechanice kwantowej.

ˆ
1 – operator jednostkowy:
ˆ
1Ψ = Ψ
• ˆ x – operator x-owej składowej położenia cząstki:
ˆ xΨ = xΨ
• ˆ p
x
– operator x-owej składowej pędu cząstki:
ˆ p
x
Ψ =

i

∂x
Ψ
Mając
ˆ
1, ˆr i ˆ p możemy konstruować operatory odpowiadające innym wielkościom fizycznym.
• Moment pędu: L = r p
L
x
= yp
z
−zp
y
−→
ˆ
L
x
=

i

y

∂z
−z

∂y

• Energia oddziaływania elektronu z jądrem:
V = −
Ze
2
r
−→
ˆ
V = −
Ze
2
r
• Energia kinetyczna cząstki:
T =
p
2
2m
=
p
2
x
+p
2
y
+p
2
z
2m
−→
ˆ
T = −

2
2m


2
∂x
2
+

2
∂y
2
+

2
∂z
2

= −

2
2m
´
• Operator energii całkowitej – operator Hamiltona (hamiltonian).
We wszystkich rozpatrywanych przez nas przypadkach będzie on dany wzorem:
ˆ
H =
ˆ
T +
ˆ
V , (2.5)
gdzie
ˆ
T to energia kinetyczna cząstek, zaś
ˆ
V to potencjał oddziaływanie cząstek ze sobą i z zewnętrznym
polem.
2.4 Ewolucja czasowa układu — Równanie Schr¨ odingera
W fizyce klasycznej ewolucja czasowa układu zadana jest równaniami Newtona, w mechanice kwantowej
równaniem ruchu jest tzw. równanie Schr¨ odingera:
i

∂t
Ψ =
ˆ
HΨ . (2.6)
Jeśli
ˆ
H nie zależy jawnie od czasu, to równanie to można formalnie rozwiązać rozdzielając zmienne:

Ψ
=
1
i
ˆ
Hdt ,

Ψ(r, t) = e

i

ˆ
Ht
Ψ(r, 0) , (2.7)
gdzie:
e
ˆ
A
=

¸
n=0
ˆ
A
n
n!
.
13
Nas bardziej będzie interesować niezależna od czasu wersja równania Schr¨ odingera, czyli zagadnienie
własne hamiltonianu:
ˆ
HΨ = EΨ . (2.8)
Tutaj Ψ jest funkcją falową stanu stacjonarnego, zaś E jest energią tego stanu.
Dlaczego to jest stan stacjonarny ?
Jeżeli Ψ(r, 0) jest funkcją własną hamiltonianu z wartością własną E, to:
Ψ(r, t) = e

i

ˆ
Ht
Ψ(r, 0) =

¸
n=0
1
n!

−it

n
ˆ
H
n
Ψ(r, 0) =

¸
n=0
1
n!

−it

n
E
n
Ψ(r, 0) = e

i

Et
Ψ(r, 0) ,
zatem w trakcie ewolucji czasowej układu zmienia się jedynie faza funkcji falowej, czyli nie zmienia się
rozkład gęstości p-stwa:
Ψ(r, t)

Ψ(r, t) = e
i

Et
Ψ(r, 0)

e

i

Et
Ψ(r, 0) = Ψ(r, 0)

Ψ(r, 0) .
Od tej chwili będziemy się zajmować tylko stanami stacjonarnymi i „zapominamy” o ich trywialnej za-
leżności od czasu.
2.5 Normalizacja
Równanie Schr¨ odinger jest liniowe, a zatem jeżeli Ψ jest jego rozwiązaniem, to rozwiązaniem jest także
funkcja
¯
Ψ = NΨ, gdzie N jest stałą. Możemy tak dobrać stałą N aby ρ(R) zdefiniowane jako:
ρ(r) = [
¯
Ψ(r)[
2
= [NΨ(r)[
2
było dokładnie równe gęstości p-stwa znalezienia cząstki w punkcie r. Procedurę taką nazywamy norma-
lizacją funkcji falowej.
Jak wyznaczyć N ?

[
¯
Ψ(r)[
2
d
3
r = 1 ,
czyli:
1 = [N[
2

Ψ(r)[
2
d
3
r = [N[
2
'Ψ(r)[Ψ(r)` ,
zatem możemy przyjąć, że:
N = 'Ψ(r)[ .Ψ(r)`

1
2
(2.9)
Uwaga: Będziemy wymagać, aby funkcje falowe były normalizowalne, czyli aby były całkowalne z
kwadratem, tzn:

Ψ(r)[
2
d
3
r < ∞.
Zadanie 2 Znormalizować funkcję e
−ar
, gdzie r =

x
2
+y
2
+z
2
, a > 0.
Rozwiązanie 2
N
−2
=

+∞
−∞
dx

+∞
−∞
dy

+∞
−∞
dz

e
−a

x
2
+y
2
+z
2


e
−a

x
2
+y
2
+z
2
Przechodzimy do współrzędnych sferycznych.
N
−2
=


0

π
0
sin θdθ


0
r
2
dre
−2ar
= 4π


0
r
2
dre
−2ar
Jak obliczyć taką całkę ?
Najpierw:


0
e
−αr
dr = −
1
α
e
−αr


0
=
1
α
Zauważmy, że:


0
re
−αr
dr = −

∂α


0
e
−αr


0
r
2
e
−αr
dr = −

∂α


0
re
−αr
=

2
∂α
2


0
e
−αr
,
14
zatem


0
r
2
e
−αr
dr =

2
∂α
2
1
α
=
2
α
3
.

Można wyprowadzić ogólny wzór:


0
r
n
e
−αr
dr =
n!
α
n+1
. (2.10)
W naszym przypadku α = 2a i n = 2, więc:
N
−2
= 4π
2
(2a)
3
=
π
a
3
⇒ N =

a
3
π
.
2.6 Pomiary
Wynikiem pomiaru wielkości fizycznej A może być tylko wartość własna a
n
odpowiadającego jej operatora
ˆ
A
ˆ

n
= a
n
φ
n
.
Jeżeli stan układu jest opisywany funkcją falową φ
n
będącą funkcją (wektorem) własną operatora
ˆ
A, to
w wyniku pomiaru wielkości dynamicznej A otrzymamy wartość własną a
n
odpowiadającą tej funkcji.
Jeżeli wyniki pomiarów to wartości własne operatorów, to operatory odpowiadające wielkościom fizycznym
mogą mieć tylko rzeczywiste wartości własne. Aby tak było, musimy zażądać, żeby były to operatory
hermitowskie.
Przypomnijmy, ze hermitowski operator
ˆ
A spełnia

1
[
ˆ

2
` = '
ˆ

1

2
` ,
czyli

Ψ

1
(r)
ˆ

2
(r)d
3
r =

ˆ

1
(r)


Ψ
2
(r)d
3
r .
Zadanie 3 Wykazać, że wartości własne operatora hermitowskiego są rzeczywiste.
Rozwiązanie 3 Niech
ˆ
A będzie hermitowski, a φ będzie jego funkcją własną odpowiadającą wartości
własnej a, wówczas:
'φ[
ˆ
Aφ` = 'φ[aφ` = a'φ[φ` = a
|
'
ˆ
Aφ[φ` = 'aφ[φ` = a

'φ[φ` = a

zatem a

= a.

Zadanie 4 Wykazać, że operator pędu jest hermitowski.
Rozwiązanie 4

1
[ ˆ pΨ
2
` =

Ψ

1
(x)

i
d
dx
Ψ
2
(x)d
3
r = Ψ

1
(x)Ψ
2
(x)

+∞
−∞
. .. .
0

d
dx
Ψ

1
(x)

i
Ψ
2
(x)d
3
r =
=

i
d
dx
Ψ
1
(x)


Ψ
2
(x)d
3
r = 'ˆ pΨ
1

2
`
Założyliśmy, że wyraz brzegowy w całkowaniu przez części znika, czyli, że lim
r→∞
Ψ
i
(x) = 0. Tak
naprawdę od funkcji falowych wymagamy jedynie aby były całkowalne z kwadratem, a z tego nie wynika,
że mają one być zerowe w nieskończoności. Jednak w większości sytuacji fizycznych warunek taki jest
spełniony, dlatego na potrzeby tego wykładu będziemy się nim posługiwać.

15
Co się dzieje jeżeli funkcja falowa Ψ opisująca układ nie jest funkcją własną operatora
ˆ
A ?
Wówczas funkcję Ψ możemy przedstawić w postaci liniowej kombinacji funkcji własnych operatora
ˆ
A:
Ψ =
¸
n
c
n
φ
n
.
Możemy przyjąć, że funkcje φ
n
są ortonormalne, wówczas aby Ψ było znormalizowane musi zachodzić:
¸
n
c

n
c
n
= 1
Zadanie 5 Pokazać to.
Rozwiązanie 5
'Ψ[Ψ` = '
¸
m
c
m
φ
m
[
¸
n
c
n
ψ
n
` =
¸
mn
c

m
c
n

m

n
`
. .. .
δmn
=
¸
n
c

n
c
n
Prawdopodobieństwo, że w wyniku pomiaru obserwabli A na układzie opisywanym znormalizowaną funkcją
falową Ψ otrzymamy wartość, a
k
wynosi c

k
c
k
= [c
k
[
2
.

średnia wartość dużej liczby pomiarów wielkości A na stanie opisywanym przez znormalizowaną funkcję
falową Ψ jest dana jako wartość oczekiwana operatora
ˆ
A na funkcji Ψ:
'
ˆ
A` = 'Ψ[
ˆ
AΨ` . (2.11)
Zadanie 6 Obliczyć wartość oczekiwaną operatora
ˆ
A ze znormalizowaną funkcją falową Ψ =
¸
n
c
n
φ
n
,
gdzie φ
n
spełniają
ˆ

n
= a
n
φ
n
i są ortonormalne.
Rozwiązanie 6
'
ˆ
A` = 'Ψ[
ˆ
AΨ` =

¸
m
c
m
φ
m
[
ˆ
A
¸
n
c
n
φ
n

=
¸
mn
c

m
c
n

m
[
ˆ

n
` =
¸
mn
c

m
c
n
a
n

m

n
`
. .. .
δmn
=
¸
n
c

n
c
n
a
n

Zadanie 7 Obliczyć wartość oczekiwaną operatora
ˆ
V = −
Ze
2
r
z funkcją

a
3
π
e
−ar
.
Rozwiązanie 7
'
ˆ
V ` =

a
3
π
e
−ar
ˆ
V

a
3
π
e
−ar
d
3
r =
a
3
π

−Ze
2
r
e
−2ar
d
3
r = −
Ze
2
a
3
π


0

π
0
sin θdθ


0
r
2
dr
1
r
e
−2ar
=
= −
Ze
2
a
3
π


0
re
−2ar
dr = −4Ze
2
a
3
1
(2a)
2
= −Ze
2
a

2.7 Zasada nieoznaczoności
W ogólności działanie operatorów nie jest przemienne, tzn
ˆ
A
ˆ
BΨ =
ˆ
B
ˆ
AΨ. Mówimy, że takie operatory
nie komutują. Jeżeli operatory odpowiadające dwóm wielkościom fizycznym nie komutują, to nie możemy
jednocześnie z dowolną dokładnością wyznaczyć (zmierzyć) tych wielkości w eksperymencie. Fakt ten jest
znany pod nazwą zasadzy nieoznaczoności. Aby sformułować go w sposób matematyczny zaczniemy od
wyprowadzenia pewnej nierówności, zwanej nierównością Schwartza. Z definicji iloczynu skalarnego
wynikia, że dla dowolnego wektora [z` spełniona będzie następująca nierówność
' z[ z` 0 . (2.12)
Wybierzmy [z` w następującej postaci
[z` = [x` −
' x[ y`
' y[ y`
[y` (2.13)
16
i podstawmy do tej nierówności i po prostych przekształceniach dostajemny
0 ' x[ x` −
[ ' x[ y` [
2
' y[ y`
, (2.14)
co można zapisać w postaci
' x[ x` ' y[ y` [ ' x[ y` [
2
. (2.15)
Ostanie wyrażenie nazywamy nierównością Schwartza. Przejdźmy teraz do matematycznego sformułowa-
nia zasady nieoznaczoności. Niech A i B będą niekomutującymi operatorami hermitowskimi. Operator
zdefiniowny jako
[A, B] = AB −BA (2.16)
nazywamy komutatorem operatorów A i B. Bez stary ogólności możemy przyjąć, że
[A, B] = iC , (2.17)
gdzie C jest pewnym operatorem hermitowskim. Wprowadźmy teraz następujące wielkości
∆A = A−'A` ,
∆B = B −'B` ,
(2.18)
gdzie 'A` i 'B` oznaczają wartpści oczekiwane operatorów A i B na pewnym stanie kwantowym [ψ`.
Rozpatrzmy teraz nowe wektory stanu, powstałe w wyniku zadziałania operatorów ∆A i ∆B na stan [ψ`

∆A
` = ∆A[ψ` ,

∆B
` = ∆B[ψ` .
(2.19)
Do wektorów [ψ
∆A
` i [ψ
∆B
` zastosujemy teraz nierówność Schwartza
' ψ
∆A
[ ψ
∆A
` ' ψ
∆B
[ ψ
∆B
` [ ' ψ
∆A
[ ψ
∆B
` [
2
, (2.20)
czyli
' ∆Aψ[ ∆Aψ` ' ∆Bψ[ ∆Bψ` [ ' ∆Aψ[ ∆Bψ` [
2
. (2.21)
Jeśli operatory A i B były hermitowskie, to równieź operatory ∆A i ∆B są hermitowskie oraz [∆A, ∆B] =
iC zatem

ψ

(∆A)
2

ψ

ψ

(∆B)
2

ψ

[ 'ψ [∆A∆B[ ψ` [
2
. (2.22)
Zajmijmy się teraz wyrażeniem z prawej strony powyższej nierównośći
'ψ[∆A∆B[ ψ` = ' ψ[ [∆A, ∆B] + ∆B∆A` ψ = i 'ψ [C[ ψ`+'ψ [∆B∆A[ ψ` = i 'ψ [C[ ψ`+'ψ[∆A∆B[ ψ`

,
(2.23)
zatem
i 'ψ [C[ ψ` = 'ψ [∆A∆B[ ψ` −'ψ [∆A∆B[ ψ`

= 2i·'ψ [∆A∆B[ ψ` , (2.24)
czyli
·' ψ
∆A
[ ψ
∆B
` =
1
2
'ψ [C[ ψ` . (2.25)
Oczywistym jest, że spełniona będzie następujące zależność
[ ' ψ
∆A
[ ψ
∆B
` [ [·' ψ
∆A
[ ψ
∆B
` [ =
1
2
[ 'ψ [C[ ψ` [ . (2.26)
Podstawiając to do wzoru 2.22 otrzymujemy matematyczną postać zasady nieoznaczoności.
σ
2
(A)σ
2
(B)
1
4
[ 'C` [
2
, (2.27)
gdzie wielkość
σ(A) =

(A−'A`)
2

(2.28)
nazywana jest wariancją operatora A.
Zadanie 8 Obliczyć komutator operatorów ˆ x i ˆ p
x
.
17
Rozwiązanie 8 Zadziałajmy komutatorem [ˆ x, ˆ p
x
] na jakąś funkcję Ψ.
[ˆ x, ˆ p
x
]Ψ = x

i

∂x
Ψ−

i

∂x
xΨ = x

i

∂x
Ψ−

i
Ψ−

i
x

∂x
Ψ = −

i
Ψ,
zatem
[ˆ x, ˆ p
x
] = i.

Wstawiając ten wynik do naszej nierówności otrzymujemy słynną zasadę nieoznaczoności Heisen-
berga dla pędu i położenia:
σ(x)σ(p
x
)

2
. (2.29)
Zadanie 9 Udowodnić tożsamość Jacobiego.
Rozwiązanie 9

ˆ
A, [
ˆ
B,
ˆ
C]

+

ˆ
B, [
ˆ
C,
ˆ
A]

+

ˆ
C, [
ˆ
A,
ˆ
B]

= [
ˆ
A,
ˆ
B
ˆ
C −
ˆ
C
ˆ
B] + [
ˆ
B,
ˆ
C
ˆ
A−
ˆ
A
ˆ
C] + [
ˆ
C,
ˆ
A
ˆ
B −
ˆ
B
ˆ
A] =
=
ˆ
A
ˆ
B
ˆ
C
. .. .


ˆ
A
ˆ
C
ˆ
B
. .. .


ˆ
B
ˆ
C
ˆ
A
. .. .

+
ˆ
C
ˆ
B
ˆ
A
. .. .

+
ˆ
B
ˆ
C
ˆ
A
. .. .


ˆ
B
ˆ
A
ˆ
C
. .. .


ˆ
C
ˆ
A
ˆ
B
. .. .

+
ˆ
A
ˆ
C
ˆ
B
. .. .

+
ˆ
C
ˆ
A
ˆ
B
. .. .


ˆ
C
ˆ
B
ˆ
A
. .. .


ˆ
A
ˆ
B
ˆ
C
. .. .

+
ˆ
B
ˆ
A
ˆ
C
. .. .

= 0

Zadanie 10 Udowodnić następującą tożsamość:

ˆ
A
ˆ
B,
ˆ
C

=
ˆ
A

ˆ
B,
ˆ
C

+

ˆ
A,
ˆ
C

ˆ
B (2.30)
Rozwiązanie 10
ˆ
A

ˆ
B,
ˆ
C

+

ˆ
A,
ˆ
C

ˆ
B =
ˆ
A

ˆ
B
ˆ
C −
ˆ
C
ˆ
B

+

ˆ
A
ˆ
C −
ˆ
C
ˆ
A

ˆ
B =
ˆ
A
ˆ
B
ˆ
C −
ˆ
A
ˆ
C
ˆ
B +
ˆ
A
ˆ
C
ˆ
B
. .. .
0

ˆ
C
ˆ
A
ˆ
B =

ˆ
A
ˆ
B,
ˆ
C

(2.31)

Zadanie 11 Udowodnić następującą relację komutacyjną dla składowych operatora momentu pędu:

ˆ
J
x
,
ˆ
J
y

= i
ˆ
J
z
(2.32)
Rozwiązanie 11 Z definicji momentu pędu:
ˆ
J = ˆr ˆ p , (2.33)
zatem:
ˆ
J
x
= ˆ yˆ p
z
− ˆ zˆ p
y
ˆ
J
y
= ˆ zˆ p
x
− ˆ xˆ p
z
ˆ
J
z
= ˆ xˆ p
y
− ˆ yˆ p
x
, (2.34)
czyli:

ˆ
J
x
,
ˆ
J
y

=

ˆ yˆ p
z
− ˆ zˆ p
y
, ˆ zˆ p
x
− ˆ xˆ p
z

=

ˆ yˆ p
z
, ˆ zˆ p
x

ˆ yˆ p
z
, ˆ xˆ p
z

. .. .
0

ˆ zˆ p
y
, ˆ zˆ p
x

. .. .
0
+

ˆ zˆ p
y
, ˆ xˆ p
z

=
= ˆ y

ˆ p
z
, ˆ zˆ p
x

+

ˆ y, ˆ zˆ p
x

. .. .
0
ˆ p
z
+ ˆ z

ˆ p
y
, ˆ xˆ p
z

. .. .
0
+

ˆ z, ˆ xˆ p
z

ˆ p
y
=
= −ˆ y

ˆ z

ˆ p
x
, ˆ p
z

. .. .
0
+

ˆ z, ˆ p
z

. .. .
i
ˆ p
x

ˆ x

ˆ p
z
, ˆ z

. .. .
−i
+

ˆ x, ˆ z

. .. .
0

ˆ p
y
= i

ˆ xˆ p
y
− ˆ yˆ p
x

= i
ˆ
J
z
.
(2.35)

18
Rozdział 3
Proste modele
3.1 Cząstka swobodna
Rozpatrzmy cząstkę o masie m swobodnie poruszającą się w jednowymiarowej przestrzeni. Hamiltonian
dla takiego układu zawiera jedynie część kinetyczną:
ˆ
H = −

2
2m
d
2
dx
2
, (3.1)
zatem stacjonarne równanie Schr¨ odingera ma postać:


2
2m
d
2
dx
2
Ψ(x) = EΨ(x) . (3.2)
Jest to równanie, które potrafimy rozwiązać. Dwoma niezależnymi rozwiązaniami tego zwyczajnego rów-
nania różniczkowego 2-rzędu są funkcje:
Ψ
+
(x) = e
i

2mE

x
Ψ

(x) = e
−i

2mE

x
. (3.3)
Zadanie 12 Sprawdzić, że funkcje Ψ
+
(x) i Ψ

(x) są funkcjami własnymi operatora pędu, wyznaczyć
odpowiadające im wartości własne tego operatora.
Rozwiązanie 12 Zadziałajmy operatorem ˆ p na nasze funkcje.
ˆ pΨ
±
(x) =

i
d
dx
e
±
i


2mEx
=

i

i


2mE)e
±
i


2mEx
= ±

2mEΨ
±
(x) (3.4)
Zauważmy, że dla cząstki swobodnej

2mE = p, zatem:
ˆ pΨ
±
(x) = ±pΨ
±
(x) . (3.5)

Dlatego funkcję Ψ
+
(x) interpretujemy jako funkcję falową cząstki o pędzie p poruszającej się w kierunku
dodatnim osi x (w prawo), natomiast funkcję Ψ

(x) jako funkcję falową cząstki o pędzie p poruszającej
się w kierunku ujemnym osi x (w lewo).
Funkcji Ψ
±
nie da się znormalizować do 1 (można je znormalizować do delty Diraca). Takie stany, dla
których lim
r→∞
Ψ(r) = 0 nazywamy stanami rozproszeniowymi (w przeciwieństwie do stanów związanych).
Zadanie 13 Obliczyć wartość oczekiwaną operatora ˆ x z funkcjami Ψ
±
.
Rozwiązanie 13
'ˆ x` ∼

+∞
−∞

e
±
i

px


x

e
±
i

px

dx =

+∞
−∞
xdx = 0 (3.6)

19
Rozwiązaniem równania Schr¨ odingera dla cząstki swobodnej jest dowolna liniowa kombinacja funkcji Ψ
±
:
Ψ(x) = aΨ
+
(x) +bΨ

(x) . (3.7)
W szczególności:
1
2

Ψ
+
(x) + Ψ

(x)

= cos

p

x

1
2i

Ψ
+
(x) −Ψ

(x)

= sin

p

x

. (3.8)
Zadanie 14 Sprawdzić, że funkcja Ψ(x) = aΨ
+
(x) +bΨ

(x) nie jest funkcją własną operatora pędu.
Rozwiązanie 14
ˆ pΨ(x) = ˆ p


+
(x)+bΨ

(x)

= aˆ pΨ
+
(x)+bˆ pΨ

(x) = paΨ
+
(x)−pbΨ

(x) = p


+
(x)−bΨ

(x)

Ψ(x)
(3.9)

3.2 Cząstka w 1-wymiarowej nieskończonej studni potencjału
V
x
0 L
I II III
V = ∞ V = 0 V = ∞
Ψ
I
Ψ
II
Ψ
III
W obszarach I i III potencjał jest nieskończony, co oznacza, że cząstka nie może tam przebywać, czyli:
Ψ
I
(x) = 0 Ψ
III
(x) = 0 . (3.10)
W obszarze II cząstka jest swobodna i ogólną postać funkcji falowej znamy już z poprzedniego przypadku:
Ψ
II
(x) = Asin


2mE

x

+Bcos


2mE

x

. (3.11)
Mamy więc rozwiązania w wszystkich obszarach, musimy je jeszcze ze sobą zszyć. Warunki zszycia:
Ψ
I
(x)[
x=0
= Ψ
II
(x)[
x=0
Ψ
II
(x)[
x=L
= Ψ
III
(x)[
x=L
,
(3.12)
zatem:
1

. Ψ
II
(x = 0) = 0 2

. Ψ
II
(x = L) = 0 , (3.13)
Ψ
II
(0) = B zatem z warunku 1

wynika, że B = 0. Pozostaje jeszcze warunek 2

.
Ψ
II
(L) = Asin


2mE

L

= 0 . (3.14)
Stała A nie może być zerowa, gdyż wtedy cała funkcja falowa byłaby zerowa, musimy więc zażądać, aby
sinus był równy zeru, co oznacza że:

2mE

L = nπ, n ∈ N . (3.15)
Masa m i szerokość studni L są ustalone, zatem powyższy warunek jest warunkiem na wartość energii E:
E
n
=
(nπ)
2
2mL
2
. (3.16)
Dostajemy dyskretne poziomy energetyczne, czyli kwantyzację energii cząstki w studni potencjału. Pod-
stawiając wyrażenie na E
n
do wyrażenia na funkcję falową dostajemy:
Ψ
II
n
(x) = Asin


L
x

. (3.17)
Stałą A wyznaczymy żądając, aby funkcja Ψ
II
n
była znormalizowana.
20
Zadanie 15 Wyznaczyć stałą A.
Rozwiązanie 15
1 = 'Ψ
n

n
` = A
2

L
0
sin
2


L
x

dx (3.18)
Musimy obliczyć całkę z funkcji sin
2
(αx), gdzie α =

L
.
I
1
=

L
0

sin
2
(αx) + cos
2
(αx)

= L
I
2
=

L
0

cos
2
(αx) −sin
2
(αx)

=

L
0
cos(2αx) = −
1

sin(2αx)

L
0
= 0
(3.19)

L
0
sin
2
(αx) =
1
2

I
1
−I
2

=
L
2
(3.20)
Czyli A =

2
L
. Ostatecznie funkcja falowa ma postać:
Ψ
n
(x) =

2
L
sin


L
x

. (3.21)

Zadanie 16 Obliczyć wartość oczekiwaną operatora pędu z funkcją Ψ
n
.
Rozwiązanie 16
'ˆ p` =
2
L

L
0
sin(αx)

i
d
dx
sin(αx)dx =
2
L

i

L
0
sin(αx) cos(αx)dx (3.22)
Zamieniamy zmienne y = cos(αx), dy = −αsin(αx):
'ˆ p` =
2i

cos(αL)=cos(nπ)
cos(0)=1
ydy =
i

y
2

cos(nπ)=±1
1
= 0 . (3.23)

Zadanie 17 Obliczyć wartość oczekiwaną operatora położenia z funkcją Ψ
n
.
Rozwiązanie 17
'ˆ x` =
2
L

L
0
sin(αx)xsin(αx)dx =
2
L

L
0
xsin
2
(αx)dx =
2
L

L
0
x

e
iαx
−e
−iαx
2i

2
dx =
= −
1
2L
¸

L
0
xe
2iαx
dx
. .. .
I1
+

L
0
xe
−2iαx
dx
. .. .
I2

L
0
2xdx
. .. .
I3
¸
(3.24)
Obliczmy każdą z tych całek osobno.
I
1
=

L
0
xe
2iαx
dx =
x
2iα
e
2iαx

L
0

1
2iα

L
0
e
2iαx
dx =
L
2iα
e
2iαL

1
(2iα)
2
e
2iαx

L
0
=
=

L
2iα

1
(2iα)
2

e
2iαL
. .. .
e
2πin
=1
+
1
(2iα)
2
=
L
2iα
(3.25)
Wartość całki I
2
otrzymamy z powyższego wyniku zamieniając α →−α:
I
2
=

L
0
xe
−2iαx
dx = −
L
2iα
(3.26)
Zatem I
1
= −I
2
, pozostaje jeszcze ostatnia całka:
I
3
=

L
0
2xdx = x
2

L
0
= L
2
(3.27)
21
Ostatecznie:
'ˆ x` = −
1
2L

I
1
+I
2
−I
3

=
1
2L
L
2
=
L
2
(3.28)
Wynik ten mogliśmy w zasadzie podać bez obliczania. Nasza studnia potencjału jest symetryczna, nie ma
więc żadnego powodu, dla którego cząstka miałaby częściej przebywać w jej prawej połowie niż w połowie
lewej (ani odwrotnie). Stąd wniosek, że średnie położenie cząstki wypada dokładnie na środku studni.

Zadanie 18 Sprawdzić słuszność nierówności Heisenberga dla cząstki w studni potencjału.
Rozwiązanie 18 Z zasady nieoznaczoności Heisenberga wynika, że:

'ˆ p
2
` −'ˆ p`
2

'ˆ x
2
` −'ˆ x`
2

2
4
, (3.29)
'ˆ p` i 'ˆ x` mamy już obliczone, pozostaje 'ˆ p
2
` i 'ˆ x
2
`. Wartość 'ˆ p
2
` najłatwiej obliczyć jeśli się zauważy, że
ˆ p
2
= 2m
ˆ
H, zatem:
'ˆ p
2
` = 2m'
ˆ
H` = 2mE
n
=
n
2
π
2

2
L
2
(3.30)
Pozostaje jeszcze wartość oczekiwana operatora ˆ x
2
.
'ˆ x
2
` =
2
L

L
0
x
2
sin
2
(αx)dx = −
1
2L

L
0
x
2

e
2iαx
+e
−2iαx
−2

dx (3.31)
Ponownie dostajemy trzy całki.
I
1
=

L
0
x
2
e
2iαx
dx =
x
2
2iα
e
2iαx

L
0

2
2iα

L
0
xe
2iαx
dx
. .. .
L
2iα
=
L
2
2iα
e
2iαL
. .. .
1

2L
(2iα)
2
=
L
2
2iα

2L
(2iα)
2
(3.32)
Wartość drugiej całki otrzymamy zamieniając α →−α:
I
2
=

L
0
x
2
e
−2iαx
dx = −
L
2
2iα

2L
(2iα)
2
. (3.33)
Jeszcze
I
3
=

L
0
x
2
dx =
1
3
L
3
. (3.34)
Ostatecznie:
'ˆ x
2
` = −
1
2L
(I
1
+I
2
−2I
3
) =
1
2L

4L
(2iα)
2
+
2
3
L
3

=
1
2L

1
3

1
n
2
π
2

L
3
=

1
3

1
2n
2
π
2

L
2
. (3.35)
Zatem:

'ˆ p
2
` −'ˆ p`
2

'ˆ x
2
` −'ˆ x`
2

=
n
2
π
2

2
L
2

1
3

1
2n
2
π
2

L
2

L
2
4

= n
2
π
2

2

1
12

1
2n
2
π
2

=

n
2
π
2
−6
12

2
.
(3.36)
Powyższe wyrażenie będzie miało najmniejszą wartość dla n = 1, poza tym π > 3, stąd:
(∆p)
2
(∆x)
2
>
1
2
3
2
−6
12

2
=
3
12

2
=

2
4
. (3.37)

3.3 Cząstka w 2-wymiarowej nieskończonej studni potencjału
x 0 L
x
L
y
y
V = 0 V = ∞
22
Równanie Schr¨ odingera:


2
2m


2
∂x
2
+

2
∂y
2

Ψ(x, y) = EΨ(x, y) . (3.38)
Zakładamy, że możemy odseparować zmienne:
Ψ(x, y) = X(x)Y (x) (3.39)
i wstawiamy to do równania:
Y
d
2
dx
2
X +X
d
2
dy
2
Y = −
2mE

2
XY

1
XY
1
X
d
2
dx
2
X +
1
Y
d
2
dy
2
Y = −
2mE

2
1
X
d
2
dx
2
X
. .. .
−ν
2
= −
2mE

2

1
Y
d
2
dy
2
Y
. .. .
−ν
2
(3.40)
Wyrażenie stojące po lewej stronie równości zależy tylko od współrzędnej x, natomiast wyrażenie stojące
po prawej stronie równości zależy tylko od y. Aby taka równość zachodziła, oba wyrażenia muszą być
stałe. Oznaczamy tę stałą przez −ν
2
. W ten sposób odseparowaliśmy zmienne w naszym wyjściowym
równaniu i będziemy rozwiązywać niezależne równania na funkcje X(x) i Y (y).
Równanie na X(x):
d
2
dx
2
X(x) = −ν
2
X(x)

X(x) = Asin(νx) +Bcos(νx)
(3.41)
Równanie na Y (y):
d
2
dy
2
Y (y) = −

ν
2
+
2mE

2

. .. .
−µ
2
Y (y)
d
2
dy
2
Y (y) = −µ
2
Y (y)

Y (y) =C sin(µy) +Dcos(µy)
(3.42)
Musimy jeszcze uwzględnić warunki brzegowe (analogiczne jak w przypadku jednowymiarowym).
X(x = 0) = 0 X(x = L
x
) = 0 Y (y = 0) = 0 Y (y = L
y
) = 0
⇓ ⇓ ⇓ ⇓
B = 0 ν =

L
x
. .. .
D = 0 µ =

L
y
. .. .
⇓ ⇓
X(x) = Asin


L
x
x

Y (y) = C sin


L
y
y

(3.43)
Ostatecznie:
Ψ
mn
(x, y) = N sin


L
x
x

sin


L
y
y

, n, m ∈ N (3.44)
Zadanie 19 Znormalizować funkcję Ψ
mn
(x, y).
Rozwiązanie 19
N
−2
=

Lx
0
dx

Ly
0
dy

sin


L
x
x

sin


L
y
y

2
=
L
x
2
L
y
2
⇒ N =
2

L
x
L
y
(3.45)

23
Zadanie 20 Obliczyć energię stanu opisanego funkcją Ψ
mn
.
Rozwiązanie 20
E
mn
= 'Ψ
mn
[
ˆ

mn
` =

Ψ
mn


2
2M


2
∂x
2
+

2
∂y
2

Ψ
mn

= −

2
2M

Ψ
mn


L
x



L
x

+

L
y



L
y

Ψ
mn

=
=

2
2M

m
2
π
2
L
2
x
+
n
2
π
2
L
2
y


mn

mn
`
. .. .
1
=

2
2M

m
2
π
2
L
2
x
+
n
2
π
2
L
2
y

(3.46)
Jeśli studnia jest kwadratowa tj. L
x
= L
y
= L to:
E
mn
=
(n
2
+m
2

2

2
2ML
2
. (3.47)

W takim przypadku poziomy energetyczne są zdegenerowane, tzn. danej energii odpowiada więcej niż
jeden stan kwantowy, np.: E
12
= E
21
. Ogólnie degeneracja wystąpi jeśli:
L
x
L
y
∈ Q.
Uwaga: Degeneracja prawie zawsze związana jest z występowaniem jakiejś symetrii w układzie (choć
może się zdarzyć tzw. degeneracja przypadkowa).
Zadanie 21 Elektron znajduje się w dwuwymiarowej studni potencjału. Zmierzono energie deekscytacji
tego elektronu ze stanów odpowiadających liczbom kwantowym (3, 2) oraz (2, 2) do stanu podstawowego.
Wynoszą one odpowiednio 78, 22eV oraz 36, 32eV . Jakie rozmiary (w jednostkach atomowych) ma pudło
potencjału? Przyjmij, że jedna jednostka atomowa energii to 27, 2eV (w jednostkach atomowych = 1,
m
e
= 1).
Rozwiązanie 21 Energie deekscytacji w jednostkach atomowych wynoszą:

11←32
=
78, 22
27, 2
= 2.88 [a.u.] ∆
11←22
=
36, 32
27, 2
= 1.34 [a.u.] . (3.48)
Z drugiej strony energie rozważanych stanów w jednostkach atomowych wynoszą:
E
11
=
π
2
2

1
L
2
x
+
1
L
2
y

E
32
=
π
2
2

9
L
2
x
+
4
L
2
y

E
22
=
π
2
2

4
L
2
x
+
4
L
2
y

, (3.49)
zatem

11←32
= E
32
−E
11
=
π
2
2

8
L
2
x
+
3
L
2
y


11←22
= E
22
−E
11
=
π
2
2

3
L
2
x
+
3
L
2
y

, (3.50)
czyli
8
L
2
x
+
3
L
2
y
=
5.76
π
2
3
L
2
x
+
3
L
2
y
=
2.68
π
2
, (3.51)
stąd
L
2
x
=

2
3, 08
≈ 16 ⇒ L
x
≈ 4 , L
2
y
=
15π
2
4, 16
≈ 36 ⇒ L
x
≈ 6 . (3.52)

3.4 Schodek potencjału
V
x
V
0
0
I II
Ψ
I
Ψ
II
24
Rozwiązanie w obszarze I już znamy:
Ψ
I
(x) = Ae
ik1x
+Be
−ik1x
, k
1
=

2mE

. (3.53)
Pozostaje obszar II:


2
2m
d
2
dx
2
Ψ
II
(x) +V −)Ψ
II
(x) = EΨ
II
(x)
d
2
dx
2
Ψ
II
(x) = −
2m

2
(E −V
0

II
(x)

Ψ
II
(x) =Ce
ik2x
+Be
−ik2x
, k
2
=

2m(E −V
0
)

.
(3.54)
Mamy rozwiązania w obszarach I i II. Musimy je teraz ze sobą „zszyć” w punkcie x = 0. Aby ustalić
warunki zszycia przepiszmy równania Schr¨ odingera w postaci:

2
2m
d
2
dx
2
Ψ(x) = (E −V
0
)Ψ(x) . (3.55)
Wyrażenie stojące po prawej stronie równości nie na żadnych osobliwości (E − V
0
nie jest osobliwe ani
funkcja falowa nie może być osobliwa), zatem i wyrażenie z prawej strony równości musi być nieosobliwe.
Ale gdyby Ψ(x) miało skok w punkcie x = 0, to już pierwsze różniczkowanie wyprodukowałoby deltę
Diraca δ(x) (czyli funkcję osobliwą), zatem funkcja Ψ(x) musi być ciągła w punkcie zszycia:
1

Ψ
I
(x = 0) = Ψ
II
(x = 0) . (3.56)
Podobnie gdyby pierwsza pochodna funkcji falowej Ψ

(x) doznawała skoku w punkcie x = 0 to drugie
różniczkowanie względem x wytworzyłoby deltę Diraca, stąd dostajemy drugi warunek:
2

Ψ
I
(x = 0) = Ψ
II
(x = 0) . (3.57)
Zatem
1

A+B = C +D
2

Ak
1
−Bk
1
= Ck
2
−Dk
2
.
(3.58)
Stąd
A =
1
2

1 +
k
2
k
1

C +

1 −
k
2
k
1

D

B =
1
2

1 −
k
2
k
1

C +

1 +
k
2
k
1

D

(3.59)
Rozpatrzmy teraz dwa przypadki:
1

V
0
≤ E: k
2
=
1

2m(E −V
0
) ∈ R
+
x
V
2

V
0
≥ E: k
2
= i
1

2m(V
0
−E) = iκ, κ ∈ R
+
Wówczas
Ψ
II
(x) = Ce

κ

x
+D e
κ

x
....
↓ x →∞
∞⇒D = 0
(3.60)
zatem
Ψ
II
(x) = C exp


1

2m(V
0
−E)

(3.61)
funkcja falowa w obszarze II zanika wykładniczo ale jest niezerowa.
25
x
V
3.5 Próg potencjału – Efekt tunelowy
V
0
V
x 0 a
I II III
V = 0 V = V
0 V = 0
Ψ
I
Ψ
II
Ψ
III
Znamy już rozwiązania we wszystkich trzech obszarach:
Ψ
I
(x) = Ae
ik1x
+Be
−ik1x
Ψ
II
(x) = Ce
ik2x
+De
−ik2x
Ψ
III
(x) = Fe
ik3x
+Ge
−ik3x
(3.62)
gdzie: k
1
= k
3
=
1


2mE k
2
=
1

2m(E −V
0
).
Musimy jeszcze zszyć te rozwiązania w punktach x = 0 i x = a. Warunki zszycia w punkcie x = 0
rozpatrywaliśmy już w poprzednim przykładzie, dostajemy z nich:
A =
1
2

1 +
k
2
k
1

C +

1 −
k
2
k
1

D

B =
1
2

1 −
k
2
k
1

C +

1 +
k
2
k
1

D

(3.63)
Pozostaje zszyć funkcje w punkcie x = a:
Ψ
II
(a) = Ψ
III
(a) Ψ
II
(a) = Ψ
III
(a)
⇓ ⇓
Ce
ik2a
+De
−ik2a
= Fe
ik1a
+Ge
−ik1a
ik
2

Ce
ik2a
−De
−ik2a

= ik
1

Fe
ik1a
−Ge
−ik1a

(3.64)
stąd:
F =
1
2

1 +
k
2
k
1

e
i(k2−k1)a
C +

1 −
k
2
k
1

e
−i(k2+k1)a
D

G =
1
2

1 −
k
2
k
1

e
i(k2+k1)a
C +

1 +
k
2
k
1

e
−i(k2−k1)a
D

(3.65)
Załóżmy teraz, że cząstka nadlatuje z lewej strony (człon Ae
ik1x
). Cząstka taka może się odbić od bariery i
polecieć w lewo (człon Be
−ik1x
) lub przedostać się przez barierę i polecieć w prawo (człon Fe
ik1x
). P-stwo,
że cząstka znajduje się po lewej stronie bariery i porusza się w lewo jest proporcjonalne do [B[
2
, natomiast
p-stwo, że cząstka porusza się w prawo po prawej stronie bariery jest proporcjonalne do [F[
2
. Wprowadza
się następujące wielkości:
• Współczynnik przejścia, czyli stosunek liczby cząstek przechodzących przez barierę do całkowitej
liczby cząstek nadlatujących:
T =

k
3
F
k
1
A

2
(3.66)
26
• Współczynnik odbicia, czyli stosunek liczby cząstek odbitych od bariery do całkowitej liczby cząstek
nadlatujących:
R =

k
1
B
k
1
A

2
(3.67)
W rozpatrywanej przez nas sytuacji po prawej stronie bariery cząstki poruszają się tylko w prawo (nie ma
żadnych cząstek nadlatujących z +∞). Zatem G = 0 i możemy zapisać:
D =
k
2
−k
1
k
2
+k
1
e
2ik2a
C , (3.68)
czyli:
A =
1
2k
1

(k
1
+k
2
) −
(k
1
−k
2
)
2
k
1
+k
2
e
2ik2a

C
B =
1
2k
1
(k
1
−k
2
)(1 −e
2ik2a
)C
F =
1
2k
1

(k
1
+k
2
) −
(k
1
− k
2
)
2
k
1
+k
2

e
i(k2−k1)a
C .
(3.69)
Możemy teraz wyznaczyć współczynniki T i R, przy czym wygodniej będzie obliczać ich odwrotności.
Zaczynamy od współczynnika przejścia:
A
F
=
(k
1
+k
2
) −
(k1−k2)
2
k1+k2
e
2ik2a

(k
1
+k
2
) −
(k1−k2)
2
k1+k2

e
i(k2−k1)a
=
(k
1
+k
2
)
2
−(k
1
−k
2
)
2
e
2ik2a

(k
1
+k
2
)
2
−(k
1
−k
2
)
2

e
i(k2−k1)a
=
=
(k
1
+k
2
)
2
e
i(k1−k2)a
−(k
1
−k
2
)
2
e
i(k2+k1)a
4k
1
k
2
,
(3.70)
zatem

A
F

2
=
1
16k
2
1
k
2
2

(k
1
+k
2
)
2
e
i(k1−k2)a
−(k
1
−k
2
)
2
e
i(k2+k1)a

(k
1
+k
2
)
2
e
−i(k1−k2)a
−(k
1
−k
2
)
2
e
−i(k2+k1)a

=
=
1
16k
2
1
k
2
2

(k
1
+k
2
)
4
+ (k
1
−k
2
)
4
−(k
2
1
−k
2
2
)
2
(e
2ik2a
+e
2ik2a
)

=
=
1
16k
2
1
k
2
2

16k
2
1
k
2
2
+ 2(k
2
1
−k
2
2
)
2
(1 −cos(2k
2
a))

= 1 +
2(k
2
1
−k
2
2
)
2
(1 −cos
2
(k
2
a) + sin
2
(k
2
a))
16k
2
1
k
2
2
=
= 1 +
(k
2
1
−k
2
2
)
2
sin
2
(k
2
a)
4k
2
1
k
2
2
= 1 +
(2mE −2m(E −V
0
))
2

−4
sin
2
(k
2
a)
4
−4
2mE2m(E −V
0
)
= 1 +
V
2
0
sin
2
(k
2
a)
4E(E −V
0
)
.
(3.71)
Ostatecznie:
T =

F
A

2
=
¸
1 +
V
2
0
sin
2
(k
2
a)
4E(E −V
0
)
¸
−1
=
¸
1 +
sin
2
(k
2
a)
4x(x −1)
¸
−1
, (3.72)
gdzie x =
E
V
0
.
Poniższy wykres przedstawia współczynnik przejścia T w funkcji x.
1 2 3 4
0.2
0.4
0.6
0.8
1
27
Analogiczny rachunek musimy przeprowadzić dla współczynnika odbicia.
A
B
=
(k
1
+k
2
) −
(k1−k2)
2
k1+k2
e
2ik2a
(k
1
−k
2
)(1 −e
2ik2a
)
=
(k
1
+k
2
)
2
−(k
1
−k
2
)
2
e
2ik2a
(k
2
1
−k
2
2
)(1 −e
2ik2a
)
, (3.73)
zatem

A
B

2
=
[(k
1
+k
2
)
2
−(k
1
−k
2
)
2
e
2ik2a
][(k
1
+k
2
)
2
−(k
1
−k
2
)
2
e
−2ik2a
]
(k
2
1
−k
2
2
)(1 −e
2ik2a
)(k
2
1
−k
2
2
)(1 −e
−2ik2a
)
=
=
(k
1
+ k
2
)
4
−(k
1
+k
2
)
2
(k
1
−k
2
)
2
(e
−2ik2a
+e
2ik2a
) + (k
1
−k
2
)
4
(k
2
1
−k
2
2
)
2
(2 −e
−2ik2a
−e
2ik2a
)
=
=
(k
1
+ k
2
)
4
+ (k
1
−k
2
)
4
−2(k
2
1
−k
2
2
)
2
cos(2k
2
a)
2(k
2
1
−k
2
2
)
2
[1 −cos(2k
2
a)]
=
= 1 +
(k
1
+ k
2
)
4
+ (k
1
−k
2
)
4
−2(k
1
+k
2
)
2
(k
1
−k
2
)
2
2(k
2
1
−k
2
2
)
2
[1 −(cos
2
(k
2
a) −sin
2
(k
2
a))
=
= 1 +
[(k
1
+k
2
)
2
(k
1
−k
2
)
2
]
2
2(k
2
1
−k
2
2
)
2
2 sin
2
(k
2
a)
= 1 +
(4k
1
k
2
)
2
4(k
2
1
−k
2
2
)
2
sin
2
(k
2
a)
=
= 1 +
4k
2
1
k
2
2
(k
2
1
−k
2
2
)
2
sin
2
(k
2
a)
= 1 +
4
−4
2mE2m(E −V
0
)
(2mE − 2m(E −V
0
))
2

−4
sin
2
(k
2
a)
=
= 1 +
4E(E −V
0
)
V
2
0
sin
2
(k
2
a)
.
(3.74)
Ostatecznie:
R =

B
A

2
=
¸
1 +
4E(E −V
0
)
V
2
0
sin
2
(k
2
a)
¸
−1
=
¸
1 +
4x(x −1)
sin
2
(k
2
a)
¸
−1
, (3.75)
gdzie x =
E
V
0
.
Poniższy wykres przedstawia współczynnik odbicia R w funkcji x.
1 2 3 4
0.2
0.4
0.6
0.8
1
Uwaga
W przypadku gdy E < V
0
, to k
2
= iκ, gdzie κ ∈ R. Wówczas sin(k
2
a) = sin(iκa) = i sinh(κa), a wzory
na T i R przyjmują postać:
T =
¸
1 +
sinh
2
(κa)
4x(1 −x)
¸
−1
R =
¸
1 +
4x(1 −x)
sinh
2
(κa)
¸
−1
. (3.76)
Warto podkreślić, że nawet gdy energia (kinetyczna) cząstki jest mniejsza niż wysokość bariery (E < V
0
)
p-stwo przejścia cząstki na drugą stronę jest niezerowe (T > 0). Jest to tzw. efekt tunelowy (mówimy,
że cząstka tuneluje przez barierę).
x
V
28
Tak samo dla cząstki o energii (kinetycznej) większej od energii bariery (E > V
0
) mamy niezerowe p-stwo
odbicia (R > 0).
Zadanie 22 Sprawdzić, że cząstki nie „grzęzną” w barierze potencjału, tzn, że T +R = 1.
Rozwiązanie 22
T =
¸
1 +
sin
2
(k
2
a)
4x(x −1)
¸
−1
=
¸
4x(x −1) + sin
2
(k
2
a)
4x(x −1)
¸
−1
=
4x(x −1)
4x(x −1) + sin
2
(k
2
a)
R =
¸
1 +
4x(x −1)
sin
2
(k
2
a)
¸
−1
=
¸
sin
2
(k
2
a) + 4x(x −1)
sin
2
(k
2
a)
¸
−1
=
sin
2
(k
2
a)
sin
2
(k
2
a) + 4x(x −1)
T +R =
4x(x −1)
4x(x −1) + sin
2
(k
2
a)
+
sin
2
(k
2
a)
sin
2
(k
2
a) + 4x(x −1)
=
4x(x −1) +sin
2
(k
2
a)
4x(x −1) + sin
2
(k
2
a)
= 1
(3.77)

29
Rozdział 4
Oscylator harmoniczny
4.1 Pierwsza kwantyzacja
Rozpatrzmy cząstkę w jednowymiarowym potencjale harmonicznym:
V =
1
2
kx
2
. (4.1)
Na cząstkę działa siła:
F = −
dV
dx
= −kx . (4.2)
Układ taki nazywamy oscylatorem harmonicznym. Równanie Schr¨ odingera ma postać:


2
2m
d
2
dx
2
Ψ(x) +
1
2
kx
2
Ψ(x) = EΨ(x) . (4.3)
Rozwiązaniami tego równania różniczkowego są pewne funkcje Ψ
n
, gdzie n jest parametrem rzeczywistym.
Należy pamiętać, że nie każde rozwiązanie poprawne z punktu widzenia matematycznego może zostać
zaakceptowane jako funkcja falowa opisująca układ fizyczny. Od funkcji falowych wymagamy, aby były
całkowalne z kwadratem. Narzucenie takiego warunku na rozwiązania naszego równania powoduje, że
dozwolone są tylko całkowite nieujemne wartości parametru n, (n = 0, 1, 2, 3, ...). Każdej funkcji Ψ
n
odpowiada energia E
n
dana wzorem:
E
n
= ω

n +
1
2

, (4.4)
gdzie ω =

k/m.
Podobnie jak w przypadku cząstki w pudle, dostajemy skwantowane poziomy energetyczne i, jak poprzed-
nio, jest to efekt nałożenia odpowiednich (z punktu widzenia fizyki) warunków brzegowych na rozwiązania
równania Schr¨ odingera.
Parametr n nazywany jest oscylacyjną liczbą kwantową. Podstawowy poziom oscylacyjny naszego układu
odpowiada n = 0. Nawet w tym stanie oscylator ma niezerową energię E
0
=
1
2
ω. Klasycznie stanem
o najniższej energii jest spoczynek cząstki w położeniu równowagi (na dnie studni potencjału), jednak
w mechanice kwantowej taka sytuacja jest niemożliwa, gdyż pogwałcona byłaby zasada nieoznaczoności
Heisenberga.
Odległość między kolejnymi poziomami energetycznymi jest stała i wynosi:
E
n+1
−E
n
= ω . (4.5)
Fizyczne rozwiązania równania Schr¨ odingera dla oscylatora harmonicznego można jawnie wypisać w
postaci:
Ψ
n
(ξ) = N
n
H
n
(ξ)e
−ξ
2
/2
, (4.6)
gdzie ξ =

mk

2
1
4
x, N
n
jest stałą normalizacyjną, natomiast H
n
(ξ) jest pewnym wielomianem rzędu n
zmiennej ξ, zwanym wielomianem Hermite’a. Wielomiany Hermite’a zdefiniowane są wzorem:
H
n
(ξ) = (−1)
n
e
ξ
2 d
n

n
e
−ξ
2
(4.7)
30
Funkcje H
n
(ξ) są istotnie wielomianami w zmiennej ξ, gdyż n-krotne różniczkowanie czynnika e
−ξ
2
pro-
dukuje wielomian zmiennej ξ wymnożony przez tenże czynnik, który następnie skraca się z wyrazem e
ξ
2
.
Kilka pierwszych wielomianów Hermite’a:
H
0
(ξ) = 1
H
1
(ξ) = 2ξ
H
2
(ξ) = 4ξ
2
−2
H
3
(ξ) = 8ξ
3
−12ξ
H
4
(ξ) = 16ξ
4
−48ξ
2
+ 12
(4.8)
Warto zauważyć, że parzyste wielomiany H
n
(ξ) zawierają tylko parzyste potęgi ξ, podobnie nieparzyste
H
n
(ξ) zawierają tylko nieparzyste potęgi ξ.
Wielomiany Hermite’a spełniają szereg pomocnych zależności. W szczególności stanowią rozwiązania
następującego równania różniczkowego:
H

n
(ξ) −2ξH

n
(ξ) + 2nH
n
(ξ) = 0 , (4.9)
spełniają poniższą relację rekurencyjną:
H
n+1
(ξ) = 2ξH
n
(ξ) −2nH
n−1
(ξ) , (4.10)
oraz następującą relację pseudoortogonalności:


−∞
H
m
(ξ)H
n
(ξ)e
−ξ
2
dξ = π
1
2
2
n
n! δ
mn
. (4.11)
Zadanie 23 Wyprowadzić wzór 4.10
Rozwiązanie 23 Wykorzystamy wzór 4.7 i podstawimy go do równania 4.9. Najpierw musimy obliczyć
pierwszą i drugą pochodną wielomianu H
n
.
H

n
=
d

H
n
=
d

(−1)
n
e
ξ
2 d
n

n
e
−ξ
2
= 2ξ(−1)
n
e
ξ
2 d
n

n
e
−ξ
2
+ (−1)
n
e
ξ
2 d
n+1

n+1
e
−ξ
2
= 2ξH
n
−H
n+1
H

n
=
d
2

2
H
n
=
d

2ξH
n
−H
n+1

= 2H
n
+ 2ξ
d

H
n

d

H
n+1
=
= 2H
n
+ 2ξ

2ξH
n
−H
n+1

2ξH
n+1
−H
n+2

= H
n+2
−4ξH
n+1
+ (2 + 4ξ
2
)H
n
(4.12)
Teraz podstawiamy to do równania 4.9.
0 = H

n
−2ξH

n
+ 2nH
n
= H
n+2
−4ξH
n+1
+ (2 + 4ξ
2
)H
n
−2ξ

2ξH
n
−H
n+1

+ 2nH
n
=
= H
n+2
−2ξH
n+1
+ 2(n + 1)H
n
(4.13)
Aby otrzymać postać z równania 4.10 zamieniamy jeszcze n na n −1:
0 = H
n+1
−2ξH
n
+ 2nH
n−1
(4.14)

Zadanie 24 Wyznaczyć stałe normalizacyjne N
n
.
Rozwiązanie 24
1 = 'Ψ
n

n
` =


−∞
Ψ

n
(ξ)Ψ
n
(ξ)dx = N
2
n

2
mk
1
4
. .. .
α


−∞
H
2
n
(ξ)e
ξ
2
dξ (4.15)
Całkę taką możemy wyznaczyć korzystając ze wzoru 4.11:
1 = N
2
n
απ
1
2
2
n
n! (4.16)
Stąd:
N
n
=
1

απ
1
2
2
n
n!
(4.17)

31
Zwróćmy uwagę, że dla oscylatora harmonicznego (inaczej niż w przypadku cząstki w studni) stała nor-
malizacyjna N
n
jest zależna od liczby kwantowej n.
Zadanie 25 Obliczyć średnie wychylenie oscylatora opisywanego funkcją falową Ψ
n
.
Rozwiązanie 25
'ˆ x` =


−∞
Ψ

n
(ξ)xΨ
n
(ξ)dx = α
2
N
2
n


−∞

H
n
(ξ)e

ξ
2
2
)

ξ

H
n
(ξ)e

ξ
2
2
)

dξ = α
2
N
2
n


−∞
H
n
ξH
n
e
−ξ
2

(4.18)
ze wzoru 4.10 mamy:
ξH
n
= nH
n−1
+
1
2
H
n+1
(4.19)
zatem
'ˆ x` = α
2
N
2
n


−∞
H
n

nH
n−1
+
1
2
H
n+1

e
−ξ
2
dξ = α
2
N
2
n

n


−∞
H
n
H
n−1
e
−ξ
2

. .. .
0
+
1
2


−∞
H
n
H
n+1
e
−ξ
2

. .. .
0

= 0
(4.20)

Zadanie 26 Obliczyć średnią energię potencjalną oscylatora harmonicznego.
Rozwiązanie 26
V =
1
2
kx
2
⇒ '
ˆ
V ` =
1
2
k' ˆ x
2
` (4.21)
Musimy obliczyć wartość oczekiwaną operatora ˆ x
2
:
' ˆ x
2
` = α
3
N
2
n


−∞
H
n
ξ
2
H
n
e
−ξ
2
dξ = α
3
N
2
n


−∞
H
n

nξH
n−1
+
1
2
ξH
n+1

e
−ξ
2
dξ =
= α
3
N
2
n


−∞
H
n

n

(n −1)H
n−2
+
1
2
H
n

+
1
2

(n + 1)H
n
+
1
2
H
n+2

e
−ξ
2

(4.22)
Niezerowe będą tylko te wyrazy, w których H
n
spotka się z H
n
, zatem:
' ˆ x
2
` = α
3
N
2
n

1
2
n +
1
2
(n + 1)


−∞
H
2
n
e
−ξ
2
dξ = α
2

n +
1
2


n

n
`
. .. .
1
= α
2

n +
1
2

(4.23)
Dostajemy:
'
ˆ
V ` =
1
2
k

2
mk

2

n +
1
2

=
1
2

k
m

. .. .
ω

n +
1
2

=
1
2
ω

n +
1
2

=
1
2
E
n
(4.24)

Zadanie 27 Obliczyć średnią energię kinetyczną oscylatora harmonicznego.
Rozwiązanie 27 Energia całkowita E
n
jest sumą energii potencjalnej i kinetycznej, zatem:
E
n
= '
ˆ
V ` +'
ˆ
T` (4.25)
czyli:
'
ˆ
T` = E
n
−'
ˆ
V ` (4.26)
Wykorzystując wynik zadania poprzedniego otrzymujemy:
'
ˆ
T` = E
n

1
2
E
n
=
1
2
E
n
(4.27)

Zadanie 28 Obliczyć bezpośrednio z definicji wartość oczekiwaną operatora energii kinetycznej.
32
Rozwiązanie 28
ˆ
T = −

2
2m
d
2
dx
2
= −

2
2m
d
dx

dx
d

= −

2
2m

dx
d

1
α
d

= −

2
2m
1
α
2
d
2

2
(4.28)
Musimy obliczyć drugą pochodna funkcji Ψ
n
(ξ).
d
2

2
Ψ
n
(ξ) = N
n
d
2

2
H
n
(ξ)e

ξ
2
2
= N
n
d

H

n
(ξ)e

ξ
2
2
−ξH
n
(ξ)e

ξ
2
2

=
= N
n

H

n
(ξ)e

ξ
2
2
−ξH

n
(ξ)e

ξ
2
2
−H
n
(ξ)e

ξ
2
2
−ξH

n
(ξ)e

ξ
2
2

2
H
n
(ξ)e

ξ
2
2

=
= N
n

H

n
(ξ) −2ξH

n
(ξ) −H
n
(ξ) +ξ
2
H
n
(ξ)

e

ξ
2
2
(4.29)
Z równania 4.9 wynika, że H

n
(ξ) −2ξH

n
(ξ) = −2nH
n
(ξ), zatem:
ˆ

n
(ξ) = −

2
2m
1
α
2

ξ
2
−2(n +
1
2
)

Ψ
n
(ξ) . (4.30)
Stąd:
'
ˆ
T` =

2
2m
1
α
2

2(n +
1
2
) −' ξ
2
`

(4.31)
Wartość ' ξ
2
` już obliczyliśmy ' ξ
2
` = n +
1
2
, więc:
'
ˆ
T` =

2
2m

km

n +
1
2

=
1
2

k
m

n +
1
2

=
1
2
ω

n +
1
2

=
1
2
E
n
(4.32)
Szczęśliwie otrzymujemy ten sam wynik, co poprzednio.

Wniosek, że średnia energia potencjalna i energia kinetyczna oscylatora harmonicznego są sobie równe,
jest szczególnym przypadkiem twierdzenia wirialnego. Aby sformułować to twierdzenie musimy zapoznać
się z pojęciem funkcji jednorodnej.
Definicja
Funkcja f(x) jest funkcją jednorodną rzędu α, jeżeli:
f(λx) = λ
α
f(x) (4.33)
Przykład: f(x) = ax
b
jest funkcją jednorodną rzędu b.
Twierdzenie wirialne
Jeżeli hamiltonian układu ma postać H = T + V i V jest funkcją jednorodną rzędu α, to słuszna jest
następująca równość:
'
ˆ
T` =
α
2
'
ˆ
V ` (4.34)
gdzie wartości średnie są obliczane z funkcją własną pełnego hamiltonianu H.
W rozpatrywanym przez nas przypadku V (x) =
1
2
kx
2
jest funkcją jednorodną 2-rzędu, zatem zgodnie z
twierdzeniem wirialnym:
'
ˆ
T` =
1
2
2'
ˆ
V ` = '
ˆ
V ` (4.35)
Czyli:
E
n
= '
ˆ
T` +'
ˆ
V ` = 2'
ˆ
V ` = 2'
ˆ
T` ⇒ '
ˆ
V ` =
1
2
E
n
'
ˆ
T` =
1
2
E
n
(4.36)
tak jak otrzymaliśmy z bezpośredniego rachunku.
Przyjrzyjmy się dokładniej postaci naszych rozwiązań. Dla stanu podstawowego funkcja falowa jest po
prostu znormalizowaną funkcją Gaussa, zatem największa gęstość p-stwa znalezienia cząstki jest w położe-
niu równowagi. Odpowiada to klasycznej sytuacji oscylatora spoczywającego w położeniu równowagi, z
tym, że „kwantowo” możliwe jest również znalezienie cząstki w innym położeniu. W wyższych stanach en-
ergetycznych największa gęstość p-stwa znalezienia cząstki przesuwa się symetrycznie do brzegów paraboli-
cznej studni potencjału. Oznacza to, że w stanach wysoce wzbudzonych oscylator zachowuje się niemal jak
układ klasyczny, w którym cząstka najdłużej przebywa w punktach zwrotu (tzn. gdzie T = 0, V = E
tot
).
Ważną cechą kwantowego oscylatora harmonicznego jest fakt, że cząstka może przebywać w obszarze
klasycznie wzbronionym, czyli za punktami zwrotu. Klasycznie w obszarze tym energia potencjalna V
33
byłaby większa od całkowitej energii układu, zatem energia kinetyczna T musiałaby być ujemna, co
odpowiadałoby niefizycznym urojonym pędom. To, że mechanika kwantowa pozwala cząstce przebywać w
takim klasycznie wzbronionym obszarze nie oznacza jednak, że dopuszczone są ujemne energie kinetyczne.
W przypadku oscylatora harmonicznego hamiltonian i operator energii kinetycznej T nie komutują, zatem
w rozpatrywanych tu stanach (stanach własnych hamiltonianu) możemy mówić jedynie o wartości średniej
'T`
n
= 'Ψ
n
[
ˆ

n
`, która zawsze jest dodatnia.
Funkcje falowe Ψ
n
Gęstości p-stwa [Ψ
n
[
2
Zadanie 29 W pierwszym przybliżeniu molekułę dwuatomową można traktować jak oscylator harmon-
iczny o masie równej masie zredukowanej tworzących ją atomów. Mając daną energię przejścia ∆E
HH
między sąsiednimi poziomami oscylacyjnymi molekuły wodoru wyznaczyć analogiczną wartość dla molekuł
HD oraz HT i wyrazić ∆E
HD
oraz ∆E
HT
przy pomocy ∆E
HH
. Przyjąć, że m
D
= 2m
H
oraz m
T
= 3m
H
oraz, że stała siłowa k jest taka sama we wszystkich przypadkach.
Rozwiązanie 29 Odległość między sąsiednimi poziomami oscylacyjnymi molekuły AB w przybliżeniu
harmonicznym wynosi ∆E
AB
=

k/µ
AB
, gdzie µ
AB
jest masą zredukowaną układu AB zdefiniowaną
jako:
1
µ
AB
=
1
m
A
+
1
m
B
(4.37)
Musimy wyznaczyć µ
HH
, µ
HD
, µ
HT
.
1
µ
HH
=
1
m
H
+
1
m
H
=
2
m
H
1
µ
HD
=
1
m
H
+
1
m
D
=
1
m
H
+
1
2m
H
=
3
2m
H
=
3
4
1
µ
HH
1
µ
HT
=
1
m
H
+
1
m
T
=
1
m
H
+
1
3m
H
=
4
3m
H
=
2
3
1
µ
HH
(4.38)
Stąd dostajemy:
∆E
HD
=

k
µ
HD
=

3
4

k
µ
HH
=

3
4
∆E
HH
∆E
HT
=

k
µ
HT
=

2
3

k
µ
HH
=

2
3
∆E
HH
(4.39)

4.2 Druga kwantyzacja
Rozważmy następujący operator:
a =


2

x +
i

p

(4.40)
oraz jego sprzężenie hermitowskie:
a

=


2

x −
i

p

. (4.41)
34
Wyrażając jawnie iloczyn a

a otrzymujemy:
a

a =

2

x
2
+
i

xp−
i

px+
1
m
2
ω
2
p
2

=

2
x
2
+
1
2mω
p
2
+
i
2
[x, p]
. .. .
i
=

2
x
2
+
1
2mω
p
2

1
2
. (4.42)
Zatem
H = ω

a

a +
1
2

. (4.43)
Obliczmy komutator operatorów a i a

.
[a, a

] =

2

x +
i

p, x −
i

p

=

2


i

i +
i

(−i)

=

2


+

= 1 . (4.44)
Załóżmy teraz, że [α` jest unormowanym stanem własnym operatora a

a i odpowiada wartości własnej α:
a

a[α` = α[α` . (4.45)
Operator a

a jest hermitowski, zatem α ∈ R, ponadto:
α = 'α[a

. .. .
(a|α)

a[α`
....
a|α
= [[a[α`[[
2
0 . (4.46)
Obliczmy jeszcze dwa potrzebne komutatory.
[a

a, a] = a

[a, a]
....
0
+[a

, a]
. .. .
−1
a = −a (4.47)
[a

a, a

] = a

[a, a

]
. .. .
1
+[a

, a

]
. .. .
0
a = a

(4.48)
Rozpatrzmy teraz stan a[α` i zbadajmy, co otrzymamy działając na niego operatorem a

a.
a

aa[α` = (aa

−[a, a

])a[α` = a a

a[α`
. .. .
α|α
−a[α` = a(α −1)[α` = (α −1)a[α` (4.49)
Zatem a[α` jest także stanem własnym operatora a

a z wartością własną (α −1).
Przeprowadźmy teraz analogiczne rozumowanie dla stanu a

[α`.
a

aa

[α` = a

(a

a −[a, a

])[α` = a

(a

a + 1)[α` = a

(α + 1)[α` = (α + 1)a

[α` (4.50)
Stan a

[α` jest stanem własnym operatora a

a z wartością własną (α + 1).
Startując od stanu [α` i działając operatorami a i a

możemy utworzyć całą drabinkę stanów własnych
operatora a

a.
a
2
[α` a[α` [α` a

[α` (a

)
2
[α`
α −2 α −1 α α + 1 α + 2
(4.51)
Ale udowodniliśmy, że wartości własne a

a są rzeczywiste nieujemne, zatem musi istnieć takie n ∈ N, że
a
n
[α` = 0, ale a
n+1
[α` = 0. W przeciwnym razie działając kolejny raz operatorem a otrzymalibyśmy stan
własny a

a odpowiadający ujemnej wartości własnej. Stan a
n
[α` jest stanem własnym a

a odpowiadają-
cym wartości własnej (α −n), zatem
(a

a)a
n
[α` = (α −n)a
n
[α` , (4.52)
z drugiej strony
(a

a)a
n
[α` = a

a
n+1
[α` = 0 , (4.53)
stąd wniosek, że α−n = 0. Stan [α−n` oznaczamy przez [0` i nazywamy stanem podstawowym (stanem
próżni), jest on jednoznacznie scharakteryzowany równaniem:
a[0` = 0 . (4.54)
Zakładamy, że stan podstawowy jest znormalizowany, czyli:
'0[0` = 1 . (4.55)
35
Teraz działając operatorem a

możemy ze stanu próżni otrzymywać stany wzbudzone. Znormalizowany
n–ty stan wzbudzony oznaczymy przez [n`. Spełnia on równanie własne:
a

a[n` = n[n` . (4.56)
Stan [n` otrzymujemy poprzez n–krotne zadziałanie operatorem a

na stan próżni oraz zapewnienie
odpowiedniej normalizacji:
[n` =
1

n!
(a

)
n
[0` . (4.57)
Stany [n` są stanami własnymi operatora hermitowskiego, zatem spełniają relację ortogonalności:
'm[n` = δ
mn
. (4.58)
Działając operatorami a i a

na stan [n` otrzymamy odpowiednio stany odpowiadające (n −1) i (n + 1):
a[n` =

n[n −1` , (4.59)
a

[n` =

n + 1[n + 1` . (4.60)
Wprowadźmy następujące nazewnictwo:
• a

a — operator liczby wzbudzeń (cząstek)
• a — operator anihilacji (deekscytacji)
• a

— operator kreacji (wzbudzenia)
Wracamy do hamiltonianu oscylatora harmonicznego
H = ω

a

a +
1
2

. (4.61)
Ponieważ [n` jest stanem własnym a

a, to jest także stanem własnym hamiltonianu H:
H[n` = ω

a

a +
1
2

[n` = ω

n +
1
2

[n` = E
n
[n`, . (4.62)
W ten sposób otrzymujemy widmo hamiltonianu oscylatora harmonicznego bez konieczności rozwiązywa-
nia równania Schr¨ odingera
E
n
= ω

n +
1
2

. (4.63)
Chcielibyśmy jeszcze wyznaczyć funkcje własne hamiltonianu. Zajmijmy się na początek stanem podsta-
wowym (stanem próżni). Jak już wspomnieliśmy, jest on zadany równaniem
a[0` = 0 . (4.64)
W języku funkcji falowej możemy to zapisać w postaci


2

ˆ x =
i

ˆ p

ψ
0
(x) . (4.65)
Otrzymujemy równanie różniczkowe na funkcję ψ
0
d
dx
ψ
0
= −


0
. (4.66)
Znormalizowane rozwiązanie tego równania ma postać
ψ
0
(x) =


π

1/4
exp



2
x
2

, (4.67)
jest to po prostu funkcja falowa stanu podstawowego oscylatora harmonicznego. Funkcje falowe stanów
wzbudzonych otrzymamy działając odpowiednią liczbę razy operatorem kreacji a

na funkcję falową stanu
podstawowego.
ψ
n
(x) =
1

n!
(a

)
n
ψ
0
(x) =
1

n!


π

1/4


2

n/2

x −


d
dx

n
exp



2
x
2

. (4.68)
Formalizm drugiej kwantyzacji jest szeroko używany w wielu dziedzinach współczesnej fizyki teoretycznej
w szczególności w teorii wielu cząstek, na której opiera się chemia kwantowa. Żeby przekonać się, że
takie podejście pozwala na szybsze i efektywniejsze obliczanie pewnych wielkości, zajmijmy się jeszcze
raz wartością oczekiwaną operatora położenia oraz wartością oczekiwaną energii potencjalnej oscylatora
harmonicznego.
36
Zadanie 30 Obliczyć wartość oczekiwaną operatora położenia w n–tym stanie energetycznym oscylatora
harmonicznego
Rozwiązanie 30 Zapiszmy operator położenia przy użyciu operatorów kreacji i anihilacji:
x =

2mω
(a +a

) . (4.69)
Wartość średnią x możemy zapisać jako
'x` = 'n[x[n` =

2mω
'n[a +a

[n` =

2mω
(

n'n[n −1` +

n + 1'n[n + 1`) = 0 , (4.70)
gdzie skorzystaliśmy z warunku ortonormalności stanów [n`.

Zadanie 31 Obliczyć wartość oczekiwaną operatora energii potencjalnej w n–tym stanie energetycznym
oscylatora harmonicznego.
Rozwiązanie 31 Tak jak poprzednio zapisujemy x przy użyciu operatorów a i a

, wówczas operator
energii potencjalnej przybiera postać
V =
1
2
kx
2
=
1
2
k

2mω
(a +a

)
2
=
ω
4
(aa +aa

+a

a +a

a

) . (4.71)
Czyli
'V ` = 'n[V [n` =
ω
4
('n[aa[n`
. .. .
0
+'n[aa

[n` +'n[a

a[n` +'n[a

a

[n`
. .. .
0
) =
=
ω
4
(

n'n[a

[n −1` +

n + 1'n[a[n + 1`) =
ω
4
(n +n + 1) =
1
2
ω

n +
1
2

=
1
2
E
n
.
(4.72)

Niewątpliwie obliczenia przy użyciu formalizmu drugiej kwantyzacji są prostsze niż jawne obliczenia w
ramach tzw. pierwszej kwantyzacji.
37
Rozdział 5
Moment pędu
5.1 Rotator sztywny 2-wymiarowy
Rozważmy cząstkę o masie M poruszającą się w płaszczyźnie xy po drodze kołowej o promieniu R. Układ
współrzędnych wybieramy tak, aby jego początek znajdował się w środku okręgu, po którym porusza się
cząstka. Ponieważ wszędzie V = 0, to energia całkowita równa jest energii kinetycznej:
E =
p
2
2M
. (5.1)
Moment pędu związany z obrotem wokół osi z wynosi:
J
z
= ±Rp , (5.2)
zatem
E =
p
2
2M
=
1
2m

J
z
R

2
=
J
2
z
2I
, (5.3)
gdzie I = MR
2
jest momentem bezwładności.
Ponieważ J
z
= ±Rp, to na podstawie relacji de Broglie’a mamy:
J
z
= ±
hR
λ
(5.4)
Rozpatrujemy falę na okręgu, więc musi ona odtwarzać się po pełnym obrocie (o kąt 2π). Narzuca to
warunek na długość fali λ:
λ =
2πR
¯ m
, (5.5)
gdzie ¯ m = 1, 2, 3, ....
Stąd:
J
z
= ±
hR
λ
= ±hR
¯ m
2πR
= m , (5.6)
gdzie m = 0, ±1, ±2, ±3, ....
W ten sposób otrzymaliśmy kwantowanie momentu pędu, a zatem i energii:
E =
J
z
2I
=
m
2

2
2I
(5.7)
Dotychczasowe rozważania o kwantowaniu momentu pędu były poglądowe – jedynie jakościowe. Przeprowadźmy
teraz pełną analizę naszego problemu.
Hamiltonian dla rozpatrywanego układu ma postać:
ˆ
H =
ˆ p
2
2M


2
2M


2
∂x
2
+

2
∂y
2

, (5.8)
z tym, że mamy dodatkowy więz wymuszający ruch po okręgu. Aby uwzględnić ten fakt, najlepiej jest
przejść do współrzędnych biegunowych, w których laplasjan ma postać:
∆ =

2
∂x
2
+

2
∂y
2
=

2
∂r
2
+
1
r

∂r
+
1
r
2

2
∂φ
2
. (5.9)
38
W naszym przypadku r = R = const, zatem:
∆ =
1
R
2

2
∂φ
2
. (5.10)
Stąd:
ˆ
H = −

2
2M
1
R
2

2
∂φ
2
= −

2
2I

2
∂φ
2
. (5.11)
Oczywiście taki sam wynik otrzymalibyśmy wyrażając energię za pomocą momentu pędu:
ˆ
H =
ˆ
J
2
z
2I
(5.12)
gdzie:
ˆ
J
z
= ˆ xˆ p
y
− ˆ yˆ p
x
=

i

x

∂y
−y

∂x

=

i

∂φ
(5.13)
Równanie Schr¨ odingera ma postać:

2
∂φ
2
Ψ(φ) = −
2IE

2
Ψ(φ) (5.14)
Równanie to ma taką samą postać jak równanie dla cząstki swobodnej i możemy od razu wypisać jego
rozwiązanie:
Ψ(φ) =
e
imφ


, (5.15)
gdzie m = ±

2IE

i funkcja jest znormalizowana na odcinku φ ∈ [0, 2π]. Musimy jeszcze uwzględnić
periodyczny warunek brzegowy:
Ψ(φ + 2π) = Ψ(φ) . (5.16)
Czyli:
e
im(φ+2π)


=
e
imφ


⇒ e
2imπ
= 1 . (5.17)
Stąd wniosek, że m musi być liczbą całkowitą, m ∈ Z. Parametr m numeruje nam funkcje falowe i będzie
również numerował energie układu:
E
m
= 'Ψ
m
[
ˆ

m
` =
m
2

2
2I
(5.18)
Warto zwrócić uwagę, że dla m = 0 poziomy energetyczne są dwukrotnie zdegenerowane, tzn. funkcjom
Ψ
m
i Ψ
−m
odpowiada ta sama energia E
m
= E
−m
, różne są jednak wartości momentu pędu:
J
z
Ψ
m
= mΨ
m
J
z
Ψ
−m
= −mΨ
−m
(5.19)
Jest tak, ponieważ funkcja Ψ
−m
opisuje cząstkę poruszającą (obracającą) się z taką samą energią jak
cząstka opisywana funkcją Ψ
m
tyle, że w przeciwnym kierunku.
5.2 Rotator sztywny 3-wymiarowy
Rozpatrujemy cząstkę o masie M poruszającą się po sferze o promieniu R, początek układu współrzędnych
przyjmujemy w środku tej sfery. Tak jak poprzednio hamiltonian zawiera jedynie część kinetyczną, ale
na układ nałożony jest więz. Aby go uwzględnić, przechodzimy do współrzędnych sferycznych, w których
laplasjan na postać:
∆ =
1
r
2

∂r
r
2

∂r
+
1
r
2
sinθ

∂θ
sin θ

∂θ
+
1
r
2
sin
2
θ

2
∂φ
2
(5.20)
W rozważanym przypadku r = R = const, zatem:
ˆ
H = −

2
2I

1
sinθ

∂θ
sin θ

∂θ
+
1
sin
2
θ

2
∂φ
2

=
ˆ
J
2
2I
, (5.21)
gdzie I = 2mR
2
jest momentem bezwładności. Wstawiamy to do równania Schr¨ odingera:

1
sin θ

∂θ
sin θ

∂θ
+
1
sin
2
θ

2
∂φ
2

Ψ(θ, φ) = −
2IE

Ψ(θ, φ) . (5.22)
39
Zakładamy, że rozwiązanie będzie postaci:
Ψ(θ, φ) = Θ(θ)Φ(φ) (5.23)
co pozwala nam rozdzielić zmienne w równaniu wyżej (tak samo jak w przypadku 2-wymiarowej studni
potencjału):
1
Φ
d
2

2
Φ
. .. .
−m
2
= −
sinθ
Θ
d

sin θ
d

Θ−
2IE

sin
2
θ
. .. .
−m
2
(5.24)
Otrzymujemy dwa równania różniczkowe:
d
2

2
Φ = −m
2
Φ (5.25)

sin θ
d

sin θ
d

+
2IE

sin
2
θ + m
2

Θ = 0 (5.26)
Rozwiązania pierwszego równania spełniające cykliczny warunek brzegowy Φ(φ + 2π) = Φ(φ) już znamy:
Φ(φ) =
e
imφ


, m ∈ Z (5.27)
Rozwiązania drugiego z naszych równań też są znane:
Θ
jm
(θ) = N
j|m|
P
|m|
j
(cos θ) (5.28)
gdzie j jest następną liczbą kwantową (tzw. rotacyjną liczbą kwantową), która aby spełnione były cykliczne
warunki brzegowe nałożone na zmienną θ (Θ(θ + π) = Θ(−θ)) musi być niezerową liczbą całkowitą, tj.
j ∈ Z
+
. N
j|m|
jest stałą normalizacyjną:
N
j|m|
=
¸
2j + 1
2
(j +[m[)!
(j −[m[)!
¸1
2
(5.29)
natomiast P
m
j
(x) jest stowarzyszoną funkcją Legendre’a, zdefiniowaną jako:
P
m
j
(x) = (1 −x
2
)
m/2
d
m
dx
m
P
j
(x) (5.30)
przy czym P
l
(x) jest l-tym wielomianem Legendre’a danym wzorem:
P
j
(x) =
1
2
j
j!
d
j
dx
j
(x
2
−1)
j
(5.31)
Kilka pierwszych wielomianów Legendre’a:
P
0
(x) = 1
P
1
(x) = x
P
2
(x) =
1
2
(3x
2
−1)
P
3
(x) =
1
2
(5x
3
−3x)
(5.32)
P
j
(x) jest wielomianem l-tego rzędu, zatem ze wzoru 5.30 wynika, że P
m
j
będzie niezerowe tylko wtedy
gdy spełniony jest warunek:
[m[ j (5.33)
Czyli dla danego j mamy 2j + 1 możliwych wartości m = −j, −j + 1, ..., j −1, j.
Ostatecznie funkcja falowa ma postać:
Ψ
m
j
(θ, φ) = Y
m
j
(θ, φ) =
1


N
j|m|
P
|m|
j
(cos θ)e
imφ
(5.34)
40
Funkcje Y
m
l
(θ, φ) noszą nazwę harmoniki sferyczne. Kilka pierwszych harmonik sferycznych:
Y
0
0
=
1


(5.35)
Y
−1
1
=
1
2

3

sin θe
−iφ
Y
0
1
=
1
2

3
π
cos θ Y
1
1
=
1
2

3

sin θe

(5.36)
Y
−2
2
=
1
4

15

sin
2
θe
−2iφ
Y
−1
2
=
1
2

15

sin θ cos θe
−iφ
Y
0
2
=
1
4

5
π
(3 cos
2
θ −1) (5.37)
Y
1
2
=
1
2

15

sin θ cos θe

Y
2
2
=
1
4

15

sin
2
θe
2iφ
(5.38)
Należy pamiętać, że nie istnieją Y
m
j
z m > j.
Własności harmonik sferycznych:


0

π
0
sin θdθ(Y
m

j
)

Y
m
j
= δ
jj
δ
mm
(5.39)


0

π
0
sin θdθ(Y
m

j
)

Y
m

j
Y
m
j
∼ δ
m

,m

+m
(5.40)
pod warunkiem, że j

, j

, j mogą utworzyć trójkąt (jeśli nie to taka całka jest zerowa).
Energia rotatora dana jest wzorem:
E
j
=

2
2I
j(j + 1) (5.41)
Ponieważ E
l
nie zależy od wartości liczby kwantowej m, to j-ty poziom energetyczny jest (2j+1)–krotnie
zdegenerowany. Obliczmy odległość między (j-1)-ym i j-tym poziomem energetycznym.
E
j
− E
j−1
=

2
2I
j(j + 1) −

2
2I
(j −1)j = 2

2
2I
j =

2
I
j (5.42)
Inaczej niż w dla oscylatora harmonicznego, gdzie odległość między poziomami była stała, w przypadku
rotatora sztywnego odległość między kolejnymi stanami energetycznymi rośnie ze wzrostem rotacyjnej
liczby kwantowej j.
Funkcje Y
m
j
(θ, φ) są funkcjami własnymi operatora kwadratu momentu pędu
ˆ
J
2
:
ˆ
J
2
Y
m
j
(θ, φ) =
2
j(j + 1)Y
m
j
(θ, φ) (5.43)
Harmoniki sferyczne są również funkcjami własnymi operatora z-owej składowej momentu pędu
ˆ
J
z
:
ˆ
J
z
Y
m
j
(θ, φ) = mY
m
j
(θ, φ) (5.44)
Zatem funkcja Y
m
j
(θ, φ) opisuje cząstkę o kwadracie momentu pędu równym
2
j(j +1) i jego rzucie na oś
z równym m.
Ponieważ operatory
ˆ
J
2
i
ˆ
J
z
komutują, to możemy znaleźć układ ich wspólnych funkcji własnych, są to
właśnie funkcje Y
m
j
(θ, φ). Natomiast operatory
ˆ
J
x
i
ˆ
J
y
nie komutują ani z
ˆ
J
2
ani z
ˆ
J
z
, dlatego w stanach
opisywanych przez harmoniki sferyczne x-owa i y-owa składowa momentu pędu jest nieokreślona.
Jeśli wyróżnimy jakiś kierunek w przestrzeni (oś z), np. może to być kierunek zewnętrznego pola, to rzut
momentu pędu na tę oś będzie przyjmował tylko pewne dyskretne wartości. W ujęciu klasycznym oznacza
to, że płaszczyzna, w której rotuje cząstka, nie może być dowolnie zorientowana w przestrzeni – orientacja
rotującego ciała jest kwantowana.
Zadanie 32 Molekułą dwuatomową AB można w pierwszym przybliżeniu traktować jak rotator sztywny
o masie równej masie zredukowanej µ
AB
tworzących ją atomów (przypominamy, że µ
−1
AB
= m
−1
A
+ m
−1
B
)
i promieniu równym długości wiązania R
AB
. Znając energią przejścia molekuły HH z podstawowego
do pierwszego wzbudzonego stanu rotacyjnego ∆E
0→1
(HH) wyznaczyć energię przejścia molekuły HD z
drugiego do trzeciego wzbudzonego stanu rotacyjnego: ∆E
2→3
(HD). (Przyjąć m
D
= 2m
H
oraz R
HH
=
R
HD
).
41
Rozwiązanie 32 Energia przejścia z j−1 do j–tego stanu rotatora sztywnego o masie µ dana jest wzorem
5.42, zatem:
∆E
0→1
(HH) =

2
R
2
1
µ
HH
∆E
2→3
(HD) = 3

2
R
2
1
µ
HD
.
(5.45)
Wyznaczamy masy zredukowane µ
HH
i µ
HD
:
1
µ
HH
=
1
m
H
+
1
m
H
=
2
m
H
1
µ
HD
=
1
m
H
+
1
m
D
=
1
m
H
+
1
2m
H
=
3
2
1
m
H
=
3
4
1
µ
HH
(5.46)
Stąd:
∆E
2→3
(HD) = 3

2
R
2
1
µ
HD
=
9
4

2
R
2
1
µ
HH
=
9
4
∆E
0→1
(HH) . (5.47)

5.3 Algebra momentu pędu
Rozpatrując cząstkę poruszającą się po sferze zauważyliśmy, że jej hamiltonian zawiera jedynie energię
kinetyczną i jest proporcjonalny do kwadratu momentu pędu. Moment pędu jest jedną z najważniejszych
charakterystyk układów fizycznych i dlatego bliżej się nim teraz zajmiemy. Z fizyki klasycznej znamy
definicję momentu pędu jaki iloczyn wektorowy ramienia i pędu:
J = r p. (5.48)
W mechanice kwantowej interesuje nas odpowiedni operator, w tym wypadku będzie to wektor zbudowany
z trzech operatorów odpowiadających odpowiednim składowym momentu pędu:
ˆ
J =

ˆ
J
x
,
ˆ
J
y
,
ˆ
J
z

. (5.49)
Łatwo można sprawdzić, że składowe momentu pędu spełniają następujące warunki komutacyjne:
[
ˆ
J
x
,
ˆ
J
y
] = i
ˆ
J
z
,
[
ˆ
J
y
,
ˆ
J
z
] = i
ˆ
J
x
,
[
ˆ
J
z
,
ˆ
J
x
] = i
ˆ
J
y
.
(5.50)
Powyższe warunki można zapisać w spójnej postaci
[
ˆ
J
i
,
ˆ
J
j
] = i
ijk
ˆ
J
k
, (5.51)
gdzie
ijk
jest 3–wymiarowym tensorem zupełnie antysymetrycznym i po prawej stronie równości zas-
tosowano konwencję sumacyjną
1
. Operator kwadratu momentu pędu dany jest wyrażeniem:
ˆ
J
2
=
ˆ
J
2
x
+
ˆ
J
2
y
+
ˆ
J
2
z
. (5.52)
Komutuje on z każdą ze składowych momentu pędu. Z uwagi na izotropowość przestrzeni wystarczy
sprawdzić to dla jednej składowej (pozostałem komutatory można otrzymać poprzez przenazwanie osi
układu współrzędnych).
[
ˆ
J
2
,
ˆ
J
x
] = [
ˆ
J
2
x
+
ˆ
J
2
y
+
ˆ
J
2
z
,
ˆ
J
x
] = [
ˆ
J
2
y
,
ˆ
J
x
] + [
ˆ
J
2
z
,
ˆ
J
x
] =
ˆ
J
y
[
ˆ
J
y
,
ˆ
J
x
] + [
ˆ
J
y
,
ˆ
J
x
]
ˆ
J
y
+
ˆ
J
z
[
ˆ
J
z
,
ˆ
J
x
] + [
ˆ
J
z
,
ˆ
J
x
]
ˆ
J
z
=
= i


ˆ
J
y
ˆ
J
z

ˆ
J
z
ˆ
J
y
+
ˆ
J
z
ˆ
J
y
+
ˆ
J
y
ˆ
J
z

= 0 .
(5.53)
Ogólnie możemy zapisać:
[
ˆ
J
2
,
ˆ
J
k
] = 0 . (5.54)
1
Konwencja sumacyjna Einsteina mówi, że jeśli w wyrażeniu dwukrotnie pojawia się ten sam indeks to należy go
wysumować po całym przedziale zmienności
42
Ponieważ operatory
ˆ
J
2
i
ˆ
J
k
komutują to możemy wyprać takie stany własne jednego, które będą także
stanami własnymi drugiego. Z drugiej strony operatory
ˆ
J
k
nie komutują między sobą, zatem nie mają
wspólnych wektorów własnych i dlatego musimy się zdecydować, której składowej momentu pędu będziemy
używać wspólnie z kwadratem momentu pędu do opisu układu. Zwyczajowo wybiera się składową z–ową.
Będziemy teraz oznaczać stany własne operatorów
ˆ
J
2
i
ˆ
J
z
poprzez [jm`. Stan ten odpowiada następującym
wartościom własnym:
ˆ
J
2
[jm` =
2
λ
j
[jm` , (5.55)
ˆ
J
z
[jm` = m[jm` . (5.56)
Zajmijmy się teraz operatorem
ˆ
J
2
x
+
ˆ
J
2
y
, jest to suma kwadratów operatorów hermitowskich, zatem jego
wartości własne muszą być nieujemne. Operator ten możemy zapisać w postaci:
ˆ
J
2
x
+
ˆ
J
2
y
=
ˆ
J
2

ˆ
J
2
z
. (5.57)
stąd wynika, że stan [jm` jest stanem własnym operatora
ˆ
J
2
x
+
ˆ
J
2
y
:

ˆ
J
2
x
+
ˆ
J
2
y

[jm` =

ˆ
J
2

ˆ
J
2
z

[jm` =
2

j
−m
2
)[jm` , (5.58)
zatem
λ
j
−m
2
0 . (5.59)
Z powyższej nierówności wynika, że musi istnieć dolne i górne ograniczenie na liczbę m: m
min
−λ
j
oraz
m
max
λ
j
. Zdefiniujmy teraz dwa nowe operatory:
ˆ
J
+
=
ˆ
J
x
+i
ˆ
J
y
ˆ
J

=
ˆ
J
x
−i
ˆ
J
y
.
(5.60)
Obliczmy dwa potrzebna komutatory
[
ˆ
J
z
,
ˆ
J
±
] = [
ˆ
J
z
,
ˆ
J
x
] ±i[
ˆ
J
z
,
ˆ
J
y
] = i
ˆ
J
y
±
ˆ
J
x
= ±
ˆ
J
±
(5.61)
[
ˆ
J
+
,
ˆ
J

] = [J
x
+iJ
y
, J
x
−iJ
y
] = −i[J
x
, J
y
] +i[J
y
, J
x
] = −i(iJ
z
) +i(−iJ
z
) = 2J
z
(5.62)
Ponadto łatwo zauważyć, że operatory
ˆ
J
±
i
ˆ
J
2
komutują.
Rozważmy teraz funkcje
ˆ
J
±
[jm` i zobaczmy jak działają na nie operatory
ˆ
J
2
i
ˆ
J
z
.
ˆ
J
2
ˆ
J
±
[jm` =
ˆ
J
±
ˆ
J
2
[jm` = λ
j

2
ˆ
J
±
[jm` (5.63)
ˆ
J
z
ˆ
J
±
[jm` =

ˆ
J
±
ˆ
J
z
+ [
ˆ
J
z
,
ˆ
J
±
]

[jm` = m
ˆ
J
±
[jm` ±
ˆ
J
±
[jm` = (m±1)
ˆ
J
±
[jm` (5.64)
Widzimy, że stan
ˆ
J
±
[jm` jest stanem własnym operatora
ˆ
J
2
i odpowiada tej samej wartości własnej co
stan [jm`. Stan
ˆ
J
±
[jm` jest także stanem własnym rzutu momentu pędu na oś z i odpowiada wartości
własnej m ± 1. Operatory
ˆ
J
+
i
ˆ
J

są odpowiednio operatorami podnoszącymi i obniżającymi wartość
rzutu momentu pędu. Ponieważ jednak wcześniej stwierdziliśmy, że istnieje maksymalna i minimalna
wartość liczby kwantowej m, to muszą zachodzić poniższe zależności:
ˆ
J
+
[jm
max
` = 0
ˆ
J

[jm
min
` = 0
(5.65)
Stąd
ˆ
J

ˆ
J
+
[jm
max
` = 0 (5.66)
oraz
ˆ
J
+
ˆ
J

[jm
min
` = 0 , (5.67)
ale z drugiej strony możemy iloczyny
ˆ
J
±
ˆ
J

wyrazić poprzez operatory
ˆ
J
2
i
ˆ
J
z
ˆ
J
±
ˆ
J

=

ˆ
J
x
±i
ˆ
J
y

ˆ
J
x
∓i
ˆ
J
y

=
ˆ
J
2
x
+
ˆ
J
2
y
∓i

ˆ
J
x
ˆ
J
y

ˆ
J
y
ˆ
J
x

=
ˆ
J
2

ˆ
J
2
z

ˆ
J
z
. (5.68)
Dlatego
ˆ
J

ˆ
J
+
[jm
max
` =

ˆ
J
2

ˆ
J
2
z

ˆ
J
z

[jm
max
` =
2

λ
j
−m
2
max
−m
max

[jm
max
` (5.69)
43
oraz
ˆ
J
+
ˆ
J

[jm
min
` =

ˆ
J
2

ˆ
J
2
z
+
ˆ
J
z

[jm
min
` =
2

λ
j
−m
2
min
+m
min

[jm
min
` (5.70)
Dochodzimy do wniosku, że spełnione muszą być następujące równości
λ
j
−m
2
max
−m
max
= 0
λ
j
−m
2
min
+m
min
= 0 ,
(5.71)
czyli
m
2
max
+m
max
= m
2
min
−m
min
(m
max
+m
min
)(m
max
−m
min
+ 1) = 0
(5.72)
Ponieważ m
max
m
min
, to wyrażenie w drugim nawiasie jest na pewno niezerowe, a stąd wniosek, że
m
min
= −m
max
. (5.73)
Startując od stanu od maksymalnym rzucie momentu pędu [jm
max
` i działając odpowiednią ilość razy
operatorem opuszczającym
ˆ
J

musimy otrzymać stan (z dokładnością do unormowania) o minimalnym
rzucie momentu pędu jm
min
`. Jednokrotne zadziałanie operatorem
ˆ
J

obniża wartość m o 1, jeżeli
startując od m
max
i obniżając jego wartość o kolejne jedynki mamy uzyskać wartość m
min
= −m
max
, to
wartość m
max
musi być liczbą naturalną lub połówkową, bo tylko wtedy różnica m
max
− m
min
będzie
całkowita:
m
max
−m
min
= 2j gdzie j =
n
2
, n ∈ N ∪ 0 . (5.74)
Z powyższego równania wynika, że
m
max
= j , (5.75)
a możliwe wartości liczby kwantowej m zawierają się między −j a j i zmieniają się co 1:
m ∈
¸
−j, −j + 1, . . . , j −1, j
¸
. (5.76)
Podstawiając wartość m
max
= j do równania 5.71 otrzymujemy wartość stałej λ
j
λ
j
= j(j + 1) . (5.77)
5.4 Spin
W 1922 roku Otto Stern i Walther Gerlach przeprowadzili doświadczenie, w którym wiązka atomów
srebra przelatywała przez obszar niejednorodnego pola magnetycznego. Jak się później przekonamy atom
srebra nie posiada orbitalnego momentu pędu (konfiguracja 1s
1
). W takim razie moment magnetyczny
związany z orbitalnym momentem pędu jest w atomie srebra zerowy. Stąd wniosek, że atom taki nie
powinien oddziaływać z polem magnetycznym i w doświadczeniu takim jakie przeprowadzili Stern i Gerlach
wiązka atomowa powinna pozostać nierozszczepiona. Jednak zaobserwowali oni rozszczepienie wiązki na
dwie. Wynik ten był podwójnie zaskakujący. Po pierwsze jasno z niego wyniki, że atom srebra jednak
jakiś moment magnetyczny posiada. Po drugie ten moment magnetyczny musi mieć inne źródło niż
orbitalny moment pędu ponieważ ten zawsze posiada nieparzystą liczbę możliwych rzutów na wybraną
oś kwantyzacji. Aby wyjaśnić taki wynik eksperymentu zapostulowano, że elektron posiada dodatkowy,
wewnętrzny stopień swobody nazywany spinem. Spin jest wewnętrznym momentem pędu cząstki
2
i jest
wielkością dla nie ustaloną oraz niezmienną. Dla elektronu spinowa liczba kwantowa s (odpowiednik liczby
kwantowej j momentu pędu) wynosi 1/2. Możliwe są zatem dwa rzuty spinu na wybraną oś kwantyzacji
s =
1
2
=⇒ m
s
= ±
1
2
. (5.78)
Dla cząstki o spinie 1/2 wprowadzimy dwie funkcje spinowe α i β odpowiadające dwóm rzutom spinu na
oś kwantyzacji
s
2
α = s
2
β =
3
4

2
s
z
α =
1
2
, s
z
β = −
1
2
. (5.79)
2
Takiej identyfikacji dokonuje się na podstawie matematycznego podobieństwa algebry operatorów momentu pędu i
operatorów spinu
44
Możemy podać jawne postaci funkcji α i β
α =

1
0

β =

0
1

(5.80)
oraz operatorów składowych spinu
s
i
=
1
2
σ
i
, (5.81)
gdzie
σ
x
=

0 1
1 0

σ
y
=

0 −i
i 0

σ
z
=

1 0
0 −1

(5.82)
to tzw. macierze Pauliego.
45
Rozdział 6
Atom wodoru
Rozpatrywać będziemy układ złożony z elektronu (ładunek −e) i dodatniego, punktowego jądra o ładunku
Ze. Układ taki nosi nazwą jonu wodoropodobnego, a w szczególności dla Z = 1 jest modelem atomu
wodoru. Operator Hamiltona dla takiego systemu ma postać:
ˆ
H =
ˆ
T
e
+
ˆ
T
N
+
ˆ
V = −

2
2m
e

e


2
2m
N

N

Ze
2

0
r
, (6.1)
gdzie r = r
N
−r
e
jest odległością między elektronem i jądrem.
6.1 Separacja ruchu środka masy
Zazwyczaj nie interesuje nas ruch translacyjny całego układu tylko ruchy względne cząstek dany układ
budujących. Dlatego aby odseparować te ruch przechodzi się z laboratoryjnego układu odniesienia do
układu środka masy. Rozpatrzmy układ dwóch cząstek A i B o masach odpowiednio m
A
i m
B
. Za-
kładamy, że potencjał oddziaływanie między tymi cząstkami zależy tylko od ich wzajemnej odległości
V = V (r
A
−r
B
). Operator energii kinetycznej na postać:
ˆ
T =
ˆ
T
A
+
ˆ
T
B
= −

2
2m
A

A


2
2m
B

B
. (6.2)
Położenie środka masy R dane jest jako:
m
A
(R−r
A
) = m
B
(r
B
−R) , (6.3)
czyli:
R =
m
A
r
A
+m
B
r
B
m
A
+m
B
. (6.4)
Współrzędne względne zdefiniowane są równaniem:
r = r
A
−r
B
. (6.5)
Wyraźmy teraz pochodne po zmiennych r
Ai
i r
Bi
przez pochodne po R
i
oraz r
i
.

∂r
Ai
=
m
A
m
A
+m
B

∂R
i
+

∂r
i

∂r
Bi
=
m
B
m
A
+m
B

∂R
i


∂r
i
(6.6)

2
∂r
2
Ai
=

m
A
m
A
+m
B

2

2
∂R
2
i
+
2m
A
m
A
+m
B

2
∂R
i
∂r
i
+

2
∂r
2
i

2
∂r
2
Bi
=

m
B
m
A
+m
B

2

2
∂R
2
i

2m
B
m
A
+m
B

2
∂R
i
∂r
i
+

2
∂r
2
i
(6.7)
46
Możemy wyrazić operator
ˆ
T w nowych współrzędnych:
ˆ
T = −

2
2m
A

A


2
2m
B

B
=−

2
2m
A
¸
m
A
m
A
+m
B

2

R
+
2m
A
m
A
+m
B

R

r
+ ∆
r
¸
+


2
2m
B
¸
m
B
m
A
+m
B

2

R

2m
B
m
A
+m
B

R

r
+ ∆
r
¸
=
=−

2
2(m
A
+m
B
)

R


2


r
=
ˆ
T
R
+
ˆ
T
r
,
(6.8)
gdzie µ
−1
= m
−1
A
+m
−1
B
jest masą zredukowaną układu.
W ten sposób rozdzieliliśmy ruch układu jako całości od ruch względnego jego składowych. Całkowity
hamiltonian przybiera postać:
ˆ
H =
ˆ
H
R
+
ˆ
H
r
=
ˆ
T
R
+
ˆ
T
r
+
ˆ
V (r) (6.9)
Ponieważ udała nam się wyrazić całkowity hamiltonian w postaci sumy operatora zależącego tylko od
współrzędnej R i operatora zależnego tylko od r, to możemy przyjąć, że jego funkcja własna Φ(R, r)
spełniająca:
ˆ
HΦ(R, r) = cΦ(R, r) , (6.10)
również daje się sfaktoryzować do postaci:
Φ(R, r) = F(R)Ψ(r) . (6.11)
Podstawiając taką postać funkcji Φ do równania 6.10 możemy je odseparować na dwa niezależne:
ˆ
H
r
Ψ(r) = EΨ(r) (6.12)
ˆ
H
R
F(R) = (c −E)F(R) (6.13)
ˆ
H
R
jest po prostu hamiltonianem cząstki swobodnej i nie będziemy się nim zajmować, natomiast
ˆ
H
r
,
który będziemy dalej oznaczali przez
ˆ
H, rządzi wewnętrzną dynamiką układu.
6.2 Rozwiązania równania Schr¨ odingera dla atomu wodoru
Po odseparowaniu ruchu środka masy równanie Schr¨ odingera dla jonu wodoropodobnego przybiera postać:



2

∆−
Ze
2

0
r

Ψ(r) = EΨ(r) , (6.14)
gdzie:
∆ =
1
r
2

∂r
r
2

∂r
+
1
r
2
sin θ

∂θ
sin θ

∂θ
+
1
r
2
sin
2
θ

2
∂φ
2
. (6.15)
Łatwo zauważyć, że rozważane równanie daje się zapisać w następującej postaci:

2

1
r
2

∂r
r
2

∂r
+
L
2
2µr
2

Ze
2

0
r

Ψ(r) = EΨ(r) , (6.16)
gdzie przez L
2
oznaczyliśmy operator kwadratu momentu pędu. Ponieważ pozostałe człony hamiltonianu
zależą jedynie od współrzędnej radialnej r, to funkcja falowa Ψ(r) = Ψ(r, θ, φ) musi być też funkcją własną
operatora L
2
. Funkcje własne kwadratu momentu pędy znamy, są to harmoniki sferyczne Y
m
l
(θ, φ), zatem
funkcja falowa atomu wodoru musi być postaci:
Ψ(r) = Ψ(r, θ, φ) = R(r)Y
m
l
(θ, φ) . (6.17)
Podstawiając tą postać do równania Schr¨ odingera otrzymujemy równanie na funkcję radialną R(r):

2

1
r
2

∂r
r
2

∂r

R(r) +


Ze
2

0
r
+
l(l + 1)
2
2µr
2

. .. .
V
eff
R(r) = ER(r) (6.18)
Równanie radialne 6.18 jest równaniem jednowymiarowym z efektywnym potencjałem V
eff
. Drugi człon
w V
eff
znika, gdy l = 0 (zerowy moment pędu), natomiast dla l = 0 odpowiada za tworzenie się bariery
odśrodkowej. Poniższy wykres przedstawia potencjał efektywny dla przypadku l = 0, czyli czysty potencjał
kulombowski (linia przerywana) oraz potencjał efektywny dla l = 0 (linia ciągła).
47
r
V
Rozwiązania równania radialnego są znane i mają one postać:
R
nl
(r) = N
nl

ρ
n

l
L
2l+1
n+1
(ρ)e
−ρ/2n
. (6.19)
Parametr n jest tzw. główną liczbą kwantową i z warunku normalizowalności funkcji falowej wynika, że n
może przyjmować tylko dodatnie wartości całkowite, n = 1, 2, 3, ... . Zmienna ρ jest zdefiniowana jako:
ρ =
2Z
a
0
r , (6.20)
gdzie a
0
ma wymiar długości i jest nazywane zredukowanym promieniem Bohra:
a
0
=

0

2
µe
2
. (6.21)
Uwaga: Często w literaturze spotyka się wielkość analogiczną a
0
tyle, że w jej definicji masa zredukowana
µ jest zastąpiona masą elektronu m
e
. Wielkość taka nosi nazwę promienia Bohra. W jednych przy-
padkach wygodniej jest używać zwykłego, a w innych zredukowanego promienia Bohra, dlatego w dalszej
części będziemy stosowali oba.
N
nl
jest stałą normalizacyjną:
N
nl
= −
¸
2Z
na
0

3
(n −l −1)!
2n[(n +l)!]
3
¸
1/2
(6.22)
Wreszcie L
m
k
jest tzw. stowarzyszonym wielomianem Laguerre’a, zdefiniowanym jako:
L
m
k
(x) =
d
m
dx
m
L
k
(x) , (6.23)
gdzie L
n
oznacza wielomian Laguerre’a:
L
k
(x) = e
x
d
k
dx
k
(x
k
e
−x
) (6.24)
Kilka pierwszych wielomianów Laguerre’a, stowarzyszonych wielomianów Laguerre’a i funkcji R
nl
L
0
= 1 L
1
= 1 −x L
2
= 2 −4x +x
2
L
3
= 6 −18x + 9x
2
−x
3
(6.25)
L
1
1
= −1 L
1
2
= −4 + 2x L
3
3
= −6 (6.26)
R
10
(r) = 2

Z
a
0

3/2
e
−Zr/a0
(6.27)
R
20
(r) =
1
2

2

Z
a
0

3/2

2 −
Zr
a
0

e
−Zr/2a0
R
21
(r) =
1
2

6

Z
a
0

5/2
re
−Zr/2a0
(6.28)
Z definicji L
m
k
wynika, że dla m > k L
m
k
= 0, to daje nam ograniczenie na wartości liczby kwantowej l —
2l + 1 n +l, czyli:
l n −1 (6.29)
Z drugiej strony aby harmoniki sferyczne Y
m
l
miały sens musi zachodzić l = 0, 1, 2, ... oraz [m[ l.
Ostatecznie funkcja falowa będąca rozwiązaniem naszego wyjściowego równania zależy od trzech liczb
kwantowych i ma postać:
[nlm` = Ψ
nlm
= R
nl
(r)Y
m
l
(θ, φ) , (6.30)
48
gdzie:
n = 1, 2, 3, ... (6.31)
l = 0, 1, ..., n −1 (6.32)
m = −l, −l + 1, ..., l −1, l . (6.33)
Rozwiązania równania Schr¨ odingera dla atomu wodoru [nlm` nazywamy orbitalami, kilka pierwszych
przedstawionych jest poniżej.
Ψ
100
=
1

π

Z
a
0

3/2
e
−Zr/a0
Ψ
200
=
1
4

Z
a
0

3/2

2 −
Zr
a
0

e
−Zr/2a0
(6.34)
Ψ
210
=
1
4

Z
a
0

5/2
r cos θe
−Zr/2a0
(6.35)
Ψ
211
=
1
8

π

Z
a
0

5/2
r sin θe

e
−Zr/2a0
Ψ
21−1
=
1
8

π

Z
a
0

5/2
r sin θe
−iφ
e
−Zr/2a0
(6.36)
Zadanie 33 Oblicz średnią odległość elektronu od jądra w stanie [100`.
Rozwiązanie 33
'r` = '100[r[100` =


0
dr

π
0


0
dφ r
2
sinθΨ

100

100
=
=


0

π
0
sin θdθ[Y
0
0
(θ, φ)[
2
. .. .
1


0
r
3
[R
10
(r)[
2
dr =

4Z
3
a
3
0


0
r
3
e
−2Zr/a0
dr
(6.37)
Taką całkę można obliczyć np. metodą różniczkowania po parametrze, lub zastosować ogólny wzór 2.10
(podajmy go jeszcze raz):


0
r
n
e
−αr
dr =
n!
α
n+1
. (6.38)
Zatem:
'r` =
4Z
3
a
3
0
3! a
4
0
(2Z)
4
=
3a
0
2Z
(6.39)

Ogólne wyrażenie na średni promień w stanie Ψ
nlm
ma postać:
'r`
nl
= n
2
¸
1 +
1
2

1 −
l(l + 1)
n
2

¸
a
0
Z
(6.40)
Energia stanu opisywanego funkcją Ψ
nlm
= [nlm` dana jest wzorem:
E
n
= −
Z
2
µe
4
32π
2

2
0

2
n
2
= −
Z
2

2
2µa
2
0
n
2
= −{
Z
2
n
2
, (6.41)
gdzie { jest nazywane stałą Rydberga. Ponieważ energia stanu [nlm` nie zależy od liczb kwantowych l
i m to poziom energetyczny E
n
jest n
2
–krotnie zdegenerowany. Odległości między kolejnymi poziomami
energetycznymi maleją ze wzrostem głównej liczby kwantowej:
∆E
n→m
= E
m
−E
n
= −{
Z
2
m
2
+{
Z
2
n
2
= {Z
2

1
n
2

1
m
2

(6.42)
49
Energię jonizacji I jonu wodoropodobnego definiuje się jako energię przejścia ze stanu podstawowego
do stanu nieskończenie wzbudzonego:
I = ∆E
1→∞
= {Z (6.43)
Zadanie 34 Obliczyć średnią prędkość elektronu w stanie podstawowym jonu wodoropodobnego
Rozwiązanie 34 Przyrównujemy wartość oczekiwaną operatora energii kinetycznej do klasycznego wzoru
wiążącego prędkość z energią:
'
ˆ
T` =
µv
2
2
, (6.44)
stąd:
v =

2'
ˆ
T`
µ
. (6.45)
Musimy zatem wyznaczyć wartość średnią energii kinetycznej elektronu w stanie podstawowym:
'
ˆ
T` = −

2

'∆` = −

2

Ψ

100
∆Ψ
100
d
3
r =
= −

2

1
π

Z
a
0

3


0

π
0
sin θdθ


0
r
2
dre

Zr
a
0
1
r
2
d
dr
r
2
d
dr
e

Zr
a
0
=
=
2
2
µ

Z
a
0

4


0

2r −
Z
a
0
r
2

e

2Zr
a
0
=
2
2
µ

Z
a
0

4

2

a
0
2Z

2
−2
Z
a
0

a
0
2Z

3

=
=
2
2
µ

Z
a
0

4

a
0
2Z

2
=

2
Z
2
2µa
2
0
.
(6.46)
Stąd:
v =

2
µ

2
Z
2
2µa
2
0
=
Z
µa
0
(6.47)
W zredukowanych jednostkach atomowych = 1, µ = 1, a
0
= 1, czyli:
v = Z (6.48)

Musimy pamiętać, że w zredukowanych jednostkach atomowych prędkość światła c wynosi w przybliżeniu
137, zatem dla jonów wodoropodobnych o dużym ładunku jądra średnia prędkość elektronu w stanie
Ψ
100
jest bliska prędkości światła i nie możemy zaniedbywać efektów relatywistycznych. W szczególności
otrzymany właśnie wzór na średnią prędkość ulegnie modyfikacji. Jednym z „najpopularniejszych” efektów
relatywistycznych jest kolor złota, które gdyby świat rządził się mechaniką nierelatywistyczną miałoby
kolor srebrny.
Zadanie 35 Sprawdzić słuszność twierdzenia wirialnego dla stanu podstawowego jonu wodoropodobnego.
Rozwiązanie 35 Z twierdzenia wirialnego wynika, że:
'
ˆ
T` = −
1
2
'
ˆ
V ` . (6.49)
Wartość oczekiwaną energii kinetycznej mamy już obliczoną, pozostaje '
ˆ
V `.
'
ˆ
V ` =


0

π
0
sin θdθ


0
r
2
drΨ

100
−Ze
2

0
r
Ψ
100
= −4π
1
π
Z
3
a
3
0
Ze
2

0


0
re

2Zr
a
0
dr =
= −4
Z
4
e
2

0
a
3
0
a
2
0
4Z
2
= −
Z
2
e
2

0
a
0
(6.50)
Korzystając ze wzoru 6.21 możemy nasz wynik przepisać w postaci:
'
ˆ
V ` = −
Z
2
e
2
a
0

2
a
0
µe
2
= −
Z
2

2
µa
2
0
. (6.51)
50
Porównując ten wynik z wynikiem poprzedniego zadania możemy stwierdzić, że istotnie spełniona jest
równość:
'
ˆ
T` = −
1
2
'
ˆ
V ` . (6.52)
Można to przepisać również w postaci:
E = −'
ˆ
T` =
1
2
'
ˆ
V ` . (6.53)

Zadanie 36 Obliczyć z–ową składową momentu dipolowego µ
z
atomu wodoru, w którym elektron opisany
jest unormowaną funkcją falową:
ψ =
1

2

200
−ψ
210
) . (6.54)
Rozwiązanie 36 Składowa z momentu pędu dana jest wzorem:
µ
z
= −e'ψ[z[ψ` . (6.55)
Podstawiając postać funkcji ψ otrzymujemy
µ
z
= −e
1
2


200
[z[ψ
200
` + 'ψ
210
[z[ψ
210
` −'ψ
200
[z[ψ
210
` −'ψ
210
[z[ψ
200
`

. (6.56)
Całki 'ψ
200
[z[ψ
200
` i 'ψ
210
[z[ψ
210
` znikają ze względu na symetrię funkcji falowej. Pozostaje tylko do
obliczenia całka:

210
[z[ψ
200
` =

ψ
210

200
d
3
r =
1
32π

Z
a
0

4

2 −
Zr
a
0

e
−Zr/2a0
zr cos θe
−Zr/2a0
d
3
r . (6.57)
Podstawiamy z = r cos θ:

210
[z[ψ
200
` =
1
32π

Z
a
0

4


0
r
2
dr

π
0
sinθdθ


0

2 −
Zr
a
0

r
2
cos
2
θe
−Zr/a0
. (6.58)
Całkowanie po φ daje 2π. W całce po θ dokonujemy zamiany zmiennych x = cos θ, , dx = −sinθ i
dostajemy całkę

+1
−1
x
2
dx =
2
3
, (6.59)
zatem

210
[z[ψ
200
` =
1
48


0

2r
4

Z
a
0
r
5

e
−Zr/a0
dr . (6.60)
Korzystamy ze wzoru 6.38

210
[z[ψ
200
` =
1
48

Z
a
0

4

2 4!
a
5
0
Z
5

Z
a
0
5!
a
6
0
Z
6

= −
3 4!
48
a
0
Z
= −
3
2
a
0
Z
(6.61)
Korzystając z tego, że 'ψ
200
[z[ψ
210
` = 'ψ
210
[z[ψ
200
`

, dostajemy
µ
z
= −
3a
0
e
Z
. (6.62)
Dla atomu wodoru Z = 1, czyli
µ
z
= −3a
0
e . (6.63)

51
6.3 Powłoki i podpowłoki
Funkcje falowe Ψ
nlm
będące rozwiązaniami równania Schr¨ odingera dla atomu wodoru nazywamy orbita-
lami. Wszystkie orbitale o takiej samej głównej liczbie kwantowej tworzą powłokę. Kolejne powłoki
oznacza się wielkimi literami alfabetu zaczynając od K
1
:
n = 1 2 3 4 ...
K L M N ...
Powłoka odpowiadająca głównej liczbie kwantowej n składa się z n podpowłok różniących się wartością
pobocznej liczby kwantowej l. Podpowłoki oznacza się małymi literami
2
:
l = 0 1 2 3 4 5 6 7 8 ...
s p d f g h i k l ...
Wreszcie każda podpowłoka o danym l jest (2l+1)–krotnie zdegenerowana ze względu na magnetyczną
liczbę kwantową m = −l, ..., l, czyli składa się z 2l + 1 orbitali.
Orbitale s
Orbitale o zerowym momencie pędu (l = 0), czyli funkcje Ψ
n00
: 1s = Ψ
100
, 2s = Ψ
200
, 3s = Ψ
300
,
etc. Orbitale s są sferycznie symetryczne i mają maksimum na jądrze, co oznacza, że największa gęstość
p-stwa znalezienia elektronu opisywanego takim orbitalem jest na jądrze. Orbital 1s nie posiada węzłów,
a w ogólności orbital ns posiada (n-1) węzłów.
Orbital 1s Orbital 2s
r
s
r
2 s
Orbitale p
Funkcje falowe o l = 1, czyli Ψ
n1m
. Dla każdej wartości n = 2, 3, 4, ... mamy trzy orbitale p: np
+1
= Ψ
n11
,
np
0
= Ψ
n10
, np
−1
= Ψ
n1−1
. Zaletą orbitali np
+1
, np
0
, np
−1
jest fakt, że są one funkcjami własnymi
operatora rzutu momentu pędu. Są to jednak funkcje zespolone, dlatego często używa się takich ich
kombinacji linowych, które są funkcjami rzeczywistymi:
p
z
= p
0
= zf(r)
p
x
=
1

2

p
+1
−p
−1

= xf(r)
p
y
=
i

2

p
+1
+p
−1

= yf(r)
(6.64)
Należy pamiętać, że np
x
i np
y
nie są funkcjami własnymi operatora
ˆ
L
z
. Wszystkie orbitale p znikają na
jądrze (mają tam węzeł), co oznacza, że gęstość p-stwa znalezienia na jądrze elektronu opisywanego takim
orbitalem jest zerowa.
1
Charles Glover Barkla brytyjski fizyk badając na początku XX wieku rozpraszanie promieni X przez materią, od-
krył, że promieniowanie rozproszone zawiera składową właściwą dla każdego pierwiastka. W tym tzw.. promieniowaniu
charakterystycznym zaobserwował dwie serie linii widmowych, które oznaczył literami A i B. Później (w 1911r.) zmienił te
oznaczenia na K i L, argumentując, że być może istnieją również inne serie, zarówno o większej jak i o mniejszej energii.
W 1913 roku, po ogłoszeniu przez Nielsa Bohra kwantowego modelu atomu wodoru, serie K i L znalazły swoje teoretyczne
uzasadnienie. Tymczasem Barkla, będący dobrym eksperymentatorem, lecz kiepskim teoretykiem, doniósł o zaobserwowaniu
serii J. Środowisko naukowe przyjęło te wyniki z dużą podejrzliwością, ponieważ w modelu teoretycznym nie było miejsca na
serie widmowe o energiach większych od serii K. Przez to Barkla stał się przeciwnikiem teorii kwantów i w swoich pracach
pozostał przy koncepcji serii J. W roku 1918 komitet noblowski przyznał Barkli zaległą Nagrodę Nobla z Fizyki za rok 1917.
Gdy 1920 roku Barkla odbierał przyznaną mu nagrodę, swoim przemówieniem zadziwił środowisko naukowe. Przedstawiał
wyniki swoich badań nad serią J, powszechnie już wówczas uważaną za artefakt eksperymentu, oraz przepuścił ostry atak na
teorię kwantową. Barkla nie był jedynym znanym historii naukowcem, który choć we swych wczesnych pracach przyczynił
się do stworzenia teorii kwantowej, to później otwarcie przeciw niej występował.
2
Literowe oznaczenia kilku pierwszych podpowłok pochodzą od historycznych nazw linii widmowych: s–sharp, p–principal,
d–diffused, f–fundamental. Dalsze podpowłoki są oznaczane kolejnymi małymi literami alfabetu z pominięciem litery „j”.
52
Orbitale d
Analogicznie jak w poprzednim przypadku definiujemy w ogólności zespolone orbitale nd
m
= Ψ
n2m
,
będące funkcjami własnymi
ˆ
L
z
oraz orbitale rzeczywiste powstałe jako kombinacje linowe nd
m
i nd
−m
:
d
z
2 = d
0
=
1
2

3
(3z
2
−r
2
)f(r)
d
xy
= xyf(r)
d
yz
= yzf(r)
d
zx
= zxf(r)
d
x
2
−y
2 =
1
2
(x
2
−y
2
)f(r)
(6.65)
Wszystkie orbitale o l = 0 znikają na jądrze, tzn. mają tam węzeł.
6.4 Radialna gęstość prawdopodobieństwa
Gęstość p-stwa znalezienia cząstki w danym punkcie dana jest przez kwadrat modułu funkcji falowej:
ρ(r, θ, φ) = [Ψ(r, θφ)[
2
. (6.66)
Czyli p-stwo znalezienia cząstki w infinitezymalnej objętości wokół punktu (r, θ, φ) dane jest przez:
P(r, θ, φ) = ρ(r, θ, φ)r
2
sin θdr dθ dφ (6.67)
Jeśli scałkujemy P(r, θ, φ) po kątach to otrzymamy p-stwo znalezienia cząstki w warstwie sferycznej o
promieniu r i grubości dr:
P
r
(r) =


0

π
0
sin θdθr
2
drρ(r, θ, φ) =


0

π
0
sin θdθr
2
dr[Ψ(r, θφ)[
2
=
=


0

π
0
sin θdθr
2
dr[Y
m
l
(θ, φ)[
2
[R
nl
(r)[
2
= [R
nl
(r)[
2
r
2
dr
(6.68)
Definiujemy radialną gęstość prawdopodobieństwa jako:
ρ
r
(r) = [R
nl
(r)[
2
r
2
. (6.69)
Dla stanu podstawowego atomu wodoru, czyli dla orbitalu 1s:
ρ
1s
r
(r) = [Ψ
100
[
2
4πr
2
. (6.70)
Radialna gęstość p-stwa dla orbitalu 1s na jedno maksimum, promień r

dla, którego maksimum to
występuje nazywamy promieniem najbardziej prawdopodobnym.
Zadanie 37 Wyznaczyć promień najbardziej prawdopodobny dla stanu 1s.
Rozwiązanie 37 Szukamy maksimum funkcji ρ
1s
r
(r):
0 =
d
dr
ρ
1s
r
(r) =
d
dr

4πr
2

100
[
2

=
d
dr

4Z
3
a
3
0
r
2
e

2Zr
a
0

=
4Z
3
a
3
0

2r −
2Z
a
0
r
2

e

2Zr
a
0
(6.71)
Zatem r

1 −
Z
a
0
r

= 0. Dla r = 0 mamy minimum funkcji ρ
1s
r
(r), czyli:
r

=
a
0
Z
(6.72)

53
6.5 Spinorbitale
Elektron jest fermionem o spinie równym
1
2
, czyli możliwe są dwa rzuty jego spinowego momentu pędu ±
1
2
.
Dlatego do pełnego opisu elektronu w jonie wodoropodobnych nie wystarcza jedynie przestrzenna funkcja
falowa Ψ
nlm
, lecz musimy ją jeszcze wymnożyć przez funkcję spinową. Taki iloczyn funkcji przestrzennej
(orbitalu) i funkcji spinowej nazywamy spinorbitalem:
Ψ
nlmms
= [nlmm
s
` = [nlm` [m
s
` , (6.73)
gdzie [m
s
` to funkcja [α` lub [β`.
Hamiltonian nie zależy od operatora spinu, zatem spinorbitale różniące się jedynie wartością spinowej
liczby kwantowej m
s
odpowiadają tej samej wartości energii. Uwzględnienie spinu powoduje, że n–ty
poziom energetyczny jest 2n
2
–krotnie zdegenerowany.
6.6 Przejścia spektralne
Pod wpływem promieniowania elektromagnetycznego układ kwantowy znajdujący się w stanie o energii
E
n
może przejść na na inny poziom energetyczny (E
m
), tzn. pochłonąć kwant promieniowania (foton) i
przejść do wyższego poziomu lub wyemitować foton i przejść do stanu niższego. Przy takich przejściach
musi oczywiście być spełniona zasada zachowania energii, tj.
E
pocz
= E
konc
, (6.74)
co jeśli zaniedba się efekty odrzutu możemy zapisać jako:
E
n
+ω = E
m
dla abrorbcji
E
n
= E
m
+ω dla emisji.
Przejścia takie nie mogą następować między dowolnymi stanami kwantowymi. W procesach spektro-
skopowych musi być zachowany moment pędu. Foton jest bozonem o spinie równym 1, dlatego aby
aby całkowity moment pędu układu był zachowany to przejście musi zachodzić między stanami, dla
których poboczna liczba kwantowa różni się o ±1. Podobnie foton ma trzy możliwe rzuty spinu 0, ±1,
co oznacza, że magnetyczne liczby kwantowe stanów początkowego i końcowego muszą różnić się o 0, ±1.
Pozostaje jeszcze reguła zabraniająca zmiany rzutu spinu, zasady tej nie można jednak wyprowadzić
z takiej heurystycznej analizy zjawiska. Podsumowując mamy następujące reguły wyboru dla przejść
spektralnych w jonach wodoropodobnych:
∆l = ±1 (6.75)
∆m = 0, ±1 (6.76)
∆m
s
= 0 (6.77)
Formalne wyprowadzenie reguł wyboru opiera się na rachunku zaburzeń i polega na obliczaniu dipolowego
momentu przejścia, czyli wielkości:
µ
if
= 'f[ ˆ µ[i` , (6.78)
gdzie ˆ µ = −er jest operatorem momentu dipolowego elektronu. Przejścia między stanami [i` i [f` są
dozwolone tylko wtedy gdy µ
if
= 0.
Zadanie 38 Obliczyć z-ową składową dipolowego momentu przejścia między stanami [i` = [n
i
l
i
m
i
m
si
` i
[f` =

n
f
l
f
m
f
m
s
f

.
Rozwiązanie 38
µ
z
= 'f[ ˆ µ
z
[i` = −e 'f[ z [i` = −e 'f[ r cos θ [i` = −e

Ψ

f
(r)rcosθΨ
i
(R)d
3
r

m
s
f

m
si
`
. .. .
δms
f
ms
i
(6.79)
Stąd:
m
s
f
= m
si
. (6.80)
54
Podstawiamy teraz Ψ
f
(r) = R
n
f
l
f
(r)Y
m
f
l
f
(θ, φ), Ψ
i
(r) = R
nili
(r)Y
mi
li
(θ, φ) oraz r cos θ =


3

1/2
Y
0
1
(θ, φ):
µ
z
= −e


3

1/2


0
R

n
f
l
f
(r)rR
ni li
(r)r
2
dr


0

π
0
sinθdθY
m
f

l
f
Y
0
1
Y
mi
li
. .. .

(6.81)
Korzystając ze wzoru 5.40 możemy stwierdzić, że całka () będzie niezerowa tylko wtedy gdy:
l
f
= l
i
±1 (6.82)
m
f
= m
i
(6.83)
W taki sposób dostajemy część reguł wyboru, pozostałe otrzymalibyśmy z analogicznych obliczeń dla
składowych x i y dipolowego momentu przejścia.

55
Rozdział 7
Metoda wariacyjna
Załóżmy, że rozpatrujemy układ, dla którego nie potrafimy ściśle rozwiązać równania Schr¨ odingera, tzn.
nie możemy znaleźć jego energii i funkcji falowych. W takim przypadku pozostaje nam jedynie szukanie
rozwiązań przybliżonych, przy czym chcemy oczywiście aby to przybliżenie było możliwie najlepsze. Jeżeli
ograniczymy się do stanu podstawowego, tj. do stanu o najniższej energii, którą oznaczymy przez E
0
, to
istnieje metoda pozwalająca stwierdzić, która spośród danego zbioru przybliżonych funkcji falowych będzie
najlepiej opisywała nasz układ. Metodą tą jest tzw. metoda wariacyjna
1
.
7.1 Zasada wariacyjna
Podstawę metody wariacyjnej stanowi tzw. zasada wariacyjna mówiąca, że funkcjonał Rayleigha–Ritza
2
c[φ], zdefiniowany wzorem:
c[φ] =
'φ[
ˆ
H[φ`
'φ[ φ`
, (7.1)
osiąga minimum dla funkcji ψ
0
, będącej funkcją własna hamiltonianu
ˆ
H opisującą stan podstawowy
układu, tj.
ˆ

0
= E
0
ψ
0
. (7.2)
Ponadto wartość funkcjonału c w minimum jest równa energii stanu podstawowego, czyli:
c[ψ
0
] = E
0
. (7.3)
Udowodnijmy to twierdzenie.
Dowolną funkcję φ, spełniającą warunki narzucane przez mechanikę kwantową na funkcje falowe, możemy
przedstawić w postaci rozwinięcia na funkcje własne hamiltonianu
ˆ
H:
φ =
¸
n
c
n
ψ
n
, (7.4)
gdzie ortonormalne funkcje ψ
n
spełniają równanie:
ˆ

n
= E
n
ψ
n
. (7.5)
Podstawiając takie rozwinięcie do funkcjonału Ritza otrzymujemy:
c[φ] =
¸
nm
c

m
c
n

m
[
ˆ
H [ψ
n
`
¸
nm
c

m
c
n

m
[ ψ
n
`
=
¸
n
[c
n
[
2
E
n
¸
n
[c
n
[
2

¸
n
[c
n
[
2
E
0
¸
n
[c
n
[
2
= E
0
, (7.6)
gdzie skorzystaliśmy z faktu, że E
0
jest energią stanu podstawowego, czyli spełniona jest nierówność:
E
0
< E
n
, n > 0. (7.7)
Zatem
c[φ] E
0
, (7.8)
ponadto oczywistym jest, że podstawiając za φ ścisłą funkcję falową stanu podstawowego dostaniemy
wartość E
0
.
1
Metodę wariacyjną można również zastosować do stanu wzbudzonych o ile są to stany podstawowe dla danej symetrii
funkcji falowej.
2
Funkcjonał jest obiektem matematycznym będącym w pewnym sensie uogólnieniem funkcji. Przy czym funkcja pobiera
liczbę i jako wynik zwraca liczbę, natomiast funkcjonał pobiera funkcję i zwraca liczbę.
56
7.2 Optymalizacja parametrów wariacyjnych
Dzięki zasadzie wariacyjnej szukanie przybliżonej funkcji falowej stanu podstawowego sprowadza się do
szukania minimum funkcjonału Ritza
3
. Zazwyczaj realizuje się to w taki sposób, że wybieramy rodzinę
tzw. funkcji próbnych φ(x
1
, ..., x
N
; c
1
, ..., c
M
) i opisywaną zbiorem M parametrów ¦c
i
¦. Podstaw-
iamy taką postać funkcji φ do naszego funkcjonału i wykonujemy całkowania otrzymując w rezultacie
wielkość c(c
1
, ..., c
M
), czyli przybliżenie do energii stanu podstawowego zależne od zestawu parametrów
¦c
i
¦. Pozostaje jeszcze wyznaczenie optymalnych wartości tych parametrów, tj. takich dla których
funkcja c(c
1
, ..., c
M
) osiąga minimum. Zatem problem znalezienia najlepszego przybliżenia do ścisłej
funkcji falowej stanu podstawowego zredukowaliśmy do szukania minimum funkcji wielu zmiennych.
Zadanie 39 Rozpatrzmy cząstkę w nieskończonej studni potencjału o szerokości L (potencjał jest zerowy
dla x ∈ [0, L] i nieskończony dla innych x–ów). Obliczyć wartość oczekiwaną hamiltonianu z funkcją:
Ψ(x) = Nx(L −x) (7.9)
i sprawdzić, czy spełniona jest zasada wariacyjna.
Rozwiązanie 39 Zacznijmy od znormalizowanie funkcji Ψ(x):
N
−2
=

L
0

x(L −x)

2
dx =

L
0
(Lx −x
2
)
2
dx =

L
0
(x
4
−2Lx
3
+L
2
x
2
)dx =

1
5
x
5

2L
4
x
4
+
L
2
3
x
3

L
0
=
=
1
5
L
5

1
2
L
5
+
1
3
L
5
=
L
5
30
,
(7.10)
czyli:
N =

30
L
5
. (7.11)
Teraz wyznaczamy wartość oczekiwaną hamiltonianu:
c = '
ˆ
H` = −

2
2m
30
L
5

L
0
(Lx −x
2
)
d
2
dx
2
(Lx −x
2
)dx = 2

2
2m
30
L
5

L
0
(Lx −x
2
)dx =

2
m
30
L
5

1
2
L
3

1
3
L
3

=
=

2
m
30
L
5
L
3
6
=
5
2
mL
2
.
(7.12)
Ścisła energia stanu podstawowego dla rozpatrywanego układu wynosi:
E =
π
2

2
2mL
2

4.935
2
mL
2
, (7.13)
widzimy zatem, że zasada wariacyjna jest spełniona, tj. E < c.

Zadanie 40 Rozpatrzmy jon wodoropodobny. Stosując metodę wariacyjną, zoptymalizować parametr c
w funkcji próbnej postaci:
φ(r; c) = e
−cr
. (7.14)
Rozwiązanie 40 Zaczynamy od znormalizowania funkcji φ. Zrobiliśmy to już w jednym z poprzednich
zadań, otrzymując następującą stałą normalizującą:
N =

c
3
π
. (7.15)
Wyznaczmy wartość oczekiwaną hamiltonianu jonu wodoropodobnego z unormowaną funkcją φ:
'φ[
ˆ
H [φ` = −

2

'φ[ ∆[φ` −
Ze
2

0
'φ[
1
r
[φ` . (7.16)
3
Szukaniem punktów krytycznych, w tym minimów, funkcjonałów zajmuje się dział matematyki nazywany rachunkiem
wariacyjnym, będący odpowiednikiem rachunku różniczkowego w przypadku funkcji.
57
Całkę 'φ[
1
r
[φ` również już obliczaliśmy:
'φ[
1
r
[φ` = c . (7.17)
Pozostaje do obliczenia wartość średnia laplasjanu:
'φ[ ∆[φ` =
c
3
π

e
−cr
∆e
−cr
d
3
r =
c
3
π


0
r
2
e
−cr
1
r
2
d
dr
r
2
d
dr
e
−cr
dr = 4c
3


0

c
2
r
2
−2cr

e
−2cr
dr =
= 4c
3

c
2
2!
(2c)
3
−2c
1!
(2c)
2

= −4c
3
1
4c
= −c
2
(7.18)
Ostatecznie:
c(c) =

2

c
2

Ze
2

0
c . (7.19)
Szukamy minimum funkcji c(c):
0 =
d
dc
c(c) =

2
µ
c −
Ze
2

0
, (7.20)
stąd:
c =
Ze
2
µ

0

2
=
Z
a
0
. (7.21)
Zauważmy, że otrzymaliśmy ścisłą funkcję falową stanu podstawowego jonu wodoropodobnego:
1

π

Z
a
0

3/2
e
−Zr/a0
. (7.22)
Nie jest to przypadek, zawsze gdy w rodzinie funkcji próbnych znajduje się funkcja dokładna (a tak było
w tym zadaniu) to metoda wariacyjna ją odnajdzie.

Zadanie 41 Powtórzyć te obliczenia z funkcją próbną w postaci:
φ(r; c) = e
−cr
2
. (7.23)
Rozwiązanie 41 Zaczynamy od znormalizowania funkcji próbnej:
N
−2
=

e
−2cr
2
d
3
r = 4π


0
r
2
e
−2cr
2
dr . (7.24)
Aby wyznaczyć stałą N potrzebna nam będzie wartość następującej całki:
I =

+∞
−∞
e
−αx
2
dx . (7.25)
Wygodnie jest obliczać kwadrat tej całki:
I
2
=

+∞
−∞
e
−αx
2
dx

+∞
−∞
e
−αy
2
dy =

+∞
−∞
dx

+∞
−∞
dy e
−α(x
2
+y
2
)
(7.26)
przechodzimy do współrzędnych radialnych ρ
2
= x
2
+y
2
, ϕ =:
I
2
=


0


0
dρ ρ e
−αρ
2
= 2π


0
e
−αρ
2
ρ dρ (7.27)
zamieniamy zmienną s = ρ
2
, ds = 2ρ dρ:
I
2
= π


0
e
−αs
ds =
π
α
(7.28)
Ostatecznie:
I =

+∞
−∞
e
−αx
2
dx =

π
α
, (7.29)
58
stąd ze względu na symetrię funkcji podcałkowej:


0
e
−αx
2
dx =
1
2

π
α
. (7.30)
Wracamy do obliczania stałej normalizacyjnej. Podstawiając 2c = α dostajemy:
N
−2
= 4π


0
r
2
e
−αr
2
dr = −4π

∂α


0
e
−αr
2
dr = −2π

∂α

π
α
=

π
α

3/2
, (7.31)
więc:
N =

2c
π

3/4
(7.32)
Ze wzoru 7.30 można wyprowadzić ogólne wzory na całki postaci:


0
x
2n
e
−αx
2
dx =
1 3 ... (2n −1)
2
n+1

π
α
2n+1
(7.33)


0
x
2n+1
e
−αx
2
dx =
n!

n+1
(7.34)
Teraz musimy wyznaczyć wartość oczekiwaną hamiltonianu z unormowaną funkcją próbną.
'φ[
ˆ
H [φ` = −

2

'φ[ ∆[φ` −
Ze
2

0
'φ[
1
r
[φ` (7.35)
Obliczmy najpierw:
'φ[
1
r
[φ` =

2c
π

3/2


0

π
0
sin θdθ


0
dr r
2
1
r
e
−2cr
2
=

2c
π

3/2


0
r e
−2cr
2
dr , (7.36)
zamieniamy zmienną s = r
2
, ds = 2r dr:
'φ[
1
r
[φ` = 2π

2c
π

3/2


0
e
−2cs
ds = 2

2c
π

3/2
π
2c
= 2

2c
π
. (7.37)
Teraz:
'φ[ ∆[φ` = 4π

2c
π

3/2


0
r
2
e
−cr
2 1
r
2
d
dr
r
2
d
dr
e
−cr
2
dr = 4π

2c
π

3/2


0
e
−cr
2
2c

2cr
4
−3r
2

e
−cr
2
dr ,
(7.38)
korzystając ze wzoru 7.33 dostajemy:
'φ[ ∆[φ` = 4π

2c
π

3/2
2c

2c
3
2
3

π
(2c)
5
−3
1
2
2

π
(2c)
3

= −4π

2c
π

3/2
2c
3
8

π
(2c)
3
= −3

2c
π

3/2

π
3
2c
= −3c
(7.39)
Dostajemy:
c[φ(c)] = 'φ[
ˆ
H[φ` =
3
2

c −2
Ze
2

0

2c
π
. (7.40)
Szukamy minimum c[φ(c)], czyli
0 =

∂c
c[φ(c)] =
3
2


Ze
2

2

0

π
1

c
, (7.41)
stąd:

c =
2

2Z
3

π
e
2
µ

0

2
. .. .
a
−1
0
⇒ c =
8Z
2
9πa
2
0
(7.42)
Przejdźmy do jednostek atomowych i obliczmy wartość energii dla Z=1:
E =
3
2
c −2

2c
π
=
4

−2

16

2
= −
4

≈ −0.424/j.a/ . (7.43)

59
Zadanie 42 Stosując metodę wariacyjną dla oscylatora harmonicznego z funkcją próbną postaci:
Ψ(x) = Ne
−cx
2
, (7.44)
wyznaczyć optymalną wartość parametru c.
Rozwiązanie 42 Zaczynamy od wyznaczenie stałej normalizacyjnej:
N
−2
=

+∞
−∞
e
−2cx
2
dx =

π
2c
, (7.45)
zatem
N =

2c
π

1/4
. (7.46)
Teraz obliczamy wartość oczekiwaną hamiltonianu z funkcją próbną:
'
ˆ
H` = '
ˆ
T` +'
ˆ
V ` . (7.47)
'
ˆ
T` =

2c
π

+∞
−∞
e
−cx
2 −
2
2m
d
2
dx
2
e
−cx
2
dx = −

2c
π

2
2m

+∞
−∞
e
−cx
2 d
dx
(−2cx)e
−cx
2
dx =
= −

2c
π

2m

+∞
−∞
e
−2cx
2
(4c
2
x
2
−2c)dx = −

2c
π

2
2m

4c
2
1
2

π
(2c)
3
−2c

π
2c

=
= −

2
2m

c
2
1
c
−2c

=

2
c
2m
'
ˆ
V ` =

2c
π

+∞
−∞
1
2
kx
2
e
−cx
2
dx =
k
2

2c
π
1
2

π
(2c)
3
=
k
8c
,
(7.48)
czyli:
c(c) = '
ˆ
H` =

2
c
2m
+
k
8c
(7.49)
Szukamy minimum funkcji c(c):
0 =

∂c
c(c) =

2
2m

k
8c
2
, (7.50)
stąd:
c
2
=
km
4
2
⇒ c = ±
1
2

km

2
(7.51)
wybieramy znak +, bo w przeciwnym razie nasza funkcja nie byłaby normalizowalna (wybuchałaby w
nieskończoności).
Jak łatwo się przekonać otrzymaliśmy ścisłą funkcję falową stanu podstawowego oscylatora harmonicznego,
a zatem również ścisłą energię tego stanu.

Zadanie 43 Zastosować metodę wariacyjna do oscylatora harmonicznego z funkcją próbną postaci:
ψ(x; c) = xe
−cx
2
. (7.52)
Czy otrzymujemy ścisłą wartość energii jednego ze stanów oscylatora?
Rozwiązanie 43 Zaczynamy od obliczenia potrzebnych całek
'ψ[ψ` =

+∞
−∞
x
2
e
−2cx
2
dx = 2


0
x
2
e
−2cx
2
dx =

π
2
5/2
c
3/2
(7.53)
'ψ[T[ψ` = −

2
2m

+∞
−∞
xe
−cx
2 d
2
rmdx
2
xe
−cx
2
dx = −

2
m


0
(4c
2
x
4
−6cx
2
)e
−2cx
2
dx =
= −

2
m

4c
2
3
2
3

π
(2c)
5
−6c
1
2
2

π
(2c)
3

=
3
2

π
2
7/2
m

c
(7.54)
'ψ[V [ψ` =
k
2

+∞
−∞
x
2
x
2
e
−2cx
2
dx = k


0
x
4
e
−2cx
2
dx =
3k

π
2
11/2
c
5/2
(7.55)
60
Zatem wartość oczekiwana hamiltonianu z funkcją próbną ψ dana jest wzorem
c(c) =
'ψ[H[ψ`
'ψ[ψ`
=
3
2
2m
c +
3k
8
c
−1
. (7.56)
Szukamy minimum funkcji c(c).

∂c
c(c) = 0 (7.57)
3
2
2m

3k
8
c
−2
= 0 (7.58)
stąd
c
min
=

km
2
. (7.59)
Obliczamy wartość funkcjonału Ritza w minimum
c(c
min
) =
3
2
2m

km
2
+
3k
8
2

km
=
3
4

k
m
+
3
4

k
m
=
3
2
ω = ω

1 +
1
2

= E
1
. (7.60)
Otrzymaliśmy wartość energii pierwszego stanu wzbudzonego oscylatora harmonicznego. Stało się tak
dlatego, że rodzina funkcji próbnych, które rozpatrywaliśmy zawierała funkcję falową pierwszego stanu
wzbudzonego.

Zadanie 44 Metodą wariacyjną znajdź przybliżoną energię stanu podstawowego atomu helu. Funkcję
próbną wybierz w postaci:
ψ(r
1
, r
2
; c) =
(cZ)
3
π
e
−Zcr1
e
−Zcr2
,
gdzie Z = 2 jest ładunkiem jądra, r
i
to położenie i–tego elektronu, a c jest parametrem wariacyjnym.
Uwaga: Zastosuj jednostki atomowe.
Wskazówka

R
3

R
3
e
−βr1
e
−βr2
r
12
d
3
r
1
d
3
r
2
=
20π
2
β
5
Rozwiązanie 44 Hamiltonian atomu helu ma postać
H = T
1
+T
2

Z
r
1

Z
r
2
+
1
r
12
.
Funkcja próbna jest znormalizowana, czyli funkcjonał Ritza ma postać
c[ψ] = 'ψ[H[ψ` = 'ψ[T
1
[ψ` +'ψ[T
2
[ψ` −'ψ[
Z
r
1
[ψ` −'ψ[
Z
r
1
[ψ` +'ψ[
1
r
12
[ψ` .
Obliczymy każdy z powyższych członów oddzielnie.
'ψ[T
1
[ψ` = −
1
2
'ψ[∆
1
[ψ` = −
1
2
(cZ)
6
π
2

d
3
r
1

d
3
r
2
e
−Zcr1
e
−Zcr2

1
e
−Zcr1
e
−Zcr2
=
= −
1
2
(cZ)
6
π
2

d
3
r
2
e
−2Zcr2

d
3
r
1
e
−Zcr1

1
e
−Zcr1
= −
1
2
(cZ)
3
π

e
−Zcr1

1
e
−Zcr1
d
3
r
1
=
=−2(cZ)
3


0
r
2
1
e
−Zcr1
1
r
2
1
d
dr
1
r
2
1
d
dr
1
e
−Zcr1
dr
1
= −2(cZ)
3


0

(cZ)
2
r
2
1
−2cZr
1

e
−2Zcr1
dr
1
=
= −2(cZ)
3

(cZ)
2
2!
(2cZ)
3
−2cZ
1!
(2cZ)
2

=
1
2
(cZ)
2
'ψ[ −
Z
r
1
[ψ` = −
(cZ)
6
π
2

d
3
r
1

d
3
r
2
e
−Zcr1
e
−Zcr2
Z
r
1
e
−Zcr1
e
−Zcr2
= −
(cZ)
3
π

d
3
r
1
e
−Zcr1
Z
r
1
e
−Zcr1
=
= −4(cZ)
3


0
r
2
1
e
−Zcr1
Z
r
1
e
−Zcr1
dr
1
= −4c
3
Z
4


0
r
1
e
−2Zcr1
dr
1
= −cZ
2
Oczywiście
'ψ[T
2
[ψ` = 'ψ[T
1
[ψ` =
1
2
(cZ)
2
61
'ψ[ −
Z
r
2
[ψ` = 'ψ[ −
Z
r
1
[ψ` = −cZ
2
Pozostaje jeszcze całka dwuelektronowa.
'ψ[
1
r
12
[ψ` =
(cZ)
6
π
2

d
3
r
1

d
3
r
2
e
−Zcr1
e
−Zcr2
1
r
12
e
−Zcr1
e
−Zcr2
=
(cZ)
6
π
2

e
−2Zcr1
e
−2Zcr2
r
12
d
3
r
1
d
3
r
2
=
=
(cZ)
6
π
2
20π
2
(2cZ)
5
=
5
8
cZ
Ostatecznie
c(c) = (cZ)
2
−2cZ
2
+
5
8
cZ = Z
2
c
2
+

5
8
−2Z

Zc
Szukamy minimum
0 =

∂c
c(c) = 2Z
2
c +

5
8
−2Z

Z
stąd
c
opt
= 1 −
5
16Z
Dla atomu helu Z = 2, zatem c
opt
=
27
32
=
3
3
2
5
.
Podstawiając obliczoną wartość parametru c
opt
do wyrażenia na energię otrzymujemy
c(c
opt
) = −
3
6
2
8
≈ −2.84766 .
Ścisła energia stanu podstawowego atomu helu wynosi E
0
= −2.903724 . . . . Otrzymany wynik jest więc
obarczony około 2% błędem.

Zadanie 45 Metodą wariacyjną znajdź przybliżoną energię stanu podstawowego atomu helu. Funkcję
próbną wybierz w postaci:
ψ(r
1
, r
2
; c) = e
−Zcr
2
1
e
−Zcr
2
2
,
gdzie Z = 2 jest ładunkiem jądra, r
i
to położenie i–tego elektronu, a c jest parametrem wariacyjnym.
Rozwiązanie 45 Zaczynamy od wyznaczenia niezbędnych całek z funkcjami gaussowskimi.
S(a) =

e
−ar
2
e
−ar
2
d
3
r =

+∞
−∞
e
−2ax
2
dx

+∞
−∞
e
−2ay
2
dy

+∞
−∞
e
−2az
2
dz =

π
2a

3/2
(7.61)
T(a) =

e
−ar
2


1
2

e
−ar
2
d
3
r = −
1
2

e
−ar
2


2
∂x
2
+

2
∂y
2
+

2
∂z
2

e
−ar
2
d
3
r =
= −
3
2

+∞
−∞
e
−ax
2 ∂
2
∂x
2
e
−ax
2
dx

+∞
infty
e
−2ay
2
dy

+∞
infty
e
−2az
2
dz =
= −
3
2
π
2a
2a

+∞
−∞
(2ax
2
−1)e
−2ax
2
dx = −
3
2
π

2a

π
2
1
(2a)
3/2

π
2a

=
3a
2

π
2a

3/2
(7.62)
V (Z, a) =

e
−ar
2


Z
r

e
−ar
2
d
3
r = −4πZ


0
1
r
e
−2ar
2
r
2
dr =
= −4πZ


0
e
−2ar
2
rdr =

z = r
2

= −2πZ


0
e
−2az
dz = −Z
π
a
(7.63)
g(a) =

e
−ar
2
1
e
−ar
2
2
1
[r
1
−r
2
[
e
−ar
2
1
e
−ar
2
2
d
3
r
1
d
3
r
2
=

e
−2a(r
2
1
+r
2
2
)
[r
1
−r
2
[
d
3
r
1
d
3
r
2
(7.64)
Wprowadzamy nowe zmienne
r = r
1
−r
2
, R = r
1
+r
2
. (7.65)
Jacobian zamiany zmiennych wynosi
J =

∂x
∂x1
∂x
∂x2
∂X
∂x1
∂X
∂x2

−3
=

1 −1
1 1

−3
=
1
8
(7.66)
62
Ponadto łatwo zauważyć, że
R
2
+r
2
= 2(r
2
1
+r
2
2
) (7.67)
zatem naszą całkę można przepisać jako
g(a) =
1
8

e
−aR
2 e
−ar
2
r
d
3
Rd
3
r =
1
8

π
a

3/2

a
=
1
4

π
a

5/2
. (7.68)
Obliczymy teraz wartość oczekiwaną hamiltonianu atomu helu z zadaną funkcją próbną ψ
'H` =
'ψ[H[ ψ`
' ψ[ ψ`
(7.69)
Hamiltonian ma postać
H = T +V +g = −
1
2
(∆
1
+ ∆
2
) −

Z
r
1
+
Z
r
2

+
1
r
12
. (7.70)
Obliczymy każdą część osobno
' ψ[ ψ` =

e
−Zcr
2
1
e
−Zcr
2
2
e
−Zcr
2
1
e
−Zcr
2
2
d
3
r
1
d
3
r
2
=

e
−2Zcr
2
1
d
3
r
1

e
−2Zcr
2
2
d
3
r
2
= S(Zc)
2
(7.71)
'ψ [T[ ψ` =

e
−Zcr
2
1
e
−Zcr
2
2
Te
−Zcr
2
1
e
−Zcr
2
2
d
3
r
1
d
3
r
2
=
=

e
−Zcr
2
1


1
2

1

e
−Zcr
2
1
d
3
r
1

e
−2Zcr
2
2
d
3
r
2
+
+

e
−Zcr
2
2


1
2

2

e
−Zcr
2
2
d
3
r
2

e
−2Zcr
2
1
d
3
r
1
= 2T(Zc)S(Zc)
(7.72)
'ψ[V [ ψ` =

e
−Zcr
2
1
e
−Zcr
2
2


Z
r
1

Z
r
2

e
−Zcr
2
1
e
−Zcr
2
2
d
3
r
1
d
3
r
2
= 2V (Z, Zc)S(Zc) (7.73)
'ψ [g[ ψ` =

e
−Zcr
2
1
e
−Zcr
2
2
1
r
12
e
−Zcr
2
1
e
−Zcr
2
2
d
3
r
1
d
3
r
2
= g(Zc) (7.74)
Czyli
E(c) = 'H` =
2T(Zc)S(Zc) + 2V (Z, Zc)S(Zc) +g(Zc)
S(Zc)
2
=
=
2
3Zc
2

π
2Zc

3
−2Z
π
Zc

π
2Zc

3/2
+
1
4

π
Zc

5/2

π
2Zc

3
=
= 3Zc −2
π
c

2Zc
π

3/2
+ 2

Zc
π

1/2
= 3Zc + 2

1 −2Z

2

Zc
π
(7.75)
Szukamy minimum funkcjonału Ritza
0 =
d
dc
E(c) = 3Z +

1 − 2Z

2

Z

(7.76)
stąd

1 −2Z

2

2
Z

= 9Z
2
(7.77)
czyli
c
opt
=

1 −2Z

2

2
Z
9Z
2
π
=

1 −2Z

2

2
9Zπ
(7.78)
Podstawiamy otrzymaną wartość parametru wariacyjnego do wyrażenia na energię
E(c
opt
) = 3Zc
opt
+ 2

1 −2Z

2

Zc
opt
π
=

1 −2Z

2

2

+ 2

1 −2

2

1 −2Z

2

2

2
=
=

1 −2Z

2

2

+
2

1 −2Z

2

1 −2Z

2


=

1 −2Z

2

2

2

1 −2Z

2

2

=
= −

1 −2Z

2

2

(7.79)
63
Dla atomu helu Z = 2, zatem
E
opt
(He) = −

1 −4

2

2

=
8

2 −33

≈ −2.301 (7.80)
co w porównaniu z wynikiem ścisłym daje ok. 20% błedu. Warto zauważyć, że otrzymaliśmy 10–krotnie
większy błąd w obliczeniach z użyciem funkcji gaussowskiej niż w obliczeniach z użyciem funkcji wykład-
niczej (slaterowskiej).

7.3 Metoda Ritza
Jest jasnym, że im więcej parametrów wariacyjnych wprowadzimy do funkcji próbnej tym większe są
nasze szanse, że metoda wariacyjna doprowadzi nas wyników o odpowiedniej dokładności. Z drugiej
strony optymalizacja wielu parametrów jest zadaniem czasochłonnym trudnym do wykonania
4
. Dlatego
często stosuje sie tzw. metodę Ritza, w której wszystkie parametry wariacyjne są liniowe, tj. funkcję
próbną zakładamy w postaci kombinacji liniowej:
φ =
M
¸
i=1
c
i
χ
i
, (7.81)
gdzie ¦χ
i
¦ to tzw. baza (zbiór bazowy), czyli zestaw znanych funkcji, natomiast współczynniki rozwinięcia
c
i
są dobierane wariacyjnie. Podstawiając taką postać funkcji próbnej do funkcjonału Ritza otrzymujemy:
c
M
¸
i,j
c

i
c
j
S
ij
=
M
¸
i,j
c

i
c
j
H
ij
, (7.82)
gdzie wprowadziliśmy następujące oznaczenia:
S
ij
= 'χ
i
[ χ
j
` , (7.83)
H
ij
= 'χ
i
[
ˆ
H [χ
j
` . (7.84)
Ponieważ współczynniki c
i
mogą być w ogólności liczbami zespolonymi, dlatego c
i
i c

i
należy traktować
jak dwa niezależne parametry. Obliczmy pochodną obu stron równości 7.82 względem c

k
.
∂c
∂c

k
M
¸
i,j
c

i
c
j
S
ij
+c
M
¸
i,j
∂c

i
∂c

k
c
j
S
ij
=
M
¸
i,j
∂c

i
∂c

k
c
j
H
ij
(7.85)
Szukamy ekstremum c jako funkcji c

i
, więc
∂c
∂c

k
= 0, poza tym
∂c

i
∂c

k
= δ
ik
, stąd:
M
¸
i
(H
ki
−cS
ki
)c
i
= 0 , (7.86)
przy czym równość taka musi zachodzić dla wszystkich k = 1, ..., M. Dostajemy zatem układ równań
liniowych, który można zapisać w następującej zwartej postaci:
(H −cS)c = 0 , (7.87)
gdzie H i S są macierzami współczynników S
ij
i H
ij
, natomiast c jest wektorem parametrów c
i
. Musimy
rozwiązać układ równań liniowych, jednorodnych. Trywialnym rozwiązaniem jest oczywiście c
i
= 0, i =
1, ..., M, to nas jednak nie interesuje. Warunkiem aby nasz układ miał nietrywialne rozwiązania jest
znikanie tzw. wyznacznika wiekowego:
det [H−cS[ = 0 . (7.88)
Równanie 7.88 jest nazywane równaniem wiekowym, rozwiązując je dostaniemy M wartości c
1
, ..., c
M
.
Najniższa z nich, oznaczmy je przez c
0
, stanowi przybliżenie do energii stanu podstawowego (najlepsze
4
W praktyce optymalizację przeprowadza się numerycznie z użyciem komputerów, ale problemy pozostają
64
jakie możemy dostać z naszą funkcją próbną). Wstawiamy c
0
do równania 7.87 i wyznaczamy parametry
c
0
i
definiujące nam przybliżenie do funkcji falowej stanu podstawowego:
φ
0
=
M
¸
i=1
c
0
i
χ
i
(7.89)
Twierdzenie MacDonalda–Undheima–Hyllerassa–L¨ owdina
Jeśli uszeregujemy pierwiastki równania wiekowego w kolejności rosnącej:
c
1
c
2
c
n
, (7.90)
to spełniona będzie następująca zależność:
c
k
E
k
. (7.91)
Pozwala to dokonać oceny wartości energii stanów wzbudzonych układu. Należy jednak pamiętać, że
dokładność tej oceny dla kolejnych stanów energetycznych jest coraz mniejsza.
65
Rozdział 8
Rachunek zaburzeń
8.1 Rachunek zaburzeń dla poziomu niezdegenerowanego
Rozpatrzmy układ, dla którego hamiltonian można przedstawić w postaci:
ˆ
H =
ˆ
H
0

ˆ
V , (8.1)
gdzie
ˆ
H
0
jest tak zwanym hamiltonianem niezaburzonym i potrafimy rozwiązać dla niego problem własny,
tzn wyznaczyć jego funkcje i wartości własne:
ˆ
H
0
Ψ
(0)
n
= E
(0)
n
Ψ
(0)
n
, (8.2)
natomiast
ˆ
V jest operatorem zaburzenia a λ pewnym parametrem, o którym zakładamy, że jest mały.
Chcemy znaleźć funkcje i wartości własne pełnego hamiltonianu
ˆ
H.
ˆ

n
= E
n
Ψ
n
(8.3)
Założymy że zarówno funkcję Ψ
n
jak i energię E
n
daje się przedstawić w postaci rozwinięcia w potęgach
parametru λ:
Ψ
n
= Ψ
(0)
n
+λΨ
(1)
n

2
Ψ
(2)
n
+... (8.4)
E
n
= E
(0)
n
+λE
(1)
n

2
E
(2)
n
+... (8.5)
Podstawiając te rozwinięcia do równania 8.3 otrzymujemy:
¸
i
λ
i
(
ˆ
H
0

ˆ
V )Ψ
(i)
n
=
¸
ij
λ
i+j
E
(j)
n
Ψ
(i)
n
. (8.6)
Ponieważ λ może przyjmować dowolną wartość, to powyższa równość będzie spełniona tylko jeśli będzie
ona spełniona wyrazów mnożonych przez taką samą potęgę λ z osobna. Porównując współczynniki przy
λ
0
, λ
1
, λ
2
, ..., λ
k
otrzymujemy następujące równania rachunku zaburzeń Rayleigha–Schr¨ odingera:
ˆ
H
0
Ψ
(0)
n
= E
(0)
n
Ψ
(0)
n
(8.7)
czyli równanie własne hamiltonianu niezaburzonego oraz:
(
ˆ
H
0
−E
(0)
n

(1)
n
= (E
(1)
n

ˆ
V )Ψ
(0)
n
(
ˆ
H
0
−E
(0)
n

(2)
n
= (E
(1)
n

ˆ
V )Ψ
(1)
n
+E
(2)
n
Ψ
(0)
n
(8.8)
etc.
Co można zapisać wzorem ogólnym:
(
ˆ
H
0
−E
(0)
n

(k)
n
= (E
(1)
n

ˆ
V )Ψ
(k−1)
n
+
k
¸
l=2
E
(l)
n
Ψ
(k−l)
n
. (8.9)
Dostaliśmy w ten sposób równania na kolejne funkcje poprawkowe Ψ
(k)
n
. Bez straty ogólności możemy
założyć, że:

n
[ Ψ
(0)
n
` = 1 (8.10)
66
natomiast:
Ψ
(k)
n

Ψ
(0)
n
` = 0, k = 0 , (8.11)
czyli funkcja własna pełnego hamiltonianu to funkcja własna hamiltonianu niezaburzonego plus funkcje
poprawkowe ortogonalne do niej. Wymnóżmy równanie 8.9 z lewej strony przez Ψ
(0)
n
i scałkujmy je,
otrzymamy wówczas:

Ψ
(0)
n

ˆ
H
0
−E
(0)
n
. .. .
0

Ψ
(k)
n

= −

Ψ
(0)
n

ˆ
V

Ψ
(k−1)
n

+
k
¸
l=1
E
(l)
n

Ψ
(0)
n

Ψ
(k−l)
n
` . (8.12)
W sumowaniu po prawej stronie niezerowy będzie tylko wyraz z l = k, czyli dostaniemy wyrażenie na k–tą
poprawkę do energii:
E
(k)
n
=

Ψ
(0)
n

ˆ
V

Ψ
(k−1)
n

. (8.13)
Korzystając z powyższego wzoru dostajemy:
E
(1)
n
=

Ψ
(0)
n

ˆ
V

Ψ
(0)
n

, (8.14)
czyli pierwsza poprawka do energii jest po prostu wartością oczekiwaną operatora zaburzenia na niezabur-
zonej funkcji falowej. Teraz chcemy jeszcze wyznaczyć pierwszą poprawkę do funkcji falowej. Funkcje
¦Ψ
(0)
m
¦ tworzą bazę przestrzeni Hilberta, więc funkcja Ψ
(1)
n
może być przedstawiona jako ich liniowa kom-
binacja, przy czym ze względu na warunek normalizacji pośredniej Ψ
(0)
n
w tym rozwinięciu nie wystąpi:
Ψ
(1)
n
=
¸
m=n
c
nm
Ψ
(0)
m
. (8.15)
Podstawiamy to wyrażenie do równania perturbacyjnego i korzystamy z faktu, że Ψ
(1)
n
są funkcjami włas-
nymi
ˆ
H
0
z wartością własną E
(0)
m
:
¸
m=n
c
nk

E
(0)
n
−E
(0)
m

Ψ
(0)
m
=
¸
m=n

Ψ
(0)
m

ˆ
V

Ψ
(0)
n

Ψ
(0)
m
(8.16)
Porównując wyrazy przy tych samych funkcjach Ψ
(0)
m
dostajemy:
c
nm
=

Ψ
(0)
m

ˆ
V

Ψ
(0)
n

E
(0)
n
−E
(0)
m
(8.17)
Wzór powyższy jest słuszny o ile n–ty poziom energetyczny nie jest zdegenerowany, w przeciwnym przy-
padku byłyby takie m, dla których mianowniki w tym wyrażeniu stawałby się zerem. Ostatecznie w
przypadku bez degeneracji pierwsza poprawka do funkcji falowej dana jest wyrażeniem:
Ψ
(1)
n
=
¸
m=n

Ψ
(0)
m

ˆ
V

Ψ
(0)
n

E
(0)
n
−E
(0)
m
Ψ
(0)
m
(8.18)
Pozwala nam to również wypisać jawny wzór na drugą poprawkę do energii:
E
(2)
n
=

Ψ
(0)
n

ˆ
V

Ψ
(1)
n

=
¸
m=n

Ψ
(0)
m

ˆ
V

Ψ
(0)
n

Ψ
(0)
n

ˆ
V

Ψ
(0)
m

E
(0)
n
−E
(0)
m
=
¸
m=n

Ψ
(0)
m

ˆ
V

Ψ
(0)
n

2
E
(0)
n
−E
(0)
m
(8.19)
Warto zauważyć, że druga poprawka do energii stanu podstawowego jest zawsze niedodatnia. E
(2)
0
jest
sumą ułamków, w których licznik jest zawsze nieujemny (bo jest to kwadrat modułu pewnej liczby ze-
spolonej), natomiast w mianowniku pojawia się różnica postaci E
(0)
0
−E
(0)
m
, która zawsze jest ujemna (bo
energia stanu podstawowego E
(0)
0
jest zawsze mniejsza, niż energia stanu wzbudzonego E
(0)
m
).
Zadanie 46 Dla oscylatora harmonicznego w jednorodnym zewnętrznym polu obliczyć poprawki do en-
ergii w pierwszym i drugim rzędzie rachunku zaburzeń. Porównać otrzymany wynik z wartością dokładną
energii.
67
Rozwiązanie 46 Hamiltonian dla rozpatrywanego układu ma postać:
H = H
osc
−Fx. (8.20)
Hamiltonianem niezaburzonym będzie w tym przypadku hamiltonian oscylatora harmonicznego
H
0
= H
osc
, (8.21)
natomiast oddziaływanie z zewnętrznym polem będziemy traktować jako zaburzenie
V = −Fx. (8.22)
Poprawka pierwszego rzędu do energii dana jest wzorem:
E
(1)
n
= 'n[V [n` = −F'n[x[n` . (8.23)
Operator x zapiszemy przy pomocy operatorów kreacji i anihilacji
x =

2mω
(a +a

) . (8.24)
Podstawiając powyższe wyrażenie do wzoru na E
(1)
n
stwierdzamy, że
E
(1)
n
= 0 . (8.25)
Zajmijmy się teraz poprawką drugiego rzędu, jest ona dana wzorem
E
(2)
n
= F
2
¸
m=n
['m[x[n`[
2
E
(0)
n
−E
(0)
m
. (8.26)
Musimy obliczyć wartość następującego elementu macierzowego
'm[x[n` =

2mω
'm[a +a

[n` =

2mω

n'm[n −1` +

n + 1'm[n + 1`

=
=

2mω


m,n−1
+

n + 1δ
m,n+1

.
(8.27)
Podstawiając powyższy wynik do wyrażenie na E
(2)
n
otrzymujemy
E
(2)
n
=
F
2

2mω
¸
m=n



m,n−1
+

n + 1δ
m,n+1

2
E
(0)
n
−E
(0)
m
=
F
2

2mω
¸
m=n

m,n−1
+ (n + 1)δ
m,n+1
E
(0)
n
−E
(0)
m
=
=
F
2

2mω

n
E
(0)
n
−E
(0)
n−1
+
n + 1
E
(0)
n
−E
(0)
n+1

=
F
2

2mω
1
ω
(n −(n + 1)) = −
F
2
2mω
2
= −
F
2
2k
.
(8.28)
Porównując otrzymaną wartość z obliczeniami dokładnymi (zadanie z rozdziału o oscylatorze harmon-
icznym) okazuje się, że suma trzech pierwszych wyrazów rozwinięcia perturbacyjnego dla energii daje
ścisły wynik. Można pokazać, że wszystkie wyższe poprawki do energii w rachunku zaburzeń znikają. W
ten sposób udało nam się wysumować szereg perturbacyjny do nieskończonego rzędu.

Zadanie 47 Wyznaczyć w pierwszym rzędzie rachunku zaburzeń poprawkę do energii stanu podsta-
wowego atomu wodoru, spowodowaną potraktowaniem protonu jako jednorodnie naładowanej kuli o
promieniu R <a
0
.
Rozwiązanie 47 Gęstość ładunku jądra ma postać
ρ(r) =

e
4
3
πR
3
, r R
0 , r > R
(8.29)
Wyznaczamy postać potencjału elektrostatycznego pochodzącą od takiej gęstości ładunku. Na zewnątrz
protonu (r > R) potencjał jest taki sam jak dla ładunku punktowego (1
>
= e/r), pozostaje więc wyz-
naczenie potencjału wewnątrz protonu (r R). Z prawa Gaussa


ρ(r)dV =

∂Ω
E dS. (8.30)
68
Jako obszar całkowania Ω wybieramy kulę koncentryczną z protonem o promieniu mniejszym niż promień
protonu, wówczas
4πe
r
3
R
3
= E
r
4πr
2
(8.31)
gdzie E
r
jest radialną składową pola elektrycznego. Stąd
E
r
=
er
R
3
. (8.32)
Z symetrii układu wynika, że E
r
jest jedyną niezerową składową pola E, zatem potencjał pola elek-
trycznego możemy obliczyć jako
1
<
(r) = −

E
r
dr = −
er
2
2R
3
+C . (8.33)
Potencjał wewnątrz protonu musi się zszywać z potencjałem na zewnątrz dla r = R, na tej podstawie
możemy wyznaczyć wartość stałej C.
1
<
(R) = 1
>
(R) (8.34)

eR
2
2R
3
+C =
e
R
(8.35)
C =
3e
2R
(8.36)
Ostatecznie potencjał elektrostatyczny ma postać
1(r) =


er
2
2R
3
+
3e
2R
, r R
e
r
, r > R
(8.37)
Energia oddziaływania elektronu z takim potencjałem elektrostatycznym wynosi
V (r) = −e1(r) . (8.38)
Operatorem zaburzenia będzie różnica między energią potencjalną V (r) a energią potencjalną oddziały-
wania elektronu z punktowym jądrem V
0
(r) = −e
2
/r.
V

(r) = V (r) −V
0
(r) =

er
2
2R
3

3e
2R
+
e
2
r
, r R
0 , r > R
(8.39)
Pierwsza poprawka do energii stanu podstawowego dana jest wzorem
E
(1)
0
= 'ψ
100
[V


100
` . (8.40)
Funkcja stanu podstawowego atomu wodoru ma postać
Ψ
100
=
1

π
1
a
3/2
0
e
−r/a0
, (8.41)
zatem
E
(1)
0
=

Ψ
100
(r)

V

(r)Ψ
100
(r)dr =
1
πa
3
0


0
r
2
dr

π
0
sinθdθ


0
dφ V

(r)e
−2r/a0
=
=
4
a
3
0


0
V

(r)e
−2r/a0
r
2
dr =
4
a
3
0

e
2
2R
3

R
0
r
4
e
−2r/a0
dr −
3e
2
2R

R
0
r
2
e
−2r/a0
dr +e
2

R
0
re
−2r/a0
dr
¸
(8.42)
Zakładamy, że promień protonu R jest dużo mniejszy niż promień Bohra a
0
, uzasadnione jest przyjęcie,
że dla r ∈ [0, R] zachodzi
e
−2r/a0
≈ 1 . (8.43)
Przy takim założeniu
E
(1)
0
=
4
a
3
0

e
2
2R
3

R
0
r
4
dr −
3e
2
2R

R
0
r
2
dr +e
2

R
0
rdr
¸
=
4e
2
a
3
0

R
2
10

R
2
2
+
R
2
2

=
2R
2
e
2
5a
3
0
. (8.44)
69
Promień protonu jest wynosi w przybliżeniu R = 1.64 10
−5
a
0
, zatem w jednostkach atomowych
E
(1)
0
≈ 1.08 10
−10
= 2.16 10
−10
E
0
. (8.45)
Widzimy, że poprawka do energii stanu podstawowego atomu wodoru pochodząca od skończonego rozmiaru
protonu jest 9 rzędów wielkości mniejsza od energii niezaburzonej. Poprawka ta staje się jednak ważniejsza
w przypadku ciężkich jonów wodoropodobnych, dla których promień Bohra jest mniejszy a promień jądra
większy. Również dla atomów mionowych
1
, dla których również promień Bohra jest mniejszy poprawka
od skończonego rozmiaru jądra może być istotna.
Skończony rozmiar jądra jest jednym z czynników powodujących rozszczepienie poziomów energetycznych
2s i 2p
0
atomu wodoru, nazywane rozszczepieniem Lamba. Funkcja 2p
0
znika na jądrze, więc jego skoń-
czony promień nie spowoduje takiej zmiany energii orbitalnej, jak w przypadku funkcji 2s. Głównym
czynnikiem powodującym rozszczepienie Lamba są efekty radiacyjne pochodzące z elektrodynamiki kwan-
towej, ale jeśli chcemy uzyskać pełną zgodność obliczeń z wynikiem eksperymentalnym, to należy także
uwzględnić skończony rozmiar jądra atomowego.

Zadanie 48 Nierelatywistyczny operator energii kinetycznej ma postać
ˆ
T =
ˆ p
2

. Pierwsza poprawka
relatywistyczna do operatora energii kinetycznej ma postać
ˆ
H
mv
= −
1
2µc
2
ˆ
T
2
, gdzie c jest prędkością światła
w próżni. Obliczyć w pierwszy rzędzie rachunku zaburzeń poprawkę do energii kinetycznej elektronu w
stanie podstawowym jonu wodoropodobnego pochodzącą od operatora
ˆ
H
k
.
Rozwiązanie 48 Korzystając z hermitowskości operatora energii kinetycznej możemy zapisać:
'100[
ˆ
H
mv
[100` = −
1
2µc
2
'100[
ˆ
T
2
[100` = −
1
2µc
2

ˆ

100

ˆ

100

(8.46)
Musimy obliczyć całkę

ˆ

100

ˆ

100

. Operator energii kinetycznej możemy przedstawić jako różnicę
hamiltonianu i operatora energii potencjalnej:
ˆ
T =
ˆ
H −
ˆ
V , (8.47)
zatem:

ˆ

100

ˆ

100

=

(
ˆ
H −
ˆ
V )Ψ
100

(
ˆ
H −
ˆ
V )Ψ
100

=
=

ˆ

100

ˆ

100

+

ˆ
V Ψ
100

ˆ
V Ψ
100

ˆ
V Ψ
100

ˆ

100

ˆ

100

ˆ
V Ψ
100

.
(8.48)
Wykorzystując równanie Schr¨ odingera, twierdzenie wirialne 6.53 oraz hermitowskość operatora
ˆ
V dosta-
jemy:
'
ˆ
H
mv
` =
1
2µc
2

3E
2
−'
ˆ
V
2
`

(8.49)
Nasze zadanie sprowadza się do obliczenia całki '
ˆ
V
2
`.
'
ˆ
V
2
` =
1
π
Z
3
a
3
0


0

π
0
sin θdθ


0
r
2
drΨ

100

Ze
2

0
r

2
Ψ
100
=
= 4
Z
3
a
3
0
z
2
e
4
(4π
0
)
2


0
e

2Zr
a
0
dr = 4
Z
5
e
4
a
3
0

4
a
2
0
µ
2
e
4
a
0
2Z
= 2
Z
4

4
µ
2
a
4
0
(8.50)
Podstawiając otrzymany wynik oraz wzór 6.41 do wyrażenia 8.49 dostajemy końcowy wynik:
'
ˆ
H
mv
` =
1
2µc
2

3
Z
4

4

2
a
4
0
−2
Z
4

4
µ
2
a
4
0

= −
5Z
4

4
8c
2
µ
3
a
4
0
= −
5
2µc
2
E
2
. (8.51)

Zadanie 49 Obliczyć w pierwszy rzędzie rachunku zaburzeń pierwszą poprawkę do energii cząstki w
jednowymiarowym pudle potencjału pochodzącą od relatywistycznego operatora
ˆ
H
mv
= −
1
2mc
2
ˆ
T
2
. (8.52)
1
Mion jest cząstką o takim samym ładunku elektrycznym i spinie jak elektron, ale około 200 razy od niego cięższy
70
Rozwiązanie 49 Wewnątrz pudła potencjał znika, zatem
ˆ

n
=
ˆ

n
= E
n
ψ
n
. (8.53)
Korzystając z powyższego równania bardzo łatwo możemy obliczyć rozpatrywaną poprawkę:
E
(1)
n
= 'ψ
n
[
ˆ
H
mv

n
` = −
1
2mc
2

n
[
ˆ
T
2

n
` = −
1
2mc
2
E
2
n
. (8.54)

8.2 Rachnek zaburzeń dla poziomu zdegenerowanego
Przyjmijmy, że H
0
ma zdegenerowaną podprzestrzeń własną H (tj. podprzestrzeń rozpinaną przez zbiór
wektorów własnych odpowiadających jednej wartości własnej E
0
n
), lecz odnoszące się do tej podprzestrzeni
wartości własne pełnego hamiltonianu H(λ) = H
0
+ λV nie są zdegenerowane dla λ = 0. Wystartujmy
od funkcji własnych H
H(λ) [n, λ` = E
n
(λ) [n, λ` . (8.55)
Wektory ¦[n, λ`¦ równieź rozpinają podprzestrzeń H (tzn. stanowią jej bazę). Jeżeli teraz przejdziemy do
granicy λ →0 to baza ¦[n, λ`¦ w sposób ciągły przejdzie w pewną bazę ¦

¯ n
0

¦ złożoną z wektorówwłasnych
H
0
. Gdybyśmy odwrócili ten proces, to startująć z bazy ¦

¯ n
0

¦ w granicy λ →1 otrzymamy bazę złożoną
z wektorów własnych pełnego hamiltonianu H. Jednakże rozpatrujemy zdegenerowaną podprzestrzeń
własną hamiltonianu H
0
, zatem zamiast bazy ¦

¯ n
0

¦ moglibyśmy wybrać inną bazę wektorów własnych
hamiltonianu niezaburzonego ¦

n
0

¦, której elementy są kombinacjami linonymi wektorów starej bazy
¦

¯ n
0

¦. Jednak przy takim wyborze bazy, gdy będziemy zmieniać λ od 0 do 1, wektory tej bazy nie
będą się zmieniać w sposób ciągły lecz skokowy. Gdybyśmy próbowali wystartować rachunek zaburzeń
z bazy ¦

n
0

¦, rozwinięcie w potęgach λ okazałoby się rozbieżne (podobnie jakbyśmy próbowali rozwijać
w szereg potęgowy funkcję nieanalityczną). Mówiąc opisowo funkcje ¦

n
0

¦ zbytnio różnią się od funkcji
zaburzonych ¦[n, λ`¦. Dlatego pierwszym krokiem w rachunku zaburzeń dla stanów zdegenerowanych jest
wyznaczenie wektorów zerowego rzędu zgodnych z zaburzeniem ¦

¯ n
0

¦. Zapiszmy szukane wektory w
postaci rozwinięcia w dowolnej bazie wektorów własnych H
0

¯ n
0

=
¸
m
c
m

m
0

. (8.56)
Podstawimy tą postać

¯ n
0

do równania pierwszego rzędu i mnożymy skalarnie z lewej strony przez pewien
wektor

k
0

z naszej wyjściowej bazy
0 =
¸
m
c
m

k
0

E
1
n
−V

m
0

. (8.57)
Równań takich dostajemy tyle ile jest wektorów w bazie ¦

n
0

¦. Wszystkie je możemy zapisać w następu-
jącej, zwartej postaci
(V − E
1
n
S)c = 0 , (8.58)
gdzie
V
mn
=

m
0
[V [ n
0

S
mn
=

m
0

n
0

Otrzymaliśmy układ liniowych równań jednorodnych na współczynniki rozwinięcia c
m
. Warunkiem na
istnienie nietrywialnych rozwiązań jest znikanie wyznacznika macierzy (V − E
1
n
S), dlatego w pierwszym
kroku rozwiązujemy następujące rónanie wiekowe
det(V −E
1
n
S) = 0 , (8.59)
z którego wyznaczamy wartości pierwszych poprawek do energii E
1
n
, a następnie znajdujemy odpowiada-
jące tym energiom funkcje falowe zerowego rzędu zgodne z zaburzeniem.
Zadanie 50 (Efekt Starka) Obliczyć, w pierwszym rzędzie rachunku zaburzeń, poprawkę do energi
stanów atomu wodoru z n = 1 oraz n = 2 pochodzącą od oddziaływania z zewnętrznym, jednorodnym
polem elektrycznym F.
71
Rozwiązanie 50 Operator zaburzenia ma następującą postać
V = −eFr , (8.60)
gdzie r opisuje położenie elektrony, natomiast F jest wektorem pola elektrycznego. Bez straty ogólności
możemy przyjąć, że pole F jest skierowane zgodnie z osią z ukłądu współrzędnych, wówczas operator
zaburzenia możemy zapisać jako
V = −eFz = −eFr cos θ . (8.61)
Poprawkę do energii stanu podstawowego obliczamy bezpoiśrednio ze wzoru
E
(1)
1
= '100 [V [ 100` . (8.62)
Funkcja [100` jest sferycznie symetryczna, natomiast operator V jest antysymetryczny przy odbiciach
względem płaszczyzny xy, zatem calka z powyxszego rownania jest rowna zeru:
E
(1)
1
= 0 . (8.63)
Przejdźmy teraz do stanów z n = 2. Mamy tu do czynienia z podprzestrzenią zdegenerowaną, będziemy
więc musieli rozwiązać równanie wiekowe, które pozwoli nam wyznaczyć poprawni do energii. Zaczynamy
od wyboru bazy podprzestrzeni zdegenerowanej. Z uwagi na wygodę obliczeniową zastosujemy następujące
funkcje bazy
2s ∼ f(r) ,
2p
z
∼ zf(r) ,
2p
x
∼ xf(r) ,
2p
y
∼ yf(r) .
(8.64)
Od razu wypisaliśmy jawnie jakie symetrie posiadają wybrane przez nasz funkcje bazy. Aby element
macierzowy operatora zaburzenia 'ψ
1
[V [ ψ
2
` był niezerowy iloczyn ψ

1
V ψ
2
musi być symetryczny wzglę-
dem wszyskich elementów symetrii, w szczegołności względem odbić w trzech płaszczyznach: xy, yz, zx.
Pamiętając o tym, że V ∼ z łatwo zauwaźyć, że jedyne niezerowe elementy macierzowe to '2s [v[ 2p
z
` oraz
'2p
z
[v[ 2s`. Obliczymy jeden z nich, a durgi otrzymamy sprzegając uzyskany wynik.
'2s [V [ 2p
z
` =


0

π
0
dθ sin θ


0
dr r
2
1
4

Z
a
0

3/2

2 −
Zr
a
0

e
−Zr/2a0

(−eFr cos θ)
1
4

Z
a
0

5/2
r cos θe
−Zr/2a0
=

eF
16

Z
a
0

4

π
0
dθ sin θ cos
2
θ


0
dr r
3

2 −
Zr
a
0

e
−Zr/a0
=

eF
24

Z
a
0

4
¸
12

a
0
Z

4

Z
a
0
24

a
0
Z

5

=
1
2
eF
(8.65)
Rozwiązujemy równanie wiekowe
det

V −E
(1)
2
S

=

−E
(1)
2
eF/2 0 0
eF/2 −E
(1)
2
0 0
0 0 −E
(1)
2
0
0 0 0 −E
(1)
2

=

E
(1)
2

4

1
4

E
(1)
2

2
e
2
F
2
, (8.66)
czyli

E
(1)
2
+
1
2
eF

E
(1)
2

1
2
eF

E
(1)
2

2
= 0 . (8.67)
Stąd
E
(1)
21
= −
1
2
eF , E
(1)
22
=
1
2
eF , E
(1)
23
= 0 , E
(1)
24
= 0 . (8.68)
Poprawki E
(1)
23
i E
(1)
24
odpowiadają orbitalom 2p
x
i 2p
y
, zatem energia tych orbitali nie zmienia się (w
pierwszym rzędzie rachunku zaburzeń) pod wpływaem jednorodnego pola elektrycznego. Natomiast z
orbitali 2s i 2p
z
powstają dwa orbitale „zgodne z zaburzeniem”, których energie różnią się o ±eF/2 od
energii układu niezaburznego.

72
Rozdział 9
Atomy wieloelektronowe
9.1 Symetria funkcji falowej
Przechodząc do omawiania układów wielu cząstek musimy wprowadzić dodatkowy postulat dotyczący
własności funkcji falowej takich układów. Okazuje się, że dla układu N nierozróżnialnych fermionów
funkcja falowa musi być antysymetryczna względem transpozycji współrzędnych dwóch z tych cząstek,
natomiast dla układu identycznych bozonów funkcja falowa ma być symetryczna względem takiej zamiany.
Możemy to zapisać za pomocą następującej równości:
Ψ(x
1
, ..., x
i
, ..., x
j
, ..., x
N
) = ±Ψ(x
1
, ..., x
j
, ..., x
i
, ..., x
N
) , (9.1)
gdzie znak + odnosi się do bozonów, zaś − do fermionów. Symbol x
i
oznacza współrzędne (przestrzenne
i spinowe) i–tej cząstki.
9.2 Przybliżenie jednoelektronowe
Wyznaczenie funkcji falowej układu wielu cząstek jest zadaniem bardzo trudnym, dlatego często posługu-
jemy się pewnymi założeniami upraszczającymi. Jednym z podstawowych przybliżeń stosowanych powszech-
nie w chemii kwantowej jest przybliżenie jednoelektronowe, w ramach którego wieloelektronową
funkcję falową przybliżamy przez iloczyn funkcji jednoelektronowych, tzn. zależących jedynie od współrzęd-
nych jednego elektronu:
Ψ(x
1
, . . . , x
N
) = ψ
1
(x
1
) . . . ψ
N
(x
N
) . (9.2)
Widzimy, że w przybliżeniu jednoelektronowym zakładamy, że można dokonać rozdzielenia zmiennych i
sfaktoryzować funkcję falową. Takie założenie byłoby słuszne a wzór 9.2 ścisły, gdyby hamiltonian całego
układu można było zapisać w postaci sumy hamiltonianów pojedynczych cząstek, tzn. gdyby nie było
oddziaływania między cząstkami. W praktyce jednak nie zajmujemy się cząstkami gazu doskonałego
tylko elektronami, które oczywiście oddziałują między sobą siłami kulombowskimi. Dlatego w żadnym
układzie molekularnym przybliżenie jednoelektronowe nie jest ścisłe, nie zmienia to jednak faktu, że jest
ono pożytecznym narzędziem w teorii struktury elektronowej. Efekt, który pomijamy stosując przybliżenie
9.2 nazywany jest korelacją. Jeśli obliczymy kwadrat modułu funkcji falowej w przybliżeniu jednoelek-
tronowym okaże się, że gęstość prawdopodobieństwa również faktoryzuje się na iloczyn jednoelektronowych
gęstości prawdopodobieństwa:
ρ(x
1
, . . . , x
N
) = ρ
1
(x
1
) . . . ρ
N
(x
N
) , (9.3)
oznacza to, że w naszym modelu zmienne x
k
są zmiennymi losowymi niezależnymi (nieskorelowanymi).
Jak już wspomnieliśmy położenia elektronów nie mogą być zmiennymi niezależnymi ponieważ elektrony
jako cząstki naładowanie oddziałują ze sobą i w ten sposób wpływają wzajemnie na swoje położenia.
Zapostulowana przez nas postać wieloelektronowej funkcji falowej 9.2 na jeszcze jedną wadę, poważniejszą
nawet niż zaniedbanie efektów korelacyjnych – nie spełnia ona postulatu o (anty)symetrii funkcji falowej
9.1. Problem ten można jednak stosunkowo łatwo rozwiązać zastępując iloczyn funkcji jednoelektronowych
antysymetryzowanym iloczynem funkcji jednoelektronowych, czyli tzw. wyznacznikiem Slatera:
Ψ(x
1
, . . . , x
N
) = /

ψ
1
(x
1
) . . . ψ
N
(x
N
)

=
1

N!

ψ
1
(x
1
) ψ
1
(x
2
) ψ
1
(x
N
)
ψ
2
(x
1
) ψ
2
(x
2
) ψ
2
(x
N
)
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
ψ
N
(x
1
) ψ
N
(x
2
) ψ
N
(x
N
)

. (9.4)
73
Taka postać funkcji falowej jest już jawnie antysymetryczna ze względu na permutacje elektronów, co
wynika wprost z własności wyznacznika. Pozostaje to jednak nadal przybliżeniem jednoelektronowym, bo
do konstrukcji funkcji 9.4 użyliśmy jedynie funkcji zależnych od współrzędnych jednej cząstki. Teraz co
prawda gęstość prawdopodobieństwa nie faktoryzuje się już na iloczyn gęstości jednocząstkowych, ale nadal
taka postać funkcji falowej byłaby ścisła jedynie dla układu, którego hamiltonian jest sumą hamiltonianów
poszczególnych cząstek i nie zawiera oddziaływania między nimi. Stosując wyznacznik Slatera zamiast
prostego iloczynu funkcji uwzględniliśmy tą część korelacji między elektronami, która wynika z postulatu
o antysymetrii funkcji falowej i jest nazywana korelacją Pauliego. Pozostały efekt korelacyjny związany
z oddziaływaniem między elektronami i nazywany korelacją Coulomba jest we wzorze 9.4 pomijany.
9.3 Atom helu
Rozpatrzymy teraz atomu helu. Funkcja falowa musi spełniać warunek:
Ψ(x
1
, x
2
) = −Ψ(x
2
, x
1
) . (9.5)
Zastosujemy przybliżenie jednoelektronowe
ψ(x
1
, x
2
) = /(ψ
1
(x
1

2
(x
2
)) . (9.6)
Powstaje pytanie jakich funkcji jednoelektronowych mamy użyć. Gdybyśmy oderwali z atomu helu
jeden elektron otrzymalibyśmy jon wodoropodobny, którego stan podstawowy opisywałaby funkcji 1s.
Przyjmiemy teraz, że również w obecności drugiego elektronu pierwszy jest opisany tą funkcją. Drugi
elektron także „umieścimy” na orbitalu 1s ale obdarzymy go przeciwnym rzutem spinu:
ψ
1
(x
1
) = 1s(r
1
)α(1) ,
ψ
2
(x
2
) = 1s(r
2
)β(2) .
(9.7)
Stosując te założenia otrzymujemy następującą postać funkcji falowej stanu podstawowego atomu helu:
Ψ(x
1
, x
2
) =
1

2

1s(r
1
)α(1)1s(r
2
)β(2) −1s(r
2
)α(2)1s(r
1
)β(1)

=
= 1s(r
1
)1s(r
2
)
1

2

α(1)β(2) −α(2)β(1)

= Φ
S
(r
1
, r
2
)
1
Θ(1, 2) .
(9.8)
Funkcję Ψ(x
1
, x
2
) antysymetryczną ze względu na permutację elektronów udało man się przedstawić w
postaci iloczynu funkcji przestrzennej Φ
S
(r
1
, r
2
) symetrycznej ze względu przestawienie elektronów oraz
funkcji spinowej
1
Θ(1, 2) antysymetrycznej przy permutacji elektronów. Funkcja
1
Θ(1, 2) opisuje taki
układ spinów dwóch elektronów, że całkowity spin układu jest zerowy i jest nazywana spinową funkcją
singletową. Indeks 1 w lewym górnym rogu funkcji spinowej oznacza multipletowość obliczaną jako
2S + 1, gdzie S jest całkowitym spinem układu.
Widzimy, że jeśli umieszczamy oba elektrony na tym samym orbitalu muszą być one opisane innymi
funkcjami spinowymi, w przeciwnym razie nie moglibyśmy zantysymetryzować całkowitej funkcji falowej.
Obserwacja ta prowadzi nas do sformułowania tzw. zakazu Pauliego. W roku 1924 Wolfgang Pauli
aby wytłumaczyć eksperymentalne widmo atomów zapostulował, że dwa elektrony w atomie nie mogą się
znajdować w takim samym stanie, czyli nie mogą być opisywanie takimi samymi liczbami kwantowymi.
Reguła ta staje się jasna gdy przyjrzymy się wzorowi 9.4. Gdyby dwa elektrony znajdowały się w tym
samym stanie, tzn były opisane tą samą funkcją jednoelektronową, to w wyznaczniku mielibyśmy dwa
takie same wiersze i oczywiście wyznacznik by znikał.
Możemy teraz zamiast umieszczać drugi elektron na orbitalu 1s umieścić go na orbitalu 2s:
ψ
1
(x
1
) = 1s(r
1
)σ(1) ,
ψ
2
(x
2
) = 2s(r
2
)σ(2) ,
(9.9)
gdzie użyliśmy symbolu σ na oznaczenie funkcji spinowej α lub β. W zależności jakie spiny przypiszemy
elektronom na orbitalach 1s i 2s otrzymamy teraz trzy różne funkcje falowe stanu wzbudzonego atomu
helu:
Ψ(x
1
, x
2
) = Φ
T
(r
1
, r
2
)

3
Θ
+1
(1, 2) , jeden wyznacznik
3
Θ
0
(1, 2) , dwa wyznaczniki
3
Θ
−1
(1, 2) , jeden wyznacznik
(9.10)
74
Funkcja Φ
T
(r
1
, r
2
) jest funkcją przestrzenną antysymetryczną przy zamianie elektronów:
Φ
T
(r
1
, r
2
) =
1

2

1s(r
1
)2s(r
2
) −1s(r
2
)2s(r
1
)

. (9.11)
Funkcje
3
Θ to trypletowe funkcje spinowe będące symetryczne przy permutacji elektronów. Opisują one
taki układ dwóch spinów, że całkowity spin jest równy 1, trójka w lewym górnym rogu oznacza oczywiście
multipletowość. Prawy dolny indeks funkcji
3
Θ oznacza rzut całkowitego spinu. Ponieważ dla trypletu
S = 1, to możliwe są trzy rzuty spinu ¦+1, 0, −1¦. Spinowe funkcje trypletowe mają następujące postaci:
3
Θ
+1
= α(1)α(2) ,
3
Θ
0
=
1

2

α(1)β(2) +α(2)β(1)

,
3
Θ
−1
= β(1)β(2) .
(9.12)
9.4 Konfiguracje elektronowe atomów
Postępując zupełnie analogicznie możemy tworzyć konfiguracje elektronowe innych atomów wykorzystując
jako funkcje jednoelektronowe kolejne spinorbitale odpowiedniego jonu wodoropodobnego. Musimy tylko
dbać o to aby nasze konfiguracje spełniały zakaz Pauliego. Gdy rozpatrujemy konfigurację atomu litu
pojawia się jednak pewien problem. Trzeci elektron musimy umieścić na orbitalu powłoki L. Który orbital
powinniśmy wybrać 2s czy 2p? W jonie wodoropodobnym mieliśmy do czynienia z degeneracją energii
orbitalnych w ramach jednej powłoki. Degeneracja ta jednak wynikała ze szczególnej symetrii potencjału,
która jest łamana gdy dodamy kolejne elektrony. W wyniku oddziaływania między elektronami dochodzi
do zniesienia tej degeneracji i energia orbitalu 2s jest inna niż energia orbitalu 2p. Musimy jeszcze ustalić,
która z nich jest niższa. Można to przewidzieć bez wykonywania obliczeń. Orbital s w przeciwieństwie
do orbitalu p nie znika na jądrze, a zatem elektron opisywany orbitalem s przebywa średnio bliżej jądra
niż elektron opisywany orbitalem p. Tym samym elektron na orbitalu s „czuje” silniejsze przyciąganie
jądra i ma niższą energię niż elektron na orbitalu p. Można powiedzieć, że elektron z orbitalu s czuje
większy efektywny ładunek jądra niż elektron z orbitalu p danej powłoki. W ogólności efektywny ładunek
jądra widziany przez elektron maleje ze wzrostem pobocznej liczby kwantowej dla orbitali jednej powłoki,
tym samym energia orbitalna w ramach danej powłoki rośnie ze wzrostem pobocznej liczby kwantowej.
Posługując się tą regułą możemy skonstruować „drabinkę” energii orbitalnych i tworzyć konfiguracje elek-
tronowe atomów obsadzając kolejne orbitale zgodnie z zakazem Pauliego.
H (1s)
1
He (1s)
2
Li (1s)
2
(2s)
1
Be (1s)
2
(2s)
2
B (1s)
2
(2s)
2
(2p)
1
C (1s)
2
(2s)
2
(2p)
2
N (1s)
2
(2s)
2
(2p)
3
O (1s)
2
(2s)
2
(2p)
4
F (1s)
2
(2s)
2
(2p)
5
Ne (1s)
2
(2s)
2
(2p)
6
Na (1s)
2
(2s)
2
(2p)
6
(3s)
1
= [Ne](3s)
1
Jednak już przy atomie węgla natrafiamy na kolejny problem. Na trzech orbitalach 2p o takich samych
energiach musimy rozmieścić dwa elektrony. Mamy trzy istotnie różne możliwości rozmieszczenia elek-
tronów. W jednej oba elektrony zajmują ten sam orbital i w związku z tym muszą mieć przeciwne
spiny (konfiguracja singletowa). W drugiej elektrony zajmują dwa różne orbitale 2p i nadal mają prze-
ciwne spiny (także konfiguracja singletowa). W trzeciej elektrony zajmują dwa różne orbitale 2p i mają
takie same spiny (konfiguracja trypletowa). Na początek zastanówmy się, która konfiguracja, singletowa
czy trypletowa, jest korzystniejsza energetycznie. Przypomnijmy sobie atom helu, w stanie singletowym
przestrzenne część funkcji falowej jest symetryczna, a w stanie trypletowym antysymetryczne przy per-
mutacji elektronów. Ale stąd wynika, że przestrzenna część funkcji trypletowej, w przeciwieństwie do
przestrzennej części funkcji singletowej, znika gdy oba elektrony zajmują to samo miejsce w przestrzeni.
Dlatego w stanie trypletowym średnia odległość między elektronami jest większa niż w stanie singletowym,
a tym samym energia stanu trypletowego jest mniejsza niż energia stanu singletowego, bo mniejsza jest
energia odpychania międzyelektronowego. Dokładnie takie samo rozumowanie można przeprowadzić dla
75
atomu węgla i innych atomów wieloelektronowych. W rezultacie dochodzimy do ważnego wniosku nazy-
wanego regułą Hunda, która głosi, że atomy w swoim stanie podstawowym przyjmują konfigurację o
najwyższej liczbie niesparowanych elektronów. Konfigurację stanu podstawowego atomu węgla możemy
schematycznie zapisać w postaci
1s 2s 2p
↑↓ ↑↓ ↑ ↑
9.5 Termy atomowe
Podanie konfiguracji elektronowej takiej jak powyżej nie daje jeszcze pełnego opisu stanu atomu. Widzimy
na przykładzie atomu węgla, że nawet po zastosowaniu reguły Hunda pozostaje man pewna dowolność
przy rozmieszczaniu elektronów na orbitalach podpowłoki 2p. Orbitale tej podpowłoki różnią się rzutem
orbitalnego momentu pędu, z którym jest związany moment magnetyczny. Na pewno więc w obecności
zewnętrznego pola magnetycznego różne przyporządkowania elektronów orbitalom miałyby różną energię.
Okazuje się jednak, że ta energia może być różna także przy braku zewnętrznego pola magnetycznego.
Dzieje się tak dlatego, że poza orbitalnym momentem pędu i związanym z nim momentem magnetycznym,
elektrony posiadają także spinowy moment pędu i moment magnetyczny związany ze spinem. Oddziały-
wanie tych spinowych i orbitalnych momentów magnetycznych nazywane jest sprzężeniem spin–orbita
i jest ono odpowiedzialne za dalsze zniesienie degeneracji układu. Wielkość sprzężenia spin–orbita zależy
od całkowitego spinu S, całkowitego orbitalnego momentu pędu L oraz całkowitego momentu pędu J
czyli sumy dwóch poprzednich. Poziomy energetyczne, które otrzymamy po uwzględnieniu oddziaływania
spinowych i orbitalnych momentów magnetycznych elektronów odpowiadają rzeczywistym, obserwowanym
w eksperymentach spektroskopowych energiom i są nazywane termami atomowymi.
Aby móc wyznaczać termy atomowe musimy nauczyć się jak dodaje się momenty pędu. Rozpatrzmy dwa
momenty pędu j
1
i j
2
. Chcemy wyznaczyć całkowity moment pędu układu. Ponieważ jednak moment pędu
jest wielkością wektorową, to przy dodawaniu j
1
i j
2
musimy uwzględnić ich wzajemną orientację. Rzut
momentu pędu j
1
na oś kwantyzacji przyjmuje 2j
1
+1 wartości z zakresu m
1
∈ ¦−j
1
, . . . , j
1
¦ zmieniając się
co 1. Podobnie rzut momentu pędu j
2
zmienia się w zakresie m
2
∈ ¦−j
2
, . . . , j
2
¦. Jeśli oba momenty pędu
są ustawione wzajemnie tak, że oba mają maksymalne co do modułu i tak samo skierowane rzuty na oś
kwantyzacji, to wypadkowy moment pędu układu będzie równy sumie momentów składowych j = j
1
+j
2
.
Jeżeli oba momenty pędu są ustalone tak, że ich rzuty są maksymalne co do modułu lecz skierowane
przeciwnie, to całkowity moment pędu układu będzie równy modułowi różnicy momentów składowych
j = [j
1
−j
2
[. Dla innych wzajemnych ustawień dwóch momentów całkowity moment pędu układu będzie
się zawierał między [j
1
−j
2
[ a j
1
+j
2
, przy czym jego wartość będzie się zmieniać co 1:
j ∈

[j
1
−j
2
[, [j
1
−j
2
[ + 1, . . . , j
1
+j
2
−1, j
1
+j
2
¸
. (9.13)
Całkowity moment pędu trzech cząstek wyznaczamy sumując najpierw momenty pędu dwóch z nich
a następnie dodając do wyniku moment pędu trzeciej. Należy tu jednak być ostrożnym, ponieważ w
wypadku gdy mamy do czynienia z nierozróżnialnymi fermionami może się zdarzyć, że ze względu na zakaz
Pauliego niektóre konfiguracje rzutów momentu pędu będą niedozwolone. Dzieje się tak na przykład gdy
chcemy obliczyć całkowity orbitalny moment pędu trzech elektronów na podpowłoce p. Później poznamy
metodę, która pozwoli man w prosty sposób radzić sobie z takimi przypadkami.
Jak już wspomnieliśmy termy atomowe klasyfikujemy na podstawie
• całkowitego orbitalnego momentu pędu L
• całkowitego spinu S
• całkowitego momentu pędu J = L +S
Symbol termu atomowego ma postać
2S+1
L
J
(9.14)
gdzie L jest symbolem literowym odpowiadającym danej wartości orbitalnego momentu pędu L
L 0 1 2 3 4 5 6
L S P D F G H I
76
Rozpatrzmy atom helu w konfiguracji podstawowej (1s)
2
i wyznaczmy odpowiadające jej termy atomowe.
Ponieważ oba elektrony są opisywane orbitalem s, to oba mają zerowy orbitalny moment pędu a tym
samym orbitalny moment pędu atomu wynosi zero L = 0. Także całkowity spin atomu jest zerowy S = 0,
co prawda spin każdego elektronu wynosi 1/2, ale dla takiej konfiguracji są one ustawione antyrównolegle
i w rezultacie się znoszą. Zarówno L jak i S są zerowe zatem również całkowity moment pędu układu
J = 0. Ostatecznie stwierdzamy, że konfiguracji (1s)
2
odpowiada jeden term atomowy
1
S
0
.
Zajmijmy się teraz konfiguracją podstawową atomu berylu (1s)
2
(2s)
2
. Jak już stwierdziliśmy elektrony
powłoki K nie wnoszą żadnego momentu pędu, ale zupełnie analogiczne rozumowanie prowadzi nas do
wniosku, że także elektrony zapełniające podpowłokę 2s nie posiadają momentu pędu. Ponownie L = 0,
S = 0 i J = 0 a rozpatrywanej konfiguracji odpowiada jeden term
1
S
0
.
Przeskoczmy kilka kolejnych atomów i rozpatrzmy następny atom zamkniętopowłokowy czyli neon, kon-
figuracja (1s)
2
(2s)
2
(2p)
6
= (1s)
2
(2s)
2
(2p
0
)
2
(2p
1
)
2
(2p
−1
)
2
. Wiemy, że zapełnione podpowłoki 1s i 2s nie
dają wkładu do momentu pędu atomu. Na podpowłoce 2p mamy 6 sparowanych elektronów zatem ich
całkowity spin będzie zerowy. Zastanówmy się jaki będzie orbitalny moment pędu pochodzący od elek-
tronów podpowłoki 2p. Elektrony opisane orbitalem 2p
0
posiadają zerowy rzut orbitalnego momentu,
rzut momentu pędu elektronu opisanego orbitalem 2p
1
wynosi +1, a elektronu opisanego orbitalem 2p
−1
wynosi −1. Całkowity rzut orbitalnego momentu pędu jest sumą rzutów orbitalnych momentów pędu
poszczególnych elektronów
M =
¸
i
m
i
, (9.15)
i w rozpatrywanym przypadku wynosi zero. Ponadto jest to jedyny możliwy rzut, a zatem całkowity
orbitalny moment pędu elektronów tworzących konfigurację (2p)
6
również jest zerowy. Tak jak hel i beryl
także neon ma zerowe L, S oraz J i konfiguracji (1s)
2
(2s)
2
(2p)
6
odpowiada jeden term
1
S
0
.
Masze wyniki można uogólnić stwierdzając, że dal elektronów tworzących zamkniętą podpowłokę całkowity
orbitalny moment pędu i całkowity spin wynoszą zawsze zero. Dlatego przy wyznaczaniu termów będziemy
się interesować jedynie elektronami otwartych podpowłok.
Rozpatrzmy teraz konfigurację stanu podstawowego atomu węgla (1s)
2
(2s)
2
(2p)
2
. Jak już stwierdziliśmy
interesują nas tylko elektrony otwartej podpowłoki 2p. Mamy 3 orbitale (6 spinorbitali) i dwa elektrony,
które na nich będziemy rozmieszczać. Istnieje

6
2

= 15 takich rozmieszczeń zgodnych z zakazem Pauliego.
Skonstruujemy teraz tabelkę, w której wypiszemy wszystkie te 15 możliwości oraz odpowiadające im rzuty
orbitalnego momentu pędu M
L
i rzuty spinu M
S
.
p
1
↑↓ ↑ ↑ ↑ ↑ ↓ ↓ ↓ ↓
p
0
↑↓ ↑ ↑ ↓ ↑ ↑ ↓ ↓ ↓
p
−1
↑↓ ↑ ↑ ↓ ↓ ↑ ↑ ↓ ↓
M
L
2 0 -2 1 0 -1 1 0 -1 1 0 -1 1 0 -1
M
S
0 0 0 1 1 1 0 0 0 0 0 0 1 1 1
♣ ♣ ♣ ♠ ♠ ♠ ♣ ♥ ♣ ♠ ♠ ♠ ♠ ♠ ♠
Zadanie sprowadza się teraz do znalezienia takich zestawów liczba L i S, którym odpowiadają rzuty M
L
i M
S
podane w tabeli. Postępujemy w następujący sposób.
• Najwyższa wartość M
L
wynosi 2.
• Odpowiada jej wartość M
S
= 0.
• Musi więc występować term dal którego L = 2 i S = 0 =⇒ J = 2.
• Zidentyfikowaliśmy term
1
D
2
.
• Dla tego termu możliwymi parami wartości (M
L
, M
S
) są (2,0), (1,0), (0,0), (-1,0), (-2,0). Wykreślamy
je z tabeli (♣).
• Z pozostałych wartości M
L
największą jest M
L
= 1.
• Odpowiadają jej wartości M
S
= 1, 0, −1.
• Zidentyfikowaliśmy termy o L = 1, S = 1, dla których J = [L − S[, . . . , L + S = 0, 1, 2 czyli
3
P
0
,
3
P
1
,
3
P
2
.
• Odpowiadające im pary (M
L
, M
S
) to (1,0), (0,0), (-1,0), (1,1), (0,1), (-1,1), (1,-1), (0,-1), (-1,-1).
Wykreślamy je z tabelki (♠).
• Pozostała jeszcze tylko jedna para M
L
= 0, M
S
= 0 (♥) =⇒ L = 0, S = 0 i J = 0.
77
• Zidentyfikowaliśmy term
1
S
0
.
Pozostaje jeszcze ustalić, który z wyznaczonych termów jest termem podstawowym. W tym celu skorzys-
tamy z reguł Hunda.
1. Termem podstawowym jest term o najwyższej multipletowości.
2. Spośród termów o najwyższej multipletowości termem podstawowym jest term o największym or-
bitalnym momencie pędu L.
3. Gdy nadal nie możemy ustalić termu podstawowego stosujemy trzecią regułę Hunda. Jeśli pod-
powłoka jest zapełniona elektronami mniej niż w połowie, to termem podstawowym jest term o
najmniejszej wartości całkowitego momentu pędu J. Jeśli natomiast podpowłoka jest zapełniona
elektronami więcej niż w połowie, to termem podstawowym jest term o największej wartości J.
Ostatecznie możemy stwierdzić, że termem podstawowym atomu węgla jest
3
P
0
.
Rozpatrzmy teraz konfigurację atomu azotu, czyli (2p)
3
. Aby wyznaczyć termy wywodzące się z tej
konfiguracji ponownie konstruujemy tabelkę zawierającą wszystkie

6
3

= 20 dozwolone rozmieszczenia
elektronów na orbitalach.
p
+1
↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑ ↓ ↑ ↓
p
0
↑ ↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑ ↓
p
−1
↑ ↓ ↑ ↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓
M
L
2 1 2 1 1 -1 1 -1 -1 -2 -1 -2
M
S
1/2 1/2 −1/2 −1/2 1/2 1/2 −1/2 −1/2 1/2 1/2 −1/2 −1/2
♣ ♣ ♣ ♣ ♠ ♣ ♠ ♣ ♠ ♣ ♠ ♣
p
+1
↑ ↑ ↑ ↑ ↓ ↓ ↓ ↓
p
0
↑ ↑ ↓ ↓ ↑ ↑ ↓ ↓
p
−1
↑ ↓ ↑ ↓ ↑ ↓ ↑ ↓
M
L
0 0 0 0 0 0 0 0
M
S
3/2 1/2 1/2 −1/2 1/2 −1/2 −1/2 −3/2
♥ ♥ ♣ ♣ ♠ ♠ ♥ ♥
♣ M
L
= 2, M
S
=
1
2
=⇒ L = 2, S =
1
2
, =⇒ J =
3
2
,
5
2
(M
L
, M
S
) ∈

(2,
1
2
), (1,
1
2
), (0,
1
2
), (−1,
1
2
), (−2,
1
2
), (2, −
1
2
), (1, −
1
2
), (0, −
1
2
), (−1, −
1
2
), (−2, −
1
2
)
¸
Termy:
2
D
3/2
,
2
D
5/2
.
♠ M
L
+ 1, M
S
=
1
2
=⇒ L = 1, S =
1
2
, =⇒ J =
1
2
,
3
2
(M
L
, M
S
) ∈

(1,
1
2
), (0,
1
2
), (0, −
1
2
), (−1, −
1
2
), (1, −
1
2
), (0, −
1
2
), (−1, −
1
2
)
¸
Termy:
2
P
1/2
,
2
P
3/2
.
♥ M
L
= 0, M
S
=
3
2
=⇒ L = 0, S =
3
2
, =⇒ J =
3
2
(M
L
, M
S
) ∈

(0,
3
2
), (0,
1
2
), (0, −
1
2
), (0, −
3
2
)
¸
Term
4
S
3/2
Zgodnie z regułami Hunda termem podstawowym jest
4
S
3/2
.
Rozpatrzmy jeszcze jeden przypadek, konfigurację s
1
p
1
. Tworzymy tabelkę możliwych przyporządkowań
elektronów orbitalom.
s ↑ ↑ ↑ ↑ ↑ ↑ ↓ ↓ ↓ ↓ ↓ ↓
p
+1
↑ ↓ ↑ ↓
p
0
↑ ↓ ↑ ↓
p
−1
↑ ↓ ↑ ↓
M
L
1 0 -1 1 0 -1 1 0 -1 1 0 -1
M
S
1 1 1 0 0 0 0 0 0 -1 -1 -1
♠ ♠ ♠ ♠ ♠ ♠ ♥ ♥ ♥ ♠ ♠ ♠
♠ M
L
= 1, M
S
= 1 =⇒ L = 1, S = 1 =⇒ J = 0, 1, 2
(M
L
, M
S
) ∈

(1, 1), (1, 0), (1, −1), (0, 1), (0, 0), (0, −1), (−1, 1), (−1, 0), (−1, −1)
¸
Termy:
3
P
0
,
3
P
1
,
3
P
2
.
78
♥ M
L
= 1, M
S
= 0 =⇒ L = 1, S = 0 =⇒ J = 1
(M
L
, M
S
) ∈

(1, 0), (0, 0), (−1, 0)
¸
Term
1
P
1
.
Ostatnia z rozpatrywanych konfiguracji zawiera elektronu nierównoważne, czyli obsadzające różne pod-
powłoki. W taki przypadku można wyznaczyć termy szybciej, nie wypisując całej tabelki. Elektron z
orbitalu s jest opisany następującymi liczbami kwantowymi l
1
= 0 oraz s
1
= 1/2. Elektron z orbitalu p
jest opisany następującymi liczbami kwantowymi l
2
= 1 oraz s
2
= 1/2. Dodając orbitalne momenty pędu
obu elektronów otrzymujemy możliwe wartości całkowitego orbitalnego momentu pędu
L = [l
1
−l
2
[ . . . l
1
+l
2
= 1 . (9.16)
Analogicznie postępujemy ze spinem:
S = [s
1
−s
2
[ . . . s
1
+s
2
= 0, 1 . (9.17)
Takie wartości L i S prowadzą do następujących termów atomowych
3
P
0
,
3
P
1
,
3
P
2
,
1
P
1
. (9.18)
Rozpatrzmy trudniejszy przypadek konfiguracji s
1
p
2
. Elektron z podpowłoki s jest nierównoważny elek-
tronom z podpowłoki p. Termy odpowiadające konfiguracji p
2
już wyznaczyliśmy, są to:
1
D,
3
P,
1
S . (9.19)
Teraz do każdego termu dodamy jeszcze jeden elektron z podpowłoki s, dla którego l = 0 , s = 1/2.
• Term
1
D ⇒
˜
L = 2 ,
˜
S = 0
L = [
˜
L −l[ . . .
˜
L +l = 2
S = [
˜
S −s[ . . .
˜
S +s = 1/2
(9.20)
stąd J = 2 −1/2, 2 + 1/2 = 3/2, 5/2 a możliwe termy atomowe to:
2
D
3/2
,
2
D
5/2
. (9.21)
• Term
3
P ⇒
˜
L = 1 ,
˜
S = 1
L = [
˜
L −l[ . . .
˜
L + l = 1
S = [
˜
S −s[ . . .
˜
S +s = 1/2, 3/2
(9.22)
stąd J = 1/2, 3/2, 5/2 oraz J = 1/2, 3/2 a możliwe termy atomowe to:
4
P
1/2
.
4
P
3/2
,
4
P
5/2
,
2
P
1/2
,
2
P
3/2
. (9.23)
• Term
1
S ⇒
˜
L = 0 ,
˜
S = 0
L = [
˜
L −l[ . . .
˜
L +l = 0
S = [
˜
S −s[ . . .
˜
S +s = 1/2
(9.24)
stąd J = 1/2 a możliwe termy atomowe to:
2
S
1/2
. (9.25)
Rozpatrzmy jeszcze jedną konfigurację p
2
p
1
. Do termów konfiguracji p
2
będziemy dodawać jeden elektron
o l = 1 i s = 1/2.
• Term
1
D ⇒
˜
L = 2 ,
˜
S = 0
L = [
˜
L −l[ . . .
˜
L +l = 1, 2, 3
S = [
˜
S −s[ . . .
˜
S +s = 1/2
(9.26)
stąd możliwe termy atomowe to:
2
P
1/2
,
2
P
3/2
,
2
D
3/2
,
2
D
5/2
,
2
F
5/2
,
2
F
7/2
. (9.27)
79
• Term
3
P ⇒
˜
L = 1 ,
˜
S = 1
L = [
˜
L −l[ . . .
˜
L + l = 0, 1, 2
S = [
˜
S −s[ . . .
˜
S +s = 1/2, 3/2
(9.28)
stąd możliwe termy atomowe to:
2
S
1/2
,
4
S
3/2
,
2
P
1/2
,
2
P
3/2
,
4
P
1/2
,
4
P
3/2
,
4
P
5/2
,
2
D
3/2
,
2
D
5/2
,
4
D
1/2
,
4
D
3/2
,
4
D
5/2
,
4
D
7/2
. (9.29)
• Term
1
S ⇒
˜
L = 0 ,
˜
S = 0
L = [
˜
L −l[ . . .
˜
L +l = 1
S = [
˜
S −s[ . . .
˜
S +s = 1/2
(9.30)
stąd możliwe termy atomowe to:
2
P
1/2
,
2
P
3/2
. (9.31)
9.6 Przejścia spektralne
Pod wpływem promieniowania elektromagnetycznego układ może ulec wzbudzeniu (lub deekscytacji) i
przejść do innego stanu kwantowego. Jednak nie każde przejście między dwoma termami jest dozwolone.
Dla tzw. przejść elektrycznych dipolowych (najczęściej obserwowanych w eksperymencie) obowiązują
następujące reguły wyboru.
∆S = 0
∆L = 0, ±1
∆J = 0, ±1 z wyjątkiem przejściaJ = 0 −→J = 0
(9.32)
9.7 Oddziaływanie z polem magnetycznym
Rozpatrzmy teraz przypadek, w którym atom jest umieszczony w jednorodnym zewnętrznym polu mag-
netycznym B. Układ współrzędnych wybierzemy w taki sposób aby oś z pokrywała się z kierunkiem pola
B. Z orbitalnym momentem pędu elektronu związany jest moment magnetyczny µ, którego rzut na oś z
dany jest wyrażeniem:
µ
z
= γ
e
m[l , (9.33)
gdzie γ
e
jest tzw. stałą giromagnetyczną elektronu. Jeżeli przyjąć, że moment magnetyczny pochodzi
od krążącego elektronu, to na podstawie elektrodynamiki klasycznej można wyznaczyć stałą γ
e
:
γ
e
= −
e
2m
e
. (9.34)
Ponieważ rzut momentu pędu jest kwantowany, to także rzut momentu magnetycznego będzie przyjmował
dyskretne wartości:
µ
z
= −
e
2m
e
m
l
= −µ
B
m
l
, (9.35)
gdzie przez µ
B
oznaczyliśmy tzw. magneton Bohra:
µ
B
=
e
2m
e
. (9.36)
Energia oddziaływania momentu magnetycznego µ z zewnętrznym polem magnetycznym B jest równa:
E = −µ B. (9.37)
Jeśli przyjmiemy, że pole B jest skierowane w kierunku z, to wyrażenie na energię przyjmie postać:
E = −µ
z
B. (9.38)
Dlatego elektron opisany liczbą kwantową m
l
umieszczony w polu magnetycznym będzie posiadał do-
datkowy wkład do energii:
E
m
l
= µ
B
m
l
B. (9.39)
80
Gdy orbitalny moment magnetyczny pochodzi nie od jednego lecz od kilku elektronów, to stosuje się takie
samo wyrażenie tylko z M
L
zamiast m
l
.
Wiemy jednak, że poza orbitalnym momentem magnetycznym elektron posiada także spin, z którym
również związany jest moment magnetycznym. Rzut na oś z spinowego momentu magnetycznego elektronu
dana jest wzorem:
µ
z
= g
e
γ
e
m
s
. (9.40)
Z nierelatywistycznych obliczeń wynika, że stała g
e
= 1, wynik ten jednak nie zgadza się z eksperymentem,
z którego wynika, że powinna ona być około 2–krotnie większa. Jeśli zamiast równania Schr¨ odingera
zastosować do opisu elektronu równanie Diraca, to otrzymamy g
e
= 2, co już jest wynikiem bardzo bliskim
wartości eksperymentalnej. Aby uzyskać większą dokładność należy uwzględnić jeszcze efekty wynikające
z kwantowej teorii pola (QED – elektrodynamiki kwantowej). Obliczenia QED dają g
e
≈ 2.002319, co jest
w pełni zgodne z wartością mierzoną w doświadczeniu. Energia elektronu o rzucie spinu m
s
na kierunek
zewnętrznego pola magnetycznego B wynosi:
E
ms
= g
e
µ
B
m
s
B. (9.41)
Jeśli rozpatrujemy układ kilku elektronów, to energia oddziaływania ich spinowych momentów magnety-
cznych z polem B dana jest analogicznym wzorem, w którym zamiast m
s
występuje M
S
.
81
Rozdział 10
Ruch jąder atomowych
10.1 Teoria nieadiabatyczna
Rozpatrzmy cząsteczkę dwuatomową. Hamiltonian w jednostkach atomowych ma postać:
ˆ
H = −
1
2M
A

A

1
2M
B

B

1
2
N
¸
i=1

i
+
ˆ
V . (10.1)
Możemy rozdzielić ruch środka masy, wówczas:
ˆ
H =
ˆ
H
0
+
ˆ
H

, (10.2)
gdzie:
ˆ
H
0
= −
1
2
N
¸
i=1

ri
+
ˆ
V (10.3)
ˆ
H

= −
1


R
+−

2

¸
i

i

2


2
2

1
M
A

1
M
B


R
¸
i

i
. .. .
ˆ
H”
(10.4)
natomiast wektor R = R
A
−R
B
oraz µ
−1
= M
−1
A
+M
−1
B
.
Często w
ˆ
H

pomija się część
ˆ
H” odpowiedzialną za sprzężenie między ruchem jąder i elektronów. Jeśli
założymy, że M
A
= M
B
= 0, to
ˆ
H

= 0, zatem
ˆ
H
0
opisuje dynamikę elektronów poruszających się w polu
nieruchomych jąder:
ˆ
H
0
ψ
k
(r
1
, ..., r
N
; R) = E
0
k
(R)ψ
k
(r
1
, ..., r
N
; R) . (10.5)
Załóżmy, że znamy rozwiązania tego równania. Funkcje ψ
k
stanowią bazę, zatem funkcję własną Ψ pełnego
hamiltonianu
ˆ
H można przedstawić w postaci:
Ψ =
¸
m
ψ
m
(r
1
, ..., r
N
; R)f
m
(R) . (10.6)
Należy teraz wyznaczyć funkcje f
m
będące współczynnikami rozwinięcia liniowego funkcji Ψ w bazie ψ
m
.
Podstawiając wyrażenie 10.6 do równania Schr¨ odingera i odcałkowując je po współrzędnych elektronowych
otrzymamy skomplikowany układ sprzężonych równań różniczkowych na szukane funkcje f
m
. Postępując
w ten sposób wyznaczymy ścisłą nieadiabatyczną funkcję falową. W praktyce bardzo rzadko wykonuje
się takie obliczenia (nieadiabatyczne) ponieważ są one trudne i czasochłonne
1
. Dlatego zazwyczaj stosuje
się przybliżenia upraszczające postać równań.
1
Przykładem takich obliczeń, które wymagały podejścia w pełni nieadiabatycznego są obliczenia stanów energety-
cznych molekuły HeT
+
wykonane przez Kołosa, Jeziorskiego, Monkhosta i Szalewicza. Wyniki tych obliczeń są do
dzisiaj stosowane jako podstawa przy eksperymentalnej ocenie masy antyneutrina elektronowego mającej wpływ na reakcję
T
2
−→HeT
+
+e + ¯ νe.
82
10.2 Przybliżenie adiabatyczne
Zazwyczaj zakładamy, że tylko jeden wyraz z sumy 10.6 jest istotny i przyjmujemy następującą postać
funkcji falowej
Ψ(r
1
, ..., r
N
, R) = ψ
k
(r
1
, ..., r
N
; R)f
k
(R) . (10.7)
Zakładamy tu, że dla każdej odległości międzyatomowej elektrony opisuje ta sama funkcja falowa. Założe-
nie takie uzasadnia się faktem, że ruch jąder atomowych jest znacznie wolniejszy niż ruch elektronów i te
drugie łatwo mogą się dostosować do zmiany geometrii jąder.
Aby zrozumieć skąd bierze się nazwa tego przybliżenia rozpatrzmy gaz doskonały w pudle potencjału.
Energię wewnętrzną takiego układu można zapisać jako
E =
¸
m
n
m

m
, (10.8)
gdzie n
m
jest obsadzeniemm–tego poziomu energetycznego a
m
jego energią. Różniczka energii wewnętrznej
ma postać
dE =
¸
m
n
m
d
m
+
¸
m

m
dn
m
. (10.9)
Z drugiej strony termodynamika fenomenologiczna daje nam następujące wyrażenie na dE dla układu
zamkniętego
dE = d¯Q−pdV . (10.10)
Energia cząstki w pudle trójwymiarowym
m
jest proporcjonalna do objętości w potędze −3/2. Objętość
pudła jest też jedyną wielkością poprzez zmianę której możemy wpłynąć na energię poziomu energety-
cznego
m
, dlatego identyfikujemy
−pdV =
¸
m
n
m
d
m
(10.11)
oraz
d¯Q =
¸
m

m
dn
m
. (10.12)
W przemianie adiabatycznej d¯Q = 0, a stąd wniosek, że jest to taka przemiana, w której nie ulegają
zmianie liczby obsadzeń n
m
. Wracając do postaci nieadiabatycznej funkcji falowej widzimy, że tu nasze
założenie przyjmuje iż w trakcie ruchu jąder nie ulega zmianie elektronowa funkcja falowa. Czyli nie
dochodzi do wzbudzeń elektronowych tym samym zachowane są liczby obsadzeń energetycznych poziomów
elektronowych, dlatego taki ruch jąder nazywamy adiabatycznym.
Podstawiamy adiabatyczną postać funkcji falowej do równania Schr¨ odingera i mnożymy skalarnie równanie
z lewej strony przez 'ψ
k
(r
1
, ..., r
N
; R)[ (całkujemy tylko po współrzędnych elektronowych)

k
(r
1
, ..., r
N
; R)[H
0
+H


k
(r
1
, ..., r
N
; R)f
k
(R)` = 'ψ
k
(r
1
, ..., r
N
; R)[E[ψ
k
(r
1
, ..., r
N
; R)f
k
(R)`

k
(r
1
, ..., r
N
; R)[H
0
+H


k
(r
1
, ..., r
N
; R)`f
k
(R) = 'ψ
k
(r
1
, ..., r
N
; R)[ψ
k
(r
1
, ..., r
N
; R)`Ef
k
(R)
(H

+E
0
k
+ H

kk
)f
k
(R) = Ef
k
(R)
(10.13)
gdzie H

kk
= 'ψ
k
[H


k
` oraz skorzystaliśmy z zależności 'ψ
k
[∇
R

k
` = 0. którą łatwo otrzymać działając
operatorem ∇
R
na warunek normalizacji funkcji elektronowej 'ψ
k

k
` = 1.
Otrzymaliśmy równanie opisujące ruch jąder

2


R
+U
k
(R)

f
k
(R) = Ef
k
(R) . (10.14)
Rolę potencjału dla ruchu jąder odgrywa tu energia elektronowa E
0
k
oraz człon H

kk
nazywany poprawką
adiabatyczną i opisujący wpływ ruchu jąder na energię elektronów
2
. Warto tu podkreślić, że jedynie w
ramach przybliżenie adiabatycznego pojęcie energii potencjalnej dla ruchu jąder ma sens. W podejściu
nieadiabatycznym nie ma rozdzielenia ruchu jąder i elektronów a tym samym nie pojawia się potencjał
U
k
. Tak szczęśliwie się składa, że w układach molekularnych bardzo często założenia przybliżenia adi-
abatycznego są spełnione i dzięki temu możliwy był ogromy rozwój metod chemii teoretycznej. Gdyby
wszystkie obliczenia wymagały użycia pełnej teorii nieadiabatycznej, to możliwości chemii kwantowej
byłyby znacznie uboższe niż są obecnie.
2
Jest to de facto poprawka pierwszego rzędu rachunku zaburzeń, gdzie operator energii kinetycznej jąder jest traktowany
jako zaburzenie
83
10.3 Przybliżenie Borna-Oppenheimera
Ponieważ wyraz H

kk
jest odwrotnie proporcjonalny do masy jąder, to można zazwyczaj przyjąć, że jest
on mały w porównaniu z energią elektronową E
0
k
i pominąć go w równaniu ruchu jąder. W wyniku tego
uproszczenia otrzymamy tzw. przybliżenie Borna–Oppenheimera. Zazwyczaj przybliżenie Borna–
Oppenheimera jest bardzo dobrze spełnione w układach chemicznych i jedynie gdy niezbędna jest wysoka
precyzja obliczeń uwzględnia się także poprawkę adiabatyczną.
10.4 Rozdzielenie rotacji i oscylacji
Zauważmy, że w równaniu opisującym ruch jąder potencjał U
k
jest funkcją długości wektora R, zatem
postępując analogicznie jak w przypadku równania Schr¨ odingera dla atomu wodoru możemy stwierdzić,
że funkcja jądrowa f
k
(R) ma następującą postać
f
k
(R) = Y
M
J
(θ, φ)
χ
k
(R)
R
. (10.15)
Część radialną zapisaliśmy w postaci ilorazu gdyż pozwala to wypisać proste równania na funkcję χ
k

1

d
2
dR
2
+V
kJ
(R)

χ
kJv
(R) = E
kJv
χ
kJv
(R) , (10.16)
gdzie
V
kJ
(R) = U
k
(R) +
J(J + 1)
2µR
2
. (10.17)
Harmonika sferyczna Y
M
J
(θ, φ) opisuje rotacje molekuły z momentem pędu odpowiadającym rotacyjnej
liczbie kwantowej J, natomiast funkcja χ
kJv
(R) opisuje oscylacje molekuły. To, że funkcja χ musi
zależeć od liczb kwantowych k i J wynika z postaci potencjału dla drgań V
kJ
, trzecia liczba kwantowa v
pojawia się przy rozwiązywaniu równania na χ i jest nazywana oscylacyjną liczbą kwantową. Funkcja
χ
kJv
jest nazywana oscylacyjną funkcją falową.
W otoczeniu minimum możemy rozwinąć potencjał dla ruch jąder w szereg Taylora.
U
k
(R) = U
k
(R
e
) +

dU
k
dR

R=Re
. .. .
0
(R −R
e
) +
1
2

d
2
U
k
dR
2

R=Re
. .. .
κ
(R −R
e
)
2
+. . . (10.18)
Jeżeli ponadto założymy, że dla małych wychyleń jąder z położenia równowagi spełniona jest poniższa
przybliżona równość
J(J + 1)
2µR
2

J(J + 1)
2µR
2
e
= B
e
J(J + 1) , (10.19)
to potencjał w równaniu na oscylacyjną funkcję falową χ
kJv
przyjmie postać
V
kJ
= U
k
(R
e
) +B
e
J(J + 1) +
1
2
κ(R −R
e
)
2
+. . . (10.20)
Ograniczając się jedynie do wyrazów kwadratowych w tym potencjale otrzymamy równanie oscylatora
harmonicznego, a energia całkowita molekuły będzie sumą trzech członów – energii elektronowej, rotacyjnej
i oscylacyjnej
E
kJv
= U
k
(R
e
) +B
e
J(J + 1) +ω
e

v +
1
2

. (10.21)
Uwzględnienie członów wyższych niż kwadratowe w rozwinięciu U
k
(R) wokół R = R
e
spowoduje pojawie-
nie się poprawek wynikających z anharmoniczności potencjału dla drgań
3
, jednak energia całkowita nadal
będzie sumą trzech składowych
E
kJv
= E
el
+E
rot
+E
osc
. (10.22)
Warto podkreślić, że gdybyśmy nie przyjęli założenia 10.19, to potencjał dla drgań zawierałby nietry-
wialny człon zależy od liczby kwantowej rotacji J tym samym nie można by było dokonać rozdzielenia
ruchów rotacyjnych i oscylacyjnych, a wyrażenie na energię całkowitą zawierałoby człony odpowiadające
sprzężeniu rotacji i oscylacji.
3
Tylko potencjał anharmoniczny może poprawnie opisywać molekułę, ponieważ tylko taki pozwala na dysocjację molekuły
84
Zauważmy, że skoro w potencjale dla oscylacji występuje zależność od rotacyjnej liczby kwantowej, to przy
zmianie poziomu rotacyjnego molekuły ulega zmianie tenże potencjał. Dlatego nie jest poprawnym mówie-
nie, że poziomy oscylacyjne molekuły posiadają podpoziomy rotacyjne. Ten częsty błąd prawdopodobnie
bierze się z faktu, że odległości między poziomami rotacyjnymi są znacznie mniejsze niż odległości między
poziomami oscylacyjnymi. W rzeczywistości to poziomy rotacyjne dzielą się na podpoziomy oscylacyjne.
85
Rozdział 11
Molekuły dwuatomowe
11.1 Jon H
+
2
Jon H
+
2
będzie dla nas układem modelowym, który pozwoli nam wypracować narzędzia i intuicję potrzebną
przy opisie większych układów dwuatomowych. Chociaż jest to układ jednoelektronowy, to nie można
dla niego podać rozwiązania równania Schr¨ odingera w postaci skończonej. My tu jednak zajmiemy się
przybliżonymi metodami opisu tego układu. Hamiltonian elektronowy jonu H
+
2
ma postać
H = −
1
2
∆−
1
r
a

1
r
b
, (11.1)
gdzie r
a
i r
b
to odpowiednio odległość elektronu od jądra a i b. Gdy elektron przebywa blisko jądra a,
to jego oddziaływanie z jądrem b jest znacznie słabsze niż oddziaływanie z jądrem a, a tym samym dla
takich położeń elektronu całkowity hamiltonian będzie przybliżany przez hamiltonian
H
a
= −
1
2
∆−
1
r
a
, (11.2)
który jest de facto hamiltonianem atomu wodoru i dla którego znamy rozwiązania równania Schr¨ odingera
H
a
χ
a
= E
H
χ
a
. (11.3)
Analogicznie, gdy elektron przebywa blisko jądra b człon opisujący jego oddziaływanie z jądrem a staje
się mały i całkowity hamiltonian jest przybliżanym przez hamiltonian
H
b
= −
1
2
∆−
1
r
b
, (11.4)
dla którego także możemy podać ścisłe rozwiązania
H
b
χ
b
= E
H
χ
b
. (11.5)
Ponieważ gdy elektron przebywa w bliskim otoczeniu jednego jądra, to znacznie słabiej odczuwa odd-
ziaływanie z drugim jądrem, to rozsądnym jest założyć, że funkcja falowa ψ opisująca rozpatrywany
układ w otoczeniu jąder będzie miała kształt zbliżony do kształtu funkcji falowej atomu wodoru. Dlatego
przyjmiemy, że funkcja ψ jest kombinacją linową funkcji χ
a
i χ
b
ψ = c
a
χ
a
+c
b
χ
b
. (11.6)
Powyższy wzór bez straty ogólności można przepisać w postaci
ψ = N

χ
a
+λχ
b

, (11.7)
gdzie N dobieramy tak, aby funkcja ψ była znormalizowana. Parametr λ jest parametrem wariacyjnym,
ale jego wartość można przewidzieć bez wykonywania obliczeń, jedynie na podstawie dyskusji symetrii
układu. W przypadku gdyby [λ[ > 1, to gęstość elektronowa w pobliżu jądra b byłaby większa niż w
pobliżu jądra a. Podobnie w przypadku [λ[ < 1 gęstość elektronowa przy jądrze b byłaby mniejsza niż
przy jądrze a. Obie te sytuacje są niefizyczne, ponieważ nie ma żadnego powodu, dla którego elektron
miałby preferować jedno z jąder. W ten sposób dochodzimy do ważnego wniosku, że jeśli oba jądra są
takie same, to
[λ[ = 1 , (11.8)
86
czyli
λ = ±1 . (11.9)
Otrzymujemy w ten sposób dwie funkcje, które nazwiemy orbitalami molekularnymi.
ψ
+
= N
+

χ
a

b

(11.10)
ψ

= N

χ
a
−χ
b

(11.11)
Stałe normalizacyjne N
±
mają postać
N
±
=
1

2 ±2S
, (11.12)
gdzie S jest całką nakrywania orbitali atomowych
S = 'χ
a

b
` . (11.13)
Znając postać orbitalu molekularnego możemy wyznaczyć jego energię, obliczając wartość średnią hamil-
tonianu
E
±
= 'ψ
±
[H[ψ
±
` . (11.14)
Podstawiając jawną postać funkcji ψ
±
otrzymujemy
E
±
=
H
aa
±H
ab
1 ±S
, (11.15)
gdzie
H
aa
= 'χ
a
[H[χ
a
` ,
H
ab
= 'χ
a
[H[χ
b
` .
(11.16)
Skorzystaliśmy z faktu, że ze względu na identyczność jąder a i b H
aa
= H
bb
, H
ab
= H
ba
.
H
aa
= 'χ
a
[H[χ
a
` = 'χ
a
[H
a

a
` −'χ
a
[
1
r
ab

a
` = E
H
−'χ
a
[
1
r
1b

a
` (11.17)
Ponieważ χ
a
jest funkcją opisującą elektron przebywający w pobliżu jądra a, to można się spodziewać, że
drugi człon w powyższym wyrażeniu będzie mały i pominąć go w pierwszym przybliżeniu:
H
aa
≈ E
H
. (11.18)
Całka H
ab
nazywana jest całką rezonansową i spełnia następujące własności:
H
ab
0 , H
ab
−→
R→∞
0 . (11.19)
Energie E
±
możemy w przybliżeniu zapisać jako
E
±
=
E
H
±H
ab
1 ±S
, (11.20)
stąd
E
+
< E
H
, E

> E
H
. (11.21)
Dlatego orbital ψ
+
nazywamy orbitalem wiążącym – elektron nim opisywany ma energię niższą niż elektron
w atomie wodoru, natomiast orbital ψ

nazywamy orbitalem antywiążącym – elektron nim opisywany ma
energię wyższą niż elektron w atomie wodoru. Warto zwrócić uwagę, że ze względu na postać mianownika
w wyrażeniu na energie orbitalne antywiążący efekt orbitalu antywiążącego jest większy niż wiążący efekt
orbitalu wiążącego, czyli:
[E
+
−E
H
[ < [E

−E
H
[ . (11.22)
Różnica ta jest jednak niewielka dla średnich i dużych odległości między jądrami, ponieważ wówczas
S << 1 i można zapisać:
E
+
≈ E
H
+H
ab
, E

≈ E
H
−H
ab
. (11.23)
χ
a
χ
b
ψ
+
ψ

87
Wiążący i antywiążący charakter orbitali ψ
±
można zrozumieć rozważając gęstości elektronowe, które im
odpowiadają:
ρ
+
= [ψ
+
[
2
∼ (χ
a

b
)
2
= χ
2
a

2
b
+ 2χ
a
χ
b
,
ρ

= [ψ
+
[
2
∼ (χ
a
−χ
b
)
2
= χ
2
a

2
b
−2χ
a
χ
b
.
(11.24)
W połowie odległości między jądrami gęstość ρ
+
jest niezerowa i może być ideowo przedstawiona jako
pewien ładunek ujemny między dodatnimi jądrami. Obecność tego ładunku ujemnego efektywnie zm-
niejsza odpychanie między jądrami i prowadzi do stabilnego stanu związanego. Z drugiej strony gęstość
ρ

jest dokładnie zerowa w połowie odległości między jądrami (bo tam χ
a
= χ
b
) i w rezultacie nie tworzy
efektywnego ładunku ujemnego, który mógłby powstrzymać jądra przed ucieczką.
11.2 Cząsteczki dwuatomowe homojądrowe
Orbitale molekularne dla jonu H
+
2
otrzymaliśmy jako kombinacje liniowe orbitali atomowych 1s
a
i 1s
b
.
Jednak także inne orbitale atomowe mogą posłużyć do budowy orbitali molekularnych. Orbitale moleku-
larne dzielimy ze względu na ich symetrię względem obrotu wokół osi wiązania na dwa typy
1. Orbitale σ – orbitale symetryczne przy obrocie o dowolny kąt wokół osi wiązania.
2. Orbitale π – orbitale antysymetryczne przy obrocie o 180

wokół osi wiązania.
Jeśli ustawimy tak osie układu współrzędnych aby oś z pokrywała się z osią wiązania, to orbitale σ
otrzymamy z kombinacji liniowych orbitali s oraz p
z
, natomiast orbitale typu π z kombinacji liniowych
orbitali p
x
oraz p
y
. W symbolu orbitalu molekularnego będziemy w dolnym prawym rogu umieszczać
symbol orbitali atomowych, z których został on uzyskany, ponad to gwiazdką oznaczymy orbitale anty
wiążące.
σ1s ∼ 1s(a) + 1a(b)
σ

1s ∼ 1s(a) −1s(b)
σ2s ∼ 2s(a) + 2a(b)
σ

2s ∼ 2s(a) −2s(b)
σ2p ∼ 2p
z
(a) + 2p
z
(b)
σ

2p ∼ 2p
z
(a) −2p
z
(b)
π
x
2p ∼ 2p
x
(a) + 2p
x
(b)
π

x
2p ∼ 2p
x
(a) −2p
x
(b)
π
y
2p ∼ 2p
y
(a) + 2p
y
(b)
π

y
2p ∼ 2p
y
(a) −2p
y
(b)
(11.25)
Mając orbitale molekularne możemy przystąpić do ustalania konfiguracji elektronowych homojądrowych
cząsteczek dwuatomowych. Musimy jeszcze tylko ustalić kolejność energetyczną orbitali molekularnych.
Nie jest to zadanie łatwe i nie można go rozwiązać w przypadku ogólnym. Okazuje się jednak, że kolejność
orbitali prawie nie zależy od rozpatrywanych cząsteczek:
1. dla pierwiastków od litu do azotu
σ1s < σ

1s < σ2s < σ

2s < π
x
2p = π
y
2p < σ2p < π

x
2p = π

y
2p < σ

2p (11.26)
2. dla pierwiastków od tlenu do argonu
σ1s < σ1s

1s < σ2s < σ2s

2s < σ2p < π
x
2p = π
y
2p < π

x
2p = π

y
2p < σ

2p (11.27)
88
1s 1s
2s 2s
2p 2p
σ1s
σ

1s
σ2s
σ

2s
π2p
σ2p
π

2p
σ

2p
1s 1s
2s 2s
2p 2p
σ1s
σ

1s
σ2s
σ

2s
π2p
σ2p
π

2p
σ

2p
Taki prosty obraz orbitali molekularnych pozwala łatwo wyznaczać rzędowość wiązań cząsteczek dwuato-
mowych:
b =
1
2
(n −n

) , (11.28)
gdzie n to liczba elektronów na orbitalach wiążących a n

liczba elektronów na orbitalach antywiążących.
Poniżej zestawione są konfiguracje i rzędy wiązania prostych molekuł dwuatomowych homojądrowych.
H
+
2
(σ1s)
1
1/2
H
2
(σ1s)
2
1
He
+
2
(σ1s)
2


1s)
1
1/2
He
2
(σ1s)
2


1s)
2
0
Li
2
(σ1s)
2


1s)
2
(σ2s)
2
1
Be
2
(σ1s)
2


1s)
2
(σ2s)
2


2s)
2
0
B
2
(σ1s)
2


1s)
2
(σ2s)
2


2s)
2
(π2p)
2
1
C
2
(σ1s)
2


1s)
2
(σ2s)
2


2s)
2
(π2p)
4
2
N
2
(σ1s)
2


1s)
2
(σ2s)
2


2s)
2
(π2p)
4
(σ2p)
2
3
O
2
(σ1s)
2


1s)
2
(σ2s)
2


2s)
2
(σ2p)
2
(π2p)
4


2p)
2
2
F
2
(σ1s)
2


1s)
2
(σ2s)
2


2s)
2
(σ2p)
2
(π2p)
4


2p)
4
1
Ne
2
(σ1s)
2


1s)
2
(σ2s)
2


2s)
2
(σ2p)
2
(π2p)
4


2p)
4


2p)
2
0
(11.29)
11.3 Cząsteczki dwuatomowe heterojądrowe
Rozpatrzmy teraz molekułę heterojądrową. Orbital molekularny założymy w postaci:
ψ = c
a
χ
a
+c
b
χ
b
= N (χ
a
+λχ
b
) , (11.30)
gdzie χ
a
i χ
b
to orbitale atomowe atomów a i b. Tym razem nie mamy symetrii względem odbicia
w płaszczyźnie lustrzanej prostopadłej do osi wiązania, zatem wartość parametru λ będzie różna od 1.
Wartość tą wyznacza się wariacyjnie stosując metodę Ritza. W metodzie Ritza biorąc kombinację dwóch
liniowo niezależnych orbitali atomowych otrzymamy dwa liniowo niezależne orbitale molekularne:
ψ
1
= (χ
a

1
χ
b
) ,
ψ
2
= (χ
a

2
χ
b
) .
(11.31)
Jeśli przyjmiemy, że orbitale χ
a
i χ
2
są wzajemnie ortogonalne oraz zażądamy aby 'ψ
1

2
` = 0 to otrzy-
mamy
λ
2
= −λ
−1
1
, (11.32)
czyli
ψ
1
= (χ
a
+λχ
b
) ,
ψ
2
=

χ
a
−λ
−1
χ
b

.
(11.33)
89
χ
a
χ
b
ψ
1
ψ
2
Parametr λ jest nazywany parametrem polarności wiązania. Jeśli λ < 1, to elektron opisywany
orbitalem ψ
1
częściej przebywa w pobliżu jądra a niż w pobliżu jądra b, natomiast elektron opisywany
orbitalem ψ
2
częściej przebywa wokół jądra b niż wokół jądra a. Oczywiście gdy λ > 1 to mamy do
czynienia z przeciwną sytuacją.
Jeżeli λ >> 1 lub λ
−1
>> 1, to elektron przebywa niemal wyłącznie w bliskim otoczeniu jednego z jąder,
a jego energia jest prawie taka sama jak w izolowanym atomie. W takim przypadku efekt wiążący lub
antywiążący orbitalu jest bardzo słaby. Efektywną kombinacją liniową orbitali atomowych nazwiemy taką
kombinację, dla której λ
2
≈ 1, czyli taką dla której efekt wiążący lub antywiążący jest duży. Aby orbitale
atomowe χ
a
i χ
b
mogły utworzyć efektywną kombinację liniową muszą być spełnione następujące warunki
1. Energie odpowiadające orbitalom χ
a
i χ
b
muszą być zbliżone.
2. Orbitale χ
a
i χ
b
muszą się przenikać w możliwie dużym stopniu, gdyż dążenie do zera całki S
nakrywania pociąga za sobą dążenie do zera również całki H
ab
.
3. Orbitale χ
a
i χ
b
muszą mieć jednakową symetrię względem osi wiązania. W przeciwnym wypadku
S = H
ab
= 0.
Rozpatrzmy molekułę tlenku węgla CO. Oś z układu współrzędnych skierujemy wzdłuż osi cząsteczki. Or-
bitale 1s węgla i tlenu są skoncentrowane blisko jąder i nakładają się w niewielkim stopniu. Ich kombinacja
liniowa daje orbitale molekularne o niewielkim charakterze wiążącym i antywiążącym: 1σ, 2σ

. Energie
orbitali drugiej powłoki atomów węgla i tlenu są do siebie zbliżone i dlatego tworząc kolejne orbitale σ
musimy w kombinacji liniowej uwzględnić cztery orbitale atomowe: 2s
C
, 2s
rmO
, 2p
zC
, 2p
zO
. Otrzymamy
wówczas cztery orbitale molekularne: 3σ , 4σ

, 5σ , 6σ

. Z orbitali 2p
x
i 2p
y
tlenu i węgla otrzymujemy
cztery orbitale typu π: 1π
x
, 1π
y
, 2π

x
, 2π

y
. Po uwzględnieniu kolejności energetycznej orbitali moleku-
larnych otrzymujemy następującą konfigurację elektronową cząsteczki CO:
CO : (1σ)
2
(2σ

)
2
(3σ)
2
(4σ

)
2
(1π)
4
(5σ)
2
(11.34)
Prostszym przypadkiem jest molekuła fluorowodoru HF. Efektywną kombinację liniową uzyskamy miesza-
jąc orbital 1s wodoru z orbitalem 2p
z
fluoru. Wybieramy akurat 2p
z
fluoru ponieważ jego energia jest
najbliższa energii stanu podstawowego atomu wodoru. Otrzymujemy dwa orbitale molekularne typu σ:
1σ = N
1
(1s
H

1
2p
zF
)


= N
2
(1s
H

2
2p
zF
)
(11.35)
Konfigurację elektronową stanu podstawowego fluorowodoru możemy zapisać jako
HF : (1s
2
F
(2s
F
)
2
(2p
xF
)
2
(2p
yF
)
2
(1σ)
2
, (11.36)
natomiast w stanie wzbudzonym mielibyśmy
HF

: (1s
2
F
(2s
F
)
2
(2p
xF
)
2
(2p
yF
)
2
(2σ

)
2
, (11.37)
W orbitalu 1σ gęstość elektronowa jest przesunięta w kierunku fluoru (λ
1
> 1) a co za tym idzie moment
dipolowy stanu podstawowego molekuły HF od atomu wodoru do atomu fluoru. W orbitalu antywiążącym


mamy do czynienia z sytuacją odwrotną, λ
2
< 1 a moment dipolowy odpowiadający konfiguracji HF

jest skierowany od atomu fluoru do atomu wodoru.
11.4 Termy molekularne
Podobnie jak w przypadku atomów wieloelektronowych również dla molekuł wyznaczmy termy, które
odpowiadają obserwowanym w eksperymencie spektroskopowym poziomom elektronowym układu. Sym-
bol termu molekularnego ma postać:
2S+1
Λ

, (11.38)
90
gdzie Ω jest całkowitym elektronowym momentem pędu a Λ opisuje orbitalny moment pędu elektronów
Λ : 0 1 2 3 . . .
Σ Π ∆ Φ . . .
(11.39)
Zazwyczaj symbol Ω jest pomijany, natomiast dla molekuł homojądrowych w prawym dolnym indeksie
symbolu termu umieszcza się symbol oznaczający symetrię funkcji falowej przy inwersji względem środka
molekuły. Stany symetryczne oznacza się literą g (niem. gerade), a antysymetryczne literą u (niem.
ungerade). Symetrię termu wyznacza się mnożąc symetrie orbitali molekularnych zgodnie z zasadą
g g = g , g u = u , u u = g . (11.40)
Orbitale σ wiążące mają symetrię g a antywiążące symetrię u. Natomiast orbitale π odwrotnie, wiążące
mają symetrię u a antywiążące symetrię g.
Dodatkowa dla termów Σ występuje jeszcze jedna symetria. Gdy stan jest symetryczny ze względu na
odbicie w płaszczyźnie, w której leży molekuł oznaczamy go + w prawym, górnym indeksie symbolu
termu. Gdy stan jest antysymetrycznym względem tej operacji oznaczamy go − w prawym górnym
indeksie symbolu termu.
Termy molekularne wyznacza się podobnie jak termy atomowe. Rozpatrzmy molekułę wodoru w kilku
różnych konfiguracjach elektronowych
σ
g
1s σ

u
1s σ
g
2s σ

u
2s σ
g
2p π
u
2p Λ S
↑↓ 0 0
1
Σ
+
g
↑ ↓ 0 0
1
Σ
+
u
↑ ↑ 0 1
3
Σ
+
u
↑ ↓ 0 0
1
Σ
+
g
↑ ↑ 0 1
3
Σ
+
g
↑ ↓ 0 0
1
Σ
+
g
↑ ↓ 1 0
1
Π
u
Analogicznie możemy wyznaczyć termy dla molekuły tlenu.
σ
g
1s σ

u
1s σ
g
2s σ

u
2s σ
g
2p π
u
2p π

g
2p Λ S
↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑ ↑ 0 1
3
Σ

g
↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ 2 0
1

g
↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑ ↓ 0 0
1
Σ
+
g
Poniżej podane jest zestawienie konfiguracji stanów podstawowych i odpowiadających im termów molekuł
homojądrowych drugiego okresu.
σ
g
1s σ

u
1s σ
g
2s σ

u
2s π
u
2p σ
g
2p π

g
2p σ

u
2p Λ S
H
+
2
↑ 0 1/2
2
Σ
g
H
2
↑↓ 0 0
1
Σ
g
He
+
2
↑↓ ↑ 0 1/2
2
Σ
u
He
2
↑↓ ↑↓ 0 0
1
Σ
g
Li
2
↑↓ ↑↓ ↑↓ 0 0
1
Σ
g
Be
2
↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ 0 0
1
Σ
g
B
2
↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑ ↑ 0 1
3
Σ
g
C
2
↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ 0 0
1
Σ
g
N
2
↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ 0 0
1
Σ
g
O
2
↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑ ↑ 0 1
3
Σ
g
F
2
↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ 0 0
1
Σ
g
Ne
2
↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ 0 0
1
Σ
g
91
Rozdział 12
Metoda H¨ uckla
12.1 Przybliżenie π-elektronowe
Cząsteczki π–elektronowe są zwykle układami bardzo złożonymi, mającymi co najmniej kilkadziesiąt elek-
tronów. Jednak o ich podstawowych własnościach decydują elektrony π, dlatego można przypuszczać, że
w podejściu przybliżonym wystarczy ograniczyć się do rozpatrywania tylko tych elektronów, a pozostałe
potraktować w sposób uśredniony. W przybliżeniu π–elektronowym zakłada się, że elektrony π poruszają
się w pewnym średnim potencjale pochodzącym od jąder i elektronów σ, oraz że ten statyczny potencjał
nie zależy od stanu elektronów π. Wprowadzamy hamiltonian π–elektronowy:
ˆ
H
π
=
N
¸
i=1
ˆ
H
ef
(i) +
N
¸
i>j=1
1
r
ij
, (12.1)
gdzie jednoelektronowy hamiltonian efektywny
ˆ
H
ef
opisuje oddziaływanie elektronów π z jądrami i elek-
tronami σ. Ponieważ nie potrafimy podać jawnej postaci tego hamiltonianu, to będziemy musieli stosować
metody półempiryczne, czyli takie, w których wartości pewnych parametrów są wyznaczane z ekspery-
mentu.
12.2 Metoda H¨ uckla
W metodzie tej korzystamy z przybliżenia π–elektronowego, jeszcze bardziej upraszczając postać hamil-
tonianu:
ˆ
H
π
=
N
¸
i=1
ˆ
H
ef
(i) (12.2)
Ponieważ nie występują tu operatory dwuelektronowe, to możemy w sposób ścisły rozdzielić zmienne
i przedstawić funkcję falową w postaci iloczynu N spinorbitali a w przypadku cząsteczek zamiknię-
topowłokowych N/2 orbitali:
Ψ(1, 2, ..., N) = ψ
1
(1)ψ
1
(2)ψ
2
(3)ψ
2
(4)...ψ
N/2
(N) , (12.3)
a odpowiadającą jej wartość własną hamiltonianu
ˆ
H
π
w postaci sumy energii orbitalnych:
E = 2(
1
+
2
+... +
N/2
) , (12.4)
gdzie ψ
k
(i) i
k
spełniają równanie:
ˆ
H
ef
(i)ψ
k
(i) =
k
ψ
k
(i) . (12.5)
W zasadzie powinniśmy jeszcze zantysymetryzować naszą funkcję falową, ale ponieważ
ˆ
H
π
nie zawiera
operatorów dwuciałowych to wartość energii nie ulegnie zmianie.
Funkcja ψ
k
(i) jest orbitalem molekularnym MO
1
, przedstawiamy go w postaci kombinacji liniowej orbitali
atomowych AO
2
χ
p
(i):
ψ
k
(i) =
M
¸
p=1
c
kp
χ
p
(i) , (12.6)
1
MO – ang. Molecular Orbital
2
AO – ang. Atomic Orbital
92
gdzie M jest liczbą atomów wchodzących w skład układu wiązań sprzężonych. Takie rozwinięcie orbitali
molekularnych na orbitale atomowe nosi nazwę LCAO MO
3
.
Aby wyznaczyć współczynniki c
kp
stosujemy metodę Ritza. Musimy rozwiązać równanie wiekowe:

H
pq
−S
pq

= 0 , (12.7)
gdzie :
H
pq
= 'χ
p
[
ˆ
H
ef

q
`
S
pq
= 'χ
p
[ χ
q
`
(12.8)
Metoda H¨ uckla zakłada, że
1. S
pq
= δ
pq
2. H
pp
= α
3. H
pq
= β jeśli atom p–ty sąsiaduje z atomem q–tym
4. H
pq
= 0 w pozostałych przypadkach
Stałych α i β nie wyznaczamy teoretycznie tylko tak dobieramy ich wartości aby jak najlepiej odtwarzać
dane eksperymentalne. Okazuje się, że w wyniku takiego dopasowania dostajemy α > 0 zaś β < 0.
Zadanie 51 Zastosować metodę H¨ uckla do cząsteczki etenu.
H
C
H
C C
H
C
H
Rozwiązanie 51 Równanie wiekowe ma postać:

α − β
β α −

= 0 .
Wprowadzając oznaczenie x = α − dostajemy:

x β
β x

= x
2
−β
2
= 0 ,
stąd
x
1
= −β , x
2
= β (12.9)
α −
1
= −β , α −
2
= β (12.10)
czyli

1
= α +β

2
= α −β
(12.11)
Otrzymaliśmy dwie energie orbitalne, musimy teraz wyznaczyć odpowiadające im orbitale:
ψ
1
= c
11
χ
1
+c
12
χ
2
ψ
1
= c
21
χ
1
+c
22
χ
2
(12.12)
gdzie χ
i
to orbital p
z
na i-tym atomie węgla. Podstawiamy wartość
1
i wyznaczamy wektor c
1
= (c
11
, c
12
):

−β β
β −β

c
11
c
12

= −β

1 −1
−1 1

c
11
c
12

= 0 ,
stąd c
11
= c
12
, a znormalizowany orbital ψ
1
ma postać:
ψ
1
=
1

2

1

2
) . (12.13)
3
LCAO MO – ang. Linear Combination of Atomic Orbitals Molecular Orbital
93
Postępujemy tak samo aby wyznaczyć postać drugiego orbitalu:

β β
β β

c
11
c
12

= −β

1 1
1 1

c
11
c
12

= 0 ,
stąd c
21
= −c
22
, a znormalizowany orbital ψ
2
ma postać:
ψ
1
=
1

2

1
−χ
2
) . (12.14)
Schemat obsadzeń
↑↓
α +β
α
α −β

Zadanie 52 Stosując metodę H¨ uckla wyznaczyć energie orbitale w butadienie
4
4
4

˜
4
4
4
4
Rozwiązanie 52 Równanie wiekowe ma postać:

α − β 0 0
β α − β 0
0 β α − β
0 0 β α −

=

x β 0 0
β x β 0
0 β x β
0 0 β x

= x(x
3
−2xβ
2
) −β(x
2
β −β
3
) = x
4
−3β
2
x
2

3
= 0 ,
(12.15)
gdzie jak poprzednio x = α−. Otrzymaliśmy równanie dwukwadratowe, które rozwiązujemy podstawiając
y = x
2
:
y
2
−3β
2
y = β
4
= 0 ⇒

∆ =

5β (12.16)
y
1
=
3 −

5
2
β
2
, y
2
=
3 +

5
2
β
2
. (12.17)
Mając y
1
i y
2
wyznaczmy:
x
1
= Bβ x
2
= Aβ x
3
= −Aβ x
4
= −Bβ , (12.18)
gdzie wprowadziliśmy następujące oznaczenia:
A =

3 −

5
2
≈ 0.618
B =

3 +

5
2
≈ 1.618
(12.19)
Ostatecznie otrzymujemy cztery energie orbitalne:

1
= α +Bβ
2
= α +Aβ
3
= α −Aβ
4
= α −Bβ (12.20)
Moglibyśmy teraz wyznaczyć orbitale molekularne:
ψ
1
= aχ
1
+bχ
2
+bχ
3
+aχ
4
ψ
2
= bχ
1
+aχ
2
−aχ
3
−bχ
4
ψ
3
= bχ
1
−aχ
2
−aχ
3
+bχ
4
ψ
4
= aχ
1
−bχ
2
+bχ
3
−aχ
4
(12.21)
gdzie a ≈ 0.371, b ≈ 0.600.
Warto zwrócić uwagę na liczbę węzłów występujących w kolejnych orbitalach. Sytuacja jest analogiczna
jak w przypadku funkcji falowych dla cząstki w pudle lub oscylatora harmonicznego, im wyższa energia
orbitalu tym więcej węzłów on posiada. Orbital o najniższej energii ψ
1
nie posiada węzłów – wszystkie
orbitale atomowe wchodzą w tym samym znakiem (+ + ++). Orbital ψ
2
posiada jeden węzeł (+ +−−),
orbital ψ
3
posiada 2 węzły (+−−+), a najwyżej energetyczny orbital ψ
4
posiada 3 węzły (+−+−).
94
Schemat energii orbitalnych
↑↓
↑↓
α

1

2

3

4

Zadanie 53 Stosując metodę H¨ uckla wyznaczyć energie orbitalne cyklobutadienu.
Rozwiązanie 53 Równanie wiekowe ma postać:

α − β 0 β
β α − β 0
0 β α − β
β 0 β α −

=

x β 0 β
β x β 0
0 β x β
β 0 β x

= x(x
3
−xβ
2
− xβ
2
) −β(β
3
+x
2
β −β
3
)+
−β(β
3
+x
2
β −β
3
) = x
4
−4β
2
x
2
=
= x
2
(x
2
−4β
2
) = 0 .
(12.22)
Stąd:
x
1
= −2β , x
2
= x
3
= 0 , x
4
= 2β . (12.23)
Ostatecznie otrzymujemy trzy energie orbitalne, z czego jedna jest dwukrotnie zdegenerowana:

1
= α + 2β ,
2
=
3
= α ,
4
= α −2β . (12.24)
Schemat energii orbitalnych.
↑↓
↑ ↑
α + 2β
α
α −2β

Zadanie 54 Stosując metodę H¨ uckla wyznaczyć energie orbitalne cyklopropenylu.
.
Rozwiązanie 54 Równanie wiekowe ma postać:

α − β β
β α − β
β β α −

=

x β β
β x β
β β x

= x
3
−3β
2
x + 2β
3
= 0 , (12.25)
jego rozwiązaniami są:
x
1
= −2β x
2
= x
3
= β , (12.26)
czyli dostajemy dwie energie orbitalne, z czego jedną dwukrotnie zdegenerowaną:

1
= α + 2β

2
=
3
= α −β
(12.27)
Schemat energii orbitalnych.
95
↑↓

α + 2β
α
α −β

Zadanie 55 Stosując metodę H¨ uckla wyznaczyć energie orbitalne rodnika allilowego.
4
4
4

˜

Rozwiązanie 55 Równanie wiekowe ma postać:

α − β 0
β α − β
0 β α −

=

x β 0
β x β
0 β x

= x
3
−2β
2
x = 0 , (12.28)
czyli
x(x
2
− 2β
2
) = 0 (12.29)
x(x −

2β)(x +

2β)0 (12.30)
stąd:
x
1
= −

2β x
2
= 0 x
3
=

2β . (12.31)
Ostatecznie dostajemy trzy energie orbitalne
1
,
2
,
3
, odpowiadające orbitalom: ψ
1
– wiążącemu,
ψ
2
– niewiążącemu i ψ
3
– antywiążącemu:

1
= α +

2β ,
2
= α ,
3
= α −

2β . (12.32)
Schemat energii orbitalnych.
↑↓

α +


α
α −



96
Rozdział 13
Metoda Hartree–Focka
Obraz atomów i molekuł, w którym elektrony obsadzają kolejne orbitale jest głęboko zakorzeniony wśród
chemików eksperymentatorów. Przyczyną tego stanu rzeczy jest zapewne prostota i intuicyjność tego
opisu. Z punktu widzenia teorii jest jednak jasnym, że obraz orbitalny nigdy nie będzie ścisły dla układów
rzeczywistych ponieważ opiera się na przybliżeniu jednoelektronowym. Można sobie jednak postawić
pytanie jakich orbitali powinniśmy użyć aby otrzymać możliwie najlepszy opis w ramach tego przybliżenia.
Odpowiedzi na to pytanie udziela metoda Hartree–Focka, którą najkrócej można scharakteryzować jako
metodę szukania najlepszego wyznacznika Slatera.
13.1 UHF – Unrestricted Hartree-Focka
N–elektronową funkcję falową zakładamy w postaci wyznacznika Slatera:
Ψ(x
1
, ...x
N
) =
1

N!

φ
1
(x
1
) . . . φ
1
(x
N
)
.
.
.
.
.
.
φ
N
(x
1
) . . . φ
N
(x
N
)

, (13.1)
gdzie φ
i
to spinorbitale, natomiast x
j
oznacza współrzędne (przestrzenne i spinowe) j–tego elektronu, tj.
x
j
= (r
j
, σ
j
). Czynnik (N!)
−1/2
jest czynnikiem normalizacyjnym (zakładamy ortonormalność spinor-
bitali). Wstawiamy taką postać funkcji falowej do funkcjonału Rayleigha–Ritza:
E[Ψ] =
'Ψ[
ˆ
H[Ψ`
'Ψ[ Ψ`
, (13.2)
gdzie
ˆ
H jest hamiltonianem naszego układu i można go zapisać w postaci:
ˆ
H =
N
¸
i=1
ˆ
h(x
i
) +
N
¸
i>j
1
r
ij
. (13.3)
Operator
ˆ
h jest hamiltonianem jednoelektronowym, zawierającym energię kinetyczną oraz oddziaływanie
z zewnętrznym polem (np. z jądrami):
ˆ
h(x
i
) = −
1
2

i
+
ˆ
U(x
i
) . (13.4)
Podstawiając jawną postać funkcji próbnej i hamiltonianu do funkcjonału 13.2 otrzymamy następujące
wyrażenie na energię:
E =
N
¸
i=1
I
i
+
1
2
N
¸
i,j=1

J
ij
−K
ij

, (13.5)
gdzie wprowadziliśmy następujące wielkości:
• Całkę jednoelektronową:
I
i
= 'φ
i
[
ˆ
h[φ
i
` (13.6)
97
• Całkę kulombowską:
J
ij
= 'φ
i
(1)φ
j
(2)[
1
r
12

i
(1)φ
j
(2)` (13.7)
• Całkę wymienną:
K
ij
= 'φ
i
(1)φ
j
(2)[
1
r
12

i
(2)φ
j
(1)` (13.8)
Przyjrzyjmy się bliżej tym całkom. Całka jednoelektronowa jest po prostu wartością oczekiwaną hamilto-
nianu jednoelektronowego h z i–tym spinorbitalem. Całkę kulombowską możemy przepisać w postaci:
J
ij
=

φ

i
(1)φ

j
(2)
1
r
12
φ
i
(1)φ
j
(2)dτ
1

2
=

φ

i
(1)φ
i
(1)φ

j
(2)φ
j
(2)
r
12

1

2
=

ρ
i
(1)ρ
j
(2)
r
12

1

2
.
(13.9)
Otrzymujemy znany z elektrodynamiki wzór opisujący energię oddziaływania dwóch gęstości ładunków ρ
i
oraz ρ
j
. Całki wymiennej nie można już zapisać za pomocą gęstości i dlatego nie posiada ona interpre-
tacji elektrostatycznej. Można stwierdzić, że występowanie całek wymiennych jest efektem kwantowym,
ponieważ są one efektem antysymetryzacji funkcji falowej.
Chcemy znaleźć najlepszy możliwy wyznacznik Slatera do opisu naszego układu, czyli taki, który daje
najniższą wartość energii. W tym celu należy skorzystać z rachunku wariacyjnego i zminimalizować wartość
funkcjonału 13.2. Doprowadzi nas to do następujących równań na optymalne spinorbitale:
ˆ

i
=
i
φ
i
. (13.10)
Są to równania metody UHF
1
, natomiast operator
ˆ
f jest nazywany operatorem Focka i jest dany wzorem:
ˆ
f =
ˆ
h +
ˆ
J −
ˆ
K , (13.11)
gdzie wprowadziliśmy dwa nowe operatory:
• Operator kulombowski:
ˆ
J =
N
¸
i=1
ˆ
J
i
(13.12)
• Operator wymienny:
ˆ
K =
N
¸
i=1
ˆ
K
i
(13.13)
Operatory
ˆ
J
i
oraz
ˆ
K
i
definiujemy w działaniu na dany spinorbital wzorami:
ˆ
J
i
φ
k
(1) =

φ

i
(2)
1
r
12
φ
i
(2)dτ
2
φ
k
(1) (13.14)
ˆ
K
i
φ
k
(1) =

φ

i
(2)
1
r
12
φ
k
(2)dτ
2
φ
i
(1) (13.15)
Równanie 13.10 formalnie przypomina równanie Schr¨ odingera, jednak występują między nimi dwie istotne
różnice:
• Hamiltonian występujący w równaniu Schr¨ odingera zawiera operatory dwuelektronowe, tj. zależące
od współrzędnych dwóch elektronów (są to operatory odpychania między elektronami), natomiast
operator Focka zbudowany jest jedynie z operatorów jednoelektronowych (zależących od współrzęd-
nych jednego elektronu).
• Hamiltonian w równaniu Schr¨ odingera nie zależy od postaci rozwiązania (czyli od funkcji falowej),
natomiast operator Focka zależy od wszystkich spinorbitali (poprzez operatory
ˆ
J i
ˆ
K). Dlatego rów-
nanie Focka 13.10 nie może być rozwiązywane takimi samymi metodami jak równanie Schr¨ odingera.
1
UHF – ang. Unrestricted Hartree–Fock — nieograniczona metoda Hartree–Focka.
98
Jak przed chwilą zaznaczyliśmy operator Focka zależy funkcjonalnie od spinorbitali tworzących wyznacznik
Slatera, jednak z chwilą gdy są one znane operator
ˆ
f staje się dobrze zdefiniowanym operatorem hermi-
towskim posiadającym nieskończone widmo.
ˆ

i
=
i
φ
i
, i = 1, 2, . . . , ∞ (13.16)
Te spośród funkcji własnych operatora
ˆ
f, które tworzą wyznacznik Slatera nazywamy orbitalami obsad-
zonymi, natomiast pozostałe nazywane są orbitalami wirtualnymi. Wyznaczmy teraz jawną postać
energii orbitalnej.

i
= 'φ
i
[
ˆ
f[φ
i
` = 'φ
i
[h+
N
¸
b=1
(J
b
−K
b
)[φ
i
` = 'φ
i
[h[φ
i
` +
N
¸
b=1


i
[J
b

i
` −'φ
i
[K
b

i
`

= I
i
+
N
¸
b=1

J
ib
−K
ib

(13.17)
Często stosuje się następującą wygodną notację:

i
[h[φ
j
` ≡ 'i[h[j` (13.18)
J
ij
= 'φ
i
(1)φ
j
(2)[
1
r
12

i
(1)φ
j
(2)` ≡ 'ij[ij` (13.19)
K
ij
= 'φ
i
(1)φ
j
(2)[
1
r
12

j
(1)φ
i
(2)` ≡ 'ij[ji` (13.20)
J
ij
−K
ij
= 'ij[ij` −'ij[ji` ≡ 'ij[[ij` (13.21)
Stosując taką notację energię orbitalną zapiszemy jako:

i
= 'i[h[i` +
N
¸
b=1
'ib[[ib` . (13.22)
Zauważmy, że suma energii orbitalnych obsadzonych spinorbitali nie jest równa energii całkowitej układu,
dzieje się tak dlatego, że sumując wszystkie energie
a
dwukrotnie uwzględniamy oddziaływania między
elektronami:
N
¸
a=1

a
=
N
¸
a=1
I
a
+
N
¸
a,b

J
ab
−K
ab

, (13.23)
zatem
E
HF
=
N
¸
a=1

a

1
2
N
¸
a,b

J
ab
−K
ab

. (13.24)
13.2 Twierdzenie Koopmansa
Zastanówmy się teraz nad fizyczną interpretacją energii orbitalnych
i
. Załóżmy najpierw, że i odpowiada
spinorbitalowi obsadzonemu i oznaczmy go przez a, wówczas możemy zapisać:

a
= 'a[h[a` +
N
¸
b=1
'ab[[ab` = 'a[h[a` +
N
¸
b=a
'ab[[ab` +'aa[[aa`
. .. .
0
(13.25)
Zgodnie w powyższym wzorek energia
a
zawiera energię kinetyczną oraz oddziaływanie z jądrami elek-
tronu opisanego spinorbitalem φ
a
— 'a[h[a`. Poza tym
a
zawiera uśrednione oddziaływanie elektronu
ze spinorbitalu a z pozostałymi elektronami układu —
¸
N
b=a
'ab[[ab`. Gdybyśmy zatem usunęli elektron
ze spinorbitalu a pozostawiając pozostałe spinorbitale „zamrożone”, to energia takiego układu różniłaby
się od energii układu początkowego o
a
. Stąd wniosek, że energia spinorbitalu obsadzonego jest równa
minus potencjałowi jonizacji układu:
IP = −
a
. (13.26)
Rozpatrzymy teraz energię
r
odpowiadającą pewnemu spinorbitalowi wirtualnemu:

r
= 'r[h[r` +
N
¸
b=1
'rb[[rb` . (13.27)
99
Tak jak poprzednio wyrażenie to zawiera energię kinetyczną i oddziaływanie z jądrami elektronu ze spinor-
bitalu φ
r
—'r[h[r`, a także uśrednione oddziaływanie ze wszystkimi elektronami układu —
¸
N
b=1
'rb[[rb`.
Gdybyśmy więc dodali jeden elektron na spinorbitalu r trzymając „zamrożone” pozostałe spinorbitale, to
energia takiego układu różniłaby się od energii układu początkowego o
r
. Stąd wniosek, że powinowactwo
elektronowe dane jest następującym wzorem:
EA = −
r
. (13.28)
Zależności te noszą nazwę twierdzenia Koopmansa, nie są one jednak ścisłe ponieważ poczyniliśmy tu
zupełnie nieuzasadnione założenie, że przy usuwaniu lub dodawaniu elektronu pozostałe spinorbitale nie
ulegają zmianie. Zazwyczaj IP otrzymane z tw. Koopmansa mogą stanowić rozsądne pierwsze przybliżenie
do prawdziwych wartości potencjału jonizacji. Natomiast powinowactwa elektronowe uzyskane tą metodą
prawie zawsze błędne.
13.3 Reguły Slatera-Condona
Wyprowadzenie równań metody Hartree–Focka wymaga znajomości rachunku wariacyjnego nie będziemy
się tym tutaj zajmować, ale stosunkowo łatwo możemy wyprowadzić równanie 13.5 na energię całkowitą
w przybliżeniu jednoelektronowym. Zaczniemy od wyprowadzenia pewnych ogólnych wzorów na wartość
oczekiwaną operatorów jedno– i dwuelektronowych z wyznacznikiem Slatera.
Niech Φ będzie znormalizowanym wyznacznikiem Slatera
Φ =

N!/(φ
1
φ
N
) =
1

N!
¸
p∈permutacje
sign(p)(φ
p(1)
φ
p(N)
) , (13.29)
gdzie o spinorbitalach założymy, że są znormalizowane i wzajemnie ortogonalne. Operator antysymer-
tyzacji / zdefiniowany tak, że przed sumą po permutacjach stoi (N!)
−1
jest operatorem rzutowym, tzn
/
2
= /. (13.30)
Niech O
1
będzie operatorem jednoelektronowym postaci
O
1
=
N
¸
i=1
h(i) , (13.31)
gdzie h(i) jest operatorem jednoelektronowym zależącym od współrzędnych i–tego elektronu. Wyznaczmy
wartość oczekiwaną operatora O
1
na stanie Φ.
'Φ[O
1
[Φ` =


N!/

φ
1
(1) φ
N
(N)

O
1


N!/

φ
1
(1) φ
N
(N)

=
= N!

φ
1
(1) φ
N
(N))

O
1

/
2

φ
1
(1) φ
N
(N)

=
= N!

φ
1
(1) φ
N
(N)

O
1

/

φ
1
(1) φ
N
(N)

=
=

φ
1
(1) φ
N
(N)

N
¸
i=1
h(i)

¸
p
sign(p)

φ
p(1)
(1) φ
p(N)
(N)

=
=
N
¸
i=1
¸
p
sign(p)

φ
1
(1) φ
N
(N)

h(i)

φ
p(1)
(1) φ
p(N)
(N)

=
=
N
¸
i=1
¸
p
sign(p)

φ
1
(1)

φ
p(1)
(1)

φ
i
(i)

h(i)

φ
p(i)
(i)

φ
N
(N)

φ
p(N)
(N)

=
=
N
¸
i=1
¸
p
sign(p)

φ
i
(i)

h(i)

φ
p(i)
(i)

¸
j=i

φ
j
(j)

φ
p(j)
(j)

=
(13.32)
100
=
N
¸
i=1
¸
p
sign(p)

φ
i
(i)

h(i)

φ
p(i)
(i)

¸
j=i
δ
j,p(j)

=
(iloczyn delt Kronecera pozostawia tylko człon z permutacją identycznościwą,
poza tym możemy zmienić nazwę zmiennej całkowania, tak aby dotyczyło ono
zawsze pierwszego elektronu)
=
N
¸
i=1

i
(1)[h(1)[φ
i
(1)` =
N
¸
i=1
h
ii
Wykonajmy analogiczne obliczenia ale dla operatora dwuelektronowego
O
2
=
N
¸
i=j
g(i, j) . (13.33)
Teraz
'Φ[O
2
[Φ` =


N!/

φ
1
(1) φ
N
(N)

O
2


N!/

φ
1
(1) φ
N
(N)

=
= N!

φ
1
(1) φ
N
(N)

O
2

/
2

φ
1
(1) φ
N
(N)

=
= N!

φ
1
(1) φ
N
(N)

O
2

/

φ
1
(1) φ
N
(N)

=
=

φ
1
(1) φ
N
(N)

N
¸
i=j
g(i, j)

¸
p
sign(p)

φ
p(1)
φ
p(N)

=
=
N
¸
i=j
¸
p
sign(p)

φ
1
(1) φ
N
(N)

g(i, j)


p(1)
φ
p(N)
)

=
=
N
¸
i=j
¸
p
sign(p)

φ
1
(1)[φ
p(1)
(1)

φ
i
(i)φ
j
(j)

g(i, j)

φ
p(i)
(i)φ
p(j)
(j)

φ
N
(N)

φ
p(N)
(N)

=
=
N
¸
i=j
¸
p
sign(p)

φ
i
(i)φ
j
(j)

g(i, j)

φ
p(i)
(i)φ
p(j)
(j)

¸
k=i,j

φ
k
(k)

φ
p(k)
(k)

=
=
N
¸
i=j
¸
p
sign(p)

φ
i

g(i, j)

φ
p(i)

¸
k=i,j
δ
k,p(k)

=
(iloczyn delt Kronecera pozostawia tylko człony z permutacją identycznościwą
oraz permutacją zamieniającą jedynie i z j, która wchodzi ze znakiem ”−”,
ponownie możemy tak zmienić nazwy zmiennych całkowania, aby dotyczyło ono
jedynie elektronów 1 i 2)
=
N
¸
i=j


i
(1)φ
j
(2)[g(1, 2)[φ
i
(1)φ
j
(2)` −'φ
i
(1)φ
j
(2)[g(1, 2)[φ
j
(1)φ
i
(2)`

(13.34)
Otrzymane wzory są nazywane regułami Slatera–Condona
'Φ[O
1
[Φ` = 'Φ[
N
¸
i=1
h(i)[Φ` =
N
¸
i=1

i
(1)[h(1)[φ
i
(1)` (13.35)
'Φ[O
2
[Φ` = 'Φ[
N
¸
i=j
g(i, j)[Φ` =
N
¸
i=j


i
(1)φ
j
(2)[g(1, 2)[φ
i
(1)φ
j
(2)` −'φ
i
(1)φ
j
(2)[g(1, 2)[φ
j
(1)φ
i
(2)`

(13.36)
Posługując się tymi regułami z łatwością możemy wyznaczyć wartość oczekiwaną hamiltonianu H z funkcją
falową metody Hartree–Focka Φ
HF
.
H =
N
¸
i=1
h(i) +
1
2
N
¸
i=j
1
r
12
(13.37)
101
Stąd

HF
[H[Φ
HF
` = 'Φ
HF
[
N
¸
i=1
h(i) +
1
2
N
¸
i=j
1
r
12

HF
` = 'Φ
HF
[
N
¸
i=1
h(i)[Φ
HF
` +
1
2

HF
[
N
¸
i=j
1
r
12

HF
` =
=
N
¸
i=1

i
(1)[h(1)[φ
i
(1)`
. .. .
Ii
+
+
1
2
N
¸
i=j


i
(1)φ
j
(2)[
1
r
12

i
(1)φ
j
(2)`
. .. .
Jij
−'φ
i
(1)φ
j
(2)[
1
r
12

j
(1)φ
i
(2)`
. .. .
Kij

=
=
N
¸
i=1
I
i
+
1
2
N
¸
i=j
(J
ij
−K
ij
)
(13.38)
Ostatecznie
E
HF
=
N
¸
i=1
I
i

1
2
N
¸
i=j
(J
ij
−K
ij
) =
N
¸
i=1
'i[h[i` +
1
2
N
¸
i=j
'ij[[ij` (13.39)
13.4 Twierdzenie Brillouina
Rozpatrzmy podobne całki jak poprzednie, ale tym razem w jednym z wyznaczników zamiast pewnego
spinorbitalu obsadzonego φ
a
umieścimy orbital wirtualny φ
r
(tak otrzymany wyznacznik oznaczymy przez
Φ
r
a
). Chcemy obliczyć wartość następującego elementu macierzowego

r
a
[H[Φ
HF
` . (13.40)
Zajmijmy się najpierw częścią jednoelektronową. Obliczenia całki 'Φ
r
a
[O
1

HF
` są analogiczne jak dla
całki diagonalnej.

r
a
[O
1

HF
` =


N!/

φ
1
(1) φ
r
(a) φ
N
(N)

O
1


N!/

φ
1
(1) φ
a
(a) φ
N
(N)

=
=

φ
1
(1) φ
r
(a) φ
N
(N)

N
¸
i=1
h(i)

¸
p
sign(p)

φ
p(1)
(1) φ
p(a)
(a) φ
p(N)
(N)

=
=
N
¸
i=1
¸
p
sign(p)

φ
1
(1) φ
r
(a) φ
N
(N)

h(i)

φ
p(1)
(1) φ
p(a)
(a) φ
p(N)
(N)

=
=
¸
i=a
¸
p
sign(p)

φ
i
(i)

h(i)

φ
p(i)
(i)

δ
r,p(a)
¸
j=i,a
δ
j,p(j)

+
+
¸
p
sign(p)

φ
r
(a)

h(a)

φ
p(a)
(a)

¸
j=a
δ
j,p(j)

=
(Ponieważ r jest indeksem wirtualnym, natomiast p(a) jest na pewno indeksem obsadzonym,
to δ
r,p(a)
= 0 i pierwszy wyraz w powyższej sumie znika. W drugim wyrazie iloczyn delt
Kroneckera wymusza aby permutacja p była trywialna. Dlatego po zamienieniu nazwy
zmiennej całkowania otrzymujemy
= 'φ
r
(1)[h(1)[φ
a
(1)`
(13.41)
102
Teraz analogiczny rachunek dla operatora dwuelektronowego

r
a
[O
2

HF
` =


N!/

φ
1
(1) φ
r
(a) φ
N
(N)

O
2


N!/

φ
1
(1) φ
a
(a) φ
N
(N)

=
=

φ
1
(1) φ
r
(a) φ
N
(N)

N
¸
i=j
g(i, j)

¸
p
sign(p)

φ
p(1)
(1) φ
p(a)
(a) φ
p(N)
(N)

=
=
N
¸
i=j
¸
p
sign(p)

φ
1
(1) φ
r
(a) φ
N
(N)

g(i, j)

φ
p(1)
(1) φ
p(a)
(a) φ
p(N)
(N)

=
(Podobnie jak w przypadku operatora jednoelektronowego, niezerowe będą tylko te wyrazy,
w których spinorbital nie wystąpi całka 'φ
r

p(a)
`.)
=
¸
i=a
¸
p
sign(p)

φ
r
(a)φ
i
(i)

g(a, i)

φ
p(a)
(a)φ
p(i)
(i)

¸
k=i,a
δ
k,p(k)

=
(Iloczyn delt Kroneckera pozostawia jedynie dwa wyrazy z sumy po permutacjach)
=
N
¸
i=a


r
(1)φ
i
(2)[g(1, 2)[φ
a
(1)φ
i
(2)` −'φ
r
(1)φ
i
(2)[g(1, 2)[φ
i
(1)φ
a
(2)`

(13.42)
Korzystając z powyższych wyników można łatwo wypisać wartość szukanego elementu macierzowego
hamiltonianu.

r
a
[H[Φ
HF
` = 'φ
r
[h[φ
a
` +
1
2
N
¸
i=1

r
φ
i
[[φ
a
φ
i
` = 'φ
r
[f[φ
a
` . (13.43)
Założyliśmy jednak, że oba wyznaczniki są zbudowane ze spinorbitali będących rozwiązaniami równań
Focka, czyli funkcji własnych operatora Focka, dlatego

r
a
[H[Φ
HF
` = 'φ
r
[f[φ
a
` =
a

r

a
` = 0 . (13.44)
Otrzymany wynik jest treścią twierdzenia Brillouina

r
a
[H[Φ
HF
` = 0 . (13.45)
13.5 RHF – Restricted Hartree-Fock
Często w obliczeniach mamy do czynienia z układami zamkniętopowłokowymi, czyli z takimi, w których
spiny wszystkich elektronów są sparowane. W takim przypadku możemy pozbyć się z równań zależności od
spinu i posługiwać się orbitalami. Zakłada się, że z każdego orbitalu ϕ
i
można utworzyć dwa spinorbitale
wymnażając go odpowiednio przez spinową funkcję α lub β.
ϕ
i
α ←− ϕ
i
−→ ϕ
i
β (13.46)
Możemy teraz wszystkie równania przedstawić w postaci spinowo zaadaptowanej.
Ponieważ operator
ˆ
h nie zależy od spinu, to:

i
α[
ˆ
h[ϕ
i
α` = 'ϕ
i
β[
ˆ
h[ϕ
i
β` = 'ϕ
i
[
ˆ
h[ϕ
i
` , (13.47)
czyli:
N
¸
i=1
I
i
=
N
¸
i=1

i
[
ˆ
h[φ
i
` = 2
N/2
¸
i=1

i
[
ˆ
h[ϕ
i
` = 2
N/2
¸
i=1
1
i
. (13.48)
Teraz całki dwuelektronowe.
J
ij
= 'ϕ
i
(1)σ
i
(1)ϕ
j
(2)σ
j
(2)[
1
r
12

i
(1)σ
i
(1)ϕ
j
(2)σ
j
(2)` =
= 'ϕ
i
(1)ϕ
j
(2)[
1
r
12

i
(1)ϕ
j
(2)` 'σ
i
(1)σ
j
(2)[ σ
i
(1)σ
j
(2)` =
= 'ϕ
i
(1)ϕ
j
(2)[
1
r
12

i
(1)ϕ
j
(2)` 'σ
i
(1)[ σ
i
(1)` 'σ
j
(2)[ σ
j
(2)` =
= 'ϕ
i
(1)ϕ
j
(2)[
1
r
12

i
(1)ϕ
j
(2)` = .
ij
,
(13.49)
103
K
ij
= 'ϕ
i
(1)σ
i
(1)ϕ
j
(2)σ
j
(2)[
1
r
12

i
(2)σ
i
(2)ϕ
j
(1)σ
j
(1)` =
= 'ϕ
i
(1)ϕ
j
(2)[
1
r
12

i
(2)ϕ
j
(1)` 'σ
i
(1)σ
j
(2)[ σ
i
(2)σ
j
(1)` =
= 'ϕ
i
(1)ϕ
j
(2)[
1
r
12

i
(2)ϕ
j
(1)` 'σ
i
(1)[ σ
j
(1)` 'σ
j
(2)[ σ
i
(2)` =
= 'ϕ
i
(1)ϕ
j
(2)[
1
r
12

i
(2)ϕ
j
(1)` δ
σiσj
= /
ij
δ
σiσj
,
(13.50)
czyli:
N
¸
i,j=1

J
ij
− K
ij

=
N/2
¸
i,j=1

4.
ij
−2/
ij

. (13.51)
Ostatecznie wyrażenie na energię układu przybiera postać:
E = 2
N/2
¸
i=1
1
i
+
N/2
¸
i,j

2.
ij
−/
ij

. (13.52)
Postępując analogicznie możemy przekształcić równania metody UHF do równań metody RHF
2
:
ˆ

i
= ε
i
ϕ
i
, (13.53)
teraz operator Focka dany jest jako:
ˆ
f =
ˆ
h + 2
ˆ
. −
ˆ
/ , (13.54)
gdzie nowe operatory kulombowski
ˆ
. i wymienny
ˆ
/ są zdefiniowane wzorami:
ˆ
. =
N/2
¸
i=1
ˆ
.
i
, (13.55)
ˆ
/ =
N/2
¸
i=1
ˆ
/
i
, (13.56)
gdzie:
ˆ
.
i
ϕ
k
(1) =

ϕ

i
(2)
1
r
12
ϕ
i
(2)dτ
2
ϕ
k
(1) (13.57)
oraz
ˆ
/
i
ϕ
k
(1) =

ϕ

i
(2)
1
r
12
ϕ
k
(2)dτ
2
ϕ
i
(1) . (13.58)
Wartość ε
i
interpretuje się jako energię orbitalną odpowiadającą orbitalowi ϕ
i
.
ε
i
= 'ϕ
i
[
ˆ
f [ϕ
i
` = 1
i
+
N/2
¸
j=1

2.
ij
−/
ij

. (13.59)
Mamy N/2 dwukrotnie obsadzonych orbitali. W metodzie H¨ uckla energia całkowita była równa podwo-
jonej sumie energii orbitalnych, jeśli teraz obliczymy taką wielkość otrzymamy:
2
N/2
¸
i=1
ε
i
= 2
N/2
¸
i=1
1
i
+ 2
N/2
¸
i,j

2.
ij
−/
ij

. (13.60)
Widzimy, że nie otrzymaliśmy wartości energii całkowitej danej wzorem 13.52. Dzieje się tak dlatego,
że w hamiltonianie uwzględniliśmy oddziaływanie dwucząstkowe (odpychanie między elektronami), które
w metodzie H¨ uckla było pomijane. Ostatecznie energię całkowitą układu zamkniętopowłokowego można
zapisać w postaci:
E = 2
N/2
¸
i=1
ε
i

N/2
¸
i,j

2.
ij
−/
ij

. (13.61)
2
RHF – Restricted Hartree–Fock (ang. ograniczona metoda Hartree–Focka).
104
13.6 SCF – Self Consisted Field
Jak już zauważyliśmy operator Focka
ˆ
f zależy od postaci spinorbitali
3
, co oznacza, że możemy go wyz-
naczyć tylko wtedy, gdy znamy rozwiązania równań HF. Jest to tak jakby współczynniki równania alge-
braicznego zależały od rozwiązań. W takiej sytuacji musimy uciec się do iteracyjnej metody znajdowania
rozwiązań:
• Zakładamy startową postać spinorbitali φ
0
i
.
• Posługując się funkcjami φ
0
i
wyznaczmy przybliżenie do operatora Focka
ˆ
f
0
. Oczywiście
ˆ
f
0
nie jest
prawdziwym operatorem Focka, bo nie został skonstruowany za pomocą prawdziwych spinorbitali.
• Rozwiązujemy równanie:
ˆ
f
0
φ
1
i
=
1
i
φ
1
i
. (13.62)
Jest to równanie własne, bo
ˆ
f
0
nie zależy od φ
1
i
. W ten sposób dostajemy kolejne przybliżenie do
spinorbitali φ
1
i
, z których budujemy kolejne przybliżenie do operatora Focka
ˆ
f
1
.
• Postępujemy w ten sposób dalej. Ogólnie mając n–te przybliżenie do operatora Focka
ˆ
f
n
wyznaczmy
(n + 1) przybliżenie do spinorbitali φ
n+1
i
.
• Jeżeli spinorbitale φ
n+1
i
nie różnią się praktycznie od spinorbitali φ
n
i
z poprzedniej iteracji, to oz-
nacza, że nasza procedura zbiegła i możemy ją zakończyć. Otrzymane w ten sposób spinorbitale
φ
n+1
i
są rozwiązaniami równań HF.
Widzimy, że w takim postępowaniu mamy do czynienia z samouzgadnianiem się rozwiązań, dlatego jest
ono zazwyczaj nazywane metodą SCF
4
. Nie zawsze taka procedura iteracyjna musi okazać się zbieżna.
Zwłaszcza dla dużych molekuł w geometriach dalekich od równowagowych możemy nie osiągnąć samouz-
godnienia. Metoda SCF stosowana jest również w teorii jądra atomowego gdzie zazwyczaj okazuje się
być rozbieżna i trzeba stosować dodatkowe metody jej uzbieżniania. Na szczęście w teorii struktury
elektronowej atomów i molekuł problem ten nie jest częsty.
13.7 HFR – Hartree-Fock-Roothaan
Widzimy, że metoda SCF wymaga rozwiązywania skomplikowanego układu równań różniczkowo–całkowych
w każdym kroku procesu iteracyjnego. Nie jest to zadanie łatwe, dlatego najczęściej stosujemy dalsze przy-
bliżenie, w ramach którego orbitale zapisujemy jako liniowe kombinacje pewnych (znanych) funkcji bazy
i optymalizujemy współczynniki tego rozwinięcia:
ϕ
i
=
M
¸
j=1
c
ij
χ
j
. (13.63)
Jeżeli użyjemy M funkcji bazy, to otrzymamy M liniowo niezależnych kombinacji, czyli M orbitali. Po
podstawieniu takiej postaci orbitali do równań metody RHF dostajemy układ równań algebraicznych na
współczynniki c
ij
:
Fc
i
=
i
Sc
i
, i = 1, . . . , M (13.64)
gdzie c
i
jest wektorem współczynników rozwinięcia i–tego orbitalu w bazie:
c
i
=

¸
¸
c
i1
.
.
.
c
iM
¸

, (13.65)
macierz F jest macierzą operatora Focka:
F
ij
= 'χ
i
[
ˆ
f [χ
j
` , (13.66)
macierz S jest macierzą całek nakrywania funkcji bazy:
S
ij
= 'χ
i
[ χ
j
` , (13.67)
3
Takie samo rozumowanie można przeprowadzić dla orbitali.
4
SCF – metoda pola samouzgodnionego
105
natomiast
i
to i–ta energia orbitalna. Możemy wszystkie M równań zapisać w zwartej postaci macierzo-
wej:
FC = SC , (13.68)
gdzie C jest macierzą, której kolumnami są wektory c
i
:
C = (c
1
c
2
. . . c
M
) , (13.69)
natomiast jest diagonalną macierzą energii orbitalnych:
=

¸
¸
¸
¸

1

2
.
.
.

M
¸

. (13.70)
Jeśli w rozwinięciu 13.63 użyjemy kombinacji spinorbitali to ich liczba M musi być co najmniej równa
N liczbie elektronów w molekule, jest to tzw. baza minimalna. Oczywiście możemy użyć większej bazy
orbitali atomowych, otrzymamy wtedy więcej orbitali molekularnych spośród których obsadzimy tylko, te
które dają najniższą energię całkowitą układu, pozostałe to orbitale wirtualne – nieobsadzone w stanie
podstawowym.
Pozostaje jeszcze problem wyboru funkcji bazy. Pierwszą historycznie propozycją są tzw. orbitale Slater
— STO
r
l
e
−αr
Y
m
l
. (13.71)
Ich podstawową zaletą jest poprawne zachowanie w otoczeniu jądra atomowego (spełniają tzw. casp
condition) oraz poprawne zanikanie na dużych odległościach. Niestety posługiwanie się orbitalami Slat-
era jest zupełnie niepraktyczne ze względu na ogromną złożoność obliczeniową, dlatego obecnie, poza
specyficznymi polami zastosowań, nie są one używanie. Drugą propozycją są orbitale Gaussa — GTO
x
l1
y
l2
z
l3
e
−αr
2
. (13.72)
Mają one co prawda złe zachowanie w otoczeniu jądra atomowego oraz zbyt szybko zanikają dla dużych
odległości, to jednak ze względu na wygodę obliczeniową są one obecnie powszechnie stosowane w teorii
struktury elektronowej.
STO
GTO
13.8 Podsumowanie
Metoda Hartree–Focka jest metodą wariacyjną z funkcją próbną w postaci pojedynczego wyznacznika
Slatera. Metoda ta jest nazywana metodą pola średniego, ponieważ zakłada ona, że elektron czuje jedynie
średni, efektywny potencjał pochodzący od wszystkich pozostałych elektronów układu. Pozwala to wye-
liminować operatory dwuciałowe, ale równania, które otrzymujemy zależą od swoich rozwiązań. Przyjęcie,
że funkcja falowa ma postać wyznacznika prowadzi do zaniedbania pewnych efektów nazywanych korelacją
elektronową. Nie zawsze opis przy użyciu jednego wyznacznika prowadzi do poprawnych wyników, dlatego
należy zachować ostrożność, przy stosowaniu metody pola średniego. Metoda Hartree-Focka zazwyczaj
bardzo dobrze odtwarza geometrie molekuł, można też z dobrą dokładnością odtworzyć ciepła reakcji o
ile reagenty są zamkniętopowłokowe (i jeszcze lepiej jeśli w reakcji nie zmienia się liczba wiązań). Metoda
Hartree–Focka nie nadaje się natomiast do obliczania energii wiązań, energii wzbudzeń, energii bariery ak-
tywacji i energii dysocjacji. Zwłaszcza przy opisie dysocjacji molekuły jasnym jest, że HF nie może dawać
poprawnych wyników, ponieważ na dużych odległościach między monomerami nie daje się poprawnie
opisać układu przy pomocy jednego wyznacznika.
106
Rozdział 14
Korelacja elektronowa
14.1 Ogólna teoria korelacji
Jak już wspominaliśmy przybliżenie jednoelektronowe byłoby ścisłe jedynie w przypadku cząstek gazu
doskonałego, czyli takich, które nie oddziałują ze sobą. W rzeczywistych problemach molekularnych
mamy do czynienia z elektronami, które oddziałują między sobą siłami kulombowskimi, dlatego funkcja
falowa opisująca taki układ na pewno nie będzie miała postaci pojedynczego wyznacznika Slatera. Metoda
Hartree–Focka pozwala nam co prawda znaleźć najlepszy możliwy wyznacznik ale nie uwzględnimy w ten
sposób tzw. korelacji Coulomba, czyli korelacji ruch elektronów wynikającej z odpychania między nimi
1
.
W statystyce matematycznej definiuje się wielkość nazywaną współczynnikiem korelacji, która opisuje
stopień skorelowania dwóch zmiennych x i y:
τ =
σ
xy
σ
x
σ
y
, (14.1)
gdzie
σ
x
=

(x − ¯ x)
2

1/2
,
σ
xy
=

(x − ¯ x)(y − ¯ y)

.
(14.2)
Dla dwóch elektronów współczynnik korelacji zdefiniujemy wzorem:
τ =
'r
1
r
2
`
'r
2
`
. (14.3)
W teorii Hartree–Focka współczynnik korelacji dla atomów τ
HF
= 0, natomiast ze ścisłą funkcją falową
τ(He) = −0.054 ,
τ(Li
+
) = −0.036 .
(14.4)
Energię korelacji definiuje się formalnie jako różnicę między ścisłą, nierelatywistyczną energią układu, czyli
energią otrzymaną z rozwiązania równania Schr¨ odingera a energią otrzymaną w metodzie Hartree–Focka
E
corr
= E
exact
−E
HF
. (14.5)
Efekty korelacyjne dzieli się na korelację nieskończonego zasięgu, korelację dalekiego zasięgu oraz korelację
bliskiego zasięgu. Omówimy teraz kolejno te efekty na przykładzie molekuły wodoru.
W metodzie Hartree–Focka przestrzenna część funkcji falowej ma postać iloczynu dwóch orbitali σ1s
ψ
HF
= σ1s(r
1
)σ1s(r
2
) . (14.6)
Dla takiej funkcji falowej mamy τ = 0 dla każdej odległości między atomami. Funkcja dokładna, z kolei,
spełnia następującą zależność
lim
R→∞
ψ
exact
= ψ
HL
=
1
2

1s
a
(r
1
)1s
b
(r
2
) + 1s
a
(r
2
)1s
b
(r
1
)

(14.7)
1
Korelacja Fermiego, czyli korelacja wynikająca z antysymetrii funkcji falowej, jest oczywiście w przybliżeniu jednoelek-
tronowym uwzględniona.
107
W tym wypadku, dla R → ∞ mamy do czynienia z całkowitą antykorelacją τ = −1 (jeśli jeden elektron
jest przy jądrze a, to drugi jest przy jądrze b). Możliwy jest też przypadek, dla którego τ = 1 – stan
wzbudzony molekuły dysocjujący na proton i jon wodorkowy.
Funkcja Heitlera–Londona ψ
HL
uwzględnia efekt nazywany korelacją nieskończonego zasięgu, nie uwzględ-
nia już jednak tzw. korelacji dalekozasięgowej. W pierwszy rzędzie korelacja dalekozasięgowa wynika z
oddziaływania chwilowych dipoli elektrycznych na obu monomerach. Aby poprawnie opisać ten efekt
należy do funkcji ψ
HL
dodać konfiguracje wzbudzone.
Pozostaje jeszcze korelacja bliskiego zasięgu. Zbadajmy zachowanie ścisłej funkcji falowej na małych
odległościach międzyelektronowych. Zaczynamy od równania Schr¨ odingera
Hψ = Eψ (14.8)
i mnożymy je przez odległość między elektronami r
12
po czym przechodzimy do granicy r
12
→0. Jedyne
nieznikające człony pochodzą od energii kinetycznej elektronów T
1
, T
2
oraz ich wzajemnego odpychania
r
−1
12
, czyli
lim
r12→0

r
12

T
1
+T
2

+ 1

ψ = 0 . (14.9)
Dokonajmy zamiany zmiennych, tak że przejdziemy do układu środka masy elektronów
R =
1
2
(r
1
+r
2
) , r = r
1
+r
2
, r = r
12
= [r[ . (14.10)
W nowych zmiennych równanie 14.9 przyjmuje postać
lim
r12→0

r

T
R
+T
r

+ 1

ψ = lim
r12→0

rT
r
+ 1

ψ = 0 . (14.11)
Wpiszmy jawnie postać operatora T
r
we współrzędnych sferycznych, pamiętając, że masa zredukowana
układu dwóch elektronów w jednostkach atomowych wynosi 1/2:
T
r
= −
1


r
= −
1
r
2

∂r
r
2

∂r
+ część kątowa , (14.12)
Dla małych r rozwijamy funkcję ψ w szereg potęgowy:
ψ(r) = a
0
+a
1
r +a
2
r
2
+. . . (14.13)
i podstawiamy do równania 14.11.
lim
r12→0

rT
r
+ 1

ψ = lim
r12→0


1
r

∂r
r
2

∂r
+ 1

a
0
+a
1
r +a
2
r
2
+. . .

=
= lim
r12→0

−2a
1
−6a
2
r +a
0
+a
1
r +. . .

= a
0
−2a
1
(14.14)
Z drugiej strony
lim
r12→0

rT
r
+ 1

ψ = 0 , (14.15)
więc musi zachodzić następująca równość.
a
1
=
1
2
a
0
. (14.16)
Równość ta nazywana jest warunkiem ostrza lub warunkiem Kato, określa ona asymptotyczną postać
funkcji falowej dla małych odległości między elektronami:
ψ(r) ∼ 1 +
1
2
r +. . . . (14.17)
14.2 Funkcje jawnie skorelowane
Jednym z najbardziej oczywistych pomysłów na uwzględnienie korelacji elektronowej jest zastosowanie
takiej funkcji próbnej, która jawnie zależy od odległości między elektronami. Dla dwóch elektronów
można ogólnie zapisać:
ψ(r
1
, r
2
) = φ(r
1
)φ(r
2
)f(r
12
) . (14.18)
Zaproponowano kilka rodzajów funkcji f(r
12
).
108
• f(r
12
) = r
2n+1
12
— Hylleraas oraz Kołos z Wolniewiczem.
Taką funkcję udaje się zastosować tylko dla atomów.
• f(r
12
) = e
−αr12
Również nie można tego użyć dla molekuł.
• f(r
12
) = e
−αr
2
12
— Boys i niezależnie Singer.
Tego typu funkcje jawnie skorelowane udaje się zastosować do obliczeń molekularnych, aczkolwiek
w praktyce można to zrobić tylko dla małych cząsteczek.
14.3 CI – Configuration Interaction
Wiemy już, że ścisła funkcja falowa Ψ układu N elektronów nie jest pojedynczym wyznacznikiem, ale z
drugiej strony wyznaczniki Slatera N N tworzą bazę N–cząstkowej przestrzeni Hilbera, zatem funkcję
Ψ możemy zapisać jako rozwinięcie liniowe:
Ψ =
¸
i
Φ
i
, (14.19)
gdzie przez Φ
i
oznaczyliśmy funkcje wyznacznikowe. Powstaje pytanie jak stworzyć bazę ¦Φ
i
¦. Gdybyśmy
ucięli rozwinięcie 14.19 tylko do jednego wyrazu, to najlepszy byłby oczywiście wyznacznik Hartree–Focka
Φ
0
= Φ
HF
. Umieśćmy więc go w naszej bazie, kolejne funkcje bazy otrzymamy wzbudzając funkcję Φ
HF
,
tzn. zastępując niektóre spinorbitale w Φ
HF
przez spinorbitale wirtualne. Zrobimy to systematycznie
najpierw tworząc konfiguracje jednokrotnie wzbudzone
Φ
r
a
= e
r
a
Φ
0
, (14.20)
gdzie indeks a przebiega po spinorbitalach obsadzonych, a indeks r po orbitalach wirtualnych. Wyz-
nacznik Φ
r
a
w miejsce spinorbitalu φ
a
zawiera spinorbital φ
r
. Operator e
r
a
nazywany jest operatorem
wzbudzenia ze spinorbitalu a do spinorbitalu r. Teraz będziemy tworzyć kolejno konfiguracje dwukrotnie
wzbudzone
Φ
rs
ab
= e
r
a
e
s
b
Φ
0
(14.21)
oraz więcej krotnie wzbudzone. Mając już całą bazę wyznaczników możemy funkcję Ψ zapisać jako
Ψ = c
0
Φ
0
+c
1
Φ
1
+c
2
Φ
2
+. . . , (14.22)
gdzie przez Φ
i
oznaczyliśmy symbolicznie wszystkie wyznaczniki i–krotnie wzbudzone, a przez c
i
zestaw
współczynników liniowych je mnożących.
Rozwinięcie 14.22 jest ścisłe, ale nieskończone. W istocie każdy z członów Φ
i
dla i = 0 zawiera nieskończe-
nie wiele wyrazów. W praktyce oczywiście możemy posłużyć się jedynie skończoną liczbą spinorbitali, a
zatem stworzyć tylko skończoną liczbę D wyznaczników wzbudzonych. Jeżeli do opisu układu N elek-
tronów użyjemy K spinorbitali, to otrzymamy
D =

K
N

(14.23)
wyznaczników w bazie, a ścisłą funkcję falową przybliżymy za pomocą następującego rozwinięcia:
Ψ =
D
¸
j
c
j
Φ
j
. (14.24)
Równanie 14.24 określa funkcję falową w metodzie Full CI (FCI) czyli metodzie pełnego oddziaływania
konfiguracji. Jest to najlepsza z formalnego punktu widzenia metoda uwzględniania korelacji elektronowej.
Spełnia szereg wymagań stawianych przed taką metodą, z których warto wymienić wariacyjność oraz
konsystentność rozmiarową. Niestety w praktyce da się ją zastosować tylko do modelowych obliczeń dla
małych układów. Liczba możliwych konfiguracji w rozwinięciu FCI rośnie bardzo szybko ze wzrostem
rozmiaru układu:
D ∼ K
N
. (14.25)
Już dla molekuły wody (N=10) z bazą jednoelektronową zawierającą K = 100 spinorbitali otrzymamy D ∼
100
10
= 10
20
wyznaczników. Jest to daleko poza zasięgiem obecnych technik obliczeniowych, największe
obliczenia FCI jakie wykonano wykorzystywały D = 10
10
wyznaczników.
109
Skoro rozwinięcie FCI zawiera zbyt dużo wyznaczników z praktycznego punktu widzenia, to naturalnym
jest pomysł aby wybrać spośród nich tylko część – takie, które wydają się być najważniejsze. Pierwszym
pomysłem mogłoby być ograniczenie się tylko do jednokrotnych wzbudzeń (jest N(K−N) wyznaczników
Φ
1
). Jednak z twierdzenia Brilluina wynika, że elementy macierzowe hamiltonianu między wyznacznikiem
Hartree–Focka Φ
0
a wyznacznikiem jednokrotnie wzbudzonym Φ
1
jest zerowy. Dlatego jeśli funkcję Ψ
założymy w postaci sumy c
0
Φ
0
+c
1
Φ
1
, to macierz hamiltonianu będzie blokowo diagonalna, bez wyrazów
sprzęgających wyznacznik HF z pozostałymi wyznacznikami bazy:
H =

H
00
0
0 H
11

, (14.26)
gdzie H
00
= E
0
= E
HF
. W rezultacie nie otrzymamy poprawy opisu w porównaniu z poziomem Hartree–
Focka.
Skoro uwzględnienie jedynie pojedynczych wzbudzeń niczego nam nie daje, to może zamiast wzbudzeń
pojedynczych uwzględnić wzbudzenia podwójne:
Ψ = c
0
Φ
0
+c
2
Φ
2
. (14.27)
Wyznaczników dwukrotnie wzbudzonych jest

N
2

K−N
2

. Równanie 14.27 definiuje funkcję falową w
metodzie CID – CI Doubles, czyli metodzie oddziaływania konfiguracji z podwójnymi wzbudzeniami.
Uwzględnienie dwukrotnych wzbudzeń pozwala odtworzyć ok. 90% energii korelacji.
Możemy teraz jeszcze dodać do podwójnych wzbudzeń wzbudzenia pojedyncze:
Ψ = c
0
Φ
0
+c
1
Φ
1
+c
2
Φ
2
. (14.28)
Tym razem uwzględnienie Φ
1
jest jak najbardziej uzasadnione, ponieważ sprzęgają się one z wyznacznikami
Φ
2
H =

¸
H
00
0 H
02
0 H
11
H
12
H
20
H
21
H
22
¸

. (14.29)
Takie postępowanie prowadzi do metody CISD – CI Singels and Doubles, czyli metody oddziaływania
konfiguracji ze wzbudzeniami pojedynczymi i podwójnymi.
Możemy dodać jeszcze potrójne wzbudzenia, co doprowadzi mas do metody CISDT, wiąże się to jednak
z dużym nakładem pracy a poprawa wyników jest nieznaczna.
Podstawową wadą metod CI z uciętym rozwinięciem, czyli takich jak CID czy CISD jest brak konsystencji
rozmiarowej. Dla małych układów nie prowadzi to jeszcze drastycznego pogorszenia wyników, ale dla
układów wielocząsteczkowych powoduje to, że procent odtwarzanej energii korelacji maleje jak L
−2
, gdzie
L jest liczbą molekuł.
14.4 MPPT – Møller-Plesset Perturbation Theory
MBPT – Many Body Perturbation Theory
Korelacją elektronową można też uwzględniać w ramach rachunku zaburzeń. Oczywiście operatorem
zaburzenia jest operator oddziaływania między elektronami. W takim wypadku ścisła funkcja niezabur-
zona będzie miała postać wyznacznika Slatera. Jak łatwo się przekonać uwzględnienie energii zerowego i
pierwszego rzędu w zaburzeniu prowadzi do energii Hartree–Focka o ile do konstrukcji wyznacznika uży-
jemy spinorbitali Hartree–Focka. Zatem efekty korelacyjne, to efekty rzędu drugiego i wyższych.
W drugim rzędzie rachunku zaburzeń otrzymamy następującą poprawkę do energii, która jest już wkładem
korelacyjnym:
E
(2)
MP
=
occ
¸
ab
vir
¸
rs

'ab[r
−1
12
[rs` −'ab[r
−1
12
[sr`

2
e
a
+e
b
−e
r
−e
s
. (14.30)
Jeśli ograniczymy się jedynie do rzędu drugiego, to otrzymamy metodę oznaczaną jako MP2 (Møller–
Plesset 2nd order
2
). Metoda MP2 jest ekstensywna i pozwala uzyskać ok 90% energii korelacji.
Uwzględnienie trzeciego rzędu rachunku zaburzeń prowadzi do metody MP3, która jednak nie stanowi
znaczącej poprawy w stosunku do MP2. Kolejnym krokiem jest uwzględnienie wyrazów czwartego rzędu,
otrzymamy wówczas metodę MP4. Metoda ta jest ekstensywna i daje bardzo dobre wyniki o ile szereg
perturbacyjny jest zbieżny.
2
Møller w języku duńskim oznacza młynarz
110
14.5 CC – Coupled Clusters
Obecnie najwyżej cenioną metodą uwzględniania korelacji elektronowej jest metoda sprzężonych klasterów.
Jej idea zasadza się na nieco innym sposobie uwzględniania wzbudzeń niż w metodach CI. Przypomnijmy,
że w metodzie oddziaływania konfiguracji ścisłą funkcję falową zapisywaliśmy jako
Ψ
CI
= CΦ
HF
= (C
0
+C
1
+C
2
+. . . )Φ
HF
, (14.31)
gdzie
C
0
= 1 ,
C
1
=
occ
¸
a
vir
¸
r
c
ar
e
r
a
,
C
2
=
occ
¸
ab
vir
¸
rs
c
abrr
e
r
a
e
s
b
.
(14.32)
Przepiszemy teraz to rozwinięcie w inny sposób:
Ψ
CC
= e
T
Φ
HF
= e
(T1+T2+... )
Φ
HF
, (14.33)
gdzie
T
1
=
occ
¸
a
vir
¸
r
t
ar
e
r
a
,
T
2
=
occ
¸
ab
vir
¸
rs
t
abrr
e
r
a
e
s
b
.
(14.34)
Podobnie jak w metodzie CI rozwinięcie operatora klasterowego T można ucinać. W ten sposób
otrzymujemy całą rodzinę metod, oznaczanych symbolami CCD, CCSD, CCSDT, CCSDTQ, etc.
Podstawową wadą metody CC jest jej niewariacyjność. Z teoretycznego punku widzenia amplitudy t naj-
lepiej byłoby wyznaczać wariacyjnie (tak jak to się czyni ze współczynnikami c rozwinięcia CI). Niestety
jest to zadanie tak skomplikowane, od strony technicznej, że nie udało się dotychczas tego osiągnąć. Dlate-
go należało znaleźć inną metodę wyznaczania amplitud klasterowych. Funkcja Ψ
CC
ma spełniać równanie
Schr¨ odingera, które możemy zapisać w następującej postaci:
(H −E)Ψ
CC
= (H −E)e
T
Φ
HF
= 0 . (14.35)
Rzutując to równanie na konfiguracje wzbudzone otrzymamy równania algebraiczne pozwalające wyz-
naczyć amplitudy t:

ex
[(H −E)e
T

HF
` = 0 . (14.36)
Podstawową zaletą metody sprzężonych klasterów jest jej ekstensywność, również wówczas gdy utniemy
rozwinięcie operatora klastrowego. Metoda CC przeważnie daje dobra wyniki, również wtedy gdy rachunek
zaburzeń rozbiega. Do wad tej metody, poza niewariacyjnością, należy jeszcze zaliczyć duży koszt obli-
czeniowy.
14.6 DFT – Density Functional Theory
Wszystkie metody, które dotychczas omawialiśmy w centralnym punkcie stawiają funkcję falową. Za-
jmijmy się teraz konkurencyjnym podejściem do opisu układów wieloelektronowych, w którym centralną
postacią jest gęstość elektronowa:
ρ(r) = N

Ψ

(r, r
2
. . . r
N
)Ψ(r, r
2
. . . r
N
)dr
2
dr
N
. (14.37)
Gęstość elektronowa jest oczywiście znacznie prostszym obiektem niż funkcja falowa, dlatego powstaje
naturalnie pytanie, czy za pomocą gęstości możemy w pełni scharakteryzować układ. Inaczej mówiąc,
czy znając gęstość elektronową możemy wyznaczyć funkcję falową? Twierdzącej odpowiedzi na to py-
tanie dostarcza pierwsze twierdzenie Hohenberga–Kohna. Funkcję falową Ψ wyznaczamy z równania
Schr¨ odingera
HΨ = EΨ, (14.38)
111
gdzie
H = T +W +
N
¸
i=1
v(i) . (14.39)
Postać operatora energii kinetycznej T oraz energii potencjalnej oddziaływania między elektronami W jest
uniwersalna. Jedynie postać zewnętrznego potencjału (np. pochodzącego od jąder) v(r) jest zależna od
układu. Zatem znając potencjał v(r) możemy wyznaczyć funkcję falową Ψ a następnie gęstość elektronową
ρ(r). Formalnie możemy stwierdzić, że istnieje pewien operator A, taki, że
ρ(r) = Av(r) . (14.40)
Możemy teraz sformułować twierdzenie HK1.
Twierdzenie HK1
Operator A taki, że
ρ(r) = Av(r) (14.41)
jest operatorem odwracalnym i
v(r) = A
(−1)
ρ(r) . (14.42)
Dowód.
Aby A
−1
istniało musi być spełniony następujący warunek
v
1
= v
2
=⇒Av
1
= Av
2
. (14.43)
Rozpatrzmy dwa różne potencjały v i v

, z którymi otrzymamy dwa różne hamiltoniany:
H = T +W +
¸
i
v(i) ,
H

= T +W +
¸
i
v

(i)
(14.44)
oraz dwie różne funkcje falowe
HΨ = EΨ,
H

Ψ

= E

Ψ

.
(14.45)
Odejmujące stronami powyższe równania dostajemy
¸
i

v(i)Ψ−v

(i)Ψ

= EΨ−E

Ψ

, (14.46)
stąd (o ile nie ma degeneracji)
Ψ = Ψ

. (14.47)
O ile nie ma degeneracji, to z zasady wariacyjnej wynika następująca nierówność
E <

Ψ

dτ =

Ψ

H

Ψ

dτ +

Ψ

(H −H

dτ (14.48)
czyli
E < E

+

v(r) −v

(r)

ρ(r)dr . (14.49)
Analogicznie dostajemy
E

< E +

v

(r) −v(r)

ρ

(r)dr . (14.50)
Dodając stronami obie nierówności otrzymujemy
E +E

< E +E

+

v(r) −v

(r)

ρ

(r) −ρ(r)

dr . (14.51)
Aby powyższa nierówność była spełniona, musi zachodzić
ρ

(r) −ρ(r) = 0 (14.52)
112
co kończy dowód.
Znając gęstość elektronową ρ możemy teraz skonstruować zależący od niej funkcjonał Ritza.
ρ −→ v(ρ) −→ Ψ(ρ) −→ E[ρ] (14.53)
Zdefiniujmy inny funkcjonał F[ρ] dany następującym wzorem:
F[ρ] = E[ρ] −

v(ρ)ρ(r)dr . (14.54)
F jest funkcjonałem uniwersalnym, tzn. jego postać nie zależy od układu. Mając F możemy zdefiniować
kolejny funkcjonał
J
vext
[ρ] = F[ρ] +

v
ext
(r)ρ(R)dr , (14.55)
gdzie v
ext
jest pewnym potencjałem zewnętrznym. Sformułujmy teraz drugie twierdzenie Hohenberga–
Kohna.
Twierdzenie HK2
Spełniona jest następująca nierówność:
J
vext
[ρ] E
0
, (14.56)
gdzie E
0
jest energią stanu podstawowego układu. Przy czym równość zachodzi tylko dla dokładnej gęs-
tości elektronowej stanu podstawowego.
Dowód.
J
vext
[ρ] = E[ρ] −

v[ρ]ρdr +

v
ext
(r)ρ(r)dr =
=

Ψ

[ρ]

T +W +
¸
i
v(r
i
)

Ψ[ρ] −

v[ρ]ρdr +

v
ext
(r)ρ(r)dr =
=

Ψ

[ρ]

T +W)

Ψ[ρ] +

v
ext
(r)ρ(r)dr =

Ψ

[ρ]H
ext
Ψ[ρ] E
0
(14.57)
Twierdzenie HK2 dostarcza bardzo silnego narzędzia, ponieważ mówi, że gęstość można wyznaczać wari-
acyjnie. Problemem jest tylko fakt, że nie jest znana jawna postać funkcjonału F[ρ]. Możemy zapisać
F[ρ] =

Ψ

[ρ]TΨ[ρ]dτ +

Ψ

[ρ]
¸
i>j
1
r
ij
Ψ[ρ]dτ = T[ρ] +

ρ(r
1
)ρ(r
2
)
[r
1
−r
2
[
dτ +F
xc
[ρ] . (14.58)
W powyższym wyrażeniu T jest funkcjonałem energii kinetycznej, a F
xc
tzw. funkcjonałem korelacyjno-
wymiennym opisującym wszystkie te efekty wynikające z oddziaływania między elektronami, których nie
uwzględnia całka kulombowska. Jak już wspomnieliśmy nie jest znana jawna postać funkcjonałów T i
F
xc
. Zajmijmy się najpierw funkcjonałem energii kinetycznej. Stosowano tu różne modele, np. model
gazu elektronowego i proponowano różne postaci funkcjonału T, np. w modelu Thomasa-Fermiego
T =

ρ
5/3
(r)dr , (14.59)
natomiast Slater zaproponował
T =

ρ
4/3
(r)dr . (14.60)
Zastosowanie tych funkcjonałów dawało rozsądne wyniki dla atomów, ale zupełnie zawodziło w przypadku
molekuł, ponieważ żadna molekuła nie była stabilna. W roku 1965 Kohn i Sham zaproponowali, żeby
rozpatrzyć fikcyjny układ, w którym elektrony oddziałują z polem zewnętrznym (np. pochodzącym od
jąder), ale nie oddziałują ze sobą. Wówczas równanie Schr¨ odingera przybiera postać

T +
¸
i
v
0
(r
i
)

Ψ
0
[ρ] = EΨ
0
[ρ] . (14.61)
Ponieważ w hamiltonianie nie występują operatory dwuelektronowe, to funkcja Ψ
0
będzie wyznacznikiem,
nazywanym wyznacznikiem Kohna-Shama. Wyznacznik KS nie jest oczywiście poprawną funkcją
falową rozpatrywanego układu fizycznego, ponieważ otrzymaliśmy go zaniedbując oddziaływanie między
113
elektronami, ale wymagamy, żeby odtwarzał on poprawną gęstość elektronową ρ układu fizycznego. Or-
bitale budujące ten wyznacznik nazywane są orbitalami Kohna-Shama i spełniają one następujące
równania


1
2
∆ +v
0

φ
i
=
i
ψ
i
. (14.62)
Mając orbitale ψ
i
definiujemy funkcjonał energii kinetycznej w następujący sposób
T
0
[ρ] =
N
¸
i=1

ψ
i


1
2

ψ
i
dr (14.63)
Jest to ścisła postać funkcjonału energii kinetycznej dla nieoddziałujących ze sobą elektronów. Oczywiście
postać ta nie jest słuszna dla prawdziwych elektronów, ale zastosujemy ją jako przybliżenie. Ponieważ w
funkcjonale F nie tylko funkcjonał T jest nieznany, ale także funkcjonał korelacyjno-wymienny E
xc
, to
przyjmiemy, że zawiera on poprawkę do funkcjonału energii kinetycznej wynikającą z uwzględnienia odd-
ziaływania między elektronami. Możemy teraz zapisać funkcjonał Kohna-Shama w następującej postaci
J
v
[ρ] = T
0
[ρ] +

ρ(r
1
)ρ(r
2
)
r
12
dr
1
dr
2
+

v
ext
(r)ρ(r)dr +E
xc
[ρ] . (14.64)
W powyższym wyrażenie nieznana pozostaje postać funkcjonału korelacyjno-wymiennego E
xc
. Zastosu-
jemy teraz zasadę wariacyjną wynikającą z drugiego twierdzenia HK i zminimalizujemy wartość funkcjon-
ału J
v
. Wykorzystując następujące wyrażenie na gęstość, otrzymaną z orbitali KS
ρ(r) =
N
¸
i=1

i
(r)[
2
(14.65)
dostajemy równania na orbitale KS, które dają najlepszą gęstość elektronową.


1
2
∆ +v
ext
(r) +J[ρ] +V
xc
(r)

ψ
i
=
i
ψ
i
. (14.66)
W powyższym równaniu J jest operatorem kulombowskim, takim samym jak w teorii HF, natomiast V
xc
jest potencjałem korelacyjno-wymiennym, którego ścisłej postaci nie znamy. Różne realizacje metody
DFT, posługują się różnymi postaciami potencjału V
xc
. Często są to potencjały bardzo skomplikowane,
ciągle jednak nie jest znany uniwersalny potencjał korelacyjno-wymienny dający dobre wyniki w różnych
zastosowaniach. Nie mniej jednak bogactwo potencjałów dostępnych na rynku jest ogromne i metody
oparte na DFT zyskują coraz większą popularność, głównie ze względu na ich stosunkowo niski koszt
obliczeniowy, w porównaniu z metodami uwzględniania korelacji opartymi na funkcji falowej.
Podsumowują metodę Kohna-Shama można ją określić jako metodę znajdowania takiego wyznacznika,
który daje najlepszą gęstość elektronową
3
.
3
Metoda Hartree-Focka poszukiwała takiego wyznacznika, który dawał najlepszą energię całkowitą.
114
Rozdział 15
Oddziaływania międzymolekularne
Wprowadzenie pojęcia energii oddziaływania jest możliwe jedynie w ramach przybliżenia adiabatycznego.
Energia oddziaływania dwóch molekuł (monomerów) A i B zdefiniowana jest następującym wzorem
E
int
= E
AB
−E
A
−E
B
, (15.1)
Gdzie E
AB
oznacza energię układu złożonego AB, natomiast E
A
i E
B
to energie izolowanych molekuł A
i B odpowiednio. Energie E
A
i E
B
są wartościami własnymi odpowiednich hamiltonianów molekularnych
H
A
ψ
A
= E
A
ψ
A
,
H
B
ψ
B
= E
B
ψ
B
.
(15.2)
Energia E
A
B jest wartością własną hamiltonianu opisującego dimer AB
H
AB
ψ
AB
= H
AB
E
AB
. (15.3)
Oczywiście hamiltonian H
AB
musi zależeć od wzajemnych położeń monomerów A i B, a zatem również en-
ergia dimeru będzie zależeć od współrzędnych opisujących wzajemne położenia molekuł A i B. Współrzędne
te będziemy oznaczać przez R i w przypadku układu składającego się w dwóch atomów jest to po prostu
odległość między jądrami. W teorii nieadiabatycznej nie można wprowadzić tego typu współrzędnych
(jądra są traktowane tak samo jak elektrony), zatem również nie da się zdefiniować energii oddziaływania.
Hamiltonian dimeru możemy zapisać w następującej postaci
H
AB
(R) = H
A
+H
B
+V (R) = H
0
+V (R) . (15.4)
Jak łatwo sprawdzić funkcje własne hamiltonianu H
0
to iloczyny funkcji izolowanych monomerów
H
0
ψ
0
= (H
A
+H
B

A
ψ
B
= H
A
ψ
A
ψ
B

A
H
B
ψ
B
= E
A
ψ
A
ψ
B

A
E
B
ψ
B
= (E
A
+E
B

A
ψ
B
= E
0
ψ
0
.
(15.5)
Teraz energię oddziaływania możemy zapisać w następujący sposób
E
int
= E
AB
−E
0
=

0
[H
AB
−H
0
[ ψ
AB
`
' ψ
0
[ ψ
AB
`
=

0
[V [ ψ
AB
`
' ψ
0
[ ψ
AB
`
. (15.6)
Wzór ten pozwala bezpośrednio obliczyć energię oddziaływania gdy znamy funkcje falowe dimeru i nieod-
działujących monomerów, jeszcze go wykorzystamy przy omawianiu podejścia perturbacyjnego, ale naj-
pierw zajmiemy się najprostszą koncepcyjnie metodą wyznaczania energii oddziaływania, czyli metodą
supermolekularną.
15.1 Metoda supermolekularna
Idea metody supermolekularnej polega na bezpośrednim zastosowaniu wzoru (15.1). Wykorzystując
dostępne metody teorii struktury elektronowej można dla zadanego R obliczyć przybliżone wartość energii
dimeru AB –
˜
E
AB
oraz niezależnie energii monomerów A –
˜
E
A
i B –
˜
E
B
a następnie odjąć je otrzymując
przybliżoną wartość energii oddziaływania
˜
E
int
=
˜
E
AB

˜
E
A

˜
E
B
. (15.7)
115
Podejście supermolekularne choć proste koncepcyjnie ma kilka poważnych wad. Po pierwsze wartości
˜
E
AB
,
˜
E
A
i
˜
E
B
są obciążone błędami wynikającymi z niedoskonałości metod przy pomocy, których były
otrzymane. Błędy te są często większe niż sama energia oddziaływania, dlatego trzeba zadbać aby odej-
mowanie we wzorze (15.7) doprowadziło do kasowania tych błędów, w przeciwnym wypadku otrzymamy
bezsensowny wynik. Jednym z takich błędów jest błąd superpozycji bazy BSSE (basis set superposi-
tion error) wynikający z tego, że w standardowych obliczeniach energie monomerów oblicza się w bazach
tych monomerów a energię dimeru w bazie dimeru. Dlatego opis monomerów w obliczeniach dla dimeru
jest inny (lepszy) niż w obliczeniach monomerowych. Standardową metodą likwidowania BSSE jest zas-
tosowanie tzw. poprawki Boysa-Bernardiego, polegającej na przeprowadzaniu obliczeń dla monomerów z
użyciem bazy dimeru. Innym ważnym mankamentem metody supermolekularnej jest to, że nie daje ona
żadnej informacjo o naturze oddziaływania, wszystkie fizyczne efekty ukryte są w jednej liczbie. Metodą,
która pozwala lepiej rozumieć i interpretować otrzymywane wyniki jest perturbacyjna metoda obliczania
energii oddziaływania.
15.2 Polaryzacyjny rachunek zaburzeń
Najprostszą perturbacyjną metodą opisu oddziaływań międzymolekularnych jest tzw. polaryzacyjny
rachunek zaburzeń, w ramach którego startujemy od stanów własnych hamiltonianu H
0
a potencjał V
traktujemy jako zaburzenia
H = H
0
+V . (15.8)
Stosując rachunek zaburzeń do takiego problemu dostaniemy kolejne poprawki do energii i funkcji falowej
E
AB
= E
0
+E
(1)
pol
+E
(2)
pol
+E
(3)
pol
+. . . (15.9)
ψ
AB
= ψ
0

(1)
pol

(2)
pol

(3)
pol
+. . . (15.10)
Uwzględniając wzór (15.1) otrzymujemy
E
int
pol
= E
(1)
pol
+E
(2)
pol
+E
(3)
pol
+. . . (15.11)
Zajmiemy się teraz pierwszymi dwoma rzędami polaryzacyjnego rachunku zaburzeń.
15.3 Energia elektrostatyczna
W pierwszym rzędzie polaryzacyjnego rachunku zaburzeń otrzymujemy następujący wkład do energii
oddziaływania
E
(1)
pol
= 'ψ
0
[V [ ψ
0
` = 'ψ
A
ψ
B
[V [ ψ
A
ψ
B
` =
=

ψ

A
(r
1A
. . . r
nA


B
(r
1B
. . . r
mB
)V ψ
A
(r
1A
. . . r
nA

B
(r
1B
. . . r
mB
)d
3
r
1A
. . . d
3
r
nA
d
3
r
1B
. . . d
3
r
mB
(15.12)
Operator V jest zawiera kulombowskie oddziaływania między elektronami z różnych monomerów oraz
między elektronami jednego monomeru i jądrami drugiego, dlatego powyższa całka może być przepisana
w postaci
E
(1)
pol
=

ρ
A
(r
1
)V (r
1
, r
2

B
(r
2
)d
3
r
1
d
3
r
2
, (15.13)
gdzie ρ jest gęstością jednoelektronową daną następującym wzorem
ρ(r
1
) = n

ψ

(r
1
. . . r
n


(r
1
. . . r
n
)d
3
r
2
. . . d
3
r
n
. (15.14)
Wzór (15.13) pozwala interpretować poprawkę E
(1)
pol
jako elektrostatyczne oddziaływanie dwóch rozkładów
gęstości ładunku elektrycznego ρ
A
i ρ
B
związanych z molekułami A i B odpowiednio. Dlatego energię
E
(1)
pol
nazywa się energią elektrostatyczną i często oznacza przez E
elst
. Jest to oddziaływanie trwałych
momentów multipolowych monomeru A z trwałymi momentami multipolowymi monomeru B. Aczkolwiek
energia E
(1)
pol
nie znika nawet jeśli monomery nie posiadają trwałych momentów multipolowych. Ten
nieznikający wkład związany jest z przekrywaniem się gęstości elektronowych monomerów A i B i nosi
nazwę energii penetracyjnej.
116
15.4 Energia indukcyjna i dyspersyjna
Wkład do energii oddziaływania dwóch molekuł A i B znajdujących się w stanach ψ
A
0
i ψ
B
0
pochodzący z
2 rzędu polaryzacyjnego rachunku zaburzeń dany jest następującym wzorem
E
(2)
pol
=
¸
(n,m)=(0,0)

ψ
A
0
ψ
B
0
[V [ ψ
A
n
ψ
B
m

2
(E
A
0
+E
B
0
) −(E
A
n
+E
B
m
)
. (15.15)
Powyższą sumę można rozbić na trzy człony
E
(2)
pol
= E
(2)
ind
(B →A) +E
(2)
ind
(A →B) +E
(2)
disp
, (15.16)
gdzie
E
(2)
ind
(B →A) =
¸
n=0

ψ
A
0
ψ
B
0
[V [ ψ
A
n
ψ
B
0

2
E
A
0
−E
A
n
(15.17)
E
(2)
ind
(A →B) =
¸
m=0

ψ
A
0
ψ
B
0
[V [ ψ
A
o
ψ
B
m

2
E
B
0
−E
B
m
(15.18)
E
(2)
disp
=
¸
n=0
¸
m=0

ψ
A
0
ψ
B
0
[V [ ψ
A
n
ψ
B
m

2
(E
A
0
+E
B
0
) −(E
A
n
+E
B
m
)
(15.19)
Wyraz E
(2)
ind
(B → A) opisuje oddziaływanie indukowanych momentów multipolowych monomeru A z tr-
wałymi momentami multipolowymi monomeru B. Analogicznie wyraz E
(2)
ind
(A →B) opisuje oddziaływanie
indukowanych momentów multipolowych monomeru B z trwałymi momentami multipolowymi monomeru
A. Suma obu tych wyrazów jest nazywana energią indukcyjną drugiego rzędu.
E
(2)
ind
= E
(2)
ind
(B →A) +E
(2)
ind
(A →B) . (15.20)
Ostatni składnik E
(2)
pol
to tzw. energia dyspersyjna wynikająca z oddziaływania indukowanych momen-
tów multipolowych monomerów A i B. Jest to efekt czysto korelacyjny i nie jest on odtwarzany w metodzie
supermolekularnej na poziomie HF.
15.5 Symetria funkcji falowej dimeru
Zastanówmy się teraz nad własnościami symetrii ścisłej funkcji falowej dimeru i nad własnościami funkcji
otrzymywanej w rachunku polaryzacyjnym. Wiemy, że funkcja ψ
AB
musi byś anty symetryczna ze względu
na permutację dowolnych dwóch elektronów. Tym czasem funkcja ψ
0
= ψ
A
ψ
B
, z której startuje rachunek
zaburzeń, jest antysymetryczna jedynie przy permutacji elektronów wewnątrz monomerów i asymetryczna
przy permutacji elektronów należących do różnych monomerów. Ponieważ rachunek zaburzeń zachowuje
symetrię funkcji falowej zerowego rzędu, to oznacza, że funkcja
ψ
pol
= ψ
0

(1)
pol

(2)
pol

(3)
pol
+ . . . (15.21)
również nie będzie posiadać poprawnej symetrii ścisłej funkcji falowej dimeru. Skutkuje to tym, że funkcja
ψ
pol
będzie zawsze odległa (w sensie metryki w przestrzeni Hilberta) od funkcji dokładnej ψ
AB
. Żeby
dokładniej zrozumieć ten problem rozpatrzmy prosty przypadek molekuły wodoru w stanie podstawowym
1
Σ
+
g
. Nie znamy co prawda postaci funkcji ψ
AB
dla skończonych odległości międzyatomowych, ale znamy
jej postać asymptotyczną dla R →∞
lim
R→∞
ψ
AB
= ψ
HL
= N

1s
A
(1)1s
B
(2) + 1s
A
(2)1s
B
(1)

1

2

α(1)β(2) −α(2)β(1)

. (15.22)
Tym czasem
lim
R→∞
ψ
pol
= 1s
A
(1)1s
B
(2)α(1)β(2) . (15.23)
Funkcja ψ
HL
nazywana jest funkcją Heitlera-Londona. Wyznaczymy teraz jej stałą normalizacyjną.
Ponieważ część spinowa jest znormalizowany, to musimy jeszcze znormalizować część przestrzenną
1 = ' 1s
A
(1)1s
B
(2) + 1s
A
(2)1s
B
(1)[ 1s
A
(1)1s
B
(2) + 1s
A
(2)1s
B
(1)` =
= ' 1s
A
(1)1s
B
(2)[ 1s
A
(1)1s
B
(2)` +' 1s
A
(1)1s
B
(2)[ 1s
A
(2)1s
B
(1)` +
+' 1s
A
(2)1s
B
(1)[ 1s
A
(1)1s
B
(2)` +' 1s
A
(2)1s
B
(1)[ 1s
A
(2)1s
B
(1)` = 2(1 +S
2
) ,
(15.24)
117
gdzie S jest całką nakładania orbitali 1s
A
i 1s
B
S = ' 1s
A
[ 1s
B
` . (15.25)
Stąd
N =
1

2(1 +S
2
)
. (15.26)
Możemy teraz obliczyć odległość między funkcjami ψ
HL
i ψ
pol
[[ψ
HL
−ψ
pol
[[ = ' ψ
HL
−ψ
pol
[ ψ
HL
−ψ
pol
`
1/2
=
=

' ψ
HL
[ ψ
HL
` −' ψ
HL
[ ψ
HL
` −' ψ
pol
[ ψ
pol
` +' ψ
pol
[ ψ
pol
`

1/2
=
=

2 −2Re 'ψ
HL
[ ψ
pol
`

1/2
.
(15.27)
Pozostaje do obliczenia całka nakrywani między funkcją HL i funkcją polaryzacyjną
' ψ
HL
[ ψ
pol
` = N ' 1s
A
(1)1s
B
(2) + 1s
A
(2)1s
B
(1)[ 1s
A
(1)1s
B
(2)`
1

2
' α(1)β(2) −α(2)β(1)[ α(1)β(2)` =
=
N

2

' 1s
A
(1)1s
B
(2)[ 1s
A
(1)1s
B
(2)` +' 1s
A
(2)1s
B
(1)[ 1s
A
(1)1s
B
(2)`

' α(1)β(2)[ α(1)β(2)` −' α(2)β(1)[ α(1)β(2)`

=
=
N

2
(1 +S
2
) =

1 +S
2
2
(15.28)
Ostatecznie
[[ψ
HL
−ψ
pol
[[ =

2 −

1 +S
2

1/2
= 0 . (15.29)
Ponieważ
lim
R→∞
S = 0 , (15.30)
to
lim
R→∞
[[ψ
HL
−ψ
pol
[[ = 1 . (15.31)
Widzimy z tego rachunku, że polaryzacyjna funkcja falowa ψ
pol
będzie zawsze „daleka” od ścisłej funkcji
falowej dimeru ψ
AB
. Stąd też wniosek, że polaryzacyjny rachunek zaburzeń nie jest poprawnym narzędziem
do opisu oddziaływań międzymolekularnych.
15.6 SAPT – Rachunek zaburzeń o adaptowanej symetrii
Aby przezwyciężyć problem ze złą symetrią polaryzacyjnej funkcji falowej powróćmy do wyrażenia (15.6)
na energię oddziaływania
E
int
=

0
[V [ ψ
AB
`
' ψ
0
[ ψ
AB
`
. (15.32)
Jeśli zamiast ψ
AB
w powyższym wzorze wstawimy ψ
pol
to uzyskamy energię oddziaływania w przybliżeniu
polaryzacyjnym.
E
int
pol
=

0
[V [ ψ
pol
`
' ψ
0
[ ψ
pol
`
. (15.33)
Wiemy jednak, że nie będzie to wynik poprawny. Z drugiej strony ponieważ dokładna funkcja ψ
AB
spełnia
następującą równość

AB
= ψ
AB
, (15.34)
to energię oddziaływania możemy zapisać jako
E
int
=

0
[V [ /ψ
AB
`
' ψ
0
[ /ψ
AB
`
. (15.35)
118
Oczywiście wyrażenia (15.32) i (15.35) są równoważne, ale analogiczna zmiana w wyrażeniu polaryzacyjną
energię oddziaływania (15.33) doprowadzi do zupełnie nowego wyrażenia
E
int
SAPT
=

0
[V [ /ψ
pol
`
' ψ
0
[ /ψ
pol
`
. (15.36)
Wzory (15.33) i (15.36) nie są równoważne, ponieważ polaryzacyjna funkcja falowa ψ
pol
nie jest funkcją
własną operatora antysymetryzacji /. Wstawiając ten operator ww wzorze na energię oddziaływania
wymuszamy poprawną symetrię funkcji falowej dimeru. Możemy teraz wyrażenie (15.36) rozwinąć w
szereg względem potęg V otrzymując kolejne poprawki w ramach rachunku zaburzeń o adaptowanej
symetrii – SAPT (Symmetry Adapted Perturbation Theory).
E
int
SAPT
= E
(1)
SAPT
+E
(2)
SAPT
+E
(3)
SAPT
+. . . (15.37)
15.7 Energia wymienna
Energia pierwszego rzędu SAPT wyraża się prostym wzorem
E
(1)
SAPT
=

0
[V [ /ψ
0
`
' psi
0
[ /ψ
0
`
. (15.38)
Energię tą możemy zapisać jako sumę energii elektrostatycznej z polaryzacyjnego rachunku zaburzeń oraz
reszty nazywanej energią wymienną pierwszego rzędu.
E
(1)
SAPT
= E
elst
+E
(1)
exch
, (15.39)
gdzie oczywiście
E
(1)
exch
= E
(1)
SAPT
−E
elst
. (15.40)
Energia wymienna jest efektem antysymetryzacji funkcji falowej dimeru i będzie występować w każdym
rzędzie SAPT. W drugim rzędzie SAPT otrzymamy poza energią indukcyjną i dyspersyjną jeszcze energię
indukcyjno-wymienną i dyspersyjno-indukcyjną.
15.8 Rozwinięcie multipolowe
Korzystaliśmy już w pojęcia momentów multipolowych, nadeszła pora aby zająć się mini bardziej formal-
nie. Poniższe wyrażenie definiuje operator m-tej składowej momentu 2
k
-polowego cząstki
M
km
= qr
k
Y
m
k
(θ, φ) , (15.41)
gdzie q jest ładunkiem cząstki, a (r, θ, φ) są współrzędnymi sferycznymi opisującymi jej położenie. Jak
łatwo się przekonać podstawiając k = 0 otrzymamy po prostu wartość ładunku, czyli moment monopolowy
to ładunek. Podstawiając k = 1 dostaniemy znane wyrażenia na sferyczne składowe momentu dipolowego,
z których można otrzymać składowe kartezjańskie. Jeżeli teraz będziemy rozpatrywać molekułę A to oper-
ator składowej momentu multipolowego tej molekuły będzie sumą operatorów dla wszystkich elektronów
i jąder ją budujących
M
km
A
=
¸
I∈A
Z
I
r
k
I
Y
m
k

I
, φ
I
) −
n
¸
i=1
r
k
i
Y
m
k

i
, φ
i
) , (15.42)
gdzie pierwsza suma przebiega po wszystkich jądrach atomowych w molekule A, natomiast druga przeb-
iega po wszystkich elektronach tej molekuły. Należy tu podkreślić, że wszystkie współrzędne (r
I
, θ
I
, φ
I
)
oraz (r
i
, θ
i
, φ
i
) należy obliczać względem tego samego układu współrzędnych, gdyż w ogólności wartość
momentu multipolowego zależy od jego wyboru
1
.
Rozpatrzmy teraz dwie molekuły A i B. Ze środkiem masy każdej z nich zwiążemy układ współrzędnych
O
A
i O
B
odpowiednio. Przy czym założymy, że osie z
A
i z
B
się ze sobą pokrywają (wskazują w tym samy
kierunku). W układzie O
A
wyznaczymy operatory momentów multipolowych molekuły A, natomiast
w układzie O
B
operatory momentów multipolowych molekuły B. Można udowodnić (choć my się tym
zajmować nie będziemy), że operator oddziaływania kulombowskiego V
ab
między cząstką a ∈ A i cząstką
b ∈ B można zapisać w następującej postaci
V
ab
=
q
a
q
b
r
ab
=

¸
k=0

¸
l=0
s
¸
m=−s
A
kl|m|
M
km
A
(a)M
lm
B
(b)
R
−(k+l+1)
, (15.43)
1
Od wyboru układu współrzędnych nie zależy jedynie pierwszy nieznikający moment multipolowy układu.
119
gdzie s = min(k, l), M
km
X
(x) jest odpowiednią składową momentu multipolowego cząstki x obliczoną
względem układu O
X
, natomiast R jest odległością między początkami układów O
A
i O
B
.
Korzystając z powyższego wzoru operator V oddziaływania między molekułami A i B daje się zapisać
przy pomocy następującego rozwinięcia, nazywanego rozwinięciem multipolowym
V =
q
A
q
B
R

q
a
µ
z
B
−q
B
µ
z
A
R
2
+
µ
A
µ
B
−3µ
z
A
µ
z
B
R
3
+
q
A
Q
z
2
B
+q
B
Q
z
2
A
R
3
+. . . (15.44)
W powyższym wzorze, pierwszy wyraz opisuje kulombowskie oddziaływanie całkowitych ładunków molekuł
A i B, wyraz drugi opisuje oddziaływanie ładunków z momentami dipolowymi, trzeci oddziaływanie mo-
mentów dipolowych a czwarty oddziaływanie ładunków z momentami kwadrupolowymi. Kropeczki oz-
naczają dalsze wyrazy zawierające oddziaływanie wyższych momentów multipolowych.
15.9 Asymptotyka energii oddziaływania
Podane w poprzedniej sekcji rozwinięcie multipolowe pozwala nam badać asymptotyczne zachowanie en-
ergii oddziaływania dla dużych odległości między monomerami R. Podstawiając, we wzorach na kolejne
wkłady do energii oddziaływania, rozwinięcie multipolowe operatora V możemy wyznaczyć człony wiodące
dla dużych wartości R.
Asymptotyka energii elektrostatycznej
We wzorze na energię elektrostatyczną
E
elst
= 'ψ
0
[V [ ψ
0
` = 'ψ
A
ψ
B
[V [ ψ
A
ψ
B
` (15.45)
podstawiamy rozwinięcie multipolowe operatora V i korzystając z tego, że

ψ
0

M
km
A
M
ln
B

ψ
0

=

ψ
A
ψ
B

M
km
A
M
ln
B

ψ
A
ψ
B

=

ψ
A

M
km
A

ψ
A

ψ
B

M
ln
B

ψ
B

=

M
km
A

M
ln
B

(15.46)
otrzymujemy
E
multipol
=
q
A
q
B
R

q
a

z
B
` −q
B

z
A
`
R
2
+

A
` 'µ
B
` −3 'µ
z
A
` 'µ
z
B
`
R
3
+
q
A

Q
z
2
B

+q
B

Q
z
2
A

R
3
+. . . (15.47)
Dostajemy klasyczne wyrażenie na energię oddziaływania między multipolami, przy czym w miejscu
momentów multipolowych występują wartości oczekiwane odpowiednich operatorów. Stąd widzimy, że
zachowanie asymptotyczne energii elektrostatycznej będzie zdeterminowane przez pierwsze nieznikające
trwałe momenty multipolowe monomerów, zatem dla dużych R
E
elst
= E
multipol
=
α
R
k+l+1
+. . . , (15.48)
gdy pierwsze nieznikające trwałem momenty multipolowe monomerów A i B, to odpowiednio 2
k
-pol i
2
l
-pol. Stała α zależy od wzajemnej orientacji multipoli oraz ich wartości bezwzględnej. Stała α może być
dodatnia lub ujemna i znika, gdy jeden z monomerów nie posiada trwałych momentów multipolowych.
Energia penetracyjna
Ponieważ rozwinięcie multipolowe zakłada brak nakładania między funkcjami falowymi monomerów, to
wyrażenie (15.47) nie uwzględnia energii penetracyjnej. Nie zmienia to jednak asymptotyki energii ele-
ktrostatycznej, ponieważ energia penetracyjna zanika wykładniczo, czyli dla dużych R
E
penetr
= E
elst
−E
multipol
= C
penetr
e
−βR
, (15.49)
gdzie β jest dodatnią stałą zależącą od potencjału jonizacji.
Asymptotyka energii indukcyjnej
Analogicznie jak dla energii elektrostatycznej wyznaczamy asymptotyczną postać energii indukcyjnej.
Nieco bardziej skomplikowany rachunek niż poprzednio pozwala pokazać, że dla dużych R
E
ind
= −
γ
R
−2(s+2)
+. . . , (15.50)
120
gdzie s = min(k, l) (k, l - jak poprzednio). Stała γ wyraża się poprzez wartości stałych momentów
multipolowych i polaryzowalności statycznych monomerów. Stała γ zeruje się, gdy żaden z monomerów
nie posiada trwałych momentów multipolowych. W przypadku oddziaływania molekuł znajdujących się w
swoich stanach podstawowych stała γ jest dodatnia, czyli energia indukcyjna jest ujemna (przyciągania).
Asymptotyka energii dyspersyjnej
Podobnie wyznacza się asymptotyczną postać energii dyspersyjnej, otrzymując, że dla dużych R
E
disp
= −
δ
R
6
+. . . , (15.51)
gdzie δ wyraża się poprzez wartości polaryzowalności dynamicznych monomerów. Stała δ jest dodatnia,
gdy oddziałują molekuły w stanach podstawowych i znika, gdy jeden z monomerów nie posiada elektronów.
Asymptotyka energii wymiennej
Energia wymienna pierwszego rzędu (ani żadnego innego rzędu) nie posiada części dalekozasięgowej i
zanika wykładniczo wraz ze wzrostem odległości między monomerami. Czyli dla dużych R
E
exch
= C
exch
E
−κR
, (15.52)
gdzie κ jest dodatnią stałą. Dla oddziaływania układów zamkniętopowłokowych E
exch
> 0 i jest nazywane
odpychaniem walencyjnym, będącym efektem zakazu Pauliego.
Efekty retardacyjne
Wszystkie zaprezentowane tu wyniki dotyczące asymptotyki energii oddziaływania są słuszne gdy odległości
między monomerami nie jest „zbyt” duża, tj. gdy uzasadnione jest założenie o natychmiastowym roz-
chodzeniu się oddziaływań elektrostatycznych. Jednak gdy R będzie odpowiednio duże, to należy uwzględ-
nić tzw. poprawki relatywistyczne wynikające z tego, że oddziaływania elektromagnetyczne rozchodzą się
ze skończoną prędkością
2
. Doprowadzi to do modyfikacji wyrażeń na asymptotykę energii oddziaływania.
Efekty te nazywamy efektami związanymi z retardacją (opóźnieniem) oddziaływania. Najbardziej znanym
efektem retardacyjnym jest zmiana asyptotycznej postaci energii dyspersyjnej na
E
ret
disp
= −
δ
ret
R
7
+. . . (15.53)
15.10 Efekty wielociałowe
Rozpatrzmy teraz układ złożony z trzech monomerów A, B i C. Energia oddziaływania jest definiowana
jako
E
int
= E
ABC
−E
A
−E
B
−E
C
(15.54)
i zależy od współrzędnych R
AB
, R
BC
oraz R
AC
E
int
= E
int
(R
AB
, R
BC
, R
AC
) . (15.55)
Dla każdej pary monomerów możemy obliczyć dwuciałową energię oddziaływania, czyli np.
E
int
AB
(R
AB
) = E
AB
−E
A
−E
B
. (15.56)
Tą część energii kompleksu złożonego z trzech monomerów, która nie jest wyraża się ani poprzez energie
izolowanych monomerów, ani poprzez dwuciałowe energie oddziaływania poszczególnych par monomerów,
nazywamy trójciałowym wkładem do energii oddziaływania
E
int
3
= E
ABC
−E
A
−E
B
−E
C
−E
int
AB
−E
int
BC
−E
int
AC
. (15.57)
Oddziaływanie trójciałowe znika, gdy dowolny z monomerów oddalimy do nieskończoności. W układach
złożonych z większej liczby monomerów, w sposób analogiczny, można definiować dalsze wkłady wieloci-
ałowe (4-, 5-, 6-ciałowe, etc.) do energii oddziaływania. Podobnie jak w przypadku dwuciałowej energii
oddziaływania, również energie wielociałowe można obliczać przy pomocy metody supermolekularnej lub
w ramach rachunku zaburzeń.
2
Wówczas nie będzie słuszna, używana dotychczas, postać operatora V
121
Index
perturbation, 66
RSPT, 66–72
122

Contents
1 Wstęp matematyczny 1.1 Liczby zespolone . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2 Pochodne i całki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3 Algebra liniowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 Podstawy mechaniki kwantowej 2.1 Początki mechaniki kwantowej . . . . 2.2 Funkcja falowa . . . . . . . . . . . . . 2.3 Obserwable — Operatory . . . . . . . 2.4 Ewolucja czasowa układu — Równanie 2.5 Normalizacja . . . . . . . . . . . . . . 2.6 Pomiary . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7 Zasada nieoznaczoności . . . . . . . . 3 Proste modele 3.1 Cząstka swobodna . . . . . . . . . . . 3.2 Cząstka w 1-wymiarowej nieskończonej 3.3 Cząstka w 2-wymiarowej nieskończonej 3.4 Schodek potencjału . . . . . . . . . . . 3.5 Próg potencjału – Efekt tunelowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Schr¨dingera o . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . studni studni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 3 4 5 11 11 12 13 13 14 15 16 19 19 20 22 24 26 30 30 34 38 38 39 42 44 46 46 47 52 53 54 54 56 56 57 64 66 66 71

. . . . . . . potencjału potencjału . . . . . . . . . . . . . .

4 Oscylator harmoniczny 4.1 Pierwsza kwantyzacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2 Druga kwantyzacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 Moment pędu 5.1 Rotator sztywny 2-wymiarowy 5.2 Rotator sztywny 3-wymiarowy 5.3 Algebra momentu pędu . . . . 5.4 Spin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6 Atom wodoru 6.1 Separacja ruchu środka masy . . . . . . . . . . . . . . 6.2 Rozwiązania równania Schr¨dingera dla atomu wodoru o 6.3 Powłoki i podpowłoki . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.4 Radialna gęstość prawdopodobieństwa . . . . . . . . . 6.5 Spinorbitale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.6 Przejścia spektralne . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7 Metoda wariacyjna 7.1 Zasada wariacyjna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.2 Optymalizacja parametrów wariacyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.3 Metoda Ritza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Rachunek zaburzeń 8.1 Rachunek zaburzeń dla poziomu niezdegenerowanego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.2 Rachnek zaburzeń dla poziomu zdegenerowanego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1

9 Atomy wieloelektronowe 9.1 Symetria funkcji falowej . . . . . . . . 9.2 Przybliżenie jednoelektronowe . . . . . 9.3 Atom helu . . . . . . . . . . . . . . . . 9.4 Konfiguracje elektronowe atomów . . . 9.5 Termy atomowe . . . . . . . . . . . . . 9.6 Przejścia spektralne . . . . . . . . . . 9.7 Oddziaływanie z polem magnetycznym 10 Ruch jąder atomowych 10.1 Teoria nieadiabatyczna . . . . . . . 10.2 Przybliżenie adiabatyczne . . . . . 10.3 Przybliżenie Borna-Oppenheimera 10.4 Rozdzielenie rotacji i oscylacji . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

73 73 73 74 75 76 80 80 82 82 83 84 84 86 86 88 89 90 92 92 92 97 97 99 100 102 103 105 105 106 107 107 108 109 110 111 111 115 115 116 116 117 117 118 119 119 120 121

11 Molekuły dwuatomowe 11.1 Jon H+ . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 11.2 Cząsteczki dwuatomowe homojądrowe 11.3 Cząsteczki dwuatomowe heterojądrowe 11.4 Termy molekularne . . . . . . . . . . .

12 Metoda H¨ ckla u 12.1 Przybliżenie π-elektronowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12.2 Metoda H¨ckla . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . u 13 Metoda Hartree–Focka 13.1 UHF – Unrestricted Hartree-Focka 13.2 Twierdzenie Koopmansa . . . . . . 13.3 Reguły Slatera-Condona . . . . . . 13.4 Twierdzenie Brillouina . . . . . . . 13.5 RHF – Restricted Hartree-Fock . . 13.6 SCF – Self Consisted Field . . . . 13.7 HFR – Hartree-Fock-Roothaan . . 13.8 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

14 Korelacja elektronowa 14.1 Ogólna teoria korelacji . . . . . . . . . . . . . 14.2 Funkcje jawnie skorelowane . . . . . . . . . . 14.3 CI – Configuration Interaction . . . . . . . . 14.4 MPPT – Møller-Plesset Perturbation Theory MBPT – Many Body Perturbation Theory . . 14.5 CC – Coupled Clusters . . . . . . . . . . . . . 14.6 DFT – Density Functional Theory . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

15 Oddziaływania międzymolekularne 15.1 Metoda supermolekularna . . . . . . . . . . . . . . . 15.2 Polaryzacyjny rachunek zaburzeń . . . . . . . . . . . 15.3 Energia elektrostatyczna . . . . . . . . . . . . . . . . 15.4 Energia indukcyjna i dyspersyjna . . . . . . . . . . . 15.5 Symetria funkcji falowej dimeru . . . . . . . . . . . . 15.6 SAPT – Rachunek zaburzeń o adaptowanej symetrii 15.7 Energia wymienna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15.8 Rozwinięcie multipolowe . . . . . . . . . . . . . . . . 15.9 Asymptotyka energii oddziaływania . . . . . . . . . . 15.10Efekty wielociałowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2

Jeśli będziemy rozpatrywać jedynie takie pary. b) = a + ib . 2 2 − 3i 2 − 3i 2 + 3i 4 − 9i 13 13 13 (1. Zajmijmy się teraz parą (0. 1)2 = (0. z = (a. 1) = (0 · 0 − 1 · 1. y) : x.5) Zastosowaliśmy tu tą samą metodę co przy dzieleniu dwóch liczb niewymiernych. (1. 1) nie można utożsamić z żadną liczbą rzeczywistą ponieważ jej kwadrat jest równy −1 a w dziedzinie liczb rzeczywistych równanie x2 = −1 (1. to Im(z) = b.1 Liczby zespolone C = {(x. Parę (0. 1) · (0. tak o liczbach zespolonych możemy myśleć jako o punktach na płaszczyźnie nazywanej płaszczyzną zespoloną 1 .1) Rozpatrzmy zbiór uporządkowanych par liczb rzeczywistych Zapis liczb zespolonych w postaci z = a + ib nie tylko pozwala na ich łatwe dodawanie i mnożenie. mnożenie: (a. Tak jak o liczbach rzeczywistych możemy myśleć jako o punktach na prostej. b) nazywa się liczbami zespolonymi: C Wprowadzimy kilka ważnych pojęć: 1. 3) · (4. d) = (a + b. 1 Punktów na płaszczyźnie nie da się uporządkować. 0 · 1 + 1 · 0) = (−1. 14). Liczba sprzężona do danej z ∗ (lub z ) ¯ Jeśli z = a + ib. dlatego w zbiorze liczb zespolonych nie można wprowadzić relacji mniejszości/większości. 1) = (5. 0) ≡ a.4) 2. dodawanie: (a. dla których określimy dwa działania 1. że oś pozioma układu współrzędnych jest osią rzeczywistą. 0) ≡ −1 (1. Jeśli z ∗ = z. to z ∗ = a − ib. 3. w których druga składowa jest równa zeru. c + d) Na przykład (2. Natomiast pary (a. ale także pozwala poradzić sobie z dzieleniem dwóch liczb zespolonych.3) nie posiada rozwiązań. 1) i obliczmy jej kwadrat: (0. to Re(z) = a. 3 . y ∈ R} .Rozdział 1 Wstęp matematyczny 1.2) Widzimy. b) + (c. d) = (ac − bd. Rozpatrzymy to na konkretnym przykładzie: 3 + 5i 3 + 5i 2 + 3i 6 + 10i + 9i + 15i2 −9 + 19i 9 19 = = = = − + i. Zwyczajowo przyjmuje się. 1) nazywa się jednostką urojoną i zwyczajowo oznacza przez i. to z ∈ R. a oś pionowa osią urojoną. 2. Część rzeczywista liczby zespolonej Re(z) Jeśli z = a + ib. że pary (0. to zachowywać się one będą jak liczby rzeczywiste i możemy dokonać utożsamienia (a. b) · (c. ad + bc) (1. Część urojona liczby zespolonej Im(z) Jeśli z = a + ib.

Korzystają ze wzoru de Moivra eiφ = cos φ + i sin φ . Jest to postać wykładnicza liczby zespolonej. to funkcja w tym punkcie nie posiada pochodnej.9) (1.10) (1. gdzie c1 . możemy zapisać: z = reiφ .8) (1. o ile = 0 — pochodna funkcji odwrotnej dy dx dx dy dy du = — pochodna funkcji złożonej dx du dx 5. Własności pochodnej 1. 4.6) 2. czyli z = r(cos φ + i sin φ) . Taka postać liczb zespolonych jest szczególnie wygodna przy mnożeniu i dzieleniu: z1 z2 = r1 r2 ei(φ1 +φ2 ) .Im(z) T B z = x + iy ¨ ¨¨ ¨ φ r ¨ ¨ ¨ ¨ ¨¨ E Re(z) Z elementarnej geometrii wynika. h (1.12) h→0 Jeżeli taka granica nie istnieje. φ = arctan(y/x) ∈ [0. (1.2 Pochodne i całki Pochodne Pochodną funkcji y = f (x) w punkcie x nazywamy granicę: f (x) = lim f (x + h) − f (x) . u v = u v − uv — pochodna ilorazu v2 dx dy dy = 1: . (1. r = x2 + y 2 ∈ R nazywamy modułem liczby zespolonej z. Moduł liczby z oznacza się również symbolem |z| i może być wyznaczony ze wzoru: √ r = |z| = zz ∗ .7) (1. 2π[ nazywamy jej argumentem. (c1 y1 + c2 y2 ) = c1 y + c2 y2 . Wprowadźmy dwa nowe pojęcia 1. Jeśli y = f (u). (uv) = u v + uv — wzór Leibniza (pochodna iloczynu) 3.11) 1. gdzie u = g(x). c2 ∈ C — liniowość 2. y = r sin φ . że części rzeczywistą i urojoną liczby z możemy zapisać jako x = r cos φ . to 4 .

Dodatkowo.3 Algebra liniowa Przestrzeń wektorowa Ważnym pojęciem matematycznym. (λ + µ)v = λv + µv 3. nazywamy granicę: b N f (x)dx = lim a N →∞ k=0 b−a f N a+k b−a N (1. a C jest dowolną stałą. Zapisujemy: f (x)dx = F (x) + C . b]. ∀(v. u ∈ V ) : (v + w) + u = v + (w + u) – łączność dodawania 4. Zasady całkowania: 1. spełniające następujące warunki: 1. że zbiór V z działaniem + tworzy grupę przemienną (abelową).13) f (y)dy.Zestawienie pochodnych funkcji elementarnych. dla elementów którego określone jest działanie. (λµ)v = λ(µv) 2. które będzie nam przydatne jest pojęcie wektora i przestrzeni wektorowej. Spełnia ono następujące warunki – ∀λ. ∃(e ∈ V ) ∀(v ∈ V ) : v + e = e + v = v – istnienie elementu neutralnego 2. w ∈ V : 1. to: b f (x)dx = F (x) a b a = F (b) − F (a) . to określone jest jeszcze drugie działanie. takich. µ ∈ K oraz ∀v.14) o ile taka granica istnieje. λ(v + w) = λv + λw 5 . w. gdy mamy do czynienie z przestrzenią wektorową. w ∈ V ) : v + w = w + v – abelowość (przemienność) dodawania W matematyce mówi się. gdzie y = g(x) — całkowanie przez podstawienie vdu — całkowanie przez części Całką oznaczoną funkcji f (x) na przedziale [a. (af (x) + bg(x))dx = a f (g(x))g (x)dx = udv = uv − f (x)dx + b g(x)dx — liniowość (1. 3.15) 1. Przestrzenią wektorową (nad ciałem K) nazywa się zbiór V . określane zwyczajowo jako mnożenie wektorów przez elementy ciała K. określane zazwyczaj jako dodawanie. ∀(v. ∀(v ∈ V ) ∃(v ∈ V ) : v + v = v + v = e – istnienie elementu odwrotnego 3. 2. Funkcja xn ex ln x sin x cos x tan x cot x Pochodna nxn−1 ex x−1 cos x − sin x cos−2 x − sin−2 x Całki Całką nieoznaczoną funkcji f (x) nazywamy rodzinę funkcji F (x) + C. że F (x) = f (x). (1. Jeśli spełniona jest zależność F (x) = f (x).

Okazuje się. . Wybór bazy jest dowolny. 2. Bazę może stanowić wektor (1. e3 = x2 . Przestrzeń wielomianów stopnia nie większego niż trzeci: α + βx + γx2 + δx3 na ciałem liczb rzeczywistych. Przykłady baz niektórych przestrzeni liniowych 1. w rozpatrywanym przykładzie jako wektory bazowe możemy przyjąć 0 1 . Przestrzeń rozwiązań równania x + y = 0. Ale już rozwiązania równania x + y = 1 nie tworzą przestrzeni liniowej. zatem jest to przestrzeń jednowymiarowa. ale jeden już nie wystarczy.. Dla skupienia uwagi zajmijmy się wspominanym wyżej przypadkiem dwuwymiarowych wektorów na płaszczyźnie. że rozpatrywana przestrzeń jest dwuwymiarowa. β.. Przestrzeń funkcji rzeczywistych na odcinku [−1. 4. Parametry α. −1). Baza Przechodzimy teraz do pojęcia wymiaru przestrzeni wektorowej.. Przestrzeń wielomianów stopnia nie większego niż trzeci na ciałem liczb rzeczywistych. Ogólnie jeśli baza zawiera n elementów {e1 . że niezależnie od konkretnego wybory postaci wektorów bazy ich liczba się nie zmienia. (1.18) zatem jest to przestrzeń 4–wymiarowa. Ale gdyby rozpatrywać tą samą przestrzeń nad ciałem liczb rzeczywistych.. δ ∈ R . 2.Elementy V nazywają się wektorami natomiast elementy K liczbami (lub skalarami). (1. np. że nieproporcjonalne do siebie) wektory e1 i e2 . (1. e2 = e1 = 1 0 lub równie dobrze. np.. 1] nad ciałem liczb rzeczywistych.. co sprawia. e1 = 1 1 . dlatego mówimy. + cn en . Ważne jest. Przykłady przestrzeni wektorowych 1. Przykładem przestrzeni wektorowej jest zbiór ”zwykłych” dwuwymiarowych wektorów na płaszczyźnie zaczepionych w jednym punkcie nad ciałem liczb rzeczywistych R lub zespolonych C. 3. e2 = 1 −1 . Przestrzeń rzeczywistych rozwiązań równania x + y = 0 nad ciałem liczb rzeczywistych.20) 6 . to byłaby ona 8–wymiarowa. że wystarczy wybrać dwa takie wektory... cn ) nazywamy współrzędnymi wektora w danej bazie. Podobnie przestrzeń wektorową tworzą wektory w przestrzeni trójwymiarowej lub o większej liczbie wymiarów.17) Ważne jest. e2 } nazywamy bazą przestrzeni wektorowej. to przestrzeń jest n-wymiarowa. Współczynniki rozwinięcia liniowego (c1 . a przykładowa baza miałaby postać: e1 = e5 = 1 0 0 0 i 0 0 0 e2 = e6 = 0 1 0 0 0 i 0 0 e3 = e7 = 0 0 1 0 0 0 i 0 e4 = e8 = 0 0 0 1 0 0 0 i . Zbiór {e 1 . Bazę mogą stanowić macierze: e1 = 1 0 0 0 e2 = 0 1 0 0 e3 = 0 0 1 0 e4 = 0 0 0 1 .16) . Przestrzeń macierzy zespolonych 2 × 2 nad ciałem liczb zespolonych. Przestrzeń wielomianów dowolnego stopnia nad ciałem liczb rzeczywistych. . że nazywamy je dwuwymiarowymi. e4 = x3 . Elementem neutralnym jest tu wielomian zerowy e = 0. za pomocą których jesteśmy w stanie zbudować dowolny inny wektor v = c1 e1 + c2 e2 z naszej przestrzeni. 3. 5. Przestrzeń macierzy zespolonych 2 × 2 nad ciałem liczb zespolonych. że możemy wybrać dwa niezależne liniowo (w tym przypadku oznacza to. Bazę mogą stanowić następujące wielomiany: e1 = 1. (1. zatem przestrzeń ta jest 4–wymiarowa. i każdy wektor tej przestrzeni może być jednoznacznie przedstawiony jako kombinacja liniowa wektorów bazy v = c1 e1 + .19) (1. a liczbę jego elementów nazywamy wymiarem przestrzeni wektorowej. e2 = x. γ. en }.

Wektor v ∈ V nazywamy unormowanym jeśli v| v = 1 . że współrzędne wektora są liczbami rzeczywistymi.23) (1. v| cw = c v| w oraz cv| w = c∗ v| w . to taka baza nazywana jest ortonormalną ei | ej = δij . Ponieważ w dalszej części wykładu będziemy mieli do czynienia z przestrzeniami wektorowymi nad ciałem liczb zespolonych C to od razu dostosujemy definicję iloczynu skalarnego do tego przypadku. · · · ∈ V 4. W przestrzeni zespolonych macierzy kwadratowych N × N iloczyn skalarny można zdefiniować jako A| B = T r A† B gdzie A† oznacza macierz transponowaną i sprzężoną zespolenie. Przykłady iloczynów skalarnych ·| · : V × V −→ C (1.21) 1. w ∈ V i c ∈ C Każde odwzorowanie spełniające powyższe warunki może stanowić iloczyn skalarny.26) (1. dla każdego v. w ∈ V nazywamy ortogonalnymi jeśli v| w = 0 . v| v 0 oraz v| v = 0 tylko gdy v = 0 ∗ 2. gdzie symbol δij nazywany jest deltą Kroneckera i przyjmuje wartość 1 gdy i = j lub 0 gdy i = j. Dwa wektory v.Iloczyn skalarny Zdefiniujemy działanie.22) gdzie vi oraz wi to współrzędne wektorów w pewnej bazie. Jest to uogólnienie geometrycznego pojęcia prostopadłości wektorów. w ∈ V będą wektorami ich iloczyn skalarny będziemy oznaczać jako v| w ∈ C. to powyższa definicja iloczynu skalarnego redukuje się do dobrze znanej definicji ze szkoły średniej. (1.24) Jeżeli wybierzemy bazę przestrzeni liniowej tak aby wszystkie wektory bazowe były do siebie wzajemnie ortogonalne to taką bazę nazywa się bazą ortogonalną. v| w = w| v 3. Niech v. 3. Wymagamy aby iloczyn skalarny spełniał następujące warunki 1. W przestrzeni zespolonych funkcji całkowanych na pewnym obszarze Ω iloczyn skalarny można zdefiniować jako f| g = Z definicją tą będziemy się jeszcze często spotykać. v1 + v2 | w = v1 | w + v2 | w oraz v| w1 + w2 = v| w1 + v| w2 dla każdego v. Jeżeli ponadto wektory bazowe będą unormowane. Łatwo zauważyć. w.25) f ∗g . (1. które dwóm wektorom z przestrzeni liniowej V przyporządkowuje element ciała K. Ω (1. Mając iloczyn skalarny możemy wprowadzić dwa nowe pojęcia: ortogonalności i unormowania. że jeśli przyjąć. (1. 2.27) 7 . Ogólnie w przestrzeni N -wymiarowej iloczyn skalarny można zdefiniować w następujący sposób N v| w = i=1 ∗ vi wi .

30) to macierz obrotu o 90◦ w kierunku przeciwnym do ruch wskazówek zegara będzie miała postać: 0 −1 1 0 .36) = ˆ Aw v ∗ .28) Takie przekształcenia przekształcające jeden element przestrzeni wektorowej w drugi A : V −→ V nazywamy operatorami albo endomorfizmami. Przekształcenie identycznościowe (i tylko takie lub do niego proporcjonalne) na taką samą macierz w każdej bazie ortonormalnej – macierz jednostkową: 1 0 0 1 . Powstaje jednak pytanie skąd brać elementy macierzowe różnych operatorów liniowych w różnych bazach. Często będziemy też stosować ˆ następujący zapis ei A ej .) działanie operatora na wektor sprowadza się do mnożenia macierzy przez wektor.31) W ogólności postać macierzy danego przekształcenia liniowego zależy od wyboru bazy przestrzeni liniowej.Operatory liniowe Mając już przestrzeń wektorową możemy zająć się przekształcaniem jednych wektorów w drugie. e2 = 0 1 . takie.32) ˆ Gdy mamy macierz A operatora A w danej bazie oraz wektor v przedstawiony w tej samej bazie v = (v1 . Innym przykładem może być odbicie względem jakiejś płaszczyzny lub przekształcenie identycznościowe (czyli nie zmieniające postaci wektora). Możemy definiować różne odwzorowania. (1. Będą nas interesować operatory liniowe. (1. że ˆ v Aw = ˆ Av w . (1. że ˆ v Aw trzeba jednak podkreślić. (1. Dla przykładu jeśli pozostaniemy przy przestrzeni dwuwymiarowej z bazą e1 = 1 0 . (1. . (1.38) 8 .35) ˆ ˆ Zdefiniujemy teraz operator A† hermitowsko sprzężony do danego operatora A następującą równością ˆ v Aw = ˆ A† v w . dlatego możemy zapisać ˆ ˆ A† = AT ∗ . (1.37) Ponieważ działanie operatorów nie jest w ogólności przemienne ˆˆ ˆˆ AB = B A . Z definicji iloczynu skalarnego wynika. . Element ˆ Aij macierzy odpowiadającej operatorowi A w bazie {ei } dany jest następującym wzorem ˆ Aij = ei Aej . . Jeśli wybierzemy konkretną bazę w naszej przestrzeni. to odwzorowanie liniowe może być przedstawione jako macierz.33) ˆ gdzie powyższy zapis oznacza. (1. v2 . że w pierwszej kolejności działamy operatorem A na wektor ej a następnie obliczamy iloczyn skalarny otrzymanego tak wektora z wektorem e i .34) ˆ ˆ Macierz operatora A† otrzymujemy z macierzy operatora A dokonując jej transpozycji i sprzężenia zespolonego.29) Przykładem takiego przekształcenia może być obrót o 90◦ w kierunku przeciwnym do ruch wskazówek zegara. które z jednego wektora tworzą nowy: ˆ Av = v (1. tzn. które spełniają warunek: ˆ ˆ ˆ A(c1 v1 + c2 v2 ) = c1 Av1 + c2 Av2 (1. (1.

Są to operatory. np.    A N 1 x1 + A N 2 v2 + . (1.49) + (AN N − λ)vN . Ma to znaczenie również wewnątrz iloczynu skalarnego † ˆˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆˆ (1.. (1. to cv. = 0 = 0 . to mówimy.48) (1. to powyższe równanie jest równoważne następującemu układowi równań algebraicznych. (1. że ta wartość własna jest zdegenerowana. v ABw = A† v Bw = B † A† v w = stąd ˆˆ AB † ˆ ˆ = B † A† . natomiast wektor v nazywamy wektorem własnym odpowiadającym wartości własnej λ. . które nie zmieniają się pod wpływem sprzężenia hermitowskiego ˆ ˆ A† = A . (1. .41) Operatory takie nazywamy hermitowskimi. Równanie własne możemy zapisać w postaci: (A − λI)v = 0 . . również jest wektorem własnym tej macierzy odpowiadającej wartości własnej λ. Zagadnienie własne Zagadnieniem własnym operatora liniowego nazywamy następujące równanie ˆ Av = λv . czy operator A działa na prawo (tak jak zazwyczaj jest rozumiany ten zapis) czy na lewo.  . . Proces znajdowania wartości i wektorów własnych nazywamy diagonalizacją. 9 + + A1N vN A2N vN .  (A11 − λ)x1 +    A21 x1 + (A12 − λ)v2 + .39) AB v w . (1. . Av = λv .40) Pewien rodzaj operatorów będzie szczególnie istotny w dalszej części wykładu.. 0 1 1 0 2 2 =1 (1. = 0 (1.. Jeśli jednej wartości własnej odpowiada kilka liniowo niezależnych wektorów własnych.46) Wektor własny jest dany z dokładnością do stałej. gdzie c ∈ C..44) Przykład Wartość λ nazywamy wartością własną macierzy A. . . Jeżeli wybierzemy bazę ortonormalną.należy zwracać uwagę na kolejność ich występowania. W przypadku operatorów hermitowskich szczególnie wygodna jest następująca notacja dla elementów macierzowych ˆ v A w . 0 1 1 0 0 1 1 0 1 1 1 −1 =1 = −1 1 1 1 −1 2 2 (1. .43) Wektor v spełniający powyższe równanie nazywamy wektorem własnym a liczbę λ wartością własną opˆ eratora A. .45) (1. . .42) ˆ możemy tu w zależności od potrzeby decydować.47) Ogólnie jeśli v jest wektorem własnym macierzy A odpowiadającym wartości własnej λ. W przestrzeniach skończeniewymiarowych rozwiązanie zagadnienia własnego operatora łatwo można sprowadzić do rozwiązywania zagadnienia własnego macierzy tego operatora. czyli w postaci układu równań liniowych jednorodnych:  A12 v2 + .

(1. Modyfikacji ulega także równanie wiekowe i przyjmuje ono postać det |A − λS| = 0 . Operatory hermitowskie posiadają jedynie rzeczywiste wartości własne. równania wiekowego: det |A − λI| = 0 . dla λ = µ. a takie będą istnieć tylko dla odpowiednich wartości λ (właśnie dla takich.Układ taki posiada zawsze rozwiązanie trywialne v = 0 dla wszystkich wartości λ.51) i jest nazywana macierzą całek nakrywania. ˆ czyli gdy A jest hermitowski i zachodzi ˆ Av = λv .52) (1. (1.53) Zbiór wszystkich wartości własnych operatora nazywamy jego widmem. Ponadto wektory własne operatora hermitowskiego odpowiadające różnym wartościom własnym są ortogonalne. (1. Nas jednak będą interesować rozwiązanie niezerowe. które są wartościami własnymi macierzy A).55) Okazuje się. ˆ Aw = µw . (1. że zawsze można w taki sposób wybrać wektory własne operatora hermitowskiego aby stanowiły one ortonormalną bazę przestrzeni wektorowej. Jeżeli zdecydujemy się pracować w bazie nieortonormalnej to macierzowa postać równania własnego opeˆ ratora liniowego A przyjmuje następującą postać Av = λSv . a z matematycznego punktu widzenia jest macierzą operatora jednostkowego w bazie nieortonormalnej.54) 10 . co będzie dla nas bardzo istotne w dalszej części wykładu.50) z którego wyznaczamy wartości własne λ. Warunek na istnienie nietrywialnych rozwiązań powyższego równania można zapisać w postaci tzw. to v| w = 0 . gdzie S ma następujące elementy macierzowe Sij = ei | ej (1.

a nie obiekt fizyczny). 8πkT ρ= (2. gdzie h jest obecnie nazywane stałą Plancka (h = 6. Rozwiązanie 1 ρ= — 1 8πhc λ5 ehc/λkT − 1 = 8πhc λ5 1 + hc λkT 1 +O 1 λ2 −1 ≈ 8πkT 8πhc λkT = λ5 hc λ4 • Efekt fotoelektryczny – promieniowanie nadfioletowe wybija elektrony z metalu.Rozdział 2 Podstawy mechaniki kwantowej 2. Planck założył że energia każdego oscylatora o częstości ν może się zmieniać tylko o wielokrotność wartości hν.1 Początki mechaniki kwantowej • II połowa XIX wieku – problemy z widmem promieniowania ciała doskonale czarnego. 11 . Ρ Λ • 1900 – Max Planck wprowadził pojęcie kwantu promieniowania (jest to jedynie trik matematyczny.1) λ4 Poniższy wykres przedstawia doświadczalne widmo promieniowania ciała doskonale czarnego (linia przerywana) w porównaniu z widmem przewidzianym przez Rayleigha i Jeansa (linia ciągła). o ile tylko jego częstość przekroczy pewną graniczną wartość. Energia kinetyczna wybijanych elektronów rośnie liniowo z częstością promieniowania. że dla dużych długości fali λ wzór Plancka przechodzi we wzór RayleighaJeansa.2) Zadanie 1 Wykazać.626 · 10 −34 Js). co pozwoliło mu poprawnie odtworzyć widmo promieniowania ciała doskonale czarnego. ρ= 8πhc 1 λ5 ehc/λkT − 1 (2. wzór RayleighaJeansa i katastrofa nadfioletowa. niezależnie od natężenia światła.

4) Hipoteza de Broglie’a nadaje falowy charakter cząstkom materialnym. 2 gdzie Φ to praca wyjścia elektronu z danego metalu. a tym samym traci energię (zwalnia). Ψ(r.Zjawisko to można wytłumaczyć jeżeli przyjmie się. t)∗ Ψ2 (r. fotonów) o energii hν. Takie funkcje zespolone tworzą przestrzeń wektorową. t . • 1913 – Model atomu wodoru Bohra. t) = Ψ0 (r. • Nowa teoria kwantów 1925 Werner Heisenberg – mechanika macierzowa 1926 Erwin Schr¨dinger – mechanika falowa o 2.2 Funkcja falowa Pełna informacja o układzie fizycznym zawarta jest w pewnej zespolonej funkcji położeń cząstek i czasu. Uwaga: Z takiej interpretacji wynika. t) ∼ gęstość p-stwa znalezienia cząstki w punkcie r w czasie t. Efekt fotoelektryczny jest przejawem korpuskularnego charakteru światła. tzn. tak zwanej funkcji falowej: Ψ r1 . dla każdego r i t. ale całkowicie się załamywał. . t)∗ Ψ(r. t)d3 r .3) Louis de Broglie przyjął. c c λ h . rN . że dwie funkcje są ortogonalne): Ψ1 (r. Zatem elektron krążący wokół jądra atomowego powinien wypromieniowywać energię i spaść na to jądro. • 1924 – Hipoteza de Broglie’a. ze cząstka naładowana poruszająca się po zakrzywionym torze wysyła promieniowanie. t) – funkcja falowa Ψ1 (r. że z każdą cząstką o pędzie p związana jest fala o długości λ: λ= (2. Przez analogię do fotonu. t) Ψ2 (r. t)d3 r ∼ p-stwo znalezienia cząstki w objętości d3 r wokół punktu r w czasie t. Z elektrodynamiki klasycznej wynika. . t)∗ Ψ(r. możemy wprowadzić iloczyn skalarny funkcji falowych (możemy mówić. t) + c2 Ψ2 (r. p (2. którego pęd dany jest zależnością: p= E hν h = = . • 1925 – Eksperymentalne potwierdzenie hipotezy de Broglie’a – dyfrakcja elektronów na krysztale. możemy je dodawać i mnożyć przez liczby zespolone. t)|2 < ∞ . Interpretacja Borna funkcji falowej: Ψ(r. . . Niels Bohr założył. Notacja Diraca Ψ(r. że |Ψ(r. że w atomie dozwolone są tylko pewne stany o określonych energiach. 1 me v 2 = hν − Φ . Model podany przez niego dobrze tłumaczył eksperymentalne widmo atomu wodoru. c1 Ψ1 (r. t) Tak jak w przypadku „zwykłych” wektorów. gdy próbowano go stosować do atomów wieloelektronowych. t)d r ∗ 3 −→ −→ |Ψ – wektor ket Ψ 1 | Ψ2 bra 12 . że promieniowanie elektromagnetyczne o częstości ν składa się z cząstek (tzw.

(2. moment pędu. że operator jest liniowy. jeśli spełnia warunek: ˆ ˆ ˆ A(c1 Ψ1 + c2 Ψ2 ) = c1 AΨ1 + c2 AΨ2 Przykłady operatorów występujących w mechanice kwantowej. energia. We wszystkich rozpatrywanych przez nas przypadkach będzie on dany wzorem: ˆ ˆ ˆ H =T +V. w mechanice kwantowej równaniem ruchu jest tzw. zaś V to potencjał oddziaływanie cząstek ze sobą i z zewnętrznym polem. to równanie to można formalnie rozwiązać rozdzielając zmienne: dΨ 1 ˆ = Hdt . 2. • ˆ – operator jednostkowy: 1 ˆ =Ψ 1Ψ • x – operator x-owej składowej położenia cząstki: ˆ xΨ = xΨ ˆ • px – operator x-owej składowej pędu cząstki: ˆ ˆ px Ψ = ∂ Ψ i ∂x Mając ˆ ˆ i p możemy konstruować operatory odpowiadające innym wielkościom fizycznym. ˆ etc. r ˆ • Moment pędu: L = r × p Lx = ypz − zpy • Energia oddziaływania elektronu z jądrem: V =− • Energia kinetyczna cząstki: T = p2 + p 2 + p 2 p2 z y x = 2m 2m −→ ˆ T =− ∂2 ∂2 ∂2 + 2+ 2 2 2m ∂x ∂y ∂z 2 2 −→ ˆ Lx = i y ∂ ∂ −z ∂z ∂y Ze2 r −→ Ze ˆ V =− r 2 =− 2m • Operator energii całkowitej – operator Hamiltona (hamiltonian). 0) . ∂t (2. (2.6) ˆ Jeśli H nie zależy jawnie od czasu.5) ˆ ˆ gdzie T to energia kinetyczna cząstek.) przyporządkowujemy pewien operator liniowy A.3 Obserwable — Operatory W mechanice kwantowej każdej zmiennej dynamicznej A (takiej jak położenie. równanie Schr¨dingera: o i ∂ ˆ Ψ = HΨ .2. t) = e− gdzie: eA = ˆ i ˆ Ht Ψ(r. Ψ i ⇓ Ψ(r.7) ˆ An . pęd.4 Ewolucja czasowa układu — Równanie Schr¨dingera o W fizyce klasycznej ewolucja czasowa układu zadana jest równaniami Newtona. n! n=0 13 ∞ . Przypomnijmy. 1.

zatem w trakcie ewolucji czasowej układu zmienia się jedynie faza funkcji falowej.9) Uwaga: Będziemy wymagać. Zadanie 2 Znormalizować funkcję e−ar . 0) . to: Ψ(r. (2.Nas bardziej będzie interesować niezależna od czasu wersja równania Schr¨dingera. to rozwiązaniem jest także o funkcja Ψ = N Ψ. a zatem jeżeli Ψ jest jego rozwiązaniem. t)∗ Ψ(r. Od tej chwili będziemy się zajmować tylko stanami stacjonarnymi i „zapominamy” o ich trywialnej zależności od czasu. gdzie N jest stałą. czyli aby były całkowalne z kwadratem. zaś E jest energią tego stanu. czyli: 1 = |N |2 zatem możemy przyjąć. a > 0. 0) .8) Tutaj Ψ jest funkcją falową stanu stacjonarnego. 2. 1 −2 (2. Jak wyznaczyć N ? |Ψ(r)|2 d3 r = 1 . Procedurę taką nazywamy normalizacją funkcji falowej. 0) = 1 −it n! n=0 ∞ n E n Ψ(r.5 Normalizacja Równanie Schr¨dinger jest liniowe. √ √ dx −∞ −∞ dy −∞ dz e−a x2 +y 2 +z 2 ∗ e−a x2 +y 2 +z 2 Przechodzimy do współrzędnych sferycznych. że: N = Ψ(r)| . 0) jest funkcją własną hamiltonianu z wartością własną E. 14 . t) = e i Et Ψ(r. t) = e− i ˆ Ht Ψ(r. aby funkcje falowe były normalizowalne. N −2 = 0 2π π dφ 0 sin θdθ 0 ∞ r2 dre−2ar = 4π 0 ∞ r2 dre−2ar Jak obliczyć taką całkę ? Najpierw: 0 ∞ 1 e−αr dr = − e−αr α ∞ 0 ∞ 0 ∞ 0 = 1 α Zauważmy. 0) = e− i Et Ψ(r. czyli zagadnienie o własne hamiltonianu: ˆ HΨ = EΨ . 0)∗ e− i Et Ψ(r.Ψ(r) Ψ(r)|2 d3 r = |N |2 Ψ(r)|Ψ(r) . 0)∗ Ψ(r. Możemy tak dobrać stałą N aby ρ(R) zdefiniowane jako: ρ(r) = |Ψ(r)|2 = |N Ψ(r)|2 było dokładnie równe gęstości p-stwa znalezienia cząstki w punkcie r. że: ∂ ∂α 0 ∞ ∂ r2 e−αr dr = − ∂α 0 re−αr dr = − ∞ e−αr re−αr = ∂2 ∂α2 ∞ 0 e−αr . 0) = Ψ(r. Dlaczego to jest stan stacjonarny ? Jeżeli Ψ(r. tzn: Ψ(r)|2 d3 r < ∞ . czyli nie zmienia się rozkład gęstości p-stwa: Ψ(r. gdzie r = Rozwiązanie 2 N −2 = +∞ +∞ +∞ x2 + y 2 + z 2 . 0) = 1 −it n! n=0 ∞ n ˆ H n Ψ(r.

ˆ Rozwiązanie 3 Niech A będzie hermitowski. 2 α ∂α α — Można wyprowadzić ogólny wzór: 0 ∞ rn e−αr dr = n! αn+1 . ze hermitowski operator A spełnia ˆ ˆ Ψ1 |AΨ2 = AΨ1 |Ψ2 . więc: N −2 = 4π 2 π = 3 3 (2a) a ⇒ N= a3 . czyli. że wartości własne operatora hermitowskiego są rzeczywiste.6 Pomiary Wynikiem pomiaru wielkości fizycznej A może być tylko wartość własna a n odpowiadającego jej operatora ˆ A ˆ Aφn = an φn . że lim r→∞ Ψi (x) = 0. to w wyniku pomiaru wielkości dynamicznej A otrzymamy wartość własną a n odpowiadającą tej funkcji. że mają one być zerowe w nieskończoności.zatem 0 ∞ r2 e−αr dr = 2 ∂2 1 = 3 . Jeżeli wyniki pomiarów to wartości własne operatorów. że wyraz brzegowy w całkowaniu przez części znika. żeby były to operatory hermitowskie. a φ będzie jego funkcją własną odpowiadającą wartości własnej a. dlatego na potrzeby tego wykładu będziemy się nim posługiwać. Zadanie 3 Wykazać. ˆ Przypomnijmy.10) W naszym przypadku α = 2a i n = 2. wówczas: ˆ φ|Aφ = φ|aφ = a φ|φ = a ˆ Aφ|φ = aφ|φ = a∗ φ|φ = a∗ zatem a∗ = a. ˆ Jeżeli stan układu jest opisywany funkcją falową φn będącą funkcją (wektorem) własną operatora A. to operatory odpowiadające wielkościom fizycznym mogą mieć tylko rzeczywiste wartości własne. — Zadanie 4 Wykazać. Jednak w większości sytuacji fizycznych warunek taki jest spełniony. π 2. musimy zażądać. czyli ˆ Ψ∗ (r)AΨ2 (r)d3 r = 1 ˆ AΨ1 (r) ∗ Ψ2 (r)d3 r . (2. — 15 . a z tego nie wynika. Rozwiązanie 4 Ψ1 |ˆΨ2 = p = Ψ∗ (x) 1 d Ψ2 (x)d3 r = Ψ∗ (x)Ψ2 (x) 1 i dx 0 ∗ +∞ −∞ − d ∗ Ψ (x) Ψ2 (x)d3 r = dx 1 i d Ψ1 (x) i dx Ψ2 (x)d r = pΨ1 |Ψ2 ˆ 3 Założyliśmy. Tak naprawdę od funkcji falowych wymagamy jedynie aby były całkowalne z kwadratem. że operator pędu jest hermitowski. Aby tak było.

że dla dowolnego wektora |z spełniona będzie następująca nierówność z| z Wybierzmy |z w następującej postaci |z = |x − 16 x| y |y y| y (2. Aby sformułować go w sposób matematyczny zaczniemy od wyprowadzenia pewnej nierówności. że w wyniku pomiaru obserwabli A na układzie opisywanym znormalizowaną funkcją falową Ψ otrzymamy wartość. (2.ˆ Co się dzieje jeżeli funkcja falowa Ψ opisująca układ nie jest funkcją własną operatora A ? ˆ Wówczas funkcję Ψ możemy przedstawić w postaci liniowej kombinacji funkcji własnych operatora A: Ψ= n c n φn . k — średnia wartość dużej liczby pomiarów wielkości A na stanie opisywanym przez znormalizowaną funkcję ˆ falową Ψ jest dana jako wartość oczekiwana operatora A na funkcji Ψ: ˆ ˆ A = Ψ|AΨ . tzn ABΨ = B AΨ. że takie operatory nie komutują. Z definicji iloczynu skalarnego wynikia. ˆ c m φ m |A c n φn = n mn ∗ ˆ cm cn φm |Aφn = mn c∗ cn an φm |φn = m δmn c∗ cn a n n n — 2 ˆ Zadanie 7 Obliczyć wartość oczekiwaną operatora V = − Ze z funkcją r a3 −ar . Jeżeli operatory odpowiadające dwóm wielkościom fizycznym nie komutują.7 Zasada nieoznaczoności ˆˆ ˆˆ W ogólności działanie operatorów nie jest przemienne.11) n c n φn . Fakt ten jest znany pod nazwą zasadzy nieoznaczoności. że funkcje φn są ortonormalne. Mówimy. ˆ Zadanie 6 Obliczyć wartość oczekiwaną operatora A ze znormalizowaną funkcją falową Ψ = ˆ n = an φn i są ortonormalne.13) 0.12) . Możemy przyjąć. π e Rozwiązanie 7 ˆ V = a3 −Ze2 −2ar 3 Ze2 a3 a3 −ar ˆ a3 −ar 3 e e d r= e d r=− V π π π r π ∞ Ze2 a3 1 =− 4π re−2ar dr = −4Ze2 a3 = −Ze2 a π (2a)2 0 2π π dφ 0 0 sin θdθ 0 ∞ 1 r2 dr e−2ar = r — 2. zwanej nierównością Schwartza. gdzie φn spełniają Aφ Rozwiązanie 6 ˆ ˆ A = Ψ|AΨ = m (2. to nie możemy jednocześnie z dowolną dokładnością wyznaczyć (zmierzyć) tych wielkości w eksperymencie. wówczas aby Ψ było znormalizowane musi zachodzić: c∗ cn = 1 n n Zadanie 5 Pokazać to. ak wynosi c∗ ck = |ck |2 . Rozwiązanie 5 Ψ|Ψ = m c m φm | c n ψn = n mn c∗ cn φm |φn = m δmn c∗ cn n n Prawdopodobieństwo.

19) 1 ψ |C| ψ .27) . Rozpatrzmy teraz nowe wektory stanu.18) (2. σ 2 (A)σ 2 (B) gdzie wielkość σ(A) = nazywana jest wariancją operatora A. Operator zdefiniowny jako [A. 4 (2. 2 Oczywistym jest.22 otrzymujemy matematyczną postać zasady nieoznaczoności.23) zatem ∗ i ψ |C| ψ = ψ |∆A∆B| ψ − ψ |∆A∆B| ψ = 2i ψ |∆A∆B| ψ .14) ∆B = B − B . Zadanie 8 Obliczyć komutator operatorów x i px . (2. 2 czyli (2.17) | x| y |2 .22) Zajmijmy się teraz wyrażeniem z prawej strony powyższej nierównośći ψ |∆A∆B| ψ = ψ| [∆A. gdzie C jest pewnym operatorem hermitowskim.16) nazywamy komutatorem operatorów A i B. ∆B] = iC zatem ψ (∆A)2 ψ ψ (∆B)2 ψ | ψ |∆A∆B| ψ |2 .26) Podstawiając to do wzoru 2. (2. Do wektorów |ψ∆A i |ψ∆B zastosujemy teraz nierówność Schwartza ψ∆A | ψ∆A czyli ∆Aψ| ∆Aψ ∆Bψ| ∆Bψ Jeśli operatory A i B były hermitowskie. B] = iC . (2. (2.20) (2.15) x| x − | x| y |2 . Niech A i B będą niekomutującymi operatorami hermitowskimi. to równieź operatory ∆A i ∆B są hermitowskie oraz [∆A. y| y (2. gdzie A i B oznaczają wartpści oczekiwane operatorów A i B na pewnym stanie kwantowym |ψ .21) ψ∆B | ψ∆B | ψ∆A | ψ∆B |2 . (2. Bez stary ogólności możemy przyjąć. |ψ∆B = ∆B |ψ . (2.25) | ∆Aψ| ∆Bψ |2 . Przejdźmy teraz do matematycznego sformułowania zasady nieoznaczoności.24) ψ∆A | ψ∆B = (2. że spełniona będzie następujące zależność | ψ∆A | ψ∆B | | ψ∆A | ψ∆B | = 1 | ψ |C| ψ | .i podstawmy do tej nierówności i po prostych przekształceniach dostajemny 0 co można zapisać w postaci x| x y| y Ostanie wyrażenie nazywamy nierównością Schwartza.28) 1 | C |2 . ∆B] + ∆B∆A ψ = i ψ |C| ψ + ψ |∆B∆A| ψ = i ψ |C| ψ + ψ |∆A∆B| ψ ∗ . że [A. ˆ ˆ 17 (A − A )2 (2. (2. B] = AB − BA (2. powstałe w wyniku zadziałania operatorów ∆A i ∆B na stan |ψ |ψ∆A = ∆A |ψ . Wprowadźmy teraz następujące wielkości ∆A = A − A .

x ˆ — Wstawiając ten wynik do naszej nierówności otrzymujemy słynną zasadę nieoznaczoności Heisenberga dla pędu i położenia: σ(x)σ(px ) Zadanie 9 Udowodnić tożsamość Jacobiego. px ] = i . pz px − x pz . B C − C B] + [B. x p z − z p y . C = A B. B] = [A. Jy = i Jz Rozwiązanie 11 Z definicji momentu pędu: ˆ r ˆ J =ˆ×p . px ] na jakąś funkcję Ψ. [B. z p x + z p y . pz + z . [A. i ∂x i ∂x i ∂x i i ∂x i 2 . px ]Ψ = x x ˆ zatem [ˆ.33) (2. x p z = ˆˆ ˆˆ ˆˆ ˆˆ ˆ ˆ ˆˆ ˆˆ ˆ ˆ ˆˆ ˆˆ ˆˆ ˆ ˆ 0 0 = y pz .35) ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ = −ˆ z px . C 0 (2. z y ˆ ˆ ˆ 0 i −i 0 ˆ p y = i x p y − y p x = i Jz . ˆˆ ˆˆ (2. xpz py = ˆ ˆ ˆˆ ˆ ˆˆ ˆ ˆ ˆ ˆˆ ˆ ˆˆ ˆ 0 0 (2.30) (2. Rozwiązanie 9 ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆˆ ˆˆ ˆ ˆ ˆ ˆˆ ˆ ˆˆ ˆˆ A. ˆ ˆˆ ˆˆ — 18 . Jy = y p z − z p y . z px + y . z + x. C B Rozwiązanie 10 ˆˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆˆ ˆˆ ˆˆ ˆˆ ˆ ˆˆ ˆ ˆˆ ˆ ˆˆ ˆ ˆ ˆˆ A B. A] + C. AB − B A] = ˆˆ ˆ ˆˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆˆ ˆ ˆˆ ˆˆ ˆ ˆ ˆˆ ˆ ˆ ˆ ˆˆ ˆ ˆ ˆˆ = AB C − AC B − B C A + C B A + B C A − B AC − C AB + AC B + C AB − C B A − AB C + B AC = 0 ♠ ♥ ♣ ♦ ♣ ♥ ♦ ♠ ∂ ∂ ∂ ∂ Ψ− xΨ = x Ψ − Ψ − x Ψ = − Ψ. z px pz + z py .Rozwiązanie 8 Zadziałajmy komutatorem [ˆ. C] + B. x ˆ [ˆ. (2. C + A. z p x − x p z = y p z . C A − AC] + [C. C + A. xpz + z . C B = A B C − C B + AC − C A B = AB C −AC B + AC B −C AB = AB. z p x − y p z .31) — Zadanie 11 Udowodnić następującą relację komutacyjną dla składowych operatora momentu pędu: ˆ ˆ ˆ Jx .32) ˆ ˆ Jx .34) (2.29) — Zadanie 10 Udowodnić następującą tożsamość: ˆˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ AB. [C. zatem: czyli: ˆ Jx = y p z − z p y ˆˆ ˆˆ ˆ Jy = z p x − x p z ˆˆ ˆˆ ˆ Jz = xpy − ypx .

Rozdział 3 Proste modele 3. że funkcje Ψ+ (x) i Ψ− (x) są funkcjami własnymi operatora pędu. 2m dx2 2 (3. wyznaczyć odpowiadające im wartości własne tego operatora. ˆ — (3.6) 19 . Zadanie 13 Obliczyć wartość oczekiwaną operatora x z funkcjami Ψ± .1 Cząstka swobodna Rozpatrzmy cząstkę o masie m swobodnie poruszającą się w jednowymiarowej przestrzeni. które potrafimy rozwiązać.5) Dlatego funkcję Ψ+ (x) interpretujemy jako funkcję falową cząstki o pędzie p poruszającej się w kierunku dodatnim osi x (w prawo). Funkcji Ψ± nie da się znormalizować do 1 (można je znormalizować do delty Diraca). ˆ √ √ i d ± i √2mEx i√ = (± 2mE)e± 2mEx = ± 2mEΨ± (x) e i dx i √ Zauważmy. natomiast funkcję Ψ− (x) jako funkcję falową cząstki o pędzie p poruszającej się w kierunku ujemnym osi x (w lewo). dla których limr→∞ Ψ(r) = 0 nazywamy stanami rozproszeniowymi (w przeciwieństwie do stanów związanych). 2m dx2 2 (3. (3. Dwoma niezależnymi rozwiązaniami tego zwyczajnego równania różniczkowego 2-rzędu są funkcje: Ψ+ (x) = ei √ 2mE x Ψ− (x) = e−i √ 2mE x . Rozwiązanie 12 Zadziałajmy operatorem p na nasze funkcje. że dla cząstki swobodnej 2mE = p.1) zatem stacjonarne równanie Schr¨dingera ma postać: o − d2 Ψ(x) = EΨ(x) . zatem: pΨ± (x) = ˆ (3. ˆ Rozwiązanie 13 x ∼ ˆ — +∞ e± −∞ i px ∗ x e± i +∞ px dx = −∞ xdx = 0 (3.3) Zadanie 12 Sprawdzić.4) pΨ± (x) = ±pΨ± (x) . Hamiltonian dla takiego układu zawiera jedynie część kinetyczną: ˆ H =− d2 .2) Jest to równanie. Takie stany.

Podstawiając wyrażenie na En do wyrażenia na funkcję falową dostajemy: ΨII (x) = A sin n nπ x . czyli: ΨI (x) = 0 ΨIII (x) = 0 . gdyż wtedy cała funkcja falowa byłaby zerowa. √ 2mE II Ψ (L) = A sin L =0. (3. 2mL2 (3. n∈N. (3. musimy je jeszcze ze sobą zszyć. L (3. (3.15) Masa m i szerokość studni L są ustalone.9) 3. Warunki zszycia: ΨI (x)|x=0 = ΨII (x)|x=0 ΨII (x)|x=L = ΨIII (x)|x=L . aby funkcja ΨII była znormalizowana. ΨII (x = L) = 0 . zatem: 1◦ . ΨII (x = 0) = 0 II ◦ (3.17) Stałą A wyznaczymy żądając.13) Ψ (0) = B zatem z warunku 1 wynika.7) Zadanie 14 Sprawdzić. co oznacza że: √ 2mE L = nπ. że funkcja Ψ(x) = aΨ+ (x) + bΨ− (x) nie jest funkcją własną operatora pędu. musimy więc zażądać.8) (3. 2i (3. co oznacza.11) Ψ (x) = A sin Mamy więc rozwiązania w wszystkich obszarach.12) 2◦ .10) W obszarze II cząstka jest swobodna i ogólną postać funkcji falowej znamy już z poprzedniego przypadku: √ √ 2mE 2mE II x + B cos x .Rozwiązaniem równania Schr¨dingera dla cząstki swobodnej jest dowolna liniowa kombinacja funkcji Ψ ± : o Ψ(x) = aΨ+ (x) + bΨ− (x) . czyli kwantyzację energii cząstki w studni potencjału.16) Dostajemy dyskretne poziomy energetyczne.14) Stała A nie może być zerowa. Pozostaje jeszcze warunek 2 . że cząstka nie może tam przebywać. Rozwiązanie 14 pΨ(x) = p aΨ+ (x)+bΨ− (x) = aˆΨ+ (x)+bˆΨ− (x) = paΨ+ (x)−pbΨ− (x) = p aΨ+ (x)−bΨ− (x) ˆ ˆ p p — Ψ(x) (3.2 Cząstka w 1-wymiarowej nieskończonej studni potencjału V I V =∞ ΨI II V =0 ΨII 0 L III V =∞ ΨIII x W obszarach I i III potencjał jest nieskończony. W szczególności: 1 p Ψ+ (x) + Ψ− (x) = cos x 2 p 1 Ψ+ (x) − Ψ− (x) = sin x . że B = 0. (3. n 20 . aby sinus był równy zeru. zatem powyższy warunek jest warunkiem na wartość energii E: En = (nπ )2 . ◦ (3.

18) I1 = 0 L sin2 (αx) + cos2 (αx) = L cos (αx) − sin (αx) = L 0 2 2 L 0 I2 = 0 1 cos(2αx) = − sin(2αx) 2α L 0 (3. Rozwiązanie 15 1 = Ψn |Ψn = A2 Musimy obliczyć całkę z funkcji sin2 (αx).19) =0 (3.26) Zatem I1 = −I2 .24) =− 1 2L L 0 xe2iαx dx + 0 I1 L xe−2iαx dx − I2 2xdx 0 I3 Obliczmy każdą z tych całek osobno.Zadanie 15 Wyznaczyć stałą A. L sin2 nπ x dx L (3. L L (3. gdzie α = L 0 nπ L . Ostatecznie funkcja falowa ma postać: L Ψn (x) = 2 nπ sin x .27) . (3.21) — Zadanie 16 Obliczyć wartość oczekiwaną operatora pędu z funkcją Ψn .25) = 1 L − 2iα (2iα)2 1 L = (2iα)2 2iα Wartość całki I2 otrzymamy z powyższego wyniku zamieniając α → −α: L I2 = 0 xe−2iαx dx = − L 2iα (3. pozostaje jeszcze ostatnia całka: L I3 = 0 2xdx = x2 21 L 0 = L2 (3. L I1 = 0 xe2iαx dx = x 2iαx e 2iα e2iαL + e2πin =1 L 0 − 1 2iα L 0 e2iαx dx = L 2iαL 1 e − e2iαx 2iα (2iα)2 L 0 = (3. Rozwiązanie 16 p = ˆ 2 L L sin(αx) 0 d 2 sin(αx)dx = i dx Li L sin(αx) cos(αx)dx 0 (3.23) sin(αx)x sin(αx)dx = 0 2 L L 0 x sin2 (αx)dx = L 2 L L x 0 eiαx − e−iαx 2i 2 dx = (3.22) Zamieniamy zmienne y = cos(αx). dy = −α sin(αx): p = ˆ — Zadanie 17 Obliczyć wartość oczekiwaną operatora położenia z funkcją Ψ n . Rozwiązanie 17 x = ˆ 2 L L 2i Lα cos(αL)=cos(nπ) ydy = cos(0)=1 i 2 y Lα cos(nπ)=±1 1 =0.20) sin2 (αx) = L 1 I1 − I 2 = 2 2 Czyli A = 2 .

− 2 2 = 12 2n π 12 (3. Rozwiązanie 18 Z zasady nieoznaczoności Heisenberga wynika.33) Jeszcze I3 = 0 x2 dx = (3. że ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ p2 = 2mH. (3.29) p i x mamy już obliczone. stąd: p2 − p ˆ ˆ 2 1 4L 1 2 1 1 1 1 1 (I1 + I2 − 2I3 ) = + L3 = − − L3 = L2 . zatem: ˆ n2 π 2 2 ˆ p2 = 2m H = 2mEn = ˆ (3. — x =− ˆ Zadanie 18 Sprawdzić słuszność nierówności Heisenberga dla cząstki w studni potencjału. Stąd wniosek. pozostaje p2 i x2 . Wartość p2 najłatwiej obliczyć jeśli się zauważy.35) x2 − x ˆ ˆ 2 = L2 1 1 = n2 π 2 − 2 2 L2 − 3 2n π 4 2 (∆p)2 · (∆x)2 > — 12 · 32 − 6 12 2 = 3 12 2 2 = 4 .3 Cząstka w 2-wymiarowej nieskończonej studni potencjału y Ly V =0 0 22 V =∞ Lx x . Nasza studnia potencjału jest symetryczna.31) Ponownie dostajemy trzy całki.30) L2 Pozostaje jeszcze wartość oczekiwana operatora x2 .32) Wartość drugiej całki otrzymamy zamieniając α → −α: L I2 = 0 x2 e−2iαx dx = − L 2L L2 − . 2iα (2iα)2 1 3 L .34) Ostatecznie: x2 = − ˆ Zatem: 1 1 n2 π 2 − 6 2 . (3.37) 3. że: p2 − p ˆ ˆ 2 Ostatecznie: x2 − x ˆ ˆ 2 2 4 . nie ma więc żadnego powodu. 3 (3.36) Powyższe wyrażenie będzie miało najmniejszą wartość dla n = 1. poza tym π > 3. że średnie położenie cząstki wypada dokładnie na środku studni. 2L 2L (2iα)2 3 2L 3 n2 π 2 3 2n2 π 2 n2 π 2 L2 2 (3. L I1 = 0 x2 e2iαx dx = x2 2iαx e 2iα L 0 − 2 2iα xe2iαx dx = L2 2iαL L2 2L 2L e = − − 2 2iα (2iα) 2iα (2iα)2 1 (3.28) 2L 2L 2 Wynik ten mogliśmy w zasadzie podać bez obliczania.1 2 L 1 I1 + I 2 − I 3 = L = (3. ˆ x2 = ˆ 2 L L 0 x2 sin2 (αx)dx = − L 0 L 2iα 1 2L L 0 x2 e2iαx + e−2iαx − 2 dx (3. dla którego cząstka miałaby częściej przebywać w jej prawej połowie niż w połowie lewej (ani odwrotnie).

Równanie na X(x): d2 X(x) = −ν 2 X(x) dx2 ⇓ X(x) = A sin(νx) + B cos(νx) Równanie na Y (y): d2 2mE Y (y) Y (y) = − ν 2 + 2 dy 2 d Y (y) = −µ2 Y (y) dy 2 ⇓ 2 −µ2 (3.39) 1 XY (3. Oznaczamy tę stałą przez −ν 2 .45) — 23 .41) (3. W ten sposób odseparowaliśmy zmienne w naszym wyjściowym równaniu i będziemy rozwiązywać niezależne równania na funkcje X(x) i Y (y).42) Y (y) =C sin(µy) + D cos(µy) Musimy jeszcze uwzględnić warunki brzegowe (analogiczne jak w przypadku jednowymiarowym).43) mπ X(x) = A sin x Lx Ostatecznie: Ψmn (x. oba wyrażenia muszą być stałe. m ∈ N Zadanie 19 Znormalizować funkcję Ψmn (x. X(x = 0) = 0 ⇓ B=0 ⇓ X(x = Lx ) = 0 mπ ν= Lx ⇓ Y (y = 0) = 0 ⇓ D=0 ⇓ Y (y) = C sin nπ mπ x sin y . y) = N sin nπ y Ly (3. Lx Ly Y (y = Ly ) = 0 ⇓ µ= nπ Ly (3. że możemy odseparować zmienne: Ψ(x. y). y) = EΨ(x. 2 2m ∂x ∂y 2 (3. y) = X(x)Y (x) i wstawiamy to do równania: Y d2 2mE d2 X + X 2 Y = − 2 XY dx2 dy 1 d2 2mE 1 d2 X+ Y =− 2 2 X dx Y dy 2 1 d2 1 d2 2mE X=− 2 − Y 2 X dx Y dy 2 −ν 2 −ν 2 (3. natomiast wyrażenie stojące po prawej stronie równości zależy tylko od y. y) .44) n. Rozwiązanie 19 N −2 = 0 Lx Ly dx 0 dy sin mπ nπ x sin y Lx Ly 2 = Lx Ly 2 2 ⇒ N= 2 L x Ly (3.Równanie Schr¨dingera: o − ∂2 ∂2 + 2 Ψ(x. Aby taka równość zachodziła.40) Wyrażenie stojące po lewej stronie równości zależy tylko od współrzędnej x.38) Zakładamy.

Rozwiązanie 20 ˆ Emn = Ψmn |HΨmn = Ψmn = n2 π 2 m2 π 2 + 2 2M L2 Ly x 2 2 − 2 ∂2 mπ ∂2 mπ nπ nπ Ψmn + 2 Ψmn = − − + − 2 2M ∂x ∂y 2M Lx Lx Ly Ly 2 2 2 2 2 n π m π + Ψmn |Ψmn = 2M L2 L2 x y 1 Ψmn = (3. Ogólnie degeneracja wystąpi jeśli: ∈ Q.88 [a.47) Z drugiej strony energie rozważanych stanów w jednostkach atomowych wynoszą: E11 = zatem ∆11←32 = E32 − E11 = czyli π2 8 3 + 2 2 L2 Ly x 3 5.] . 2eV (w jednostkach atomowych = 1.Zadanie 20 Obliczyć energię stanu opisanego funkcją Ψmn . np. 32eV . 16 ⇒ Lx ≈ 6 .u.50) π2 1 1 + 2 2 2 Lx Ly E32 = π2 9 4 + 2 2 2 Lx Ly E22 = π2 4 4 + 2 2 2 Lx Ly . (3. 22 = 2. (3. degeneracja przypadkowa). 08 ⇒ Lx ≈ 4 .46) Jeśli studnia jest kwadratowa tj. 2) oraz (2.4 Schodek potencjału V I Ψ I II V0 ΨII 0 24 x . 2 ∆11←22 = 36. Zmierzono energie deekscytacji tego elektronu ze stanów odpowiadających liczbom kwantowym (3. me = 1). Jakie rozmiary (w jednostkach atomowych) ma pudło potencjału? Przyjmij. 2) do stanu podstawowego. (3.51) stąd (3. 3 π2 3 + 2 2 L2 Ly x . ∆11←22 = E22 − E11 = 3 3 2. że jedna jednostka atomowa energii to 27. Lx = Ly = L to: Emn = — W takim przypadku poziomy energetyczne są zdegenerowane.49) (3.52) 3. Wynoszą one odpowiednio 78.: E12 = E21 . danej energii odpowiada więcej niż Lx jeden stan kwantowy.] 27. 2 Lx Ly π L2 = y 15π 2 ≈ 36 4. Zadanie 21 Elektron znajduje się w dwuwymiarowej studni potencjału.76 8 + 2 = 2 2 Lx Ly π L2 = x — 5π 2 ≈ 16 3. 27. 2 (3. tzn.68 + 2 = 2 . 22eV oraz 36. Ly Uwaga: Degeneracja prawie zawsze związana jest z występowaniem jakiejś symetrii w układzie (choć może się zdarzyć tzw. Rozwiązanie 21 Energie deekscytacji w jednostkach atomowych wynoszą: ∆11←32 = 78. 32 = 1.48) (n2 + m2 )π 2 2M L2 2 .34 [a.u.

2m dx2 2 (3.Rozwiązanie w obszarze I już znamy: Ψ (x) = Ae Pozostaje obszar II: − d2 II Ψ (x) + V −)ΨII (x) = EΨII (x) 2m dx2 2m d2 II Ψ (x) = − 2 (E − V0 )ΨII (x) 2 dx ⇓ k2 = 2 I ik1 x + Be −ik1 x . Zatem 1◦ 2◦ Stąd A= 1 2 1 B= 2 1+ k2 k2 C + 1− D k1 k1 k2 k2 1− C + 1+ D k1 k1 A+B =C +D Ak1 − Bk1 = Ck2 − Dk2 .60) (3.59) Rozpatrzmy teraz dwa przypadki: 1◦ V0 ≤ E: k2 = 1 2m(E − V0 ) ∈ R+ V x 2◦ V0 ≥ E: Wówczas k2 = i 1 2m(V0 − E) = iκ.53) (3. (3. zatem i wyrażenie z prawej strony równości musi być nieosobliwe. stąd dostajemy drugi warunek: 2◦ Ψ I (x = 0) = Ψ II (x = 0) . k1 = √ 2mE .56) Podobnie gdyby pierwsza pochodna funkcji falowej Ψ (x) doznawała skoku w punkcie x = 0 to drugie różniczkowanie względem x wytworzyłoby deltę Diraca. Aby ustalić warunki zszycia przepiszmy równania Schr¨dingera w postaci: o − d2 Ψ(x) = (E − V0 )Ψ(x) .57) (3. κ ∈ R+ κ ΨII (x) = Ce− x +De κ x zatem ΨII (x) = C exp − ↓x→∞ ∞⇒D=0 1 2m(V0 − E) (3.54) ΨII (x) =Ceik2 x + Be−ik2 x . 25 . 2m(E − V0 ) .58) (3. Musimy je teraz ze sobą „zszyć” w punkcie x = 0. Mamy rozwiązania w obszarach I i II. (3.61) funkcja falowa w obszarze II zanika wykładniczo ale jest niezerowa. (3. to już pierwsze różniczkowanie wyprodukowałoby deltę Diraca δ(x) (czyli funkcję osobliwą).55) Wyrażenie stojące po prawej stronie równości nie na żadnych osobliwości (E − V 0 nie jest osobliwe ani funkcja falowa nie może być osobliwa). Ale gdyby Ψ(x) miało skok w punkcie x = 0. zatem funkcja Ψ(x) musi być ciągła w punkcie zszycia: 1◦ ΨI (x = 0) = ΨII (x = 0) .

Warunki zszycia w punkcie x = 0 rozpatrywaliśmy już w poprzednim przykładzie. natomiast p-stwo.V x 3.63) Pozostaje zszyć funkcje w punkcie x = a: ΨII (a) = ΨIII (a) ⇓ Ce stąd: 1 2 1 G= 2 F = 1+ k2 i(k2 −k1 )a k2 −i(k2 +k1 )a e C + 1− e D k1 k1 k2 i(k2 +k1 )a k2 −i(k2 −k1 )a 1− e C + 1+ e D k1 k1 ik2 a Ψ II (a) = Ψ III (a) ⇓ −ik1 a (3. P-stwo. że cząstka nadlatuje z lewej strony (człon Aeik1 x ). Musimy jeszcze zszyć te rozwiązania w punktach x = 0 i x = a. czyli stosunek liczby cząstek przechodzących przez barierę do całkowitej liczby cząstek nadlatujących: k3 F 2 (3.5 Próg potencjału – Efekt tunelowy V V0 I V =0 ΨI 0 Znamy już rozwiązania we wszystkich trzech obszarach: ΨI (x) = Aeik1 x + Be−ik1 x ΨII (x) = Ceik2 x + De−ik2 x Ψ III II V = V0 ΨII a III V =0 ΨIII x (3. Cząstka taka może się odbić od bariery i polecieć w lewo (człon Be−ik1 x ) lub przedostać się przez barierę i polecieć w prawo (człon F eik1 x ). że cząstka porusza się w prawo po prawej stronie bariery jest proporcjonalne do |F | 2 .66) T = k1 A 26 .64) − Ge −ik1 a + De −ik2 a = Fe ik1 a + Ge ik2 Ce ik2 a − De −ik2 a = ik1 F e ik1 a (3.62) (x) = F e ik3 x + Ge −ik3 x 1√ 1 k 1 = k3 = gdzie: 2mE k2 = 2m(E − V0 ). że cząstka znajduje się po lewej stronie bariery i porusza się w lewo jest proporcjonalne do |B| 2 . dostajemy z nich: A= 1 2 1 B= 2 1+ k2 k2 C + 1− D k1 k1 k2 k2 C + 1+ D 1− k1 k1 (3.65) Załóżmy teraz. Wprowadza się następujące wielkości: • Współczynnik przejścia.

czyli stosunek liczby cząstek odbitych od bariery do całkowitej liczby cząstek nadlatujących: k1 B 2 R= (3. =1+ 2 k2 −4 2mE2m(E − V ) 4k1 2 4 4E(E − V0 ) 0 =1+ (3.• Współczynnik odbicia. k2 + k 1 (3.2 1 2 27 3 4 .6 0. 1 0. V0 Poniższy wykres przedstawia współczynnik przejścia T w funkcji x. (3. Zaczynamy od współczynnika przejścia: (k1 + k2 ) − (k11−k22) e2ik2 a (k1 + k2 )2 − (k1 − k2 )2 e2ik2 a A k +k = = = 2 F (k1 + k2 ) − (k11−k22) ei(k2 −k1 )a (k1 + k2 )2 − (k1 − k2 )2 ei(k2 −k1 )a k +k = (k1 + k2 ) e 2 i(k1 −k2 )a 2 (3. zatem A 2 1 2 i(k1 −k2 )a − (k1 − k2 )2 ei(k2 +k1 )a (k1 + k2 )2 e−i(k1 −k2 )a − (k1 − k2 )2 e−i(k2 +k1 )a = = 2 2 (k1 + k2 ) e F 16k1 k2 1 4 4 2 2 2 2ik2 a = + e2ik2 a ) = 2 2 (k1 + k2 ) + (k1 − k2 ) − (k1 − k2 ) (e 16k1 k2 = 2 2 2(k1 − k2 )2 (1 − cos2 (k2 a) + sin2 (k2 a)) 1 2 2 2 2 16k1 k2 + 2(k1 − k2 )2 (1 − cos(2k2 a)) = 1 + = 2k2 2 2 16k1 2 16k1 k2 2 2 V 2 sin2 (k2 a) (k1 − k2 )2 sin2 (k2 a) (2mE − 2m(E − V0 ))2 −4 sin2 (k2 a) =1+ 0 . Zatem G = 0 i możemy zapisać: D= czyli: (k1 − k2 )2 2ik2 a 1 e C (k1 + k2 ) − 2k1 k1 + k 2 1 (k1 − k2 )(1 − e2ik2 a )C B= 2k1 1 (k1 − k2 )2 i(k2 −k1 )a F = (k1 + k2 ) − e C.4 0.70) − (k1 − k2 ) e 4k1 k2 2 i(k2 +k1 )a . przy czym wygodniej będzie obliczać ich odwrotności.69) Możemy teraz wyznaczyć współczynniki T i R.72) E .71) Ostatecznie: F T = A gdzie x = 2 V 2 sin2 (k2 a) = 1+ 0 4E(E − V0 ) −1 sin2 (k2 a) = 1+ 4x(x − 1) −1 .68) (3.8 0. 2k1 k1 + k 2 A= k2 − k1 2ik2 a e C.67) k1 A W rozpatrywanej przez nas sytuacji po prawej stronie bariery cząstki poruszają się tylko w prawo (nie ma żadnych cząstek nadlatujących z +∞).

6 0. V0 sin (k2 a) B R= A 2 [(k1 + k2 )2 − (k1 − k2 )2 e2ik2 a ][(k1 + k2 )2 − (k1 − k2 )2 e−2ik2 a ] = 2 2 2 2 (k1 − k2 )(1 − e2ik2 a )(k1 − k2 )(1 − e−2ik2 a ) (3.2 1 2 3 4 Uwaga W przypadku gdy E < V0 . Jest to tzw. (k1 + k2 ) − (k11−k22) e2ik2 a (k1 + k2 )2 − (k1 − k2 )2 e2ik2 a A k +k = = .75) gdzie x = E .76) Warto podkreślić.74) Ostatecznie: 4E(E − V0 ) = 1+ 2 2 V0 sin (k2 a) −1 4x(x − 1) = 1+ sin2 (k2 a) −1 . że nawet gdy energia (kinetyczna) cząstki jest mniejsza niż wysokość bariery (E < V 0 ) p-stwo przejścia cząstki na drugą stronę jest niezerowe (T > 0). że cząstka tuneluje przez barierę). gdzie κ ∈ R. efekt tunelowy (mówimy. (3. (3. 2 2 B (k1 − k2 )(1 − e2ik2 a ) (k1 − k2 )(1 − e2ik2 a ) A B 2 2 (3. to k2 = iκ. 1 0. V x 28 . Wówczas sin(k2 a) = sin(iκa) = i sinh(κa). V0 Poniższy wykres przedstawia współczynnik odbicia R w funkcji x. a wzory na T i R przyjmują postać: sinh2 (κa) T = 1+ 4x(1 − x) −1 4x(1 − x) R = 1+ sinh2 (κa) −1 .73) zatem = = (k1 + k2 )4 − (k1 + k2 )2 (k1 − k2 )2 (e−2ik2 a + e2ik2 a ) + (k1 − k2 )4 = 2 2 (k1 − k2 )2 (2 − e−2ik2 a − e2ik2 a ) 2 2 (k1 + k2 )4 + (k1 − k2 )4 − 2(k1 − k2 )2 cos(2k2 a) = = 2 2 2(k1 − k2 )2 [1 − cos(2k2 a)] (k1 + k2 )4 + (k1 − k2 )4 − 2(k1 + k2 )2 (k1 − k2 )2 = =1+ 2 2 2(k1 − k2 )2 [1 − (cos2 (k2 a) − sin2 (k2 a)) [(k1 + k2 )2 (k1 − k2 )2 ]2 (4k1 k2 )2 =1+ =1+ = 2 − k 2 )2 2 sin2 (k a) 2 − k 2 )2 sin2 (k a) 2(k1 4(k1 2 2 2 2 2 2 4 −4 2mE2m(E − V0 ) 4k1 k2 =1+ = =1+ 2 2 (k1 − k2 )2 sin2 (k2 a) (2mE − 2m(E − V0 ))2 −4 sin2 (k2 a) 4E(E − V0 ) =1+ 2 2 .4 0.Analogiczny rachunek musimy przeprowadzić dla współczynnika odbicia.8 0.

Rozwiązanie 22 sin2 (k2 a) T = 1+ 4x(x − 1) 4x(x − 1) R= 1+ sin2 (k2 a) T +R = — −1 −1 4x(x − 1) + sin2 (k2 a) = 4x(x − 1) sin2 (k2 a) + 4x(x − 1) = sin2 (k2 a) −1 = −1 4x(x − 1) 4x(x − 1) + sin2 (k2 a) sin2 (k2 a) sin2 (k2 a) + 4x(x − 1) (3. Zadanie 22 Sprawdzić. że T + R = 1.77) = sin2 (k2 a) 4x(x − 1) + sin2 (k2 a) 4x(x − 1) + = =1 4x(x − 1) + sin2 (k2 a) sin2 (k2 a) + 4x(x − 1) 4x(x − 1) + sin2 (k2 a) 29 . tzn. że cząstki nie „grzęzną” w barierze potencjału.Tak samo dla cząstki o energii (kinetycznej) większej od energii bariery (E > V 0 ) mamy niezerowe p-stwo odbicia (R > 0).

Narzucenie takiego warunku na rozwiązania naszego równania powoduje.3) Rozwiązaniami tego równania różniczkowego są pewne funkcje Ψn . (4. gdzie n jest parametrem rzeczywistym. 2 2m dx 2 2 (4. Każdej funkcji Ψ n odpowiada energia En dana wzorem: 1 En = ω n + . 2 (4. zwanym wielomianem Hermite’a. że nie każde rozwiązanie poprawne z punktu widzenia matematycznego może zostać zaakceptowane jako funkcja falowa opisująca układ fizyczny. jak poprzednio. aby były całkowalne z kwadratem. .7) 30 .)..1 Pierwsza kwantyzacja 1 2 kx .1) Rozpatrzmy cząstkę w jednowymiarowym potencjale harmonicznym: V = Na cząstkę działa siła: dV = −kx . Nawet w tym stanie oscylator ma niezerową energię E 0 = 2 ω. dx Układ taki nazywamy oscylatorem harmonicznym. Wielomiany Hermite’a zdefiniowane są wzorem: Hn (ξ) = (−1)n eξ 2 dn −ξ2 e dξ n (4. o Parametr n nazywany jest oscylacyjną liczbą kwantową. jednak w mechanice kwantowej taka sytuacja jest niemożliwa. Klasycznie stanem o najniższej energii jest spoczynek cząstki w położeniu równowagi (na dnie studni potencjału). Należy pamiętać. (4.2) (4. Równanie Schr¨dingera ma postać: o F =− − d2 1 Ψ(x) + kx2 Ψ(x) = EΨ(x) . że dozwolone są tylko całkowite nieujemne wartości parametru n.4) 2 gdzie ω = k/m. dostajemy skwantowane poziomy energetyczne i.Rozdział 4 Oscylator harmoniczny 4.6) mk 1 4 x. 2. gdyż pogwałcona byłaby zasada nieoznaczoności Heisenberga. jest to efekt nałożenia odpowiednich (z punktu widzenia fizyki) warunków brzegowych na rozwiązania równania Schr¨dingera.. Podobnie jak w przypadku cząstki w pudle. Nn jest stałą normalizacyjną. Odległość między kolejnymi poziomami energetycznymi jest stała i wynosi: En+1 − En = ω . natomiast Hn (ξ) jest pewnym wielomianem rzędu n gdzie ξ = 2 zmiennej ξ.5) Fizyczne rozwiązania równania Schr¨dingera dla oscylatora harmonicznego można jawnie wypisać w o postaci: 2 Ψn (ξ) = Nn Hn (ξ)e−ξ /2 . 1. (n = 0. (4. Od funkcji falowych wymagamy. 3. Podstawowy poziom oscylacyjny naszego układu 1 odpowiada n = 0.

9) (4.16) (4. który następnie skraca się z wyrazem e ξ .9. oraz następującą relację pseudoortogonalności: ∞ −∞ 2 1 (4. Wielomiany Hermite’a spełniają szereg pomocnych zależności.11: 2 1 = Nn απ 2 2n n! 1 (4.10 zamieniamy jeszcze n na n − 1: 0 = Hn+1 − 2ξHn + 2nHn−1 — Zadanie 24 Wyznaczyć stałe normalizacyjne Nn .10 Rozwiązanie 23 Wykorzystamy wzór 4. Kilka pierwszych wielomianów Hermite’a: H0 (ξ) = 1 H1 (ξ) = 2ξ H2 (ξ) = 4ξ 2 − 2 3 2 (4.7 i podstawimy go do równania 4. (4.15) Całkę taką możemy wyznaczyć korzystając ze wzoru 4. gdyż n-krotne różniczkowanie czynnika e −ξ pro2 dukuje wielomian zmiennej ξ wymnożony przez tenże czynnik. 0 = Hn − 2ξHn + 2nHn = Hn+2 − 4ξHn+1 + (2 + 4ξ 2 )Hn − 2ξ 2ξHn − Hn+1 + 2nHn = = Hn+2 − 2ξHn+1 + 2(n + 1)Hn Aby otrzymać postać z równania 4. że parzyste wielomiany Hn (ξ) zawierają tylko parzyste potęgi ξ. Rozwiązanie 24 1 = Ψn |Ψn = ∞ −∞ 2 Ψ∗ (ξ)Ψn (ξ)dx = Nn n 2 1 4 (4. podobnie nieparzyste Hn (ξ) zawierają tylko nieparzyste potęgi ξ.13) (4. Najpierw musimy obliczyć pierwszą i drugą pochodną wielomianu Hn .17) Stąd: Nn = — 1 απ 2 2n n! 1 31 .11) Zadanie 23 Wyprowadzić wzór 4. W szczególności stanowią rozwiązania następującego równania różniczkowego: Hn (ξ) − 2ξHn (ξ) + 2nHn (ξ) = 0 .12) (4.9.Funkcje Hn (ξ) są istotnie wielomianami w zmiennej ξ.8) H3 (ξ) = 8ξ − 12ξ H4 (ξ) = 16ξ 4 − 48ξ 2 + 12 Warto zauważyć. n n n+1 2 d 2 2 d 2 2 d 2 d d Hn = (−1)n eξ e−ξ = 2ξ(−1)n eξ e−ξ + (−1)n eξ e−ξ = 2ξHn − Hn+1 dξ dξ dξ n dξ n dξ n+1 d d d2 d Hn = 2 Hn = 2ξHn − Hn+1 = 2Hn + 2ξ Hn − Hn+1 = dξ dξ dξ dξ Hn = = 2Hn + 2ξ 2ξHn − Hn+1 − 2ξHn+1 − Hn+2 = Hn+2 − 4ξHn+1 + (2 + 4ξ 2 )Hn Teraz podstawiamy to do równania 4. spełniają poniższą relację rekurencyjną: Hn+1 (ξ) = 2ξHn (ξ) − 2nHn−1 (ξ) .14) ∞ −∞ mk α 2 Hn (ξ)eξ dξ 2 (4.10) Hm (ξ)Hn (ξ)e−ξ dξ = π 2 2n n! δmn .

Zadanie 25 Obliczyć średnie wychylenie oscylatora opisywanego funkcją falową Ψ n .26) Wykorzystując wynik zadania poprzedniego otrzymujemy: 1 1 ˆ T = E n − En = En 2 2 — Zadanie 28 Obliczyć bezpośrednio z definicji wartość oczekiwaną operatora energii kinetycznej. (4. zatem: ˆ ˆ En = V + T czyli: ˆ ˆ T = En − V (4. że dla oscylatora harmonicznego (inaczej niż w przypadku cząstki w studni) stała normalizacyjna Nn jest zależna od liczby kwantowej n.23) Dostajemy: 2 1 ˆ V = k 2 mk 2 n+ 1 1 = 2 2 k m ω n+ 1 1 1 1 = = En ω n+ 2 2 2 2 (4. Rozwiązanie 26 V = 1 2 kx 2 1 ˆ V = k x2 ˆ 2 ∞ ⇒ (4. Rozwiązanie 27 Energia całkowita En jest sumą energii potencjalnej i kinetycznej.18) (4.19) 2 ze wzoru 4.24) — Zadanie 27 Obliczyć średnią energię kinetyczną oscylatora harmonicznego. w których Hn spotka się z Hn .Zwróćmy uwagę. zatem: 2 x 2 = α 3 Nn ˆ 1 1 n + (n + 1) 2 2 ∞ −∞ 2 Hn e−ξ dξ = α2 n + 2 1 2 Ψn |Ψn = α2 n + 1 1 2 (4.22) e−ξ dξ 2 Niezerowe będą tylko te wyrazy. Rozwiązanie 25 x = ˆ ∞ −∞ ∗ 2 Ψn (ξ)xΨn (ξ)dx = α2 Nn ∞ −∞ Hn (ξ)e− ξ2 2 ) ξ Hn (ξ)e− ξ2 2 2 ) dξ = α2 Nn ∞ −∞ Hn ξHn e−ξ dξ (4.10 mamy: zatem 2 x = α 2 Nn ˆ 1 ξHn = nHn−1 + Hn+1 2 ∞ −∞ 0 2 1 2 Hn nHn−1 + Hn+1 e−ξ dξ = α2 Nn n 2 −∞ ∞ Hn Hn−1 e−ξ dξ + 2 1 2 ∞ −∞ Hn Hn+1 e−ξ dξ 0 2 =0 (4.25) (4.20) — Zadanie 26 Obliczyć średnią energię potencjalną oscylatora harmonicznego.21) Musimy obliczyć wartość oczekiwaną operatora x2 : ˆ 2 x 2 = α 3 Nn ˆ ∞ −∞ ∞ 2 Hn ξ 2 Hn e−ξ dξ = α3 Nn 2 2 1 Hn nξHn−1 + ξHn+1 e−ξ dξ = 2 −∞ 2 = α 3 Nn 1 1 1 Hn n (n − 1)Hn−2 + Hn + (n + 1)Hn + Hn+2 2 2 2 −∞ (4.27) 32 .

36) tak jak otrzymaliśmy z bezpośredniego rachunku. Ważną cechą kwantowego oscylatora harmonicznego jest fakt. Dla stanu podstawowego funkcja falowa jest po prostu znormalizowaną funkcją Gaussa.30) Wartość ξ 2 już obliczyliśmy ξ 2 ˆ T = 2 1 1 2(n + ) − ξ 2 2m α2 2 1 = n + 2 . ξ2 ξ2 ξ2 d2 d2 d Hn (ξ)e− 2 − ξHn (ξ)e− 2 Ψ (ξ) = Nn 2 Hn (ξ)e− 2 = Nn 2 n dξ dξ dξ = ξ2 2 = Nn Hn (ξ)e− ξ2 2 − ξHn (ξ)e− ξ2 2 − Hn (ξ)e− ξ2 2 − ξHn (ξ)e− ξ2 2 + ξ 2 Hn (ξ)e− ξ2 2 = (4. że „kwantowo” możliwe jest również znalezienie cząstki w innym położeniu. 1 W rozpatrywanym przez nas przypadku V (x) = 2 kx2 jest twierdzeniem wirialnym: 1 ˆ ˆ T = 2V = 2 Czyli: ˆ ˆ ˆ ˆ En = T + V = 2 V = 2 T ⇒ funkcją jednorodną 2-rzędu. Klasycznie w obszarze tym energia potencjalna V 33 . jest szczególnym przypadkiem twierdzenia wirialnego. gdzie T = 0. jeżeli: f (λx) = λα f (x) (4. Odpowiada to klasycznej sytuacji oscylatora spoczywającego w położeniu równowagi. w którym cząstka najdłużej przebywa w punktach zwrotu (tzn. że Hn (ξ) − 2ξHn (ξ) = −2nHn (ξ). Definicja Funkcja f (x) jest funkcją jednorodną rzędu α. to słuszna jest następująca równość: α ˆ ˆ T = V (4. zatem zgodnie z ˆ V 1 ˆ V = En 2 1 ˆ T = En 2 (4. — Wniosek.31) √ km 2m (4. więc: n+ 1 1 = 2 2 1 1 1 1 k n+ = = En ω n+ m 2 2 2 2 (4. zatem największa gęstość p-stwa znalezienia cząstki jest w położeniu równowagi.32) Szczęśliwie otrzymujemy ten sam wynik. Przyjrzyjmy się dokładniej postaci naszych rozwiązań. zatem: ˆ T Ψn (ξ) = − Stąd: ˆ T = 1 2 1 ξ − 2(n + ) Ψn (ξ) . czyli za punktami zwrotu. V = E tot ). W wyższych stanach energetycznych największa gęstość p-stwa znalezienia cząstki przesuwa się symetrycznie do brzegów parabolicznej studni potencjału. Aby sformułować to twierdzenie musimy zapoznać się z pojęciem funkcji jednorodnej.9 wynika.28) Musimy obliczyć drugą pochodna funkcji Ψn (ξ). 2m α2 2 2 2 (4. że średnia energia potencjalna i energia kinetyczna oscylatora harmonicznego są sobie równe. że cząstka może przebywać w obszarze klasycznie wzbronionym. z tym. że w stanach wysoce wzbudzonych oscylator zachowuje się niemal jak układ klasyczny.Rozwiązanie 28 ˆ T =− 2 2 2 d2 d dξ d dξ d 1 d 1 d2 =− =− =− 2m dx2 2m dx dx dξ 2m dx dξ α dξ 2m α2 dξ 2 2 (4.35) (4. Oznacza to.29) = Nn Hn (ξ) − 2ξHn (ξ) − Hn (ξ) + ξ 2 Hn (ξ) e− Z równania 4.34) 2 gdzie wartości średnie są obliczane z funkcją własną pełnego hamiltonianu H.33) Przykład: f (x) = axb jest funkcją jednorodną rzędu b. Twierdzenie wirialne Jeżeli hamiltonian układu ma postać H = T + V i V jest funkcją jednorodną rzędu α. co poprzednio.

zatem w rozpatrywanych tu stanach (stanach własnych hamiltonianu) możemy mówić jedynie o wartości średniej ˆ T n = Ψn |T Ψn . Rozwiązanie 29 Odległość między sąsiednimi poziomami oscylacyjnymi molekuły AB w przybliżeniu k/µAB .40) Rozważmy następujący operator: oraz jego sprzężenie hermitowskie: a† = (4. 1 1 1 2 = + = µHH mH mH mH 1 1 1 1 1 3 3 1 = + = + = = µHD mH mD mH 2mH 2mH 4 µHH 1 1 1 1 1 4 2 1 = + = + = = µHT mH mT mH 3mH 3mH 3 µHH Stąd dostajemy: ∆EHD = ∆EHT = — k = µHD k µHT = 3 4 2 3 k = µHH k µHH = 3 ∆EHH 4 2 ∆EHH 3 (4.41) . że dopuszczone są ujemne energie kinetyczne. co odpowiadałoby niefizycznym urojonym pędom. Funkcje falowe Ψn Gęstości p-stwa |Ψn |2 Zadanie 29 W pierwszym przybliżeniu molekułę dwuatomową można traktować jak oscylator harmoniczny o masie równej masie zredukowanej tworzących ją atomów.38) (4. 2 mω 34 (4.39) 4. że stała siłowa k jest taka sama we wszystkich przypadkach. gdzie µAB jest masą zredukowaną układu AB zdefiniowaną harmonicznym wynosi ∆EAB = jako: 1 1 1 = + (4. W przypadku oscylatora harmonicznego hamiltonian i operator energii kinetycznej T nie komutują. Mając daną energię przejścia ∆E HH między sąsiednimi poziomami oscylacyjnymi molekuły wodoru wyznaczyć analogiczną wartość dla molekuł HD oraz HT i wyrazić ∆EHD oraz ∆EHT przy pomocy ∆EHH . To. Przyjąć.2 Druga kwantyzacja a= mω i x+ p 2 mω i mω x− p . że mechanika kwantowa pozwala cząstce przebywać w takim klasycznie wzbronionym obszarze nie oznacza jednak. że mD = 2mH oraz mT = 3mH oraz. która zawsze jest dodatnia. zatem energia kinetyczna T musiałaby być ujemna. µHT .37) µAB mA mB Musimy wyznaczyć µHH . µHD .byłaby większa od całkowitej energii układu.

Stan an |α jest stanem własnym a† a odpowiadającym wartości własnej (α − n). że α − n = 0. Startując od stanu |α i działając operatorami a i a† możemy utworzyć całą drabinkę stanów własnych operatora a† a. co otrzymamy działając na niego operatorem a † a. a† ] + [a† . a† ] = a† [a.51) ··· α −2 α −1 α α +1 α+2 ··· Ale udowodniliśmy. [a. a† ] a = a† 1 0 (4. a† aa† |α = a† (a† a − [a.45) 0. (4.42) 2 mω mω m ω 2 2mω 2 2 2mω 2 i 1 . że |α jest unormowanym stanem własnym operatora a† a i odpowiada wartości własnej α: a† a|α = α|α . · · · a2 |α a|α |α a† |α (a† )2 |α · · · (4. zatem (a† a)an |α = (α − n)an |α . W przeciwnym razie działając kolejny raz operatorem a otrzymalibyśmy stan własny a† a odpowiadający ujemnej wartości własnej. Stan |α − n oznaczamy przez |0 i nazywamy stanem podstawowym (stanem próżni). ponadto: α = α|a† a|α = ||a|α ||2 (a|α )† a|α (4.55) (4. (4. 35 (4.54) (a† a)an |α = a† an+1 |α = 0 .47) [a† a. a† ])|α = a† (a† a + 1)|α = a† (α + 1)|α = (α + 1)a† |α (4.43) Załóżmy teraz. że an |α = 0.48) Rozpatrzmy teraz stan a|α i zbadajmy. że wartości własne a† a są rzeczywiste nieujemne. z drugiej strony stąd wniosek.53) (4.46) Obliczmy jeszcze dwa potrzebne komutatory. a] = a† [a. jest on jednoznacznie scharakteryzowany równaniem: a|0 = 0 . (4. x − p = i + (−i ) = + 2 mω mω 2 mω mω 2 mω mω = 1. czyli: 0|0 = 1 . Operator a† a jest hermitowski. a† ])a|α = a a† a|α −a|α = a(α − 1)|α = (α − 1)a|α α|α (4.52) . a† aa|α = (aa† − [a. a] a = −a 0 −1 (4. Zakładamy.50) Stan a† |α jest stanem własnym operatora a† a z wartością własną (α + 1). a] + [a† . 2 (4. Przeprowadźmy teraz analogiczne rozumowanie dla stanu a† |α . zatem musi istnieć takie n ∈ N.Wyrażając jawnie iloczyn a† a otrzymujemy: a† a = Zatem H = ω a† a + Obliczmy komutator operatorów a i a† . p] = x + p2 − . [a† a. że stan podstawowy jest znormalizowany. ale an+1 |α = 0. a† ] = mω i i i mω i mω x+ − p. (4.49) Zatem a|α jest także stanem własnym operatora a† a z wartością własną (α − 1). zatem α ∈ R.44) i mω 2 i 1 1 i 1 1 mω 2 mω 2 x + xp− px+ 2 2 p2 = x + p2 + [x.

Funkcje falowe stanów wzbudzonych otrzymamy działając odpowiednią liczbę razy operatorem kreacji a † na funkcję falową stanu podstawowego. 1 1 ψn (x) = √ (a† )n ψ0 (x) = √ n! n! mω π 1/4 mω 2 n/2 x− d mω dx n exp − mω 2 x . na której opiera się chemia kwantowa. n! Stany |n są stanami własnymi operatora hermitowskiego.64) Ponieważ |n jest stanem własnym a† a.68) Formalizm drugiej kwantyzacji jest szeroko używany w wielu dziedzinach współczesnej fizyki teoretycznej w szczególności w teorii wielu cząstek. Zajmijmy się na początek stanem podstawowym (stanem próżni). (4.57) |n = √ (a† )n |0 . Spełnia on równanie własne: a† a|n = n|n .Teraz działając operatorem a† możemy ze stanu próżni otrzymywać stany wzbudzone. 2 (4.62) 2 2 W ten sposób otrzymujemy widmo hamiltonianu oscylatora harmonicznego bez konieczności rozwiązywania równania Schr¨dingera o 1 En = ω n + . Jak już wspomnieliśmy. (4. zatem spełniają relację ortogonalności: m|n = δmn .63) 2 Chcielibyśmy jeszcze wyznaczyć funkcje własne hamiltonianu. jest on zadany równaniem H|n = ω a† a + a|0 = 0 .58) Działając operatorami a i a na stan |n otrzymamy odpowiednio stany odpowiadające (n − 1) i (n + 1): √ a|n = n|n − 1 . (4.60) a† |n = n + 1|n + 1 .67) π 2 jest to po prostu funkcja falowa stanu podstawowego oscylatora harmonicznego. (4. Żeby przekonać się. † (4. zajmijmy się jeszcze raz wartością oczekiwaną operatora położenia oraz wartością oczekiwaną energii potencjalnej oscylatora harmonicznego. dx Znormalizowane rozwiązanie tego równania ma postać ψ0 (x) = (4. 36 .59) √ (4. że takie podejście pozwala na szybsze i efektywniejsze obliczanie pewnych wielkości. W języku funkcji falowej możemy to zapisać w postaci mω i x= ˆ p ψ0 (x) .56) † Stan |n otrzymujemy poprzez n–krotne zadziałanie operatorem a na stan próżni oraz zapewnienie odpowiedniej normalizacji: 1 (4. (4.66) (4. ˆ 2 mω Otrzymujemy równanie różniczkowe na funkcję ψ0 d mω ψ0 = − xψ0 . .65) (4.61) • a† — operator kreacji (wzbudzenia) • a — operator anihilacji (deekscytacji) 1 1 |n = ω n + |n = En |n . to jest także stanem własnym hamiltonianu H: mω 2 mω 1/4 exp − x . Znormalizowany n–ty stan wzbudzony oznaczymy przez |n . 2 (4. Wprowadźmy następujące nazewnictwo: • a† a — operator liczby wzbudzeń (cząstek) Wracamy do hamiltonianu oscylatora harmonicznego H = ω a† a + 1 .

= ( n n|a† |n − 1 + n + 1 n|a|n + 1 ) = (n + n + 1) = ω n+ 4 4 2 2 2 — (4. (4. wówczas operator energii potencjalnej przybiera postać V = Czyli V = n|V |n = ω ( n|aa|n + n|aa† |n + n|a† a|n + n|a† a† |n ) = 4 0 0 1 ω 1 2 kx = k (a + a† )2 = (aa + aa† + a† a + a† a† ) . 2 2 2mω 4 (4. Rozwiązanie 31 Tak jak poprzednio zapisujemy x przy użyciu operatorów a i a † . (4.70) (a + a† ) . — Zadanie 31 Obliczyć wartość oczekiwaną operatora energii potencjalnej w n–tym stanie energetycznym oscylatora harmonicznego.71) √ 1 ω √ ω 1 1 = En .69) 2mω 2mω 2mω gdzie skorzystaliśmy z warunku ortonormalności stanów |n . 37 .Zadanie 30 Obliczyć wartość oczekiwaną operatora położenia w n–tym stanie energetycznym oscylatora harmonicznego Rozwiązanie 30 Zapiszmy operator położenia przy użyciu operatorów kreacji i anihilacji: x= Wartość średnią x możemy zapisać jako x = n|x|n = n|a + a† |n = √ √ ( n n|n − 1 + n + 1 n|n + 1 ) = 0 . pierwszej kwantyzacji.72) Niewątpliwie obliczenia przy użyciu formalizmu drugiej kwantyzacji są prostsze niż jawne obliczenia w ramach tzw.

.5) m gdzie m = 1. w których laplasjan ma postać: ∆= ∂2 ∂2 1 ∂ 1 ∂2 ∂2 + 2 = 2+ + 2 2 . 2I = (5. więc musi ona odtwarzać się po pełnym obrocie (o kąt 2π).2) 2 Jz . .4) Rozpatrujemy falę na okręgu.. Ponieważ wszędzie V = 0. (5. p2 1 Jz = 2M 2m R gdzie I = M R2 jest momentem bezwładności. 3. 2 ∂x ∂y ∂r r ∂r r ∂φ 38 (5.. 2M (5. (5. aby jego początek znajdował się w środku okręgu.1) Moment pędu związany z obrotem wokół osi z wynosi: Jz = ±Rp .8) z tym. to energia całkowita równa jest energii kinetycznej: E= p2 . Narzuca to warunek na długość fali λ: 2πR λ= . ±2. 2.9) . po którym porusza się cząstka. ±3. a zatem i energii: E= Jz m2 2 = 2I 2I (5..Rozdział 5 Moment pędu 5.. Hamiltonian dla rozpatrywanego układu ma postać: 2 ˆ p2 ˆ H= − 2M 2M ∂2 ∂2 + 2 2 ∂x ∂y . E= zatem 2 (5. że mamy dodatkowy więz wymuszający ruch po okręgu. W ten sposób otrzymaliśmy kwantowanie momentu pędu. Stąd: m hR = ±hR =m .6) Jz = ± λ 2πR gdzie m = 0. Przeprowadźmy teraz pełną analizę naszego problemu...7) Dotychczasowe rozważania o kwantowaniu momentu pędu były poglądowe – jedynie jakościowe. Aby uwzględnić ten fakt. najlepiej jest przejść do współrzędnych biegunowych. (5. to na podstawie relacji de Broglie’a mamy: Jz = ± hR λ (5. ±1. Układ współrzędnych wybieramy tak.1 Rotator sztywny 2-wymiarowy Rozważmy cząstkę o masie M poruszającą się w płaszczyźnie xy po drodze kołowej o promieniu R.3) Ponieważ Jz = ±Rp.

2 Rotator sztywny 3-wymiarowy Rozpatrujemy cząstkę o masie M poruszającą się po sferze o promieniu R. różne są jednak wartości momentu pędu: Jz Ψ m = m Ψ m Jz Ψ−m = −m Ψ−m (5. φ) = − sin θ ∂θ ∂θ sin2 θ ∂φ2 39 (5. (5.11) ˆ J2 ˆ H= z 2I gdzie: ˆ Jz = xpy − y px = ˆˆ ˆˆ Równanie Schr¨dingera ma postać: o i x ∂ ∂ ∂ = −y ∂y ∂x i ∂φ (5.18) Warto zwrócić uwagę.15) 2π √ 2IE i funkcja jest znormalizowana na odcinku φ ∈ [0.W naszym przypadku r = R = const.22) .12) (5. że w przeciwnym kierunku. 2π]. zatem: ∆= Stąd: 2 1 ∂2 . że m musi być liczbą całkowitą. φ) . R2 ∂φ2 (5. tzn. Musimy jeszcze uwzględnić gdzie m = ± periodyczny warunek brzegowy: Ψ(φ + 2π) = Ψ(φ) . zatem: ˆ H =− 2 2I 1 ∂ ∂ 1 ∂2 sin θ + sin θ ∂θ ∂θ sin2 θ ∂φ2 = ˆ J2 . Tak jak poprzednio hamiltonian zawiera jedynie część kinetyczną. przechodzimy do współrzędnych sferycznych. początek układu współrzędnych przyjmujemy w środku tej sfery. funkcjom Ψm i Ψ−m odpowiada ta sama energia Em = E−m . ponieważ funkcja Ψ−m opisuje cząstkę poruszającą (obracającą) się z taką samą energią jak cząstka opisywana funkcją Ψm tyle.17) 2π 2π Stąd wniosek.20) ∆ = 2 r2 r ∂r ∂r r sin θ ∂θ ∂θ r sin θ ∂φ2 W rozważanym przypadku r = R = const.19) Jest tak.13) ∂2 2IE (5. (5.21) gdzie I = 2mR2 jest momentem bezwładności. w których laplasjan na postać: ∂ ∂2 ∂ 1 ∂ 1 1 ∂ + 2 sin θ + 2 2 (5. Ψ(θ. ale na układ nałożony jest więz. że dla m = 0 poziomy energetyczne są dwukrotnie zdegenerowane.16) Czyli: eim(φ+2π) eimφ √ = √ ⇒ e2imπ = 1 . 2M R2 ∂φ2 2I ∂φ2 Oczywiście taki sam wynik otrzymalibyśmy wyrażając energię za pomocą momentu pędu: ˆ H =− (5. 2I (5. m ∈ Z. Aby go uwzględnić. (5. 5.10) 2 1 ∂2 ∂2 =− .14) Ψ(φ) = − 2 Ψ(φ) ∂φ2 Równanie to ma taką samą postać jak równanie dla cząstki swobodnej i możemy od razu wypisać jego rozwiązanie: eimφ Ψ(φ) = √ . Wstawiamy to do równania Schr¨dingera: o ∂ 1 ∂2 2IE 1 ∂ sin θ + Ψ(θ. Parametr m numeruje nam funkcje falowe i będzie również numerował energie układu: m2 2 ˆ Em = Ψm |HΨm = 2I (5.

zdefiniowaną jako: Pjm (x) = (1 − x2 )m/2 dm Pj (x) dxm (5.Zakładamy. .26) Rozwiązania pierwszego równania spełniające cykliczny warunek brzegowy Φ(φ + 2π) = Φ(φ) już znamy: eimφ Φ(φ) = √ . 2π Rozwiązania drugiego z naszych równań też są znane: Θjm (θ) = Nj|m| Pj |m| m∈Z (5.32) 1 2j j! dj 2 (x − 1)j dxj (5. φ) = Θ(θ)Φ(φ) (5.30) przy czym Pl (x) jest l-tym wielomianem Legendre’a danym wzorem: Pj (x) = Kilka pierwszych wielomianów Legendre’a: P0 (x) = 1 P1 (x) = x 1 P2 (x) = (3x2 − 1) 2 1 P3 (x) = (5x3 − 3x) 2 (5..27) (cos θ) (5.29) natomiast Pjm (x) jest stowarzyszoną funkcją Legendre’a. która aby spełnione były cykliczne warunki brzegowe nałożone na zmienną θ (Θ(θ + π) = Θ(−θ)) musi być niezerową liczbą całkowitą.31) Pj (x) jest wielomianem l-tego rzędu..34) 40 . że Pjm będzie niezerowe tylko wtedy gdy spełniony jest warunek: |m| j (5. j ∈ Z+ ..25) −m2 −m2 (5. j − 1. −j + 1.30 wynika.28) gdzie j jest następną liczbą kwantową (tzw. φ) = √ Nj|m| Pj (cos θ)eimφ j 2π (5. rotacyjną liczbą kwantową).24) Φ=− sin θ Θ − sin2 θ Φ dφ2 Θ dθ dθ Otrzymujemy dwa równania różniczkowe: d2 Φ = −m2 Φ dφ2 sin θ d d 2IE sin θ + sin2 θ + m2 Θ = 0 dθ dθ (5.23) co pozwala nam rozdzielić zmienne w równaniu wyżej (tak samo jak w przypadku 2-wymiarowej studni potencjału): d 2IE 1 d2 sin θ d (5. tj.33) Czyli dla danego j mamy 2j + 1 możliwych wartości m = −j. j. że rozwiązanie będzie postaci: Ψ(θ. φ) = Yjm (θ. zatem ze wzoru 5. Nj|m| jest stałą normalizacyjną: Nj|m| 2j + 1 (j + |m|)! = 2 (j − |m|)! 1 2 (5. Ostatecznie funkcja falowa ma postać: 1 |m| Ψm (θ.

nie może być dowolnie zorientowana w przestrzeni – orientacja rotującego ciała jest kwantowana. gdzie odległość między poziomami była stała.m +m pod warunkiem. że j . to rzut momentu pędu na tę oś będzie przyjmował tylko pewne dyskretne wartości.42) Inaczej niż w dla oscylatora harmonicznego. φ). W ujęciu klasycznym oznacza to. ˆ Funkcje Yjm (θ. φ) = 2 j(j + 1)Yjm (θ.40) dφ 0 0 sin θdθ(Yjm )∗ Yjm Yjm ∼ δm . φ) noszą nazwę harmoniki sferyczne. może to być kierunek zewnętrznego pola. j . Własności harmonik sferycznych: 2π π 15 sin2 θe2iφ 2π dφ 0 2π π 0 sin θdθ(Yjm )∗ Yjm = δjj δmm (5. Obliczmy odległość między (j-1)-ym i j-tym poziomem energetycznym. są to ˆ ˆ ˆ ˆ właśnie funkcje Yjm (θ.44) j(j + 1) i jego rzucie na oś ˆ ˆ Ponieważ operatory J2 i Jz komutują. j mogą utworzyć trójkąt (jeśli nie to taka całka jest zerowa).36) (5.37) (5.Funkcje Ylm (θ. że płaszczyzna. Natomiast operatory Jx i Jy nie komutują ani z J2 ani z Jz . 2 (5.39) (5. Energia rotatora dana jest wzorem: Ej = j(j + 1) (5. to możemy znaleźć układ ich wspólnych funkcji własnych. 2 2 2 2 2 Ej − Ej−1 = 2I j(j + 1) − 2I (j − 1)j = 2 2I j= I j (5.35) (5. w przypadku rotatora sztywnego odległość między kolejnymi stanami energetycznymi rośnie ze wzrostem rotacyjnej liczby kwantowej j. to j-ty poziom energetyczny jest (2j+1)–krotnie zdegenerowany. φ) = mYjm (θ.43) ˆ Harmoniki sferyczne są również funkcjami własnymi operatora z-owej składowej momentu pędu Jz : ˆ Jz Yjm (θ. że µ−1 = m−1 + m−1 ) AB A B i promieniu równym długości wiązania RAB . w której rotuje cząstka. 41 . np. Znając energią przejścia molekuły HH z podstawowego do pierwszego wzbudzonego stanu rotacyjnego ∆E0→1 (HH) wyznaczyć energię przejścia molekuły HD z drugiego do trzeciego wzbudzonego stanu rotacyjnego: ∆E2→3 (HD). φ) opisuje cząstkę o kwadracie momentu pędu równym z równym m.41) 2I Ponieważ El nie zależy od wartości liczby kwantowej m. φ) Zatem funkcja Yjm (θ. dlatego w stanach opisywanych przez harmoniki sferyczne x-owa i y-owa składowa momentu pędu jest nieokreślona. Jeśli wyróżnimy jakiś kierunek w przestrzeni (oś z). Zadanie 32 Molekułą dwuatomową AB można w pierwszym przybliżeniu traktować jak rotator sztywny o masie równej masie zredukowanej µAB tworzących ją atomów (przypominamy. że nie istnieją Yjm z m > j. Kilka pierwszych harmonik sferycznych: 1 Y00 = √ 4π Y1−1 = Y2−2 = 1 4 1 2 3 sin θe−iφ 2π Y2−1 = 1 2 Y10 = 1 2 3 cos θ π Y11 = Y20 = 1 4 1 2 3 sin θeiφ 2π 5 (3 cos2 θ − 1) π (5. (Przyjąć mD = 2mH oraz RHH = RHD ). φ) (5.38) 15 sin2 θe−2iφ 2π Y21 = 15 sin θ cos θe−iφ 2π Y22 = 1 4 1 15 sin θ cos θeiφ 2 2π Należy pamiętać. φ) są funkcjami własnymi operatora kwadratu momentu pędu J2 : ˆ J2 Yjm (θ.

J x ] + [ J y .47) 5. Jz . ∆E2→3 (HD) = 3 2 R µHD ∆E0→1 (HH) = Wyznaczamy masy zredukowane µHH i µHD : 1 1 2 1 = + = µHH mH mH mH 1 1 1 1 1 3 1 3 1 = + = + = = µHD mH mD mH 2mH 2 mH 4 µHH Stąd: ∆E2→3 (HD) = 3 — 2 2 (5. J y ] = i J z .51) gdzie ijk jest 3–wymiarowym tensorem zupełnie antysymetrycznym i po prawej stronie równości zastosowano konwencję sumacyjną1 . ˆ ˆ ˆ [J y . 1 Konwencja sumacyjna Einsteina mówi. J x ] + [ J z . J x ]J y + J z [J z .46) 1 R2 µHD = 9 2 1 9 = ∆E0→1 (HH) . zatem: 1 R2 µHH 2 1 . 2 µ 4 R HH 4 (5. że jeśli w wyrażeniu dwukrotnie pojawia się ten sam indeks to należy go wysumować po całym przedziale zmienności 42 . w tym wypadku będzie to wektor zbudowany z trzech operatorów odpowiadających odpowiednim składowym momentu pędu: ˆ ˆ ˆ ˆ J = Jx . że składowe momentu pędu spełniają następujące warunki komutacyjne: ˆ ˆ ˆ [J x .54) Ogólnie możemy zapisać: ˆ ˆ [J 2 . J x ] = [ J y . (5. ˆ ˆ ˆ2 ˆ2 ˆ2 ˆ ˆ2 ˆ ˆ2 ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ [J 2 .53) (5.52) Komutuje on z każdą ze składowych momentu pędu. J j ] = i ijk Jk (5.50) ˆ . J x ] + [ J z .Rozwiązanie 32 Energia przejścia z j −1 do j–tego stanu rotatora sztywnego o masie µ dana jest wzorem 5. Powyższe warunki można zapisać w spójnej postaci ˆ ˆ [J i .42. J x ]J z = =i ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ − Jy Jz − Jz Jy + Jz Jy + Jy Jz = 0 . (5. (5. J x ] = [ J x + J y + J z . Z fizyki klasycznej znamy definicję momentu pędu jaki iloczyn wektorowy ramienia i pędu: J = r×p. Jy . J x ] = i J y . (5.45) (5. że jej hamiltonian zawiera jedynie energię kinetyczną i jest proporcjonalny do kwadratu momentu pędu. J x ] = J y [J y . Operator kwadratu momentu pędu dany jest wyrażeniem: ˆ ˆ2 ˆ2 ˆ2 J 2 = Jx + Jy + Jz . Łatwo można sprawdzić. ˆ ˆ ˆ [J z . J k ] = 0 . Z uwagi na izotropowość przestrzeni wystarczy sprawdzić to dla jednej składowej (pozostałem komutatory można otrzymać poprzez przenazwanie osi układu współrzędnych).49) (5.3 Algebra momentu pędu Rozpatrując cząstkę poruszającą się po sferze zauważyliśmy. Moment pędu jest jedną z najważniejszych charakterystyk układów fizycznych i dlatego bliżej się nim teraz zajmiemy.48) W mechanice kwantowej interesuje nas odpowiedni operator. J z ] = i J x .

Jy ] + i[Jy .68) λj − m2 − mmax |jmmax max (5.64) ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ Jz J± |jm = J± Jz + [Jz .62) ˆ ˆ [J+ . J± ] |jm = m J± |jm ± J± |jm = (m ± 1) J± |jm ˆ ˆ Widzimy.57) (λj − m2 )|jm . (5.65) (5. Operator ten możemy zapisać w postaci: ˆ2 ˆ2 ˆ ˆ2 Jx + Jy = J 2 − Jz . Z drugiej strony operatory Jk nie komutują między sobą. Stan ten odpowiada następującym wartościom własnym: ˆ J 2 |jm = 2 λj |jm . ˆ ˆ ˆ ˆ J 2 J± |jm = J± J 2 |jm = λj 2 2 ˆ2 Jx ˆ2 Jy . zatem jego wartości własne muszą być nieujemne. ˆ2 ˆ2 stąd wynika. Operatory J+ i J− są odpowiednio operatorami podnoszącymi i obniżającymi wartość rzutu momentu pędu. to muszą zachodzić poniższe zależności: ˆ J+ |jmmax = 0 ˆ J− |jmmin = 0 Stąd oraz ˆ ˆ J− J+ |jmmax = 0 ˆ ˆ J+ J− |jmmin = 0 .59) −λj oraz (5. Obliczmy dwa potrzebna komutatory ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ [Jz .67) ˆ ˆ ˆ ˆ ale z drugiej strony możemy iloczyny J± J wyrazić poprzez operatory J 2 i Jz ˆ ˆ ˆ ˆ J± J = Jx ± i Jy Dlatego ˆ ˆ ˆ ˆ2 ˆ J− J+ |jmmax = J 2 − Jz − Jz |jmmax = 43 2 ˆ Jx ˆ ˆ2 ˆ2 i Jy = Jx + Jy ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ2 i Jx Jy − Jy Jx = J 2 − Jz ˆ Jz . ˆ ˆ Będziemy teraz oznaczać stany własne operatorów J 2 i Jz poprzez |jm . Jx ] ± i[Jz .66) (5.60) λj − m 2 0. (5. ˆ Jz |jm = m|jm . J− ] = [Jx + iJy .55) Zajmijmy się teraz operatorem + jest to suma kwadratów operatorów hermitowskich. Jy ] = i Jy ± Jx = ± J± ˆ ˆ Ponadto łatwo zauważyć. (5. Zdefiniujmy teraz dwa nowe operatory: ˆ ˆ ˆ J+ = Jx + i Jy ˆ ˆ ˆ J− = Jx − i Jy . Ponieważ jednak wcześniej stwierdziliśmy. której składowej momentu pędu będziemy używać wspólnie z kwadratem momentu pędu do opisu układu. Stan J ˆ ˆ własnej m ± 1. (5.ˆ ˆ Ponieważ operatory J 2 i Jk komutują to możemy wyprać takie stany własne jednego. że operatory J± i J 2 komutują. że stan J± |jm jest stanem własnym operatora J 2 i odpowiada tej samej wartości własnej co ˆ± |jm jest także stanem własnym rzutu momentu pędu na oś z i odpowiada wartości stan |jm . Jx ] = −i(i Jz ) + i(−i Jz ) = 2 Jz ˆ J± |jm (5.61) (5.63) (5.56) (5.58) (5.69) . Zwyczajowo wybiera się składową z–ową. które będą także ˆ stanami własnymi drugiego. zatem nie mają wspólnych wektorów własnych i dlatego musimy się zdecydować. Jx − iJy ] = −i[Jx . (5. (5. że stan |jm jest stanem własnym operatora Jx + Jy : ˆ2 ˆ2 ˆ ˆ2 Jx + Jy |jm = J 2 − Jz |jm = zatem Z powyższej nierówności wynika. J± ] = [Jz . że musi istnieć dolne i górne ograniczenie na liczbę m: m min mmax λj . ˆ ˆ ˆ Rozważmy teraz funkcje J± |jm i zobaczmy jak działają na nie operatory J 2 i Jz . że istnieje maksymalna i minimalna wartość liczby kwantowej m.

4 Spin W 1922 roku Otto Stern i Walther Gerlach przeprowadzili doświadczenie. to wartość mmax musi być liczbą naturalną lub połówkową. w którym wiązka atomów srebra przelatywała przez obszar niejednorodnego pola magnetycznego. (5.oraz ˆ ˆ2 ˆ ˆ ˆ J+ J− |jmmin = J 2 − Jz + Jz |jmmin = 2 λj − m2 + mmin |jmmin min (5. że mmin = −mmax . . Po pierwsze jasno z niego wyniki. n ∈ N ∪ 0 . Jak się później przekonamy atom srebra nie posiada orbitalnego momentu pędu (konfiguracja 1s1 ). że spełnione muszą być następujące równości λj − m2 − mmax = 0 max czyli m2 + mmax = m2 − mmin max min Ponieważ mmax (5. bo tylko wtedy różnica mmax − mmin będzie całkowita: n mmax − mmin = 2j gdzie j = . −j + 1.71 otrzymujemy wartość stałej λj λj = j(j + 1) . że atom taki nie powinien oddziaływać z polem magnetycznym i w doświadczeniu takim jakie przeprowadzili Stern i Gerlach wiązka atomowa powinna pozostać nierozszczepiona. sz β = − .75) a możliwe wartości liczby kwantowej m zawierają się między −j a j i zmieniają się co 1: m∈ − j.71) λj − m2 + mmin = 0 .74) 2 Z powyższego równania wynika.72) (5. min (mmax + mmin )(mmax − mmin + 1) = 0 mmin . że elektron posiada dodatkowy. Dla elektronu spinowa liczba kwantowa s (odpowiednik liczby kwantowej j momentu pędu) wynosi 1/2. Wynik ten był podwójnie zaskakujący.70) Dochodzimy do wniosku. (5. 2 (5. Spin jest wewnętrznym momentem pędu cząstki 2 i jest wielkością dla nie ustaloną oraz niezmienną.79) 4 2 2 2 Takiej identyfikacji dokonuje się na podstawie matematycznego podobieństwa algebry operatorów momentu pędu i operatorów spinu 44 .77) 5. Jednokrotne zadziałanie operatorem J− obniża wartość m o 1. (5. Możliwe są zatem dwa rzuty spinu na wybraną oś kwantyzacji s= 1 2 =⇒ 1 ms = ± . (5. że mmax = j . (5. Stąd wniosek. Aby wyjaśnić taki wynik eksperymentu zapostulowano. a stąd wniosek. wewnętrzny stopień swobody nazywany spinem. j . . to wyrażenie w drugim nawiasie jest na pewno niezerowe. Po drugie ten moment magnetyczny musi mieć inne źródło niż orbitalny moment pędu ponieważ ten zawsze posiada nieparzystą liczbę możliwych rzutów na wybraną oś kwantyzacji. że atom srebra jednak jakiś moment magnetyczny posiada. .78) Dla cząstki o spinie 1/2 wprowadzimy dwie funkcje spinowe α i β odpowiadające dwóm rzutom spinu na oś kwantyzacji 3 2 1 1 s2 α = s 2 β = sz α = . j − 1.73) Startując od stanu od maksymalnym rzucie momentu pędu |jmmax i działając odpowiednią ilość razy ˆ operatorem opuszczającym J− musimy otrzymać stan (z dokładnością do unormowania) o minimalnym ˆ rzucie momentu pędu jmmin . W takim razie moment magnetyczny związany z orbitalnym momentem pędu jest w atomie srebra zerowy. .76) Podstawiając wartość mmax = j do równania 5. Jednak zaobserwowali oni rozszczepienie wiązki na dwie. (5. jeżeli startując od mmax i obniżając jego wartość o kolejne jedynki mamy uzyskać wartość m min = −mmax .

80) 1 σi . 2 (5.Możemy podać jawne postaci funkcji α i β α= oraz operatorów składowych spinu si = gdzie σx = to tzw.82) 1 0 β= 0 1 (5. 0 1 1 0 σy = 0 −i i 0 σz = 1 0 0 −1 (5.81) 45 . macierze Pauliego.

2) (6. (6. Dlatego aby odseparować te ruch przechodzi się z laboratoryjnego układu odniesienia do układu środka masy.1) gdzie r = rN − re jest odległością między elektronem i jądrem.7) 46 . Operator Hamiltona dla takiego systemu ma postać: ˆ ˆ ˆ ˆ H = Te + TN + V = − 2 2 2me ∆e − 2mN ∆N − Ze2 . mA + m B (6. 4π 0 r (6.Rozdział 6 Atom wodoru Rozpatrywać będziemy układ złożony z elektronu (ładunek −e) i dodatniego. a w szczególności dla Z = 1 jest modelem atomu wodoru. punktowego jądra o ładunku Ze. Operator energii kinetycznej na postać: ˆ ˆ ˆ T = TA + TB = − Położenie środka masy R dane jest jako: mA (R − rA ) = mB (rB − R) .1 Separacja ruchu środka masy Zazwyczaj nie interesuje nas ruch translacyjny całego układu tylko ruchy względne cząstek dany układ budujących.6) 2mA ∂2 ∂2 ∂2 + + 2 2 ∂Ri mA + mB ∂Ri ∂ri ∂ri 2mB ∂2 ∂2 ∂2 − + 2 2 ∂Ri mA + mB ∂Ri ∂ri ∂ri 2 (6. Wyraźmy teraz pochodne po zmiennych rAi i rBi przez pochodne po Ri oraz ri .4) Współrzędne względne zdefiniowane są równaniem: r = r A − rB .3) 2 2 2mA ∆A − 2mB ∆B .5) ∂ ∂ + ∂Ri ∂ri ∂ ∂ − ∂Ri ∂ri (6. ∂ mA = ∂rAi mA + m B ∂ mB = ∂rBi mA + m B ∂2 2 = ∂rAi ∂2 2 = ∂rBi mA mA + m B mB mA + m B 2 (6. czyli: R= mA r A + m B r B . Rozpatrzmy układ dwóch cząstek A i B o masach odpowiednio m A i mB . 6. Układ taki nosi nazwą jonu wodoropodobnego. że potencjał oddziaływanie między tymi cząstkami zależy tylko od ich wzajemnej odległości V = V (rA − rB ). Zakładamy.

czyli czysty potencjał kulombowski (linia przerywana) oraz potencjał efektywny dla l = 0 (linia ciągła). natomiast dla l = 0 odpowiada za tworzenie się bariery odśrodkowej. to możemy przyjąć. ˆ który będziemy dalej oznaczali przez H. 2 ∂r r ∂r r sin θ ∂θ ∂θ r sin θ ∂φ2 Łatwo zauważyć.9) Ponieważ udała nam się wyrazić całkowity hamiltonian w postaci sumy operatora zależącego tylko od współrzędnej R i operatora zależnego tylko od r. Poniższy wykres przedstawia potencjał efektywny dla przypadku l = 0.ˆ Możemy wyrazić operator T w nowych współrzędnych: ˆ T =− 2 2 2 2mA ∆A − 2mB ∆B = − − =− 2mA 2 mA mA + m B mB mA + m B 2 2 ∆R + 2 2mA mA + m B 2mB mA + m B R r + ∆r + (6. A B W ten sposób rozdzieliliśmy ruch układu jako całości od ruch względnego jego składowych. r) . r) spełniająca: ˆ HΦ(R.17) Podstawiając tą postać do równania Schr¨dingera otrzymujemy równanie na funkcję radialną R(r): o 2 − 2µ 1 ∂ 2 ∂ R(r) + r r2 ∂r ∂r − Ze2 l(l + 1) + 4π 0 r 2µr2 Vef f 2 R(r) = ER(r) (6. że jego funkcja własna Φ(R.10 możemy je odseparować na dwa niezależne: ˆ Hr Ψ(r) = EΨ(r) ˆ HR F (R) = (E − E)F (R) (6. φ). gdy l = 0 (zerowy moment pędu). (6. rządzi wewnętrzną dynamiką układu. (6. (6.16) gdzie przez L2 oznaczyliśmy operator kwadratu momentu pędu. Ponieważ pozostałe człony hamiltonianu zależą jedynie od współrzędnej radialnej r.13) ˆ ˆ HR jest po prostu hamiltonianem cząstki swobodnej i nie będziemy się nim zajmować.10) również daje się sfaktoryzować do postaci: Φ(R. natomiast Hr .12) (6.2 Rozwiązania równania Schr¨dingera dla atomu wodoru o 2 Po odseparowaniu ruchu środka masy równanie Schr¨dingera dla jonu wodoropodobnego przybiera postać: o − gdzie: 2µ ∆− Ze2 Ψ(r) = EΨ(r) . r) = F (R)Ψ(r) . Podstawiając taką postać funkcji Φ do równania 6. φ) musi być też funkcją własną operatora L2 .18 jest równaniem jednowymiarowym z efektywnym potencjałem V ef f .11) (6. 6. r) = EΦ(R. 4π 0 r (6. 47 . θ. są to harmoniki sferyczne Ylm (θ.18) Równanie radialne 6. zatem funkcja falowa atomu wodoru musi być postaci: Ψ(r) = Ψ(r. φ) . θ. że rozważane równanie daje się zapisać w następującej postaci: ∆= − 1 ∂ 2 ∂ L2 Ze2 r + − 2 ∂r 2 2µ r ∂r 2µr 4π 0 r 2 (6. Drugi człon w Vef f znika. to funkcja falowa Ψ(r) = Ψ(r. Całkowity hamiltonian przybiera postać: ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ H = HR + Hr = TR + Tr + V (r) (6. φ) = R(r)Ylm (θ. Funkcje własne kwadratu momentu pędy znamy.15) Ψ(r) = EΨ(r) .8) 2mB ∆R − 2 R r + ∆r = 2(mA + mB ) ∆R − 2µ ˆ ˆ ∆r = T R + T r . gdzie µ−1 = m−1 + m−1 jest masą zredukowaną układu.14) 1 ∂ 1 1 ∂ 2 ∂ ∂ ∂2 r + 2 sin θ + 2 2 .

.. .19) Parametr n jest tzw. że n może przyjmować tylko dodatnie wartości całkowite.29) Z drugiej strony aby harmoniki sferyczne Ylm miały sens musi zachodzić l = 0. a w innych zredukowanego promienia Bohra. główną liczbą kwantową i z warunku normalizowalności funkcji falowej wynika. 2. .26) (6. (6.25) (6.22) Wreszcie Lm jest tzw. dlatego w dalszej części będziemy stosowali oba. n+1 (6. 2. W jednych przypadkach wygodniej jest używać zwykłego. oraz |m| l. 1.30) 48 . (6.. 3.20) gdzie a0 ma wymiar długości i jest nazywane zredukowanym promieniem Bohra: a0 = 4π 0 µe2 2 . a0 (6.27) Z R10 (r) = 2 a0 1 R20 (r) = √ 2 2 Z a0 3/2 e−Zr/a0 1 R21 (r) = √ 2 6 Z a0 5/2 2− Zr −Zr/2a0 e a0 re−Zr/2a0 (6. stowarzyszonym wielomianem Laguerre’a. Nnl jest stałą normalizacyjną: Nnl = − 2Z na0 3 (n − l − 1)! 2n[(n + l)!]3 1/2 (6.V r Rozwiązania równania radialnego są znane i mają one postać: Rnl (r) = Nnl ρ n l L2l+1 (ρ)e−ρ/2n .. Zmienna ρ jest zdefiniowana jako: ρ= 2Z r..21) Uwaga: Często w literaturze spotyka się wielkość analogiczną a0 tyle. dxm (6. n = 1. że dla m > k Lm = 0.24) dm Lk (x) . czyli: l n−1 (6. że w jej definicji masa zredukowana µ jest zastąpiona masą elektronu me . Ostatecznie funkcja falowa będąca rozwiązaniem naszego wyjściowego równania zależy od trzech liczb kwantowych i ma postać: |nlm = Ψnlm = Rnl (r)Ylm (θ. stowarzyszonych wielomianów Laguerre’a i funkcji R nl L0 = 1 L1 = 1 − x L1 = −1 1 L2 = 2 − 4x + x2 L1 = −4 + 2x 2 3/2 L3 = 6 − 18x + 9x2 − x3 L3 = −6 3 (6.23) Kilka pierwszych wielomianów Laguerre’a. to daje nam ograniczenie na wartości liczby kwantowej l — k k 2l + 1 n + l. Wielkość taka nosi nazwę promienia Bohra. φ) .28) Z definicji Lm wynika. zdefiniowanym jako: k Lm (x) = k gdzie Ln oznacza wielomian Laguerre’a: Lk (x) = ex dk k −x (x e ) dxk (6.

. −l + 1.34) Ψ210 1 Ψ211 = √ 8 π Z a0 5/2 1 = √ 4 2π 5/2 r cos θe−Zr/2a0 1 Ψ21−1 = √ 8 π Z a0 5/2 (6.31) (6.39) 4 a0 (2Z) 2Z — Ogólne wyrażenie na średni promień w stanie Ψnlm ma postać: r nl = n2 1 + l(l + 1) 1 1− 2 n2 a0 Z (6.33) Rozwiązania równania Schr¨dingera dla atomu wodoru |nlm nazywamy orbitalami.35) r sin θeiφ e−Zr/2a0 r sin θe−iφ e−Zr/2a0 (6. l . 3.36) Zadanie 33 Oblicz średnią odległość elektronu od jądra w stanie |100 .. Odległości między kolejnymi poziomami energetycznymi maleją ze wzrostem głównej liczby kwantowej: ∆En→m = Em − En = −R Z2 Z2 1 1 + R 2 = RZ 2 2 − 2 m2 n n m (6. 2 2 2 n2 32π 0 2µa0 (6. kilka pierwszych o przedstawionych jest poniżej. n − 1 (6. Ponieważ energia stanu |nlm nie zależy od liczb kwantowych l i m to poziom energetyczny En jest n2 –krotnie zdegenerowany. l = 0. lub zastosować ogólny wzór 2..gdzie: n = 1... . metodą różniczkowania po parametrze.42) 49 .10 (podajmy go jeszcze raz): ∞ n! (6..41) gdzie R jest nazywane stałą Rydberga.. . φ)|2 1 r3 |R10 (r)|2 dr = 4Z 3 a3 0 ∞ 0 r3 e−2Zr/a0 dr (6.32) (6. 1.. l − 1.37) Taką całkę można obliczyć np. Ψ100 1 =√ π Z a0 3/2 e −Zr/a0 Ψ200 Z a0 1 = √ 4 2π Z a0 3/2 2− Zr −Zr/2a0 e a0 (6. .38) rn e−αr dr = n+1 . 2. m = −l. α 0 Zatem: 4Z 3 3! a4 3a0 0 r = 3 = (6.40) Energia stanu opisywanego funkcją Ψnlm = |nlm dana jest wzorem: En = − Z 2 µe4 Z2 2 Z2 =− 2 n2 = −R n2 . Rozwiązanie 33 r = 100|r|100 = 0 2π ∞ π 2π dr 0 π dθ 0 dφ r2 sin θΨ∗ rΨ100 = 100 ∞ 0 = 0 dφ 0 sin θdθ|Y00 (θ.

ˆ V = 0 2π π (6. Rozwiązanie 35 Z twierdzenia wirialnego wynika. czyli: v=Z (6. a0 = 1.45) µ Musimy zatem wyznaczyć wartość średnią energii kinetycznej elektronu w stanie podstawowym: ˆ T =− =− 2 2 2µ 2 ∆ =− 3 2µ 2π ∗ Ψ100 ∆Ψ100 d3 r = π 1 Z 2µ π a0 2 dφ 0 sin θdθ 0 ∞ r2 dre− a0 Zr 2 = µ = Stąd: Z a0 4 0 4 0 ∞ 1 d 2 d − Zr r e a0 = r2 dr dr 4 2 2 Z Z − 2Zr 2r − r2 e a0 = a0 µ a0 2 a0 2 2Z 2 Z a0 −2 a0 2Z 3 (6. (6.48) — Musimy pamiętać. że w zredukowanych jednostkach atomowych prędkość światła c wynosi w przybliżeniu 137. µ = 1. Zadanie 35 Sprawdzić słuszność twierdzenia wirialnego dla stanu podstawowego jonu wodoropodobnego.43) Zadanie 34 Obliczyć średnią prędkość elektronu w stanie podstawowym jonu wodoropodobnego Rozwiązanie 34 Przyrównujemy wartość oczekiwaną operatora energii kinetycznej do klasycznego wzoru wiążącego prędkość z energią: µv 2 ˆ . pozostaje V .49) dφ 0 sin θdθ 0 ∞ r2 drΨ∗ 100 1 Z 3 Ze2 −Ze2 Ψ100 = −4π 4π 0 r π a3 4π 0 0 ∞ 0 re − 2Zr a 0 dr = (6. V =− a0 a0 µe2 µa2 0 2 2 2 2 2 (6. które gdyby świat rządził się mechaniką nierelatywistyczną miałoby kolor srebrny. 2µa2 0 Z 2 2Z2 = µ 2µa2 µa0 0 2 v= W zredukowanych jednostkach atomowych (6.21 możemy nasz wynik przepisać w postaci: Z Z e ˆ =− .Energię jonizacji I jonu wodoropodobnego definiuje się jako energię przejścia ze stanu podstawowego do stanu nieskończenie wzbudzonego: I = ∆E1→∞ = RZ (6.47) = 1.46) = 2 2 Z µ a0 a0 2Z = Z2 . (6. 2 ˆ Wartość oczekiwaną energii kinetycznej mamy już obliczoną.44) T = 2 stąd: ˆ 2T v= . W szczególności otrzymany właśnie wzór na średnią prędkość ulegnie modyfikacji. Jednym z „najpopularniejszych” efektów relatywistycznych jest kolor złota. że: 1 ˆ ˆ T =− V . zatem dla jonów wodoropodobnych o dużym ładunku jądra średnia prędkość elektronu w stanie Ψ100 jest bliska prędkości światła i nie możemy zaniedbywać efektów relatywistycznych.51) 50 .50) = −4 Z 4 e2 a2 Z 2 e2 0 3 4Z 2 = − 4π a 4π 0 a0 0 0 Korzystając ze wzoru 6.

(6. (6. Podstawiając postać funkcji ψ otrzymujemy µz = −e 1 2 ψ200 |z|ψ200 + ψ210 |z|ψ210 − ψ200 |z|ψ210 − ψ210 |z|ψ200 .52) 2 Można to przepisać również w postaci: 1 ˆ ˆ E=− T = V . W całce po θ dokonujemy zamiany zmiennych x = cos θ. w którym elektron opisany jest unormowaną funkcją falową: 1 ψ = √ (ψ200 − ψ210 ) .62) 51 . r e a0 (6. (6.38 ψ210 |z|ψ200 = 1 48 Z a0 4 1 48 ∞ 0 2r4 − Z 5 −Zr/a0 dr . że ψ200 |z|ψ210 = ψ210 |z|ψ200 ∗ . 2 — Zadanie 36 Obliczyć z–ową składową momentu dipolowego µz atomu wodoru. (6. że istotnie spełniona jest równość: 1 ˆ ˆ T =− V .59) 3 −1 zatem ψ210 |z|ψ200 = Korzystamy ze wzoru 6.Porównując ten wynik z wynikiem poprzedniego zadania możemy stwierdzić.56) (6.63) 3a0 e .57) Podstawiamy z = r cos θ: ψ210 |z|ψ200 = 1 32π Z a0 4 0 ∞ π 2π r2 dr 0 sin θdθ 0 dφ 2 − Zr a0 r2 cos2 θe−Zr/a0 .61) Korzystając z tego. dx = − sin θ i dostajemy całkę +1 2 x2 dx = . (6.55) (6. (6. Pozostaje tylko do obliczenia całka: ψ210 |z|ψ200 = ψ210 zψ200 d3 r = 1 32π Z a0 4 2− Zr a0 e−Zr/2a0 zr cos θe−Zr/2a0 d3 r . czyli — µz = −3a0 e . (6. dostajemy µz = − Dla atomu wodoru Z = 1. Z (6.54) 2 Rozwiązanie 36 Składowa z momentu pędu dana jest wzorem: µz = −e ψ|z|ψ .53) Całki ψ200 |z|ψ200 i ψ210 |z|ψ210 znikają ze względu na symetrię funkcji falowej. .60) 2 · 4! a5 Z a6 0 − 5! 0 Z5 a0 Z 6 =− 3 a0 3 · 4! a0 =− 48 Z 2Z (6.58) Całkowanie po φ daje 2π.

dlatego często używa się takich ich kombinacji linowych. odkrył. Są to jednak funkcje zespolone. promieniowaniu charakterystycznym zaobserwował dwie serie linii widmowych. Później (w 1911r. że być może istnieją również inne serie. a w ogólności orbital ns posiada (n-1) węzłów. Orbitale s są sferycznie symetryczne i mają maksimum na jądrze. np0 = Ψn10 .. .. oraz przepuścił ostry atak na teorię kwantową. że npx i npy nie są funkcjami własnymi operatora Lz . 3s = Ψ300 . Wreszcie każda podpowłoka o danym l jest (2l+1)–krotnie zdegenerowana ze względu na magnetyczną liczbę kwantową m = −l.3 Powłoki i podpowłoki Funkcje falowe Ψnlm będące rozwiązaniami równania Schr¨dingera dla atomu wodoru nazywamy orbitao lami.. czyli składa się z 2l + 1 orbitali. doniósł o zaobserwowaniu serii J.64) ˆ Należy pamiętać. swoim przemówieniem zadziwił środowisko naukowe. etc. 2s = Ψ200 .. W tym tzw.. . że gęstość p-stwa znalezienia na jądrze elektronu opisywanego takim orbitalem jest zerowa. Wszystkie orbitale o takiej samej głównej liczbie kwantowej tworzą powłokę. po ogłoszeniu przez Nielsa Bohra kwantowego modelu atomu wodoru. zarówno o większej jak i o mniejszej energii. Orbital 1s s 2s Orbital 2s r r Orbitale p Funkcje falowe o l = 1. Gdy 1920 roku Barkla odbierał przyznaną mu nagrodę. powszechnie już wówczas uważaną za artefakt eksperymentu. Kolejne powłoki oznacza się wielkimi literami alfabetu zaczynając od K 1 : n = 1 K 2 L 3 M 4 N ..) zmienił te oznaczenia na K i L.. czyli funkcje Ψn00 : 1s = Ψ100 .. że są one funkcjami własnymi operatora rzutu momentu pędu. Środowisko naukowe przyjęło te wyniki z dużą podejrzliwością. W 1913 roku. Dla każdej wartości n = 2. 1 Charles Glover Barkla brytyjski fizyk badając na początku XX wieku rozpraszanie promieni X przez materią. który choć we swych wczesnych pracach przyczynił się do stworzenia teorii kwantowej. to później otwarcie przeciw niej występował. f–fundamental. będący dobrym eksperymentatorem.. które oznaczył literami A i B.. mamy trzy orbitale p: np+1 = Ψn11 . Przez to Barkla stał się przeciwnikiem teorii kwantów i w swoich pracach pozostał przy koncepcji serii J. np−1 jest fakt. Orbitale s Orbitale o zerowym momencie pędu (l = 0). p–principal.. Tymczasem Barkla. Wszystkie orbitale p znikają na jądrze (mają tam węzeł). 2 Literowe oznaczenia kilku pierwszych podpowłok pochodzą od historycznych nazw linii widmowych: s–sharp.6. . np0 . serie K i L znalazły swoje teoretyczne uzasadnienie. Przedstawiał wyniki swoich badań nad serią J. lecz kiepskim teoretykiem. 52 . które są funkcjami rzeczywistymi: pz = p0 = zf (r) 1 px = √ p+1 − p−1 = xf (r) 2 i py = √ p+1 + p−1 = yf (r) 2 (6.. Powłoka odpowiadająca głównej liczbie kwantowej n składa się z n podpowłok różniących się wartością pobocznej liczby kwantowej l. co oznacza. d–diffused. np−1 = Ψn1−1 . Zaletą orbitali np+1 .. że największa gęstość p-stwa znalezienia elektronu opisywanego takim orbitalem jest na jądrze. co oznacza. że promieniowanie rozproszone zawiera składową właściwą dla każdego pierwiastka. Orbital 1s nie posiada węzłów. Dalsze podpowłoki są oznaczane kolejnymi małymi literami alfabetu z pominięciem litery „ j”.. 4. 3. Podpowłoki oznacza się małymi literami2 : l = 0 s 1 p 2 d 3 f 4 g 5 h 6 i 7 k 8 l . czyli Ψn1m . l. Barkla nie był jedynym znanym historii naukowcem. . argumentując. W roku 1918 komitet noblowski przyznał Barkli zaległą Nagrodę Nobla z Fizyki za rok 1917. ponieważ w modelu teoretycznym nie było miejsca na serie widmowe o energiach większych od serii K.

tzn. φ)r 2 sin θdr dθ dφ (6.72) — 53 .Orbitale d Analogicznie jak w poprzednim przypadku definiujemy w ogólności zespolone orbitale nd m = Ψn2m . czyli: a0 r∗ = a0 Z (6. θφ)|2 = (6. θ. którego maksimum to występuje nazywamy promieniem najbardziej prawdopodobnym. promień r ∗ dla. θφ)|2 . mają tam węzeł. ˆ będące funkcjami własnymi Lz oraz orbitale rzeczywiste powstałe jako kombinacje linowe ndm i nd−m : 1 dz2 = d0 = √ (3z 2 − r2 )f (r) 2 3 dxy = xyf (r) dyz = yzf (r) dzx = zxf (r) 1 dx2 −y2 = (x2 − y 2 )f (r) 2 Wszystkie orbitale o l = 0 znikają na jądrze.69) Radialna gęstość p-stwa dla orbitalu 1s na jedno maksimum. czyli dla orbitalu 1s: ρ1s (r) = |Ψ100 |2 4πr2 .66) Gęstość p-stwa znalezienia cząstki w danym punkcie dana jest przez kwadrat modułu funkcji falowej: Czyli p-stwo znalezienia cząstki w infinitezymalnej objętości wokół punktu (r. (6. (6.67) Jeśli scałkujemy P (r.68) 2 2 = 0 dφ 0 sin θdθr 2 dr|Ylm (θ. φ) = ρ(r. θ. φ) = |Ψ(r. φ)|2 |Rnl (r)|2 = |Rnl (r)| r dr Definiujemy radialną gęstość prawdopodobieństwa jako: ρr (r) = |Rnl (r)|2 r2 . Dla r = 0 mamy minimum funkcji ρr (r). φ) dane jest przez: P (r. θ. Rozwiązanie 37 Szukamy maksimum funkcji ρ1s (r): r 0= Zatem r 1 − d 4Z 3 2 − 2Zr d 1s d 4πr2 |Ψ100 |2 = ρr (r) = r e a0 dr dr dr a3 0 = 4Z 3 2Z 2 − 2Zr 2r − r e a0 3 a0 a0 (6.71) Z 1s r = 0. φ) = 0 2π π dφ 0 sin θdθr2 dr|Ψ(r.70) (6.65) 6. φ) po kątach to otrzymamy p-stwo znalezienia cząstki w warstwie sferycznej o promieniu r i grubości dr: 2π π Pr (r) = 0 2π dφ 0 π sin θdθr2 drρ(r.4 Radialna gęstość prawdopodobieństwa ρ(r. θ. θ. Dla stanu podstawowego atomu wodoru. Zadanie 37 Wyznaczyć promień najbardziej prawdopodobny dla stanu 1s. θ. r (6.

79) 54 . Rozwiązanie 38 µz = f | µz |i = −e f | z |i = −e f | r cos θ |i = −e ˆ Stąd: msf = m si . Przy takich przejściach musi oczywiście być spełniona zasada zachowania energii. Foton jest bozonem o spinie równym 1.5 Spinorbitale 1 Elektron jest fermionem o spinie równym 1 . (6. Epocz = Ekonc . Pozostaje jeszcze reguła zabraniająca zmiany rzutu spinu.75) ∆m = 0. tzn. dlatego aby aby całkowity moment pędu układu był zachowany to przejście musi zachodzić między stanami. ±1 ∆ms = 0 (6. ±1. czyli możliwe są dwa rzuty jego spinowego momentu pędu ± 2 . czyli wielkości: ˆ µif = f | µ |i .78) ˆ gdzie µ = −er jest operatorem momentu dipolowego elektronu. Uwzględnienie spinu powoduje.6 Przejścia spektralne Pod wpływem promieniowania elektromagnetycznego układ kwantowy znajdujący się w stanie o energii En może przejść na na inny poziom energetyczny (Em ). W procesach spektroskopowych musi być zachowany moment pędu. Przejścia między stanami |i i |f są dozwolone tylko wtedy gdy µif = 0. zasady tej nie można jednak wyprowadzić z takiej heurystycznej analizy zjawiska.73) gdzie |ms to funkcja |α lub |β . 2 Dlatego do pełnego opisu elektronu w jonie wodoropodobnych nie wystarcza jedynie przestrzenna funkcja falowa Ψnlm . co jeśli zaniedba się efekty odrzutu możemy zapisać jako: En + ω = Em dla abrorbcji En = Em + ω dla emisji. Podobnie foton ma trzy możliwe rzuty spinu 0.80) Ψ∗ (r)rcosθΨi (R)d3 r msf msi f δm s f ms i (6. Zadanie 38 Obliczyć z-ową składową dipolowego momentu przejścia między stanami |i = |n i li mi msi i |f = nf lf mf msf . pochłonąć kwant promieniowania (foton) i przejść do wyższego poziomu lub wyemitować foton i przejść do stanu niższego. ±1. zatem spinorbitale różniące się jedynie wartością spinowej liczby kwantowej ms odpowiadają tej samej wartości energii. Taki iloczyn funkcji przestrzennej (orbitalu) i funkcji spinowej nazywamy spinorbitalem: Ψnlmms = |nlmms = |nlm |ms . Hamiltonian nie zależy od operatora spinu. że n–ty poziom energetyczny jest 2n2 –krotnie zdegenerowany. lecz musimy ją jeszcze wymnożyć przez funkcję spinową. (6. dla których poboczna liczba kwantowa różni się o ±1.74) Formalne wyprowadzenie reguł wyboru opiera się na rachunku zaburzeń i polega na obliczaniu dipolowego momentu przejścia. że magnetyczne liczby kwantowe stanów początkowego i końcowego muszą różnić się o 0. 6.6. Podsumowując mamy następujące reguły wyboru dla przejść spektralnych w jonach wodoropodobnych: ∆l = ±1 (6. co oznacza.77) (6. tj. Przejścia takie nie mogą następować między dowolnymi stanami kwantowymi.76) (6. (6.

82) (6.81) dφ 0 0 sin θdθYlf mf ∗ Y10 Ylmi i Korzystając ze wzoru 5. φ) oraz r cos θ = i µz = −e 4π 3 1/2 0 ∞ ∗ Rnf lf (r)rRni li (r)r2 dr 2π π m 4π 3 1/2 Y10 (θ. że całka ( ) będzie niezerowa tylko wtedy gdy: lf = l i ± 1 mf = m i (6.Podstawiamy teraz Ψf (r) = Rnf lf (r)Ylf f (θ. φ): (6.83) W taki sposób dostajemy część reguł wyboru.40 możemy stwierdzić. Ψi (r) = Rni li (r)Ylmi (θ. pozostałe otrzymalibyśmy z analogicznych obliczeń dla składowych x i y dipolowego momentu przejścia. φ). — 55 .

(7. do stanu o najniższej energii.5) |cn |2 E0 n E[φ] = ˆ c∗ cn ψm | H |ψn m c ∗ c n ψ m | ψn m = n |cn |2 En n n nm |cn |2 |cn |2 = E0 . Przy czym funkcja pobiera liczbę i jako wynik zwraca liczbę. Metodą tą jest tzw. tzn. dla którego nie potrafimy ściśle rozwiązać równania Schr¨dingera.6) gdzie skorzystaliśmy z faktu.1) φ| φ ˆ osiąga minimum dla funkcji ψ0 . możemy ˆ przedstawić w postaci rozwinięcia na funkcje własne hamiltonianu H: φ= n c n ψn . metoda wariacyjna1 . 7. (7. zdefiniowany wzorem: ˆ φ| H |φ E[φ] = . że funkcjonał Rayleigha–Ritza 2 E[φ].7) (7. że podstawiając za φ ścisłą funkcję falową stanu podstawowego dostaniemy wartość E0 .Rozdział 7 Metoda wariacyjna Załóżmy. tj. czyli spełniona jest nierówność: E0 < E n . to istnieje metoda pozwalająca stwierdzić. Dowolną funkcję φ. którą oznaczymy przez E 0 .1 Zasada wariacyjna Podstawę metody wariacyjnej stanowi tzw. spełniającą warunki narzucane przez mechanikę kwantową na funkcje falowe. n > 0. Podstawiając takie rozwinięcie do funkcjonału Ritza otrzymujemy: nm (7. Jeżeli ograniczymy się do stanu podstawowego.2) Ponadto wartość funkcjonału E w minimum jest równa energii stanu podstawowego. że E0 jest energią stanu podstawowego. tj. będącej funkcją własna hamiltonianu H opisującą stan podstawowy układu.8) E[φ] 56 . E0 . 1 Metodę wariacyjną można również zastosować do stanu wzbudzonych o ile są to stany podstawowe dla danej symetrii funkcji falowej. W takim przypadku pozostaje nam jedynie szukanie rozwiązań przybliżonych. czyli: E[ψ0 ] = E0 . (7. (7.3) Udowodnijmy to twierdzenie. że rozpatrujemy układ. która spośród danego zbioru przybliżonych funkcji falowych będzie najlepiej opisywała nasz układ. ˆ Hψ0 = E0 ψ0 . (7.4) gdzie ortonormalne funkcje ψn spełniają równanie: ˆ Hψn = En ψn . Zatem ponadto oczywistym jest. zasada wariacyjna mówiąca. o nie możemy znaleźć jego energii i funkcji falowych. przy czym chcemy oczywiście aby to przybliżenie było możliwie najlepsze. natomiast funkcjonał pobiera funkcję i zwraca liczbę. (7. 2 Funkcjonał jest obiektem matematycznym będącym w pewnym sensie uogólnieniem funkcji.

czy spełniona jest zasada wariacyjna. zoptymalizować parametr c w funkcji próbnej postaci: φ(r. cM ) i opisywaną zbiorem M parametrów {ci }. Stosując metodę wariacyjną.935 ≈ 2 2mL mL2 2 .... Zrobiliśmy to już w jednym z poprzednich zadań.. czyli przybliżenie do energii stanu podstawowego zależne od zestawu parametrów {ci }. tj. . funkcji próbnych φ(x1 . . Rozwiązanie 39 Zacznijmy od znormalizowanie funkcji Ψ(x): L (7. 5 2 3 30 (7. Pozostaje jeszcze wyznaczenie optymalnych wartości tych parametrów. c) = e−cr . xN . otrzymując następującą stałą normalizującą: N= c3 . Zatem problem znalezienia najlepszego przybliżenia do ścisłej funkcji falowej stanu podstawowego zredukowaliśmy do szukania minimum funkcji wielu zmiennych. Obliczyć wartość oczekiwaną hamiltonianu z funkcją: Ψ(x) = N x(L − x) i sprawdzić..7.. .11) (Lx − x2 )dx = 30 1 3 1 3 L − L = m L5 2 3 2 (7. Zadanie 39 Rozpatrzmy cząstkę w nieskończonej studni potencjału o szerokości L (potencjał jest zerowy dla x ∈ [0. Podstawiamy taką postać funkcji φ do naszego funkcjonału i wykonujemy całkowania otrzymując w rezultacie wielkość E(c1 . w tym minimów.. funkcjonałów zajmuje się dział matematyki nazywany rachunkiem wariacyjnym. że zasada wariacyjna jest spełniona. — Zadanie 40 Rozpatrzmy jon wodoropodobny. E < E. będący odpowiednikiem rachunku różniczkowego w przypadku funkcji. takich dla których funkcja E(c1 . (7. 5 6 mL mL2 2 (7. że wybieramy rodzinę tzw..2 Optymalizacja parametrów wariacyjnych Dzięki zasadzie wariacyjnej szukanie przybliżonej funkcji falowej stanu podstawowego sprowadza się do szukania minimum funkcjonału Ritza 3 ..10) 30 . .14) Rozwiązanie 40 Zaczynamy od znormalizowania funkcji φ.12) Ścisła energia stanu podstawowego dla rozpatrywanego układu wynosi: E= π2 2 4. 4π 0 r (7. cM ) osiąga minimum. (7. cM ).9) N −2 = 0 x(L − x) dx = 2 L 0 5 L (Lx − x2 )2 dx = 0 (x4 − 2Lx3 + L2 x2 )dx = 1 5 2L 4 L2 3 x − x + x 5 4 3 L 0 = = L 1 5 1 5 1 5 L − L + L = . π (7.16) 3 Szukaniem punktów krytycznych. 57 .15) Wyznaczmy wartość oczekiwaną hamiltonianu jonu wodoropodobnego z unormowaną funkcją φ: ˆ φ| H |φ = − 2 2µ φ| ∆ |φ − Ze2 1 φ| |φ . L5 L 0 czyli: N= Teraz wyznaczamy wartość oczekiwaną hamiltonianu: ˆ E = H =− 2 d2 30 L 30 (Lx − x2 ) 2 (Lx − x2 )dx = 2 5 2m L 0 dx 2m L5 2 2 3 5 30 L = = . tj. c1 . L] i nieskończony dla innych x–ów)...13) widzimy zatem.. Zazwyczaj realizuje się to w taki sposób.

22) Nie jest to przypadek.23) ∞ r2 e−2cr dr .24) Aby wyznaczyć stałą N potrzebna nam będzie wartość następującej całki: +∞ I= −∞ e−αx dx . (7. że otrzymaliśmy ścisłą funkcję falową stanu podstawowego jonu wodoropodobnego: 1 Z √ π a0 3/2 e−Zr/a0 .1 Całkę φ| r |φ również już obliczaliśmy: 1 |φ = c . dc µ 4π 0 (7.20) Ze2 µ Z = .27) zamieniamy zmienną s = ρ2 . ds = 2ρ dρ: I2 = π 0 ∞ e−αs ds = π α π . 2 (7. 2 (7.29) 58 . Rozwiązanie 41 Zaczynamy od znormalizowania funkcji próbnej: N −2 = e−2cr d3 r = 4π 0 2 2 (7. c) = e−cr . α (7. zawsze gdy w rodzinie funkcji próbnych znajduje się funkcja dokładna (a tak było w tym zadaniu) to metoda wariacyjna ją odnajdzie.25) Wygodnie jest obliczać kwadrat tej całki: I2 = +∞ −∞ e−αx dx 2 +∞ −∞ e−αy dy = 2 +∞ +∞ dx −∞ −∞ dy e−α(x 2 +y 2 ) (7.17) r2 e−cr 1 d 2 d −cr r e dr = 4c3 r2 dr dr ∞ 0 c2 r2 − 2cr e−2cr dr = = 4c3 c2 = −4c3 1 = −c2 4c (7.28) Ostatecznie: I= +∞ −∞ e−αx dx = 2 (7. 4π 0 2 a0 (7. 4π 0 Ostatecznie: E(c) = Szukamy minimum funkcji E(c): 0= stąd: c= 2 2µ c2 − (7. ϕ =: I2 = 0 2π dϕ 0 ∞ dρ ρ e−αρ = 2π 0 2 ∞ e−αρ ρ dρ 2 (7. — Zadanie 41 Powtórzyć te obliczenia z funkcją próbną w postaci: φ(r.21) Zauważmy.26) przechodzimy do współrzędnych radialnych ρ2 = x2 + y 2 . r Pozostaje do obliczenia wartość średnia laplasjanu: φ| φ| ∆ |φ = c3 π e−cr ∆e−cr d3 r = 1! 2! − 2c (2c)3 (2c)2 c3 4π π ∞ 0 (7.19) 2 Ze2 d E(c) = c− .18) Ze2 c.

42) Przejdźmy do jednostek atomowych i obliczmy wartość energii dla Z=1: E= — 59 3 c−2 2 4 2c = −2 π 3π 4 16 =− ≈ −0.34) x2n+1 e−αx dx = n! 2αn+1 Ze2 1 φ| |φ 4π 0 r Teraz musimy wyznaczyć wartość oczekiwaną hamiltonianu z unormowaną funkcją próbną. czyli 3 2 Ze2 c−2 2µ 4π 0 2c .36) zamieniamy zmienną s = r 2 .424/j. ˆ φ| H |φ = − Obliczmy najpierw: φ| 1 |φ = r 2c π 3/2 0 2π π 2 2µ φ| ∆ |φ − (7.33 dostajemy: φ| ∆ |φ = 4π Dostajemy: ˆ E[φ(c)] = φ| H |φ = Szukamy minimum E[φ(c)].43) .37) r2 e−cr 2 2c 1 d 2 d −cr2 r e dr = 4π r2 dr dr π 3/2 e−cr 2c 2cr4 − 3r2 e−cr dr . Podstawiając 2c = α dostajemy: N −2 = 4π 0 ∞ r2 e−αr dr = −4π 2 ∂ ∂α ∞ 0 e−αr dr = −2π 2 ∂ ∂α π = α π α 3/2 .39) √ ∂ 3 2 Ze2 2 1 √ √ . 9π 2 3π (7..stąd ze względu na symetrię funkcji podcałkowej: ∞ 0 e−αx dx = 2 1 2 π . ds = 2r dr: φ| Teraz: φ| ∆ |φ = 4π 2c π 3/2 0 ∞ 1 2c |φ = 2π r π 3/2 0 ∞ e−2cs ds = 2 2c π 3/2 π =2 2c ∞ 0 2c .32) x2n e−αx dx = 2 1 · 3 · . 2 (7.40) 2c π 3/2 2c 2c 3 23 1 π −3 2 5 (2c) 2 π (2c)3 = −4π 2c π 3/2 2c 3 8 π 2c = −3 3 (2c) π 3/2 π3 = −3c 2c (7. π (7.41) stąd: ⇒ c= 8Z 2 9πa2 0 (7. 0= E[φ(c)] = − ∂c 2µ 4π 0 π c √ √ 2 2Z e2 µ c= √ 3 π 4π 0 2 a−1 0 (7.. 2 2 (7. α (7.35) dϕ 0 sin θdθ 0 ∞ 2 1 dr r2 e−2cr = r 2c π 3/2 4π 0 ∞ r e−2cr dr .31) więc: 2c 3/4 π Ze wzoru 7. (7.30) Wracamy do obliczania stałej normalizacyjnej. π (7.30 można wyprowadzić ogólne wzory na całki postaci: N= ∞ 0 ∞ 0 (7.33) (7.a/ .38) korzystając ze wzoru 7. · (2n − 1) 2n+1 2 π α2n+1 (7.

ˆ T = =− 2c π +∞ −∞ (7.48) 2c 1 π 2 π k = .54) x x e 2 2 −2cx2 dx = k 60 x e 4 −2cx2 √ 3k π dx = 11/2 5/2 2 c (7.50) 1 km km ⇒ c=± (7.53) ψ|T |ψ = − 2m 2 xe−cx 2 2 d2 xe−cx dx = − rmdx2 m 3 4c2 3 =− m 2 k ψ|V |ψ = 2 π 1 − 6c 2 5 (2c) 2 +∞ −∞ π (2c)3 √ 3 2 π = 7/2 √ 2 m c ∞ 0 (4c2 x4 − 6cx2 )e−2cx dx = (7. 2c (7. c) = xe−cx . 3 (2c) 8c k c + 2m 8c 2 ˆ E(c) = H = Szukamy minimum funkcji E(c): 0= stąd: (7. ∂c 2m 8c (7. Jak łatwo się przekonać otrzymaliśmy ścisłą funkcję falową stanu podstawowego oscylatora harmonicznego.46) (7. — c2 = Zadanie 43 Zastosować metodę wariacyjna do oscylatora harmonicznego z funkcją próbną postaci: ψ(x.47) +∞ −∞ e−cx 2 − 2 d2 −cx2 e dx = − 2m dx2 2 2c 2 π 2m e−cx 2 2 d (−2cx)e−cx dx = dx 2c π 2m 2 +∞ −∞ e−2cx (4c2 x2 − 2c)dx = − 2c 2 1 4c2 π 2m 2 π − 2c (2c)3 π = 2c czyli: 2 c 1 c2 − 2c = =− 2m c 2m 2c +∞ 1 2 −cx2 k ˆ V = kx e dx = π −∞ 2 2 (7.52) ψ|ψ = −∞ 2 +∞ −∞ x e 2 2 −2cx2 dx = 2 0 ∞ x e 2 −2cx2 ∞ 0 dx = π 25/2 c3/2 2 √ (7. Czy otrzymujemy ścisłą wartość energii jednego ze stanów oscylatora? Rozwiązanie 43 Zaczynamy od obliczenia potrzebnych całek +∞ 2 (7. wyznaczyć optymalną wartość parametru c. Rozwiązanie 42 Zaczynamy od wyznaczenie stałej normalizacyjnej: N −2 = zatem +∞ −∞ 2 (7.44) e−2cx dx = 2 π . a zatem również ścisłą energię tego stanu. bo w przeciwnym razie nasza funkcja nie byłaby normalizowalna (wybuchałaby w nieskończoności).55) .45) 2c 1/4 .Zadanie 42 Stosując metodę wariacyjną dla oscylatora harmonicznego z funkcją próbną postaci: Ψ(x) = N e−cx .51) 2 2 4 2 wybieramy znak +.49) 2 k ∂ E(c) = − 2 . π Teraz obliczamy wartość oczekiwaną hamiltonianu z funkcją próbną: N= ˆ ˆ ˆ H = T + V .

58) (7. r2 . ri to położenie i–tego elektronu.57) (7. (7. Uwaga: Zastosuj jednostki atomowe.59) Obliczamy wartość funkcjonału Ritza w minimum √ 3 3 k 3 2 km 3k 2 √ = + + E(cmin ) = 2m 2 8 km 4 m 4 3 1 k = ω = ω 1+ m 2 2 = E1 . c) = e e . czyli funkcjonał Ritza ma postać E[ψ] = ψ|H|ψ = ψ|T1 |ψ + ψ|T2 |ψ − ψ| Obliczymy każdy z powyższych członów oddzielnie.Zatem wartość oczekiwana hamiltonianu z funkcją próbną ψ dana jest wzorem E(c) = Szukamy minimum funkcji E(c).60) Otrzymaliśmy wartość energii pierwszego stanu wzbudzonego oscylatora harmonicznego. Stało się tak dlatego. r1 r1 r12 ψ| − (cZ)6 Z |ψ = − 2 r1 π = −4(cZ)3 d3 r2 e−Zcr1 e−Zcr2 (cZ)3 Z −Zcr1 −Zcr2 e e =− r1 π ∞ 0 d3 r1 e−Zcr1 Z −Zcr1 e = r1 2 r1 e−Zcr1 Z −Zcr1 e dr1 = −4c3 Z 4 r1 ψ|T2 |ψ = ψ|T1 |ψ = 61 r1 e−2Zcr1 dr1 = −cZ 2 Oczywiście 1 (cZ)2 2 . które rozpatrywaliśmy zawierała funkcję falową pierwszego stanu wzbudzonego. ψ|ψ 2m 8 ∂ E(c) = 0 ∂c 3 2 3k −2 − c =0 2m 8 stąd cmin = √ km . 2 (7. a c jest parametrem wariacyjnym. ψ|T1 |ψ = − 1 (cZ)6 1 ψ|∆1 |ψ = − d3 r1 d3 r2 e−Zcr1 e−Zcr2 ∆1 e−Zcr1 e−Zcr2 = 2 2 π2 1 (cZ)3 1 (cZ)6 d3 r2 e−2Zcr2 d3 r1 e−Zcr1 ∆1 e−Zcr1 = − e−Zcr1 ∆1 e−Zcr1 d3 r1 = =− 2 π2 2 π ∞ ∞ 1 d 2 d −Zcr1 2 2 = − 2(cZ)3 r1 e−Zcr1 2 r1 e dr1 = −2(cZ)3 (cZ)2 r1 − 2cZr1 e−2Zcr1 dr1 = r1 dr1 dr1 0 0 1! 2! 1 3 2 2 = −2(cZ) (cZ) − 2cZ = (cZ) (2cZ)3 (2cZ)2 2 d3 r 1 ∞ 0 Z Z 1 |ψ − ψ| |ψ + ψ| |ψ . że rodzina funkcji próbnych. Funkcję próbną wybierz w postaci: (cZ)3 −Zcr1 −Zcr2 ψ(r1 .56) (7. ψ|H|ψ 3 2 3k −1 = c+ c . π gdzie Z = 2 jest ładunkiem jądra. — Zadanie 44 Metodą wariacyjną znajdź przybliżoną energię stanu podstawowego atomu helu. Wskazówka e−βr1 e−βr2 3 20π 2 d r 1 d3 r 2 = r12 β5 R3 R3 Rozwiązanie 44 Hamiltonian atomu helu ma postać H = T1 + T2 − Z Z 1 − + . r1 r2 r12 Funkcja próbna jest znormalizowana.

Otrzymany wynik jest więc obarczony około 2% błędem. gdzie Z = 2 jest ładunkiem jądra.84766 . . ri to położenie i–tego elektronu.903724 . Funkcję próbną wybierz w postaci: 2 2 ψ(r1 .66) 62 . .63) e−ar1 e−ar2 Wprowadzamy nowe zmienne 2 2 1 e−ar1 e−ar2 d3 r1 d3 r2 = |r1 − r2 | e−2a(r1 +r2 ) 3 3 d r1 d r2 |r1 − r2 | (7. — Zadanie 45 Metodą wariacyjną znajdź przybliżoną energię stanu podstawowego atomu helu. ∂x ∂x1 ∂X ∂x1 ∂x ∂x2 ∂X ∂x2 −3 R = r1 + r2 . = 1 −1 1 1 −3 = 1 8 (7.61) 2 1 1 − ∆ e−ar d3 r = − 2 2 ∂2 ∂2 ∂2 + 2+ 2 2 ∂x ∂y ∂z +∞ inf ty e−ar d3 r = (7.ψ| − Pozostaje jeszcze całka dwuelektronowa. a c jest parametrem wariacyjnym. Rozwiązanie 45 Zaczynamy od wyznaczenia niezbędnych całek z funkcjami gaussowskimi. 32 2 Podstawiając obliczoną wartość parametru copt do wyrażenia na energię otrzymujemy E(copt ) = − 36 ≈ −2.62) π 2a = 3a 2 π 2a 3/2 +∞ −∞ e−ax 2 3 π 2a 2 2a +∞ −∞ √ 2 3 π 1 (2ax2 − 1)e−2ax dx = − π 2a − 2 2 (2a)3/2 e−ar 2 ∂ 2 −ax2 e dx ∂x2 +∞ inf ty e−2ay dy 2 e−2az dz = 2 V (Z. 28 Ścisła energia stanu podstawowego atomu helu wynosi E0 = −2.65) Jacobian zamiany zmiennych wynosi J= r = r 1 − r2 . . zatem copt = = 5. S(a) = T (a) = =− =− e−ar e−ar d3 r = e−ar 3 2 2 2 2 +∞ −∞ e−2ax dx e−ar 2 +∞ −∞ 2 e−2ay dy 2 +∞ −∞ e−2az dz = 2 2 π 2a 3/2 (7. a) = − ∞ Z r e−ar d3 r = −4πZ 2 2 ∞ 0 1 −2ar2 2 e r dr = r ∞ 0 = −4πZ g(a) = 2 0 2 e−2ar rdr = z = r2 = −2πZ e−2az dz = −Z 2 2 π a (7.64) (7. ψ| Z Z |ψ = ψ| − |ψ = −cZ 2 r2 r1 e−2Zcr1 e−2Zcr2 3 d r 1 d3 r 2 = r12 1 (cZ)6 (cZ)6 1 −Zcr1 −Zcr2 |ψ = e e = d3 r1 d3 r2 e−Zcr1 e−Zcr2 r12 π2 r12 π2 2 6 5 (cZ) 20π = cZ = 2 (2cZ)5 π 8 5 E(c) = (cZ)2 − 2cZ 2 + cZ = Z 2 c2 + 8 0= ∂ E(c) = 2Z 2 c + ∂c copt = 1 − 5 − 2Z Zc 8 Ostatecznie Szukamy minimum 5 − 2Z Z 8 stąd 5 16Z 27 33 Dla atomu helu Z = 2. c) = e−Zcr1 e−Zcr2 . r2 .

71) e−Zcr1 e−Zcr2 T e−Zcr1 e−Zcr2 d3 r1 d3 r2 = e−Zcr1 e−Zcr2 2 2 2 2 1 − ∆1 e−Zcr1 d3 r1 2 2 1 − ∆2 e−Zcr2 d3 r2 2 e−2Zcr2 d3 r2 + e−2Zcr1 d3 r1 = 2T (Zc)S(Zc) 2 2 2 (7. r12 (7. Zc)S(Zc) + g(Zc) = S(Zc)2 3Zc π π 3 π 3/2 1 π 5/2 − 2Z + 2 2 2Zc Zc 2Zc 4 Zc = = 3 π 2Zc 3/2 1/2 √ Zc π 2Zc +2 = 3Zc + 2 1 − 2Z 2 = 3Zc − 2 c π π (7.68) Obliczymy teraz wartość oczekiwaną hamiltonianu atomu helu z zadaną funkcją próbną ψ H = Hamiltonian ma postać 1 H = T + V + g = − (∆1 + ∆2 ) − 2 Obliczymy każdą część osobno ψ| ψ = e−Zcr1 e−Zcr2 e−Zcr1 e−Zcr2 d3 r1 d3 r2 = ψ |T | ψ = = + ψ |V | ψ = 2 2 2 2 2 2 2 2 (7. (7. Zc)S(Zc) 2 2 1 −Zcr1 −Zcr2 3 3 e e d r1 d r2 = g(Zc) r12 2 (7.76) Z = 9Z 2 cπ (7.Ponadto łatwo zauważyć.77) √ 2 1 − 2Z 2 Z copt = 9Z 2 π 9Zπ Podstawiamy otrzymaną wartość parametru wariacyjnego do wyrażenia na energię √ E(copt ) = 3Zcopt + 2 1 − 2Z 2 1 − 2Z 2 3π √ 1 − 2Z 2 =− 3π = √ 2 (7.72) e−Zcr1 e−Zcr2 ψ |g| ψ = − Z Z − r1 r2 2 2 e−Zcr1 e−Zcr2 d3 r1 d3 r2 = 2V (Z. że 2 2 R2 + r2 = 2(r1 + r2 ) (7.78) √ √ 2 √ 1 − 2Z 2 1 − 2Z 2 Zcopt = +2 1−2 2 π 3π 9π 2 √ √ 2 √ 2 √ 2 1 − 2Z 2 1 − 2Z 2 1 − 2Z 2 2 1 − 2Z 2 + = = 3π 3π 3π 2 = (7.75) Zc π Szukamy minimum funkcjonału Ritza 0= stąd czyli √ d E(c) = 3Z + 1 − 2Z 2 dc √ 1 − 2Z 2 √ = 1 − 2Z 2 2 2 Z cπ (7.79) 2 63 .74) e−Zcr1 e−Zcr2 Czyli E(c) = H = 2T (Zc)S(Zc) + 2V (Z.69) Z Z + r1 r2 + 1 .73) (7.67) zatem naszą całkę można przepisać jako 1 g(a) = 8 e −aR2 1 e−ar 3 3 d Rd r = r 8 ψ |H| ψ ψ| ψ 2 π a 3/2 2π 1 π = a 4 a 5/2 .70) e−2Zcr1 d3 r1 2 2 e−2Zcr2 d3 r2 = S(Zc)2 2 (7.

Obliczmy pochodną obu stron równości 7. to nas jednak nie interesuje. i = 1. zatem √ 1−4 2 Eopt (He) = − 3π 2 √ 8 2 − 33 = ≈ −2.. (7. Musimy rozwiązać układ równań liniowych.j c∗ cj Hij .88) Równanie 7. w której wszystkie parametry wariacyjne są liniowe. ale problemy pozostają 64 . Najniższa z nich. i (7. Dlatego często stosuje sie tzw. (7... poza tym ∗ = δik . że metoda wariacyjna doprowadzi nas wyników o odpowiedniej dokładności.82 względem c ∗ . . tj. że otrzymaliśmy 10–krotnie większy błąd w obliczeniach z użyciem funkcji gaussowskiej niż w obliczeniach z użyciem funkcji wykładniczej (slaterowskiej). . więc i M i ∂E ∂c∗ i = 0.83) (7. rozwiązując je dostaniemy M wartości E 1 .. ∗ ci (7.87) gdzie H i S są macierzami współczynników Sij i Hij . funkcję próbną zakładamy w postaci kombinacji liniowej: M φ= i=1 c i χi .. M .82) gdzie wprowadziliśmy następujące oznaczenia: Sij = χi | χj . . wyznacznika wiekowego: det |H − ES| = 0 . stąd: ∂c∗ ∂ck k (Hki − ESki )ci = 0 .j i. Podstawiając taką postać funkcji próbnej do funkcjonału Ritza otrzymujemy: M M E c∗ cj Sij = i i.j ∂c∗ i cj Hij ∂c∗ k (7. że im więcej parametrów wariacyjnych wprowadzimy do funkcji próbnej tym większe są nasze szanse.j M c∗ cj Sij + E i i.. ˆ Hij = χi | H |χj . Z drugiej strony optymalizacja wielu parametrów jest zadaniem czasochłonnym trudnym do wykonania 4 . natomiast c jest wektorem parametrów ci .. 20% błedu. Dostajemy zatem układ równań liniowych. k ∂E ∂c∗ k M i. Trywialnym rozwiązaniem jest oczywiście c i = 0.j ∂c∗ i cj Sij = ∂c∗ k M i. jednorodnych.Dla atomu helu Z = 2.301 3π (7.. Warunkiem aby nasz układ miał nietrywialne rozwiązania jest znikanie tzw. oznaczmy je przez E0 .88 jest nazywane równaniem wiekowym. EM . (7.86) przy czym równość taka musi zachodzić dla wszystkich k = 1. M . dlatego ci i należy traktować jak dwa niezależne parametry.80) co w porównaniu z wynikiem ścisłym daje ok. baza (zbiór bazowy).81) gdzie {χi } to tzw. stanowi przybliżenie do energii stanu podstawowego (najlepsze 4W praktyce optymalizację przeprowadza się numerycznie z użyciem komputerów. który można zapisać w następującej zwartej postaci: (H − ES)c = 0 .85) Szukamy ekstremum E jako funkcji c∗ .3 Metoda Ritza Jest jasnym.84) Ponieważ współczynniki ci mogą być w ogólności liczbami zespolonymi. czyli zestaw znanych funkcji. — 7.. Warto zauważyć. (7. metodę Ritza. natomiast współczynniki rozwinięcia ci są dobierane wariacyjnie.

91) E2 ··· En .jakie możemy dostać z naszą funkcją próbną).89) Twierdzenie MacDonalda–Undheima–Hyllerassa–L¨wdina o Jeśli uszeregujemy pierwiastki równania wiekowego w kolejności rosnącej: E1 to spełniona będzie następująca zależność: Pozwala to dokonać oceny wartości energii stanów wzbudzonych układu. że dokładność tej oceny dla kolejnych stanów energetycznych jest coraz mniejsza. (7. (7. Należy jednak pamiętać. Wstawiamy E0 do równania 7.90) 65 . Ek Ek .87 i wyznaczamy parametry c0 definiujące nam przybliżenie do funkcji falowej stanu podstawowego: i M φ0 = i=1 c 0 χi i (7.

o którym zakładamy. ˆ Chcemy znaleźć funkcje i wartości własne pełnego hamiltonianu H.7) czyli równanie własne hamiltonianu niezaburzonego oraz: (0) (1) ˆ ˆ (H0 − En )Ψ(1) = (En − V )Ψ(0) n n (0) (2) (1) (2) ˆ 0 − En )Ψn = (En − V )Ψ(1) + En Ψ(0) ˆ n (H n (8... λk otrzymujemy następujące równania rachunku zaburzeń Rayleigha–Schr¨dingera: o (0) ˆ H0 Ψ(0) = En Ψ(0) n n (8.8) etc. Bez straty ogólności możemy założyć.5) Podstawiając te rozwinięcia do równania 8. (8. (8.. że: Ψn | Ψ(0) = 1 (8.6) Ponieważ λ może przyjmować dowolną wartość. dla którego hamiltonian można przedstawić w postaci: ˆ gdzie H0 jest tak zwanym hamiltonianem niezaburzonym i potrafimy rozwiązać dla niego problem własny. (8. tzn wyznaczyć jego funkcje i wartości własne: (0) ˆ H0 Ψ(0) = En Ψ(0) . ˆ HΨn = En Ψn (8. . (8.. n l=2 (k) (8. λ1 ..1 Rachunek zaburzeń dla poziomu niezdegenerowanego ˆ ˆ ˆ H = H0 + λ V . Porównując współczynniki przy λ0 ..4) n n n (0) (1) (2) En = En + λEn + λ2 En + .Rozdział 8 Rachunek zaburzeń 8. Co można zapisać wzorem ogólnym: k (0) (1) ˆ ˆ (k−1) + (H0 − En )Ψ(k) = (En − V )Ψn n (l) En Ψ(k−l) .9) Dostaliśmy w ten sposób równania na kolejne funkcje poprawkowe Ψn ..2) ˆ natomiast V jest operatorem zaburzenia a λ pewnym parametrem.10) n 66 .3 otrzymujemy: ˆ ˆ n λi (H0 + λV )Ψ(i) = i ij (j) (i) λi+j En Ψn .1) Rozpatrzmy układ. że jest mały.3) Założymy że zarówno funkcję Ψn jak i energię En daje się przedstawić w postaci rozwinięcia w potęgach parametru λ: Ψn = Ψ(0) + λΨ(1) + λ2 Ψ(2) + . to powyższa równość będzie spełniona tylko jeśli będzie ona spełniona wyrazów mnożonych przez taką samą potęgę λ z osobna. n n (8. λ2 .

że Ψ n są funkcjami włas(0) ˆ nymi H0 z wartością własną Em : (0) (0) cnk En − Em Ψ(0) = m (0) ˆ n Ψ(0) V Ψ(0) Ψ(0) m m m=n (8.natomiast: Ψ(k) Ψ(0) = 0. Zadanie 46 Dla oscylatora harmonicznego w jednorodnym zewnętrznym polu obliczyć poprawki do energii w pierwszym i drugim rzędzie rachunku zaburzeń.19) (2) Warto zauważyć.12) W sumowaniu po prawej stronie niezerowy będzie tylko wyraz z l = k. Teraz chcemy jeszcze wyznaczyć pierwszą poprawkę do funkcji falowej. że druga poprawka do energii stanu podstawowego jest zawsze niedodatnia.15) Podstawiamy to wyrażenie do równania perturbacyjnego i korzystamy z faktu. Funkcje (0) (1) {Ψm } tworzą bazę przestrzeni Hilberta. dla których mianowniki w tym wyrażeniu stawałby się zerem. przy czym ze względu na warunek normalizacji pośredniej Ψn w tym rozwinięciu nie wystąpi: Ψ(1) = n m=n cnm Ψ(0) . (8. Porównać otrzymany wynik z wartością dokładną energii. która zawsze jest ujemna (bo (0) (0) energia stanu podstawowego E0 jest zawsze mniejsza. m (1) (8.14) czyli pierwsza poprawka do energii jest po prostu wartością oczekiwaną operatora zaburzenia na niezaburzonej funkcji falowej. n n k=0. w których licznik jest zawsze nieujemny (bo jest to kwadrat modułu pewnej liczby ze(0) (0) spolonej). 67 . otrzymamy wówczas: k (0) ˆ (k−1) + ˆ Ψ(0) H0 − En Ψ(k) = − Ψ(0) V Ψn n n n 0 (l) En Ψ(0) Ψ(k−l) .18) Pozwala nam to również wypisać jawny wzór na drugą poprawkę do energii: (2) ˆ En = Ψ(0) V Ψ(1) = n n m=n (0) (0) ˆ Ψm V Ψn (0) Ψn (0) ˆ (0) V Ψm = m=n (0) (0) ˆ Ψm V Ψn 2 En − E m (0) En − E m (0) (0) (8. czyli dostaniemy wyrażenie na k–tą poprawkę do energii: (k) ˆ (k−1) . (8. więc funkcja Ψn może być przedstawiona jako ich liniowa kom(0) binacja.17) Wzór powyższy jest słuszny o ile n–ty poziom energetyczny nie jest zdegenerowany.13) n Korzystając z powyższego wzoru dostajemy: (1) ˆ En = Ψ(0) V Ψ(0) n n .9 z lewej strony przez Ψ n i scałkujmy je. niż energia stanu wzbudzonego Em ). natomiast w mianowniku pojawia się różnica postaci E0 − Em .11) czyli funkcja własna pełnego hamiltonianu to funkcja własna hamiltonianu niezaburzonego plus funkcje (0) poprawkowe ortogonalne do niej. Ostatecznie w przypadku bez degeneracji pierwsza poprawka do funkcji falowej dana jest wyrażeniem: (1) Ψn (0) ˆ (0) Ψm V Ψn = m=n En − E m (0) (0) Ψ(0) m (8. E 0 jest sumą ułamków. Wymnóżmy równanie 8.16) m=n Porównując wyrazy przy tych samych funkcjach Ψm dostajemy: cnm = (0) (0) ˆ Ψm V Ψn En − E m (0) (0) (8. n n l=1 (8. En = Ψ(0) V Ψn (8. w przeciwnym przypadku byłyby takie m.

spowodowaną potraktowaniem protonu jako jednorodnie naładowanej kuli o promieniu R a0 . Można pokazać. że wszystkie wyższe poprawki do energii w rachunku zaburzeń znikają.25) Zajmijmy się teraz poprawką drugiego rzędu. r R . W ten sposób udało nam się wysumować szereg perturbacyjny do nieskończonego rzędu.n+1 (2) = = En = (0) (0) (0) (0) 2mω 2mω En − E m En − E m m=n m=n F2 = 2mω n En − En−1 (0) (0) + n+1 En − En+1 (0) (0) F2 1 F2 F2 = (n − (n + 1)) = − =− . r>R (8.21) (8.20) (8. że suma trzech pierwszych wyrazów rozwinięcia perturbacyjnego dla energii daje ścisły wynik.Rozwiązanie 46 Hamiltonian dla rozpatrywanego układu ma postać: H = Hosc − F x . (8.n−1 + (n + 1)δm.22) (8. (8.n+1 F2 F2 nδm. Hamiltonianem niezaburzonym będzie w tym przypadku hamiltonian oscylatora harmonicznego H0 = Hosc .27) n + 1δm. — Zadanie 47 Wyznaczyć w pierwszym rzędzie rachunku zaburzeń poprawkę do energii stanu podstawowego atomu wodoru. (8. Rozwiązanie 47 Gęstość ładunku jądra ma postać e ρ(r) = 4 3 3 πR 0 . że (1) En = 0 . (8.n+1 . Poprawka pierwszego rzędu do energii dana jest wzorem: (1) En = n|V |n = −F n|x|n .n−1 + √ 2mω n m|n − 1 + √ n + 1 m|n + 1 = (8.24) Podstawiając powyższe wyrażenie do wzoru na En stwierdzamy.29) Wyznaczamy postać potencjału elektrostatycznego pochodzącą od takiej gęstości ładunku. 2mω ω 2mω 2 2k (8. (2) Podstawiając powyższy wynik do wyrażenie na En otrzymujemy √ √ 2 nδm. jest ona dana wzorem (2) En = F 2 m=n En − E m √ | m|x|n | (0) 2 (0) . Na zewnątrz protonu (r > R) potencjał jest taki sam jak dla ładunku punktowego (V> = e/r). Z prawa Gaussa 4π Ω ρ(r)dV = ∂Ω E · dS . (8.23) Operator x zapiszemy przy pomocy operatorów kreacji i anihilacji x= 2mω (1) (a + a† ) .30) 68 . pozostaje więc wyznaczenie potencjału wewnątrz protonu (r R).n−1 + n + 1δm.26) Musimy obliczyć wartość następującego elementu macierzowego m|x|n = = 2mω 2mω m|a + a† |n = √ nδm.28) Porównując otrzymaną wartość z obliczeniami dokładnymi (zadanie z rozdziału o oscylatorze harmonicznym) okazuje się. natomiast oddziaływanie z zewnętrznym polem będziemy traktować jako zaburzenie V = −F x .

Jako obszar całkowania Ω wybieramy kulę koncentryczną z protonem o promieniu mniejszym niż promień protonu, wówczas r3 4πe 3 = Er 4πr2 (8.31) R gdzie Er jest radialną składową pola elektrycznego. Stąd Er = er . R3 (8.32)

Z symetrii układu wynika, że Er jest jedyną niezerową składową pola E, zatem potencjał pola elektrycznego możemy obliczyć jako V< (r) = − Er dr = − er2 +C. 2R3 (8.33)

Energia oddziaływania elektronu z takim potencjałem elektrostatycznym wynosi V (r) = −eV(r) . (8.38)

eR2 e +C = 2R3 R 3e C= 2R Ostatecznie potencjał elektrostatyczny ma postać  2  − er + 3e , r R 2R3 2R V(r) =  e , r>R r −

Potencjał wewnątrz protonu musi się zszywać z potencjałem na zewnątrz dla r = R, na tej podstawie możemy wyznaczyć wartość stałej C. V< (R) = V> (R) (8.34) (8.35) (8.36)

(8.37)

Pierwsza poprawka do energii stanu podstawowego dana jest wzorem E0
(1)

Operatorem zaburzenia będzie różnica między energią potencjalną V (r) a energią potencjalną oddziaływania elektronu z punktowym jądrem V0 (r) = −e2 /r.   er2 3e e2 − + , r R 3 (8.39) V (r) = V (r) − V0 (r) = 2R 2R r  0 , r>R = ψ100 |V |ψ100 . (8.40)

Funkcja stanu podstawowego atomu wodoru ma postać 1 1 Ψ100 = √ 3/2 e−r/a0 , πa
0

(8.41)

zatem E0
(1)

= = 4 a3 0

Ψ100 (r)∗ V (r)Ψ100 (r)dr =
∞ 0

1 πa3 0

∞ 0 2

π

r2 dr
0 R 0

sin θdθ
0

dφ V (r)e−2r/a0 = 3e2 2R
R 0

V (r)e−2r/a0 r2 dr =

4 a3 0

e 2R3

r4 e−2r/a0 dr −

r2 e−2r/a0 dr + e2
0

R

re−2r/a0 dr (8.42)

Zakładamy, że promień protonu R jest dużo mniejszy niż promień Bohra a0 , uzasadnione jest przyjęcie, że dla r ∈ [0, R] zachodzi e−2r/a0 ≈ 1 . (8.43) Przy takim założeniu E0
(1)

=

4 a3 0

e2 2R3

R 0

r4 dr −

3e2 2R

R 0

r2 dr + e2
0

R

rdr

=

4e2 a3 0

R2 R2 R2 − + 10 2 2

=

2R2 e2 . 5a3 0

(8.44)

69

Promień protonu jest wynosi w przybliżeniu R = 1.64 · 10−5 a0 , zatem w jednostkach atomowych E0
(1)

≈ 1.08 · 10−10 = 2.16 · 10−10 E0 .

(8.45)

Widzimy, że poprawka do energii stanu podstawowego atomu wodoru pochodząca od skończonego rozmiaru protonu jest 9 rzędów wielkości mniejsza od energii niezaburzonej. Poprawka ta staje się jednak ważniejsza w przypadku ciężkich jonów wodoropodobnych, dla których promień Bohra jest mniejszy a promień jądra większy. Również dla atomów mionowych1 , dla których również promień Bohra jest mniejszy poprawka od skończonego rozmiaru jądra może być istotna. Skończony rozmiar jądra jest jednym z czynników powodujących rozszczepienie poziomów energetycznych 2s i 2p0 atomu wodoru, nazywane rozszczepieniem Lamba. Funkcja 2p0 znika na jądrze, więc jego skończony promień nie spowoduje takiej zmiany energii orbitalnej, jak w przypadku funkcji 2s. Głównym czynnikiem powodującym rozszczepienie Lamba są efekty radiacyjne pochodzące z elektrodynamiki kwantowej, ale jeśli chcemy uzyskać pełną zgodność obliczeń z wynikiem eksperymentalnym, to należy także uwzględnić skończony rozmiar jądra atomowego. —
p2 ˆ ˆ Zadanie 48 Nierelatywistyczny operator energii kinetycznej ma postać T = 2µ . Pierwsza poprawka 1 ˆ2 ˆ relatywistyczna do operatora energii kinetycznej ma postać Hmv = − 2µc2 T , gdzie c jest prędkością światła w próżni. Obliczyć w pierwszy rzędzie rachunku zaburzeń poprawkę do energii kinetycznej elektronu w ˆ stanie podstawowym jonu wodoropodobnego pochodzącą od operatora Hk .

Rozwiązanie 48 Korzystając z hermitowskości operatora energii kinetycznej możemy zapisać: 1 1 ˆ ˆ 100| Hmv |100 = − 100| T 2 |100 = − 2µc2 2µc2 ˆ ˆ T Ψ100 T Ψ100 (8.46)

ˆ ˆ Musimy obliczyć całkę T Ψ100 T Ψ100 . Operator energii kinetycznej możemy przedstawić jako różnicę hamiltonianu i operatora energii potencjalnej: ˆ ˆ ˆ T =H −V , zatem: ˆ ˆ T Ψ100 T Ψ100 = = ˆ ˆ ˆ ˆ (H − V )Ψ100 (H − V )Ψ100 = ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ HΨ100 HΨ100 + V Ψ100 V Ψ100 − V Ψ100 HΨ100 − HΨ100 V Ψ100 . (8.48) (8.47)

ˆ Wykorzystując równanie Schr¨dingera, twierdzenie wirialne 6.53 oraz hermitowskość operatora V dostao jemy: 1 ˆ ˆ 3E 2 − V 2 (8.49) Hmv = 2µc2 ˆ Nasze zadanie sprowadza się do obliczenia całki V 2 . 1 Z 3 2π ˆ V2 = dφ π a3 0 0 Z 3 z 2 e4 =4 3 a0 (4π 0 )2 Ze2 2 Ψ100 = 4π 0 r 0 0 ∞ 4 2Zr Z 5 e4 Z4 4 a0 =2 2 4 e− a0 dr = 4 3 2 2 4 a0 a0 µ e 2Z µ a0 0 sin θdθ r2 drΨ∗ 100
π ∞

(8.50)

Podstawiając otrzymany wynik oraz wzór 6.41 do wyrażenia 8.49 dostajemy końcowy wynik: ˆ Hmv = — Zadanie 49 Obliczyć w pierwszy rzędzie rachunku zaburzeń pierwszą poprawkę do energii cząstki w jednowymiarowym pudle potencjału pochodzącą od relatywistycznego operatora 1 ˆ2 ˆ T . Hmv = − 2mc2
1 Mion

1 Z4 4 Z4 4 3 2 4 −2 2 4 2 2µc 4µ a0 µ a0

=−

5Z 4 4 5 E2 . =− 8c2 µ3 a4 2µc2 0

(8.51)

(8.52)

jest cząstką o takim samym ładunku elektrycznym i spinie jak elektron, ale około 200 razy od niego cięższy

70

Rozwiązanie 49 Wewnątrz pudła potencjał znika, zatem ˆ ˆ Hψn = T ψn = En ψn . Korzystając z powyższego równania bardzo łatwo możemy obliczyć rozpatrywaną poprawkę:
(1) ˆ En = ψn |Hmv |ψn = −

(8.53)

1 1 ˆ ψn |T 2 |ψn = − E2 . 2mc2 2mc2 n

(8.54)

8.2

Rachnek zaburzeń dla poziomu zdegenerowanego

Przyjmijmy, że H 0 ma zdegenerowaną podprzestrzeń własną H (tj. podprzestrzeń rozpinaną przez zbiór 0 wektorów własnych odpowiadających jednej wartości własnej En ), lecz odnoszące się do tej podprzestrzeni wartości własne pełnego hamiltonianu H(λ) = H 0 + λV nie są zdegenerowane dla λ = 0. Wystartujmy od funkcji własnych H H(λ) |n, λ = En (λ) |n, λ . (8.55)

Wektory {|n, λ } równieź rozpinają podprzestrzeń H (tzn. stanowią jej bazę). Jeżeli teraz przejdziemy do granicy λ → 0 to baza {|n, λ } w sposób ciągły przejdzie w pewną bazę { n0 } złożoną z wektorów własnych ¯ H 0 . Gdybyśmy odwrócili ten proces, to startująć z bazy { n0 } w granicy λ → 1 otrzymamy bazę złożoną ¯ z wektorów własnych pełnego hamiltonianu H. Jednakże rozpatrujemy zdegenerowaną podprzestrzeń ¯ własną hamiltonianu H 0 , zatem zamiast bazy { n0 } moglibyśmy wybrać inną bazę wektorów własnych hamiltonianu niezaburzonego { n0 }, której elementy są kombinacjami linonymi wektorów starej bazy ¯ { n0 }. Jednak przy takim wyborze bazy, gdy będziemy zmieniać λ od 0 do 1, wektory tej bazy nie będą się zmieniać w sposób ciągły lecz skokowy. Gdybyśmy próbowali wystartować rachunek zaburzeń z bazy { n0 }, rozwinięcie w potęgach λ okazałoby się rozbieżne (podobnie jakbyśmy próbowali rozwijać w szereg potęgowy funkcję nieanalityczną). Mówiąc opisowo funkcje { n0 } zbytnio różnią się od funkcji zaburzonych {|n, λ }. Dlatego pierwszym krokiem w rachunku zaburzeń dla stanów zdegenerowanych jest wyznaczenie wektorów zerowego rzędu zgodnych z zaburzeniem { n0 }. Zapiszmy szukane wektory w ¯ postaci rozwinięcia w dowolnej bazie wektorów własnych H 0 n0 = ¯
m

c m m0 .

(8.56)

Podstawimy tą postać n0 do równania pierwszego rzędu i mnożymy skalarnie z lewej strony przez pewien ¯ 0 wektor k z naszej wyjściowej bazy 0=
m 1 c m k 0 E n − V m0 .

(8.57)

Równań takich dostajemy tyle ile jest wektorów w bazie { n0 }. Wszystkie je możemy zapisać w następującej, zwartej postaci 1 (V − En S)c = 0 , (8.58) gdzie Vmn = m0 |V | n0

Smn = m0 n0

Otrzymaliśmy układ liniowych równań jednorodnych na współczynniki rozwinięcia c m . Warunkiem na 1 istnienie nietrywialnych rozwiązań jest znikanie wyznacznika macierzy (V − E n S), dlatego w pierwszym kroku rozwiązujemy następujące rónanie wiekowe
1 det(V − En S) = 0 ,

(8.59)

1 z którego wyznaczamy wartości pierwszych poprawek do energii E n , a następnie znajdujemy odpowiadające tym energiom funkcje falowe zerowego rzędu zgodne z zaburzeniem.

Zadanie 50 (Efekt Starka) Obliczyć, w pierwszym rzędzie rachunku zaburzeń, poprawkę do energi stanów atomu wodoru z n = 1 oraz n = 2 pochodzącą od oddziaływania z zewnętrznym, jednorodnym polem elektrycznym F. 71

66) 1 (1) E2 + eF 2 Stąd 1 (1) E21 = − eF . 2π π 2s |V | 2pz = dφ 0 0 dθ sin θ 0 ∞ 1 dr r2 √ 4 2π Z a0 5/2 Z a0 3/2 2− Zr a0 e−Zr/2a0 × 1 × (−eF r cos θ) √ 4 2π eF − 16 − eF 24 Z a0 Z a0 4 0 4 π r cos θe−Zr/2a0 = ∞ 0 dθ sin θ cos2 θ a0 Z 4 dr r3 5 Zr 2− a0 = 1 eF 2 (8. Mamy tu do czynienia z podprzestrzenią zdegenerowaną. 2py ∼ yf (r) .Rozwiązanie 50 Operator zaburzenia ma następującą postać V = −eFr . (8. że V ∼ z łatwo zauwaźyć. a durgi otrzymamy sprzegając uzyskany wynik. które pozwoli nam wyznaczyć poprawni do energii. 2px ∼ xf (r) . (8. Aby element ∗ macierzowy operatora zaburzenia ψ1 |V | ψ2 był niezerowy iloczyn ψ1 V ψ2 musi być symetryczny względem wszyskich elementów symetrii.68) Poprawki E23 i E24 odpowiadają orbitalom 2px i 2py . Pamiętając o tym.62) Funkcja |100 jest sferycznie symetryczna.67) E 22 = E 23 = 0 . zx.60) gdzie r opisuje położenie elektrony. 2 (1) (1) (1) 1 (1) E2 − eF 2 1 eF . (8. że jedyne niezerowe elementy macierzowe to 2s |v| 2p z oraz 2pz |v| 2s . 2 E2 (1) (1) 2 = 0. Zaczynamy od wyboru bazy podprzestrzeni zdegenerowanej. E 24 = 0 . (8. natomiast F jest wektorem pola elektrycznego. których energie różnią się o ±eF/2 od energii układu niezaburznego. że pole F jest skierowane zgodnie z osią z ukłądu współrzędnych. natomiast operator V jest antysymetryczny przy odbiciach względem płaszczyzny xy.63) Przejdźmy teraz do stanów z n = 2. Z uwagi na wygodę obliczeniową zastosujemy następujące funkcje bazy 2s ∼ f (r) . Bez straty ogólności możemy przyjąć. w szczegołności względem odbić w trzech płaszczyznach: xy. (1) (8.65) e−Zr/a0 = 12 − Z a0 24 a0 Z Rozwiązujemy równanie wiekowe −E2 eF/2 0 0 (1) det V − czyli (1) E2 S = eF/2 (1) −E2 0 0 0 0 (1) −E2 0 0 0 0 (1) −E2 = E2 (1) 4 − 1 (1) E2 4 2 e2 F 2 . wówczas operator zaburzenia możemy zapisać jako V = −eF z = −eF r cos θ . — 72 . (8. Obliczymy jeden z nich.64) Od razu wypisaliśmy jawnie jakie symetrie posiadają wybrane przez nasz funkcje bazy. yz. (8. (8. zatem calka z powyxszego rownania jest rowna zeru: E1 (1) = 0. zatem energia tych orbitali nie zmienia się (w pierwszym rzędzie rachunku zaburzeń) pod wpływaem jednorodnego pola elektrycznego. 2pz ∼ zf (r) .61) Poprawkę do energii stanu podstawowego obliczamy bezpoiśrednio ze wzoru E1 (1) = 100 |V | 100 . będziemy więc musieli rozwiązać równanie wiekowe. Natomiast z orbitali 2s i 2pz powstają dwa orbitale „zgodne z zaburzeniem”.

. gdyby nie było oddziaływania między cząstkami. . xi .. .... . . poważniejszą nawet niż zaniedbanie efektów korelacyjnych – nie spełnia ona postulatu o (anty)symetrii funkcji falowej 9. xj . . że w naszym modelu zmienne xk są zmiennymi losowymi niezależnymi (nieskorelowanymi).3) oznacza to. . . Efekt. .. (9. że można dokonać rozdzielenia zmiennych i sfaktoryzować funkcję falową. . .2 nazywany jest korelacją. . xj . . Symbol xi oznacza współrzędne (przestrzenne i spinowe) i–tej cząstki.1) gdzie znak + odnosi się do bozonów..2 Przybliżenie jednoelektronowe Wyznaczenie funkcji falowej układu wielu cząstek jest zadaniem bardzo trudnym. . 9. (9. . W praktyce jednak nie zajmujemy się cząstkami gazu doskonałego tylko elektronami.2 ścisły. . .4) ψN (x2 ) · · · .2) Widzimy. ρN (xN ) . ψN (x1 ) 73 ψ1 (x2 ) ψ2 (x2 ) . że dla układu N nierozróżnialnych fermionów funkcja falowa musi być antysymetryczna względem transpozycji współrzędnych dwóch z tych cząstek. który pomijamy stosując przybliżenie 9. .. . ψN (xN ) = √ N! . xi . Takie założenie byłoby słuszne a wzór 9. że w przybliżeniu jednoelektronowym zakładamy. ψN (xN ) 1 Ψ(x1 .. xN ) = ψ1 (x1 ) .1. . ··· ··· . ψ1 (xN ) ψ2 (xN ) .. . xN ) = ±Ψ(x1 . xN ) ... . (9. . Jak już wspomnieliśmy położenia elektronów nie mogą być zmiennymi niezależnymi ponieważ elektrony jako cząstki naładowanie oddziałują ze sobą i w ten sposób wpływają wzajemnie na swoje położenia. w ramach którego wieloelektronową funkcję falową przybliżamy przez iloczyn funkcji jednoelektronowych. zależących jedynie od współrzędnych jednego elektronu: Ψ(x1 . Okazuje się.. . że gęstość prawdopodobieństwa również faktoryzuje się na iloczyn jednoelektronowych gęstości prawdopodobieństwa: ρ(x1 . dlatego często posługujemy się pewnymi założeniami upraszczającymi. Dlatego w żadnym układzie molekularnym przybliżenie jednoelektronowe nie jest ścisłe.. tzn. . tzn. .2 na jeszcze jedną wadę.. (9.Rozdział 9 Atomy wieloelektronowe 9. wyznacznikiem Slatera: ψ1 (x1 ) ψ2 (x1 ) . że jest ono pożytecznym narzędziem w teorii struktury elektronowej. natomiast dla układu identycznych bozonów funkcja falowa ma być symetryczna względem takiej zamiany.1 Symetria funkcji falowej Przechodząc do omawiania układów wielu cząstek musimy wprowadzić dodatkowy postulat dotyczący własności funkcji falowej takich układów. . xN ) = A ψ1 (x1 ) . xN ) = ρ1 (x1 ) . które oczywiście oddziałują między sobą siłami kulombowskimi. nie zmienia to jednak faktu. .. Możemy to zapisać za pomocą następującej równości: Ψ(x1 . Jeśli obliczymy kwadrat modułu funkcji falowej w przybliżeniu jednoelektronowym okaże się. Jednym z podstawowych przybliżeń stosowanych powszechnie w chemii kwantowej jest przybliżenie jednoelektronowe. Zapostulowana przez nas postać wieloelektronowej funkcji falowej 9. . . . zaś − do fermionów... Problem ten można jednak stosunkowo łatwo rozwiązać zastępując iloczyn funkcji jednoelektronowych antysymetryzowanym iloczynem funkcji jednoelektronowych. . ψN (xN ) . gdyby hamiltonian całego układu można było zapisać w postaci sumy hamiltonianów pojedynczych cząstek. . czyli tzw.

2) . Obserwacja ta prowadzi nas do sformułowania tzw. Widzimy. Drugi elektron także „umieścimy” na orbitalu 1s ale obdarzymy go przeciwnym rzutem spinu: ψ1 (x1 ) = 1s(r1 )α(1) . Gdybyśmy oderwali z atomu helu jeden elektron otrzymalibyśmy jon wodoropodobny. Przyjmiemy teraz. Funkcja 1 Θ(1. x2 ) = A(ψ1 (x1 )ψ2 (x2 )) . x1 ) . że jeśli umieszczamy oba elektrony na tym samym orbitalu muszą być one opisane innymi funkcjami spinowymi. 2) .3 Atom helu Ψ(x1 .5) Rozpatrzymy teraz atomu helu. x2 ) = ΦT (r1 . (9. ψ2 (x2 ) = 1s(r2 )β(2) .7) Stosując te założenia otrzymujemy następującą postać funkcji falowej stanu podstawowego atomu helu: 1 Ψ(x1 .4. Teraz co prawda gęstość prawdopodobieństwa nie faktoryzuje się już na iloczyn gęstości jednocząstkowych. która wynika z postulatu o antysymetrii funkcji falowej i jest nazywana korelacją Pauliego.9) gdzie użyliśmy symbolu σ na oznaczenie funkcji spinowej α lub β. (9. 2 (9. tzn były opisane tą samą funkcją jednoelektronową. 2) opisuje taki układ spinów dwóch elektronów. że również w obecności drugiego elektronu pierwszy jest opisany tą funkcją. dwa wyznaczniki Ψ(x1 . że całkowity spin układu jest zerowy i jest nazywana spinową funkcją singletową. jeden wyznacznik 3 Θ0 (1. 2) antysymetrycznej przy permutacji elektronów. Stosując wyznacznik Slatera zamiast prostego iloczynu funkcji uwzględniliśmy tą część korelacji między elektronami. r2 ) (9. 2) . ale nadal taka postać funkcji falowej byłaby ścisła jedynie dla układu. W roku 1924 Wolfgang Pauli aby wytłumaczyć eksperymentalne widmo atomów zapostulował.4 pomijany. Funkcja falowa musi spełniać warunek: Zastosujemy przybliżenie jednoelektronowe ψ(x1 . którego hamiltonian jest sumą hamiltonianów poszczególnych cząstek i nie zawiera oddziaływania między nimi. ψ2 (x2 ) = 2s(r2 )σ(2) .4 użyliśmy jedynie funkcji zależnych od współrzędnych jednej cząstki. czyli nie mogą być opisywanie takimi samymi liczbami kwantowymi. którego stan podstawowy opisywałaby funkcji 1s.6) Powstaje pytanie jakich funkcji jednoelektronowych mamy użyć. gdzie S jest całkowitym spinem układu. (9. Pozostały efekt korelacyjny związany z oddziaływaniem między elektronami i nazywany korelacją Coulomba jest we wzorze 9. jeden wyznacznik 74 . Pozostaje to jednak nadal przybliżeniem jednoelektronowym. Reguła ta staje się jasna gdy przyjrzymy się wzorowi 9. W zależności jakie spiny przypiszemy elektronom na orbitalach 1s i 2s otrzymamy teraz trzy różne funkcje falowe stanu wzbudzonego atomu helu:  3  Θ+1 (1. 2) . x2 ) antysymetryczną ze względu na permutację elektronów udało man się przedstawić w postaci iloczynu funkcji przestrzennej ΦS (r1 .8) Funkcję Ψ(x1 . (9. bo do konstrukcji funkcji 9. w przeciwnym razie nie moglibyśmy zantysymetryzować całkowitej funkcji falowej. że dwa elektrony w atomie nie mogą się znajdować w takim samym stanie. Indeks 1 w lewym górnym rogu funkcji spinowej oznacza multipletowość obliczaną jako 2S + 1. x2 ) = √ 1s(r1 )α(1)1s(r2 )β(2) − 1s(r2 )α(2)1s(r1 )β(1) = 2 1 = 1s(r1 )1s(r2 ) √ α(1)β(2) − α(2)β(1) = ΦS (r1 .Taka postać funkcji falowej jest już jawnie antysymetryczna ze względu na permutacje elektronów. r2 ) symetrycznej ze względu przestawienie elektronów oraz funkcji spinowej 1 Θ(1. zakazu Pauliego. to w wyznaczniku mielibyśmy dwa takie same wiersze i oczywiście wyznacznik by znikał. Możemy teraz zamiast umieszczać drugi elektron na orbitalu 1s umieścić go na orbitalu 2s: ψ1 (x1 ) = 1s(r1 )σ(1) . Gdyby dwa elektrony znajdowały się w tym samym stanie. 9.10)  3 Θ−1 (1. r2 )1 Θ(1. x2 ) = −Ψ(x2 . co wynika wprost z własności wyznacznika.

Musimy jeszcze ustalić. Dokładnie takie samo rozumowanie można przeprowadzić dla 75 . W jednej oba elektrony zajmują ten sam orbital i w związku z tym muszą mieć przeciwne spiny (konfiguracja singletowa). Gdy rozpatrujemy konfigurację atomu litu pojawia się jednak pewien problem. Orbital s w przeciwieństwie do orbitalu p nie znika na jądrze. Można powiedzieć. singletowa czy trypletowa. Tym samym elektron na orbitalu s „czuje” silniejsze przyciąganie jądra i ma niższą energię niż elektron na orbitalu p. Ponieważ dla trypletu S = 1.4 Konfiguracje elektronowe atomów Postępując zupełnie analogicznie możemy tworzyć konfiguracje elektronowe innych atomów wykorzystując jako funkcje jednoelektronowe kolejne spinorbitale odpowiedniego jonu wodoropodobnego. W ogólności efektywny ładunek jądra widziany przez elektron maleje ze wzrostem pobocznej liczby kwantowej dla orbitali jednej powłoki. Musimy tylko dbać o to aby nasze konfiguracje spełniały zakaz Pauliego. że przestrzenna część funkcji trypletowej. Opisują one taki układ dwóch spinów. 3 (9. która konfiguracja. w stanie singletowym przestrzenne część funkcji falowej jest symetryczna. a zatem elektron opisywany orbitalem s przebywa średnio bliżej jądra niż elektron opisywany orbitalem p. 2 3 Θ−1 = β(1)β(2) . Spinowe funkcje trypletowe mają następujące postaci: Θ+1 = α(1)α(2) . Można to przewidzieć bez wykonywania obliczeń. bo mniejsza jest energia odpychania międzyelektronowego. Przypomnijmy sobie atom helu. r2 ) = √ 1s(r1 )2s(r2 ) − 1s(r2 )2s(r1 ) . a w stanie trypletowym antysymetryczne przy permutacji elektronów. 2 (9. która z nich jest niższa. że elektron z orbitalu s czuje większy efektywny ładunek jądra niż elektron z orbitalu p danej powłoki. a tym samym energia stanu trypletowego jest mniejsza niż energia stanu singletowego. tym samym energia orbitalna w ramach danej powłoki rośnie ze wzrostem pobocznej liczby kwantowej. H He Li Be B C N O F Ne Na (1s)1 (1s)2 (1s)2 (2s)1 (1s)2 (2s)2 (1s)2 (2s)2 (2p)1 (1s)2 (2s)2 (2p)2 (1s)2 (2s)2 (2p)3 (1s)2 (2s)2 (2p)4 (1s)2 (2s)2 (2p)5 (1s)2 (2s)2 (2p)6 (1s)2 (2s)2 (2p)6 (3s)1 = [Ne](3s)1 Jednak już przy atomie węgla natrafiamy na kolejny problem. to możliwe są trzy rzuty spinu {+1. W wyniku oddziaływania między elektronami dochodzi do zniesienia tej degeneracji i energia orbitalu 2s jest inna niż energia orbitalu 2p.Funkcja ΦT (r1 . Na trzech orbitalach 2p o takich samych energiach musimy rozmieścić dwa elektrony. jest korzystniejsza energetycznie. 0. Na początek zastanówmy się.12) 9. 1 3 Θ0 = √ α(1)β(2) + α(2)β(1) . W trzeciej elektrony zajmują dwa różne orbitale 2p i mają takie same spiny (konfiguracja trypletowa).11) Funkcje 3 Θ to trypletowe funkcje spinowe będące symetryczne przy permutacji elektronów. znika gdy oba elektrony zajmują to samo miejsce w przestrzeni. Dlatego w stanie trypletowym średnia odległość między elektronami jest większa niż w stanie singletowym. Posługując się tą regułą możemy skonstruować „drabinkę” energii orbitalnych i tworzyć konfiguracje elektronowe atomów obsadzając kolejne orbitale zgodnie z zakazem Pauliego. Prawy dolny indeks funkcji 3 Θ oznacza rzut całkowitego spinu. Trzeci elektron musimy umieścić na orbitalu powłoki L. która jest łamana gdy dodamy kolejne elektrony. r2 ) jest funkcją przestrzenną antysymetryczną przy zamianie elektronów: 1 ΦT (r1 . Mamy trzy istotnie różne możliwości rozmieszczenia elektronów. w przeciwieństwie do przestrzennej części funkcji singletowej. W drugiej elektrony zajmują dwa różne orbitale 2p i nadal mają przeciwne spiny (także konfiguracja singletowa). Który orbital powinniśmy wybrać 2s czy 2p? W jonie wodoropodobnym mieliśmy do czynienia z degeneracją energii orbitalnych w ramach jednej powłoki. Ale stąd wynika. trójka w lewym górnym rogu oznacza oczywiście multipletowość. Degeneracja ta jednak wynikała ze szczególnej symetrii potencjału. −1}. że całkowity spin jest równy 1.

5 Termy atomowe Podanie konfiguracji elektronowej takiej jak powyżej nie daje jeszcze pełnego opisu stanu atomu. obserwowanym w eksperymentach spektroskopowych energiom i są nazywane termami atomowymi. Wielkość sprzężenia spin–orbita zależy od całkowitego spinu S. że ze względu na zakaz Pauliego niektóre konfiguracje rzutów momentu pędu będą niedozwolone.14) gdzie L jest symbolem literowym odpowiadającym danej wartości orbitalnego momentu pędu L L L 0 S 1 P 2 D 3 F 4 G 5 H 6 I 76 . które otrzymamy po uwzględnieniu oddziaływania spinowych i orbitalnych momentów magnetycznych elektronów odpowiadają rzeczywistym. W rezultacie dochodzimy do ważnego wniosku nazywanego regułą Hunda. Rozpatrzmy dwa momenty pędu j1 i j2 . j2 }. że nawet po zastosowaniu reguły Hunda pozostaje man pewna dowolność przy rozmieszczaniu elektronów na orbitalach podpowłoki 2p. . j1 } zmieniając się co 1. że oba mają maksymalne co do modułu i tak samo skierowane rzuty na oś kwantyzacji. Dzieje się tak na przykład gdy chcemy obliczyć całkowity orbitalny moment pędu trzech elektronów na podpowłoce p. Aby móc wyznaczać termy atomowe musimy nauczyć się jak dodaje się momenty pędu. która głosi. Dla innych wzajemnych ustawień dwóch momentów całkowity moment pędu układu będzie się zawierał między |j1 − j2 | a j1 + j2 . Podobnie rzut momentu pędu j2 zmienia się w zakresie m2 ∈ {−j2 . Jeśli oba momenty pędu są ustawione wzajemnie tak. Orbitale tej podpowłoki różnią się rzutem orbitalnego momentu pędu. Konfigurację stanu podstawowego atomu węgla możemy schematycznie zapisać w postaci 1s ↑↓ 2s ↑↓ ↑ 2p ↑ 9. . to całkowity moment pędu układu będzie równy modułowi różnicy momentów składowych j = |j1 − j2 |. Należy tu jednak być ostrożnym. j1 + j2 . Rzut momentu pędu j1 na oś kwantyzacji przyjmuje 2j1 +1 wartości z zakresu m1 ∈ {−j1 . . Dzieje się tak dlatego. . że atomy w swoim stanie podstawowym przyjmują konfigurację o najwyższej liczbie niesparowanych elektronów. . Chcemy wyznaczyć całkowity moment pędu układu. . elektrony posiadają także spinowy moment pędu i moment magnetyczny związany ze spinem.13) Całkowity moment pędu trzech cząstek wyznaczamy sumując najpierw momenty pędu dwóch z nich a następnie dodając do wyniku moment pędu trzeciej. . że ta energia może być różna także przy braku zewnętrznego pola magnetycznego. że poza orbitalnym momentem pędu i związanym z nim momentem magnetycznym. Jeżeli oba momenty pędu są ustalone tak. całkowitego orbitalnego momentu pędu L oraz całkowitego momentu pędu J czyli sumy dwóch poprzednich. Jak już wspomnieliśmy termy atomowe klasyfikujemy na podstawie • całkowitego orbitalnego momentu pędu L • całkowitego spinu S • całkowitego momentu pędu J = L + S Symbol termu atomowego ma postać 2S+1 LJ (9. to wypadkowy moment pędu układu będzie równy sumie momentów składowych j = j 1 + j2 . j1 + j2 − 1. Okazuje się jednak. (9. . ponieważ w wypadku gdy mamy do czynienia z nierozróżnialnymi fermionami może się zdarzyć. |j1 − j2 | + 1. która pozwoli man w prosty sposób radzić sobie z takimi przypadkami. że ich rzuty są maksymalne co do modułu lecz skierowane przeciwnie. . . .atomu węgla i innych atomów wieloelektronowych. Ponieważ jednak moment pędu jest wielkością wektorową. Poziomy energetyczne. . to przy dodawaniu j1 i j2 musimy uwzględnić ich wzajemną orientację. Później poznamy metodę. Widzimy na przykładzie atomu węgla. Oddziaływanie tych spinowych i orbitalnych momentów magnetycznych nazywane jest sprzężeniem spin–orbita i jest ono odpowiedzialne za dalsze zniesienie degeneracji układu. Na pewno więc w obecności zewnętrznego pola magnetycznego różne przyporządkowania elektronów orbitalom miałyby różną energię. przy czym jego wartość będzie się zmieniać co 1: j ∈ |j1 − j2 |. z którym jest związany moment magnetyczny.

(0. MS ) to (1. • Pozostała jeszcze tylko jedna para ML = 0. L + S = 0. (-1. 77 . Także całkowity spin atomu jest zerowy S = 0. • Odpowiadają jej wartości MS = 1. Wiemy. . co prawda spin każdego elektronu wynosi 1/2. • Zidentyfikowaliśmy termy o L = 1. (1.0). 1. Całkowity rzut orbitalnego momentu pędu jest sumą rzutów orbitalnych momentów pędu poszczególnych elektronów M= mi . Na podpowłoce 2p mamy 6 sparowanych elektronów zatem ich całkowity spin będzie zerowy. które na nich będziemy rozmieszczać.-1). • Odpowiada jej wartość MS = 0. • Odpowiadające im pary (ML . Masze wyniki można uogólnić stwierdzając. (0. w której wypiszemy wszystkie te 15 możliwości oraz odpowiadające im rzuty orbitalnego momentu pędu ML i rzuty spinu MS . • Najwyższa wartość ML wynosi 2. .-1). −1.0). 2 Skonstruujemy teraz tabelkę. konfiguracja (1s)2 (2s)2 (2p)6 = (1s)2 (2s)2 (2p0 )2 (2p1 )2 (2p−1 )2 . . to oba mają zerowy orbitalny moment pędu a tym samym orbitalny moment pędu atomu wynosi zero L = 0. Ostatecznie stwierdzamy. Istnieje 6 = 15 takich rozmieszczeń zgodnych z zakazem Pauliego. (-2. (1.1). 3 P2 . Ponownie L = 0. że dal elektronów tworzących zamkniętą podpowłokę całkowity orbitalny moment pędu i całkowity spin wynoszą zawsze zero.0).Rozpatrzmy atom helu w konfiguracji podstawowej (1s)2 i wyznaczmy odpowiadające jej termy atomowe.0). S oraz J i konfiguracji (1s)2 (2s)2 (2p)6 odpowiada jeden term 1 S0 . S = 0 i J = 0. Mamy 3 orbitale (6 spinorbitali) i dwa elektrony. 0.0).-1). (9. MS ) są (2. p1 p0 p−1 ML MS ↑↓ 2 0 ♣ ↑↓ 0 0 ♣ ↑ ↑ 1 1 ♠ ↑ ↑ 0 1 ♠ ↑ ↑ -1 1 ♠ ↑ ↓ 1 0 ♣ ↑ ↓ 0 0 ♥ ↑ ↓ -1 0 ♣ ↓ ↑ 1 0 ♠ ↓ ↑ 0 0 ♠ ↓ ↑ -1 0 ♠ ↓ ↓ 1 1 ♠ ↓ ↓ 0 1 ♠ ↓ ↓ -1 1 ♠ ↑↓ -2 0 ♣ Zadanie sprowadza się teraz do znalezienia takich zestawów liczba L i S. Postępujemy w następujący sposób.15) i i w rozpatrywanym przypadku wynosi zero. S = 1. (-1. Jak już stwierdziliśmy interesują nas tylko elektrony otwartej podpowłoki 2p. ale zupełnie analogiczne rozumowanie prowadzi nas do wniosku. Dlatego przy wyznaczaniu termów będziemy się interesować jedynie elektronami otwartych podpowłok. Zarówno L jak i S są zerowe zatem również całkowity moment pędu układu J = 0.1). Wykreślamy je z tabeli (♣).0). Rozpatrzmy teraz konfigurację stanu podstawowego atomu węgla (1s) 2 (2s)2 (2p)2 . że konfiguracji (1s)2 odpowiada jeden term atomowy 1 S0 . Ponadto jest to jedyny możliwy rzut. (1. dla których J = |L − S|. • Zidentyfikowaliśmy term 1 D2 . . Ponieważ oba elektrony są opisywane orbitalem s. 2 czyli 3 P0 . Zastanówmy się jaki będzie orbitalny moment pędu pochodzący od elektronów podpowłoki 2p. rzut momentu pędu elektronu opisanego orbitalem 2p1 wynosi +1. że zapełnione podpowłoki 1s i 2s nie dają wkładu do momentu pędu atomu. że także elektrony zapełniające podpowłokę 2s nie posiadają momentu pędu. a elektronu opisanego orbitalem 2p−1 wynosi −1. Wykreślamy je z tabelki (♠). • Musi więc występować term dal którego L = 2 i S = 0 =⇒ J = 2.1). (0. S = 0 i J = 0 a rozpatrywanej konfiguracji odpowiada jeden term 1 S0 . Tak jak hel i beryl także neon ma zerowe L. którym odpowiadają rzuty M L i MS podane w tabeli.0). ale dla takiej konfiguracji są one ustawione antyrównolegle i w rezultacie się znoszą. • Z pozostałych wartości ML największą jest ML = 1. • Dla tego termu możliwymi parami wartości (ML . Jak już stwierdziliśmy elektrony powłoki K nie wnoszą żadnego momentu pędu.0). (0. Zajmijmy się teraz konfiguracją podstawową atomu berylu (1s)2 (2s)2 . MS = 0 (♥) =⇒ L = 0. (-1. Elektrony opisane orbitalem 2p0 posiadają zerowy rzut orbitalnego momentu. 3 P1 . a zatem całkowity orbitalny moment pędu elektronów tworzących konfigurację (2p)6 również jest zerowy. Przeskoczmy kilka kolejnych atomów i rozpatrzmy następny atom zamkniętopowłokowy czyli neon. (-1.

MS = 1 5 =⇒ L = 2. Ostatecznie możemy stwierdzić. =⇒ J = 3 . (0. − 2 ) 2 2 2 Termy: 2 P1/2 . Rozpatrzmy jeszcze jeden przypadek. 2 P3/2 . s p+1 p0 p−1 ML MS ↑ ↑ 1 1 ♠ ↑ ↑ 0 1 ♠ ↑ ↑ -1 1 ♠ ↑ ↓ 1 0 ♠ ↑ ↓ 0 0 ♠ ↑ ↓ -1 0 ♠ ↓ ↑ 1 0 ♥ ↓ ↑ 0 0 ♥ ↓ ↑ -1 0 ♥ ↓ ↓ 1 -1 ♠ ↓ ↓ 0 -1 ♠ ↓ ↓ -1 -1 ♠ ♠ ML = 1. który z wyznaczonych termów jest termem podstawowym. 1 ). − 2 ). W tym celu skorzystamy z reguł Hunda. 2. 1). (−1. Termem podstawowym jest term o najwyższej multipletowości. S = 2 . (−2. to termem podstawowym jest term o najmniejszej wartości całkowitego momentu pędu J. ↑↓ ↓ 2 −1/2 ♣ ↑ ↑ ↑ 0 3/2 ♥ ↑↓ ↓ 1 −1/2 ♣ ↑ ↑ ↓ 0 1/2 ♥ ↑ ↑↓ 1 1/2 ♠ ↑ ↓ ↑ 0 1/2 ♣ ↑↓ ↑ -1 1/2 ♣ ↑ ↓ ↓ 0 −1/2 ♣ ↓ ↑↓ 1 −1/2 ♠ ↓ ↑ ↑ 0 1/2 ♠ ↑↓ ↓ -1 −1/2 ♣ ↓ ↑ ↓ 0 −1/2 ♠ ↑ ↑↓ -1 1/2 ♠ ↓ ↓ ↑ 0 −1/2 ♥ ↑ ↑↓ -2 1/2 ♣ ↓ ↓ ↓ 0 −3/2 ♥ ↓ ↑↓ -1 −1/2 ♠ ↓ ↑↓ -2 −1/2 ♣ ♣ ML = 2. − 2 ). MS = Term 4 S3/2 3 =⇒ L = 0. (−1. − 3 ) 2 2 2 Zgodnie z regułami Hunda termem podstawowym jest 4 S3/2 . 1 ). MS = 1 1 =⇒ L = 1. (0. konfigurację s1 p1 . (0. S = 2 . −1) Termy: 3 P0 .Pozostaje jeszcze ustalić. (−1. − 1 ). 1. Spośród termów o najwyższej multipletowości termem podstawowym jest term o największym orbitalnym momencie pędu L. 2 2 1 1 1 1 1 1 (ML . 1 ). 1 2 ♠ ML + 1. 3 P1 . (0. 2 ). 3 ). (1. Rozpatrzmy teraz konfigurację atomu azotu. 2 (ML . (1. Jeśli podpowłoka jest zapełniona elektronami mniej niż w połowie. −1). − 1 ). p+1 p0 p−1 ML MS ↑↓ ↑ 2 1/2 ♣ ↑↓ ↑ 1 1/2 ♣ p+1 p0 p−1 ML MS 1 2 • Zidentyfikowaliśmy term 1 S0 . MS ) ∈ (2. (0. (−1. 1). (1. − 2 ). 1 ). − 2 ). (−1. (1. 0). (0. Aby wyznaczyć termy wywodzące się z tej konfiguracji ponownie konstruujemy tabelkę zawierającą wszystkie 6 = 20 dozwolone rozmieszczenia 3 elektronów na orbitalach. =⇒ J = 3 2 1 (ML . 3 2 1 1 1 1 (ML . (0. 0). − 2 ) 2 2 2 2 Termy: 2 D3/2 . 3 2 ♥ ML = 0. Tworzymy tabelkę możliwych przyporządkowań elektronów orbitalom. (−1. S = 1 =⇒ J = 0. (0. Gdy nadal nie możemy ustalić termu podstawowego stosujemy trzecią regułę Hunda. =⇒ J = 2 . 1 ). MS ) ∈ (1. (1. Jeśli natomiast podpowłoka jest zapełniona elektronami więcej niż w połowie. (−1. 2 D5/2 . (0. 1 ). 2 ). 3. że termem podstawowym atomu węgla jest 3 P0 . 3 P2 . MS = 1 =⇒ L = 1. (2. (0. − 2 ). czyli (2p)3 . − 2 ). 78 . 0). 1. − 2 ). S = 2 . (−2. MS ) ∈ (0. (0. MS ) ∈ (1. 1). to termem podstawowym jest term o największej wartości J. −1).

.2 D3/2 .1 P 1 . L + l = 1. S + s = 1/2 stąd możliwe termy atomowe to: 2 (9. . S + s = 1/2 (9. (9. 2.4 P5/2 . . L + l = 2 ˜ ˜ S = |S − s| .23) • Term 1 S ⇒ ˜ ˜ L = 0 . (9. s = 1/2. . .♥ ML = 1.2 P3/2 .16) (9.21) • Term 3 P ⇒ ˜ ˜ L = 1 . Analogicznie postępujemy ze spinem: S = |s1 − s2 | . czyli obsadzające różne podpowłoki. l1 + l2 = 1 .20) D3/2 . 1 . S + s = 1/2.4 P3/2 . S = 0 =⇒ J = 1 (ML . . 2 + 1/2 = 3/2. 0). Ostatnia z rozpatrywanych konfiguracji zawiera elektronu nierównoważne. .26) P1/2 . . s1 + s2 = 0.22) stąd J = 1/2. . .2 P3/2 .19) Teraz do każdego termu dodamy jeszcze jeden elektron z podpowłoki s. W taki przypadku można wyznaczyć termy szybciej.2 D5/2 . L + l = 1 ˜ ˜ S = |S − s| . 5/2 a możliwe termy atomowe to: 2 (9. 3 P . 3/2 a możliwe termy atomowe to: 4 P1/2 .3 P 2 . . (0. Do termów konfiguracji p2 będziemy dodawać jeden elektron o l = 1 i s = 1/2. • Term 1 D ⇒ ˜ ˜ L = 2 . Termy odpowiadające konfiguracji p2 już wyznaczyliśmy.1 S . . są to: 1 D .18) Rozpatrzmy trudniejszy przypadek konfiguracji s1 p2 . . L + l = 0 ˜ ˜ S = |S − s| . 3/2 (9.S = 0 ˜ ˜ L = |L − l| . S + s = 1/2 stąd J = 2 − 1/2. .2 F5/2 . dla którego l = 0 .3 P 1 . 79 (9.27) . Dodając orbitalne momenty pędu obu elektronów otrzymujemy możliwe wartości całkowitego orbitalnego momentu pędu L = |l1 − l2 | . Elektron z orbitalu p jest opisany następującymi liczbami kwantowymi l2 = 1 oraz s2 = 1/2.24) stąd J = 1/2 a możliwe termy atomowe to: 2 S1/2 . (9. nie wypisując całej tabelki. (9. 3 ˜ ˜ S = |S − s| . .2 P1/2 . 3/2. • Term 1 D ⇒ ˜ ˜ L = 2 . . 5/2 oraz J = 1/2. MS ) ∈ (1. Takie wartości L i S prowadzą do następujących termów atomowych 3 (9.2 D5/2 . Elektron z podpowłoki s jest nierównoważny elektronom z podpowłoki p. (−1.17) P 0 .S = 0 ˜ ˜ L = |L − l| . (9. . 0) Term 1 P1 .2 F7/2 . . . 0).S = 1 ˜ ˜ L = |L − l| . MS = 0 =⇒ L = 1.25) Rozpatrzmy jeszcze jedną konfigurację p2 p1 . Elektron z orbitalu s jest opisany następującymi liczbami kwantowymi l1 = 0 oraz s1 = 1/2.S = 0 ˜ ˜ L = |L − l| . .

2 P3/2 . (9. w którym atom jest umieszczony w jednorodnym zewnętrznym polu magnetycznym B. . 2 ˜ ˜ S = |S − s| . że moment magnetyczny pochodzi od krążącego elektronu.4 P1/2 . S + s = 1/2 (9.29) ⇒ ˜ ˜ L = 0 .28) stąd możliwe termy atomowe to: 2 S1/2 .S = 0 ˜ ˜ L = |L − l| . przejść elektrycznych dipolowych (najczęściej obserwowanych w eksperymencie) obowiązują następujące reguły wyboru.2 P1/2 . (9. 2me (9.S = 1 ˜ ˜ L = |L − l| . ±1 z wyjątkiem przejściaJ = 0 −→ J = 0 (9.4 D1/2 .4 D5/2 . że pole B jest skierowane w kierunku z. Z orbitalnym momentem pędu elektronu związany jest moment magnetyczny µ. .31) 9.4 S3/2 . L + l = 0. magneton Bohra: µB = e . Jeżeli przyjąć.36) Energia oddziaływania momentu magnetycznego µ z zewnętrznym polem magnetycznym B jest równa: E = −µ · B .• Term 3 P ⇒ ˜ ˜ L = 1 . . to wyrażenie na energię przyjmie postać: E = −µz B .2 D5/2 . Dla tzw.6 Przejścia spektralne Pod wpływem promieniowania elektromagnetycznego układ może ulec wzbudzeniu (lub deekscytacji) i przejść do innego stanu kwantowego.35) 2me gdzie przez µB oznaczyliśmy tzw. . (9.32) 9.38) Dlatego elektron opisany liczbą kwantową ml umieszczony w polu magnetycznym będzie posiadał dodatkowy wkład do energii: (9.2 P3/2 . . Jednak nie każde przejście między dwoma termami jest dozwolone.4 D7/2 .4 P3/2 .37) Jeśli przyjmiemy.34) Ponieważ rzut momentu pędu jest kwantowany.4 D3/2 . 3/2 (9.33) gdzie γe jest tzw. .4 P5/2 . . (9. 1.2 D3/2 . Układ współrzędnych wybierzemy w taki sposób aby oś z pokrywała się z kierunkiem pola B. ±1 ∆J = 0. . ∆S = 0 ∆L = 0. L + l = 1 ˜ ˜ S = |S − s| . to na podstawie elektrodynamiki klasycznej można wyznaczyć stałą γ e : γe = − e . którego rzut na oś z dany jest wyrażeniem: µz = γe m|l . stałą giromagnetyczną elektronu. 2me (9. to także rzut momentu magnetycznego będzie przyjmował dyskretne wartości: e µz = − ml = −µB ml .30) • Term 1 S stąd możliwe termy atomowe to: 2 P1/2 . S + s = 1/2. (9.7 Oddziaływanie z polem magnetycznym Rozpatrzmy teraz przypadek. 80 . (9.39) E ml = µ B m l B .

Aby uzyskać większą dokładność należy uwzględnić jeszcze efekty wynikające z kwantowej teorii pola (QED – elektrodynamiki kwantowej). to energia oddziaływania ich spinowych momentów magnetycznych z polem B dana jest analogicznym wzorem. to otrzymamy ge = 2.002319. co jest w pełni zgodne z wartością mierzoną w doświadczeniu. z którym również związany jest moment magnetycznym. wynik ten jednak nie zgadza się z eksperymentem.41) Jeśli rozpatrujemy układ kilku elektronów. (9. to stosuje się takie samo wyrażenie tylko z ML zamiast ml . Rzut na oś z spinowego momentu magnetycznego elektronu dana jest wzorem: µz = g e γ e ms . Energia elektronu o rzucie spinu m s na kierunek zewnętrznego pola magnetycznego B wynosi: E ms = g e µ B m s B . 81 . że powinna ona być około 2–krotnie większa. Jeśli zamiast równania Schr¨dingera o zastosować do opisu elektronu równanie Diraca. że stała ge = 1. z którego wynika. (9. co już jest wynikiem bardzo bliskim wartości eksperymentalnej. Obliczenia QED dają g e ≈ 2. że poza orbitalnym momentem magnetycznym elektron posiada także spin.Gdy orbitalny moment magnetyczny pochodzi nie od jednego lecz od kilku elektronów.40) Z nierelatywistycznych obliczeń wynika. w którym zamiast ms występuje MS . Wiemy jednak.

2) ˆ ∆r i + V i=1 2 2 (10.. Hamiltonian w jednostkach atomowych ma postać: ˆ ∆i + V . (10. zatem H0 opisuje dynamikę elektronów poruszających się w polu nieruchomych jąder: 0 ˆ H0 ψk (r1 .1 Teoria nieadiabatyczna 1 1 1 ˆ ∆A − ∆B − H =− 2MA 2MB 2 Możemy rozdzielić ruch środka masy.3) i i − 2 1 1 − MA MB ˆ H” R i i (10. .. Jeziorskiego... rN . rN . ˆ ˆ Często w H pomija się część H” odpowiedzialną za sprzężenie między ruchem jąder i elektronów. (10. Monkhosta i Szalewicza.. rN .4) −1 −1 natomiast wektor R = RA − RB oraz µ−1 = MA + MB .. R) = Ek (R)ψk (r1 . wówczas: ˆ ˆ ˆ H = H0 + H . W praktyce bardzo rzadko wykonuje się takie obliczenia (nieadiabatyczne) ponieważ są one trudne i czasochłonne 1.. . Jeśli ˆ ˆ założymy.5) Załóżmy.. Podstawiając wyrażenie 10..Rozdział 10 Ruch jąder atomowych 10. Wyniki tych obliczeń są do dzisiaj stosowane jako podstawa przy eksperymentalnej ocenie masy antyneutrina elektronowego mającej wpływ na reakcję T2 −→ HeT+ + e + νe . że MA = MB = 0. Dlatego zazwyczaj stosuje się przybliżenia upraszczające postać równań. ¯ 82 . które wymagały podejścia w pełni nieadiabatycznego są obliczenia stanów energetycznych molekuły HeT+ wykonane przez Kołosa. 1 Przykładem takich obliczeń. zatem funkcję własną Ψ pełnego ˆ hamiltonianu H można przedstawić w postaci: Ψ= m ψm (r1 . to H = 0. . R) .6 do równania Schr¨dingera i odcałkowując je po współrzędnych elektronowych o otrzymamy skomplikowany układ sprzężonych równań różniczkowych na szukane funkcje f m . R)fm (R) . gdzie: 1 ˆ H0 = − 2 2 1 ˆ H = − ∆R + − 2µ 8µ N N Rozpatrzmy cząsteczkę dwuatomową.1) (10.6) Należy teraz wyznaczyć funkcje fm będące współczynnikami rozwinięcia liniowego funkcji Ψ w bazie ψm . i=1 (10. Postępując w ten sposób wyznaczymy ścisłą nieadiabatyczną funkcję falową. Funkcje ψk stanowią bazę. że znamy rozwiązania tego równania.

Warto tu podkreślić. R)fk (R) . . rN ..... R)|H0 + H |ψk (r1 . Różniczka energii wewnętrznej . że jedynie w ramach przybliżenie adiabatycznego pojęcie energii potencjalnej dla ruchu jąder ma sens. 2 Jest to de facto poprawka pierwszego rzędu rachunku zaburzeń. .10. Aby zrozumieć skąd bierze się nazwa tego przybliżenia rozpatrzmy gaz doskonały w pudle potencjału.. rN . .12) W przemianie adiabatycznej d = 0.8) m gdzie nm jest obsadzeniem m–tego poziomu energetycznego a ma postać nm d m + dE = m m jego energią.2 Przybliżenie adiabatyczne Zazwyczaj zakładamy..6 jest istotny i przyjmujemy następującą postać funkcji falowej Ψ(r1 . R)|ψk (r1 .. (10. .. R)| (całkujemy tylko po współrzędnych elektronowych) ψk (r1 . R) fk (R) = ψk (r1 . rN .9) m dnm Z drugiej strony termodynamika fenomenologiczna daje nam następujące wyrażenie na dE dla układu zamkniętego dE = d − pdV . W podejściu nieadiabatycznym nie ma rozdzielenia ruchu jąder i elektronów a tym samym nie pojawia się potencjał Uk . R)|H0 + H |ψk (r1 . . (10. rN . (10. R)fk (R) 0 (H + Ek + Hkk )fk (R) = Efk (R) ψk (r1 .. gdzie operator energii kinetycznej jąder jest traktowany jako zaburzenie 83 ... (10. rN . R)fk (R) = ψk (r1 . R) Efk (R) (10. rN ... Wracając do postaci nieadiabatycznej funkcji falowej widzimy. . Podstawiamy adiabatyczną postać funkcji falowej do równania Schr¨dingera i mnożymy skalarnie równanie o z lewej strony przez ψk (r1 . Gdyby wszystkie obliczenia wymagały użycia pełnej teorii nieadiabatycznej. Założenie takie uzasadnia się faktem.. Otrzymaliśmy równanie opisujące ruch jąder 2 − 2µ ∆R + Uk (R) fk (R) = Efk (R) .. ..14) 0 Rolę potencjału dla ruchu jąder odgrywa tu energia elektronowa Ek oraz człon Hkk nazywany poprawką adiabatyczną i opisujący wpływ ruchu jąder na energię elektronów2.. Objętość pudła jest też jedyną wielkością poprzez zmianę której możemy wpłynąć na energię poziomu energetycznego m . rN . Energię wewnętrzną takiego układu można zapisać jako E= m nm m. dlatego identyfikujemy −pdV = nm d m (10. . .. rN ... Tak szczęśliwie się składa. R)|E|ψk (r1 .. rN . to możliwości chemii kwantowej byłyby znacznie uboższe niż są obecnie.....10) Energia cząstki w pudle trójwymiarowym m jest proporcjonalna do objętości w potędze −3/2. rN . rN . że w układach molekularnych bardzo często założenia przybliżenia adiabatycznego są spełnione i dzięki temu możliwy był ogromy rozwój metod chemii teoretycznej.. ¯Q (10.11) m oraz d = ¯Q m m dnm .7) Zakładamy tu... (10. że jest to taka przemiana. .. .. Czyli nie dochodzi do wzbudzeń elektronowych tym samym zachowane są liczby obsadzeń energetycznych poziomów elektronowych. że dla każdej odległości międzyatomowej elektrony opisuje ta sama funkcja falowa.. a stąd wniosek. że tylko jeden wyraz z sumy 10. że tu nasze założenie przyjmuje iż w trakcie ruchu jąder nie ulega zmianie elektronowa funkcja falowa.13) gdzie Hkk = ψk |H |ψk oraz skorzystaliśmy z zależności ψk | R |ψk = 0.. że ruch jąder atomowych jest znacznie wolniejszy niż ruch elektronów i te drugie łatwo mogą się dostosować do zmiany geometrii jąder.. w której nie ulegają ¯Q zmianie liczby obsadzeń nm . dlatego taki ruch jąder nazywamy adiabatycznym. którą łatwo otrzymać działając operatorem R na warunek normalizacji funkcji elektronowej ψk |ψk = 1. R) = ψk (r1 .

R (10. że w równaniu opisującym ruch jąder potencjał Uk jest funkcją długości wektora R. a energia całkowita molekuły będzie sumą trzech członów – energii elektronowej. Funkcja χkJv jest nazywana oscylacyjną funkcją falową.17) 1 2µ d2 + VkJ (R) χkJv (R) = EkJv χkJv (R) . zatem postępując analogicznie jak w przypadku równania Schr¨dingera dla atomu wodoru możemy stwierdzić. dR2 (10. . że funkcja χ musi zależeć od liczb kwantowych k i J wynika z postaci potencjału dla drgań VkJ . natomiast funkcja χkJv (R) opisuje oscylacje molekuły. Zazwyczaj przybliżenie Borna– Oppenheimera jest bardzo dobrze spełnione w układach chemicznych i jedynie gdy niezbędna jest wysoka precyzja obliczeń uwzględnia się także poprawkę adiabatyczną.20) Ograniczając się jedynie do wyrazów kwadratowych w tym potencjale otrzymamy równanie oscylatora harmonicznego. jednak energia całkowita nadal będzie sumą trzech składowych EkJv = Eel + Erot + Eosc . o że funkcja jądrowa fk (R) ma następującą postać M fk (R) = YJ (θ. . φ) opisuje rotacje molekuły z momentem pędu odpowiadającym rotacyjnej liczbie kwantowej J.19. przybliżenie Borna–Oppenheimera.16) M Harmonika sferyczna YJ (θ. 3 Tylko potencjał anharmoniczny może poprawnie opisywać molekułę. 2 (10. rotacyjnej i oscylacyjnej 1 . (10.19) 2 2µR2 2µRe to potencjał w równaniu na oscylacyjną funkcję falową χkJv przyjmie postać 1 VkJ = Uk (Re ) + Be J(J + 1) + κ(R − Re )2 + . . że jest 0 on mały w porównaniu z energią elektronową Ek i pominąć go w równaniu ruchu jąder. 2µR2 (10. Uk (R) = Uk (Re ) + dUk dR 0 R=Re (R − Re ) + 1 2 d2 U k dR2 κ R=Re (R − Re )2 + .3 Przybliżenie Borna-Oppenheimera Ponieważ wyraz Hkk jest odwrotnie proporcjonalny do masy jąder. ponieważ tylko taki pozwala na dysocjację molekuły 84 . 10. że gdybyśmy nie przyjęli założenia 10. trzecia liczba kwantowa v pojawia się przy rozwiązywaniu równania na χ i jest nazywana oscylacyjną liczbą kwantową. W wyniku tego uproszczenia otrzymamy tzw.4 Rozdzielenie rotacji i oscylacji Zauważmy.22) Warto podkreślić.15) Część radialną zapisaliśmy w postaci ilorazu gdyż pozwala to wypisać proste równania na funkcję χ k − gdzie VkJ (R) = Uk (R) + J(J + 1) . a wyrażenie na energię całkowitą zawierałoby człony odpowiadające sprzężeniu rotacji i oscylacji. . to potencjał dla drgań zawierałby nietrywialny człon zależy od liczby kwantowej rotacji J tym samym nie można by było dokonać rozdzielenia ruchów rotacyjnych i oscylacyjnych. że dla małych wychyleń jąder z położenia równowagi spełniona jest poniższa przybliżona równość J(J + 1) J(J + 1) ≈ = Be J(J + 1) . (10. φ) χk (R) . W otoczeniu minimum możemy rozwinąć potencjał dla ruch jąder w szereg Taylora. (10.10.18) Jeżeli ponadto założymy. to można zazwyczaj przyjąć.21) EkJv = Uk (Re ) + Be J(J + 1) + ωe v + 2 Uwzględnienie członów wyższych niż kwadratowe w rozwinięciu Uk (R) wokół R = Re spowoduje pojawienie się poprawek wynikających z anharmoniczności potencjału dla drgań3 . (10. To.

że poziomy oscylacyjne molekuły posiadają podpoziomy rotacyjne.Zauważmy. W rzeczywistości to poziomy rotacyjne dzielą się na podpoziomy oscylacyjne. Ten częsty błąd prawdopodobnie bierze się z faktu. to przy zmianie poziomu rotacyjnego molekuły ulega zmianie tenże potencjał. 85 . że odległości między poziomami rotacyjnymi są znacznie mniejsze niż odległości między poziomami oscylacyjnymi. Dlatego nie jest poprawnym mówienie. że skoro w potencjale dla oscylacji występuje zależność od rotacyjnej liczby kwantowej.

5) (11. to znacznie słabiej odczuwa oddziaływanie z drugim jądrem.6) gdzie N dobieramy tak. to |λ| = 1 . ale jego wartość można przewidzieć bez wykonywania obliczeń.8) 86 . ponieważ nie ma żadnego powodu. Dlatego przyjmiemy. to nie można dla niego podać rozwiązania równania Schr¨dingera w postaci skończonej.1) gdzie ra i rb to odpowiednio odległość elektronu od jądra a i b. Obie te sytuacje są niefizyczne.4) Ponieważ gdy elektron przebywa w bliskim otoczeniu jednego jądra.Rozdział 11 Molekuły dwuatomowe 11.2) który jest de facto hamiltonianem atomu wodoru i dla którego znamy rozwiązania równania Schr¨dingera o Ha χ a = E H χ a . (11. że funkcja falowa ψ opisująca rozpatrywany układ w otoczeniu jąder będzie miała kształt zbliżony do kształtu funkcji falowej atomu wodoru. to rozsądnym jest założyć. dla którego elektron miałby preferować jedno z jąder. 2 ra rb (11. Gdy elektron przebywa blisko jądra a. to jego oddziaływanie z jądrem b jest znacznie słabsze niż oddziaływanie z jądrem a.1 Jon H+ 2 Jon H+ będzie dla nas układem modelowym. który pozwoli nam wypracować narzędzia i intuicję potrzebną 2 przy opisie większych układów dwuatomowych. W przypadku gdyby |λ| > 1. (11. Podobnie w przypadku |λ| < 1 gęstość elektronowa przy jądrze b byłaby mniejsza niż przy jądrze a. a tym samym dla takich położeń elektronu całkowity hamiltonian będzie przybliżany przez hamiltonian 1 1 . Hamiltonian elektronowy jonu H+ ma postać 2 1 1 1 H =− ∆− − . gdy elektron przebywa blisko jądra b człon opisujący jego oddziaływanie z jądrem a staje się mały i całkowity hamiltonian jest przybliżanym przez hamiltonian 1 1 Hb = − ∆ − . W ten sposób dochodzimy do ważnego wniosku. Chociaż jest to układ jednoelektronowy. My tu jednak zajmiemy się o przybliżonymi metodami opisu tego układu. że funkcja ψ jest kombinacją linową funkcji χa i χb ψ = c a χa + c b χb . Powyższy wzór bez straty ogólności można przepisać w postaci ψ = N χa + λχb . aby funkcja ψ była znormalizowana. to gęstość elektronowa w pobliżu jądra b byłaby większa niż w pobliżu jądra a.3) Analogicznie. że jeśli oba jądra są takie same. (11. (11.7) (11. Ha = − ∆ − 2 ra (11. jedynie na podstawie dyskusji symetrii układu. 2 rb dla którego także możemy podać ścisłe rozwiązania Hb χ b = E H χ b . Parametr λ jest parametrem wariacyjnym.

że drugi człon w powyższym wyrażeniu będzie mały i pominąć go w pierwszym przybliżeniu: Haa ≈ EH . (11. ponieważ wówczas S << 1 i można zapisać: E+ ≈ EH + Hab . Hab = χa |H|χb .20) (11. EH ± Hab .19) (11. (11. 1±S E− > E H . to można się spodziewać. Hab −→R→∞ 0 . natomiast orbital ψ− nazywamy orbitalem antywiążącym – elektron nim opisywany ma energię wyższą niż elektron w atomie wodoru.21) Dlatego orbital ψ+ nazywamy orbitalem wiążącym – elektron nim opisywany ma energię niższą niż elektron w atomie wodoru. czyli: |E+ − EH | < |E− − EH | . (11.14) Podstawiając jawną postać funkcji ψ± otrzymujemy E± = gdzie Haa ± Hab . obliczając wartość średnią hamiltonianu E± = ψ± |H|ψ± .23) ψ− χa ψ+ 87 χb .11) (11. Skorzystaliśmy z faktu. Warto zwrócić uwagę. Haa = χa |H|χa = χa |Ha |χa − χa | 1 1 |χa = EH − χa | |χa rab r1b (11. (11.12) λ = ±1 . (11. Hab = Hba .9) Stałe normalizacyjne N± mają postać S = χa |χb .10) (11.17) Ponieważ χa jest funkcją opisującą elektron przebywający w pobliżu jądra a.16) (11.czyli Otrzymujemy w ten sposób dwie funkcje. Całka Hab nazywana jest całką rezonansową i spełnia następujące własności: Hab 0. ψ+ = N + χa + χ b ψ− = N − χa − χ b N± = √ gdzie S jest całką nakrywania orbitali atomowych 1 .22) Różnica ta jest jednak niewielka dla średnich i dużych odległości między jądrami. 1±S (11.15) Haa = χa |H|χa . że ze względu na postać mianownika w wyrażeniu na energie orbitalne antywiążący efekt orbitalu antywiążącego jest większy niż wiążący efekt orbitalu wiążącego. że ze względu na identyczność jąder a i b Haa = Hbb . (11. które nazwiemy orbitalami molekularnymi.13) Znając postać orbitalu molekularnego możemy wyznaczyć jego energię. 2 ± 2S (11. E− ≈ EH − Hab . (11.18) Energie E± możemy w przybliżeniu zapisać jako E± = stąd E+ < E H .

że kolejność orbitali prawie nie zależy od rozpatrywanych cząsteczek: 1. z których został on uzyskany.Wiążący i antywiążący charakter orbitali ψ± można zrozumieć rozważając gęstości elektronowe.24) ρ− = |ψ+ |2 ∼ (χa − χb )2 = χ2 + χ2 − 2χa χb . 2. Nie jest to zadanie łatwe i nie można go rozwiązać w przypadku ogólnym.27) 88 . a b (11. natomiast orbitale typu π z kombinacji liniowych orbitali px oraz py . które im odpowiadają: ρ+ = |ψ+ |2 ∼ (χa + χb )2 = χ2 + χ2 + 2χa χb . to orbitale σ otrzymamy z kombinacji liniowych orbitali s oraz pz . Musimy jeszcze tylko ustalić kolejność energetyczną orbitali molekularnych. Okazuje się jednak. Obecność tego ładunku ujemnego efektywnie zmniejsza odpychanie między jądrami i prowadzi do stabilnego stanu związanego. W symbolu orbitalu molekularnego będziemy w dolnym prawym rogu umieszczać symbol orbitali atomowych.26) 2. 11. dla pierwiastków od litu do azotu ∗ ∗ σ1s < σ ∗ 1s < σ2s < σ ∗ 2s < πx 2p = πy 2p < σ2p < πx 2p = πy 2p < σ ∗ 2p (11. σ1s ∼ 1s(a) + 1a(b) σ ∗ 1s ∼ 1s(a) − 1s(b) σ2s ∼ 2s(a) + 2a(b) σ ∗ 2s ∼ 2s(a) − 2s(b) σ2p ∼ 2pz (a) + 2pz (b) σ ∗ 2p ∼ 2pz (a) − 2pz (b) (11. Orbitale molekularne dzielimy ze względu na ich symetrię względem obrotu wokół osi wiązania na dwa typy 1. Orbitale σ – orbitale symetryczne przy obrocie o dowolny kąt wokół osi wiązania. Orbitale π – orbitale antysymetryczne przy obrocie o 180◦ wokół osi wiązania. dla pierwiastków od tlenu do argonu ∗ ∗ σ1s < σ1s∗ 1s < σ2s < σ2s∗ 2s < σ2p < πx 2p = πy 2p < πx 2p = πy 2p < σ ∗ 2p (11. Z drugiej strony gęstość ρ− jest dokładnie zerowa w połowie odległości między jądrami (bo tam χa = χb ) i w rezultacie nie tworzy efektywnego ładunku ujemnego. który mógłby powstrzymać jądra przed ucieczką. Jeśli ustawimy tak osie układu współrzędnych aby oś z pokrywała się z osią wiązania. a b W połowie odległości między jądrami gęstość ρ+ jest niezerowa i może być ideowo przedstawiona jako pewien ładunek ujemny między dodatnimi jądrami.25) πx 2p ∼ 2px (a) + 2px (b) ∗ πx 2p ∼ 2px (a) − 2px (b) πy 2p ∼ 2py (a) + 2py (b) ∗ πy 2p ∼ 2py (a) − 2py (b) Mając orbitale molekularne możemy przystąpić do ustalania konfiguracji elektronowych homojądrowych cząsteczek dwuatomowych.2 Cząsteczki dwuatomowe homojądrowe Orbitale molekularne dla jonu H+ otrzymaliśmy jako kombinacje liniowe orbitali atomowych 1sa i 1sb . 2 Jednak także inne orbitale atomowe mogą posłużyć do budowy orbitali molekularnych. ponad to gwiazdką oznaczymy orbitale anty wiążące.

(11. że orbitale χa i χ2 są wzajemnie ortogonalne oraz zażądamy aby ψ1 |ψ2 = 0 to otrzymamy λ2 = −λ−1 . (11. (11.32) 1 czyli ψ1 = (χa + λχb ) . ψ2 = χa − λ−1 χb . 2 gdzie n to liczba elektronów na orbitalach wiążących a n∗ liczba elektronów na orbitalach antywiążących.31) Jeśli przyjmiemy.3 Cząsteczki dwuatomowe heterojądrowe ψ = ca χa + cb χb = N (χa + λχb ) .33) 89 . Tym razem nie mamy symetrii względem odbicia w płaszczyźnie lustrzanej prostopadłej do osi wiązania. zatem wartość parametru λ będzie różna od 1. Wartość tą wyznacza się wariacyjnie stosując metodę Ritza.σ ∗ 2p π ∗ 2p 2p σ2p π2p σ ∗ 2s 2s σ2s σ ∗ 1s 1s σ1s 1s 1s 2s 2s 2p 2p σ ∗ 2p π ∗ 2p 2p π2p σ2p σ ∗ 2s 2s σ2s σ ∗ 1s 1s σ1s Taki prosty obraz orbitali molekularnych pozwala łatwo wyznaczać rzędowość wiązań cząsteczek dwuatomowych: 1 (11.30) Rozpatrzmy teraz molekułę heterojądrową. Poniżej zestawione są konfiguracje i rzędy wiązania prostych molekuł dwuatomowych homojądrowych.28) b = (n − n∗ ) . Orbital molekularny założymy w postaci: gdzie χa i χb to orbitale atomowe atomów a i b. (11. ψ2 = (χa + λ2 χb ) . H+ 2 H2 He+ 2 He2 Li2 Be2 B2 C2 N2 O2 F2 Ne2 (σ1s)1 (σ1s)2 (σ1s)2 (σ ∗ 1s)1 (σ1s)2 (σ ∗ 1s)2 (σ1s)2 (σ ∗ 1s)2 (σ2s)2 (σ1s)2 (σ ∗ 1s)2 (σ2s)2 (σ ∗ 2s)2 (σ1s)2 (σ ∗ 1s)2 (σ2s)2 (σ ∗ 2s)2 (π2p)2 (σ1s)2 (σ ∗ 1s)2 (σ2s)2 (σ ∗ 2s)2 (π2p)4 (σ1s)2 (σ ∗ 1s)2 (σ2s)2 (σ ∗ 2s)2 (π2p)4 (σ2p)2 (σ1s)2 (σ ∗ 1s)2 (σ2s)2 (σ ∗ 2s)2 (σ2p)2 (π2p)4 (π ∗ 2p)2 (σ1s)2 (σ ∗ 1s)2 (σ2s)2 (σ ∗ 2s)2 (σ2p)2 (π2p)4 (π ∗ 2p)4 (σ1s)2 (σ ∗ 1s)2 (σ2s)2 (σ ∗ 2s)2 (σ2p)2 (π2p)4 (π ∗ 2p)4 (σ ∗ 2p)2 1/2 1 1/2 0 1 0 1 2 3 2 1 0 (11. W metodzie Ritza biorąc kombinację dwóch liniowo niezależnych orbitali atomowych otrzymamy dwa liniowo niezależne orbitale molekularne: ψ1 = (χa + λ1 χb ) .29) 11.

F (11.34) Prostszym przypadkiem jest molekuła fluorowodoru HF. 2σ ∗ . 11. Otrzymujemy dwa orbitale molekularne typu σ: 1σ = N1 (1sH + λ1 2pzF ) 2σ ∗ = N2 (1sH + λ2 2pzF ) Konfigurację elektronową stanu podstawowego fluorowodoru możemy zapisać jako HF : (1s2 (2sF )2 (2pxF )2 (2pyF )2 (1σ)2 . Z orbitali 2px i 2py tlenu i węgla otrzymujemy ∗ ∗ cztery orbitale typu π: 1πx . (11. to elektron przebywa niemal wyłącznie w bliskim otoczeniu jednego z jąder.37) W orbitalu 1σ gęstość elektronowa jest przesunięta w kierunku fluoru (λ1 > 1) a co za tym idzie moment dipolowy stanu podstawowego molekuły HF od atomu wodoru do atomu fluoru. Wybieramy akurat 2pz fluoru ponieważ jego energia jest najbliższa energii stanu podstawowego atomu wodoru. Aby orbitale atomowe χa i χb mogły utworzyć efektywną kombinację liniową muszą być spełnione następujące warunki 1. które odpowiadają obserwowanym w eksperymencie spektroskopowym poziomom elektronowym układu. 2pzC . Efektywną kombinację liniową uzyskamy mieszając orbital 1s wodoru z orbitalem 2pz fluoru.4 Termy molekularne Podobnie jak w przypadku atomów wieloelektronowych również dla molekuł wyznaczmy termy. 2πx . dla której λ2 ≈ 1. Orbitale χa i χb muszą się przenikać w możliwie dużym stopniu.36) (11.ψ2 χb χa ψ1 Parametr λ jest nazywany parametrem polarności wiązania. F (11. Orbitale χa i χb muszą mieć jednakową symetrię względem osi wiązania. W takim przypadku efekt wiążący lub antywiążący orbitalu jest bardzo słaby. Orbitale 1s węgla i tlenu są skoncentrowane blisko jąder i nakładają się w niewielkim stopniu. to elektron opisywany orbitalem ψ1 częściej przebywa w pobliżu jądra a niż w pobliżu jądra b. gdyż dążenie do zera całki S nakrywania pociąga za sobą dążenie do zera również całki Hab . Rozpatrzmy molekułę tlenku węgla CO. Energie orbitali drugiej powłoki atomów węgla i tlenu są do siebie zbliżone i dlatego tworząc kolejne orbitale σ musimy w kombinacji liniowej uwzględnić cztery orbitale atomowe: 2sC . Oś z układu współrzędnych skierujemy wzdłuż osi cząsteczki. 4σ ∗ . czyli taką dla której efekt wiążący lub antywiążący jest duży. Po uwzględnieniu kolejności energetycznej orbitali molekularnych otrzymujemy następującą konfigurację elektronową cząsteczki CO: CO : (1σ)2 (2σ ∗ )2 (3σ)2 (4σ ∗ )2 (1π)4 (5σ)2 (11. 2pzO .38) 90 . 3. Jeżeli λ >> 1 lub λ−1 >> 1. Energie odpowiadające orbitalom χa i χb muszą być zbliżone. natomiast elektron opisywany orbitalem ψ2 częściej przebywa wokół jądra b niż wokół jądra a. 6σ ∗ . W orbitalu antywiążącym 2σ ∗ mamy do czynienia z sytuacją odwrotną.35) natomiast w stanie wzbudzonym mielibyśmy HF∗ : (1s2 (2sF )2 (2pxF )2 (2pyF )2 (2σ ∗ )2 . Symbol termu molekularnego ma postać: 2S+1 ΛΩ . 5σ . a jego energia jest prawie taka sama jak w izolowanym atomie. λ2 < 1 a moment dipolowy odpowiadający konfiguracji HF∗ jest skierowany od atomu fluoru do atomu wodoru. Efektywną kombinacją liniową orbitali atomowych nazwiemy taką kombinację. 2. W przeciwnym wypadku S = Hab = 0. Oczywiście gdy λ > 1 to mamy do czynienia z przeciwną sytuacją. Otrzymamy wówczas cztery orbitale molekularne: 3σ . Jeśli λ < 1. Ich kombinacja liniowa daje orbitale molekularne o niewielkim charakterze wiążącym i antywiążącym: 1σ. 2πy . 2srmO . 1πy .

. (11. H+ 2 σg 1s ↑ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ∗ σu 1s σg 2s ∗ σu 2s πu 2p σg 2p ∗ πg 2p ∗ σu 2p H2 He+ 2 He2 Li2 Be2 B2 C2 N2 O2 F2 Ne2 ↑ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑ ↑↓ ↑↓ ↑ ↑↓ ↑↓ ↑↓ Λ 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 S 1/2 0 1/2 0 0 0 1 0 0 1 0 0 Σg Σg 2 Σu 1 Σg 1 Σg 1 Σg 3 Σg 1 Σg 1 Σg 3 Σg 1 Σg 1 Σg 1 2 91 .39) Zazwyczaj symbol Ω jest pomijany. Termy molekularne wyznacza się podobnie jak termy atomowe. σg 2s ↑↓ ↑↓ ↑↓ ∗ σu 2s ↑↓ ↑↓ ↑↓ σg 2p ↑↓ ↑↓ ↑↓ πu 2p ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ∗ πg 2p ↑ ↑ ↑↓ ↑ ↓ Λ 0 2 0 S 1 0 0 Σ− g ∆g 1 + Σg 1 3 Poniżej podane jest zestawienie konfiguracji stanów podstawowych i odpowiadających im termów molekuł homojądrowych drugiego okresu. g ×u = u. ungerade).gdzie Ω jest całkowitym elektronowym momentem pędu a Λ opisuje orbitalny moment pędu elektronów Λ: 0 1 2 Σ Π ∆ 3 .. Natomiast orbitale π odwrotnie. u×u =g. Gdy stan jest symetryczny ze względu na odbicie w płaszczyźnie.40) Orbitale σ wiążące mają symetrię g a antywiążące symetrię u. górnym indeksie symbolu termu. gerade). Rozpatrzmy molekułę wodoru w kilku różnych konfiguracjach elektronowych σg 1s ↑↓ ↑ ↑ ↑ ↑ ↑ ↑ σg 1s ↑↓ ↑↓ ↑↓ ∗ σu 1s ↑↓ ↑↓ ↑↓ ∗ σu 1s σg 2s ∗ σu 2s σg 2p πu 2p ↓ ↑ ↓ ↑ ↓ ↓ Λ 0 0 0 0 0 0 1 S 0 0 1 0 1 0 0 Σ+ g 1 + Σu 3 + Σu 1 + Σg 3 + Σg 1 + Σg 1 Πu 1 Analogicznie możemy wyznaczyć termy dla molekuły tlenu. Gdy stan jest antysymetrycznym względem tej operacji oznaczamy go − w prawym górnym indeksie symbolu termu. Stany symetryczne oznacza się literą g (niem. Φ . a antysymetryczne literą u (niem. w której leży molekuł oznaczamy go + w prawym. Dodatkowa dla termów Σ występuje jeszcze jedna symetria. natomiast dla molekuł homojądrowych w prawym dolnym indeksie symbolu termu umieszcza się symbol oznaczający symetrię funkcji falowej przy inwersji względem środka molekuły. Symetrię termu wyznacza się mnożąc symetrie orbitali molekularnych zgodnie z zasadą g×g =g.. (11.. wiążące mają symetrię u a antywiążące symetrię g.

ψN/2 (N ) .1 Przybliżenie π-elektronowe Cząsteczki π–elektronowe są zwykle układami bardzo złożonymi. ˆ a odpowiadającą jej wartość własną hamiltonianu Hπ w postaci sumy energii orbitalnych: E = 2( gdzie ψk (i) i k 1 (12.5) spełniają równanie: ˆ Hef (i)ψk (i) = k ψk (i) .. przedstawiamy go w postaci kombinacji liniowej orbitali atomowych AO2 χp (i): M ψk (i) = p=1 1 MO 2 AO ckp χp (i) .2 Metoda H¨ ckla u N W metodzie tej korzystamy z przybliżenia π–elektronowego. Jednak o ich podstawowych własnościach decydują elektrony π..2) Ponieważ nie występują tu operatory dwuelektronowe. ˆ W zasadzie powinniśmy jeszcze zantysymetryzować naszą funkcję falową. 2.Rozdział 12 Metoda H¨ckla u 12. . w których wartości pewnych parametrów są wyznaczane z eksperymentu.1) ˆ gdzie jednoelektronowy hamiltonian efektywny Hef opisuje oddziaływanie elektronów π z jądrami i elektronami σ. rij (12. (12... W przybliżeniu π–elektronowym zakłada się.6) – ang. Funkcja ψk (i) jest orbitalem molekularnym MO1 . dlatego można przypuszczać.4) (12. to możemy w sposób ścisły rozdzielić zmienne i przedstawić funkcję falową w postaci iloczynu N spinorbitali a w przypadku cząsteczek zamikniętopowłokowych N/2 orbitali: Ψ(1. oraz że ten statyczny potencjał nie zależy od stanu elektronów π. Molecular Orbital – ang.. że w podejściu przybliżonym wystarczy ograniczyć się do rozpatrywania tylko tych elektronów. 12.. że elektrony π poruszają się w pewnym średnim potencjale pochodzącym od jąder i elektronów σ. a pozostałe potraktować w sposób uśredniony. jeszcze bardziej upraszczając postać hamiltonianu: ˆ Hπ = i=1 ˆ Hef (i) (12.3) + 2 + . mającymi co najmniej kilkadziesiąt elektronów. to będziemy musieli stosować metody półempiryczne. (12. N ) = ψ1 (1)ψ1 (2)ψ2 (3)ψ2 (4).. Ponieważ nie potrafimy podać jawnej postaci tego hamiltonianu. ale ponieważ Hπ nie zawiera operatorów dwuciałowych to wartość energii nie ulegnie zmianie. czyli takie. Atomic Orbital 92 . + N/2 ) . Wprowadzamy hamiltonian π–elektronowy: N N ˆ Hπ = i=1 ˆ Hef (i) + i>j=1 1 .

Spq = δpq 2. 2 3 LCAO (12.13) MO – ang. gdzie : ˆ Hpq = χp | Hef |χq Spq = χp | χq Metoda H¨ckla zakłada.12) i wyznaczamy wektor c1 = (c11 . H H Rozwiązanie 51 Równanie wiekowe ma postać: α− β Wprowadzając oznaczenie x = α − dostajemy: x β stąd x1 = −β . Podstawiamy wartość −β β β −β c11 c12 = −β 1 −1 −1 1 1 (12. Hpq = 0 w pozostałych przypadkach Stałych α i β nie wyznaczamy teoretycznie tylko tak dobieramy ich wartości aby jak najlepiej odtwarzać dane eksperymentalne. a znormalizowany orbital ψ1 ma postać: 1 ψ1 = √ (χ1 + χ2 ) . że w wyniku takiego dopasowania dostajemy α > 0 zaś β < 0. u Zadanie 51 Zastosować metodę H¨ckla do cząsteczki etenu.9) =β (12. x2 = β α− 2 (12.gdzie M jest liczbą atomów wchodzących w skład układu wiązań sprzężonych. Linear Combination of Atomic Orbitals Molecular Orbital 93 .11) Otrzymaliśmy dwie energie orbitalne. że u 1.7) (12. Okazuje się. musimy teraz wyznaczyć odpowiadające im orbitale: ψ1 = c11 χ1 + c12 χ2 ψ1 = c21 χ1 + c22 χ2 gdzie χi to orbital pz na i-tym atomie węgla. czyli α− 1 (12. stąd c11 = c12 . Musimy rozwiązać równanie wiekowe: Hpq − Spq = 0 . Hpq = β jeśli atom p–ty sąsiaduje z atomem q–tym 4. 1 2 =α+β =α−β (12. β x = x2 − β 2 = 0 . Hpp = α 3.8) C C H H β α− =0. c12 ): c11 c12 =0.10) = −β . Aby wyznaczyć współczynniki ckp stosujemy metodę Ritza. Takie rozwinięcie orbitali molekularnych na orbitale atomowe nosi nazwę LCAO MO3 .

które rozwiązujemy podstawiając y = x2 : √ √ ∆ = 5β (12.17) 2 2 Mając y1 i y2 wyznaczmy: x1 = Bβ x2 = Aβ x3 = −Aβ √ 3− 5 ≈ 0.19) Ostatecznie otrzymujemy cztery energie orbitalne: 1 = α + Bβ 2 = α + Aβ 3 = α − Aβ 4 = α − Bβ (12.16) y 2 − 3β 2 y = β 4 = 0 ⇒ √ √ 3− 5 2 3+ 5 2 y1 = β . stąd c21 = −c22 .618 2 √ 3+ 5 ≈ 1. Warto zwrócić uwagę na liczbę węzłów występujących w kolejnych orbitalach. im wyższa energia orbitalu tym więcej węzłów on posiada. Orbital o najniższej energii ψ1 nie posiada węzłów – wszystkie orbitale atomowe wchodzą w tym samym znakiem (+ + ++).20) Moglibyśmy teraz wyznaczyć orbitale molekularne: ψ1 = aχ1 + bχ2 + bχ3 + aχ4 ψ2 = bχ1 + aχ2 − aχ3 − bχ4 ψ3 = bχ1 − aχ2 − aχ3 + bχ4 ψ4 = aχ1 − bχ2 + bχ3 − aχ4 (12.618 2 x4 = −Bβ . 2 Schemat obsadzeń α−β α ↑↓ — Zadanie 52 Stosując metodę H¨ckla wyznaczyć energie orbitale w butadienie u 4 4 44˜ 44 4 ˜4 Rozwiązanie 52 Równanie wiekowe ma postać: α− β 0 0 β α− β 0 0 β α− β 0 0 β α− x β 0 0 β x β 0 0 β x β 0 0 β x α+β (12.371. Orbital ψ2 posiada jeden węzeł (+ + −−).14) = = x(x3 − 2xβ 2 ) − β(x2 β − β 3 ) = x4 − 3β 2 x2 + β 3 = 0 . y2 = β . a znormalizowany orbital ψ2 ma postać: 1 ψ1 = √ (χ1 − χ2 ) .600.Postępujemy tak samo aby wyznaczyć postać drugiego orbitalu: β β β β c11 c12 = −β 1 1 1 1 c11 c12 =0. 94 .15) gdzie jak poprzednio x = α− .21) gdzie a ≈ 0. b ≈ 0.18) gdzie wprowadziliśmy następujące oznaczenia: A= B= (12. orbital ψ3 posiada 2 węzły (+ − −+). Sytuacja jest analogiczna jak w przypadku funkcji falowych dla cząstki w pudle lub oscylatora harmonicznego. (12. (12. Otrzymaliśmy równanie dwukwadratowe. (12. a najwyżej energetyczny orbital ψ4 posiada 3 węzły (+ − +−).

Schemat energii orbitalnych
4

3

↑↓ ↑↓ —

α
2

1

Zadanie 53 Stosując metodę H¨ckla wyznaczyć energie orbitalne cyklobutadienu. u

Rozwiązanie 53 Równanie wiekowe ma postać: α− β 0 β β α− β 0 0 β α− β β 0 β α− x β 0 β β x β 0 0 β x β β 0 β x

=

= x(x3 − xβ 2 − xβ 2 ) − β(β 3 + x2 β − β 3 )+ − β(β + x β − β ) = x − 4β x = = x2 (x2 − 4β 2 ) = 0 .
3 2 3 4 2 2

(12.22)

Stąd: Ostatecznie otrzymujemy trzy energie orbitalne, z czego jedna jest dwukrotnie zdegenerowana:
1

x1 = −2β ,

x 2 = x3 = 0 ,

x4 = 2β .

(12.23)

= α + 2β ,

2

=

3

=α,

4

= α − 2β .

(12.24)

Schemat energii orbitalnych. α − 2β ↑ ↑↓ — Zadanie 54 Stosując metodę H¨ckla wyznaczyć energie orbitalne cyklopropenylu. u . Rozwiązanie 54 Równanie wiekowe ma postać: α− β β jego rozwiązaniami są: czyli dostajemy dwie energie orbitalne, z czego jedną dwukrotnie zdegenerowaną:
1 2

α α + 2β

β α− β

β β α−

=

x β β

β x β

β β x

= x3 − 3β 2 x + 2β 3 = 0 ,

(12.25)

x1 = −2β

x 2 = x3 = β ,

(12.26)

= α + 2β =
3

=α−β

(12.27)

Schemat energii orbitalnych.

95

α−β α ↑↓ α + 2β

— Zadanie 55 Stosując metodę H¨ckla wyznaczyć energie orbitalne rodnika allilowego. u 4 44˜ · 4 ˜ x β 0 β x β 0 β x

Rozwiązanie 55 Równanie wiekowe ma postać: α− β 0 czyli β α− β 0 β α−

=

= x3 − 2β 2 x = 0 ,

(12.28)

stąd:

x(x2 − 2β 2 ) = 0 √ √ x(x − 2β)(x + 2β)0 √ x1 = − 2β x2 = 0
1, 2, 3,

(12.29) (12.30) √ 2β . (12.31)

x3 =

Ostatecznie dostajemy trzy energie orbitalne ψ2 – niewiążącemu i ψ3 – antywiążącemu: √ 1 = α + 2β , Schemat energii orbitalnych.

odpowiadające orbitalom: ψ1 – wiążącemu, =α− √ 2β √ 2β . (12.32)

2

=α,

3

α− ↑ ↑↓ —

α α+ √ 2β

96

Rozdział 13

Metoda Hartree–Focka
Obraz atomów i molekuł, w którym elektrony obsadzają kolejne orbitale jest głęboko zakorzeniony wśród chemików eksperymentatorów. Przyczyną tego stanu rzeczy jest zapewne prostota i intuicyjność tego opisu. Z punktu widzenia teorii jest jednak jasnym, że obraz orbitalny nigdy nie będzie ścisły dla układów rzeczywistych ponieważ opiera się na przybliżeniu jednoelektronowym. Można sobie jednak postawić pytanie jakich orbitali powinniśmy użyć aby otrzymać możliwie najlepszy opis w ramach tego przybliżenia. Odpowiedzi na to pytanie udziela metoda Hartree–Focka, którą najkrócej można scharakteryzować jako metodę szukania najlepszego wyznacznika Slatera.

13.1

UHF – Unrestricted Hartree-Focka
φ1 (x1 ) . . . ... φ1 (xN ) . . .

N –elektronową funkcję falową zakładamy w postaci wyznacznika Slatera: 1 Ψ(x1 , ...xN ) = √ N!

,

(13.1)

φN (x1 ) . . . φN (xN )

gdzie φi to spinorbitale, natomiast xj oznacza współrzędne (przestrzenne i spinowe) j–tego elektronu, tj. xj = (rj , σj ). Czynnik (N !)−1/2 jest czynnikiem normalizacyjnym (zakładamy ortonormalność spinorbitali). Wstawiamy taką postać funkcji falowej do funkcjonału Rayleigha–Ritza: E[Ψ] = ˆ Ψ| H |Ψ , Ψ| Ψ (13.2)

ˆ gdzie H jest hamiltonianem naszego układu i można go zapisać w postaci:
N N

ˆ H=
i=1

ˆ i) + h(x
i>j

1 . rij

(13.3)

ˆ Operator h jest hamiltonianem jednoelektronowym, zawierającym energię kinetyczną oraz oddziaływanie z zewnętrznym polem (np. z jądrami): 1 ˆ ˆ h(xi ) = − ∆i + U (xi ) . 2 (13.4)

Podstawiając jawną postać funkcji próbnej i hamiltonianu do funkcjonału 13.2 otrzymamy następujące wyrażenie na energię: N N 1 (13.5) Jij − Kij , E= Ii + 2 i,j=1 i=1 gdzie wprowadziliśmy następujące wielkości: • Całkę jednoelektronową: ˆ Ii = φi | h |φi 97 (13.6)

r12 (13. jednak występują między nimi dwie istotne o różnice: • Hamiltonian występujący w równaniu Schr¨dingera zawiera operatory dwuelektronowe.8) Przyjrzyjmy się bliżej tym całkom.2. tj. zależące o od współrzędnych dwóch elektronów (są to operatory odpychania między elektronami). Dlatego równanie Focka 13.10) ˆ Są to równania metody UHF1 . natomiast operator f jest nazywany operatorem Focka i jest dany wzorem: ˆ ˆ ˆ ˆ f =h+J −K . o 1 UHF – ang.15) φ∗ (2) i Równanie 13.13) ˆ ˆ Operatory Ji oraz Ki definiujemy w działaniu na dany spinorbital wzorami: ˆ Ji φk (1) = ˆ Ki φk (1) = φ∗ (2) i 1 φi (2)dτ2 φk (1) r12 1 φk (2)dτ2 φi (1) r12 (13. Całki wymiennej nie można już zapisać za pomocą gęstości i dlatego nie posiada ona interpretacji elektrostatycznej. Można stwierdzić. o ˆ ˆ natomiast operator Focka zależy od wszystkich spinorbitali (poprzez operatory J i K). Całkę kulombowską możemy przepisać w postaci: ρi (1)ρj (2) dτ1 dτ2 .10 nie może być rozwiązywane takimi samymi metodami jak równanie Schr¨dingera. który daje najniższą wartość energii. W tym celu należy skorzystać z rachunku wariacyjnego i zminimalizować wartość funkcjonału 13.14) (13. że występowanie całek wymiennych jest efektem kwantowym. gdzie wprowadziliśmy dwa nowe operatory: • Operator kulombowski: ˆ J= i=1 N (13. Całka jednoelektronowa jest po prostu wartością oczekiwaną hamiltonianu jednoelektronowego h z i–tym spinorbitalem. ponieważ są one efektem antysymetryzacji funkcji falowej. • Hamiltonian w równaniu Schr¨dingera nie zależy od postaci rozwiązania (czyli od funkcji falowej). Jij = φ∗ (1)φ∗ (2) i j Chcemy znaleźć najlepszy możliwy wyznacznik Slatera do opisu naszego układu.9) Otrzymujemy znany z elektrodynamiki wzór opisujący energię oddziaływania dwóch gęstości ładunków ρ i oraz ρj . natomiast operator Focka zbudowany jest jedynie z operatorów jednoelektronowych (zależących od współrzędnych jednego elektronu).10 formalnie przypomina równanie Schr¨dingera.7) Kij = φi (1)φj (2)| (13.• Całkę kulombowską: • Całkę wymienną: Jij = φi (1)φj (2)| 1 |φi (1)φj (2) r12 1 |φi (2)φj (1) r12 (13. Unrestricted Hartree–Fock — nieograniczona metoda Hartree–Focka.12) • Operator wymienny: ˆ K= N ˆ Ki i=1 (13. (13. 98 .11) ˆ Ji (13. czyli taki. Doprowadzi nas to do następujących równań na optymalne spinorbitale: ˆ fφi = i φi 1 φi (1)φj (2)dτ1 dτ2 = r12 φ∗ (1)φi (1)φ∗ (2)φj (2) i j dτ1 dτ2 = r12 .

dzieje się tak dlatego. ∞ (13.16) ˆ Te spośród funkcji własnych operatora f . że sumując wszystkie energie a dwukrotnie uwzględniamy oddziaływania między elektronami: N N N a a=1 = a=1 N Ia + a. Załóżmy najpierw. Stąd wniosek. 2. Poza tym a zawiera uśrednione oddziaływanie elektronu N ze spinorbitalu a z pozostałymi elektronami układu — b=a ab||ab . to energia takiego układu różniłaby się od energii układu początkowego o a .b N a. i = 1.19) (13.24) 13. że i odpowiada spinorbitalowi obsadzonemu i oznaczmy go przez a. (13.26) Rozpatrzymy teraz energię r odpowiadającą pewnemu spinorbitalowi wirtualnemu: N r = r|h|r + b=1 rb||rb . że suma energii orbitalnych obsadzonych spinorbitali nie jest równa energii całkowitej układu. .27) 99 .23) zatem EHF = a a=1 − 1 2 Jab − Kab . .20) (13. (13. ˆ f φi = i φi . Gdybyśmy zatem usunęli elektron ze spinorbitalu a pozostawiając pozostałe spinorbitale „zamrożone”. Wyznaczmy teraz jawną postać energii orbitalnej. .2 Twierdzenie Koopmansa Zastanówmy się teraz nad fizyczną interpretacją energii orbitalnych i .Jak przed chwilą zaznaczyliśmy operator Focka zależy funkcjonalnie od spinorbitali tworzących wyznacznik ˆ Slatera. które tworzą wyznacznik Slatera nazywamy orbitalami obsadzonymi.17) (13.18) (13. wówczas możemy zapisać: N a N = a|h|a + b=1 ab||ab = a|h|a + b=a ab||ab + aa||aa 0 (13.b Jab − Kab .22) Zauważmy. (13. natomiast pozostałe nazywane są orbitalami wirtualnymi.21) Często stosuje się następującą wygodną notację: φi |h|φj ≡ i|h|j 1 |φi (1)φj (2) ≡ ij|ij r12 1 |φj (1)φi (2) ≡ ij|ji Kij = φi (1)φj (2)| r12 Jij = φi (1)φj (2)| Stosując taką notację energię orbitalną zapiszemy jako: i Jij − Kij = ij|ij − ij|ji ≡ ij||ij N = i|h|i + b=1 ib||ib . jednak z chwilą gdy są one znane operator f staje się dobrze zdefiniowanym operatorem hermitowskim posiadającym nieskończone widmo. (13. że energia spinorbitalu obsadzonego jest równa minus potencjałowi jonizacji układu: IP = − a . (13. .25) Zgodnie w powyższym wzorek energia a zawiera energię kinetyczną oraz oddziaływanie z jądrami elektronu opisanego spinorbitalem φa — a|h|a . N i N N ˆ = φi |f|φi = φi |h + b=1 (Jb − Kb )|φi = φi |h|φi + b=1 φi |Jb |φi − φi |Kb |φi = Ii + b=1 Jib − Kib (13.

i=1 (13. że powinowactwo elektronowe dane jest następującym wzorem: EA = − r . Operator antysymertyzacji A zdefiniowany tak. że są znormalizowane i wzajemnie ortogonalne. Koopmansa mogą stanowić rozsądne pierwsze przybliżenie do prawdziwych wartości potencjału jonizacji.32) = = = N! φ1 (1) · · · φN (N )) O1 A2 φ1 (1) · · · φN (N ) N = N ! φ1 (1) · · · φN (N ) O1 A φ1 (1) · · · φN (N ) = N φ1 (1) · · · φN (N ) sign(p) i=1 N p h(i) i=1 p sign(p) φp(1) (1) · · · φp(N ) (N ) = φ1 (1) · · · φN (N ) h(i) φp(1) (1) · · · φp(N ) (N ) = i=1 N p sign(p) φ1 (1) φp(1) (1) · · · φi (i) h(i) φp(i) (i) · · · φN (N ) φp(N ) (N ) φi (i) h(i) φp(i) (i) j=i = = i=1 p sign(p) φj (j) φp(j) (j) = 100 . a także uśrednione oddziaływanie ze wszystkimi elektronami układu — N rb||rb . 13. to energia takiego układu różniłaby się od energii układu początkowego o r . Zaczniemy od wyprowadzenia pewnych ogólnych wzorów na wartość oczekiwaną operatorów jedno– i dwuelektronowych z wyznacznikiem Slatera.Tak jak poprzednio wyrażenie to zawiera energię kinetyczną i oddziaływanie z jądrami elektronu ze spinorbitalu φr — r|h|r .5 na energię całkowitą w przybliżeniu jednoelektronowym.31) gdzie h(i) jest operatorem jednoelektronowym zależącym od współrzędnych i–tego elektronu.3 Reguły Slatera-Condona Wyprowadzenie równań metody Hartree–Focka wymaga znajomości rachunku wariacyjnego nie będziemy się tym tutaj zajmować. Natomiast powinowactwa elektronowe uzyskane tą metodą prawie zawsze błędne. że przed sumą po permutacjach stoi (N !)−1 jest operatorem rzutowym. tzn A2 = A . że przy usuwaniu lub dodawaniu elektronu pozostałe spinorbitale nie ulegają zmianie. Wyznaczmy wartość oczekiwaną operatora O1 na stanie Φ. Stąd wniosek. Zazwyczaj IP otrzymane z tw. (13. b=1 Gdybyśmy więc dodali jeden elektron na spinorbitalu r trzymając „zamrożone” pozostałe spinorbitale.29) gdzie o spinorbitalach założymy. ale stosunkowo łatwo możemy wyprowadzić równanie 13.30) O1 = h(i) . Niech O1 będzie operatorem jednoelektronowym postaci N (13. nie są one jednak ścisłe ponieważ poczyniliśmy tu zupełnie nieuzasadnione założenie. N ! p∈permutacje (13.28) Zależności te noszą nazwę twierdzenia Koopmansa. Φ|O1 |Φ = √ N !A φ1 (1) · · · φN (N ) O1 √ N !A φ1 (1) · · · φN (N ) = = = (13. Niech Φ będzie znormalizowanym wyznacznikiem Slatera Φ= √ 1 N !A(φ1 · · · φN ) = √ sign(p)(φp(1) · · · φp(N ) ) .

j δk. j) i=j p sign(p) φp(1) · · · φp(N ) = φ1 (1) · · · φN (N ) g(i. 2)|φj (1)φi (2) (13. N N 1 1 (13.33) √ √ N !A φ1 (1) · · · φN (N ) O2 N !A φ1 (1) · · · φN (N ) φ1 (1) · · · φN (N ) O2 A2 φ1 (1) · · · φN (N ) φ1 (1) · · · φN (N ) O2 A φ1 (1) · · · φN (N ) N = = N! = N! = N = = = φ1 (1) · · · φN (N ) sign(p) i=j N p g(i. i=j (13. j) φp(i) (i)φp(j) (j) · · · φN (N ) φp(N ) (N ) φi (i)φj (j) g(i. ponownie możemy tak zmienić nazwy zmiennych całkowania.N = i=1 p sign(p) φi (i) h(i) φp(i) (i) j=i δj.34) Otrzymane wzory są nazywane regułami Slatera–Condona N N Φ|O1 |Φ = Φ| N N h(i)|Φ = i=1 i=1 φi (1)|h(1)|φi (1) (13. poza tym możemy zmienić nazwę zmiennej całkowania. 2)|φi (1)φj (2) − φi (1)φj (2)|g(1.36) Posługując się tymi regułami z łatwością możemy wyznaczyć wartość oczekiwaną hamiltonianu H z funkcją falową metody Hartree–Focka ΦHF . j) (φp(1) · · · φp(N ) ) = = i=j N p sign(p) φ1 (1)|φp(1) (1) · · · φi (i)φj (j) g(i. j) .j = = i=j N p sign(p) φk (k) φp(k) (k) = = i=j p sign(p) φi g(i.35) Φ|O2 |Φ = Φ| g(i.p(j) = (iloczyn delt Kronecera pozostawia tylko człon z permutacją identycznościwą. j)|Φ = i=j i=j φi (1)φj (2)|g(1. tak aby dotyczyło ono zawsze pierwszego elektronu) N N = i=1 φi (1)|h(1)|φi (1) = i=1 hii Wykonajmy analogiczne obliczenia ale dla operatora dwuelektronowego N O2 = Teraz Φ|O2 |Φ = g(i. która wchodzi ze znakiem ”−”. 2)|φj (1)φi (2) (13. j) φp(i) k=i.p(k) = (iloczyn delt Kronecera pozostawia tylko człony z permutacją identycznościwą oraz permutacją zamieniającą jedynie i z j. 2)|φi (1)φj (2) − φi (1)φj (2)|g(1. j) φp(i) (i)φp(j) (j) k=i. aby dotyczyło ono jedynie elektronów 1 i 2) N = i=j φi (1)φj (2)|g(1.37) H= h(i) + 2 r12 i=1 i=j 101 .

Chcemy obliczyć wartość następującego elementu macierzowego Φr |H|ΦHF .Stąd N ΦHF |H|ΦHF = ΦHF | N h(i) + i=1 1 2 N i=j 1 1 h(i)|ΦHF + ΦHF | |ΦHF = ΦHF | r12 2 i=1 N N i=j 1 |ΦHF = r12 = i=1 φi (1)|h(1)|φi (1) + Ii + 1 2 N φi (1)φj (2)| i=j N i=j 1 1 |φi (1)φj (2) − φi (1)φj (2)| |φj (1)φi (2) r12 r12 Jij Kij = N = i=1 Ii + 1 2 (Jij − Kij ) (13.p(j) + + φr (a) h(a) φp(a) (a) j=a δj.p(a) = 0 i pierwszy wyraz w powyższej sumie znika. W drugim wyrazie iloczyn delt Kroneckera wymusza aby permutacja p była trywialna.p(j) = (Ponieważ r jest indeksem wirtualnym.39) 13.40) Zajmijmy się najpierw częścią jednoelektronową. ale tym razem w jednym z wyznaczników zamiast pewnego spinorbitalu obsadzonego φa umieścimy orbital wirtualny φr (tak otrzymany wyznacznik oznaczymy przez r Φa ).a = sign(p) sign(p) p δj. r Φa |O1 |ΦHF = √ √ N !A φ1 (1) · · · φr (a) · · · φN (N ) O1 N !A φ1 (1) · · · φa (a) · · · φN (N ) N = = = N φ1 (1) · · · φr (a) · · · φN (N ) sign(p) i=1 p h(i) i=1 p sign(p) φp(1) (1) · · · φp(a) (a) · · · φp(N ) (N ) = = i=a p φ1 (1) · · · φr (a) · · · φN (N ) h(i) φp(1) (1) · · · φp(a) (a) · · · φp(N ) (N ) φi (i) h(i) φp(i) (i) δr.4 Twierdzenie Brillouina Rozpatrzmy podobne całki jak poprzednie. to δr.p(a) j=i. a (13. Dlatego po zamienieniu nazwy zmiennej całkowania otrzymujemy = φr (1)|h(1)|φa (1) (13. Obliczenia całki Φr |O1 |ΦHF są analogiczne jak dla a całki diagonalnej.38) Ostatecznie EHF = N i=1 Ii − 1 2 N i=j N (Jij − Kij ) = i|h|i + i=1 1 2 N ij||ij i=j (13.41) 102 . natomiast p(a) jest na pewno indeksem obsadzonym.

2)|φa (1)φi (2) − φr (1)φi (2)|g(1. Zakłada się. (13.45) a φr |φa = 0 . j) i=j p sign(p) φp(1) (1) · · · φp(a) (a) · · · φp(N ) (N ) = φ1 (1) · · · φr (a) · · · φN (N ) g(i.p(k) = (Iloczyn delt Kroneckera pozostawia jedynie dwa wyrazy z sumy po permutacjach) N = i=a φr (1)φi (2)|g(1.43) a 2 i=1 Założyliśmy jednak. i) φp(a) (a)φp(i) (i) k=i.46) Możemy teraz wszystkie równania przedstawić w postaci spinowo zaadaptowanej.) = i=a p sign(p) φr (a)φi (i) g(a. W takim przypadku możemy pozbyć się z równań zależności od spinu i posługiwać się orbitalami. że oba wyznaczniki są zbudowane ze spinorbitali będących rozwiązaniami równań Focka.47) Ii = i=1 i=1 ˆ φi | h |φi = 2 i=1 ˆ ϕi | h |ϕi = 2 i=1 Ii . w których spinorbital nie wystąpi całka φr |φp(a) . ˆ Ponieważ operator h nie zależy od spinu.a δk. N 1 Φr |H|ΦHF = φr |h|φa + φr φi ||φa φi = φr |f |φa . Jij = ϕi (1)σi (1)ϕj (2)σj (2)| = ϕi (1)ϕj (2)| 1 |ϕi (1)σi (1)ϕj (2)σj (2) = r12 (13.42) Korzystając z powyższych wyników można łatwo wypisać wartość szukanego elementu macierzowego hamiltonianu. niezerowe będą tylko te wyrazy.Teraz analogiczny rachunek dla operatora dwuelektronowego √ √ Φr |O2 |ΦHF = N !A φ1 (1) · · · φr (a) · · · φN (N ) O2 N !A φ1 (1) · · · φa (a) · · · φN (N ) a N = = = N φ1 (1) · · · φr (a) · · · φN (N ) sign(p) i=j p g(i. ϕi α ←− ϕi −→ ϕi β (13. w których spiny wszystkich elektronów są sparowane.5 RHF – Restricted Hartree-Fock Często w obliczeniach mamy do czynienia z układami zamkniętopowłokowymi.48) Teraz całki dwuelektronowe. dlatego Φr |H|ΦHF = φr |f |φa = a Otrzymany wynik jest treścią twierdzenia Brillouina Φr |H|ΦHF = 0 . = ϕi (1)ϕj (2)| r12 103 .49) 1 |ϕi (1)ϕj (2) σi (1)σj (2)| σi (1)σj (2) = r12 1 |ϕi (1)ϕj (2) σi (1)| σi (1) σj (2)| σj (2) = = ϕi (1)ϕj (2)| r12 1 |ϕi (1)ϕj (2) = Jij . j) φp(1) (1) · · · φp(a) (a) · · · φp(N ) (N ) = (Podobnie jak w przypadku operatora jednoelektronowego. h czyli: N N N/2 N/2 (13. czyli funkcji własnych operatora Focka. czyli z takimi. że z każdego orbitalu ϕi można utworzyć dwa spinorbitale wymnażając go odpowiednio przez spinową funkcję α lub β. (13. 2)|φi (1)φa (2) (13. to: ˆ ˆ ϕi α| h |ϕi α = ϕi β| h |ϕi β = ϕi | ˆ |ϕi .44) 13. a (13. (13.

59) Mamy N/2 dwukrotnie obsadzonych orbitali. r12 czyli: N i.52. które w metodzie H¨ckla było pomijane. W metodzie H¨ckla energia całkowita była równa podwou jonej sumie energii orbitalnych. (13.50) 1 |ϕi (2)ϕj (1) σi (1)σj (2)| σi (2)σj (1) = r12 1 |ϕi (2)ϕj (1) σi (1)| σj (1) σj (2)| σi (2) = = ϕi (1)ϕj (2)| r12 1 = ϕi (1)ϕj (2)| |ϕi (2)ϕj (1) δσi σj = Kij δσi σj . Ostatecznie energię całkowitą układu zamkniętopowłokowego można u zapisać w postaci: N/2 N/2 E=2 i=1 2 RHF εi − i. że nie otrzymaliśmy wartości energii całkowitej danej wzorem 13. (13.57) (13.j=1 N/2 Jij − Kij = i. N/2 (13. (13. Dzieje się tak dlatego.j 2Jij − Kij .61) – Restricted Hartree–Fock (ang. teraz operator Focka dany jest jako: ˆ ˆ ˆ ˆ f = h + 2J − K . (13.60) Widzimy. (13. N/2 ˆ εi = ϕi | f |ϕi = Ii + j=1 2Jij − Kij .52) Postępując analogicznie możemy przekształcić równania metody UHF do równań metody RHF 2 : ˆ fϕi = εi ϕi . że w hamiltonianie uwzględniliśmy oddziaływanie dwucząstkowe (odpychanie między elektronami).58) 1 ϕk (2)dτ2 ϕi (1) . ograniczona metoda Hartree–Focka).j 2Jij − Kij .j=1 4Jij − 2Kij .53) (13.51) Ostatecznie wyrażenie na energię układu przybiera postać: N/2 N/2 E=2 i=1 Ii + i. (13. jeśli teraz obliczymy taką wielkość otrzymamy: N/2 N/2 N/2 2 i=1 εi = 2 i=1 Ii + 2 i.54) ˆ ˆ gdzie nowe operatory kulombowski J i wymienny K są zdefiniowane wzorami: ˆ J = ˆ K= gdzie: ˆ Ji ϕk (1) = oraz ˆ Ki ϕk (1) = ϕ∗ (2) i ϕ∗ (2) i ˆ Ji .j 2Jij − Kij . ˆ Ki .Kij = ϕi (1)σi (1)ϕj (2)σj (2)| = ϕi (1)ϕj (2)| 1 |ϕi (2)σi (2)ϕj (1)σj (1) = r12 (13. r12 Wartość εi interpretuje się jako energię orbitalną odpowiadającą orbitalowi ϕi . 104 .56) i=1 1 ϕi (2)dτ2 ϕk (1) r12 (13.55) i=1 N/2 (13.

Po podstawieniu takiej postaci orbitali do równań metody RHF dostajemy układ równań algebraicznych na współczynniki cij : Fci = i Sci . • Jeżeli spinorbitale φn+1 nie różnią się praktycznie od spinorbitali φn z poprzedniej iteracji. ˆ • Postępujemy w ten sposób dalej. że metoda SCF wymaga rozwiązywania skomplikowanego układu równań różniczkowo–całkowych w każdym kroku procesu iteracyjnego. i = 1. gdy znamy rozwiązania równań HF. W takiej sytuacji musimy uciec się do iteracyjnej metody znajdowania rozwiązań: • Zakładamy startową postać spinorbitali φ0 .66) (13.6 SCF – Self Consisted Field ˆ Jak już zauważyliśmy operator Focka f zależy od postaci spinorbitali3 . Nie zawsze taka procedura iteracyjna musi okazać się zbieżna. że w takim postępowaniu mamy do czynienia z samouzgadnianiem się rozwiązań.65) (13. W ten sposób dostajemy kolejne przybliżenie do i 1 ˆ spinorbitali φi . Otrzymane w ten sposób spinorbitale φn+1 są rozwiązaniami równań HF. 3 Takie 4 SCF (13.64) gdzie ci jest wektorem współczynników rozwinięcia i–tego orbitalu w bazie:   ci1  . . że nasza procedura zbiegła i możemy ją zakończyć. Nie jest to zadanie łatwe. Ogólnie mając n–te przybliżenie do operatora Focka f n wyznaczmy n+1 (n + 1) przybliżenie do spinorbitali φi . . macierz S jest macierzą całek nakrywania funkcji bazy: Sij = χi | χj . Na szczęście w teorii struktury elektronowej atomów i molekuł problem ten nie jest częsty. .  ci =  . i Widzimy. że możemy go wyznaczyć tylko wtedy.63) Jeżeli użyjemy M funkcji bazy. to ozi i nacza. • Rozwiązujemy równanie: ˆ f 0 φ1 = i 1 1 i φi . czyli M orbitali. – metoda pola samouzgodnionego 105 . Zwłaszcza dla dużych molekuł w geometriach dalekich od równowagowych możemy nie osiągnąć samouzgodnienia.67) samo rozumowanie można przeprowadzić dla orbitali. (13. co oznacza. z których budujemy kolejne przybliżenie do operatora Focka f 1 . Metoda SCF stosowana jest również w teorii jądra atomowego gdzie zazwyczaj okazuje się być rozbieżna i trzeba stosować dodatkowe metody jej uzbieżniania. . to otrzymamy M liniowo niezależnych kombinacji. (13. M (13. dlatego jest ono zazwyczaj nazywane metodą SCF4 . w ramach którego orbitale zapisujemy jako liniowe kombinacje pewnych (znanych) funkcji bazy i optymalizujemy współczynniki tego rozwinięcia: M ϕi = j=1 cij χj . Oczywiście f 0 nie jest prawdziwym operatorem Focka. ciM macierz F jest macierzą operatora Focka: ˆ Fij = χi | f |χj .  .13. i 0 ˆ ˆ • Posługując się funkcjami φi wyznaczmy przybliżenie do operatora Focka f 0 . dlatego najczęściej stosujemy dalsze przybliżenie. Jest to tak jakby współczynniki równania algebraicznego zależały od rozwiązań.7 HFR – Hartree-Fock-Roothaan Widzimy. 13. .62) ˆ Jest to równanie własne. bo f 0 nie zależy od φ1 . bo nie został skonstruowany za pomocą prawdziwych spinorbitali.

 M Jeśli w rozwinięciu 13. energii wzbudzeń. które otrzymujemy zależą od swoich rozwiązań. Metoda Hartree-Focka zazwyczaj bardzo dobrze odtwarza geometrie molekuł. że HF nie może dawać poprawnych wyników. Przyjęcie. STO GTO 13. jest to tzw..70) (13. Pozostaje jeszcze problem wyboru funkcji bazy.63 użyjemy kombinacji spinorbitali to ich liczba M musi być co najmniej równa N liczbie elektronów w molekule. efektywny potencjał pochodzący od wszystkich pozostałych elektronów układu. Nie zawsze opis przy użyciu jednego wyznacznika prowadzi do poprawnych wyników. Niestety posługiwanie się orbitalami Slatera jest zupełnie niepraktyczne ze względu na ogromną złożoność obliczeniową. dlatego należy zachować ostrożność. Oczywiście możemy użyć większej bazy orbitali atomowych. . orbitale Slater — STO m rl e−αr Yl . Możemy wszystkie M równań zapisać w zwartej postaci macierzoFC = SC . casp condition) oraz poprawne zanikanie na dużych odległościach. której kolumnami są wektory ci : C = (c1 c2 . to jednak ze względu na wygodę obliczeniową są one obecnie powszechnie stosowane w teorii struktury elektronowej. ponieważ na dużych odległościach między monomerami nie daje się poprawnie opisać układu przy pomocy jednego wyznacznika. baza minimalna. te które dają najniższą energię całkowitą układu. że funkcja falowa ma postać wyznacznika prowadzi do zaniedbania pewnych efektów nazywanych korelacją elektronową. cM ) .8 Podsumowanie Metoda Hartree–Focka jest metodą wariacyjną z funkcją próbną w postaci pojedynczego wyznacznika Slatera. dlatego obecnie.69) . przy stosowaniu metody pola średniego. nie są one używanie. . poza specyficznymi polami zastosowań. można też z dobrą dokładnością odtworzyć ciepła reakcji o ile reagenty są zamkniętopowłokowe (i jeszcze lepiej jeśli w reakcji nie zmienia się liczba wiązań). (13. ponieważ zakłada ona. Pozwala to wyeliminować operatory dwuciałowe. Drugą propozycją są orbitale Gaussa — GTO xl1 y l2 z l3 e−αr . (13. 106 . Pierwszą historycznie propozycją są tzw. 2    . energii bariery aktywacji i energii dysocjacji. Metoda Hartree–Focka nie nadaje się natomiast do obliczania energii wiązań. otrzymamy wtedy więcej orbitali molekularnych spośród których obsadzimy tylko. pozostałe to orbitale wirtualne – nieobsadzone w stanie podstawowym. natomiast jest diagonalną macierzą energii orbitalnych:    =  1 2 (13.  (13. że elektron czuje jedynie średni.72) Mają one co prawda złe zachowanie w otoczeniu jądra atomowego oraz zbyt szybko zanikają dla dużych odległości.68) gdzie C jest macierzą. Metoda ta jest nazywana metodą pola średniego.natomiast wej: i to i–ta energia orbitalna. Zwłaszcza przy opisie dysocjacji molekuły jasnym jest. .71) Ich podstawową zaletą jest poprawne zachowanie w otoczeniu jądra atomowego (spełniają tzw. ale równania.

Funkcja dokładna.036 . nierelatywistyczną energią układu. spełnia następującą zależność R→∞ lim ψexact = ψHL = 1 1sa (r1 )1sb (r2 ) + 1sa (r2 )1sb (r1 ) 2 (14.Rozdział 14 Korelacja elektronowa 14. korelacji Coulomba.4) Energię korelacji definiuje się formalnie jako różnicę między ścisłą. które nie oddziałują ze sobą. τ (Li+ ) = −0. (14. W rzeczywistych problemach molekularnych mamy do czynienia z elektronami. jest oczywiście w przybliżeniu jednoelektronowym uwzględniona. korelację dalekiego zasięgu oraz korelację bliskiego zasięgu. która opisuje stopień skorelowania dwóch zmiennych x i y: τ= gdzie σx = (x − x)2 ¯ 1/2 σxy .6) Dla takiej funkcji falowej mamy τ = 0 dla każdej odległości między atomami. r2 (14. które oddziałują między sobą siłami kulombowskimi.3) W teorii Hartree–Focka współczynnik korelacji dla atomów τHF = 0. czyli takich. σxy = (x − x)(y − y ) .2) Dla dwóch elektronów współczynnik korelacji zdefiniujemy wzorem: τ= r 1 r2 . z kolei.1 Ogólna teoria korelacji Jak już wspominaliśmy przybliżenie jednoelektronowe byłoby ścisłe jedynie w przypadku cząstek gazu doskonałego. W statystyce matematycznej definiuje się wielkość nazywaną współczynnikiem korelacji.5) Efekty korelacyjne dzieli się na korelację nieskończonego zasięgu.1) . σx σy (14. czyli energią otrzymaną z rozwiązania równania Schr¨dingera a energią otrzymaną w metodzie Hartree–Focka o Ecorr = Eexact − EHF . czyli korelacja wynikająca z antysymetrii funkcji falowej. dlatego funkcja falowa opisująca taki układ na pewno nie będzie miała postaci pojedynczego wyznacznika Slatera. 107 . czyli korelacji ruch elektronów wynikającej z odpychania między nimi 1 . W metodzie Hartree–Focka przestrzenna część funkcji falowej ma postać iloczynu dwóch orbitali σ1s ψHF = σ1s(r1 )σ1s(r2 ) . Metoda Hartree–Focka pozwala nam co prawda znaleźć najlepszy możliwy wyznacznik ale nie uwzględnimy w ten sposób tzw. (14.7) 1 Korelacja Fermiego. ¯ ¯ (14. Omówimy teraz kolejno te efekty na przykładzie molekuły wodoru. natomiast ze ścisłą funkcją falową τ (He) = −0. (14.054 .

. T2 oraz ich wzajemnego odpychania −1 r12 . .W tym wypadku.12) Dla małych r rozwijamy funkcję ψ w szereg potęgowy: ψ(r) = a0 + a1 r + a2 r2 + . pamiętając. .10) W nowych zmiennych równanie 14.9 przyjmuje postać r12 →0 lim r TR + Tr + 1 ψ = lim r12 →0 rTr + 1 ψ = 0 .16) 2 Równość ta nazywana jest warunkiem ostrza lub warunkiem Kato. 14. . która jawnie zależy od odległości między elektronami. określa ona asymptotyczną postać funkcji falowej dla małych odległości między elektronami: a1 = 1 ψ(r) ∼ 1 + r + . to drugi jest przy jądrze b). r = r12 = |r| . . . czyli r12 →0 lim r12 T1 + T2 + 1 ψ = 0 . 2 (14. Dla dwóch elektronów można ogólnie zapisać: ψ(r1 . (14. r2 ) = φ(r1 )φ(r2 )f (r12 ) .11. tak że przejdziemy do układu środka masy elektronów R= 1 (r1 + r2 ) . . (14. (14. Zbadajmy zachowanie ścisłej funkcji falowej na małych odległościach międzyelektronowych.17) więc musi zachodzić następująca równość. (14. Funkcja Heitlera–Londona ψHL uwzględnia efekt nazywany korelacją nieskończonego zasięgu. (14.15) r12 →0 1 a0 . lim rTr + 1 ψ = lim − 1 ∂ 2 ∂ r +1 r ∂r ∂r a0 + a 1 r + a 2 r 2 + . = a0 − 2a1 lim rTr + 1 ψ = 0 . dla którego τ = 1 – stan wzbudzony molekuły dysocjujący na proton i jon wodorkowy. Zaczynamy od równania Schr¨dingera o Hψ = Eψ (14. że masa zredukowana układu dwóch elektronów w jednostkach atomowych wynosi 1/2: Tr = − 1 1 ∂ ∂ ∆r = − 2 r 2 + część kątowa . Możliwy jest też przypadek.18) Zaproponowano kilka rodzajów funkcji f (r12 ). 2 r = r 1 + r2 . . dla R → ∞ mamy do czynienia z całkowitą antykorelacją τ = −1 (jeśli jeden elektron jest przy jądrze a.9) Dokonajmy zamiany zmiennych. korelacji dalekozasięgowej.14) = lim Z drugiej strony r12 →0 − 2a1 − 6a2 r + a0 + a1 r + . . (14. Jedyne nieznikające człony pochodzą od energii kinetycznej elektronów T1 . 2µ r ∂r ∂r (14.2 Funkcje jawnie skorelowane Jednym z najbardziej oczywistych pomysłów na uwzględnienie korelacji elektronowej jest zastosowanie takiej funkcji próbnej. W pierwszy rzędzie korelacja dalekozasięgowa wynika z oddziaływania chwilowych dipoli elektrycznych na obu monomerach.11) Wpiszmy jawnie postać operatora Tr we współrzędnych sferycznych.8) i mnożymy je przez odległość między elektronami r12 po czym przechodzimy do granicy r12 → 0. 108 . i podstawiamy do równania 14. nie uwzględnia już jednak tzw.13) r12 →0 r12 →0 (14. = (14. Aby poprawnie opisać ten efekt należy do funkcji ψHL dodać konfiguracje wzbudzone. Pozostaje jeszcze korelacja bliskiego zasięgu.

(14. a przez c i zestaw współczynników liniowych je mnożących. a ścisłą funkcję falową przybliżymy za pomocą następującego rozwinięcia: D Ψ= j cj Φj . Wyznacznik Φr w miejsce spinorbitalu φa zawiera spinorbital φr . kolejne funkcje bazy otrzymamy wzbudzając funkcję Φ HF . a indeks r po orbitalach wirtualnych. Taką funkcję udaje się zastosować tylko dla atomów.24) Już dla molekuły wody (N=10) z bazą jednoelektronową zawierającą K = 100 spinorbitali otrzymamy D ∼ 10010 = 1020 wyznaczników. to otrzymamy D= K N (14. Jest to daleko poza zasięgiem obecnych technik obliczeniowych.19 tylko do jednego wyrazu. 2 14.23) wyznaczników w bazie. Teraz będziemy tworzyć kolejno konfiguracje dwukrotnie wzbudzone Φrs = er es Φ0 (14.25) .2n+1 • f (r12 ) = r12 — Hylleraas oraz Kołos z Wolniewiczem. że ścisła funkcja falowa Ψ układu N elektronów nie jest pojedynczym wyznacznikiem. aczkolwiek w praktyce można to zrobić tylko dla małych cząsteczek. a a (14. Niestety w praktyce da się ją zastosować tylko do modelowych obliczeń dla małych układów. zatem funkcję Ψ możemy zapisać jako rozwinięcie liniowe: Ψ= i Φi . • f (r12 ) = e−αr12 — Boys i niezależnie Singer. . Zrobimy to systematycznie najpierw tworząc konfiguracje jednokrotnie wzbudzone Φr = e r Φ0 . to najlepszy byłby oczywiście wyznacznik Hartree–Focka Φ0 = ΦHF . (14. Powstaje pytanie jak stworzyć bazę {Φ i }. (14. • f (r12 ) = e−αr12 Również nie można tego użyć dla molekuł. W istocie każdy z członów Φ i dla i = 0 zawiera nieskończenie wiele wyrazów.3 CI – Configuration Interaction Wiemy już.22) gdzie przez Φi oznaczyliśmy symbolicznie wszystkie wyznaczniki i–krotnie wzbudzone. . Liczba możliwych konfiguracji w rozwinięciu FCI rośnie bardzo szybko ze wzrostem rozmiaru układu: D ∼ KN .19) gdzie przez Φi oznaczyliśmy funkcje wyznacznikowe. ale nieskończone. ale z drugiej strony wyznaczniki Slatera N × N tworzą bazę N –cząstkowej przestrzeni Hilbera. .24 określa funkcję falową w metodzie Full CI (FCI) czyli metodzie pełnego oddziaływania konfiguracji. tzn. Mając już całą bazę wyznaczników możemy funkcję Ψ zapisać jako Ψ = c 0 Φ0 + c 1 Φ1 + c 2 Φ2 + . (14. zastępując niektóre spinorbitale w ΦHF przez spinorbitale wirtualne. Rozwinięcie 14. a zatem stworzyć tylko skończoną liczbę D wyznaczników wzbudzonych. największe obliczenia FCI jakie wykonano wykorzystywały D = 1010 wyznaczników. Gdybyśmy ucięli rozwinięcie 14. Jest to najlepsza z formalnego punktu widzenia metoda uwzględniania korelacji elektronowej. Spełnia szereg wymagań stawianych przed taką metodą. Umieśćmy więc go w naszej bazie.22 jest ścisłe.21) ab a b oraz więcej krotnie wzbudzone. Operator er nazywany jest operatorem a a wzbudzenia ze spinorbitalu a do spinorbitalu r. Jeżeli do opisu układu N elektronów użyjemy K spinorbitali. W praktyce oczywiście możemy posłużyć się jedynie skończoną liczbą spinorbitali. Tego typu funkcje jawnie skorelowane udaje się zastosować do obliczeń molekularnych. 109 Równanie 14.20) gdzie indeks a przebiega po spinorbitalach obsadzonych. z których warto wymienić wariacyjność oraz konsystentność rozmiarową.

W drugim rzędzie rachunku zaburzeń otrzymamy następującą poprawkę do energii.27) Wyznaczników dwukrotnie wzbudzonych jest N K−N . (14. W takim wypadku ścisła funkcja niezaburzona będzie miała postać wyznacznika Slatera. Zatem efekty korelacyjne. że procent odtwarzanej energii korelacji maleje jak L −2 . która jednak nie stanowi znaczącej poprawy w stosunku do MP2. co doprowadzi mas do metody CISDT. Oczywiście operatorem zaburzenia jest operator oddziaływania między elektronami.29) H= 0 H20 H21 H22 Podstawową wadą metod CI z uciętym rozwinięciem. Jednak z twierdzenia Brilluina wynika. 14.28) Takie postępowanie prowadzi do metody CISD – CI Singels and Doubles. Równanie 14. czyli takich jak CID czy CISD jest brak konsystencji rozmiarowej. ponieważ sprzęgają się one z wyznacznikami Φ2   H00 0 H02 H11 H12  . Skoro uwzględnienie jedynie pojedynczych wzbudzeń niczego nam nie daje. Dla małych układów nie prowadzi to jeszcze drastycznego pogorszenia wyników. to efekty rzędu drugiego i wyższych. która jest już wkładem korelacyjnym: occ vir EMP = ab rs (2) −1 −1 ab|r12 |rs − ab|r12 |sr 2 ea + e b − e r − e s . gdzie L jest liczbą molekuł. Możemy dodać jeszcze potrójne wzbudzenia.27 definiuje funkcję falową w 2 2 metodzie CID – CI Doubles. ale dla układów wielocząsteczkowych powoduje to.4 MPPT – Møller-Plesset Perturbation Theory MBPT – Many Body Perturbation Theory Korelacją elektronową można też uwzględniać w ramach rachunku zaburzeń. (14. 2 Møller w języku duńskim oznacza młynarz 110 . to otrzymamy metodę oznaczaną jako MP2 (Møller– Plesset 2nd order2). Dlatego jeśli funkcję Ψ założymy w postaci sumy c0 Φ0 + c1 Φ1 . Uwzględnienie dwukrotnych wzbudzeń pozwala odtworzyć ok. (14. czyli metodzie oddziaływania konfiguracji z podwójnymi wzbudzeniami. (14. wiąże się to jednak z dużym nakładem pracy a poprawa wyników jest nieznaczna.26) gdzie H00 = E0 = EHF . Kolejnym krokiem jest uwzględnienie wyrazów czwartego rzędu. bez wyrazów sprzęgających wyznacznik HF z pozostałymi wyznacznikami bazy: H= H00 0 0 H11 . że elementy macierzowe hamiltonianu między wyznacznikiem Hartree–Focka Φ0 a wyznacznikiem jednokrotnie wzbudzonym Φ1 jest zerowy. Możemy teraz jeszcze dodać do podwójnych wzbudzeń wzbudzenia pojedyncze: Ψ = c 0 Φ0 + c 1 Φ1 + c 2 Φ2 . czyli metody oddziaływania konfiguracji ze wzbudzeniami pojedynczymi i podwójnymi. (14. Uwzględnienie trzeciego rzędu rachunku zaburzeń prowadzi do metody MP3. W rezultacie nie otrzymamy poprawy opisu w porównaniu z poziomem Hartree– Focka. 90% energii korelacji. to naturalnym jest pomysł aby wybrać spośród nich tylko część – takie. otrzymamy wówczas metodę MP4.Skoro rozwinięcie FCI zawiera zbyt dużo wyznaczników z praktycznego punktu widzenia. Tym razem uwzględnienie Φ1 jest jak najbardziej uzasadnione. Pierwszym pomysłem mogłoby być ograniczenie się tylko do jednokrotnych wzbudzeń (jest N (K − N ) wyznaczników Φ1 ).30) Jeśli ograniczymy się jedynie do rzędu drugiego. Metoda MP2 jest ekstensywna i pozwala uzyskać ok 90% energii korelacji. Metoda ta jest ekstensywna i daje bardzo dobre wyniki o ile szereg perturbacyjny jest zbieżny. to macierz hamiltonianu będzie blokowo diagonalna. to może zamiast wzbudzeń pojedynczych uwzględnić wzbudzenia podwójne: Ψ = c 0 Φ0 + c 2 Φ2 . Jak łatwo się przekonać uwzględnienie energii zerowego i pierwszego rzędu w zaburzeniu prowadzi do energii Hartree–Focka o ile do konstrukcji wyznacznika użyjemy spinorbitali Hartree–Focka. które wydają się być najważniejsze.

Z teoretycznego punku widzenia amplitudy t najlepiej byłoby wyznaczać wariacyjnie (tak jak to się czyni ze współczynnikami c rozwinięcia CI). dlatego powstaje naturalnie pytanie. Dlatego należało znaleźć inną metodę wyznaczania amplitud klasterowych.33) T1 = a r occ vir tar er . które dotychczas omawialiśmy w centralnym punkcie stawiają funkcję falową. należy jeszcze zaliczyć duży koszt obliczeniowy.32) C2 = Przepiszemy teraz to rozwinięcie w inny sposób: ΨCC = eT ΦHF = e(T1 +T2 +.6 DFT – Density Functional Theory Wszystkie metody. że w metodzie oddziaływania konfiguracji ścisłą funkcję falową zapisywaliśmy jako ΨCI = CΦHF = (C0 + C1 + C2 + . . Do wad tej metody. r2 . . rN )Ψ(r. . . (14. poza niewariacyjnością. .38) 111 . Jej idea zasadza się na nieco innym sposobie uwzględniania wzbudzeń niż w metodach CI.14.37) Gęstość elektronowa jest oczywiście znacznie prostszym obiektem niż funkcja falowa. Inaczej mówiąc. w którym centralną postacią jest gęstość elektronowa: ρ(r) = N Ψ∗ (r. . a b ab rs (14. CCSDT. W ten sposób otrzymujemy całą rodzinę metod. od strony technicznej. Funkcja Ψ CC ma spełniać równanie Schr¨dingera. occ vir (14. a cabrr er es . Zajmijmy się teraz konkurencyjnym podejściem do opisu układów wieloelektronowych.36) Podstawową zaletą metody sprzężonych klasterów jest jej ekstensywność. CCSD. etc. Podobnie jak w metodzie CI rozwinięcie operatora klasterowego T można ucinać. gdzie C0 = 1 . 14..5 CC – Coupled Clusters Obecnie najwyżej cenioną metodą uwzględniania korelacji elektronowej jest metoda sprzężonych klasterów. Metoda CC przeważnie daje dobra wyniki. )ΦHF . że nie udało się dotychczas tego osiągnąć. (14. r2 . czy za pomocą gęstości możemy w pełni scharakteryzować układ. również wtedy gdy rachunek zaburzeń rozbiega. Funkcję falową Ψ wyznaczamy z równania Schr¨dingera o HΨ = EΨ . Podstawową wadą metody CC jest jej niewariacyjność. oznaczanych symbolami CCD. które możemy zapisać w następującej postaci: o (H − E)ΨCC = (H − E)eT ΦHF = 0 . a (14. gdzie occ vir (14. ) ΦHF . rN )dr2 · · · drN ..35) Rzutując to równanie na konfiguracje wzbudzone otrzymamy równania algebraiczne pozwalające wyznaczyć amplitudy t: Φex |(H − E)eT |ΦHF = 0 . Niestety jest to zadanie tak skomplikowane. (14. CCSDTQ. (14. czy znając gęstość elektronową możemy wyznaczyć funkcję falową? Twierdzącej odpowiedzi na to pytanie dostarcza pierwsze twierdzenie Hohenberga–Kohna.31) C1 = a r occ vir car er .34) tabrr er es a b ab rs T2 = . również wówczas gdy utniemy rozwinięcie operatora klastrowego. Przypomnijmy.

gdzie
N

H =T +W +
i=1

v(i) .

(14.39)

Postać operatora energii kinetycznej T oraz energii potencjalnej oddziaływania między elektronami W jest uniwersalna. Jedynie postać zewnętrznego potencjału (np. pochodzącego od jąder) v(r) jest zależna od układu. Zatem znając potencjał v(r) możemy wyznaczyć funkcję falową Ψ a następnie gęstość elektronową ρ(r). Formalnie możemy stwierdzić, że istnieje pewien operator A, taki, że ρ(r) = Av(r) . Możemy teraz sformułować twierdzenie HK1. Twierdzenie HK1 Operator A taki, że ρ(r) = Av(r) jest operatorem odwracalnym i v(r) = A(−1) ρ(r) . Dowód. Aby A−1 istniało musi być spełniony następujący warunek v1 = v2 =⇒ Av1 = Av2 . Rozpatrzmy dwa różne potencjały v i v , z którymi otrzymamy dwa różne hamiltoniany: H =T +W +
i

(14.40)

(14.41) (14.42)

(14.43)

v(i) , v (i)
i

H =T +W + oraz dwie różne funkcje falowe HΨ = EΨ , H Ψ =EΨ . Odejmujące stronami powyższe równania dostajemy

(14.44)

(14.45)

i

v(i)Ψ − v (i)Ψ = EΨ − E Ψ ,

(14.46)

stąd (o ile nie ma degeneracji) Ψ=Ψ . O ile nie ma degeneracji, to z zasady wariacyjnej wynika następująca nierówność E< czyli E<E + Analogicznie dostajemy E <E+ Dodając stronami obie nierówności otrzymujemy E +E <E +E + v(r) − v (r) ρ (r) − ρ(r) dr . (14.51) v (r) − v(r) ρ (r)dr . (14.50) v(r) − v (r) ρ(r)dr . (14.49) Ψ HΨ dτ = Ψ H Ψ dτ + Ψ (H − H )Ψ dτ (14.48) (14.47)

Aby powyższa nierówność była spełniona, musi zachodzić ρ (r) − ρ(r) = 0 112 (14.52)

co kończy dowód. Znając gęstość elektronową ρ możemy teraz skonstruować zależący od niej funkcjonał Ritza. ρ −→ v(ρ) −→ Ψ(ρ) −→ E[ρ] Zdefiniujmy inny funkcjonał F [ρ] dany następującym wzorem: F [ρ] = E[ρ] − v(ρ)ρ(r)dr . (14.54) (14.53)

F jest funkcjonałem uniwersalnym, tzn. jego postać nie zależy od układu. Mając F możemy zdefiniować kolejny funkcjonał Jvext [ρ] = F [ρ] + vext (r)ρ(R)dr , (14.55)

gdzie vext jest pewnym potencjałem zewnętrznym. Sformułujmy teraz drugie twierdzenie Hohenberga– Kohna. Twierdzenie HK2 Spełniona jest następująca nierówność: Jvext [ρ] E0 , (14.56) gdzie E0 jest energią stanu podstawowego układu. Przy czym równość zachodzi tylko dla dokładnej gęstości elektronowej stanu podstawowego. Dowód. Jvext [ρ] = E[ρ] − = = v[ρ]ρdr + vext (r)ρ(r)dr = v(ri ) Ψ[ρ] − v[ρ]ρdr + vext (r)ρ(r)dr = E0 (14.57)

Ψ∗ [ρ] T + W +
i

Ψ∗ [ρ] T + W ) Ψ[ρ] +

vext (r)ρ(r)dr =

Ψ∗ [ρ]Hext Ψ[ρ]

Twierdzenie HK2 dostarcza bardzo silnego narzędzia, ponieważ mówi, że gęstość można wyznaczać wariacyjnie. Problemem jest tylko fakt, że nie jest znana jawna postać funkcjonału F [ρ]. Możemy zapisać F [ρ] = Ψ∗ [ρ]T Ψ[ρ]dτ + Ψ∗ [ρ]
i>j

1 Ψ[ρ]dτ = T [ρ] + rij

ρ(r1 )ρ(r2 ) dτ + Fxc [ρ] . |r1 − r2 |

(14.58)

W powyższym wyrażeniu T jest funkcjonałem energii kinetycznej, a Fxc tzw. funkcjonałem korelacyjnowymiennym opisującym wszystkie te efekty wynikające z oddziaływania między elektronami, których nie uwzględnia całka kulombowska. Jak już wspomnieliśmy nie jest znana jawna postać funkcjonałów T i Fxc . Zajmijmy się najpierw funkcjonałem energii kinetycznej. Stosowano tu różne modele, np. model gazu elektronowego i proponowano różne postaci funkcjonału T , np. w modelu Thomasa-Fermiego T = natomiast Slater zaproponował T = ρ4/3 (r)dr . (14.60) ρ5/3 (r)dr , (14.59)

Zastosowanie tych funkcjonałów dawało rozsądne wyniki dla atomów, ale zupełnie zawodziło w przypadku molekuł, ponieważ żadna molekuła nie była stabilna. W roku 1965 Kohn i Sham zaproponowali, żeby rozpatrzyć fikcyjny układ, w którym elektrony oddziałują z polem zewnętrznym (np. pochodzącym od jąder), ale nie oddziałują ze sobą. Wówczas równanie Schr¨dingera przybiera postać o T+
i

v0 (ri ) Ψ0 [ρ] = EΨ0 [ρ] .

(14.61)

Ponieważ w hamiltonianie nie występują operatory dwuelektronowe, to funkcja Ψ 0 będzie wyznacznikiem, nazywanym wyznacznikiem Kohna-Shama. Wyznacznik KS nie jest oczywiście poprawną funkcją falową rozpatrywanego układu fizycznego, ponieważ otrzymaliśmy go zaniedbując oddziaływanie między

113

elektronami, ale wymagamy, żeby odtwarzał on poprawną gęstość elektronową ρ układu fizycznego. Orbitale budujące ten wyznacznik nazywane są orbitalami Kohna-Shama i spełniają one następujące równania 1 − ∆ + v 0 φi = i ψ i . (14.62) 2 Mając orbitale ψi definiujemy funkcjonał energii kinetycznej w następujący sposób
N

T0 [ρ] =
i=1

1 ψi − ∆ ψi dr 2

(14.63)

Jest to ścisła postać funkcjonału energii kinetycznej dla nieoddziałujących ze sobą elektronów. Oczywiście postać ta nie jest słuszna dla prawdziwych elektronów, ale zastosujemy ją jako przybliżenie. Ponieważ w funkcjonale F nie tylko funkcjonał T jest nieznany, ale także funkcjonał korelacyjno-wymienny E xc , to przyjmiemy, że zawiera on poprawkę do funkcjonału energii kinetycznej wynikającą z uwzględnienia oddziaływania między elektronami. Możemy teraz zapisać funkcjonał Kohna-Shama w następującej postaci Jv [ρ] = T0 [ρ] + ρ(r1 )ρ(r2 ) dr1 dr2 + r12 vext (r)ρ(r)dr + Exc [ρ] . (14.64)

W powyższym wyrażenie nieznana pozostaje postać funkcjonału korelacyjno-wymiennego E xc . Zastosujemy teraz zasadę wariacyjną wynikającą z drugiego twierdzenia HK i zminimalizujemy wartość funkcjonału Jv . Wykorzystując następujące wyrażenie na gęstość, otrzymaną z orbitali KS
N

ρ(r) =
i=1

|ψi (r)|2

(14.65)

dostajemy równania na orbitale KS, które dają najlepszą gęstość elektronową. 1 − ∆ + vext (r) + J[ρ] + Vxc (r) ψi = 2
i ψi

.

(14.66)

W powyższym równaniu J jest operatorem kulombowskim, takim samym jak w teorii HF, natomiast V xc jest potencjałem korelacyjno-wymiennym, którego ścisłej postaci nie znamy. Różne realizacje metody DFT, posługują się różnymi postaciami potencjału Vxc . Często są to potencjały bardzo skomplikowane, ciągle jednak nie jest znany uniwersalny potencjał korelacyjno-wymienny dający dobre wyniki w różnych zastosowaniach. Nie mniej jednak bogactwo potencjałów dostępnych na rynku jest ogromne i metody oparte na DFT zyskują coraz większą popularność, głównie ze względu na ich stosunkowo niski koszt obliczeniowy, w porównaniu z metodami uwzględniania korelacji opartymi na funkcji falowej. Podsumowują metodę Kohna-Shama można ją określić jako metodę znajdowania takiego wyznacznika, który daje najlepszą gęstość elektronową3.

3 Metoda

Hartree-Focka poszukiwała takiego wyznacznika, który dawał najlepszą energię całkowitą.

114

a zatem również energia dimeru będzie zależeć od współrzędnych opisujących wzajemne położenia molekuł A i B.4) Wzór ten pozwala bezpośrednio obliczyć energię oddziaływania gdy znamy funkcje falowe dimeru i nieoddziałujących monomerów. (15. Energia oddziaływania dwóch molekuł (monomerów) A i B zdefiniowana jest następującym wzorem Eint = EAB − EA − EB . W teorii nieadiabatycznej nie można wprowadzić tego typu współrzędnych (jądra są traktowane tak samo jak elektrony).3) (15.2) Oczywiście hamiltonian HAB musi zależeć od wzajemnych położeń monomerów A i B.7) .5) Teraz energię oddziaływania możemy zapisać w następujący sposób Eint = EAB − E0 = ψ0 |HAB − H0 | ψAB ψ0 |V | ψAB = . ψ0 | ψAB ψ0 | ψAB (15. jeszcze go wykorzystamy przy omawianiu podejścia perturbacyjnego. Wykorzystując dostępne metody teorii struktury elektronowej można dla zadanego R obliczyć przybliżone wartość energii ˜ ˜ ˜ dimeru AB – EAB oraz niezależnie energii monomerów A – EA i B – EB a następnie odjąć je otrzymując przybliżoną wartość energii oddziaływania ˜ ˜ ˜ ˜ Eint = EAB − EA − EB . Energia EA B jest wartością własną hamiltonianu opisującego dimer AB HAB ψAB = HAB EAB . zatem również nie da się zdefiniować energii oddziaływania.6) (15. Hamiltonian dimeru możemy zapisać w następującej postaci HAB (R) = HA + HB + V (R) = H0 + V (R) . natomiast EA i EB to energie izolowanych molekuł A i B odpowiednio. Współrzędne te będziemy oznaczać przez R i w przypadku układu składającego się w dwóch atomów jest to po prostu odległość między jądrami. 115 (15. (15.Rozdział 15 Oddziaływania międzymolekularne Wprowadzenie pojęcia energii oddziaływania jest możliwe jedynie w ramach przybliżenia adiabatycznego. Energie EA i EB są wartościami własnymi odpowiednich hamiltonianów molekularnych HA ψ A = E A ψ A . czyli metodą supermolekularną.1 Metoda supermolekularna Idea metody supermolekularnej polega na bezpośrednim zastosowaniu wzoru (15. Jak łatwo sprawdzić funkcje własne hamiltonianu H0 to iloczyny funkcji izolowanych monomerów H0 ψ0 = (HA + HB )ψA ψB = HA ψA ψB + ψA HB ψB = EA ψA ψB + ψA EB ψB = (EA + EB )ψA ψB = E0 ψ0 . ale najpierw zajmiemy się najprostszą koncepcyjnie metodą wyznaczania energii oddziaływania. (15.1). 15.1) Gdzie EAB oznacza energię układu złożonego AB. HB ψ B = E B ψ B .

9) (15. . (15. d3 rn . Aczkolwiek (1) energia Epol nie znika nawet jeśli monomery nie posiadają trwałych momentów multipolowych.13) gdzie ρ jest gęstością jednoelektronową daną następującym wzorem ρ(r1 ) = n ψ ∗ (r1 . . . Dlatego opis monomerów w obliczeniach dla dimeru jest inny (lepszy) niż w obliczeniach monomerowych. Metodą.1) otrzymujemy int Epol = Epol + Epol + Epol + . poprawki Boysa-Bernardiego. Jednym z takich błędów jest błąd superpozycji bazy BSSE (basis set superposition error) wynikający z tego. d3 rnA d3 r1B . która pozwala lepiej rozumieć i interpretować otrzymywane wyniki jest perturbacyjna metoda obliczania energii oddziaływania.10) (15. rn )ψ ∗ (r1 . Standardową metodą likwidowania BSSE jest zastosowanie tzw. dlatego powyższa całka może być przepisana w postaci Epol = (1) ρA (r1 )V (r1 . . 116 . 15. . . . . . . (1) (15.7) doprowadziło do kasowania tych błędów. rmB )d3 r1A . . Błędy te są często większe niż sama energia oddziaływania. . rnA )ψB (r1B . dlatego trzeba zadbać aby odejmowanie we wzorze (15. (1) (2) (3) (1) (2) (3) (1) (2) (3) (15. że nie daje ona żadnej informacjo o naturze oddziaływania. Uwzględniając wzór (15. .8) Stosując rachunek zaburzeń do takiego problemu dostaniemy kolejne poprawki do energii i funkcji falowej EAB = E0 + Epol + Epol + Epol + .13) pozwala interpretować poprawkę Epol jako elektrostatyczne oddziaływanie dwóch rozkładów gęstości ładunku elektrycznego ρA i ρB związanych z molekułami A i B odpowiednio. d3 rmB (1) (15. Jest to oddziaływanie trwałych momentów multipolowych monomeru A z trwałymi momentami multipolowymi monomeru B. Dlatego energię (1) Epol nazywa się energią elektrostatyczną i często oznacza przez Eelst . (15.11) Zajmiemy się teraz pierwszymi dwoma rzędami polaryzacyjnego rachunku zaburzeń. .12) Operator V jest zawiera kulombowskie oddziaływania między elektronami z różnych monomerów oraz między elektronami jednego monomeru i jądrami drugiego. rmB )V ψA (r1A .2 Polaryzacyjny rachunek zaburzeń Najprostszą perturbacyjną metodą opisu oddziaływań międzymolekularnych jest tzw. . że w standardowych obliczeniach energie monomerów oblicza się w bazach tych monomerów a energię dimeru w bazie dimeru. wszystkie fizyczne efekty ukryte są w jednej liczbie. . . . ψAB = ψ0 + ψpol + ψpol + ψpol + . polegającej na przeprowadzaniu obliczeń dla monomerów z użyciem bazy dimeru. Ten nieznikający wkład związany jest z przekrywaniem się gęstości elektronowych monomerów A i B i nosi nazwę energii penetracyjnej. 15. w ramach którego startujemy od stanów własnych hamiltonianu H 0 a potencjał V traktujemy jako zaburzenia H = H0 + V .3 Energia elektrostatyczna W pierwszym rzędzie polaryzacyjnego rachunku zaburzeń otrzymujemy następujący wkład do energii oddziaływania Epol = ψ0 |V | ψ0 = ψA ψB |V | ψA ψB = = ∗ ∗ ψA (r1A . . EA i EB są obciążone błędami wynikającymi z niedoskonałości metod przy pomocy. r2 )ρB (r2 )d3 r1 d3 r2 . . . . . polaryzacyjny rachunek zaburzeń. Po pierwsze wartości ˜ ˜ ˜ EAB .Podejście supermolekularne choć proste koncepcyjnie ma kilka poważnych wad. . rnA )ψB (r1B . Innym ważnym mankamentem metody supermolekularnej jest to. których były otrzymane. rn )d3 r2 .14) Wzór (15. w przeciwnym wypadku otrzymamy bezsensowny wynik.

Nie znamy co prawda postaci funkcji ψAB dla skończonych odległości międzyatomowych.5 Symetria funkcji falowej dimeru Zastanówmy się teraz nad własnościami symetrii ścisłej funkcji falowej dimeru i nad własnościami funkcji otrzymywanej w rachunku polaryzacyjnym.0) (15.15.24) . Analogicznie wyraz Eind (A → B) opisuje oddziaływanie indukowanych momentów multipolowych monomeru B z trwałymi momentami multipolowymi monomeru A.20) Ostatni składnik Epol to tzw. 2 lim ψpol = 1sA (1)1sB (2)α(1)β(2) .22) Tym czasem R→∞ (15. że funkcja ψpol będzie zawsze odległa (w sensie metryki w przestrzeni Hilberta) od funkcji dokładnej ψ AB .15) Powyższą sumę można rozbić na trzy człony Epol = Eind (B → A) + Eind (A → B) + Edisp . Jest to efekt czysto korelacyjny i nie jest on odtwarzany w metodzie supermolekularnej na poziomie HF. Eind = Eind (B → A) + Eind (A → B) . Żeby dokładniej zrozumieć ten problem rozpatrzmy prosty przypadek molekuły wodoru w stanie podstawowym 1 + Σg .17) 2 Eind (A → B) = Edisp = (2) (2) (2) (15. 15. 117 (15.16) → A) = n=0 A B A B ψ0 ψ0 |V | ψn ψ0 A − EA E0 n A B A B ψ0 ψ0 |V | ψo ψm B B E0 − E m 2 2 (15. Ponieważ rachunek zaburzeń zachowuje symetrię funkcji falowej zerowego rzędu. (2) (2) (2) (2) (15. . Wiemy. Skutkuje to tym. Tym czasem funkcja ψ0 = ψA ψB . że funkcja ψAB musi byś anty symetryczna ze względu na permutację dowolnych dwóch elektronów. to oznacza. że funkcja ψpol = ψ0 + ψpol + ψpol + ψpol + . ale znamy jej postać asymptotyczną dla R → ∞ R→∞ 1 lim ψAB = ψHL = N 1sA (1)1sB (2) + 1sA (2)1sB (1) √ α(1)β(2) − α(2)β(1) .19) Wyraz Eind (B → A) opisuje oddziaływanie indukowanych momentów multipolowych monomeru A z tr(2) wałymi momentami multipolowymi monomeru B. Suma obu tych wyrazów jest nazywana energią indukcyjną drugiego rzędu. gdzie (2) Eind (B (2) (2) (2) (2) (15. Wyznaczymy teraz jej stałą normalizacyjną. z której startuje rachunek zaburzeń.18) m=0 A B A B ψ0 ψ0 |V | ψn ψm A + E B ) − (E A + E B ) (E0 n m 0 n=0 m=0 (15. (15.23) Funkcja ψHL nazywana jest funkcją Heitlera-Londona. Ponieważ część spinowa jest znormalizowany. jest antysymetryczna jedynie przy permutacji elektronów wewnątrz monomerów i asymetryczna przy permutacji elektronów należących do różnych monomerów.21) również nie będzie posiadać poprawnej symetrii ścisłej funkcji falowej dimeru.m)=(0. A B A B (E0 + E0 ) − (En + Em ) 2 = (n.4 Energia indukcyjna i dyspersyjna A B Wkład do energii oddziaływania dwóch molekuł A i B znajdujących się w stanach ψ 0 i ψ0 pochodzący z 2 rzędu polaryzacyjnego rachunku zaburzeń dany jest następującym wzorem (2) Epol A B A B ψ0 ψ0 |V | ψn ψm . energia dyspersyjna wynikająca z oddziaływania indukowanych momentów multipolowych monomerów A i B. (1) (2) (3) (15. to musimy jeszcze znormalizować część przestrzenną 1 = 1sA (1)1sB (2) + 1sA (2)1sB (1)| 1sA (1)1sB (2) + 1sA (2)1sB (1) = = 1sA (1)1sB (2)| 1sA (1)1sB (2) + 1sA (1)1sB (2)| 1sA (2)1sB (1) + + 1sA (2)1sB (1)| 1sA (1)1sB (2) + 1sA (2)1sB (1)| 1sA (2)1sB (1) = 2(1 + S 2 ) . .

to R→∞ lim ||ψHL − ψpol || = 1 . (15.30) (15. Z drugiej strony ponieważ dokładna funkcja ψ AB spełnia następującą równość AψAB = ψAB .gdzie S jest całką nakładania orbitali 1sA i 1sB S = 1sA | 1sB .28) 1/2 Ostatecznie ||ψHL − ψpol || = 2 − Ponieważ R→∞ 1 + S2 = 0.33) ψ0 | ψpol Wiemy jednak. (15.29) (15. 15. (15. Stąd N= 1 2(1 + S 2 ) .32) ψ0 | ψAB Jeśli zamiast ψAB w powyższym wzorze wstawimy ψpol to uzyskamy energię oddziaływania w przybliżeniu polaryzacyjnym. że nie będzie to wynik poprawny. że polaryzacyjny rachunek zaburzeń nie jest poprawnym narzędziem do opisu oddziaływań międzymolekularnych.35) 118 .31) lim S = 0 .25) (15. (15. ψ0 | AψAB E int = (15. (15.27) = 2 − 2Re ψHL | ψpol Pozostaje do obliczenia całka nakrywani między funkcją HL i funkcją polaryzacyjną 1 ψHL | ψpol = N 1sA (1)1sB (2) + 1sA (2)1sB (1)| 1sA (1)1sB (2) √ α(1)β(2) − α(2)β(1)| α(1)β(2) = 2 N 1sA (1)1sB (2)| 1sA (1)1sB (2) + 1sA (2)1sB (1)| 1sA (1)1sB (2) × =√ 2 × α(1)β(2)| α(1)β(2) − α(2)β(1)| α(1)β(2) √ N 1 + S2 2 = √ (1 + S ) = 2 2 = (15.34) to energię oddziaływania możemy zapisać jako ψ0 |V | AψAB . ψ0 |V | ψpol int Epol = . Widzimy z tego rachunku. że polaryzacyjna funkcja falowa ψpol będzie zawsze „daleka” od ścisłej funkcji falowej dimeru ψAB .6) na energię oddziaływania ψ0 |V | ψAB E int = .26) Możemy teraz obliczyć odległość między funkcjami ψHL i ψpol ||ψHL − ψpol || = ψHL − ψpol | ψHL − ψpol = 1/2 1/2 = 1/2 ψHL | ψHL − ψHL | ψHL − ψpol | ψpol + ψpol | ψpol .6 SAPT – Rachunek zaburzeń o adaptowanej symetrii Aby przezwyciężyć problem ze złą symetrią polaryzacyjnej funkcji falowej powróćmy do wyrażenia (15. = (15. Stąd też wniosek.

czyli moment monopolowy to ładunek. ale analogiczna zmiana w wyrażeniu polaryzacyjną energię oddziaływania (15.43) wyboru układu współrzędnych nie zależy jedynie pierwszy nieznikający moment multipolowy układu.36) (15. θI . że operator oddziaływania kulombowskiego Vab między cząstką a ∈ A i cząstką b ∈ B można zapisać w następującej postaci Vab = 1 Od qa qb = rab ∞ ∞ s Akl|m| k=0 l=0 m=−s km lm MA (a)MB (b) . φi ) należy obliczać względem tego samego układu współrzędnych. i=1 (15.36) nie są równoważne. Należy tu podkreślić. W drugim rzędzie SAPT otrzymamy poza energią indukcyjną i dyspersyjną jeszcze energię indukcyjno-wymienną i dyspersyjno-indukcyjną.38) Energię tą możemy zapisać jako sumę energii elektrostatycznej z polaryzacyjnego rachunku zaburzeń oraz reszty nazywanej energią wymienną pierwszego rzędu.8 Rozwinięcie multipolowe Korzystaliśmy już w pojęcia momentów multipolowych. psi0 | Aψ0 (15. Możemy teraz wyrażenie (15. Ze środkiem masy każdej z nich zwiążemy układ współrzędnych OA i OB odpowiednio. Można udowodnić (choć my się tym zajmować nie będziemy).39) (15. ψ0 | Aψpol (15. θ. ponieważ polaryzacyjna funkcja falowa ψ pol nie jest funkcją własną operatora antysymetryzacji A. że wszystkie współrzędne (r I . z których można otrzymać składowe kartezjańskie.32) i (15. Podstawiając k = 1 dostaniemy znane wyrażenia na sferyczne składowe momentu dipolowego. Przy czym założymy. φi ) . . int ESAP T = ESAP T + ESAP T + ESAP T + . θi .40) 15.33) i (15.41) gdzie q jest ładunkiem cząstki. a (r. nadeszła pora aby zająć się mini bardziej formalnie. (15. (1) (2) (3) ψ0 |V | Aψpol . że osie zA i zB się ze sobą pokrywają (wskazują w tym samy kierunku). φI ) − k m ri Yk (θi . natomiast druga przebiega po wszystkich elektronach tej molekuły. (1) (1) (1) (1) (15. Wstawiając ten operator ww wzorze na energię oddziaływania wymuszamy poprawną symetrię funkcji falowej dimeru. ESAP T = Eelst + Eexch . Eexch = ESAP T − Eelst .36) rozwinąć w szereg względem potęg V otrzymując kolejne poprawki w ramach rachunku zaburzeń o adaptowanej symetrii – SAPT (Symmetry Adapted Perturbation Theory). φ) . Jak łatwo się przekonać podstawiając k = 0 otrzymamy po prostu wartość ładunku. W układzie OA wyznaczymy operatory momentów multipolowych molekuły A. 119 .Oczywiście wyrażenia (15.33) doprowadzi do zupełnie nowego wyrażenia int ESAP T = Wzory (15. natomiast w układzie OB operatory momentów multipolowych molekuły B. −(k+l+1) R (15. φ) są współrzędnymi sferycznymi opisującymi jej położenie. Rozpatrzmy teraz dwie molekuły A i B. gdzie oczywiście Energia wymienna jest efektem antysymetryzacji funkcji falowej dimeru i będzie występować w każdym rzędzie SAPT. φI ) oraz (ri . . Poniższe wyrażenie definiuje operator m-tej składowej momentu 2k -polowego cząstki m M km = qrk Yk (θ.35) są równoważne. gdyż w ogólności wartość momentu multipolowego zależy od jego wyboru1 .37) 15.7 Energia wymienna ESAP T = (1) Energia pierwszego rzędu SAPT wyraża się prostym wzorem ψ0 |V | Aψ0 . Jeżeli teraz będziemy rozpatrywać molekułę A to operator składowej momentu multipolowego tej molekuły będzie sumą operatorów dla wszystkich elektronów i jąder ją budujących n km MA = I∈A k ZI rI Ykm (θI .42) gdzie pierwsza suma przebiega po wszystkich jądrach atomowych w molekule A.

. .. to wyrażenie (15.47) Dostajemy klasyczne wyrażenie na energię oddziaływania między multipolami. to odpowiednio 2 k -pol i 2l -pol. Korzystając z powyższego wzoru operator V oddziaływania między molekułami A i B daje się zapisać przy pomocy następującego rozwinięcia.47) nie uwzględnia energii penetracyjnej. że km ln km ln km ψ0 M A M B ψ0 = ψA ψB M A M B ψA ψB = ψA M A ψA ln km ψB M B ψB = M A ln MB (15.45) otrzymujemy Emultipol qA Q z + q B Q z B A µ µ B − 3 µ z µz qA qB qa µz − q B µz B A A B − + A + = 2 3 3 R R R R 2 2 + .. . że dla dużych R Eind = − γ +. .9 Asymptotyka energii oddziaływania Podane w poprzedniej sekcji rozwinięcie multipolowe pozwala nam badać asymptotyczne zachowanie energii oddziaływania dla dużych odległości między monomerami R.49) Asymptotyka energii indukcyjnej Analogicznie jak dla energii elektrostatycznej wyznaczamy asymptotyczną postać energii indukcyjnej. że zachowanie asymptotyczne energii elektrostatycznej będzie zdeterminowane przez pierwsze nieznikające trwałe momenty multipolowe monomerów. 15. 2 R R R R3 2 2 (15.50) . Energia penetracyjna Ponieważ rozwinięcie multipolowe zakłada brak nakładania między funkcjami falowymi monomerów.44) W powyższym wzorze. rozwinięcie multipolowe operatora V możemy wyznaczyć człony wiodące dla dużych wartości R. Stała α zależy od wzajemnej orientacji multipoli oraz ich wartości bezwzględnej. (15. (15.km gdzie s = min(k. Nie zmienia to jednak asymptotyki energii elektrostatycznej. nazywanego rozwinięciem multipolowym V = q a µz − q B µz µ µ − 3µz µz qA Q z + q B Q z qA qB B A B A − + A B 3 A B + +.. Asymptotyka energii elektrostatycznej We wzorze na energię elektrostatyczną Eelst = ψ0 |V | ψ0 = ψA ψB |V | ψA ψB podstawiamy rozwinięcie multipolowe operatora V i korzystając z tego. zatem dla dużych R Eelst = Emultipol = α Rk+l+1 +. Stąd widzimy.48) gdy pierwsze nieznikające trwałem momenty multipolowe monomerów A i B. (15. l). MX (x) jest odpowiednią składową momentu multipolowego cząstki x obliczoną względem układu OX . trzeci oddziaływanie momentów dipolowych a czwarty oddziaływanie ładunków z momentami kwadrupolowymi. gdzie β jest dodatnią stałą zależącą od potencjału jonizacji. Nieco bardziej skomplikowany rachunek niż poprzednio pozwala pokazać.. Podstawiając.. we wzorach na kolejne wkłady do energii oddziaływania. gdy jeden z monomerów nie posiada trwałych momentów multipolowych.46) (15. przy czym w miejscu momentów multipolowych występują wartości oczekiwane odpowiednich operatorów. Kropeczki oznaczają dalsze wyrazy zawierające oddziaływanie wyższych momentów multipolowych. wyraz drugi opisuje oddziaływanie ładunków z momentami dipolowymi. R−2(s+2) 120 (15. natomiast R jest odległością między początkami układów OA i OB . pierwszy wyraz opisuje kulombowskie oddziaływanie całkowitych ładunków molekuł A i B. Stała α może być dodatnia lub ujemna i znika.. czyli dla dużych R Epenetr = Eelst − Emultipol = Cpenetr e−βR . ponieważ energia penetracyjna zanika wykładniczo.

Stała γ zeruje się. R7 (15. gdy oddziałują molekuły w stanach podstawowych i znika. można definiować dalsze wkłady wielociałowe (4-. gdy uzasadnione jest założenie o natychmiastowym rozchodzeniu się oddziaływań elektrostatycznych. również energie wielociałowe można obliczać przy pomocy metody supermolekularnej lub w ramach rachunku zaburzeń. będącym efektem zakazu Pauliego. gdy dowolny z monomerów oddalimy do nieskończoności.54) i zależy od współrzędnych RAB . że oddziaływania elektromagnetyczne rozchodzą się ze skończoną prędkością2.. RBC oraz RAC E int = E int (RAB . Jednak gdy R będzie odpowiednio duże.jak poprzednio).55) (15. 5-. Efekty te nazywamy efektami związanymi z retardacją (opóźnieniem) oddziaływania. gdy żaden z monomerów nie posiada trwałych momentów multipolowych. gdy jeden z monomerów nie posiada elektronów. W układach złożonych z większej liczby monomerów. RAC ) . 6-ciałowe. Asymptotyka energii wymiennej Energia wymienna pierwszego rzędu (ani żadnego innego rzędu) nie posiada części dalekozasięgowej i zanika wykładniczo wraz ze wzrostem odległości między monomerami. int EAB (RAB ) = EAB − EA − EB . ani poprzez dwuciałowe energie oddziaływania poszczególnych par monomerów.. l . Dla oddziaływania układów zamkniętopowłokowych E exch > 0 i jest nazywane odpychaniem walencyjnym.53) 15.. (15. l) (k.57) Oddziaływanie trójciałowe znika. Podobnie jak w przypadku dwuciałowej energii oddziaływania. Stała γ wyraża się poprzez wartości stałych momentów multipolowych i polaryzowalności statycznych monomerów. że dla dużych R Edisp = − δ +. B i C.10 Efekty wielociałowe Rozpatrzmy teraz układ złożony z trzech monomerów A. (15. czyli np. Efekty retardacyjne Wszystkie zaprezentowane tu wyniki dotyczące asymptotyki energii oddziaływania są słuszne gdy odległości między monomerami nie jest „zbyt” duża.52) gdzie κ jest dodatnią stałą. poprawki relatywistyczne wynikające z tego. Czyli dla dużych R Eexch = Cexch E −κR . czyli energia indukcyjna jest ujemna (przyciągania). Doprowadzi to do modyfikacji wyrażeń na asymptotykę energii oddziaływania.. która nie jest wyraża się ani poprzez energie izolowanych monomerów.gdzie s = min(k. etc. Asymptotyka energii dyspersyjnej Podobnie wyznacza się asymptotyczną postać energii dyspersyjnej. R6 (15. używana dotychczas. Najbardziej znanym efektem retardacyjnym jest zmiana asyptotycznej postaci energii dyspersyjnej na ret Edisp = − δ ret +. Energia oddziaływania jest definiowana jako E int = EABC − EA − EB − EC (15. postać operatora V 121 .51) gdzie δ wyraża się poprzez wartości polaryzowalności dynamicznych monomerów. Stała δ jest dodatnia. to należy uwzględnić tzw. RBC . (15. .) do energii oddziaływania. w sposób analogiczny. 2 Wówczas nie będzie słuszna. W przypadku oddziaływania molekuł znajdujących się w swoich stanach podstawowych stała γ jest dodatnia. tj.56) Tą część energii kompleksu złożonego z trzech monomerów. otrzymując. nazywamy trójciałowym wkładem do energii oddziaływania int int int int E3 = EABC − EA − EB − EC − EAB − EBC − EAC . Dla każdej pary monomerów możemy obliczyć dwuciałową energię oddziaływania.

Index perturbation. 66 RSPT. 66–72 122 .