Procesy przetwarzania informacji

U C z ł o w i e k a wprowadzenie do psychologii
Wydawnictwo Naukowe PWN ^ -*'*'.'" '•*' . ' • • » . " . j k

P.H. Lindsay D.A. Norman

./

.

Peter H.Lindsay Donald A. Norman

Procesy przetwarzania informacji u człowieka

wprowadzenie do psychologii
Tłumaczył Artur Kowaliszyn

Wydawnictwo Naukowe PWN

Warszawa 1991

Z oryginału angielskiego: HUMAN INFORMATION PROCESSING. An Introduction to Psychology Copyright © 1972 by Harcourt Brace Jovanovich, Inc. Published by arrangement with Harcourt Brace Jovanovich, Inc.

Spis treści

Przedmowa do wydania polskiego... \i Przedmowa... 19 Podziękowania...21 Uwagi dla Czytelnika... 25 1. Spostrzeganie
INTERPRETACJA PRZEKAZÓW SENSORYCZNYCH... 29 Dopasowywanie do wzorca... 29 ROZPOZNAWANIE OBRAZÓW... 35 Organizowanie niepełnych obrazów... 36 Obrazy konkurencyjne. ..37 Obrazy pozbawione znaczenia... 39 Naginanie danych sensorycznych do przyjętej interpretacji... 42 ZNACZENIE REGUŁ... 44 Spostrzeganie przestrzeni... 46 Znaczenie kontekstu... 55 ANALIZA CECH... 59 Zatrzymywanie obrazu... 61 Efekty następcze... 66 Wyjaśnienie efektów następczych... 68 Adaptacja do barwy uzależniona od kierunku... 70 SPOSTRZEGANIE BEZ WYODRĘBNIANIA CECH... 72 Widzenie skórne... 72
JAK UZYSKAĆ EFEKTY NASTĘPCZE RUCHU?... 67 ORGANIZOWANIE INFORMACJI SŁUCHOWEJ... 38

Redaktor naukowy Ida Kurcz Dodatki tłumaczyli Herbert Szafraniec (A) i Józef Radzicki (B) Redaktor Irena Kaltenberg Układ typograficzny Tadeusz Piasecki Korektorki Ewa Bojara, Ewa Dąbrowska, Janina Wanat Okładkę projektował Zygmunt Ziemka © Copyright for the Polish edition by Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1984 ISBN 83-01-04689-9 Wydawnictwo Naukowe PWN Wydanie drugie Arkuszy wydawniczych 55,25; drukarskich 43,5 Papier offsetowy klasy III 70 g, 70 x 100 cm Oddano do reprodukcji 9 grudnia 1991 r. Druk ukończono w lutym 1992 r. Zamówienie 2326/91 Olsztyńskie Zakłady Graficzne im. Seweryna Pieniężnego

2. Przetwarzanie informacji przez układ nerwowy
OKO ZABY... 77
ANATOMIA DETEKTORÓW... 78

Cechy związane z rozpoznawaniem mowy... 149 Detektory cech związane z analizą mowy... 1 51 Podsumowanie dotyczące analizy cech... 153 ANALIZA PRZEZ SYNTEZĘ... 154 Znaczenie kontekstu... 154 Mokre skarpetki... 156 Ważna rola redundancji... 158 DOKONYWANIE SYNTEZY PRZEKAZU SENSOR YCZNEGO... 158
KOLEJNOŚĆ OPERACJI... 1 64

METODY FIZJOLOGICZNE... 80 Neuron... 80 Rejestracja reakcji neuronów... 82 TWORZENIE OBWODÓW NEURONOWYCH... 84 OBWODY PODSTAWOWE... 85 Budowa bloków... 85 WYODRĘBNIANIE KONTURÓW... 88 Wrażliwość a czułość sensoryczna... 88 Hamowanie oboczne... 89 Obwody służące do wyodrębniania konturów... 93 Pola centralne i peryferyjne... 101 Obwody włączeniowo-wyłączeniowe... 105 REAKCJE W CZASIE... 108 Obwody służące do wytwarzania przemijających reakcji... 109 REAGOWANIE NA RUCH... 112 Obwody służące do wykrywania ruchu... 114 PRZETWARZANIE SYGNAŁÓW W CIELE KOLANKOWATYM BOCZNYM 118 WYODRĘBNIANIE CECH... 120 Proste komórki... 120 Komórki złożone... 128 Komórki superzłożone... 130 WNIOSKI... 136
DIPOLE... 1 2 7

CECHY A OCZEKIWANIA... 165

4. System wzrokowy
ŚWIATŁO... 171
DECYBELE... 1 72

DROGA WZROKOWA... 173 Źrenica... 173 Soczewka... 175 Siatkówka... 178 REAKCJE CHEMICZNE NA ŚWIATŁO... 178 Reakcja fotochemiczna... 179 NEUROANATOMIA WIDZENIA... 180 Sieć nerwo wa siatkówki... 182 DROGA DO MÓZGU... 185 WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ... 185 Ruchy oka... 185 Lokalizacja przedmiotów... 189 Widzenie bez udziału kory wzrokowej... 191 Widzenie bez udziału wzgórków czworaczych górnych... 193

3. Teorie rozpoznawania obrazów
PANDEMONIUM... 139 Cechy związane z rozpoznawaniem liter... 141 Jak zbudo wać pandemonium?... 141

5. Podstawowe właściwości widzenia
SPOSTRZEGANIE JASNOŚCI... 195 Pasy Macha... 195 Kontrast jasności... 200
JASNOŚĆ A GŁĘBIA... 2 0 3

ADAPTACJA... 206 Warstwice równej jasności... 209 WŁAŚCIWOŚCI WIDZENIA ZWIĄZANE Z CZASEM... 211 Czas integracji... 211 Kiedy migające światło wydaje się ciągłe?... 211 Krytyczna częstotliwość migotania... 212 BARWA... 214 MIESZANIE BARW... 215 Koło barw... 215 Obrazy następcze... 222 WRAŻLIWOŚĆ CZOPKÓW NA BARWY... 223 Teoria widzenia barwnego oparta na procesach przeciwstawnych... 225 Kontrast indukowany... 230
BARWNIKI I ŚWIATŁA... 2 2 0

WYSOKOŚĆ DŹWIĘKU... 269 Skala muzyczna... 269 Skala melowa... 270 Teoria miejsca: położenie na błonie podstawowej... 270 Cykliczność wysokości dźwięku... 274 Maskowanie nieobecnego tonu podstawowego... 277 Argumenty przeciw teorii periodyczności spostrzegania wysokości tonu... 281 Dwoistość teorii spostrzegania wysokości dźwięku... 282 KRYTYCZNE PASMO CZĘSTOTLIWOŚCI... 283 PRZESTRZENNE SPOSTRZEGANIE DŹWIĘKU... 286 Lokalizacja... 286 Interakcje dwuuszne... 290 Znaczenie słyszenia dwuusznego... 291 Zapis dźwięku... 293 Efekt pierwszeństwa... 295
ODRÓŻNIANIE WYSOKOŚCI DŹWIĘKU , _ n BEZ UDZIAŁU BŁONY PODSTAWOWEJ... I /y

6.\System słuchowy
FIZYKA DŹWIĘKU... 234 Częstotliwość dźwięku... 235 Intensywność dźwięku... 237
DECYBELE... 2 3 8

8. Nerwowe podłoże pamięci
SYSTEMY PAMIĘCI... 299 System przechowywania informacji sensorycznej... 299 Pamięć krótkotrwała... 300 Pamięć długotrwała... 301 PRZECHOWYWANIE INFORMACJI... 302 Obwody nerwowe pamięci... 303 CHEMIA PAMIĘCI... 309 Zmiany w RNA a uczenie się... 309 Uczenie się po wprowadzeniu zmian w RNA... 310 Przekazywanie pamięci. ..313 ZABURZENIA PAMIĘCI... 314 Wstrząsy elektryczne. ..315 Amnezje. ..316 Przypadki H.M. i N. A.... 321 Mechanizmy pamięci. ..323 POSZUKIWANIE LOKALIZACJI PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ... 324

BUDOWA I FUNKCJONOWANIE UCHA... 239 Ucho wewnętrzne... 239 Ruchy błony podstawowej... 241 Komórki włoskowe (włosowate)... 243 REAKCJE ELEKTRYCZNE NA DŹWIĘK... 246 Krzywe strojenia (tonów)... 246 Charakterystyka czasowa reakcji neuronów... 247 Kodowanie intensywności informacji... 249 Przetwarzanie informacji słuchowej... 251

7. Wymiary dźwięku
GŁOŚNOŚĆ... 259 Warstwice równej głośności... 260 Słuchanie muzyki... 261 Maskowanie... 265 Pomiar głośności... 268

JEDEN MÓZG CZY DWA MÓZGI?... 325 Rozszczepienie mózgu u zwierząt... 327 Rozszczepienie mózgu u człowieka... 329 Dwa mózgi: niezmienność czy plastyczność?... 333 WNIOSKI... 335

Pojęcia pierwotne i wtórne... 397 Zapamiętywanie zdarzeń... 399

11. Procesy pamięci
MECHANIZMY WEJŚCIA I WYJŚCIA... 409 Przetwarzanie na wejściu... 410 Udzielanie odpowiedzi... 411
WNIOSKOWANIE O STRUKTURZE PAMIĘCI LUDZKIEJ... 4 1 2

9. Pamięć przemijająca
PRZECHOWYWANIE INFORMACJI SENSORYCZNEJ... 337 Pojemność systemu SIS... 340 PAMIĘĆ KRÓTKOTRWAŁA... 344 Błędy w przypominaniu z pamięci krótkotrwałej... 346 Powtarzanie... 348 Zapominanie... 349 Właściwości pamięci... 353 OD PAMIĘCI KRÓTKOTRWAŁEJ DO PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ... 357 ZJAWISKA UWAGI... 362 Wybór przekazów. ..363 Przetwarzanie odrzuconego przekazu... 366 Pamięć bez uwagi... 368 TEORIE UWAGI... 371 Model osłabiacza... 371 Model procesu aktywnej syntezy. • • 373
TACHISTOSKOP... 3 3 8

POSZUKIWANIE INFORMACJI W PAMIĘCI... 414 Wieloetapowy proces poszukiwań. . . 4 1 7 REORGANIZACJA STRUKTUR PAMIĘCI POPRZEZ PROCESY MYŚLOWE... 421 Korygowanie błędów... 424 Ocenianie na wejściu... 429
PENETRACJA HANKI; DANYCH... 4 3 2

ROZUMIENIE A ZAPAMIĘTYWANIE... 435 PAMIĘĆ JAKO PROCES PRZETWARZANIA INFORMACJI... 437

1 2. Język
Nabywanie znaczenia poprzez działanie... 441 Znaczenie nazw... 442 STRUKTURA JĘZYKA... 443 Struktura znaczeniowa a struktura powierzchniowa... 444 Przekazywanie struktury... 455 Przekazywanie znaczenia... 457 UCZENIE SIĘ JĘZYKA... 459 Uczenie się reguł... 459 Naśladownictwo... 460 Język jako środek komunikowania się... 461 Pierwsze kroki w komunikowaniu się... 462 Rozumienie... 465
GRAMATYKA ANGIELSKA... 4 4 9

10. Struktura pamięci
ODPOWIADANIE NA PYTANIA... 379 Kiedy należy poszukiwać informacji?... 380 Odszukiwanie obrazu... 381 Odszukiwanie informacji jako proces rozwiązywania problemów... 383 Poszukiwanie i rozumienie... 384 DONIOSŁOŚĆ ROZUMIENIA... 385 MODEL PAMIĘCI... 391 Zapamięty wanie pojęć... 391

13. Uczenie się i rozwój poznawczy
SCHEMATY SENSORYCZNO-MOTORYCZNE... 471 Schemat sensoryczno-motoryczny... 472 ZJAWISKA UCZENIA SIĘ... 476 Zbieżności między czynnościami a wynikami... 476 Wykrywanie korelacji... 481 Zbieżności między warunkami zewnętrznymi a wynikami... 483 Podsumowanie... 486
WARUNKOWANIE KLASYCZNE... 4 8 7

1 5. Podejmowanie decyzji
OKREŚLANIE WARTOŚCI... 528 Psychologiczna wartość pieniędzy. •• 529 Wartość złożonych alternatyw... 529 Przeciążenie poznawcze... 533 Co jest przedmiotem optymalizacji?... 534
LOGIKA WYBORU... 5 3 5

UCZENIE SIĘ POZNAWCZE... 488 Wzmocnienie jako sygnał... 488 Uczenie się i świadomość... 490 Uczenie się przez eksperymentowanie... 490 Znaczenie oczekiwań... 491 ROZWÓJ POZNAWCZY... 493 Uczenie się sensoryczno-motoryczne... 493 Myślenie przedoperacyjne... 49 5 Operacje konkretne... 497 Operacje formalne... 498 MYŚLENIE... 498
ROZWÓJ OBRAZÓW... 4 9 4

PODEJMOWANIE DECYZJI RYZYKOWNYCH... 539 Użyteczność w sytuacji ryzykownego wyboru... 539 Prawdopodobieństwo... 540 Oczekiwana wartość... 541 Prawdopodobieństwo subiektywne... 542 Reprezentatywność i dostępność... 543 Subiektywnie oczekiwana użyteczność... 545 GROMADZENIE DOWODÓW... 546 Szansę... 546 Testowanie raka... 547 EFEKTY NASTĘPCZE PODEJMOWANIA DECYZJI... 550
Racjonalizacja... 550 O konikach polnych i innych rzeczach... 551 Racjonalizacja podecyzyjna. . . 5 5 2

WNIOSKI... 553

14. Rozwiązywanie problemów
ANATOMIA PROBLEMU... 501 Protokoły... 502 Protokół rozwiązywania problemu DONALD + GERALD... 503 Graf rozwiązywania problemu... 505 STRATEGIE ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW... 509 Poszukiwanie rozwiązań... 512 Wybór operatorów... 512 Ograniczenia metody analizy protokołów... 515
STANY WEWNĘTRZNE A STANY ZANOTOWANE W PROTOKOLE... 5 1 7

16. Społeczny kontekst decyzji j
WPŁYW CZYNNIKÓW SPOŁECZNYCH NA PODEJMOWANIE DECYZJI... 555 ZACHOWANIE SIĘ OSÓB POSTRONNYCH... 556 Apatia osób postronnych... 558 Podporządkowanie się autorytetowi... 559 DECYZJE INTERAKCYJNE... 564 Targowanie się... 564 Procedura targowania się... 565 Proces negocjacji... 567 Negocjacje strategiczne... 572 Taktyka konfliktu... 573
GRY I DECYZJE... 5 7 5

MECHANIZMY MYŚLENIA... 520 Reguły a fakty... 520 Podprogramy... 521 Pamięć krótkotrwała... 522

600 Reakcje na stres.... 585 Sprawdzian liczbowy.. 635 In terpretacja funkcji potęgo wej... 665 Bibliografia WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE... Motywacja MÓZGOWE MECHANIZMY MOTYWACJI. ... 584 SYSTEMY REGULACJI MOTYWACYJNEJ. 668 PODRĘCZNIKI.......He" wobec .... 662 Pamięć.. ... 670 BIBLIOGRAFIA. 627 SKALOWANIE.. . 583 Zaburzenia systemu regulacji motywacyjnej... 642 Indeks nazwisk.... 668 Czasopisma.. 694 .. 631 Ocenianie wielkości... 664 Gra w kości po raz drugi... 667 Indeks Cytowań (The Science Citation Index). 622 DODATEK A Mierzenie zmiennych psychologicznych DOZNANIA ZMYSŁOWE.... 690 Indeks rzeczowy.....634 .. 609 Nerwowe mechanizmy wzbudzenia.. 667 Roczne Przeglądy (Annual Reviews)....... 633 Pra wo potęgo we.1 7.... 6 1 6 Jak wywołać gniew lub euforie?... 600 Reakcje na konflikt.. 651 Oceny pewności. 649 Reguła określania kryterium... 630 Techniki skalowania.. 6 1 4 BIOCHEMICZNE REAKCJE NA STRES..... 606 Reakcja na nic... 662 Problem tryskaczy przeciwpożarowych..... 583 Elektryczna regulacja głodu i pragnienia. 637 Porównywanie między modalnościami... 616 Emocje: jedna czy wiele?.. 599 REAGOWANIE NA NIEPEWNOŚĆ. 657 PROBLEMY.. 591 Zakończenie jedzenia.. . 61 1 SEN.. 619 MOTYWACJA A POZNANIE....655 Rozkład normalny.. 671 INTERPRETACJA WZBUDZENIA EMOCJONALNEGO..... 594 Czynniki pozabiologiczne.... 667 Abstrakty Psychologiczne (Psychological Abstracts)..... 649 GRA W KOŚCI.636 Zakres zastosowania.... Jakiego rodzaju"?. . 669 Zbiory artykułów. 6 0 2 DODATEK B Charakterystyki funkcjonowania PROBLEM DECYZJI. 629 Rodzaje skal. 638 Jak skalować?.

Mam nadzieję. dając zarazem klucz do otwarcia szczelnie dotąd przez behaviorystów zamkniętej „czarnej skrzynki". że doczekamy się tego poprawionego wydania w wersji polskiej. Modele opracowane dla maszyny zaczęły prowokować badaczy jako możliwe modele pracy umysłu ludzkiego. wydany w 1972 roku. pamięci i myślenia do psychologii społecznej i osobowości.ten okres pracy zespołu polskiego. używany jest jednak powszchnie jako podręcznik podstawowego kursu psychologii procesów poznawczych. nie analizując bliżej innych modeli ani nie wnikając w dyskusje. poprawione wydanie podręcznika w języku angielskim (w 1977 roku) i ono miało już kilka kolejnych wydań. tłumaczony na wiele języków. Z drugiej strony dzięki bujnemu w owych czasach rozwojowi teorii i badań psycholingwistycznych nad przyswajaniem i używaniem języka przez człowieka wykazano kompletną nieprzydatność koncepcji behaviorystycznych do zrozumienia rzeczywistych mechanizmów zachowań językowych. co określano jako pamięć semantyczną i epizodyczną. jak ongiś był paradygmat behavioryzmu.od psychologii percepcji. Jego wielką zaletą jest z jednej strony pokazanie fizjologicznych podstaw poznawczego modelu funkcjonowania umysłu ludzkiego.Przedmowa do wydania polskiego Po kilku latach pracy tłumaczy i zespołu redakcyjnego oddajemy do rąk Czytelnika polskiego podręcznik psychologii poznawczej Lindsaya i Normana. Jest to okres tworzenia modeli i teorii reprezentacji świata w umyśle ludzkim. W zamierzeniu autorów stanowić miał kurs wstępny psychologii. niech świadczy fakt. Jak długi był. kiedy psychologia poznawcza zaczyna się umacniać w badaniach i teoriach psychologicznych. że w tym czasie zdążyło się ukazać drugie. obrazujących złożoną. a z drugiej ukazanie związku tego modelu z problematyką motywacji i zachowania społecznego. Ten poznawczy paradygmat myślenia wyłonił się na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych z jednej strony w wyniku badań nad modelami sztucznej inteligencji i symulowanego myślenia. Podręcznik Lindsaya i Normana zdobył sobie zasłużoną sławę na uniwersytetach amerykańskich i innych na całym świecie. Podręcznik ten przyczynił się niewątpliwie do tego. jakie toczyły się i toczą nadal nad zaletami i wadami różnych modeli . Podręcznik Lindsaya i Normana powstawał w czasie (początek lat siedemdziesiątych). Lindsay i Norman przedstawiają własny model struktury pamięci. zwykle hierarchiczną organizację tego. modeli o charakterze strukturalistycznym. jak ją określano) wyznaczyła nowy paradygmat myślenia psychologów amerykańskich. który zaczyna być tak powszechnie stosowany i obowiązujący. że podejście poznawcze w psychologii amerykańskiej stało się dominujące i objęło stopniowo wszelkie jej dziedziny . a co stanowiło właśnie ową reprezentację świata w pamięci trwałej. Ta nowa psychologia („New Look".

D. Cechującą autorów lekkość stylu i jasność wykładu zapewne nie zawsze potrafiliśmy oddać w polskim przekładzie. tak jak ongiś podejście beheviorystyczne. H. jakie niewątpliwie uczyni ona w ciągu najbliższych lat. rolę procesów decydujących o ciągłej jej transformacji. Najbardziej reprezentatywnym autorem jest Józef Kozielecki. co robimy w naszych laboratoriach. kiedy obaj spotkaliśmy się po raz pierwszy na konferencji w Driebergen w Holandii. Zmusiło to nas do skrystalizowania naszych idei i dziś sami jesteśmy bardziej zafascynowani psychologią niż wtedy. I oto on. Pragnęliśmy skłonić studentów do aktywnego obcowania z pojęciami z zakresu psychologii. Ukazało się wiele prac. Książka Procesy przetwarzania informacji u człowieka powinna więc dobrze służyć studentom i wykładowcom psychologii. myśli itp. Przykre było odkrycie. wywołało zainteresowanie i żywy odzew. nie zawsze były takimi dla studentów: jednocześnie i my uczyliśmy się. Norman jest wybitnym reprezentantem nurtu poznawczego. że sprawy. jak też wszystkim zainteresowanym tą dziedziną wiedzy. wywodzącego się z badań nad sztuczną inteligencją. A. Czekamy z niecierpliwością na postępy. którą określa się jako badania nad poznaniem . w jaki sposób nauczać wstępnego kursu psychologii. Wpływ psychologii poznawczej na polskich psychologów da się zaobserwować we wszystkich dziedzinach tej nauki. zgłaszało się na nie coraz więcej chętnych. I da Kurcz Warszawa. ale bogata i dowcipna szata graficzna (tak rzadko spotykana w pracach rodzimych) powinna ułatwić odbiór prezentowanego tekstu. ale sprawiał nam trudności brak odpowiedniego podręcznika. Chociaż w polskiej literaturze psychologicznej. jak też nad kodami tej reprezentacji: obrazowym i abstrakcyjnym (analogowym i analitycznym) versus tylko abstrakcyjnym. że w prezentowanym podręczniku abstrakcyjne modele symulujące pracę umysłu znalazły realne podstawy w przedstawianych modelach funkcjonowania układu nerwowego. a zwłaszcza w rozwijanych w Polsce teoriach osobowości. Nie odnieśliśmy jednak błyskawicznego sukcesu. że jedynym sposobem zdobycia takiego podręcznika będzie napisanie go. Jest przykładem bardzo kompetentnego przedstawienia podejścia poznawczego. oryginalnej i tłumaczonej. W polskiej psychologii również nowe podejście poznawcze napotyka bardzo podatny grunt. w czerwcu 1982 roku Wszystko zaczęło się latem 1966 roku. Dojeżdżaliśmy wtedy obaj do La Jolla-P. szczególnie w PWN-owskiej serii „Biblioteka Psychologii Współczesnej". to nowe podejście. gdzie tradycje behaviorystyczne nie były nigdy zbyt silne. W miarę jak zdobywaliśmy doświadczenie. artykułów i monografii. zwłaszcza dlatego. zamiast wbijania sobie do głowy długich list faktów i eksperymentów. jak i pisania tej książki. Sposób podejścia zaprezentowany w tej książce ukierunkował nasze studia z zakresu psychologii. to brak "jest podręcznika akademickiego. Wiele nauczyliśmy się zarówno w toku nauczania. Panujące w amerykańskiej psychologii podejście poznawcze. Chcieliśmy przekazać im. jest wiele prac reprezentujących orientację poznawczą. które nam wydawały się bardzo interesujące. Doszliśmy zatem do wniosku. Lindsay z Toronto. a zarazem twórczego wykorzystania wiedzy neurofizjologicznej (na co wskazuje chociażby posługiwanie się w książce koncepcją hamowania obocznego). który od deklaracji swego akcesu do psychologii poznawczej w Koncepcjach psychologicznych człowieka przechodzi do przedstawienia własnej teorii typu „poznawczego" w Psychologicznej teorii samowiedzy. Słowo o autorach. wpływa też na inne nauki humanistyczne dając w wyniku podstawy do wyłonienia się nowej interdyscyplinarnej dziedziny wiedzy. Lindsay jest psychologiem fizjologicznym i jego to kompetencji zawdzięczamy. Chcieliśmy im wyjaśnić. gdy zaczynaliśmy ten kurs. Postanowiliśmy wspólnie prowadzić wykłady z tego przedmiotu. do innego. Norman z Harvardu. proceduralny charakter reprezentacji świata w umyśle. że nie jest trudno pokazać jego korzenie tkwiące w europejskiej psychologii postaci i piagetowskim strukturalizmie. które po długiej przerwie ponownie powraca do problematyki świadomości i analiz wewnętrznych procesów psychicznych. W Europie. rozwijał się nasz zestaw notatek i pomysłów. jak prowadzimy badania. funkcjonalnym. który by konsekwentnie taką wiedzę wykładał. jak myślimy i jak widzimy badania nad psychiką ludzką. Uniwersytet Kalifornijski otworzył właśnie swój oddział w San Diego i nie opracowano jeszcze programu z zakresu psychologii dla studentów pierwszych lat.cognitive science.Przedmowa reprezentacji świata. aktualnie żywo zaangażowany w rozwijaniu cognitive science. o przechodzeniu od jednego stanu pamięci. Celem naszym było zafascynowanie początkujących studentów współczesną psychologią eksperymentalną. . W ostatnim okresie to strukturalistyczne podejście w psychologii poznawczej bywa zastępowane podejściem bardziej procesualnym. akcentującym dynamiczny. Lukę tę w zamierzeniu naszym ma zapełnić podręcznik Lindsaya i Normana. które należą do nurtu poznawczego. ze względu na bezsporne zalety merytoryczne i formalne. Nasze wykłady utrzymywały się przez kolejne lata.

materiału. sprawdziła bibliografię i w ogóle pomagała we wszystkich fazach naszej pracy nad książką. Ponadto jeszcze przygotowała szkice rysunków. Szczególnie wiele zawdzięczamy Davidowi Rumelhartowi. red. i ukierunkował organizację materiału w rozdziałach 12 i 13. Odegrał on szczególnie stymulącą rolę w opracowaniu i rozwinięciu modelu pamięci .) w ciągu lat jej działania przyczynili się do wskazania sposobu. Jim Levin i Marc Eisenstadt. który współpracując z nami w naszych badaniach i w zajęciach dydaktycznych wniósł do nich poważny wkład intelektualny. Chcielibyśmy zwłaszcza podziękować Recenzentowi nr 3. Allen Newell-rozdział 14. Wielu (chyba z pięćdziesięciu) doktorantów i asystentów pomagało nam w prowadzeniu wykładu.materiał na temat uczenia się sprawczego. które stanowią rozdziały 6 i 7. maratońskiego weekendu.) Podobnie uczestnicy „grupy badawczej LNR" (Lindsaya. Lindsaya i Normana. Marlene Farnum. który został przedstawiony w rozdziałach 10 i 11. . czarujące demony i niekształtne ciała przyczyniają się do tworzenia atmosfery tej książki i rozjaśniają tekst. Najpierw nagrywała nasze wykłady na taśmie magnetofonowej. (Patrz artykuł napisany przez Rumelharta. którego uwagi. były bardzo inspirujące i użyteczne. Pracę edytorską nad książką wykonała Margaret Jackson.przyp.Podziękowania Wiele osób poświęciło nam bezinteresownie swój czas. Ed Fantino . w jaki widzimy procesy poznawcze od percepcji do myślenia. George Mandler-rozdział 17. Leanne Hinton wiele nam pomogła w toku pisania tej książki. Uwagi Petem'Deana pomogły nam w opracowaniu ostatecznej wersji tekstu na temat rozwiązywania problemów i w odniesieniu do współczesnej sztuki. natomiast Julie Lustig zajmowała się w ostatnim roku sprawdzaniem i nadzorem nad końcowymi pracami. poi. na podstawie których wykonano ilustracje do druku. swoje działania i swoje myśli. Jej rysunki anatomiczne . Jack Nachmias i Charles Harris poczynili uwagi do pierwszej wersji rozdziałów 1-7. Każdy z nich indywidualnie i wszyscy razem zasługują na naszą wdzięczność. Cathy Cox pomogła nam w transkrypcji wykładów na temat słyszenia. Larry Sąuires przeczytał i skomentował rozdział 8. następnie je uporządkowała i przepisała. Normana i Rumelhart a . Wiele osób przeczytało poszczególne rozdziały i poczyniło niezwykle cenne uwagi. który stał się punktem wyjścia tej książki. jakiej udzielili nam kierownicy grup asystenckich: Richard Meltzer. W szczególności pragnęlibyśmy podziękować za pomoc. Uwagi Ulrica Neissera i kilku anonimowych recenzentów pomogły nam wnieść poprawki w różnych partiach książki. 1972. chociaż ostre i przykre. Julie Lustig i Martha Norman sporządziły indeks rzeczowy w czasie jednego nadmiernie przydługiego.

New York: Wiley. Illinois. New York: Wiley. S. Jr. 17-15 Illustration courtesy of C. 6-11 Rys. i 7-21 Rys. Journal of'Comparative & Physiological Psychology. Hanlon. Scharf. 1-45 Rys.482-488. From S. 62. Analysis of some auditory characteristics. The serial effect of free recall. From R. From E. Copyright 1965 by the American Psychological Association. B. Luce. 1961. Psychology Review. Inc. 9-11 oraz 9-14 Tabela 12-2 Rys. Luckiesh. After G. R. From Wald (1964). Reprinted through permission of the publisher. (1970). Galanter (Eds. Copyright © 1963 by the University of Chicago Press. Pritchard. Yisual illusions. Copyright 1961 by the American Association for the Advancement of Science.. Stevens (1961b). Fouraker. Copyright© 1957 by the University of Chicago Press and used by permission. New Jersey. and reproduced by permission. Murdock. 175-180. Journal of Experimental Psychology. Jr. In S. Allrights reserved. By permission of the Institute of Physics and the Physical Society. New York: Wiley. 1-38 Rys. 6-13 Rys. By permission of Prentice-Hall.7-12. and used by permission. Inc. 5-8 Rys. Publisher. Incorporated. From S. Copyright© 1961 by Scientific American. Model of loudness summation. Hayes (Ed. Auditory freąuency stimulation in the goldfish (Carassius Auratus). Kleitman. The retention of individual items. By permission of John Wiley & Sons. Copyright 1970 by the American Association for the Advancement of Science. B. R.). Rys. E. L. Psychophysiology and . Polyak. 1970. III. Windle (Eds. Rasmussen and W. 1970. 73 (2). 2-1 Rys. Vol. Lindsley. By permission of John Wiley & Sons. From Herbert A. Judd. Springfield. 14-7 Rys. used with permission of McGraw-Hill Book Company. Basic correlates of the visual stimulus. The vertebrate nsual system. Photo is from Bredberg et al.). Courtesy of Bell Telephone Laboratories. Copyright 1970 by the American Psychological Association. Journal of'Experimental Psychology. M. Stabilized images on the retina. By permission of John Wiley & Sons. 1962. Oak Brook. Based on DeValois and Jacobs (1968). Neural mechanisms of the auditory and vestibular systems. 72.). New York: Wiley. Handbook ofexperimental psychology. 1965. Inc. Englewood Cliffs. From Pomeranz andChung (1970). 17-14 Rys. 6-4 i 6-5 Rys. 618-625. 9-8 Rys. Copyright 1970 by the American Association for the Advancement of Science.. 5-28 Rys. 7-6 i 7-8 ŹRÓDŁA RYSUNKÓW I TABEL Rys.). From B. Graph from E. S. Human problem sohing© 1971. Sleep and wakefulness (2nd ed.. Derivational complexity and order of acquisition in child speech. Copyright 1968 by the American Association for the Advancement of Science. From Robinson and Dadson (1956). G. Biological foundations of language. Cognition and the development of language. From Denes and Pinson (1963). 5-18 From M. 1951.). Handbook of mathematical psychology. którzy z perspektywy Nowego Jorku i San Francisco musieli widzieć całe nasze przedsięwzięcie jako chaotyczne i niepewne. Rys. and reproduced by permission. Murdock. 5-29 Rys. From J. Bargaining and group decision making: Experiments in bilateral monopoly. 16-4 i 16-5 Rys. R. and reproduced by permission. Stevens (Ed. Brown and C. Copyright 1962 by the American Psychological Association. 1967. 1965. 1960. Copyright 1964 by the American Association for the Advancement of Science. Courtesy of Charles C. By permission of John Wiley & Sons. lecz mimo to ich pomoc pozwoliła na ostateczne edytorskie wykończenie pracy. Inc. F. Reprinted from D. From N. 2-6 i 4-7 Tabela 3-2 i rys. Inc. Thomas. B. 7-11. and E. Inc. Zwislocki. 7-18 Rys.64. R. Zwicker and B. Simon and Allen Newell. 1965.. Copyright 1960 by McGraw-Hill. From R. New York: Dover Publication. Inc. Illinois. Siegal and L. H. R. Bush. Ltd. Fay. Lenneberg. From B. From R. In D. Inc. 7-2 Rys. B. 3-26. Copyright 1961 by the American Psychological Association. 7-1 Rys. Conn. From S. and reproduced by permission. In J. From D.Wreszcie powinniśmy wyrazić wdzięczność naszym cierpliwym wydawcom. 8-15 Rys.

Rosenblith (Ed. szereg bardzo istotnych problemów psychologicznych do tej pory pozostaje nierozwiązanych. Copyright 1927 by E.Rys. and used with their permission. Książka ta wprowadza Czytelnika w metody badania czynności psychicznych człowieka. Inc. oczywiście.). Inc. analizując odtwórcze właściwości pamięci krótkotrwałej i jej rolę w wybranych rodzajach działań ludzkich.. koncentrując się na właściwościach pamięci. aby zbudować pełny obraz wyjaśniający to zjawisko. który posiadałby właściwości percepcji ludzkiej. P. Renewal © 1955 by A. Meredith Corporation. Inc. Copyright © 1957 by The University of Nebraska Press. Stevens. 1968 By Benjamin Spock. W kolejnych rozdziałach 10 i 11 omawiamy jeden z prawdopodobnych modeli przechowywania informacji w pamięci długotrwałej.. Stosując modele możemy odkrywać zasady leżące u podstaw teoretycznego wyjaśnienia tego czy innego zjawiska i ujawnić zarazem zalety i niedostatki teorii. A. Od percepcji i rozpoznawania obrazów przejdziemy do pamięci. Milgram. by permission of University of Nebraska Press. co jest wiadome o jej podłożu fizjologicznym oraz o dysfunkcjach pamięci wywołanych przez różne zaburzenia procesów fizjologicznych. Educational Division. From the book Now we are six by A. co nie jest istotne. ... New York: Pocket Books. jak też systemów wzrokowego i słuchowego. Pamięć odgrywa nadzwyczaj ważną rolę w działalności intelektualnej człowieka. R. Po prześledzeniu głównych właściwości połączeń nerwowych.. Reprinted by permission of Appleton-Century-Crofts. jak powinien funkcjonować system. 483 Str. W rozdziale 9 podajemy przegląd badań nad pamięcią krótkotrwałą i uwagą. by permission of The M. Reprinted by permission of Plenum Publishing Corp. Zresztą w fazie początkowej modele z konieczności są proste: należy pamiętać o tym.. Milne. The bisected brain. and H. Milne. nie mogą.T. A-4 i A-5 motivation.T. A-3 i A-6 i tabela A-3 Rys. odsuwając to.. 322 From B. Some conditions of obedience and disobedience to authority. In W. że nasza wiedza o fizjologicznych mechanizmach percepcji jest niewystarczająca. M. Neuropsychologica. dlatego też jej istota i funkcje wymagają wnikliwej analizy. problem ten omawiamy w rozdziałach 8-11. Reprinted from S.. 6.I. jakimi posługujemy się w książce. Cambridge. Uwagi dla Czytelnika ZRODŁA CYTATÓW Str..). lecz na sposoby dochodzenia do tego poznania. Human Relations. Rozważywszy kilka problemów teoretycznych. In M..I. Na kolejnych stronach tej książki próbowaliśmy budować modele charakteryzujące istotę opisywanych zjawisk. 57-75. S. a division of Simon and Schuster. From S. W pierwszych siedmiu rozdziałach książki rozpatrujemy wybrane zagadnienia związane z percepcją i wyjaśniamy.. W rozdziale 8 omawiamy nerwowe mechanizmy pamięci.. Sensory communication. 478. Potrafimy już jednak stawiać właściwe pytania. pomagają jednak wyłonić najistotniejsze elementy badanego problemu. Dutton & Co. W szczególności zajmiemy się budową połączeń nerwowych będących podłożem wielu podstawowych operacji przy rozpoznawaniu obrazów. Milgram. 67. 332 Str. że człowiek dopiero zaczyna zbliżać się do poznawania własnej psychiki. Reprinted by permission of Pocket Books. From Michael S. Teuber. Dutton. co jeszcze nie zostało poznane. Further analysis of the hipocampal amnesic syndrome: 14 year follow-up study of H. A. Reprinted with permission from Pergamon Press.. przy czym główny nacisk położony został nie na to. 561 Ciągle jeszcze świadomość ludzka stanowi dla nas zagadkę. . 371-378. Corkin. co już znane.. i nie na to. 559 Str. Baby and child care. Modele. Copyright © 1961 by the M. inc. Copyright 1966 by the American Association for the Advancement of Science. ponownie wrócimy do ogólnych zagadnień percepcji i pokażemy. Published by E. jak również to. 1963.' From Stevens (1966a). Behavioral study of obedience. A. and Methuen & Co. . Nebraska symposium on mothation. Copyright © 1945. Ltd. Obszar ten ciągle jeszcze nie . . D. ukazać procesów myślowych człowieka w całej ich złożoności i precyzji. 1968. 527 Str. 1957. 1965. M. Milner.. Str. Copyright © 1970 by Meredith Corporation. From B. L. 215-234. 18. Journal ofAbnormal andSocialPsychology. Press. Gazzaniga. Press. . Copyright 1963 by the American Psychological Association and reproduced by permission: From S. S. Spock. Analizujemy procesy intelektualne człowieka. przejdziemy następnie do szczegółowej analizy niektórych rzeczywistych mechanizmów fizjologicznych. P. Jones (Ed. 1946. Massachusetts. . The psychophysics of sensory function.

wyjaśniamy rozwój mowy dziecka. choć nie mają one bezpośredniego związku z materiałem prezentowanym w danym rozdziale. jak i w spisie bibliografii na końcu książki. rzadko był badany. Rozdział 13 dotyczy mechanizmów uczenia się oraz stadiów rozwoju inteligencji dziecka. a kończąc na okresie dojrzewania. poczynając od jego narodzin. poszukujemy sposobu. Pełną informację bibliograficzną o każdej cytowanej pozycji zawiera „Bibliografia" zamieszczona na s. które w toku naszych studiów nad danym tematem wydały się nam interesujące. W Dodatku B przedstawione są zagadnienia dotyczące podejmowania decyzji. stanowiącym przewodnik dla tych czytelników. Czyniąc to wracamy do pewnych kwestii podnoszonych w rozdziałach 1 i 3. regulują emocje i zachowanie człowieka. Porozumiewanie się ludzi między sobą wydaje się podstawowym warunkiem powstania języka u człowieka. W następnych rozdziałach prezentowany model pamięci zajmuje główne miejsce. Literatura naukowa stanowi podstawę danej dziedziny nauki. . W rozdziałach 14-16 poddajemy analizie czynności intelektualne dorosłego człowieka. Często cytujemy prace. zwrócono także uwagę na procedury oceniania wprowadzając pewne proste zadania. współdziałając z procesami poznawczymi.667). charakterystyk funkcjonowania. Informacje o tym. uzupełniające go Dodatki przynoszą obszerny materiał dotyczący technik. przy czym szczególnie zajmujemy się analizą rozwiązywania problemów i procesami decyzyjnymi oraz społecznym kontekstem decyzji podejmowanych przez ludzi. 671. Wychodząc od prototypowego modelu systemu motywacji. którzy pragną poznać dane zagadnienie bardziej szczegółowo. w jaki stany chemiczne i biologiczne ciała. W Dodatku A przedstawiony jest skrótowo problem pomiaru w psychologii. W rozdziale ostatnim rozpatrujemy zagadnienia dotyczące motywacji i emocji. jak szukać dodatkowych pozycji. Rozdziały 1-17 składają się na pełny tekst książki. Wychodząc z tego punktu widzenia. W rozdziale 12 staramy się przedstawić badania nad językiem jako środkiem komunikowania się ludzi. Ostatnia część książki (rozdziały 12-17) poświęcona jest analizie procesów poznawczych. Podane tam źródła mogą prowadzić do bardziej specyficznych (i zwykle trudniejszych) lektur.spenetrowany. Wprowadzamy ją zarówno w tekście. a poznanie tej dziedziny jest niezbędne do zrozumienia wyższych czynności psychicznych człowieka. zawiera on również wprowadzenie w ważną technikę tzw. podajemy w paragrafie „Wskazówki bibliograficzne" (s.

że związane z rozpoznawaniem operacje również są proste i bezpośrednie. szybko i bez wysiłku poznaje otaczające go przedmioty. w czasie czytania znaków drukarskich zapełniających stronicę tekstu szybko i bez widocznego wysiłku przekładamy w myśli symbole wzrokowe na sensowne zdania. które byłyby zdolne do rozpoznawania symboli i dźwięków występujących w otaczającym nas środowisku. jakie mają w tym zakresie narządy percepcyjne najbardziej prymitywnych organizmów zwierzęcych. Podobnie mowę ludzką odbieramy od razu jako sensowne słowa. jak działa taki system przy odbieraniu sygnałów wzrokowych. na ile jest to możliwe. dlaczego zadanie to jest aż tak trudne. Na przykład. że pogląd taki daleko odbiega od prawdy. biorących udział w spostrzeganiu. w systemie połączeń nerwowych. aby go uchwycić. Spostrzeganie INTERPRETACJA PRZEKAZÓW SENSORYCZNYCH Dopasowywanie do wzorca ROZPOZNAWANIE OBRAZÓW Organizowanie niepełnych obrazów Obrazy konkurencyjne Obrazy pozbawione znaczenia Naginanie danych sensorycznych do przyjętej interpretacji ZNACZENIE REGUŁ Spostrzeganie przestrzeni Znaczenie kontekstu Niemożliwe organizacje figur ORGANIZOWANIE INFORMACJI SŁUCHOWEJ Celem naszym jest zrozumienie mechanizmów spostrzegania. Aby móc posługiwać się tą metodą. Biorąc ołówek do ręki. W jaki sposób sygnały płynące z zewnątrz i oddziałujące na narządy zmysłowe przekształcają się w mające sens doznania sensoryczne? Zwykle rozpoznajemy otaczające nas przedmioty i zdarzenia na pozór tak łatwo i szybko.. ANALIZA CECH Zatrzymywanie obrazu Efekty następcze Efekty następcze mchu JAK UZYSKAĆ EFEKTY NASTĘPCZE RUCHU? INTERPRETACJA PRZEKAZÓW SENSORYCZNYCH Zajmując się spostrzeganiem zaczniemy od analizy rozpoznawania układów bodźcowych. Problemów jest tu wiele. oraz na zorientowaniu się na tyle. Zaczniemy od zbadania. że . iż nasuwa się przypuszczenie. w odpowiedniej chwili wstępuje nań lub schodzi zeń. konieczna jest określona reprezentacja-wzorzec-dla każdego obrazu. który lepiej od innych odpowiada sygnałowi. Popatrzmy. Odnalezienie wzorca. prowadzi do zidentyfikowania tego ostatniego. podlegającego rozpoznaniu. ani nad tym. to z tej strony słyszy go. jak należy kierować ruchami ręki i dłoni. Dla naszych potrzeb można przyjąć. jakie cechy odróżniają ołówek od innych przedmiotów. nie zastanawia się w sposób świadomy ani nad tym. Po dojściu do brzegu chodnika. Załóżmy. idąc ulicą. że zadanie polega na rozpoznawaniu liter alfabetu. Jeżeli z lewej strony rozlegnie się dźwięk. Widzenie skórne" Dopasowywanie do wzorca Dopasowywanie do wzorca to najprostszy z możliwych sposobów klasyfikacji i rozpoznawania obrazów. które należy jakoś uporządkować. Wielokrotnie ponawiane próby skonstruowania maszyn zdolnych do rozpoznawania obrazów dały rezultaty znacznie odbiegające od możliwości. Doświadczenia inżynierów wskazują jednak. Nie skonstruowano takich maszyn. Zadanie to polega na ujawnieniu procesów psychologicznych.1. Efekty następcze barwy Wyjaśnienie efektów następczych Adaptacja do barwy uzależniona od kierunku SPOSTRZEGANIE BEZ WYODRĘBNIANIA CECH . ani też nad tym. jak należy umieścić ołówek w ręku. Rozpoznawanie dokonuje się w drodze dopasowywania sygnału płynącego z zewnątrz do wzorca wewnętrznego. a niejako mieszaninę dźwięków. Człowiek. aby móc nim się posługiwać. aby nadać im dopiero określony sens.

jak muszą być one ze sobą połączone. że zasada połączeń międzyreceptorycznych nie zmienia się w zależności od tego. teraz zajmiemy się tym. Taki możliwy wzorzec dla A przedstawiony jest na rysunku 1-2'. Gdybyśmy połączyli wszystkie te pobudzone receptory zjedna komórką detekcyj- „Tak" RYSUNEK 1-3 ną. . na jej siatkówkę.. otrzymalibyśmy wzorzec komórek receptorycznych. aby rozpoznawanie liter alfabetu było możliwe. 1 -4). 1-3). Inny zespół receptorów stanowi wzorzec dla litery L (rys. że pobudza tylko ów określony zbiór receptorów. zwanych receptorami. Jeżeli układ świateł rozkłada się na siatkówce tak.do góry nogami" czy też nie. Działanie tych receptorów omówimy później. Czynimy to dla wygody i ułatwienia wykładu. specyficznie przystosowanych do wykrywania wystąpień litery A. że soczewka oka odwraca obraz. jeszcze inny dla litery N. w 1 Na przedstawionych tu rysunkach pomijamy fakt. 1-1).obraz prezentowanej litery pada na wewnętrzną powierzchnię oka. Jest rzeczą oczywistą. Siatkówka składa się z wielu setek tysięcy światłoczułych komórek nerwowych. czy obraz przedstawiony jest . „detektor litery A" zaczyna intensywnie reagować (rys. Podczas prezentacji litery A na siatkówce oka ulega pobudzeniu układ receptorów (rys.

Jednakże ten prosty schemat nie nadaje się zbytnio jako model rozpoznawania obrazów przez człowieka. l-5b. że schemat ten ma jedną specyficzną właściwość: układ napływających sygnałów dopasowywany jest do wszystkich możliwych wzorców równocześnie. co zajdzie. aby jej dłuższa oś znalazła się w położeniu pionowym. przewidziawszy wszystkie możliwe warianty wielkości oraz wszystkie możliwe nachylenia liter (rys. Zauważmy. zbstają sprowadzone do wcześniej . Następnie za pomocą skalowania rozmiary jej. Przedstawiony tu system rozpoznawania okazuje się mało przydatny. odpada konieczność żmudnego kolejnego sprawdzania wszystkich istniejących wzorców w poszukiwaniu najbardziej odpowiedniego.PORÓWNYWANIE POŁOŻENIA Z WZORCEM „Nie" RYSUNEK l-5a RYSUNEK l-5c RYSUNEK \-5b ten sposób można zbudować wzorzec dla rozpoznawania dowolnego obrazu. Wiele programów dla maszyn liczących i urządzeń posługujących się techniką porównywania z wzorcem w celu rozpoznania układów sygnałów przewiduje wcześniejsze przekształcenie tych sygnałów. l-5c. Można jednak znaleźć różne sposoby udoskonalenia rozpatrywanego schematu rozpoznawania przez porównywanie z wzorcem. W tym celu zanim rozpocznie się proces rozpoznawania litery obraca się ją tak. Inny sposób podejścia wymaga wcześniejszego procesu przekształcania liter na jakiś standardowy format zanim nastąpi proces porównywania z wzorcem. 1-6). Można np. właściwy wzorzec. jeżeli litera będzie lekko pochylona albo rozmiary jej okażą się trochę mniejsze (lub większe) od wzorcowych. jeżeli nie zawiera odpowiedniego wzorca dla danego obrazu. który reaguje na dany układ silniej niż inne. aby zrozumieć. Wystarczy spojrzeć na rysunki l-5a. Takie dopasowywanie do wzorca można przyjąć za najprostszy schemat rozpoznawania obrazów. Pobudzeniu ulegająjednocześnie wszystkie możliwe wzorce i ten z nich. zwiększyć ilość wzorców. to poszukiwany.

jeżeli wszystko przebiega sprawnie. po której system spostrzegania musi przyjść do siebie. Podczas opracowywania metod prezentacji cyfr cały wysiłek skierowano na to. 1-7). Czasem błędy te polegają na złudzeniach. aby się o tym przekonać. bardziej pewnym i elastycznym systemie niż porównywanie z wzorcem. stwarza olbrzymie trudności dla tego schematu. jaki wpływ na proces interpretacji wywiera uprzednie doświadczenie. Po trzecie. ROZPOZNAWANIE OBRAZÓW Nieprzydatna okazała się analiza za pomocą porównywania z wzorcem. „klatki" dla cyfr wyraźnie zaznaczono. zawierający wzorcowe rozkłady odbicia światła. Najprostszy przykład praktycznego wykorzystania systemu porównywania z wzorcem (który zresztą dość wyraźnie pokazuje pewne słabości tego systemu)-to sortowanie czeków bankowych. jakie udało się z nich wyprowadzić. RYSUNEK 1-7 ustalonych wielkości. kiedy odkrywamy błędy. stworzymy możliwość konkurencyjnej organizacji obrazu przez dostarczenie kilku sprzecznych interpretacji tego samego obrazu. Proces interpretacji możemy uczynić w pełni świadomym. Można by sobie w zasadzie z tymi trudnościami poradzić. to znaczy odbiera ona rozkład światła w wyznaczonym polu. ale wówczas każdy nowy przypadek należałoby rozpatrywać oddzielnie. w przeciwnym bowiem razie urządzenie odczytujące czeki myliłoby się. 1-8). Otaczające nas przedmioty nie zawsze wydają się nam takimi. Wszystkie te zjawiska są ważne dla nas. aby były one najmniej podobne do siebie. odpowiadające każdej z dziesięciu LAJOLLASHORES OFFICE 2256Avenida De La Playa. I dopiero wówczas tak przekształcony sygnał jest porównywany ze standardowym zbiorem wzorców (rys. które mogą być odczytane zarówno przez człowieka. żeby układ. jakimi są w rzeczywistości. Nie zawsze widzimy i słyszymy to. pozwała na rozpoznanie danej cyfry i w ten sposób również całego kodu bankowego. ponieważ często mechanizmy tego czy innego systemu najlepiej daje się odsłonić w wyniku analizy jego błędów i zaburzeń. Zaczniemy przede wszystkim od zbadania. Maszyna „czyta" cyfry prześwietlając kopertę. ich analiza może być bardzo pomocna. 1-8). Na dole każdego czeku numer seryjny i numer konta wydrukowane są specjalnymi czcionkami (rys. Po drugie. z jakimi styka się człowiek. Jakie są zatem alternatywy? Należy najpier>v prześledzić zjawiska spostrzegania. od czego zacząć poszukiwania. usuwając pewne elementy obrazu czynimy jego interpretację trudną (jeśli nie niemożliwą). aby zobaczyć. Wydaje się mało prawdopodobne. Nie ma potrzeby przeprowadzania dodatkowych eksperymentów. System spostrzegania popełnia często omyłki. dla których nie ma wzorców.Calitornia 92037 SOUTHERN CALIFORNIA FIRST NATIONAL BANK RYSUNEK 1-8 . co uczyniłoby system nadzwyczaj złożonym i mało elastycznym. co w istocie zachodzi. Z tego też względu zaczniemy od prześledzenia kilku zjawisk z dziedziny spostrzegania w celu poznania podstawowych zasad.Ls Jolla. a to dlatego. ale zarazem najbardziej zawodna metoda rozpoznawania. że zdolność człowieka do rozpoznawania obrazów oparta jest na jakimś innym. kiedy indziej powstają w efekcie długotrwałej stymulacji. lub są wynikiem braku czasu na interpretację przedstawionego mu obrazu. aby rozpoznawanie obrazów przez człowieka posługiwało się tym mechanizmem. Zwróćcie uwagę na kształty cyfr (rys. Porównywanie z wzorcem to najprostsza. wystarczy prosta logika. rozmiar. System elektroniczny. Trudno zdecydować. Wielka różnorodność obrazów. jak są interpretowane informacje sensoryczne. kształt każdej z cyfr był narzucony jednoznacznie.RYSUNEK 1-6 możliwych cyfr. pokażemy obrazy pozbawione znaczenia. Wynika z tego jasno. jak i przez bankowy komputer. W dodatku schemat porównywania z wzorcem nie przewiduje rozpoznawania nowych wariantów układów. A człowiek potrafi to robić. Ale w momencie. jeżeli zastosujemy specjalne tricki: po pierwsze.

Jeden sposób takiego zwolnienia polega na ograniczeniu dostępnej informacji wzrokowej. ponieważ istnieje wiele sensownych sposobów jego interpretowania. łatwiej jest to odnaleźć. a drugi do spostrzegania powiększonego popiersia. Kiedy dodamy informację. W samym centrum obrazu stoją dwie małe zakonnice dotykając się ramionami. Ohio. Sahador Dali „Targ niewolników wraz ze znikającym popiersiem Waltera. Cleveland. to wystarczy raz zobaczyć psa i już trudno go nie dostrzec. RYSUNEK 1-9. Do pewnego stopnia . Za zgodą autora. 1-10). Obrazy konkurencyjne Obraz może okazać się dwuznaczny wskutek braku istotnej informacji lub też nadmiaru nieistotnych danych. Może on też być dwuznaczny. C. W celu ujawnienia uwikłanych tu mechanizmów. dwa różne sposoby równocześnie. przyspiesza cały proces interpretacji: kiedy wiemy. Ale przy innej organizacji percepcyjnej obrazu twarze mniszek -zamieniają się w oczy Woltera. W tym wypadku jeden sposób organizowania informacji prowadzi do spostrzegania małych figurek ludzkich. że rzadko zdajemy sobie sprawę. czego szukamy. R. możemy też prześledzić procesy organizowania obrazu. Za zgodą fotografa Muzeum Sabadora Dali.Organizowanie niepełnych obrazów Zazwyczaj interpretacja przekazów sensorycznych przebiega tak szybko i automatycznie. Kolekcja: Mr i Mrs Reynolds Morse.w jego podbródek. musimy zwolnić przebieg tego procesu. Tak więc wiedza na temat tego. Obserwując rysunek 1-9. że można na nim zobaczyć psa . jakie to skomplikowane zadanie. a białe części ich ubioru w talii . Ilustruje to praca artysty Salvadora Dali (rys. ich połączone ramionami sylwetki w jego nos. Tytuł obrazu: „Targ niewolników wraz ze znikającym popiersiem Waltera"dostarcza wskazówek dla alternatywnych interpretacji przedstawionej sceny.dalmatyńczyka (z głową skierowaną na lewo). W takich warunkach trudno jest interpretować obraz na RYSUNEK 1-10. co przedstawia obraz. zachodzące podczas interpretowania obrazu wzrokowego. James (fotograf).

Klasyczna maksyma kompozycji ciekawej struktury graficznej wymaga wprowadzenia punktu ogniskowania uwagi poprzez zaburzenie powtarzającego się układu. Yictor Vasare/y. Interpretując przekaz wzrokowy. Słuchacz może zgodnie z własnym wyborem śledzić jeden temat lub drugi. Zauważcie. który przyciąga jego uwagę. „Tlinko". że słuchacz wybierze jeden jako główny. które RYSUNEK 1-11 Przykładem podobnej kompozycji jest fragment solówki dla fletu. które mają wyróżniające się cechy. Efekt ten występuje szczególnie wyraźnie na dużym i gwarnym przyjęciu. kolejne następowanie po sobie tonów wysokich i niskich może być odebrane jako dwa oddzielne ciągi dźwięków -dwa różne tematy muzyczne. wyodrębniamy jako jednostki takie ugrupowania. wszystko pozostałe tworzy tło.Suis. a słuchacz. wiedząc. podobnie jak przy spostrzeganiu wzrokowym.se. RYSUNEK 1-12. i tak zdarza się wiele razy. zanim określony układ pojawi się wyraźnie i jasno. kiedy w świadomości pojawia się wyraźnie nowa rozmowa. staje się „figurą". s: 120. Ten temat. a wszystkie pozostałe dźwięki spostrzegane są jako tło czy akompaniament. że w tym wypadku kompozytor (Telemann) dokładnie oddziela dwa tematy. rozmowa ta staje się figurą. ORGANIZOWANIE INFORMACJI SŁUCHOWEJ Tendencja do wybiórczego wyodrębniania i organizowania danych dostarczanych przez system sensoryczny to jedna z podstawowych cech wszystkich doznań spostrzeżeniowych. Źródło: Vasarely V. lecz kiedy słuchacz odkryje określony sposób organizacji percepcyjnej dzieła muzycznego. przenosząc uwagę z jednego instrumentu na drugi. Bogactwo odbioru muzyki w dużej mierze uzależnione jest od organizacji percepcyjnej. spostrzega jedną melodię. Niektóre kompozycje napisane są tak. Temat wyodrębniony w danej chwili staje się figurą. Słyszymy kontrabas i przez chwilę tylko go słyszymy. 1956. zmuszając wykonawcę przez cały czas do przechodzenia od jednego do drugiego. Bogactwo i różnorodność możliwych organizacji percepcyjnych pojawi się stopniowo. Seuchdtel. a potem przełączamy się na inny instrument. Uczymy się śledzić układ melodii. Słuchając orkiestry. Słuchając jakiegoś utworu ponownie. przedstawiony na rysunku 1-11. Być może trzeba będzie dziesięć razy przesłuchać ten sam kawałek. Wypróbujcie różne sposoby wsłuchiwania się w muzykę. Organizowanie naszych spostrzeżeń w figurę i tło jest znane w muzyce. Editions du Griffan. Za każdym razem. Spróbujcie wsłuchać się w muzykę trudniejszą Bacha czy Strawińskiego lub nawet dobry jazz czy rock.te dwa sposoby organizowania informacji wzrokowej wzajemnie się wykluczają: trudno spostrzegać oba obrazy jednocześnie. Wielu malarzy współczesnych-to mistrzowie w odkrywaniu różnorodnych kompozycji. iż w dźwięku jednego instrumentu grającego solo można równocześnie usłyszeć dwa różne tematy. Obrazy pozbawione znaczenia Czy nasza zdolność organizowania i wyodrębniania określonych komponentów obrazu wzrokowego jest w pełni niezależna od umiejętności tworzenia znanych spostrzeżeń? Wcale nie. a przysłuchując się niskim tonom-inną. Kiedy jedna z wielu rozmów prowadzonych obok nas zostaje wyodrębniona. wszystkie pozostałe schodzą na dalszy plan. jeżeli wiemy czego szukać. trudno mu będzie potem go uniknąć. gdzie możliwe jest przerzucanie uwagi z jednej rozmowy na inną. Kompozytorzy często podają dwa różne tematy równocześnie. Tu. przysłuchując się wysokim tonom. . odkrywamy w nim nowe tematy. wybieramy sobie temat i śledzimy go. a wszystkie pozostałe dźwięki stają się tłem. Wiązki elementów o podobnym kształcie albo też przerwy w powtarzającym się układzie jawią się nam jako figury. W takim wypadku grający przechodzi na przemian od tonów wysokich do niskich. łatwiej to znajdujemy.

Jak odbieracie te obrazy? Na co patrzycie? Z jakiego powodu na niektórych obrazach tego typu organizacja pola bezustannie się zmienia? Obrazy te pozwalają nam wykryć bardzo istotne sprawy. ' V T ł* T T • ™ ~ • r?mTTf •••••••• mtfTf JW9X RYSUNEK 1-13. 1-14). prostokątnych rurek lub jako układ dużych przesuwających się trójkątów. Winlona. gdy artysta świadomie starał się uniknąć standardowej formy organizacji obrazu. 67°5". że jest on odbierany jako zbiór długich poziomych to znów pionowych. znany lub obcy-proces spostrzegania wzrokowego zawsze nadaje mu jakąś organizację. Wyjątkowo interesujący jest obraz „Tremor "(rys. „Tremor". Ale jakaś struktura obrazu zawsze występuje i to nawet wówczas. Brickn Rilev. zasady organizacji percepcyjnej działają niezależnie od tego. Strukturę tę wnosi sam widz. Po pierwsze. 1962. czy przedmiot ma jakieś znaczenie i czy jest on nam znany. Obraz może być sensowny lub bez sensu. Organizacja ich jest WT&JOT* V8W RYSUNEK 1-14. .niestała. Kolekcja: Muzeum Sztuki Współczesnej. Uważnie przyjrzyjcie się tym obrazom. przy czym jeden z tych układów występuje zawsze. raz inną formę. można wykorzystać jako ciekawe przykłady zależności między figurą a tłem. Paris. Po drugie. Za zgodą Mr Darida M. 45°. zapobiec organizacji informacji. a czasem wręcz niemożliwie. „Screen Painting: 0°. trudno jest. a to dlatego. Za zgodą artysty. 48x48 cali. Francois Morellet. Rysunki 1-12 i 1-13 przedstawiają próbki ich prac. przyjmuje raz taką. 22"5.

Kiedy przedmiot spostrzegany jest jako leżący. gdy sam przedmiot wygina się i skręca. że przedmiot sporządzony jest z jakiegoś elastycznego materiału. jak to widać na rysunku 1-16. ponieważ wygina się jakby był z gumy. złóżcie i ustawcie tak. musimy zdobyć się na chwilę koncentracji oraz cierpliwości. Układ stymulacji podobnego typu pojawia się podczas obserwacji sceny. Złudzenie warte jest tego. 2 RYSUNEK 1-15 RYSUNEK 1-16 RYSUNEK 1-17 RYSUNEK 1-18 . Kiedy przedmiot widoczny jest w jego prawidłowej orientacji przestrzennej. Kiedy dostrzeżecie przedmiot w pionie (rys. spróbujcie przeprowadzić jeszcze jedno Złudzenia te najlepiej sprawdzić samemu. Zanim odłożycie ten kawałek kartonu. tak aby oko i linia kartonu znalazły się na jednej płaszczyźnie. Zwróćcie uwagę na zmiany kształtu przedmiotu przy ruchach głowy. zjawisko to nazywamy paralaksą ruchową. Spójrzmy na rysunek 1-15. której poszczególne części znajdują się w różnej głębi. Punkt fiksacji wzroku nazwiemy punktem O. Kiedy przedmiot spostrzegany jest jako stojący. W ten sposób udaje się często poznać lepiej szczegóły operacji systemu spostrzegania niż byłoby to możliwe w normalnych warunkach. zgodność orientacji pionowej ze wskazówkami paralaksy ruchowej możliwa jest tylko w takim wypadku. jakie system spostrzegania przy tym popełnia. rozmieszczenie jego konturów i cieni wydaje się nieco inne niż powinno być (dzięki czemu przedmiot wydaje się lekko świecący). że' używamy ciągle jednego oka). jednak po dłuższym wpatrywaniu się weń karton nagle podnosi się i wygląda tak. lekko poruszcie głową w przód i w tył (pamiętając o tym. dane sensoryczne zmuszają nas do spostrzegania go właśnie w ten sposób. Przedstawia on figurę. jak na rysunku 1-17. Kiedy obserwator porusza głową. Początkowo przedmiot wygląda tak. wszelkie informacje dotyczące głębi pasują do siebie. Istnieją dwa różne sposoby organizacji obrazu tej figury. A zachodzi to dzięki temu. jak to przedstawia rysunek 1-18. to wskazówki związane z paralaksą ruchową zbiegają się z rzeczywistym ruchem przedmiotu. to wydaje mu się. że przy obrotach głowy obraz najbliższego punktu zgięcia przemieszcza się na siatkówce oka szybciej niż obraz bardziej oddalonego punktu. Aby uzyskać omawiany efekt. że przedmiot obserwowany nie może się tak zachowywać. Istota wywołania złudzenia polega na tym. 1-16) albo „stojący" (rys. Następnie popatrzcie rtań jednym okiem. Przygotujcie kawałek twardego kartonu2. żeby wprowadzając na wejście systemu wzrokowego wieloznaczną informację sensoryczną i poddając analizie błędy. nie ograniczając się jedynie do przeczytania opisanego tu zjawiska. a oko znajdowało się nieco wyżej od linii zgięcia. Ale jeżeli przedmiot spostrzegany jest jako „stojący". którą można spostrzegać jako przedmiot „leżący" (rys. Wszystkie dane sensoryczne służą do konstruowania spójnej interpretacji świata widzialnego. wszystkie punkty zgięcia wydają się jednakowo oddalone. 1-17).Naginanie danych sensorycznych do przyjętej interpretacji Inne ważne aspekty organizacji informacji wzrokowej można przedstawić na przykładzie złudzeń. 1-17). odsłonić pewne ukryte właściwości tego systemu. I chociaż dobrze wiemy.

która znajduje się w cieniu. Strzałka zazwyczaj wyznacza przynależność trzech powierzchni do dwu różnych ciał: powierzchni /iii do jednego. częściowo zasłaniających się wzajemnie. mówiącą o konieczności interpretowania danych sensorycznych. to powierzchnie lewa a i prawa b. Skrzyżowaniewieloramienne . należy rozpatrzyć poszczególne linie i kąty. gdzie dwa wierzchołki tworzą linię prostą. a dwa pozostałe rozmieszczone są po obu jej stronach Iglica . Źródło: Guzman (1969). f mogą należeć do tego samego ciała.Trzy linie schodzą się w jednym punkcie. 1-20). że powierzchnie 20 i 18 albo też (trudniejszy przykład) powierzchnie 3 i 29 należą do jednej bryły? Aby rozwiązać to zadanie. nie tworzące żadnego z omówionych typów RYSUNEK 1-20. na której znajduje się środek.Wierzchołek. Źródło: Guzman (1969). Pytanie dotyczy tego. jak poszczególne powierzchnie brył współgrają w tworzeniu figur percepcyjnych? Skąd wiadomo. to znaczy tych miejsc. w którym dwie linie się spotykają Widełki . należą do różnych ciał. próbował ustalić zasady. . Kiedy nastąpi iluzoryczna zmiana poiożenia przedmiotu z pozycji poziomej w pionową. Jakie reguły rządzą procesem interpretacji? Spójrzcie na lysunek 1-19. będąc specjalistą od maszyn liczących. gdzie dwa wierzchołki leżą na tej samej prostej co środek. że obraz można rozczłonkować za pomocą różnorodnych metod.Trzy przecinające się linie tworzą kąty mniejsze od 180° Strzałka . zwróćcie szczególną uwagę na zmianę pozornej jasności tej strony przedmiotu. dwie najednej prostej K . Spostrzegamy go od razu jako zbiór trójwymiarowych ciał. aby zadecydować.Przecięcie. aby jedna jego strona była silnie oświetlona. Ustawcie przedmiot w ten sposób.przecięcie utworzone przez cztery lub więcej linii. przy czym wierzchołek przecięcia znajduje się w górze RYSUNEK 1-19. e. a powierzchnią do drugiego. Przy przecięciach w kształcie widełek wszystkie trzy powierzchnie: d. Autor ten. L . Przykład ten zapożyczyliśmy z pracy Guzmana (1969).Trzy linie zbieżne. Guzman przeanalizował szereg zadań tego typu i wywnioskował. że najważniejszych informacji dotyczących zasłaniania jednych brył przez drugie dostarcza analiza przecięć. Jeżeli przecięcie ma na przykład kształt litery L.utworzona przez cztery lub więcej linii.doświadczenie. Czy możecie wyjaśnić te różnice jasności? ZNACZENIE REGUŁ Przytoczone w tekście przykłady ilustrują ogólną tezę teoretyczną. Okazuje się jednak.Przecięcie. wyodrębnione z całego obrazu. według wszelkiego prawdopodobieństwa. w których przecinają się kontury (rys. przy czym jeden z kątów jest większy od 180° T . a dwa pozostałe po jednej stronie tej prostej X . za pomocą których maszyna licząca mogłaby rozwiązywać podobne zadanie. z jakiej informacji korzystamy.

. Dlatego też po odkryciu przecięcia typu T należy sprawdzić. że powierzchnie u i p są powiązane ze sobą. podobnie jak p i s.y i z do jednego ciała. kiedy taka sprzeczność się wyłoni.. Takie przecięcie często oznacza.wyodrębnienia cech oraz ich interpretacją w kontekście całości .Spacery Euklidesa".spotykamy się ciągle podczas badania procesu spostrzegania. s i z-drugim. i że o i r stanowią tę samą powierzchnię. Spostrzeganie przestrzeni Zazwyczaj spostrzegamy przestrzeń jako trójwymiarową. jakiej dostarcza analiza przecinających się linii. a jeżeli są. że powierzchnie k i / należą do jednego ciała. stanowią one dostateczne wskazówki. W taki to sposób informacja zawarta w cechach samego obrazu łączy się tu z interpretacją struktur widzianych całościowo. RYSUNEK 1-22. . natomiast o. ta dwoistość procesu spostrzegania zaznacza się wyraźnie nie tylko w toku analizy prostych brył. Co więcej. ale i w tych przypadkach. leżące bliżej nas. czy w pobliżu nie ma innych przecięć tego typu. drugie . Uzupełniająca informacja. r. że jeden przedmiot umieszczony jest przed drugim w taki sposób. p. to jak one łączą się z pierwszym? Na rysunku 1-21 widoczne są dwa przecięcia typu T.interpretację znaczenia przekazywanego przez przecięcia tych linii. Z tym podwójnym procesem . . które rozpościera się z tyłu ciała m.RYSUNEK 1-21 W Widełki Dwa przecięcia typu T Szczególnie ważnych wskazówek dla ostatecznej rekonstrukcji obrazu dostarcza przecięcie typu T. wynikające zeń spostrzeżenie ujawni ją w pełni. kiedy występuje sprzeczność między cechami specyficznymi a całościową interpretacją danego przedmiotu. pozwala na jednoznaczną interpretację całej figury: £7—jest jednym ciałem. Za zgodą Instytutu Sztuki w Minneapolis. W przytoczonym tu przykładzie niewątpliwie wykorzystuje się dwa różne źródła informacji: pierwsze . Odległe przedmioty widziane są pod mniejszym kątem aniżeli przedmioty tej samej wielkości. Renę Magritte. jakiej dostarczają widełki. u stanowi tło. podobnie jak powierzchnie s i r.specyficzną informację o obrazie. a świadcząca o przynależności r.

Może to być albo przedmiot dwuwymiarowy. We wszystkich przypadkach. widziany pod pewnym kątem-i wówczas linie w rzeczywistości mogą być równoległe. ustawiony frontalnie. mający te same rozmiary. rzutowane są na siatkówkę w coraz mniejszych odstępach. Lewy stożek wyraźnie jest ustawiony pionowo. . Spróbujemy rozpatrzyć szereg reguł wykorzystywanych prawdopodobnie przez aparat wzrokowy do tego celu i wyjaśnimy zasady ich działania przy powstawaniu niektórych znanych zjawisk. aby był przystosowany do tworzenia trójwymiarowej reprezentacji tych obrazów. możliwe są dwa podejścia interpretacyjne. że gradient zmniejszania się tych odstępów daje wystarczająco dokładną informację o kątach i o S . to jest tak dlatego. Przypatrzcie się układowi na rysunku 1-24.. Ponieważ człowiek żyje i porusza się w świecie trójwymiarowym. jest rzeczą naturalną. że odstępy między liniami stopniowo się zmniejszają. Jeżeli zaczynając od środka przenosimy wzrok w prawo i pojawia się wrażenie cofania się w głąb. Wybór jednego z możliwych sposobów interpretacji dokonuje się. przedstawia ulicę oddalającą się w stosunku do obserwatora.. Kolekcja:Ho. Jeżeli uważnie przestudiujecie geometrię rysunku.Eksperyment barokoWy:FredMaddoX". to możecie się przekonać. Anthony Samuel Za RYSUNEK 1-24. Linie równoległe zdają się stykać w oddali. kiedy mamy do czynienia z układem obrazów wzrokowych. a pozorne ich schodzenie się-to rezultat odległości. na podstawie analizy wszystkich dostępnych informacji. i w tym przypadku linie istotnie zbiegają się. albo też przedmiot trójwymiarowy. które spostrzega. Rozpatrzmy dwie stożkowate figury na obrazie Magritte'a (rys. 1-22). rozmieszczone w równych odstępach w przestrzeni. zawierających zbiegające się linie lub krawędzie.Zmienia się struktura powierzchni widzianej z różnych odległości i pod różnymi kątami. Zdolność widzenia głębi nie zależy od stopnia znajomości przedmiotu obserwacji. Jego brzegi wydają się równoległe. Źródło: Carraher i Thitrston (1968). Na obrazie Jeffreya Steele'a (rys. Oba stożki nakreślone są. niemal identycznie. I oto ta sama informacja wzrokowa może być interpretowana zupełnie inaczej. . . Poziome kontury. 1-23) złudzenie głębi tworzy się dzięki umiejętnemu wykorzystaniu perspektywy przy niekończących się powtórzeniach danego układu. 2 1 J ^y^e(c. jak widać. że ma on tak ukształtowany w procesie ewolucji aparat wzrokowy. Jego brzegi nie wydają się równoległe. . Stożek z prawej strony. ale przedstawiają dwie różne rzeczy.

RYSUNEK 1-25 WIDZIANY OBRAZ Z boku WIDZIANA SYTUACJA Z góry RYSUNEK 1-26. RYSUNEK 1-27 RYSUNEK 1-28 . Źródło: Gibson (1950).

nachylenia. w równych patrzącego. Kolekcja: Hags Gemeentemuseum . RYSUNEK 1-30. .The Hague. które widzi przedstawione są w postaci gładkiej powierzchni z naniesionymi na nią odstępach liniami. odległościach. Źródło: M. Na rysunku 1-25 gradienty różnych linii. C.RYSUNEK 1-29 RYSUNEK 1-31. Źródło: Penrose i Penrose (1958). Źródło: Penrose i Penrose (1958). RYSUNEK 1-32. Escher „Cube with Magie Rlbhons". przy czym powierzchnia nachylona jest w kierunku od Gradient odstępów linii pozwala obserwatorowi bezbłędnie ocenić kąt obserwator.

ponieważ w przedstawionym przypadku ten sam gradient odstępów może być obserwowany z dowolnej odległości (pod warunkiem. Za zgodą artysty. ta część przedmiotu. Każda informacja musi być zintegrowana w jakąś spójną interpretację całego obrazu wzrokowego. pomimo że (a w istocie właśnie dlatego) wszystkie pionowe linie na rysunku mają jednakową długość. Jeżeli przedmiot prostokątny jest oglądany na wprost. to te same przecięcia odbierane są zupełnie inaczej. która wydaje się znacznie bardziej oddalona.DesnitP P Straight Lines. które wyglądają jak kąty i boki jakiegoś trójwymiarowego przedmiotu. To dobrze znane nam zjawisko. Na rysunku 1-29 przedstawione są fragmenty. Tak więc na rysunku 1-27 łatwo możemy stwierdzić. a jednak w tym przypadku interpretacja oddzielnych części zaprzecza całości. 1-30). równocześnie robi wrażenie większej. 63. Niczego nie spostrzegamy w izolacji. 1953-1958 Źródło. 1 -26). że jego interpretacja też jest sprzeczna (patrz również rys. Trzy baryłeczki na rysunku 1-34 . Niemożliwe organizacje figur. 1-32 i 1-33 przedstawiamy jeszcze kilka figur tego typu. nic więc dziwnego. że tworzące go linie przecinają się pod kątem prostym. których części nie da się logicznie połączyć w jedną całość. ale także zmniejszenie długości linii w rzucie. Interpretując oddalenie się od kąta prostego jako informację o głębi. że obserwator nie zna rzeczywistych odstępów między poziomymi liniami). jak na rysunku 1-28. Jeżeli przedmiot ten jest nachylony lub obraca się w przestrzeni. to obserwator widzi. w obrazie siatkówkowym kąty są rozbieżne. że fragmenty te niezupełnie pasują do siebie. s. aby pojawiła się informacja o głębi. różnorodne rodzaje gradientów płaszczyzny (rys. Spróbujmy je połączyć (rys. Na rysunku 1-25 płaska powierzchnia jest nachylona. Na rysunkach 1-31. Należy jednak pamiętać. Nie trzeba wiele. 57). Josef Albers. że jeśli (tak jak w pokazanym przypadku) położenie brzegów płaszczyzny jest znane. Inny sposób pozwalający ujawnić nasze wysiłki umiejscowienia przedmiotów w trzech wymiarach polega na zbudowaniu figur. „Structural Constellations". że górna poprzeczka krzyża przecina linię pionową pod kątem prostym. stanowi częste źródło licznych złudzeń wzrokowych. Stopień rozbieżności kątów od kąta prostego zależny jest od ukierunkowania przedmiotu w przestrzeni. 79.Odległość nie jest jednak znana. Rysunek ten dostarcza obserwatorowi sprzecznych informacji. Znaczenie kontekstu RYSUNEK 1-33. sytuacja podlega dalszym ograniczeniom. uzyskujemy informację o odległości. wywołuje to nie tylko zgęszczenie linii w dalszych partiach obrazu na siatkówce (w rzeczywistości linie te rozmieszczone są równomiernie). Co otrzymaliśmy? Okazuje się. Do tego celu nadają się np. Pierwszy rodzaj takiego złudzenia przedstawia rysunek 1-24. w zasadzie nie ma nic nienormalnego w jakimkolwiek połączeniu tych linii i kątów na rysunku. jakim jest gradient odległości. 1-37 s. jeżeli jednak uzupełni się te informacje dodatkową informacją o głębi.

RYSUNEK 1-37. Źródło: Luckiesh (1965). Źródło: Luckiesh (1965). 1-37 mają tę samą długość. . RYSUNEK 1-36 Dwie poziome linie na RYSUNKU 1-386 są równolegle. Źródło: Luckiesh (1965). Przedstawia idealne koło. Dwie linie poziome na rys. RYSUNEK 1-34 RYSUNEK 1-35 RYSUNEK l-38a.

Kiedy patrzymy na rysunek 1-41. a każdy posyłałby po prostu własny niezależny sygnał do mózgu. Żaden z opisanych wyżej efektów nie miałby miejsca. Renę Magritte. artysta osiąga interesujący efekt. gdyby receptory działały niezależnie od siebie. Kiedy nań patrzymy. a to dlatego. . aby wielkość jabłka i pokoju były odbierane jako normalne. w których informacja wzrokowa może być wieloznaczna lub niepełna. Prześledźmy uważnie rysunek 1-40 i 1-41. w doświadczeniu ze złożonym kartonem brakowało informacji o prawdziwym położeniu przedmiotu. Tak więc praca receptorów. Jak tylko pojawiło się złudzenie. W warunkach laboratoryjnych możemy stwarzać sytuacje. zrobiliśmy ruch głową. Kolekcja William N. ani drugie nie jest odbierane w pomniejszonej skali. Kiedy przedmiot oddala się od obserwatora. co możemy powiedzieć o samych cechach? Jaką informację wyławia układ nerwowy z sygnałów docierających poprzez narządy zmysłowe? I znowu przychodzi nam z pomocą obserwacja anomalii w spostrzeganiu. co w efekcie dostarczyło nam dodatkowe wskaźniki głębi. jak długo interpretacja okazywała się możliwa (nawet jeżeli obraz był nieznany lub jedyny w swoim rodzaju). A surrealiści w swych dziełach odkrywają. 1-37 i 1-38). z wyjątkiem tego jednego. W istocie jest jedno takie miejsce na siatkówce. Podobny efekt możemy zauważyć również na rysunku 1-42. W badaniu działania systemu sensorycznego można wykorzystać metody rejestracji i bezpośredniego pomiaru aktywności włókien nerwowych. Na przykład. jak wpływa on na spostrzeganie. 1-39). (patrz też rozdziały 4 i 5). Tak długo. a nawet z rozmysłem zniekształcają prawa logicznej proporcji obrazu wzrokowego (rys. chociaż w istocie są takie same. Rezultaty tych badań zostaną omówione w rozdziale 2. ANALIZA CECH Poprzednie partie tego rozdziału dotyczyły interpretacji cech sensorycznych i reguł działających w toku spostrzegania. między kwadratami RYSUNEK 1-39. widzimy małe szare plamki na skrzyżowaniach wszystkich białych pasów. Wszystkie zjawiska tego typu świadczą o tym. okazuje się być zależna od sąsiadujących z nimi receptorów. gdzie receptory nie współdziałają zbytnio ze sobą i nie zachodzi w nim efekt pojawiania się szarych plamek na skrzyżowaniach-jest to mały obszar siatkówki dokładnie odpowiadający punktowi fiksacji. Zanim zajmiemy się jednak pracą układu nerwowego. co mógł. że pokój jest bardzo malutki.59 wyraźnie różnią się wymiarami. która stworzy określony kontekst (rys. Stosunek wielkości i odległości jest dokładnie taki. stosowane w fizjologii. jaki powinien być. że obserwowaliśmy go jednym okiem przy względnie stałym położeniu głowy. pomocne będzie prześledzenie pewnych bardziej ogólnych właściwości systemu wyodrębniania cech poprzez przyjrzenie się. że w toku integracji informacji sensorycznych powstaje spójny obraz realnego świata. W zwykłych warunkach wszelkie informacje stanowiące kontekst pasują do siebie. na którym spoczywa nasz wzrok w danym momencie. kiedy mamy do czynienia ze znanymi przedmiotami. Te dwa rysunki ilustrują jedno z praw analizy sensorycznej: wzajemnego oddziaływania na siebie komórek nerwowych. złudzenie utrzymywało się. że kwadraty wewnętrzne mają różne odcienie szarości. ale tym razem wskaźniki ruchu zostały zinterpretowane jako zupełnie nowe spostrzeżenie. 1-35 i 1-36). wielkość jego obrazu odpowiednio się zmniejsza. Jego rola ujawnia się nawet w bardzo prostych rysunkach linii (rys. jak również w rozdziałach 4-7. Świadomie naruszając reguły. Copley. Zwróćcie uwagę na to. że kontekst działa nie tylko w przypadku. tak że ani jedno. Jednakże ani artysta. Możemy zgodzić się na to jabłko pod warunkiem. Łatwo jednak możemy zmienić istniejące stosunki wielkości między nimi: wystarczy tylko dodać informację. to wydaje się nam. „The ListeningRoom". na które pada część obrazu. Patrząc na rysunek 1-40 (krata Heringa). ani psycholog nie ograniczają swych zainteresowań do zwykłych sytuacji życiowych. Ale Magritte zrobił. Ale. Nosi on nazwę plamki żółtej (fovea).

ślady. Można wyróżnić kilka typów mimowolnych i subiektywnie niedostrzegalnych ruchów oczu: Bardzo szybkie i drobne ruchy. jeśli uprzednio przez długi odcinek czasu obserwowany był inny przedmiot. Złudzenie to. oglądany przedmiot stopniowo zanika. które często korygują ruch powolny. z wyjątkiem tego jednego. i to nie tylko z powodu ruchów otoczenia. przypatrując się rysunkowi 1-43. dostrzegamy szare ukośne linie. a w stopniu kątowym mieści się 60 1 stopnia). Zatrzymywanie obrazu Obraz. Jeżeli wpatrujemy się w czarny punkt fiksacji (kropka w środku rysunku) bez odrywania wzroku. Źródło: Cornsweet (1970). że minuta kątowa składa się z 60 sekund. Dodatkowy obraz jest efektem współdziałania komórek nerwowych siatkówki. 20 sekund kątowych stanowi RYSUNEK 1-41. ujawnia pewne właściwości mechanizmu wyodrębniania cech.szybkie skoki o amplitudzie około 5 minut kątowych. Spróbujmy zobaczyć ten efekt wynikający z ruchów oczu. jakie nakładają się na odbiór danego przedmiotu. które nazywamy nystagmusem fizjologicznym. Pierwsza z nich uwzględnia stałe ruchy gałek ocznych. jak silny wpływ ma mechanizm wyodrębnienia cech na nasze spostrzeganie. odkryte zostało przez Roberta Springera. znajduje się w ciągłym ruchu. ale i w efekcie ciągłego tremom samego oka-drobnych drgań. Nieco więcej możemy dowiedzieć się o mechanizmach wyodrębniania cech korzystając z dwu procedur psychologicznych: . to po około 30 sekundach czarne i białe części obrazu zaczynają minut. W istocie żadnych ukośnych linii na rysunku nie ma. Drugi rodzaj to ruch powolny 180 oscylujący. polegające na pojawieniu się szarych ukośnych linii (których tu nie ma). Krata Heringa: Szare plamki pojawiają się na każdym skrzyżowaniu. Druga wykorzystuje obrazy następcze . Sposób. (Przypomnijmy. Wszystkie te proste przykłady pozwalają nam zaobserwować. wszystkie małe kwadraty mają ten sam odcień szarości. ale nie wnoszą nic nowego do zrozumienia działania tego mechanizmu. kiedy ruchy oka są zatrzymane. I trzeci . Kontrast równoczesny. który odbiera oko.RYSUNEK 1-42. kiedy oko porusza się około 20 sekund kątowych z szybkością 30-70 razy na sekundę. na którym spoczywa nasz wzrok w danym momencie. Jeśli zatrzymać ruchy oka. RYSUNEK 1-40. w jaki obraz przestaje być widoczny.

Obraz utrzymuje się tym dłużej. Skierujmy wzrok na środek obrazu (z bliskiej odległości) . Właśnie dzięki temu można uzyskać określony efekt. (Riggs. Obraz „nie roztapia się". to znaczy zatrzymania jego ruchu na siatkówce. inne pozostają nietknięte. to wraz z nim przesuwa się lusterko. Obserwując za pomocą tego urządzenia jakąkolwiek scenę. trwa najdłużej (rys. 1-45). obraz następczy . wtedy żadne ruchy oczu nie doprowadzą do zmiany położenia obrazu na siatkówce.) nałożony na właściwy rysunek. jakie osoba badana miała oglądać. 1-46 -wkładka kolorowa). Źródło: Riggs. Istnieje szereg technik stabilizacji obrazu na siatkówce. a tym samym i rzutowany obraz. Wtedy przenieśmy wzrok na biały punkt. Tak odbity obraz pada na powierzchnię receptoryczną.przyp. na którą świadomie zwraca uwagę obserwator. że kiedy oko porusza się w prawo. na które z projektora rzutowano obrazy. Do szkła kontaktowego w oku przymocowano małe lusterko. RYSUNEK 1-44. Cornswett. Zwróćcie uwagę przede wszystkim na pewne cechy specyficzne rysunku. Możemy sami zaobserwować znikanie obrazu dzięki reprodukcji obrazu angielskiego artysty Petera Sedgleya Lustrzana suita nr 9" (rys. w której przestrzeń poruszania się obrazu będzie ściśle odpowiadała kątowi widzenia oka. analizującego informacje sensoryczne. Znikająjedne części. im bardziej sensowna jest jego struktura. Obraz następczy kraty będzie przez cały czas przemieszczał się na rysunku bez względu na wysiłki „utrzymania" go na miejscu. Przy starannej kalibracji można doprowadzić do sytuacji. Obrzeża koncentrycznych kół namalowane są tak. 1952). Źródło: Yerheijen migotać. Powinniśmy dostrzec zbiór białych kwadratów na czarnym tle (tzn. Źródło: Pritchard (1961). Zjawisko to dostarcza nam ważnych informacji o pracy systemu receptorycznego. Nie jest to przypadek. Ta część obrazu. Za pomocą tego urządzenia uzyskujemy to. Szczególnie interesujący jest nie tyle fakt ciągłego ruchu gałek ocznych. ile zjawisko znikania obrazu w rezultacie zatrzymania ruchów oka. Nikną kolejno jego sensowne fragmenty. Ratliff: Cornsweet i Cornsweet (1953) rysunku 1-44. Ratliff.RYSUNEK (1961). To właśnie jest efekt nystagmusa fizjologicznego. gdzie uprzednio był obraz. Jeden z nich przedstawiony jest na RYSUNEK 1-45. jakby się rozpływały. tak że w efekcie pozostaje puste jednorodne pole w miejscu. tłum. Znikanie obrazu przebiega w sposób dość szczególny. widziany obraz już po kilku sekundach zaczyna stopniowo znikać. 1-43.

Wyraźnie zarysowany krąg (a) oczywiście nie znika. Może RYSUNEK 1-47. skutkiem technicznych trudności aparatu. Jest to sprawa praktyki: im częściej będziecie to powtarzać. Pojawi się natomiast ponownie z chwilą. czy podobnie zachowują się inne zmysły? Na przykład. które wydają się stałe ze względu na ich wysokość i głośność. jeśli pobudzenie nie ulega zmianie. Jak wyjaśnić te zjawiska? Najpopularniejsze wyjaśnienie dotyczy faktu. Nawet te dźwięki. ale pozostaje informacja o barwie: od tej chwili widzimy tylko ją. Jednostajne sygnały dźwiękowe nie istnieją. Ilekroć układ nerwowy zaprzestaje normalnie działaćjego braki nie są odczuwalne. kiedy mrugniemy okiem lub też przeniesiemy wzrok na punkt X. a nawet koła. ale te same ruchy oczu powodują jedynie nieznaczne zmiany w intensywności zamglonego kręgu (b). w końcu w tym tkwi przyczyna zniekształconego spostrzegania złożonych obrazów. A jak wygląda odpowiedź na drugie pytanie? Kręgi znikały dlatego. jeżeli upływa dłuższy czas. Na przykład. a miejsce ich zajęło żółte pole. krawędzie. W efekcie braku sygnałów detektory te przestają funkcjonować i obraz wzrokowy znika w całości. Jeżeli będziecie nieruchomo wpatrywać się w czarny punkt na rysunku b (lepiej zamknąć jedno oko). która jeszcze pozostaje dostępna. Wrażenie smakowe lub zapachowe również znika po pewnym czasie. takich jak przesuwanie się soczewek. i to nie powoli. jeśli choć odrobinę poruszymy oczami.i nie odrywając go nie poruszajmy też oczami. wasze oczy mimowolnie poruszają się. kiedy wygasający sygnał sensoryczny powoduje. Wszelkie alternatywne wyjaśnienia trzeba też starannie rozpatrzeć. ale od razu w większych częściach. Jak widać. Nie spieszmy się zbytnio. ale te ruchy o nieznacznej amplitudzie prowadzą jedynie do wibracji obrazu na receptorach siatkówki (rys. Czy wyjaśnia to znikanie kręgów na obrazie Petera Sedgleya (rysunek 1-46 na wkładce kolorowej)? Na dole: Przedstawiono wpływ nagłych zmian intensywności. W końcu kręgi całkiem znikną i pozostanie jednolita żółta płaszczyzna. Kiedy spoglądacie na rysunek. kiedy sygnały te są zmienne. to zamglony krąg szybko zniknie. a system wzrokowy wymaga sztucznego wprowadzenia ruchu. ale nie rezygnujcie. receptory wzrokowe przestają reagować. Dopóki od receptorów nerwowych siatkówki dociera wystarczająca ilość informacji. dopóty detektory te ciągle pracują i widzimy cały obraz. pasek do zegarka przestajemy odczuwać po jakimś czasie. . kiedy fiksacja oka jest na wyraźnym kręgu. Inne systemy (zmysły smaku i dotyku) mają zdolność do adaptacji. Początkowo dość trudno jest wywołać go. Ale. (Nie zniechęcajcie się. mającego miejsce w momencie.obwodów nerwowych odkrywających linie. dlaczego znika tylko krąg zamglony. są niczym innym jak stałym układem drgań ciśnienia powietrza. zanim kręgi zaczną znikać. Znikanie i pojawianie się na nowo obrazów może być np. kręgi znowu się pojawią. wszystkie systemy sensoryczne są zdolne do długotrwałego odbierania sygnałów tylko w takich warunkach. Sygnały dźwiękowe charakteryzują się towarzyszącym im ruchem. a następnie zaczną znikać części innych kręgów. gdy poruszymy zegarkiem. aby była zauważalna przez receptory. Przejście od jednego koloru do drugiego następuje tak płynnie. tym szybciej pojawi się pożądany efekt. a po chwili jako pierwszy zniknie krąg centralny. chociaż nie stosowaliśmy specjalnej aparatury w celu stabilizacji obrazu na siatkówce? Łatwo możemy znaleźć odpowiedź na pierwsze pytanie. czy po pewnym czasie przestajemy słyszeć jednostajny sygnał dźwiękowy? Po drugie. to znaczy przestają przesyłać sygnały do centrum. Doznanie jest tego warte. a ponownie przypomina nam on o swoim istnieniu w momencie. W tym wypadku znika obraz kręgów.) Kręgi zniknęły. Zatrzymajmy obraz-to przestaniemy go spostrzegać. 1-47). a nie krąg wyraźny. Wyjaśniałoby to względnie długi okres trwania odbioru skomplikowanych obrazów w porównaniu z prostszymi. kąty. Należy zachować ostrożność przy wyciąganiu wniosków o mechanizmach nerwowych na podstawie tego typu danych behawioralnych. że ruch rozpływającego się brzegu nie może wywołać na tyle silnej stymulacji. Mimowolne ruchy gałek ocznych (nystagnnis fizjologiczny) prowadzą do znacznej zmiany intensywności obrazu na siatkówce (a). pozwala również Wyjaśnić nagłe znikanie całych fragmentów obrazu. że percepcja obrazu jest zależna od pracy bardzo złożonych detektorów cech . Rysunki te pochodzą z pracy Cornsweeta (1969). U góry: Wyjaśnienie. Kiedy oko przestaje się poruszać. że miały rozpływające się brzegi. Należy odpowiedzieć na dwa pytaniar Po pierwsze. dlaczego znikają kręgi Sedgleya. że mechanizmy spostrzegania błędnie interpretują tę informację sensoryczną.

to obraz następczy będzie żółty. Aby ułatwić wam obserwację efektu następczego ruchu. Jeżeli potem przeniesie wzrok na przedmiot o wyraźnej fakturze (na przykład na ścianę albo jeszcze lepiej na tkaninę o delikatnej fakturze. Obserwatorowi. jakby ręce same podnosiły się do góry. Szczególnie wyraziście prezentują się efekty następcze ruchu. Klasycznym przykładem jest efekt wodospadu. zauważymy. to w obrazie następczym będzie się zwijała. zaopatrzyliśmy was w odpowiednią spiralę (rys.obraz nie został idealnie zatrzymany. ale jedynie jako impuls do dalszych badań. utrzymując w absolutnym bezruchu wzrok przez kilka minut. Źródło: Gregory (1970). jeżeli obserwujemy rozwijającą się spiralę. którą po przerysowaniu na karton należy umieścić na talerzu gramofonu. . 1-48). ponieważ są to jedyne zmiany w percepcji. w czasie których trwa ruch. odniesiecie wrażenie. że w istocie nie ma żadnego ruchu: obraz wzrokowy jest nieruchomy. Problemów tych nie należy oczywiście traktować jako podstaw do odrzucenia opisywanego zjawiska. że spirala ta zwija się lub rozwija. zależnie od kierunku obrotów. ta wydaje się nie biała. np. że znikają sensowne składniki obrazu. Na wirownicy należy narysować linie. jakie potrafimy bez trudu opisać. które wyraźnie kontrastują z tłem krążka. Stańcie w otwartych drzwiach. Analogiczne efekty charakteryzują również system mięśniowy. a następnie przenosi wzrok na powierzchnię gładką i białą. który początkowo patrzy na jaskrawo oświetloną kolorową płaszczyznę. Przyglądając się uważnie powierzchni z określoną fakturą. zasłonę lub prześcieradło). a następnie silnie „odpychajcie" rękoma framugę nad głową. jeżeli obserwujemy powierzchnię o barwie czerwonej. Odbieramy wrażenie ruchu pozornego przy braku poruszającego się obrazu. który będzie się odbywał w kierunku odwrotnym w stosunku do obserwowanego wcześniej. a wzrok zatrzymamy na jej środku przez 30 sek. I w tym przypadku efekt następczy silnej stymulacji mówi nam co nieco o wewnętrznym funkcjonowaniu systemu. to oglądana następnie biała powierzchnia wyda się nam zielona. Tak więc. lecz kolorowa-w kolorze dopełniającym do uprzednio oglądanego. Może tylko dlatego sądzimy. Jeżeli przedmiot poruszał się z góry na dół. ale możemy też znaleźć i inne przedmioty. a jeżeli początkowo obserwowaliśmy czarną powierzchnię. kiedy odejdziecie na bok i rozluźnicie mięśnie rąk. to obraz następczy będzie biały. Poobserwujcie poruszający się przedmiot. tak jakbyście chcieli powiększyć przejście. to wystąpi efekt następczy ruchu. Eksperymenty nad zatrzymywaniem obrazu stanowią zapewne użyteczny pomost między naszym doświadczeniem percepcyjnym a mechanizmami nerwowymi leżącymi u podłoża systemu wzrokowego człowieka. ułatwi to obserwację ruchu. Spirala Efekty następcze Drugim ważnym źródłem dostarczającym informacji o procesie spostrzegania jest analiza następstw silnej stymulacji. Jeżeli pierwotne oświetlenie było niebieskie. Najwyraźniejszy efekt ruchu można uzyskać rysując na krążku spiralę. JAK UZYSKAĆ EFEKTY NASTĘPCZE RUCHU? Niezwykle efektywnym źródłem ruchu jest wirownica obracająca się z prędkością 3^1 obrotów na sekundę. RYSUNEK 1-48. Jeśli spiralę tę (lub jej odbitkę) umieścimy na wirującym talerzu gramofonu. to obraz następczy przemieszcza się z dołu do góry. to odniesie wrażenie pozornego ruchu. Podstawowy warunek-obserwator bez przerwy patrzy w jeden punkt. a następnie obserwując obracający się krążek odnosimy wrażenie. Efekty następcze ruchu.

Również i tu komórki nerwowe połączone są parami. Kiedy ruch nie występuje. co w konsekwencji prowadzi do obniżenia ich wrażliwości na sygnały płynące z zewnątrz. gdzie znajdują się zielone serduszka. W analogiczny sposób można wyjaśnić również efekty następcze barwy. Wpatrujcie się uporczywie w czarny punkt z lewej strony. to znaczy aktywność jednych hamuje równocześnie aktywność drugich. będzie drgał. Może to świadczyć o istnieniu dwu antagonistycznych systemów. tak aby można było sprawdzić możliwość transferu efektu następczego z jednego oka na drugie: jeżeli stymulacja jednego oka prowadzi do pojawienia się efektu następczego w drugim oku. to oba reagują identycznie na obecność światła białego i na wyjściu połączonych komórek brak będzie sygnałów. Teraz musimy przyjąć nowe założenie. co przeszkadza w uzyskaniu efektu. Jeżeli nie dysponujecie gramofonem. które znajdują się na wkładkach barwnych. ale normalna reakcja zmęczonych receptorów czerwieni jest zahamowana. Starajcie się jednak obracać ją dosyć wolno. jak i napięcia mięśniowego lub barwy (kiedy zajmiemy się mechanizmami widzenia barw. Można dostrzec efekt następczy oddziaływania barwy wykorzystując dowolną barwną powierzchnię. w dodatku detektory ruchu odbywającego się w jednym kierunku występują w parze z detektorami ruchu w kierunku przeciwnym. Starajcie się nie poruszać głową i nie odrywać oczu tak długo aż cata figura zacznie migotać.ta została przystosowana do szybkości 33 -^ obrotów na minutę. dotyczy to zarówno ruchu. że oba typy detektorów są antagonistyczne. Wreszcie można symulować wodospad odkręcając maksymalny strumień wody w wannie lub prysznicach i wpatrując się weń przez co najmniej jedną minutę. zmęczone detektory nie mogą przyczynić się w wystarczającym stopniu do zrównoważenia aktywności przeciwstawnych im detektorów i cały obwód sygnalizuje ruch przeciwny do tego. że zaangażo- wane tu mechanizmy nerwowe ulegają procesowi adaptacji lub zmęczeniu. Stopniowo receptory czerwieni ulegają zmęczeniu i tracą swą zdolność do reagowania. Oba komponenty systemu reagują identycznie na białe światło i na wyjściu połączonych komórek znajduje się jedynie potencjał tła. Taką metodą jest użycie telewizora. że oko obserwuje przez pewien czas czerwoną powierzchnię. Załóżmy. Podstawowy sposób uzyskania tych faktów polega na oddzieleniu pól widzenia obu oczu. polega na pojawieniu się barwy dopełniającej w stosunku do poprzednio działającej lub-jeśli wolicie-barwy przeciwstawnej. ale samo wystąpienie efektu nie daje informacji o tym. główne efekty następcze ruchu powstają w wyniku długotrwałej obserwacji wodospadu. to zmęczenie obejmuje centralną część systemu. tam. oba typy detektorów znajdują się w równowadze i wówczas na wyjściu tej nowej jednostki detektora występuje pewien stały niski poziom wyładowań-potencjał tła. Jeżeli po tym włączymy białe światło. Jak już wspominaliśmy. Należy w takiej sytuacji wpatrywać się weń dłużej (róbcie to przy wyłączonym dźwięku). Niestety obraz. Powinniście zobaczyć szereg czerwonych serduszek (obraz następczy łatwiej pojawi się. dowolny efekt następczy pojawia się w wyniku długotrwałej stymulacji jednego z tych antagonistycznych systemów: długotrwałej ekspozycji jednej z barw dopełniających lub długotrwałego ruchu w jednym kierunku. że detektory ruchu są tak ze sobą połączone. Po pierwsze. reakcja na wyjściu takiej pary będzie stanowiła różnicę reakcji obu komórek. że istnieją w układzie nerwowym specyficzne detektory ruchu. Jeśli nie możecie znaleźć wodospadu i nie chcecie lub nie potraficie skonstruować wirownicy. efekt następczy zawsze jest w swej istocie przeciwstawny lub dopełniający w stosunku do oddziaływania początkowego. to receptory zieleni będą reagowały normalnie. ale daje ona pożądany efekt. Jeżeli receptor czerwieni znajduje się w jednej parze z receptorem zieleni. Wyjaśnienie efektów następczych Zwróćcie uwagę na dwa aspekty dotyczące efektu następczego. Aby móc to wyjaśnić. na białym tle. że przy długotrwałej jednostajnej stymulacji detektory zasilające ten obwód wyższego rzędu ulegają zmęczeniu. Następnie wpatrujcie się w środek wirującej spirali nie odrywając wzroku co najmniej przez 30 sekund. iż tworzą nową jednostkę-detektor wyższego rzędu. w każdej parze komórki reagują na dwa różne rodzaje bodźców. Można zatem przypuszczać. w przybliżeniu z prędkością około 33 -y obrotów na minutę. ten z prawej strony. Jednostka ta reaguje wzmocnieniem reakcji neuronów w wypadku ruchu w jednym kierunku i osłabieniem ich reakcji. zrozumiemy. Efekty następcze barwy. w tym również te. Zapoznajcie się z rysunkiem 1 -49 (wkładka kolorowa). Przypuśćmy teraz. który był charakterystyczny dla stymulacji początkowej. Efekty następcze wskazują. Opisane wcześniej efekty . Musimy jeszcze przyjąć. kiedy obserwujemy ten sam przedmiot. Obraz następczy. tak aby obraz przesuwał się przez ekran w sposób ciągły w górę lub w dół. można po prostu umieścić w centrum spirali ołówek i wprawiać ją w ruch obrotowy. to istnieje jeszcze jedna alternatywna metoda znalezienia ruchu. zwłaszcza w dobrym telewizorze. że w pewnym momencie jedno z ogniw w łańcuchu procesów prowadzących do spostrzegania ulega zmęczeniu w wyniku długotrwałej stymulacji. potrzebne są dodatkowe fakty. Po drugie. po ustawieniu obrazu na maksymalną jasność i maksymalny kontrast należy ostrożnie manipulować pokrętłami synchronizacji poziomej. Ale komórka „czerwona" będzie reagowała na czerwone światło i na wyjściu pary pojawi się reakcja pozytywna. jeśli zaś transfer nie wystąpi. która część całego systemu spostrzegania uległa zmęczeniu. których działanie jest wzajemnie przeciwstawne. jeżeli mrugniecie kilkakrotnie powiekami). który występuje w wyniku intensywnego wpatrywania się w daną barwę. Z tego względu w następstwie nadmiernej stymulacji (i zmęczenia). dlaczego barwa czerwona jest dopełniającą w stosunku do zielonej). który wskazuje brak ruchu. Metody tej specjalnie nie polecamy. a komórka „zielona" będzie reagowała na światło zielone i na wyjściu pary pojawi się reakcja negatywna. Wówczas przenieście wzrok na drugi czarny punkt. a potem przenieście wzrok na dowolne przedmioty znajdujące się w pokoju lub na czyjąkolwiek twarz. kiedy ruch pojawia się w kierunku przeciwnym. Rozpatrzmy na przykład efekt następczy ruchu. tym sposobem „zielone" reakcje przeważą nad „czerwonymi" i w efekcie białe światło będzie odbierane jako zielone. Przyjmijmy dalej. dotyczy ono jedynie części obwodowej.

jeszcze spostrzegają białe linie jako zabarwione. Jeżeli badany przechyla głowę w taki sposób. \-50b).odcień zielonkawy. trzeba równocześnie wywołać także zmęczenie odpowiednich detektorów czerwonych pionowych linii. l-50c). Jedne badania wykazały. Trudno natomiast określić dokładną lokalizację zmęczenia leżącego u podstaw efektów następczych ruchu. Zanim skończymy omawianie efektu McCollough. a następnie zaprezentować neutralny bodziec. dostarcza nam model znacznie prostszego detektora (patrz s. Efekt McCollough służy do zademonstrowania organizacji funkcjonalnej dwu uzupełniających się wzajemnie systemów. że zmęczeniu ulegają procesy ośrodkowe. że efekt następczy utrzymuje się około tygodnia. Po długotrwałej ekspozycji zielonych linii poziomych. Jak dowiemy się później. Niektórzy ludzie nawet po upływie 8-10 godzin od zakończenia eksperymentu ciągle RYSUNEK 1-50. co pozwalałoby na wysunięcie sugestii. że jest on niezwykle trwały. związany prawdopodobnie z wyczerpaniem się zapasów substancji chemicznej w receptorach barw siatkówki. Czy efekt ten ogranicza się wyłącznie do linii poziomych. białe linie poziome powinny wydawać się czerwonawe (ponieważ białe światło składa się z równych ilości czerwonego i zielonego światła). a zwiększenie kontrastu nawet zwiększało efekt następczy. W ciągu 5 minut osobie badanej pokazywane są na przemian czerwone pionowe linie (rys. to znaczy jednostek funkcjonalnych. Następnie prezentuje się osobie badanej wzorzec kontrolny złożony z białych i czarnych linii ułożonych w różnych kierunkach (rys. Jedna z nich to fakt. A są i tacy. przekonamy się o tym. Efekt ten niesie kilka niespodzianek. jakimi dysponujemy. że lepszego wyjaśnienia danych eksperymentalnych. że istnieją również specjalne detektory kolorowych linii w systemie widzenia człowieka. Wniosek jest tu oczywisty: efekty następcze świadczą zarówno o występowaniu specyficznych obwodów nerwowych w systemie analizy sensorycznej. które mają maksymalną wrażliwość na linie o określonej barwie. każdy wzorzec eksponowany jest przez około 5 sekund. Ale najdziwniejsze w tym wszystkim jest to. jak i o istnieniu specyficznych detektorów ruchu i barwy. należałoby oczekiwać zniknięcia efektu w sytuacji rozmycia konturów. Wyjaśnienie tego efektu wiąże się ponownie z założeniem dotyczącym istnienia w systemie spostrzegania człowieka specyficznych detektorów cech. Z kolei zmiana stopnia kontrastu między czarnymi i białymi liniami na wzorcu kontrolnym nie powinna mieć wpływu na efekt następcz"y dopóty. pewna liczba detektorów linii barwnych. wrażliwych na pewne układy cech zawarte w bodźcu wzrokowym. rozpływania się granic między czarnymi a białymi liniami na wzorcu kontrolnym. b) Adaptacja do barwy uzależniona od kierunku Stosunkowo niedawno odkryto szereg dość zagadkowych efektów następczych. Przypuśćmy. 1 -50a) i zielone poziome linie (rys. Jeśli te specyficzne efekty adaptacji do barwy byłyby wynikiem istnienia specyficznych obwodów detektorów linii. Efekt ten wyraźnie nie jest prostym obrazem następczym w rodzaju białego obrazu następczego. Detektory linii są znacznie bardziej złożone niż byłoby to niezbędne do wyjaśnienia omawianego tu zjawiska. tak aby białe pionowe linie ukazały się zabarwione na zielono. została niedawno wykryta w mózgu małp. że efekt ten nie jest zgodny z dwiema intuicyjnie wysuniętymi tezami dotyczącymi detektorów linii. 1965). jawiącego się po obserwacji czarnego kwadratu. Jak zademonstrować ich obecność? Rozważania w poprzedniej części rozdziału wskazują. Wysuwaliśmy już przypuszczenie dotyczące istnienia specyficznych detektorów linii. Inne prace jednak tego nie potwierdzają. Kiedy zajmiemy się omawianiem obwodów nerwowych. dopóki linie są wyraźnie widoczne. służących do rozpoznawania cech. i zostały one nazwane efektem McCollough (McCollough. otóż efekt ten utrzymuje się również w sytuacji spostrzegania poruszających się . To właśnie zjawisko jest efektem McCollough. to ujawni się ona w wystąpieniu efektu następczego. iż należy wywołać zmęczenie jednego rodzaju detektorów linii.następcze barwy nie przenoszą się z jednego oka na drugie. białe linie poziome mają czerwonawy odcień. Zjawiska te po raz pierwszy opisała McCollough w 1965 r. którzy twierdzą. Źródło: Gibson i Harńs (1968). Teraz przyjmijmy. Nie należy jednak zbyt pochopnie wyciągać wniosków. chcemy odnotować interesujące zjawisko. że możliwy jest transfer tego efektu z jednego oka na drugie. czy też jest przejawem ogólnej adaptacji do koloru zielonego? Aby to ustalić. że linie ukośne staną się poziome lub pionowe. to przybiorą one wówczas odpowiednie zabarwienie. a linie ukośne biały. można zatem traktować je jako wynik zmęczenia lub adaptacji mechanizmów obwodowych. Jednak w toku sprawdzania uzyskano odwrotny rezultat: zmiany ostrości nie miały wpływu na efekt. białe pionowe . Efekt następczy wymaga długotrwałej stymulacji przy nieruchomych oczach. że istnieją odrębne detektory dla czerwonych i zielonych poziomych linii. jest to niezwykle długotrwałe utrzymywanie się zjawiska stosunkowo prostego dla systemu spostrzegania. Jeżeli istnieje antagonistyczna grupa detektorów. 127).

W ten sposób. 1969. Udaje się im bardzo łatwo. bez trudu uda się Warn ją rozpoznać. zdolność obserwatorów zarówno widzących (z oczyma zasłoniętymi). Zmieniony został tylko jeden warunek: zamiast nieruchomych linii położonych w różnych kierunkach eksponowano linie poruszające się w różnych kierunkach. Czyżby skóra posiadała detektory cech pozwalające na rozwiązanie tego zadania? W celu zinterpretowania tego typu wrażeń skórnych człowiek musi być zdolny do odtworzenia drogi. odwołując się do systemów zawierających detektory cech. jak i niewidomych. które zachowało się dzięki. i zdecydować. zarówno niewidomi. Jeden z takich aparatów przetwarza obraz wzrokowy na dotykowy w następujący sposób: 400 wibratorów dotykowych umieszczonych w kwadratowej kracie (bok kwadratu wynosi 25 centymetrów) jest przymocowanych do oparcia krzesła. które mogą poruszać się w górę lub w dół. RYSUNEK 1-51. już przy pierwszej próbie.. Kiedy obraz kontrolny porusza się w górę. składający się z czarnych i białych linii poziomych. Saundersa. Większego doświadczenia wymaga rozpoznawanie przedmiotów bardziej złożonych.obrazów. Fragmenty obrazu wzrokowego. aktywizują wibratory w odpowiadających im miejscach kraty. Scaddena. do rozpoznawania obrazów przy użyciu tej aparatury jest w istocie bardzo duża. Jednakże ciągle jeszcze nie znamy dokładnie ich ogólnej roli w procesie spostrzegania. Szybko uczą się odróżniać proste figury geometryczne . Po 5 minutach eksponuje się osobie badanej wzorzec kontrolny. jaką przebył palec na jego skórze. przy czym w momencie poruszania się w górę pasy zabarwiają się na zielono.koła. Bachy-Rita i Collins (1970). Saunders. wibratory odpowiadające fragmentom obrazu o niskiej intensywności są nieaktywne. Jeżeli rozpoznawanie obrazów na podstawie wrażeń dotykowych może odbywać się bez pomocy detektorów cech. Scadden. poruszających się w górę lub w dół. nie zostały też wyodrębnione poszczególne typy tych detektorów.słynnej rozrzutności procesu ewolucji. że istnieją rzeczywiście wrażliwe na barwy detektory ruchu? SPOSTRZEGANIE BEZ WYODRĘBNIANIA CECH Badania nad zatrzymywaniem obrazów oraz nad efektami następczymi dają nam wyobrażenie o tym. jak i osoby widzące biorące udział w . Obserwator siedzi na krześle plecami do wibratorów. to czy są one potrzebne w normalnym rozpoznawaniu wzrokowym? Rozpatrzmy sytuację bardziej kontrolowaną. połączonej z zestawem wibratorów pobudzających dotykowe receptory skóry. lecz na dotykowych receptorach skórnych. 1970). w której założony obraz wzrokowy rysuje się" nie na fotoreceptorach siatkówki oka. którym towarzyszy wysoka intensywność oświetlenia. potem 5 sekund w dół i tak dalej. układ intensywności oświetlenia tej sceny zostaje przetworzony na obrazy dotykowe na skórze pleców (rys. filiżanka czy telefon. Przeanalizujcie raz jeszcze ilustracje zamieszczone w tym rozdziale. kwadraty. które prawdopodobnie funkcjonują w systemie wzrokowym człowieka. odróżnić pasy pionowe od poziomych. kiedy obserwator przesuwa obraz kamery telewizyjnej wzdłuż obserwowanej sceny. że detektory cech są niezbędne wyłącznie dla niższych gatunków zwierząt. linie wydają się czerwonawe. trójkąty. Aparat przekształcający obraz wzrokowy na obraz dotykowy składa się z kamery telewizyjnej. zaś przy ruchu w dół przybierają barwę zielonkawą (Stromeyer. Źródło: White. . Biorąc pod uwagę prymitywność obrazów dotykowych. że przeanalizujemy jeszcze problem „widzenia skórnego". Osoba badana obserwuje całość przez 5 minut. 1970). Jakie cechy specyficzne są tam przedstawione? Jak rekonstruowany jest obraz psa z różnorodnych plamek.5 sekund w górę. jak np. iaką literę ona przedstawia. Po nabyciu wprawy. że człowiek rzeczywiście ma detektory do wykrywania cech specyficznych. Dane te uzyskano w toku ostatnich badań nad systemami zastępującymi wzrok i przeznaczonymi dla osób niewidomych. ani też wyrazistych konturów? Jak rywalizują ze sobą różne obrazy na płótnie Salvadora Dali albo też różne interpretacje form stożkowatych w obrazie Magritte'a? Jak to wyjaśnić opierając się wyłącznie na detektorach cech? Pozwólcie. Początkowo osobie badanej prezentowany jest obraz składający się z poziomych pasów. Spójrzcie na cętkowanego psa lub też na inne rysunki. Czy oznacza to. W każdym razie jeden z wybitnych neurofizjologów (Spinelli. Stromeyer i Mansfield. zaś przy ruchu w dół na czerwono. jakie metody mają zastosowanie przy poznawaniu tych rodzajów detektorów cech. Wibratory przejmują wzorzec z kamery (aparat ten został skonstruowany i wypróbowany przez Withe'a. a u człowieka stanowią coś w rodzaju niedopatrzenia. Jest to zjawisko analogiczne do efektu McCollough. Widzenie skórne" Jeżeli ktoś „nakreśli" palcem na waszych plecach lub dłoni jakąś dużą literę. Bach-y-Rita i Collinsa. Nie ulega bowiem wątpliwości. 1-51). które nie zawierają ani linii. 1967) twierdzi. przy czym ruch przebiega naprzemiennie. Pewne właściwości ludzkiego spostrzegania dość trudno wyjaśnić.

Główną wskazówkę pozwalającą na ukierunkowanie przedmiotów w przestrzeni stanowi niewątpliwie względna wysokość przedmiotów znajdujących się w różnej odległości od obserwatora. ale nie potrafimy jeszcze odpowiedzieć na nie. jak po raz pierwszy odkrył związek między modyfikacją dotykowo odbieranej wielkości przedmiotu a jego odległością: efekt ten wykrył nagle. otaczający nas świat wygląda normalnie. to wywołany w ten sposób ruch nie ułatwia spostrzegania. wywołanych przez lekkie naciskanie palcami. na zasadzie wglądu (typu reakcji „aha") w czasie przybliżania obserwowanego przedmiotu do obiektywu kamery telewizyjnej. analiza cech nie może być uważana za wystarczającą do wyjaśnienia wszystkich właściwości ludzkiego spostrzegania. W omawianym przypadku skóra odbiera układ kropek-gruba analogia obrazu wzrokowego. z zawodu psycholog. że takie złudzenia pojawiają się na stosunkowo wysokim poziomie analizy percepcyjnej. Wiele przedmiotów. regulowane przez mięśnie oczne. receptory. pobudzającego receptory siatkówki. jak i na ocenie wybranych teorii rozpoznawania obrazów. co powiedzieliśmy do tej pory. że wszystko wokół porusza się. że proces wyodrębniania cech odgrywa ważną rolę tak w badaniu mechanizmów fizjologicznych.aktywnych i pasywnych. Przekonamy się. Jeżeli ktoś inny porusza przedmiotem (lub kamerą telewizyjną). Czy to. iż prawidłowe rozpoznanie ułatwiła obserwatorowi sytuacja. W dwu następnych rozdziałach rozpatrzymy niektóre z tych problemów bardziej szczegółowo. tak że obraz dotykowy przesuwał się po plecach drażniąc różne. że na ogół systemy spostrzegania są tak zaprogramowane. W zasadzie niewidomi od urodzenia wykonywali to zadanie nie gorzej niż obserwatorzy mający normalny wzrok. Co więcej. tzn. w tym celu niezbędne jest wykorzystanie odpowiednich bodźców dotykowych. uzyskujemy wrażenie. choć nie widzi. Skoncentrujemy się zarówno na operacjach zachodzących w komórkach odpowiedzialnych za wstępne przetwarzanie sygnałów. Jeden z niewidomych. Przy pasywnych ruchach oczu. kiedy obserwatorowi pozwolono swobodnie poruszać plecami. Trzeba tu dodać. którego kształty nie były mu znane z wcześniejszych doświadczeń dotykowych. Mamy za sobą pierwsze kroki w zakresie badania problemów dotyczących rozpoznawania obrazów. Możliwe. Badanie systemów zastępujących widzenie pozwala na postawienie zasadniczych pytań dotyczących struktury analizy percepcyjnej. że dotyczy to tylko tych ruchów. Warto dodać. jak i w konstruktach teoretycznych. że tak samo wygląda sprawa ruchu dla wrażeń dotykowych. jak wskazują materiały zawarte w tym rozdziale. to w jaki sposób analizowane są złożone obrazy dotykowe? Być może złożone detektory nie są aż tak ważne i stanowią „przedmiot luksusu" w systemie wzrokowym? Wszystkie te pytania są zapewne niezmiernie intrygujące. Tak więc nawet ludzie niewidomi mogą doznawać złudzeń „wzrokowych". . chociaż zazwyczaj uważa się. jeżeli przedmioty były rozmieszczone na stole i obserwowane nieco z góry. Ten fałszywy efekt kompensuje się tylko w toku aktywnych ruchów oczu. Kiedy oko wykonuje naturalne ruchy. kiedy kamera pozostawała nieruchoma.eksperymencie mogą na podstawie obrazów dotykowych rozpoznawać 25 przedmiotów codziennego użytku. linie rysunku. poinformował o tym. badany czuje. Ruch odgrywa ważną rolę w przetwarzaniu informacji wzrokowej. kiedy sam posługiwał się telekamerą. Nawet niektórych złudzeń wzrokowych można doświadczyć w ten sposób. aniżeli z reakcji na sygnał statyczny dochodzący z otoczenia. Ta ostatnia zdolność do odbioru głębi obrazu na podstawie dwuwymiarowego obrazu dotykowego jest szczególnie interesująca. upoważnia nas do stwierdzenia. które obserwator może sam regulować. A jednak tą drogą rozpoznawane są skomplikowane obrazy. Część obserwatorów dostrzegła również związek między odległością przedmiotu a jego odbieraną wielkością. iż uzyskują więcej informacji z następstwa zjawisk wywołanego poruszającym się obrazem. Ale. nie mógł go rozpoznać. Należy szczególnie zaznaczyć istotną rolę aktywnego ruchu w rozpoznawaniu obrazów dotykowych. że kanały nerwowe przekazujące informację dotykową funkcjonują podobnie jak kanały przekazujące dane wzrokowe? Czy zatem system analizujący informację dotykową posiada detektory linii oraz detektory kątów? A jeżeli nie. łatwiej identyfikowano w sytuacji. Dysponujemy analogicznymi danymi dotyczącymi ruchów oczu . Kiedy jednak niewidomemu obserwatorowi eksponowano przedmiot. obserwatorzy potrafili opisać ich wzajemne położenie oraz względną głębię obrazu. których badani nie mogli nauczyć się rozpoznawać. który wielokrotnie opowiadał studentom o zmianach wielkości przedmiotów wraz ze zmianą ich odległości. Można więc sądzić.

które mogłaby odebrać jako zagrażające. reagujące tylko wtedy. W efekcie chcieliśmy ustalić. Właściwie jedyną oznaką. Lettvin i jego wpółpracownicy stwierdzili. przedmiot musi być ciemny. Detektor kontynuuje swą pracę nawet wtedy.wystarczy zbliżyć się do niej od tyłu. Aby ten detektor zaczął działać. reagujące na ogólne obniżenie oświetlenia. Oko żaby okazuje się być zdolne do wyławiania z sygnału wzrokowego tylko czterech typów informacji. trzy związane są z wyodrębnieniem względnie ogólnych cech sytuacji wzrokowej: Są to: detektory ostrości. stanowią poruszające się cienie. Analizując system wzrokowy żaby. jest jej umiejętność chwytania poruszających się szybko owadów. dotyczącej badań nad systemem wzrokowym żaby: „Postanowiliśmy. W miarę jak przedmiot zbliża się do żaby. Przetwarzanie informacji przez układ nerwowy OKO ŻABY ANATOMIA DETEKTORÓW OKO ŻABY Od czego należy zacząć badanie nad przetwarzaniem informacji w układzie nerwowym? Jeden ze sposobów podejścia zaprezentowany został w klasycznej już dziś pracy Lettvina.. Detektor ten jest oczywiście detektorem owadów. i detektory ciemności. że żaba robi użytek ze swego wzroku. z włókien nieuszkodzonego nerwu wzrokowego. Właśnie z powodu braku aktywności poznawczej łatwo jest ją złapać . Z czterech detektorów. i wykazuje względnie słabą aktywność poznawczą. powinien się poruszać i mieć względnie okrągły kształt. jeżeli nagle zmieni się oświetlenie. Co badacze ci spodziewali się znaleźć w oku żaby? Pozornie świat wzrokowy żaby nie wygląda na zbyt skomplikowany. gdy przedmiot nagle zniknie z pola widzenia (ale impulsy zanikają. Po drugie. nieruchome i poruszające się itp. jaki dociera do żaby. Jak tylko taki przedmiot pojawi się w polu widzenia. po czym łowi go szybkim i precyzyjnym ruchem języka. np. jakie posiada. kiedy w polu widzenia porusza się mały ciemny przedmiot. jakie cechy wspólne z całego bogactwa bodźców są wyodrębniane przez określone włókna albo też grupy włókien znajdujące się w nerwie wzrokowym. silnie reagujące na granicę między jasnymi i ciemnymi częściami. należało eksponować żabie możliwie zróżnicowany zestaw bodźców wzrokowych: nie tylko plamki świetlne. detektor wypukłych krawędzi zaczyna wysyłać słabe impulsy. Maturany. lecz również takie przedmioty. impulsy stają się coraz silniejsze.2. detektory kontrastu ruchu. w wyniku mrugnięcia).. kiedy owad znajdzie się dostatecznie blisko. Najbardziej interesujące są jednak detektory czwartego typu-detektory wypukłych krawędzi. które ją otaczają. Po trzecie zaś. Żaba wydaje się na ogół nie zwracać uwagi na wiele rzeczy. należało znaleźć sposób rejestracji impulsów nerwowych. które to uprzedzają ją o zbliżającym się napastniku. że odpowiada on w pełni zachowaniu żaby. że główny sygnał niebezpieczeństwa. przeznaczonym do wyszukiwania pokarmu: METODY FIZJOLOGICZNE Neuron Rejestracja reakcji neuronów TWORZENIE OBWODÓW NEURONOWYCH OBWODY PODSTAWOWE Budowa bloków Receptor Komórka nerwowa WYODRĘBNIANIE KONTURÓW Wrażliwość a czułość sensoryczna Hamowanie oboczne Obwody służące do wyodrębniania konturów Pola centralne i peryferyjne (center-surround fields) Obwody włączeniowo-wyłączeniowe REAKCJE W CZASIE Obwody służąCe do wytwarzania przemijających reakcji REAGOWANIE NA RUCH Obwody służące do wykrywania ruchu Światło porusza się z lewe] strony na prawą Światło porusza się z prawej strony na lewą PRZETWARZANIE SYGNAŁÓW W CIELE KOLANKOWATYM BOCZNYM WYODRĘBNIANIE CECH Proste komórki Charakterystyczne reakcje Jak zbudować detektory -szczeliny i detektory linii? DIPOLE Komórki złożone Komórki superzłożone WNIOSKI Jak zbudować komórki złożone? Jak zbudować komórkę superzłożoną? . które byłyby dla niej jadalne. reagujące tylko w tych przypadkach. Oczekuje ona momentu. różnorodne figury geometryczne. kiedy ta granica porusza się. Wydaje się. chcieliśmy spróbować znaleźć podłoże anatomiczne grupowania percepcyjnego". takie. że nasza praca powinna wyglądać następująco: Po pierwsze. McCullocha i Pittsa (1959).

że są to detektory wypukłych krawędzi. lecz trzy rodzaje różnych komórek (rys. na przykład rozsypać wokół niej świeżo zabite muchy.dostarcza właśnie takich informacji. jak ona wygląda. ale i jak funkcjonuje. b) klasyfikację neuronów rzeczywiście odkrytych u kijanki przez Pomeranza i Chunga (1970). Następnie udało się ustalić. Oko kijanki ma bowiem nie cztery. Przygotowanie komórki wzrokowej do badań mikroskopowych musi naruszyć jej funkcjonowanie jako detektora bodźców. Niełatwo jest określić. aby przystosowywać się do nowych warunków. że na preparacie mikroskopowym widzimy martwe komórki. szczegółowe badania fizjologiczne dokonane na żywych kijankach wykazały. i c) fotografie komórek odkrytych przez Pomeranza i Chunga. odkrytych w siatkówce kijanki. Ale na pytanie. aby móc równocześnie określić nie tylko. Ustalenie związku między typem detektora a rodzajem komórki wymagato dużego sprytu. Wystarczy jednak umieścić żabę w nowych warunkach. z drugiej ogranicza możliwości przystosowawcze. Widocznie ten detektor pojawia się w późniejszej fazie rozwoju u dorosłego osobnika. nie znajdujemy odpowiedzi. Podstawowa trudność polega na tym. że oko żaby zawiera wzorzec nerwowy pozwalający rozpoznawać muchy i inne owady. Taka specjalizacja żabiego oka świadczy z jednej strony o wysokiej efektywności i skomplikowaniu mechanizmów nerwowych. Oczywiście można zrobić sekcję oka żaby i oglądać je pod mikroskopem. Rejestrując reakcje żywych kijanek na peryferyczne bodźce. może zginąć z głodu: w efekcie braku ruchu wzorzec zawodzi i żaba nie zwróci najmniejszej uwagi na otaczające ją martwe muchy. Obrali za przedmiot swych badań kijankę. Dlatego też Pomeranz i Chung szukali wsparcia w logice dedukcyjnej. Pozostały już tylko do wyodrębnienia dwa rodzaje komórek: detektora kontrastu ruchu i detektora ciemności. Przygotowanie histologiczne zawsze narusza struktury nerwowe. . Ponadto detektory te wysyłają impulsy do różnych części mózgu i każdy z nich wygląda inaczej. których brak jest w oku kijanki. nie jest odpowiednio elastyczny. ANATOMIA DETEKTORÓW Różnorodne funkcje czterech typów detektorów odkrytych w oku żaby mają swoje odpowiedniki w morfologii komórek nerwowych. udało się ustalić. Dzięki istnieniu w oku żaby detektora owadów cały proces koordynacji wzrokowo-ruchowej związanej z łapaniem much zostaje znacznie uproszczony. 2-1). Mikrofotografia • (jednakowe powiększenie) trzech typów komórek zwojowych. mimo takiego nadmiaru pożywienia." Nie potrafimy badać komórki pod mikroskopem i w tym samym czasie odprowadzać od niej impulsy elektryczne. RYSUNEK 2-1. Wtedy rzeczywiście widzimy cztery typy komórek. Pozwoliło to na zidentyfikowanie komórek określonego rodzaju-tych. Tak więc należy przypuszczać. które komórki odpowiadają receptorom każdego z tych typów. Źródło: Pomeranz i Chung (1970). a ona. Rysunek 2-1 przedstawia: a) klasyfikację komórek nerwowych postulowaną przez Lettvina i współpracowników (1961). nie żabę. Mózg żaby jest dość prymitywny. która z tych komórek odpowiada danemu receptorowi. jakie są niezbędne do efektywnego łapania much. że na peryferiach siatkówki oka kijanki znajdują się komórki wyłącznie jednego rodzaju. jaki przedstawiliśmy. że nie mają one detektora kontrastu. I tu znowu odwołano się do logiki dedukcyjnej. System rozpoznawania bodźców wzrokowych.

albo też odgałęzień tych jest wiele i wówczas możliwa jest znaczna liczba połączeń synaptycznych z innymi neuronami. że detektory owadów znajdziemy u wszystkich zwierząt. Źródło: Eccles (1953). Oczywiście nie należy oczekiwać. Akson jest zakończony albo niewielką liczbą odgałęzień. Ponieważ detektorciemności ma większe pole recepcyjne i w dodatku spełnia znacznie prostsze funkcje niż detektor kontrastu ruchu. ale jest równocześnie bardziej precyzyjny i elastyczny. Ograniczymy się do wyłożenia podstawowych danych dotyczących budowy i funkcji neuronu. dostarczanych przez receptory z otaczającego środowiska. . lecz skuteczne zasady łączenia.neuronem . powinien zatem mieć prostszą jednowarstwową strukturę. druga zaś jednowarstwowa. 2-2). Pojedynczy neuron składa się z kilku części: ciała komórki (zwanego samą) oraz włókna nerwowego (zwanego aksonem). po którym informacja przechodzi od jednego neuronu do drugiego.dendryty. W samej synapsie pod wpływem napływającego b) RYSUNEK 2-2 a) Rysunek schematyczny różnych połączeń synaptycznych. w których dokonuje się analiza informacji dostarczanej przez narządy zmysłów. część. którymi przekazywane są sygnały specyficzne dla układu nerwowego-impulsy elektryczne. Następnie musimy poznać sposoby połączeń neuronów w obwody nerwowe. Wskaźniki te okazały się wystarczające do rozwiązania zagadki. b) Schemat budowy neuronu pokazujący promienistą strukturę aksonu i dendrytów wychodzących z ciała komórki. Badania nad okiem żaby ilustrują metody i założenia będące podstawą badań fizjologicznych. W istocie u wyżej niż żaba zorganizowanych osobników system przetwarzania informacji sensorycznych jest zbudowany w pewnym sensie znacznie prościej. W połączeniach między neuronami bierze udział samo ciało komórki lub też jej cienkie wypustki . przeznaczony do wyodrębniania specyficznych informacji z obrazu wzrokowego. Podobnie ciało komórkowe jednego neuronu może odbierać sygnały od niewielu lub też od tysięcy różnych neuronów. Włókna nerwowe i dendryty można rozpatrywać jako izolowane przewodniki.i metodami badania jego zachowania. że żaba ma dość skomplikowany system analizy sensorycznej. nosi nazwę synapsy (rys. Synapsa i dendryt Synapsa i soma Dendryty a) Dendryty METODY FIZJOLOGICZNE Neuron Podstawowym elementem układu nerwowego jest neuron-komórka. musimy najpierw zapoznać się z podstawową jednostką układu nerwowego. Te elektryczne (a ściślej jonowe) sygnały są generowane w ciele komórki jako reakcje na pobudzenie wejść synaptycznych. przegrupowywania i analizowania danych. przy tym komórek drugiego rodzaju było znacznie więcej. Proces ten przebiega małymi krokami. c) Schemat połączeń neuronów w mózgu szczura i myszy. Rezultatem tych badań było wykazanie. regulowany poprzez proste.Spośród dwu pozostałych komórek jedna jest dwuwarstwowa. Aby móc zrozumieć te zasady. przez którą przechodzi informacja przekazywana z jednej części organizmu do drugiej. w której pobudzenie jednego neuronu przekazywane jest do drugiego.

kiedy impulsy nerwowe przechodzą przez elektrodę. W użyciu są zarówno makroelektrody. mające nieco większą średnicę. aby słabe impulsy elektryczne komórki stały się dostępne dla obserwatora. każda z nich spełnia wyspecjalizowane funkcje. Pobudzenie pierwszych zwiększa prawdopodobieństwo reakcji neuronu. co pozwała na dokonanie analizy po jakimś czasie.komórki przetwarzające energię fizyczną przekazywaną z sygnału zewnętrznego w impulsy elektryczne. W celu rejestracji aktywności grupy leżących obok siebie włókien stosuje się makroelektrody.1 do 1 mikrona. W momencie. Znamy obecnie wiele różnych rodzajów komórek nerwowych. Tak więc. 2-3). Przyrządem rejestrującym jest tu elektroda. W celu rejestracji obrazu zmian napięć w neuronie w ciągu określonego czasu posługujemy się zazwyczaj oscylografem. Przykładem takich komórek (receptorów) są pręciki i czopki w siatkówce oka. Sygnał z wyjścia wzmacniacza przekazywany jest na monitor elektroniczny. podobnie można fotografować obraz pojawiający się na ekranie oscylografu lub też analiza pojawiających się impulsów może być dokonana za pomocą komputera. pobudzenie zaś drugich zmniejsza je. oddzielne neurony w toku analizy i kodowania sygnałów sensorycznych współdziałają często z innymi w sposób złożony. zanim w jego ciele komórkowym pojawi się impuls-reakcja. Zwykle łączy się ją z wzmacniaczem elektrycznym. gdzie cały ten proces powtarza się od nowa. 1000 impulsów na sekundę. dlatego też jego aktywność można rejestrować jedynie wówczas. Wszystkie połączenia synaptyczne można podzielić na pobudzeniowe i hamujące. Dla nas szczególnie interesujące są tzw. teoretycznie maksymalna częstotliwość reakcji neuronu wynosi ok.impulsu uwolniona zostaje specyficzna substancja chemiczna . Reakcja komórek na pobudzenie wszystkich synaps jest rezultatem jakby „głosowania chemicznego": stosunek „głosów" płynących z synaps pobudzeniowych i hamujących na wejściu danego neuronu determinuje poziom jego finalnej aktywności. używa się bardzo małych elektrod-mikroelektrod. W celu wyjaśnienia . Z drugiej strony. na ekranie pojawiają się małe punkciki lub kreski. praktycznie zaś jest znacznie niższa i waha się w granicach 300-800 impulsów na sekundę. które przekształcają elektromagnetyczną energię padającego na nie światła w impulsy nerwowe. jeżeli ilość mediatora jest dostatecznie duża. jak i słyszenia reakcji neuronów wywołanych przez sygnały zewnętrzne (rys. W takim wypadku wygodniej jest badać średnią aktywność sąsiadujących neuronów za pomocą makroelektrody. Zależnie od rodzaju mikroelektrody. Po wytworzeniu impulsu neuron przestaje działać przez okres 0. w celu regeneracji. aby dać możność obserwatorowi zarówno widzenia. która wypełnia lukę między zakończeniem aksonu od przekazującego impuls neuronu a częścią odbiorczą następnego neuronu. Czasem końcówka mikroelektrody'jest tak cienka. Dla większości systemów sensorycznych charakterystyczne są cienkie włókna nerwowe o średnicy 3-5 mikronów («). można usłyszeć trzask w momencie. co wywołuje zmianę normalnego potencjału elektrycznego tego neuronu. Ponadto aktywność neuronu przebiegającą w określonym czasie możemy zapisać na taśmie magnetofonowej. jak i mikroelektrody. zmiana potencjału elektrycznego ciała komórkowego neuronu osiąga wystarczający poziom do wzbudzenia impulsu. tak że pojedyncze włókno nie może być odpowiedzialne za dostarczenie właściwej informacji do mózgu. ale występują tu również pewne ograniczenia. Podobnie komórki wioskowe (włosowate) ucha wewnętrznego przekształcają energię mechaniczną sygnałów akustycznych w kod nerwowy.mediator. gdy uda się nam połączyć przewodniki elektryczne z neuronami. RYSUNEK 2-3 Elektryczna wtyczka umieszczona na czaszce Rejestracja reakcji neuronów Reakcja neuronu stanowi krótkie wyładowanie elektryczne. zależnie od potrzeb badawczych. Częstotliwość reakcji neuronu zależy na ogół od częstotliwości i rodzaju impulsów na wejściu synaps. gdy neuron wytwarza impuls. że nie udaje się jej dostrzec pod normalnym mikroskopem i widoczna staje się dopiero przy użyciu mikroskopu elektronowego. jej końcówka ma średnicę od 0.001 sek. Aby zarejestrować aktywność pojedynczego neuronu. który poprzez akson dociera do następnego połączenia synaptycznego. Często duże liczby sąsiadujących ze sobą neuronów zdają się wydobywać z nadchodzącego sygnału podobną informację. receptory . Jedynie w rzadkich przypadkach pobudzenie jednej synapsy wystarczy do pojawienia się impulsu w komórce odbiorczej. Zwykle neuron musi otrzymać wiele impulsów. Jeżeli sygnał ten zostanie przekazany do głośnika.

a czasem określane jako dwubiegunowe (bipolars) lub zwojowe {ganglion cells).komórki amakrynowe. ale ciągle jeszcze niepełne. gdy ona pojawi się w polu widzenia? Analiza i rozpoznanie złożonych obrazów będzie tematem rozważań w następnym rozdziale. A tymczasem. kiedy przedmiot porusza się z lewej strony. co otrzymujemy na wyjściu. inne zaś ciągle wywołują dyskusje. . a to dlatego. w przeciwnym razie napotkamy trudność. jak receptor czy komórka zwojowa (ganglion). gdy konieczne je^ dokonanie operacji neurochirurgicznych. Wybór zwierzęcia eksperymentalnego zależy od wielu czynników. aby sprawnie funkcjonowały. zwane po prostu komórkami nerwowymi. a po drugie dlatego. kiedy w istocie w grę wchodzi cały kompleks elementów . badanie stacji synaptycznych jest niezmiernie użyteczne. łatwo będziemy mogli opracować analogiczne obwody dla innych systemów sensorycznych. takie jak ryb\. wszerz pola widzenia? Jak sformułować teorię obwodów neuronowych? Na kolejnych stronach tej książki będziemy tworzyć obwody neuronowe. przechodząc stopniowo do bardziej złożonych. pozostałą część stanowią konstrukcje czysto teoretyczne. koloru i innych cech przedmiotów. Możliwe są tylko wtedy. są niezmiernie obiecujące. Inne zwierzęta. a następnie prześledzimy drogi nerwowe wiodące od nich do mózgu. że neuron> jego siatkówki są dostatecznie duże i dostęp do nich jest łatwy. Im bardziej chcemy zbliż> c się do człowieka. że stanowi materiał dla naszych celów dogodny. Część materiału przedstawionego w tym rozdziale to precyzyjnie ustalone fakty. jak je»t przekształcana informacja sensoryczną. jakich dokonuje układ nerwowy. bada się tylko wówczas. Niektóre z nich są ogólnie przyjęte.istoty tych interakcji konieczne jest dokładne badanie pracy każdego neuronu z osobna. co dajemy na wejściu. Zaczniemy od bardzo prostych interakcji układu nerwowego i stopniowo będziemy postępować w ten sposób. Rezultaty. że badania dotyczące specyficznych funkcji pojedynczych komórek mózgu są w powijakach. Zaczniemy od prostych obwodów. musimy ostrzec Czytelnika. Przeprowadzono liczne badania podstawowe nad okiem ostrogona (Limulusa). w czasie których rejestracja neuronów stanów i dopuszczalny margines samej operacji lub stanowi niezbędny element jej przebiegu. Rozpatrzmy problem wykrywania poruszającego się przedmiotu. że mimo to udało się nam nauczyć tak wiele. które także wpływają na pomyślny przebieg każdego badania tego typu. próbujemy dociec. Kiedy poznamy już zasady budowy obwodów nerwowych dokonujących analizy sygnałów wzrokowych. W takich sytuacjach wykorzystuje się mikroelektrody. Oznacza to. Zanim jednak przystąpimy do stojącego przed nami zadania. ruchu. Nie będziemy sztywno posługiwać się terminologią przyjętą w neurologii i często będziemy używać takich terminów. na przykład na pojawienie się w polu widzenia naszej babci. jakie uzyskano do dziś. w zależności od tego. jaką zasygnalizowaliśmy na początku książki. kiedy przechodzi przez stację synaptyczną. komórki horyzontalne. tym bardziej złożone organizmy musimy wybierać do badań. W toku badania różnorodnych typów analizy informacji w systemach sensorycznych należy zawsze pamiętać o nieprawdopodobnym stopniu złożoności połączeń elementów nerwowych mózgu. od 6000 do 60 000 synaps. Czytając kolejne paragrafy trzeba pamiętać. aby przejść (teoretycznie) do systemu neuronów reagujących tylko na bardzo złożone przedmioty. Analizując to. rzadko ptaki. i to. do jakiej części mózgu należy. Najczęściej eksperymentuje się z małpami i kotami. Ponieważ większość operacji. jak łączyć neurony. po pierwsze dlatego. powinniśmy zorientować się. Eksperymenty / ludźmi są zjawiskiem niezmiernie rzadkim. System wzrokowy człowieka zawiera około 125 milionów podstawowych elementów receptorycznych w każdym oku. Jak przejść od prostej reakcji światłoczułych receptorów oka do neuronu reagującego tylko wtedy. należy wyrazić uznanie. gdy ich systemy sensoryczne dają nam więks/o możliwości w badaniu specyficznych typów kodowania nerwowego. W świetle tych liczb oraz uwzględniając czułość mikroelektrod używanych do badania pojedynczych neuronów i wiele czynników biologicznych. Czy rzeczywiście można utworzyć detektor babci? Czy istnieje w mózgu komórka. Będziemy jednak musieli zatrzymać się w pewnym miejscu. że zaczniemy od systemów sensorycznych. Pojedynczy neuron kory mózgu (a jest ich setki milionów) obejmuje. Zasady budowy bloków strukturalnych układu nerwowego są takie same dla wszystkich modalności zmysłowych. TWORZENIE OBWODÓW NEURONOWYCH Mamy już teraz wszelkie niezbędne dane do utworzenia obwodów nerwowych. nie dochodząc do tego ostatniego etapu. które w różny sposób zbierają i łączą nadchodzące impulsy nerwowe. przeprowadzana jest na połączeniach międ/> neuronami.są to receptory lub odbiorniki oraz komórki. Gdzie należy umieszczać elektrody? Dla sygnałów sensorycznych charakterystyczne jest łączne występowanie synaps włókien przewodzących informację sensoryczną w miejscu zwanym stacją synaptyczną lub stacją przekaźnikową. która reaguje w specyficzny sposób tylko wtedy. zdolne do wykrywania konturów figur. Na jeden centymetr sześcienny mózgu przypada aż 40 milionów synaps. że o połączeniach neuronów w oku oraz o wzrokowych ośrodkach mózgu wiemy więcej niż o innych systemach sensorycznych. zanim przejdziemy do wyczerpującego omówienia problemu. Podstawowym przedmiotem naszego zainteresowania będzie system wzrokowy. OBWODY PODSTAWOWE Budowa bloków Badając budowę obwodu sensorycznego. mechanicznych i elektronicznych. musimy wyróżnić dwa poziomy tego systemu: zespół komórek przetwarzających nadchodzące z zewnątrz sygnały fizyczne w wyjścia nerwowe.

Tak więc intensywność sygnału będziemy przedstawiać za pomocą liczby impulsów nerwowych. gdy ograniczymy podział na dwa podstawowe typy: przetworniki i łączniki (transfurmers andcumbiners). z zasady będziemy pomijać mechanizmy przetwarzające intensywność sygnału fizycznego w częstotliwość poszczególnych reakcji.światło. dla której reakcja neuronu stanowi pięć jednostek umownych. z jaką receptor przewodzi impulsy nerwowe. RYSUNEK 2-5 . dźwięk. które wytwarza on w receptorze. Rysunek 2-4 jest przykładem stosowania przyjętych oznaczeń. działanie czynnika chemicznego-poprzez impuls nerwowy. Jednakże wyjaśnienie istotnych dla nas cech neuronu będzie łatwiejsze.receptory i komórki nerwowe. Receptor reaguje na sygnały zewnętrzne . dotyk. Wyjścia receptora oznaczyliśmy liczbami: wskazują one na szybkość. albo .w terminologii neurofizjologicznej . Sygnał o intensywności 5 oznacza sygnał o takiej intensywności.Receptor. Dla ułatwienia. różnorodne receptory i rozliczne rodzaje mechanizmów synaptycznych. Model receptora przedstawiony został na rysunku 2-4.

Komórka nerwowa (rys. Możemy badać równocześnie zaledwie kilka różnych komórek. minus aktywność na wszystkich wejściach hamujących. Źródło: Poiyak (1957). Mikrofotografia komórek siatkówki człowieka w obrębie plamki żółtej. 2-7). to wejście hamujące. Przeanalizujemy w ogólnych zarysach rozmieszczenie receptorów jednego z systemów sensorycznych . Jeżeli jedna i ta sama komórka zwojowa zbiera reakcje receptorów z dużego obszaru siatkówki. to wejście pobudzeniowe.Podstawowej wiedzy na temat oka dostarczyły badania nad okiem ostrogona (Limu- . najprościej będzie przyłączyć do każdej z komórek kolejnego poziomu (komórki zwojowe) jak najwięcej receptorów-tak. rozważając najlepszy sposób rozmieszczenia receptorów na pierwszym poziomie sensorycznego przetwarzania informacji. Jeżeli wejście ma współczynnik . W opisywanych niżej obwodach częstotliwość własna. połączenia pobudzeniowe (pobudzające) oznaczyliśmy na rysunku 2-5 strzałkami. aby ich reakcje sumowały się w jednej komórce zwojowej. Rozmieszczenie połączeń nerwowych w aparacie receptorowym determinuje sposób kodowania tych zmian w postaci impulsów nerwowych w systemie wzrokowym. komórka nerwowa może wysyłać impulsy nawet w takich wypadkach. a połączenia hamujące kropkami. a czasem nawet równa 0.-0. zmuszeni jesteśmy pójść na kompromis między utrzymaniem wrażliwości a rejestrowaniem szczegółów struktury sygnału. Każdemu wejściu neuronu przypisana jest dodatnia lub ujemna wartość liczbowa-mnożnik. Jeżeli na przykład mnożnik na wejściu wynosi „0. Ale za podwyższenie wrażliwości trzeba zapłacić określoną cenę.5x100). Wejście charakteryzujące się dodatnim (+) mnożnikiem. a wejście mające ujemny (-) mnożnik. to na wyjściu neuronu aktywność maleje o 50 jednostek na każde 100 znajdujących się na wejściu. że na każde 100 jednostek aktywności na wejściu. RYSUNEK 2-6. aby przechowywały one jak najwięcej szczegółów rozkładu energii odpowiadającego sygnałowi dochodzącemu z zewnątrz. Im więcej receptorów zostanie przyłączonych do jednej komórki zwojowej. Aby system był dostatecznie wrażliwy. Komórkę nerwową oznaczamy kółkiem. Oba te wymagania wydają się sprzeczne. Wartość wyjścia neuronu obliczamy jako sumę algebraiczną aktywności własnej plus aktywność na wszystkich wejściach pobudzeniowych. kiedy na jej wejściu brak jest jakichkolwiek sygnałów.5". Ma ona dwa rodzaje połączeń. to zanika zdolność rozróżniania niejednakowych rozkładów światła w obrębie tego obszaru. tym wrażliwszy będzie system na słabe sygnały świetlne. 2-5). pole odbiorcze komórki zwojowej powinno być dość małe. wyjście neuronu powiększa się o 50 jednostek (0. Na rysunku 2-6 możemy zobaczyć znaczną liczbę ciasno stłoczonych receptorów siatkówki. często przyjmowana jest za 100. Jest to miejsce łączenia się różnych impulsów nerwowych. WYODRĘBNIANIE KONTURÓW W obrazie na siatkówce najistotniejszą informację niosą zmiany intensywności światła padającego na poszczególne części powierzchni siatkówki. Aby zachować szczegóły układów świetlnych. . czyli wejść: pobudzeniowe i hamujące. odpowiadająca spontanicznej aktywności. W pewnych wypadkach wielkość ta może być większa lub mniejsza od 100. Wrażliwość a czułość sensoryczna Pożądane jest. Maksymalną reakcję komórki zwojowej uzyskuje się przez zsumowanie reakcji jak największej liczby receptorów (rys. W miejscach odpowiadających konturom przedmiotów mogą występować znaczne i bardziej gwałtowne zmiany intensywności. aby systemy sensoryczne były możliwie jak najbardziej wrażliwe na sygnały dopływające z otoczenia zewnętrznego. Energia świetlna docierając do oka rozkłada się na powierzchnię zbudowaną z oddzielnych receptorów. Znaczna część wiedzy dotyczącej systemu połączeń neuronowych pochodzi z pewnych niezwykle pomysłowych eksperymentów. Zmiany te mogą się rozciągać na znacznej części oglądanej sceny.. Inaczej mówiąc.5". ale na wyjściu przekazuje tylko jeden (chociaż może być skierowany w różne miejsca). Dla ułatwienia. Neuron odbiera na wejściu znaczną liczbę impulsów. Jednocześnie pożądane jest. Neuron ma często własne „wewnętrzne" tempo (częstotliwość) wyładowań.foto recepto rów oka (słupki i czopki). Tak więc. oznacza to. odpowiadając różnej jasności poszczególnych jej składników. Hamowanie oboczne Metody badania systemu połączeń w siatkówce oka są dość skomplikowane.

chociaż światło padające na inne niż A receptory nie może wywołać reakcji w omawianej komórce zwojowej. aby można było bezpośrednio stymulować odrębne receptory. kiedy podrażnimy jednocześnie oba receptory. to jednak obniża aktywność tej komórki (jeśli znajdowała się ona uprzednio w stanie aktywności). zobaczmy.hamowanie oboczne (lateral inhibition): aktywność . 2-10).RYSUNEK 2-8. Jednakże zanim stwierdzimy. siła reakcji komórki zwojowej maleje (rys. Źródło: Cornsweet (1970). Załóżmy. Najpierw preparujemy oko w ten sposób. Widocznie receptor B nie wpływa na aktywność komórki zwojowej A. Ten prosty eksperyment pokazuje jeden z najważniejszych mechanizmów przetwarzania informacji sensorycznej . Tak więc. 2-11). 2-9). RYSUNEK 2-7 lusa)-(rys. co się stanie. a następnie oświetlimy receptor B. możemy przyjąć. że obserwowana jest reakcja komórki zwojowej. 2-8). Jeżeli pobudzenie komórki zwojowej wzrasta. że wyłącznie receptor A oddziałuje na komórkę. że jest ono związane z aktywnością receptora A. kiedy światło skierowane jest bezpośrednio na receptor A (rys. Jak się okazuje. dlatego łatwo można je preparować. z pominięciem soczewki i innych tkanek (rys. Tym razem elektroda nie rejestruje żadnych zmian aktywności komórki zwojowej. 2-12). krab ostrogon. Limulus. Dogodnie umieszczone oko ostrogona ma grube włókna nerwu wzrokowego. Zaczniemy ponownie od włączenia źródła światła pobudzającego receptor A. Następnie umieszczamy elektrodę w komórce zwojowej i włączamy światło. Skierujmy teraz światło na receptor B (rys.

gdzie wszystkie receptory ustawione są w jednym rzędzie. że reakcje jednej komórki mogą być odjęte od reakcji innej komórki. pozwala na obliczenie różnicy między dwoma wejściami. gdzie następuje zmiana intensywności światła. Prostota jest tu tylko pozorna. Oko boczne ostrogom. Źródło: Cornsweet (1970). w którym aktywność neuronów pobudzanych światłem o stałej intensywności byłaby stosunkowo słaba. który powoduje. Dla wyróżnienia konturów niezbędny jest taki układ. Takie warunki może . Pozornie koncepcja ta jest dość prosta. Wszystkie zostają oświetlone. który w efekcie końcowym będzie przesyłany do wyższych ośrodków nerwowych. niewiele by to dało (rys. Jeżeli receptory oraz komórki zwojowe byłyby połączone ze sobą w sposób prosty i bezpośredni. 2-13). ale nie może stanowić mechanizmu wyodrębniania konturów figury za pomocą takiej sieci. Dla pewnych celów byłoby to wystarczające. Daje to bowiem możliwość wyliczenia wszystkich przekształceń złożonego sygnału świetlnego. rozpatrzymy podstawowe cechy sieci wyodrębniania konturów figur. Odzwierciedla ona działanie procesu hamowania. padającego na powierzchnię receptorów. Zaczniemy od sieci jednowymiarowej. w logicznie uporządkowany przekaz sensoryczny. natomiast przy zmianach oświetlenia aktywność ta musi się znacznie zwiększać. Światło skierowane na receptor B Światło skierowane na receptor A Obwody służące do wyodrębniania konturów Przyjmując założenie o istnieniu mechanizmów hamowania obocznego. Struktura aktywności neuronów byłaby wówczas jedynie bardziej lub mniej dokładnym powtórzeniem właściwości układu światła padającego na te receptory. Niezbędne są jakieś czynniki dodatkowe. inaczej mówiąc. Problem wyodrębniania konturów polega na określeniu miejsca.Światło na B Światło na A ł ł RYSUNEK 2-12 Rzeczywiste impulsy nerwowe RYSUNEK 2-9. jednej komórki jest modyfikowana przez aktywność sąsiadujących z nią komórek.

własnej możliwe są pozytywne . a drug. Musimy więc So Jednostek aktywności. występujących w rzeczywistym procesie hamowania w k a d z i e nerwowym. Neurony oddziałują na siebie wzajem: A oddziałuje na B tak jak B na A. Można to zrobić na przykład. że istnieje najwyraźniej pewien próg dla pojawienia się efektu hamowania: częstotliwość impulsów neuronu A zm. możemy zmienić również rodzaj informacji wydobywanej z obrazu wzrokowego. ' W Mn to sposób zachowując ten sam schemat zasadniczy.enia się dopiero wtedy gdy aktywność neuronu B osiągnie 10 wyładowań na sekundę. zarejestrowanej w sytuacji prawie identycznej z opisaną powyżej.16.2" (rys. S m n o ż n i k wynosi „-0. reakcji na pobudzenie. gdzie aktywność własna ustalona J t — t r n u S C k r S n y c h zagadme. Tak jak i uprzednio obniża się częstotliwość impulsów nerwowych z chwilą. Jednak w momencie kiedy pojawia się spadek częstotliwości wyładowań neuronów.P<. ale zmieniając stosunki w procesie hamowania. . że wpływ jednego czynnego elementu na drugi jest wprost proporcjonalny do częstotliwości wyładowań^ W omawianym przypadku współczynnik proporcjonalności jest równy 0. hamowanie ma charakter liniowy Wykres przedstawiony na rysunku 2-17 wskazuje. Łatwo to oaągnąc usSwszy współczynnik połączeń miedzy komórką zwojową a sąsiednimi receptorami ^Rysunk! 2-14 i 2-15 pokazują system. Zauważcie również. ze ^ r e a g u j e tylko przy zrmanach różnic w intensywność. Na rysunku 2-17 przedstawione są zapisy graficzne aktywności neuronowej. Taki model jest zbyt jednostronny. . który wyodrębnia ze struktury pobudzenia Jeftaego tylko kontury. Jeżeli byjej nie było. Po uważnej analizie tych schematów można dostrzec. ponieważ negatywna aktywność to ab ud DzTękHstniniu aktywność.erwsze staje * oczywista RYSUNEK 2-13 .t na 20 wyładowań na sekundę. mech będzie po 5 z każdej strony. Po p. Przy zwięk- . . pozostawia z niego jedynie kontury. Trzeba będzie poszukać kompromisu między dwoma typami obwodów. me moglibyśmy uzykać negatywnej część. . ale pozostaje rowmez informacja o względnych intensywnościach światła padającego na różne części obrazu. gdy włączymy źródło światła A. Scemy aby komórka zwojowa w ogóle nie reagowała na to źródło światła. Nie uwzględnia różnic w oświetleniu padającym na rożne części obrazu wzrokowego. światła padającego na k Jn eczTość istnienia aktywności własnej komórki. dzięki któremu aktywność danego receptora zależy od " i w n S d receptorów lezących po obu jego stronach. Rozpatrzmy dla przykładu eouiący przypadek: mamy stale źródło światła 10 jednostek (oznacza to ze " b u E y t y m ^ a t ł e m receptor wytwarza reakcję charakteryzującą ac liczbą 10). Iluluje to wykres umieszczony u dołu rysunku 2-15. 2-16). Musimy prowadzić bardzo staranne pomiary w celu ustalenia podstawo w ch wartość. negatywne reakcj iomórkr wyrażają się one w podwyższeniu lub obniżeniu jej normalnej aktywność. P r z e m k a świat w rysunek kreskowy. poprzez zmniejszenie efektu hamowania oboranego.newmć hamowanie oboczne. z których jeden zupełnie nie zmienia sygnału. I oto uzyskaliśmy bardzo interesujący wynik Najsilniejsza reakcja pojawia się przy konturach. P^edstawTony tu obwód reaguje wyiączme na kontury.

OBWÓD PODSTAWOWY Światło Reakcja ISTOTNE OBLICZENIA Receptory 5 10 Komórki zwojowe 10 5 5 Reakcje RYSUNEK 2-14 Procesy przetwarzania .

U góry: Źródło: Ratliff (1965). Niżej: Źródło: Ratliff i Hartline (1959).5 mm na powierzchni oka RYSUNEK 2-18. .Receptor mórki zw Reakcje Odpowiada 0.

że intensywność pojedynczego pasma nie jest jednolita. Wykres (linia ciągła) przedstawia aktywność neuronów w porównaniu z rzeczywistym rozkładem intensywności dla bodźca świetlnego^ (oznaczonym linią przerywaną). Elektrodę rejestrującą umieszczono na jednej komórce zwojowej. rezultat powinien odpowiadać waszemu spostrzeganiu tych pasm. Fotografia przedstawia ten sam test świetlny. zaznaczone są granice szybko zmieniających się intensywności światła.20 -współczynnikowi. pojedynczy receptor może się łączyć z wieloma różnymi komórkami zwojowymi i wtedy nie możemy tak ograniczyć źródła światła. nakrywszy przedtem oko maską.16. świetlne i krzywa oznaczona trójkącikami na rysunku 2-18 odzwierciedla wynik aktywności neuronu bez hamowania. jak to pokazują strzałki. aby pobudzało tylko jedną komórkę zwojową.6 impulsów na sekundę.Położenie Rysunek 2-18 przedstawia rzeczywistą częstotliwość reakcji neuronu zarejestrowaną w oku kraba (ostrogona). Następnie maskę zdejmowano i na oko padał cały układ świateł. oparte na hamowaniu obocznym. Po drugie. jednak wydaje się nam. w której zrobiono maleńki otworek umieszczony. połączenia między receptorami i komórkami zwojowymi u wyższych organizmów mogą być pobudzeniowe. Rozważmy typowy zapis z siatkówki kota. W tym momencie zaczynały działać wszystkie czynniki hamujące. Jednakże ten podstawowy mechanizm jest wielce elastyczny i może być użyty do innych typów analizy obrazu wzrokowego. Elektrodę wprowadzono do komórki zwojowej i rejestrowano reakcje na bodziec świetlny. Jest to operacja równoważna z przemieszczaniem elektrody. RYSUNEK 2-19. Dzięki temu jedynie pobudzająca część pola recepcyjnego otrzymywała bodźce. Zarejestrowana aktywność przedstawiona została na rysunku 2-18 (krzywa oznaczona kółkami): sieć nerwowa nie reprodukuje już w prosty sposób bodźca świetlnego. że zaciemnienie przedstawionych pasm zmienia się w sposób jednolity? Czy każde z pasm ma jednakową intensywność. U innych zwierząt sprawa przedstawia się odmiennie. : Pola centralne i peryferyjne (center-surround fields) U bardziej złożonych organizmów. Przemieszczając światło odnajdu- Położenie szeniu częstotliwości wyładowań o każde 10 impulsów na sekundę uzyskuje się obniżenie efektu hamowania do wielkości równej 1. Czy występuje wrażenie. która nie zmienia się w obrębie danego pasa? Spróbujcie odnaleźć typ reakcji neuronu na taki układ pasm opierając się na schemacie przedstawionym na rysunku 2-16. Po pierwsze. dokładnie nad miejscem. pozostawiając elektrodę w pozycji stałej. Dzięki temu rozkład reakcji w oku ostrogona powinien być niemal identyczny z tym. ale podstawowe cechy analizy są podobne. co przedstawiono na rysunku 2-16. który wspólnie wybraliśmy dla obwodu nakreślonego uprzednio. W oku ostrogona dana komórka może mieć tylko negatywny wpływ na sąsiednie komórki. trzeba było przemieszczać światło tak. Aby odkryć reakcję na dany układ świateł. co jest dość bliskie -0. Pouczająca będzie próba narysowania takich obwodów. przeanalizujcie uważnie pasma przedstawione na rysunku 2-19. na przykład ssaków. . Zanim zakończymy ten eksperyment. jak i obniżenie aktywności w danej komórce zwojowej. że reakcja neuronów dokładnie oddaje układ pobudzenia świetlnego. jak i hamujące. W ten sposób w obwodzie tym współczynnik hamowania osiąga-0. Każde z pasm przedstawionych na fotografii ma jednakową intensywność. Z kształtu krzywej wynika. gdzie znajdowała się elektroda (kółko z krzyżykiem na rysunku 2-18). ale znacznie łatwiejsza do przeprowadzenia. Jednak w toku analizy tych bardziej złożonych systemów wzrokowych pojawiają się nowe problemy. Początkowo światło eksponowano. Źródło: Cornsweet (1970). Sąsiednia komórka receptoryczna może wywołać zarówno zwiększenie. który opisywaliśmy wcześniej. Wszystkie badane przez nas do tej pory systemy sensoryczne zdają się mieć mechanizmy wyodrębniania konturów. siatkówka działa nieco inaczej niż u kraba (ostrogona).

. strefę pobudzeniową (rys. rodzaj reakcji komórki ulega zmianie: zamiast obniżenia aktywności do poziomu stałej aktywności własnej. ma także kształt kolisty i otacza.1 do 1 milimetra. Typowy kształt obszaru pobudzeniowego to wydłużone koło ze średnicą około 0. w którym pojawia się reakcja na zgaszenie światła. który może aktywizować daną komórkę zwojową. Światło RYSUNEK 2-21 Pole recepcyjne Pole recepcyjne Komórka zwojowa Wielkość reakcji komórki zwojowej Komórka zwojowa Wielkość reakcji komórki zwojowej jemy tę część siatkówki. przy czym poziom aktywności występujący w ślad za gwałtownym skokiem może być tylko nieznacznie wyższy od poziomu spontanicznej aktywności własnej. Do rozkładu reakcji neuronu dołączyła się nowa właściwość: dana jednostka funkcjonalna reaguje na pobudzenie świetlne początkowym gwałtownym skokiem aktywności powyżej poziomu aktywności stałej. 2-21). Z kolei nieznacznie poruszając źródłem światła postaramy się dokładnie określić obszar na siatkówce. Kiedy odbierane źródło światła wychodzi poza granice tego kolistego obszaru pobudzeniowego.Światło RYSUNEK 2-20. wyłączenie światła powoduje w komórce zwojowej krótkotrwały nagły skok aktywności. Obszar. Widać to na rysunku 2-20. której pobudzenie prowadzi do wzmocnienia reakcji -jest to obszar pobudzeniowy.

zarówno na Komórka zwojowa RYSUNEK 2-23 . 2-22). a pobudzana poprzez stymulację peryferii. 2-23). uzupełniający w stosunku do pierwszego.do obniżenia aktywności tej komórki. że obszar centralny jest całkowicie powiązany z pobudzeniowym systemem włączeniowym. Rozproszone światło na całe pola recepcyjne. że powinien istnieć drugi. jakim mechanizmem posługuje się rzeczywisty układ nerwowy? Możemy przyjąć. Ogólnie możemy przyjąć. Stwarza to konieczność wprowadzenia widocznej na diagramie nowej Pole recepcyjne Komórka zwojowa Wielkość reakcji komórki zwojowej Taką jednostkę funkcjonalną . że układ nerwowy jest raczej symetryczny. Pole recepcyjne Obwody włączeniowo-wyłączeniowe Jakie mechanizmy nerwowe prowadzą do takiego uzupełniającego układu włączeniowo-wylączeniowego? Wykorzystując podstawowe mechanizmy receptor-komórka zwojowa.Światło RYSUNEK 2-22 centrum. oświetlenie peryferii . typ reakcji. Oświetlenie części centralnej prowadzi do wzmocnienia aktywności komórki zwojowej. wzmożoną aktywnością zaraz po wyłączeniu źródła światła. Nazwiemy je jednostkami wyłączeniowymi pole centralne i włączeniowymi pole peryferyjne. które dotychczas rozpatrywaliśmy. tzn.komórkę zwojową wraz z jej polem recepcyjnym-będziemy nazywać jednostką włączeniową (+) pole centralne i wyłączeniową (-) pole peryferyjne (on center-offsurround). że istnieje tu szereg możliwości. jak i na peryferie. Dlatego też. poprzedzonego jednak krótkotrwałą. Rozpatrzmy pole z „plus-centrum" i „minus-peryferie". odkrywszy jakiś charakterystyczny dlań rodzaj reakcji. A zatem jako uzupełniające w stosunku do jednostek włączeniowych pole centralne i wyłączeniowych pole peryferyjne istnieją w tej samej liczbie jednostki z odwrotnym typem organizacji. Jedną z możliwości jest założenie. gdzie jednostka jest hamowana w momencie stymulacji obszaru centralnego. możemy bez większego wysiłku skonstruować odpowiednie obwody. a peryferie są w pełni powiązane z hamującym systemem wyłączeniowym (rys. może w ogóle nie wywołać żadnej obserwowalnej reakcji (rys. możemy się spodziewać. Problem jednak w tym.

MacNichol i Wolbarsht (1960). Reakcja komórki zwojowej z siatkówki złotej rybki na pobudzenie półsekundowymi błyskami świetlnymi. Zakłada ono jednak. Źródło: Wagner. że reakcje receptorów. a druga z części „plus". jest to niewątpliwie proste uzupełnienie mechanizmu . zwanej komórką dwubiegunową. Nad każdym zapisem z prawej strony umieszczono dane dotyczące długości fal wietlnych. mogą być hamujące lub pobudzeniowe. Ą co dzieje się wówczas.. a różnice są trudno uchwytne? Załóżmy. a w obszarze „minus" hamujące. W omawianym przypadku ogólny wzorzec reakcji będzie taki sam. W obszarze centralnym będą przeważać połączenia pobudzeniowe. co Światło padające na: Obszar „plus" Reakcja komórki Intensywność światła Obszar „minus" b Równocześnie na „plus" a + b i „minus" RYSUNEK 2-26. ale w obszarze „plus" przeważają połączenia pobudzeniowe. Jedna komórka dwubiegunowa odbiera impulsy płynące od receptorów z części „minus" pola. . kiedy nie ma tak ostrej granicy.RYSUNEK 2-24 komórki. Źródło: Kuffler (1953).plus"-„minus". RYSUNEK 2-25. bez względu na ich usytuowanie w polu. że istnieje ścisłe rozgraniczenie między obszarami centralnymi a peryferyjnymi. Połączenia z obu dwubiegunowych komórek zbiegają się w jednej komórce zwojowej.

tak więc aktywność wzbudzona była znacznie wyższa. której aktywność hamowana jest pod wpływem bodźca świetlnego. ale bez koncentrycznego pola recepcyjnego. a jest ich wiele. minus-peryferie". w środku-przy obniżonej intensywności i na prawo . zwróćcie uwagę na skok reakcji typu „minus" przy zgaszeniu światła. ale za każdym razem bodźcem jest światło o innej długości fal. Jaki by nie był mechanizm tej przemijającej reakcji. Na rysunku 2-28 przedstawione jest takie połączenie między poziomem REAKCJE W CZASIE Zwróciliśmy już uwagę na przemijający skok aktywności jako typową reakcję na zapalenie światła. 2-27. Reakcja na sygnał. Nie jest w pełni jasne. pokazane zostały reakcje komórki na pobudzenie światłem o umiarkowanej i wysokiej intensywności. Źródło: Ratiiff(1961). czy ta charakterystyczna reakcja to przejaw działania mechanizmów adaptacyjnych. Na rysunku 2-25 a+b pokazana jest reakcja na połączenie oddziaływań a i b. Białe kółka odpowiadają reakcji komórki zwojowej. Na rysunku 2-25b światło pobudza obszar „minus". jak to dokonuje się rzeczywiście w układzie nerwowym. a na peryferiach połączenia hamujące. W siatkówce kota około 30-50% komórek zwojowych reaguje na pobudzenie w sposób zgodny z formułą „centrum-peryferie". Pobudzana jest stale ta sama część pola recepcyjnego. niż stwierdzić. pracującej w „systemie plus-minus". a dla wyjaśnienia rzeczywistego mechanizmu niezbędne są uważne i trudne badania mikroanatomii poszczególnych komórek. Aktualnie jednak nie dysponujemy takimi danymi. Rysunek 2-27 przedstawia krzywą przebiegu tej reakcji. Na rysunku 2-25a światło pada na obszar „plus". należą do typu „centrum-peryferie". zapewniających zmniejszenie szybkości reakcji komórki i uczynienie całego systemu mniej wrażliwym na długotrwałe pobudzenie. „minusperyferie" układ stosunków jest odwrotny. Jeszcze inne komórki wydają się nie reagować na żaden ze standardowych bodźców. który nadchodzi z dowolnego punktu w dowolnym obszarze pola. stosowanych zazwyczaj w typowych eksperymentach. Na rysunku 2-25 przedstawione są reakcje komórki zwojowej typu „plus-centrum. ale też przy oświetleniu różnych obszarów różnymi barwami. Pozostałe komórki wykazują bardzo zróżnicowane upodobania. Dla obszaru typu „plus-centrum". mimo to spróbujemy coś wymyśleć. przedstawione są trzy warianty reakcji na dwa poziomy intensywności światła: na lewo-przy umiarkowanej intensywności światła. po zmianie długości fal świetlnych komórka zwojowa przechodzi od reakcji „plus" do reakcji „minus". Łatwo możemy uzyskać przemijającą reakcję przez wprowadzenie do systemu łączącego dwie komórki obok połączenia pobudzeniowego równoległego połączenia hamującego. wytwarzającego przemijającą reakcję. Częstotliwość taka utrzymuje się do momentu zgaszenia światła. Oba opisane tu sposoby połączeń komórek receptorycznych prowadzą do tych samych w zasadzie rezultatów. W tej komórce następuje wyraźny krótkotrwały spadek aktywności do 5 impulsów na sekundę. aby później równie szybko ustabilizować się na poziomie 40 impulsów na sekundę. Inne. który utrzymuje się w pozostałym czasie oddziaływania bodźca. Obwody służące do wytwarzania przemijających reakcji Łatwiej jest zbudować model mechanizmu nerwowego. czy też jest to autentyczne zwiększenie wrażliwości właśnie na bodziec przemijający (krótkotrwałe oświetlenie). Jak się okazuje. Ta ważna właściwość komórek wrażliwych na długość fal świetlnych będzie szczegółowo omówiona w rozdziale 5. Czarne kółka na rysunku 2-27 pokazują reakcje komórki zwojowej. RYSUNEK. będzie zależała od stosunku elementów pobudzeniowych do elementów hamujących na danym obszarze. Rysunek 2-26 przedstawia reakcje komórki zwojowej pochodzącej z siatkówki złotej rybki na pobudzenia światłem o różnych barwach. Dla stworzenia modelu wystarczy wykorzystać zasady funkcjonowania obwodów podstawowych. co da reakcję typu „minus" (rys. Początkowo częstotliwość reakcji komórki gwałtownie wzrasta-do około 80 impulsów na sekundę. 2-24).ponownie przy umiarkowanej. to znaczy do poziomu znacznie niższego niż ten. Rezultat zależny jest od względnego zmieszania światła w obszarach „plus" i „minus". ale z polami recepcyjnymi o przedziwnych kształtach. A nawet proste komórki zwojowe z koncentrycznymi polami recepcyjnymi w zmienionych warunkach wytwarzają dość skomplikowane układy reakcji. Grupę receptorów oświetlano przez około 2 sekundy. w omawianym wypadku aktywność własna komórki wynosiła 30 impulsów na sekundę. . Czas (w sekundach) Ten podstawowy mechanizm „centrum-peryferie" może funkcjonować nie tylko przy oświetleniu światłem białym.doprowadzi do reakcji typu „plus". występuje ona bardzo wyraźnie. Jedne z nich reagują tylko na zapalenie albo tylko na zgaszenie światła.

Jeszcze inny sposób uzyskania efektu reakcji przemijającej przedstawiony jest na rysunku 2-30. Istnieje alternatywny obwód dla wywołania zachowania przemijającego: hamowanie zachodzi poprzez odrębny łańcuch neuronów (rys. w tym obwodzie opóźnienie hamowania jest wmontowane w ten sam mechanizm i dlatego wszystkie jego ogniwa mogą działać z jednakową prędkością. Wtedy po zapaleniu światła reakcja neuronów nasila się. Reakcja komórki zwojowej wywiera wpływ zwrotny na komórki dostarczające jej impulsów wejściowych. kiedy zaczyna działać proces hamowania. Takie systemy są dość powszechne w obwodach elektronicznych. ponieważ system pobudzenia działa szybciej. ze tylko ten sposób hamowania poprzez sprzężenie zwrotne pozwala automatycznie wyjaśnić występowanie salwy szybkich impulsów przy zgaszeniu światła.do tej pory nie wiadomo. że rozchodzenie się impulsów hamujących będzie znacznie wolniejsze niż rozchodzenie się impulsów pobudzeniowych. Właściwie komórka A nie jest wcale niezbędna. W odróżnieniu od innych mechanizmów.komórek dwubiegunowych i zwojowych. że proces hamowania rozwija się wolniej niż proces pobudzania. aby komórka B mogła bezpośrednio hamować A. Zauważcie jednak. Tendencja do pobudzenia wywołana pojawieniem się światła napotyka przeciwdziałanie ze strony równoległego połączenia hamującego. Wykres pokazuje system hamowania w wyniku sprzężenia zwrotnego: reakcja na wyjściu komórki B działa hamująco na wyjście komórki A. Tak jak w poprzednim wypadku uzyskamy efekt przemijającej reakcji pod warunkiem. Na przykład usuwając komórkę F tak. załóżmy. można przekazać sygnał z wyjścia B wprost na jej wejście-i komórka będzie bezpośrednio hamować samą siebie. Pośrednicząca komórka F zapewnia sprzężenie zwrotne. które występuje między komórkami sąsiadującymi ze sobą. lateralnego. 2-29). Aktywność końcowa będzie zależała od stosunku oddziaływania kanału pobudzeniowego do oddziaływania kanału hamującego. Aby nie doprowadzić do pełnego zablokowania reakcji. w odróżnieniu od hamowania obocznego. W literaturze fachowej te dwa mechanizmy określane są jako hamowanie naprzednie (forward inhibition). można uprościć pętlę sprzężenia zwrotnego. częstotliwość impulsów obniża się lub całkowicie zanika. wówczas nie będzie dla tego samego neuronu równoczesnych połączeń pobudzeniowych i hamujących. Oczywiście. . Ale czy istnieją w obwodach nerwowych . Nieco później.

Oczywiście. jeżeli przemieszczamy wiązkę świetlną z lewej strony na prawą poprzez jednostkę „centrum-peryferie". reakcja będzie ulegała zmianie zgodnie z lokalizacją światła w polu recepcyjnym tego systemu: początkowo. jaki musi rozwiązać system wzrokowy. Taka kolejność reakcji nie pozwala jeszcze na traktowanie danej jednostki jako detektora ruchu.stałych i będących w ruchu. gdy światło będzie padało po lewej stronie peryferii. żaby posiada elementy wyposażone w wybiórczą wrażliwość na określone rodzaje ruchu. Idealny byłby taki detektor. zapewnia dostosowanie się systemu wzrokowego do zmian w strukturze przestrzennej bodźca świetlnego. później pojawi się efekt hamowania. 2-32). zanotujemy aktywność własną. który ma wybiórczą wrażliwość na kierunek. wyodrębnienie ich i hamowanie tych aspektów. jak i na drugie. nie wywołuje żadnej reakcji. a poza tym na nic innego. a nawet na szybkość poruszającego się bodźca. Poruszające się źródło światła RYSUNEK 2-32. . Siatkówka oka królika. pobudzenie świetlne peryferii tego obszaru (przedstawione za pomocą symbolu O). potem zaś pobudzenie. Pole recepcyjne Kierunek ruchu Komórka zwojowa Elektroda Reakcja komórki zwojowej RYSUNEK 2-31 reagują one zarówno na jedne. jak widać. Hill i Lenek (1964). Źródło: Barlow. REAGOWANIE NA RUCH Ostatni z podstawowych problemów.Badaliśmy trzy różne typy mechanizmów „pobudzenie-hamowanie": oboczny. polega na wykryciu i ocenie ruchu. które pozostają niezmienne. Obszar centralny wytwarza reakcje typu „plus-minus" (oznaczone symbolem ± ) . Hamowanie oboczne wpływa na zaostrzenie konturów. Zapoznajmy się więc z dostępnymi informacjami o systemie wzrokowym królika (rys. Większość dotychczas rozpatrywanych receptorów nie jest przeznaczona do odróżniania przedmiotów . Najwidoczniej podstawową strategią układu nerwowego jest przede wszystkim wykrywanie zmiennych aspektów sygnałów zewnętrznych. Hamowanie naprzednie oraz hamowanie typu sprzężenia zwrotnego pozwala na subtelne dostosowywanie reakcji neuronów do czasowych zmian w oświetleniu. wiewiórki. Detektor ruchu powinien reagować "wyłącznie na poruszający się przedmiot. Poszukiwanie detektorów ruchu we wzrokowym systemie nerwowym zakończy się z pewnością ich wykryciem. Na przykład. znowu hamowanie i w końcu znów aktywność własna (rys. 2-31). naprzedni i typu sprzężenia zwrotnego. W środku rysunku przedstawiono układ pól odbiorczych.

Reakcja komórki zwojowej będzie utrzymywała się na poziomie 20 jednostek (rys. możemy zbudować niezwykle skomplikowane detektory ruchu. reakcja komórki zwojowej pozostaje na stałym poziomie (20 jednostek). Na rysunku 2-356 światło dotarło już do pierwszego receptora. dla każdego kierunku ruchu podano odpowiednią częstotliwość reakcji. Liczby wskazują tu nie mnożnik przyrostu. Na dolnym wykresie przedstawiono częstotliwość reakcji przy poruszaniu się bodźca w pośrednich kierunkach. pierwsza komórka ciągle jeszcze nie odebrała podwyższonego działania hamującego i obie komórki reagują na poziomie 20 jednostek. ani obniżenie. Posługując się tym schematem podstawowym. Każde połączenie hamujące powoduje opóżnienie o jednostkę czasu. w omawianym wypadku jest równa 0 (rys. Co więcej. Teraz bodziec o wysokiej intensywności oddziałuje na trzy receptory. w dalszym ciągu zachodzą zmiany analogiczne do opisanych. kiedy światło dociera do trzeciego receptora (rys. Aby mechanizmy te reagowały w określonym kierunku. Początkowa intensywność światła jest równa 10 jednostkom. że obwody te są szczególnie wrażliwe na kontury. ani też na bodziec poruszający się z prawa na lewo. Rysunek 2-33 pokazuje obwód podstawowy. Opóźnienie hamowania jest wyjątkowo ważne. Pierwsząjest to. Dlatego możemy oczekiwać. Najpierw (rys. Jednak z powodu opóźnienia hamowania nie zachodzą żadne zmiany w reakcji komórki zwojowej. czas reakcji zarówno procesów hamowania. Światło porusza się z prawej strony na lewą. a hamowane są na poziomie -10. Hamowanie z prawej strony nasila się już w momencie pobudzenia pierwszego receptora i uniemożliwia jego reakcję. Wówczas reakcja komórki zwojowej obniży się do poziomu wyjściowego. A opóźnienie hamowania oddziałującego na określony obszar receptorów może zależeć od tego. 2-34<?) aż do momentu. hamowanie zaczyna działać. Prześledźmy rysunek 2-34. przedstawiono tu mnożniki przyrostu dla każdego połączenia. pomimo że trzy receptory odbierają silniejsze pobudzenie. lecz rzeczywistą częstotliwość reakcji. Kiedy jednak Światło porusza się z lewej strony na prawą « »- najjaśniejsza część plamki świetlnej (o intensywności równej 20) dociera do pierwszego receptora. Zbudowaliśmy detektor ruchu wrażliwy na jeden kierunek ruchu. kiedy światło przekroczy granice pola recepcyjnego i opóźniony wpływ hamowania rozprzestrzeni się na całym polu. Zwróćcie uwagę na przykład na fakt. Gdyby hamowanie nie było opóźnione. wówczas hamujący wpływ pierwszego receptora wzrastałby szybko. 2-35). I dlatego na wyjściu każdego z receptorów jest ich 10. Obwody służące do wykrywania ruchu Jak pracuje detektor ruchu? Wiemy. muszą cechować je dwie właściwości. Światło porusza się z lewej strony na prawą. że hamowanie oboczne ma pojawić się z pewnym opóźnieniem. 2-34/). Widzieliśmy.jak i procesów pobudzenia w układzie nerwowym zależny jest od stopnia intensywności bodźca. reakcję minimalną-jego ruch w kierunku przeciwnym. ale nie reagują odmiennie w zależności od kierunku ruchu. 2-?>Ab). Ponieważ hamowanie jest opóźnione. w jakim kierunku porusza się plamka po polu recepcyjnym. 2-34a) komórka zwojowa nie reaguje. że połączenia hamujące powinny być asymetryczne. co w efekcie doprowadziłoby do zredukowania reakcji drugiego receptora. jak daleko znajduje się ten obszar od poruszającego się bodźca. W miarę jak światło porusza się. że w normalnym polu recepcyjnym znajdują się mechanizmy hamowania obocznego. drugą zaś to. Detektor ten nie reaguje ani na nieruchomy bodziec świetlny. sumaryczna reakcja na wyjściu komórki zwojowej wzrasta do 20 jednostek. W tym wypadku uzyskamy zupełnie inny wzorzec reakcji (rys. że reakcje Światło porusza się z prawej strony na lewą Receptor Obwody hamujące Komórka zwojowa RYSUNEK 2-33. odpowiadającą prędkości rozchodzenia się hamowania w polu recepcyjnym. Ruch można byłoby wykryć przez obniżenie częstotliwości reakcji w stosunku do normalnego poziomu aktywności własnej. 2-3Ąd). Ale brak jeszcze nasilenia hamowania ze strony pierwszego receptora w stosunku do drugiego. że dobry detektor ruchu powinien reagować w sposób najbardziej aktywny na bodziec poruszający się z określoną prędkością. a w konsekwencji i komórki zwojowej do-10 jednostek. dokonajmy niezbędnych obliczeń. . Dlatego. ale minęło już dość czasu od pobudzenia drugiego receptora. ale ciągle jeszcze brak reakcji komórki zwojowej.Strzałki wskazują. Reakcję maksymalną (79 impulsów) wywołuje ruch bodźca pionowo w górę. zostaje on pobudzony do poziomu 20 jednostek (a wpływ hamujący utrzymuje się stale na poziomie -10) i wówczas komórka zwojowa wytwarza reakcję na wyjściu równą 10 jednostkom (patrz rys. to znaczy pionowo w dół (2 impulsy). Impulsy te zostały całkowicie zniesione przez hamujący wpływ komórki położonej na prawo. ani wzrost. W momencie. tak że może on już objąć wpływem hamującym pierwszy receptor. Na rysunku 2-34c światło osiągnęło już dwa receptory.

RYSUNEK 2-35 .

W rzeczywistości widzimy ruch ciągły. U większości zwierząt badano tylko te komórki. Sygnały płynące od widzianego przedmiotu. które znajdują się w samym oku. że do LGN docierają nie tylko impulsy z . w przeciwnym wypadku byłoby niemożliwe odróżnienie zmian obrazu na siatkówce. do przylegającej warstwy dociera informacja z drugiego oka i tak na przemian. Do czego zatem ono służy? Zagadka ta ciągle jeszcze nie jest rozwiązana. który pobudził aktywność nerwową w określonej części siatkówki jednego oka. trzy warstwy u kota. w jaki sposób informacja wzrokowa zostaje przetworzona. że w LGN nie następuje żadna istotna faza przetwarzania informacji płynącej z siatkówki. Następnie bowiem sygnały nerwowe przewodzone są za pomocą nerwu wzrokowego do wyższych ośrodków. W omawianych obwodach brak jest jakichkolwiek elementów pozwalających na odróżnienie ruchów wywołanych zmianą położenia głowy czy oka od ruchów wykonywanych aktualnie przez przedmioty zewnętrzne. należy pamiętać. Tu włókna biegnące z komórek siatkówki tworzą połączenia synaptyczne ż neuronami przekazującymi informację sensoryczną do projekcyjnych pól kory mózgowej (rys. leżących jedne na drugich podobnie jak w przekładańcu. Dlatego sąsiadujące ze sobą części LGN otrzymują informację nerwową od sąsiadujących ze sobą części pola widzenia. możemy jedynie wymienić kilka hipotez. w mózgu. w jednej z trzech warstw komórek tworzących siatkówkę. po określonej przerwie . Nie można również przypisać tej funkcji LGN. rzeczywistości tylko stacją przekaźnikową. że dalsze przetwarzanie i analiza informacji sensorycznej powinny zachodzić w tym ośrodku mózgowym. Włókna odchodzące z przyległych do siebie części siatkówki dochodzą do przyległych do siebie części LGN. nie pozwalają jednak na wyjaśnienie wszystkich problemów. Łatwo możemy „oszukać" detektor ruchu: wystarczy w tym celu przekazać krótki błysk światła na jeden receptor. jakie powstają w dynamicznym środowisku wizualnym. Pola recepcyjne włókien wychodzących z LGN są niemal identyczne z polami recepcyjnymi komórek zwojowych siatkówki. Być może.błysk światła na sąsiedni receptor. Nerw wzrokowy / Nerw wzrokowy Skrzyżowanie wzrokowe •zyzowanie 'okowe RYSUNEK 2-36 Kora wzroków PRZETWARZANIE SYGNAŁÓW W CIELE KOLANKOWATYM BOCZNYM Przeprowadzona przez nas analiza pozwala opisać i wyjaśnić mechanizm wyodrębniania podstawowych cech obrazu wzrokowego. LGN jest w. lecz również od intensywności bodźca. wywołanych ruchami głowy i oczu. a także przejrzysta struktura anatomiczna LGN sugerują. aby impuls był przekazywany dalej. przesyłając informację wzrokową na następny poziom przetwarzania. Zachodzące tu procesy to zaledwie pierwszy poziom analizy sygnałów.detektorów będą zależeć nie tylko od szybkości ruchu. jakie zachodzą w połączeniach synaptycznych siatkówki. Oczekiwanie to jednak nie znajduje potwierdzenia. Kanały nerwowe. leżącej bezpośrednio nad warstwą poprzednią lub pod nią. Zbliżone są rozmiarami i zbudowane na tej samej zasadzie „centrum-peryferie". warstwowej budowy LGN do dziś jest dla nas zagadką. jeżeli dwie lampki rozmieszczone w określonych względem siebie odstępach zapalają się naprzemiennie. Wydaje się. a następnie. LGN zbudowane jest z oddzielnych warstw. 2-36). sterującymi ruchami głowy i oczu. Precyzja operacji przetwarzania informacji.LGN). Na przykład. docierają do określonego obszaru warstwy LGN. zjawisko to nazywamy zjawiskiem fi. Nadszedł czas. które wydają się dość prawdopodobne. w odróżnieniu od innych systemów komunikacji. od zmian wywołanych ruchami w świecie zewnętrznym. nie potrzebują wzmacniaczy. sześć u małpy i u człowieka. Reakcja powinna być takajakby światło poruszało się w sposób ciągły z jednego receptora na drugi. Odległość między lampkami pozwalająca na pojawienie się zjawiska/ musi być znacznie większa niż średnica pola recepcyjnego przeciętnego detektora ruchu w typowym systemie wzrokowym. bez żadnej deformacji. Do jednej warstwy dochodzą włókna nerwowe z jednego oka. aby prześledzić tę drogę i zobaczyć. Najwidoczniej wyższe mechanizmy mózgowe w jakiś sposób konfrontują informację płynącą od detektorów ruchu z nakazami motorycznymi. gdzie następuje ich przetwarzanie (rys. Chociaż przedstawione obwody ilustrują możliwe mechanizmy służące do wykrywania ruchu. a sygnały z analogicznej części siatkówki drugiego oka (w którym aktywność wzbudził ten sam przedmiot) do odpowiedniego obszaru innej warstwy LGN. 2-36).ciała kolankowatego bocznego (Lateral Geniculate Nucleiis. Sygnały nerwowe z siatkówki płyną aksonami z komórek zwojowych do następnej stacji przekaźnikowej . Rola uporządkowanej.

Ciało kolankowate boczne przesyła informację bezpośrednio do czwartej warstwy kory. zawiadują uczeniem się i przechowywaniem nawyków wzrokowych. Czy są w obrazie kontury? Czy są krawędzie? Ciemne lin ie? Czy tło jest jaśniejsze? Czy też jest to świecący błysk na ciemnym tle? Jaki jest kierunek ruchu? Czy wychodzi poza dany obszar? Czy zmienia kierunek? Na wszystkie te pytania detektory korowe muszą znaleźć odpowiedź. które reagują zawsze. 1 WYODRĘBNIANIE CECH W analizie informacji wzrokowej przesyłanej z LGN uczestniczą trzy różne części kory. Po przejściu przez LGN informacja wzrokowa dochodzi do odpowiednich obszarówp projekcyjnych kory mózgowej. Ogólny obraz procesu przetwarzania informacji w korze mózgowej obejmuje stopniowe przekształcanie i analizę specyficznych aspektów sygnału. W korze wzrokowej znowu pojawiają się obwody nerwowe. Reakcje detektorowych komórek siatkówki są nadzwyczaj specyficzne. kora wzrokowa zbudowana jest warstwowo. które. Analiza sygnału sensorycznego zaczyna się w czwartej i piątej warstwie i jest kontynuowana w wyższych warstwach kory. Włókna wychodzące ze wzrokowych pól kory dochodzą przede wszystkim do płatów skroniowych mózgu. . Pola wzrokowe kory zbudowane są tak. a szczególnie z twom siatkowa-: tego (reticular formation) pnia mózgu. służące do przetwarzania sygnałów. Jest jednak różnica między tymi komórkami a komórkami siatkówki. Podobnie jak LGN. Składa się z pięciu warstw. Dlatego wydaje się możliwe. Jednakże w odróżnieniu od LGN. Włókna dochodzące z LGN kończą się głównie w czwartej i piątej warstwie (licząc od powierzchni kory). Jeżeli będziemy rejestrować aktywność elektryczną tej warstwy. kiedy mała plamka świetlna przemieszcza się na siatkówce. że pomagają one wybierać te sygnały sensoryczne. kiedy bodziec natrafi na to niewielkie określone pole. Analiza dokonywana jest kolejno w różnych częściach kory. Są one funkcjonalnie podobne do tych. że LGN działa na zasadzie regulatora intensywności sygnałów wzrokowych. gdzie zaczyna się proces analizy. które należy przekazać dalej. Jest to kusząca hipoteza. jak się wydaje. to zobaczymy. między wszystkimi trzema częściami istnieje mnóstwo wzajemnych połączeń. że włókna odchodzące od sąsiadujących ze sobą części siatkówki docierają do sąsiadujących części kory. ale również sygnały z różnych części mózgu. które znajdują się w siatkówce oka.siatkówki. że aktywność tych niesensorycz-: nych dróg polega na tym. ostrożnie wprowadzając elektrodę przez leżące nad nią trzy warstwy na głębokość kilku milimetrów. Kora ma zupełnie inny . między warstwami kory istnieje wiele połączeń. RYSUNEK 2-37 Proste komórki Charakterystyka reakcji. Każda z nich kontroluje niewielki odcinek siatkówki-pole recepcyjne-i komórka zwojowa reaguje tylko wówczas. że istnieją w niej komórki. płynących z oka do mózgu. przy czym duża liczba oraz znaczne zróżnicowanie detektorów korowych w różnych obszarach kory pozwalają na specyficzną analizę cech sygnałów w danym obszarze. Z trzech części kory dwie otrzymują sygnały prosto z LGN. po czym informacja wzrokowa przechodzi do innych części mózgu. Na razie jednak nie została udowodniona. Przypuszcza się.

w której szczelina znajduje się nad pobudzeniowymi polami szeregu komórek zwojowych . ale nieco . Jeśli pierwszy układ . Jeżeli komórki zwojowe należą do typu .oznaczymy symbolami . Zazwyczaj. Tak więc reakcję maksymalną wywoła pas świetlny. to istnieją również układy o właściwościach dopełniających. ponieważ końce szczeliny znajdą się tam. Podobną.bardziej złożoną organizację ma na przykład detektor szczeliny.(rys. jak i obniżeniem się poziomu reakcji komórki jako formą sygnału. I rzeczywiście tak jest. W celu uproszczenia naszych schematów wprowadzimy symbole w postaci pary kół koncentrycznych dla określenia układu reakcji komórek zwojowych siatkówki (rys. Rozważmy charakterystyczne reakcje takiego obwodu. w jaki sposób informacja płynąca z jednostki typu „centrum-peryferie" łączy się. Oba typy reakcji są bowiem informacyjne i jedna z reakcji nie może być uważana za bardziej istotną lub bardziej ważną niż druga. Model nasz będzie czysto spekułatywny. aby zebrać reakcje z tych komórek zwojowych. Pamiętając o symetrii specyficznej dla układu nerwowego. które leżą wzdłuż jednej linii w określonym obszarze siatkówki. plusperyferie". W typowym wypadku plamka świetlna skierowana na dowolny punkt wzdłuż jakiejś linii zwiększa reakcję określonej komórki. Detektor szczeliny wywołuje przy tym reakcje maksymalne. gdy zestawimy razem te proste obwody. 2-3 8a). uzyskamy detektor szczeliny. 2-386). szczeliny i linii odbierają sygnały z określonych obszarów siatkówki. Zacznijmy od informacji płynącej z siatkówki. . Jak zbudować detektory szczeliny i lin ii?'Zobaczymy. „minus-peryferie". kiedy odnajdziemy taką pobudzeniową linię. Najprostsza metoda utworzenia detektora szczeliny lub detektora linii polega na tym. Zwróćcie przy okazji uwagę. Jakkolwiek więc komórki te reagują na bardziej złożone cechy obrazu wzrokowego. tworząc jednostki reagujące na linie i szczeliny. reakcję minimalną zaś wywołuje ciemna linia otoczona jasnymi polami. Podstawowy problem polega na tym. paralelną do pierwszej.dokładnie tak. Inne proste komórki mają pole recepcyjne odmiennego typu. reakcje jej nie są ograniczone do małych kolistych pól recepcyjnych. mają jednak wybiórczą zdolność wyłowienia położenia i rodzaju sygnału. to obok niej odkrywamy drugą.plus-centrum".obniża aktywność tej komórki. ale również przy jego obniżeniu. dlatego błędem byłoby traktować reakcje „plus" jako bardziej podstawowe lub ważniejsze niż reakcje „minus". W granicach każdego obszaru krawędzie oraz linie powinny być ułożone odpowiednio. to otrzymamy detektor linii. 2-40). Układ nerwowy posługuje się zarówno wzrostem. co wyniknie. które mogłyby rejestrować jej wydłużenie. aby móc wywołać maksymalną reakcję. to RYSUNEK 2-38 typ organizacji. ponieważ nikt dotąd nie odnalazł takich obwodów w realnym układzie nerwowym. możemy oczekiwać.detektor linii-przedstawimy jako +-+ (rys. 2-38). że skoro odnaleźliśmy układ hamowanie-pobudzenie-hamowanie. Ważną sprawą są pewne zmiany w aktywności. Każdy sygnał o innej strukturze wywoła reakcję niższą od maksymalnej (rys. że informacja płynie z komórki nie tylko przy podwyższeniu się poziomu reagowania (w stosunku do stałego poziomu).detektor szczeliny . Taką konfigurację pól pobudzeniowych i hamujących ma detektor krawędzi: komórka reaguje maksymalnie na jasno oświetloną krawędź. podłączając ich wyjścia do jednej komórki korowej (rys. a jeżeli należą one do typu „minus-centrum". ale z odwrotnym efektem: oświetlenie dowolnego punktu na drugiej linii wywołuje efekt hamowania .+ . Kiedy skrócimy jej długość. położoną równolegle do osi obu pól.. Zaczniemy od sytuacji. nie wywołamy zwiększenia reakcji. Zwiększając długość szczeliny poza obszar recepcyjny. jak to przedstawia rysunek 2-40. 2-39).który wywołuje ich reakcje. 2-37). Tak więc mamy do czynienia z dwoma leżącymi równolegle liniowymi polami recepcyjnymi: jedno-pobudzeniowe i drugie-hamujące. Detektory krawędzi. W tym wypadku strefy hamowania rozmieszczone są symetrycznie po obu stronach strefy pobudzenia (rys. gdzie nie ma receptorów. po bokach którego będą się znajdowały ciemne pola. to drugi .

Zacznijmy znowu od idealnego przypadku. Stopniowo maleje potok impulsów w nerwie wzrokowym i w efekcie końcowym detektor korowy znowu powraca do poziomu aktywności własnej. co się stanie. aby jej położenie odchylało się coraz bardziej od pozycji wyjściowej -optymalnej. Jeżeli przesuwamy Reakcja RYSUNEK 2-40 Wzrost szerokości . kiedy szczelina umieszczona jest dokładnie nad polami pobudzeniowymi. dopóki jest ona dłuższa od pola recepcyjnego Jednostki centrum-peryferie Słabe światło częstotliwość występowania reakcji korowej zostanie zmniejszona. Ogólny obraz jest jasny: możemy łączyć ze sobą podstawowe jednostki typu „centrum-peryferie" i w ten sposób otrzymać jednostki służące do rozpoznawania DŁUGOŚĆ I SZEROKOŚĆ Jeżeli szerokość będzie się powiększać.Obszar centralny Obszar peryferyjny RYSUNEK 2-39 szczelinę tak. a w wypadku bardzo krótkiej szczeliny liczba pobudzonych komórek zwojowych będzie tak mała. będzie również rosło hamowanie Długość świecącej szczeliny nie ma istotnego znaczenia dopóty. W miarę jak światło będzie rozprzestrzeniało się na pola recepcyjne peryferii. że ich reakcja nie wystarcza do pobudzenia komórki korowej i przestaje ona reagować. wpływom pobudzeniowym centrów pól będą przeciwdziałać wpływy hamujące z peryferii i częstotliwość reakcji będzie spadać. A jak wygląda problem kierunku? Spójrzcie na rysunek 2-41. Przy pewnej szerokości szczeliny te przeciwstawne oddziaływania wzajemne zniosą się i poziom reakcji komórki korowej powróci do poziomu równego spontanicznej aktywności własnej. znajdzie się pod nią coraz mniejsza liczba centrów pobudzeniowych. Właściwa reakcja dla określonego kąta położenia szczeliny zależy od stosunku wzajemnego pobudzeniowych i hamujących pól oświetlonych przez szczelinę. jeżeli zwiększymy jej szerokość. i zobaczmy.

nawet „okrągły". wtedy jego część centralna jest bardziej wrażliwa na jedną barwę. a jednostki typu „minus-centrum" będą J4 pobudzać. że jednostki typu plus-centrum" będą hamować komórkę korową. 1968). zwany dipolem (Harris i Gibson. ponieważ można nie tylko tworzyć jednostki typu „plus-centrum" i „minus-centrum". ani na poruszającą się pod innym niż „zadany" kątem. Jednostkę tę można zbudować tak. Zawsze RYSUNEK 2-41 . W przedstawionym poprzednio przykładzie mieliśmy do czynienia z projektowaniem detektora.różnych układów. Istnieje nieskomplikowany schemat połączeń nerwowych wrażliwy na kierunek. który będzie reagował wyłącznie na linię w określonym położeniu. ale można też lączyćjedne i drugie w różne układy. 2-42). że nie są one do siebie dopasowane. Można również wykorzystać jednostki w siatkówce o odmiennych kształtach i typach pól recepcyjnych. 70)? Po długotrwałej stymulacji oka za pomocą poziomych linii czerwonych. Można zbudować również taki detektor. Dowolne dwa pola mogą tworzyć dipol pod warunkiem. a peryferyczna na inną. które jest bardziej wrażliwe na jedno z dwu wejść z jednej strony i jednocześnie na inne z dwu wejść z drugiej strony (rys. Możliwe jest jednak inne prostsze wyjaśnienie tego zjawiska. Można na przykład doprowadzić do tego. który reagował jedynie na poruszającą się plamkę świetlną. DIPOLE Czy pamiętacie zjawisko McCollough (s. Jedno z możliwych wyjaśnień tego zjawiska wiązało się z faktem zmęczenia detektorów linii barwnych. Staje się jasne. ani też na linię o tym samym położeniu co linia wzorcowa. poruszającą się w ustalonym kierunku-detektor poruszającej się linii. białe linie poziome odbierane były jako zielone. Dipol może mieć dowolny kształt. Dipol to dowolne asymetryczne urządzenie. że na tym pierwszym poziomie przetwarzania informacji sensorycznej w korze mózgowej można zbudować szereg różnorodnych detektorów. dipol może być z jednej strony bardziej wrażliwy na kolor czerwony. a z drugiej na zielony. że nie będzie ona reagowała ani na linię nieruchomą. przy czym kształt nie ma tu żadnego znaczenia. ale poruszającą się w innym niż „zadany" kierunku. Na przykład. Istnieje przy tym dość dużo wariantów.

linie. Na następnym.jednak jego kształt odbiegać będzie od prawdziwego koła. zaczyna reagować adaptując się stopniowo do bodźca. komórki typu „centrum-peryferie" są z zasady asymetryczne. Reakcja Proste komórki Komórka złożona RYSUNEK 2-43. Oświetlony cały dipol nie reaguje. RYSUNEK 2-44 •> Procesy przetwarzania . Dipol stanowi znacznie prostsze urządzenie wrażliwe na położenie. Wiemy już. Nawet więcej. Jasne jest. że komórki wrażliwe na barwę należą do typu „centrum-peryferie" z przeciwstawnymi barwami . Podstawowe cechy podlegające rozpoznaniu. Prosta komórka-detektor linii reaguje tylko na tę linię. 2-43). Komórki na tym poziomie są nieco bardziej złożone niż komórki na niższym poziomie kory. w granicach dostatecznie dużego obszaru (rys. s. aniżeli detektor linii barwnych. krawędzie. Jednostki centrum-peryferie detektora szczeliny Komórki złożone Na następnym poziomie korowego przetwarzania informacji sprawa przedstawia się nieco inaczej. poruszające się linie i inne-są te same. Z tego też względu otrzymały nazwę komórek złożonych. por. 108). Dowolna jednostka typu „centrum-peryferie" może być dipolem. aby linia miała określoną szerokość i określone położenie. Nie będąc w ścisłym znaczeniu detektorem linii. Kiedy tylko światło pada na jedną jego część.czerwoną i zieloną (a inne niebieską i żółtą. a granice części centralnej i peryferycznej nie będą koncentryczne. Typowe reakcje prostych i złożonych komórek. dipol nie jest wrażliwy na zamazanie się obrazu. pod warunkiem. ale jej lokalizacja na siatkówce jest tu mniej istotna: linia może znajdować się na dowolnym miejscu siatkówki. ale jest mniej ograniczeń. Bardzo rzadko trafiają się rzeczywiście okrągłe. niż detektor linii. Jest natomiast wrażliwy na intensywność bodźca. że obie jej części nie są rozmieszczone zbyt koncentrycznie. wyższym poziomie też jest wymagane. że dipol zbudowany jest prościej niż detektor linii. Lepiej też wyjaśnia działanie efektu McCollough. szczeliny. której położenie na siatkówce jest dokładnie określone.

kiedy zwiększymy długość linii tak. jak na rysunkach 2-45 i 2-46. poruszając się w górę.określenie wielkości. nie zareaguje na niego również komórka złożona. Komórki te mają jeszcze inną właściwość. reaguje on jedynie na linię poziomą przesuwającą się w dół. Są to komórki superzłożone. jak można połączyć reakcje ośmiu prostych komórek. pojawia się w polu recepcyjnym w różnych jego miejscach i wywołuje typową reakcję komórki złożonej. na którym znajdują się pola recepcyjne prostych komórek. reakcje na wyjściach różnych. aby otrzymać jednostkę odpowiadającą komórce złożonej. ponieważ w tej fazie położenie konturu w polu wzrokowym nie jest aż tak ważne. oddzielnych prostych komórek przekazywane będą do komórki złożonej. Zauważcie jednak. Jest to typowe zjawisko dla każdej komórki złożonej. komórki superzłożone niekiedy przejawiają specyficzną cechę oceny ruchu w dwu kierunkach. wówczas zaczyna reagować również złożony detektor linii. komórka superzłożona przestaje reagować. Na rysunku 2-44 pokazujemy. jeszcze bardziej złożone niż te komórki. Części siatkówki. jeśli linia jest zbyt długa. są znacznie większe niż pola recepcyjne prostych detektorów korowych. Unikalną właściwością tych komórek jest to. Jeżeli tę samą linię przesunie się tak. Jednakże informacja uzyskana od tych detektorów jest bardziej abstrakcyjna niż informacja pochodząca od detektorów rozmieszczonych na niższym poziomie. jak i na przesunięcie jej wdół i w lewo. Kiedy jednak szerokość prostokąta przekroczy określoną wielkość krytyczną. Chociaż detektor ruchu z samej swej natury przystosowany jest do rejestrowania ruchu w jednym kierunku. Komórki superzłoione Pewne cechy sygnału powinny podlegać dokładniejszej analizie. Na tym poziomie przetwarzania informacji dochodzi nowy wymiar . to reakcja będzie słaba albo też nie będzie jej wcale. 2-46). gdy. Na rysunku 2-47 można zaobserwować. Komórki złożone. Rysunki 2-48 i 2-49 ilustrują reakcje detektora krawędzi na wąski prostokąt. że jej końce znajdą się poza granicami pola recepcyjnego (obwiedzionego cienką linią). często też wykazują one preferencję dla kierunku ruchu. odpowiadające reakcjom złożonych detektorów na preferowane przez nie bodźce. Linie o innym położeniu lub też poruszające się w innym kierunku wywołują słabszą (w porównaniu z maksymalną) reakcję. Detektory krawędzi też uwzględniają wymiar długości. określenie wielkości nie jest precyzyjne. Ale. jak i dla wywołania reakcji prostych komórek. Jeżeli z pewnych powodów prosta komórka nie reaguje na dany bodziec. co się stanie w momencie. że reagują w maksymalny sposób tylko w takim wypadku. nie zmniejszając dokładności w odróżnianiu typu układów bodźcowych potrzebnych do aktywizowania detektora złożonych cech. Zwróćcie uwagę. że jest to wytwór połączenia szeregu prostych komórek. żeby jeden jej koniec znalazł się w granicach pola. komórka przestaje reagować. przy którym wychodzi on poza granice pola recepcyjnego. kiedy odpowiedni bodziec porusza się w granicach ich pola recepcyjnego. Jeżeli będziemy zmieniali położenie linii na obszarze siatkówki. Jest to jeden ze sposobów rozszerzenia pola reagującego siatkówki. Właśnie tym zajmują się komórki najwyższego z analizowanych poziomów kory. na przykład długość linii stanowiącej bodziec.Podobnie jak komórki proste. Tak więc dla reakcji komórek złożonych ciągle jeszcze decydujące znaczenie ma typ. Jak widać na rysunku. które omawialiśmy uprzednio. że komórka reaguje zarówno na przesunięcie linii w górę i na prawo. . Jeżeli linia jest zbyt długa. tak jak i komórki proste. Na rysunkach 2-45 i 2-46 przedstawione zostały przykłady układów reakcji komórek superzłożonych. Komórka na rysunku 2-45 to detektor przemieszczającej się linii. komórka nie reaguje. reagują wówczas. że szerokość i położenie linii mają tak samo decydujące znaczenie dla uaktywnienia komórki złożonej. który. tak i złożone komórki kory leżące w jej górnych warstwach nie reagują na takie zwiększenie rozciągłości bodźca. to komórka zareaguje (rys. Kiedy któraś z prostych komórek uaktywnia się. Jak zbudować komórki złożone? Czym jest komórka złożona? Najprostsze wyjaśnienie jest takie. krawędź lub linia kończy się w ściśle określonym miejscu. kierunek i rozpiętość bodźca.

.

Sieci nerwowe. łącząc wyjścia trzech komórek. ponieważ w tym miejscu gubimy ślad przekazów RYSUNEK 2-52 sensorycznych.RYSUNEK 2-51 Siatkówka Złożone komórki Superzlożona komórka Na poziomie komórek superzłożonych mamy do czynienia z jeszcze jedną innowacją: detektorem kąta. (Zwróćcie uwagę. ciągle jednak nie znamy ich ostatnich ogniw. Daleko nam jeszcze do pełnego rozumienia mechanizmów rozpoznawania obrazów. ale poziom jej aktywności przy tym wyraźnie się obniża. aby otrzymać jedną superzłożoną komórkę. nową właściwością takiego modelu jest to. Na rysunku 2-50 przedstawiona została komórka najbardziej wrażliwa na kąt prosty.+ -) jako środkowego i dwu detektorów linii (+-+) po jego bokach. który przesuwa się po polu recepcyjnym w górę. Na rysunku 2-52 przedstawione zostały wszystkie poznane już komórki. detektora szczeliny (. Jak zbudować komórkę superzłożoną? Komórkę superzłożoną można utworzyć łącząc wyjścia komórek złożonych. maksymalnie wrażliwą na bodziec-linię o określonym położeniu i długości. dokąd i którędy ona wiedzie. Reaguje ona również na inne kąty. w jaki sposób należy połączyć trzy komórki złożone. . wydają się coraz bardziej skomplikowane w miarę jak śledzimy drogę informacji sensorycznej do mózgu. Na rysunku 2-51 pokazano. przesyłanych do centralnych części mózgu. Ich droga nie jest jeszcze zakończona. Podstawową. służące do wyodrębniania cech.). Na tym kończy się nasza analiza. że efekt hamowania odgrywa tu główną rolę. ale ciągle jeszcze nie wiemy. że to samo można uzyskać bez hamowania.

Na wyższym poziomie znikają również inne właściwości typowe dla detektorów niższych poziomów. aczkolwiek krótkotrwała reakcja. Przy okazji kolejnego przetwarzania informacji sensorycznej wyodrębniane są nowe dane. Sygnały napływające od 125 milionów receptorów oka przekodowywane są w różne układy reakcji. jeżeli są różne. Analiza przekazów sensorycznych odbywa się małymi etapami. na każdym z nich dokonuje się przetwarzanie informacji przejmowanej z etapu poprzedniego. być może. na kąty albo punkty. cym. niezmienność nie jest notowana. w miarę jak ładunek informacji sensorycznej przechodzi na wyższy poziom układu nerwowego. Procesy dodawania i odejmowania na wejściu neuronu dostarczają nożliwości dokonania obliczeń niezbędnych dla skomplikowanej analizy obrazu . aby redukcja informacji dokonywana w toku analizy sensorycznej była przypadkowa lub dowolna. W miarę przepływu informacji do mózgu coraz mniej neuronów reaguje na jeden określony sygnał. że uzasadniona jest prosta ekstrapolacja mechanizmów już znanych i układ nerwowy. Różnice są wyławiane. ale już na poziomach następnych charakteryzują się znaczną wybiórczością i reagują tylko na linie określonej długości. Proste zestawienie w pary wpływów hamujących i pobudzeniowych stanowi podstawę wszystkich obwodów nerwowych we wszystkich systemach sensorycznych u wszystkich zwierząt. Mówiąc ogólnie. Na najwyższych poziomach neurony reagują głównie na te części obrazu. które trudno wyjaśnić odwołując się do podstawowych mechanizmów przetwarzania informacji przez układ nerwowy. samochodów czy domów. ale gwałtowne fale aktywności pojawiają się jedynie w takich wypadkach. które były badane. ale o dwa poziomy wyżej reagują już tylko te detektory. Drugi poziom przetwarzania korowego jest znacznie mniej wrażliwy na precyzyjne położenie linii niż poziom poprzedzający go bezpośrednio.//rokowego. Bardzo możliwe. Wydaje się mało prawdopodobne. . Podstawowa zasada pracy układu nerwowego polega na wykrywaniu zmian w strukturze sygnału. Czasem następuje jedynie sprecyzowanie informacji uzyskanej w etapie poprzedzają. które są związane ze zmianą kierunku konturu. Obliczenia odbywają się w miejscach przerw w drogach sensorycznych-w kolejnych stacjach przekaźnikowych. iż podstawowa strategia analizy polega na porównywaniu. występuje silna. detektory linii pierwszego poziomu kory nie są wrażliwe na długość. w jakie wchodzi 800 tysięcy włókien nerwowych. Jeżeli oba sygnały są jednakowe. reakcji nie będzie. jak wysoki poziom aktywności spontanicznej i utrzymywanie się reakcji przy długotrwałej stymulacji. w których kończą się linie. pracujące na tym obszarze.WNIOSKI Przedstawiliśmy szereg zasad ogólnych. wychodzących z komórek zwojowych siatkówki. kiedy sygnał przychodzący z zewnątrz uległ w jakiś sposób modyfikacji. ogólna ilość zawartych w nim informacji stopniowo maleje. Dokładne badania dotyczące spostrzegania przez ludzi wykazują. Jak przekonaliśmy się jednak czytając rozdział 1 i jak przekonamy się czytając rozdział następny. dotyczących procesów sensorycznych. reakcje zależą od różnicy w stopniu intensywności tych sygnałów. Niektóre obwody porównują nadchodzący sygnał z bezpośrenio poprzedzającym. Tak więc linia pojawiająca się w odpowiedniej części siatkówki zmusza do działania wszystkie proste detektory linii. Wydaje się. jak mózg ludzki. Głównym mechanizmem porównywania jest rywalizacja wpływów pobudzeniowych i hamujących. przez które przechodzi impuls w drodze od oka do centralnych ośrodków mózgu. kiedy badania dotyczą tak złożonego systemu. Na przykład. Porównywana jest intensywność sygnałów nadchodzących z sąsiadujących części siatkówki. które są wrażliwe na linie o określonej długości. posługuje się takimi mechanizmami w rozpoznawaniu przedmiotów nawet bardzo skomplikowanych. Czasem wyodrębniana jest cecha bardziej ogólna dzięki kombinacji reakcji specyficznych detektorów niższego poziomu. że jest jeszcze wiele tajemnic. ekstrapolacje tego typu są niebezpieczne. rzadkie i krótkotrwałe. W zasadzie możemy kontynuować tę pracę i budować w tym samym stylu nawet bardziej skomplikowane detektory-detektory rozpoznawania babci. Kora jest względnie spokojna.

który łączyłby zdolność wyodrębniania cech w procesie widzenia z siłą i elastycznością spostrzegania ludzkiego. 1959). Ponadto wszelkiego typu zakłócenia obrazu nie powinny mieć istotnego wpływu na rozpoznawanie. powolny system modelujący zdolność człowieka do rozpoznawania obrazów powinien być przede wszystkim bardzo elastyczny. Następnie obraz ten jest analizowany przez demony cech. Człowiek potrafi rozpoznać dowolny obraz nawet wtedy. każdy z nich szuka w przedstawionym obrazie określonych cech charakterystycznych: linię lub kąt pewnego rodzaju. inaczej mówiąc spróbujemy zbudować model rozpoznawania obrazów przez człowieka. CECHY A OCZEKIWANIA \JUIBSOU /tięS op" auooaiMpo Ai9}i[ oBjAzopo Auiazoui 'juazsnuiz oga} op Auisajsaf ijsaf 'JSAYBU y Jest to bardzo obszerna lista wymagań. błędów Reakcje na zniekształcone obrazy Problem segmentacji Cechy związane z rozpoznawaniem mowy Detektory cech związane z analizą mowy Fonemy Cechy dystynktywne w rozdziale poprzednim poznaliśmy niektóre mechanizmy nerwowe leżące u podstaw naszego spostrzegania. aby wyjaśnić zdolność }o\vieka do rozpoznawania obrazów? Po chwili zastanowienia nasuwają się istotne cZ wątpliwości.demony obrazu . jaki powinien być system. Spróbujemy ustalić. jeżeli chcemy zrozumieć proces przetwarzania informacji sensorycznej. Teorie rozpoznawania obrazów PANDEMONIUM Cechy związane z rozpoznawaniem liter Jak zbudować pandemonium? Znaczeń k. które pracują nad odebranym obrazem i każdy z nich wykonuje inną czynność (rys. określoną krzywą lub kontur . PANDEMONIUM Jedną z możliwych metod wykorzystania analizy cech do rozpoznawania obrazów jest system zwany Pandemonium (Selfridge. kiedy brak jest jakichś jego części. niezależnie od WIELKOŚCI lub położenia konkretnej litery. Czy wystarczą te systemy detekcyjne.wykonuje pracę najprostszą: po prostu rejestrują one pierwotny obraz sygnału zewnętrznego. §§§ jak też w przypadku różnorodnych form druku tej samej litery. 3-1) Pierwszy zespół demonów . System ten składa się z kolejnych demonów.3. Wymaganiom tym musimy sprostać. System taki powinien na przykład bezbłędnie rozpoznawać tę lub inną literę. Podsumowanie dotyczące analizy cech ANALIZA PRZEZ SYNTEZĘ Znaczenie kontekstu Mokre skarpetki Ważna rola redundancji DOKONYWANIE SYNTEZY PRZEKAZU SENSORYCZNEGO KOLEJNOŚĆ OPERACJI lub kiedy zawiera on dodatkowe elementy.

• dząc z założenia. Można na przykład skłonić go do uczenia się. być może. Demon litery A stara się odszukać cechy odpowiadające literze A. że typ reakcji specyficznych dla oddziel- Jak zbudować pandemonium? Badania nad rodzajami reakcji neuronów. Przy takim zestawie cech dowolna zmiana położenia litery H wyłoni takie same trudności dla systemu Pandemonium. jak nam się wydaje. musimy przede wszystkim zbadać cały zestaw cech mających podlegać rozpoznawaniu i spróbować określić te cechy. jakie cechy w istocie są wyławiane z nadchodzącej informacji sensorycznej. dają podstawy do przypuszczeń. ale w postaci nieco bardziej konkretnej. Spróbujmy wykorzystać to.drugi itd. Demony poznawcze mogą stopniowo uczyć się. że systemy spostrzegania u większości organizmów żywych są zdolne do wyodrębniania z dowolnego obrazu wzrokowego ogromnej liczby charakterystycznych dla niego cech. który „krzyczy" najgłośniej. wycho. w jakim stopniu sygnał na wejściu pasuje do należącego do niego zestawu cech. Należy tu posługiwać się następującymi kryteriami: zespół cech powinien być możliwie najprostszy. Reakcja ich jest niezależna. jakie stwarza dla systemu porównywania z wzorcem. Cechy związane z rozpoznawaniem liter Przystępując do projektowania maszyny zdolnej do rozpoznawania obrazów wzrokowych. a nie jest bezpośrednio porównywany z posiadanymi wzorcami czy reprezentacjami. W obu systemach niewątpliwie jedno jest wspólne: analizują równocześnie wszystkie dostępne elementy obrazu. Przypomnijmy. co wiemy o analizie sygnałów zewnętrznych w układzie nerwowym. które dołączą swoje głosy do ogólnej wrzawy. W zasadzie mamy znaczną swobodę w wyborze określonej grupy cech. które. włączając do niego demony kontekstu. które stanowią o unikalności danego obrazu. W rzeczywistości wydobywa on znacznie więcej informacji.: W końcu demon podejmujący decyzję. Kadży demon poznawczy jest odpowiedzialny za rozpoznawanie określonego układu cech. że litera H opisana jest jako dwie linie pionowe plus krótka linia pozioma. Łatwo można też wprowadzić do systemu wpływ kontekstu na rozpoznawanie. Załóżmy. przy której stosowalibyśmy proste obwody połączeń. który przysłuchuje się wrzawie wywołanej przez alarmujące demony poznawcze. Po odnalezieniu tej cechy demon. podstawie porównywania z wzorcem (opisanego w rozdziale 1) tylko tym. Czy system zbudowany na rozpoznawaniu cech pozwala nam rozwiązać problemy wnikające ze zmiany wymiarów.RYSUNEK 3-1 DEMONY POZNAWCZE DEMONY OBRAZU vch neuronów systemu spostrzegania można identyfikować jako demony cech. jak • należy interpretować różnorodne cechy związane z podlegającym im układem. itp. ale niczego nie powie o tym. Tak na przykład rozpoznaniem litery A zaj muje się jeden demon. otrzymujących od receptorów informację sensoryczną. Neurony sąsiadujące z nimi mogą też wytwarzać maksymalną reakcję na linię o określonym kierunku. co wiemy o układzie nerwowym człowieka. ale nie są tak drobiazgowe. że początkowy obraz zostaje przekodowany i rozbity na szereg cech. że odpowiadający temu demonowi układ cech jest najbardziej prawdopodobny. jak można wykorzystać cechy do rozpoznawania obrazów. są wykorzystywane w prawdziwym systemie rozpoznawania obrazów przez człowieka. kierunku i położenia danego obrazu? Nie bezpośrednio Wszystko zależy od natury analizowanej cechy. Inne neurony przejawiają maksymalną wrażliwość na kontury określonego kształtu albo też na linie przecinające się pod określonym kątem. . jeżeli chodzi o dokładne jej położenie. które. Każdy demon poznawczy powiadamia. pozwalają z dużym prawdopodobieństwem odróżnić jeden obraz od wszystkich pozostałych. System ten różni się od systemu wyboru na'. wszczyna alarm. System Pandemonium mówi jedynie o tyffl. tym głośniej alarmuje. rozpoznaniem litery B . Atrakcyjność tego systemu wiąże się z jego elastycznością.od długości linii. Demony poznawcze śledzą reakcje demonów cech. Ponadto system ten jest zgodny z tym. wybiera tego. Rozpatrzmy ponownie cały ten proces. Im więcej wynajdzie cech charakterystycznych. W ten sposób system wzrokowy z reguły wydobywa z obrazu wzrokowego ogromną liczbę szczegółowych informacji o jego '•'echach specyficznych. aby wybrać cechy. niż jest to konieczne do rozpoznawania liter w systemie pandemonium. powinien też dawać jak największą gwarancję uniknięcia pomyłek oraz poddawać się analizie. System Pandemonium opisuje w ten sposób przypuszczalną kolejność operacji: występujących w toku analizy cech obrazów. wywołanych przez specyficzne sygnały na wejściu. niektóre oddzielne neurony reagują wyłącznie na występowanie linii prostej o określonym kierunku w określonej części pola siatkówki. że w ośrodkach mózgowych. W poprzednich rozdziałach wykazano.

Można skonstruować analogicznego demona również dla linii poziomych lub skośnych. Po przeprowadzeniu niezbędnych połączeń otrzymamy system zbliżony do przedstawionego na rysunku 3-2. można połączyć wszystkie neurony leżące w różnych częściach siatkówki. Demony Tabela 3-1 DEMONY OBRAZU A B C D E F G H 1 J K L M N 0 P Q R S T U V Linie pionowe 1 1 1 • Linie poziome 1 3 2 3 2 1 1 Linie ukośne 2 Kąty proste 4 2 4 3 1 4 4 Kąty ostre 3 Krzywe ciągle Krzywe nieciągłe 2 1 1 1 1 2 1 1 1 1 2 2 1 1 1 2 ' 1 2 2 1 2 1 2 2 1 2 4 2 1 1 1 1 1 3 2 1 3 2 3 2 1 1 3 2 1 2 1 1 2 1 2 PRZETWARZANIE SYGNAŁU W KORZE Informację można skondensować stosując tę samą zasadę. Demon odpowiedzialny za każdą z cech zawiadamia. a drugi na pewną liczbę krzywych nieciąglych (jak w literach C i G). Również pewna informacja powinna być zawarta w liniach krzywych. To samo można zrobić dla kątów: prostych. Mamy tu do czynienia z informacją sensoryczną. która została przeanalizowana ze względu na występowanie siedmiu typów cech ogólnych (tabela 3-1). Jeden z nich będzie reagował na określoną liczbę krzywych ciągłych (jak w literach O i Q). a reagujące na występowanie w obrazie W X Y L 1 2 2 1 . Na przykład. intensywność czy Jakość". trych itd. z której korzystaliśmy przy konstruowaniu wzorców: po prostu należy połączyć pewną liczbę komórek. ile „swoich" cech znalazł w obrazie.RYSUNEK 3-2 DEMONY CECH DEMONY POZNAWCZE tnii pionowych: otrzymamy ogólny detektor linii pionowych. Dla oS naszych celów warto stworzyć dwa demony linii krzywej. Reakcja takiego detektora zależniona będzie od liczby linii pionowych w danym obrazie bez względu na ich długość. aby. skonstruować bardziej ogólny detektor cech.

Pełny zestaw siedmiu cech niezbędny będzie tylko wtedy. kiedy niektórym demonom wyodrębniania cech zdarzy się popełnić błąd. siedem demonów wyodrębniania cech dostarcza nadmiar informacji. poznawcze zwracają uwagę na te cechy. kiedy występują wszystkie poszukiwane przezeń cechy. Litera P ma wszystkie te cechy plus krzywą nieciągłą. V i Y. . a kolejna litera D ma ich trzy. Spośród 26 możliwych liter alfabetu* 13 ma po jednej lin ii pionowej. że pozostałe cechy litery R pobudzają aktywność różnych demonów poznawczych. Jeżeli dodalibyśmy do alfabetu nowe Chodzi o liczbę liter alfabetu języka angielskiego (Przyp. im więcej takich cech zawiera informacja sensoryczna. Wystarczy odnotować. dwóch linii poziomych i trzech kątów prostych. że mamy do czynienia z kątem ostrym i zamkniętym konturem. Znaczenie błędów. które wiążą się z odpowiadającym im układem cech. poi. Problem ten możemy rozwiązać przez ustanowienie standardowego maksymalnego poziomu reakcji dla wszystkich demonów. to nie ma problemu: demon P zareaguje głośniej niż demon F. A zatem dla poszczególnych liter. red. nie trzeba koniecznie korzystać z usług siedmiu demonów wyodrębniania cech. Dany demon reaguje maksymalnie tylko wtedy. Aby rozpoznać na przykład literę R. Dalej widzimy. W wypadku ekspozycji litery F zarówno demon F. co się stanie. kiedy zaprezentujemy temu systemowi jakąkolwiek literę. Na rysunku pokazano znaczną liczbę demonów poznawczych reagujących na linię pionową. Inaczej mówiąc. jak i demon P będą reagowały równie donośnie i demon decyzji będzie miał kłopot z ich odróżnieniem. Zaczynają reagować demony cech. Jeżeli eksponowana jest litera P. Niektóre litery różnią się między sobą tylko tym. gdy chcemy uzyskać pełny opis wszystkich liter i każdej litery oddzielnie. Nieobecność jakiejkolwiek z poszukiwanych cech albo też wystąpienie dodatkowej cechy powoduje pewne stłumienie reakcji. że mają pewne dodatkowe cechy. a następnie informacja ta przekazana zostanie do dalszej obróbki. Czy może on działać? Jedynym sposobem sprawdzenia go jest wypróbowanie w działaniu. Na przykład litera F składa się z linii pionowej. Zwróćcie uwagę na pewne istotne cechy charakteryzujące działanie takiego systemu rozpoznawania obrazów. że system będzie funkcjonował również w takim wypadku. Reakcja ta jednak nie wystarczy do sklasyfikowania obrazu. na przykład R (rys.RYSUNEK 3-3 DEMONY CECH DEMONY POZNAWCZE DEMONY OBRAZU Aby system ten mógł rozpocząć pracę. gdy wszystkie możliwe wzorce będą rozważane równocześnie. 6 zaś po dwie linie poziome.). potrzebne nam są wszystkie cechy. 3-3). a sygnały wysyłane przez nie będą tym głośniejsze. Następna najbardziej zbliżona litera to P. pozostaje do przezwyciężenia jeszcze jeden robieni. której odpowiadają cztery z siedmiu możliwych cech. Jako pierwszy zareaguje demon linii pionowej. albo też wystarczy posłużyć się informacją o kątach: występowanie trzech kątów prostych i jednego ostrego jest charakterystyczne tylko dla wzorca litery R. Oznacza to. W tym wypadku demon decyzji łatwo dokona wyboru. Zobaczymy. Tak w zarysie wygląda schemat systemu rozpoznawania cech specyficznych. który reaguje najbardziej energicznie. O i Q itp. Podobny problem pojawi się również w sytuacji wyboru między literami P i R. Początkowo litera R zostanie zarejestrowana przez demony obrazu. Właściwy układ cech ustalony zostanie przez demona decyzji na podstawie doniesień tego z demonów poznawczych. ponieważ najgłośniej ze wszystkich reaguje demon litery R.

A B C D E F G H I S T U V W X Y Z 1 J K L M N O P O R RYSUNEK 3-5 2 3 4 5 6 7 8 9 0 litery. jakie mogą wystąpić w procesie rozpoznawania.DEMONY POZNAWCZE RYSUNEK 3-6 RYSUNEK 3-4. Jeżeli pojawiają się błędy w czasie rozpoznawania litery R. że rodzaje błędów. Marsetta i Showman (1966). Należy zwrócić uwagę również na to. to najczęściej wynikają z mylenia jej z literą P. . są uzależnione od zestawu cech wybranych do rozpoznawania obrazów. układ cech dla P jest najbardziej zbliżony do R. to należałoby wówczas również zwiększyć liczbę analizowanych cech. kiedy bowiem sygnał jest przetwarzany przez demony cech. Źródło: Kinney. zaś rodzaj tych cech byłby uzależniony od cech charakterystycznych nowych liter.

tworzą matrycę pomyłek popełnianych przez osoby badane w trakcie rozpoznawania liter. Natomiast. kiedy znamy już pewne właściwości systemu pandemonium. usiłujących rozpoznać tę literę.jednakże. otóż błędy pojawiające się przy •n/poznawaniu liter w wyniku analizy cech nie zawsze rozkładają się symetrycznie. a ostre-ostrymi. DEMONY OBRAZU Jedna z metod sprawdzania tej teorii polega na prezentowaniu ludziom różnych liter w warunkach utrudnionego rozpoznawania. Jeżeli odszukamy w lewej . poziomo. Zwróćcie uwagę na błędy pojawiające się przy rozpoznawaniu tych liter. uzyskamy demona reagującego na linie proste niezależnie od ich położenia (rys.. | ur nnie R.RYSUNEK 3-7 DEMONY POZNAWCZE górze zaś. Demony cech otrzymują przecież informacje od detektorów linii. a następnie na analizowaniu występujących błędów. Nawet bardzo prosty zbiór cech nieźle . w którym litery i cyfry pokazane na rysunku 3-5 eksponowano przez krótki czas na ekranie. Zmiany wielkości liter nie stwarzają żadnego problemu w toku wyodrębniania cech przez system. które nie są wrażliwe na ich długość. które były istotnie eksponowane. to równocześnie w odpowiadającym jej szeregu poziomym możemy •ulnaleźć odpowiedzi osób badanych. w danym wypadku inpełniły one 6 błędów. co widziały w danym momencie (według danych uzyskanych przez Kinneya. 3-7). Marsetta i Showmana. ponieważ teraz.na bok" i demony znajdą się w kłopocie. ponieważ każda z nich składa się z czterech linii prostych i trzech kątów prostych. Z lewej strony matrycy pionowo umieszczono litery. zamiast jednej linii pionowej i dwu poziomych prostych linii pojawia się jedna linia pozioma i dwie linie pionowe. Z tego powodu demon decyzji bodzie miał trudność w dokonaniu wyboru między C i G. Cechy związane z rozpoznawaniem mowy Nietrudno zrozumieć. Reakcje na zniekształcone obrazy. jak można posłużyć się schematem wyodrębniania cech do opracowania systemu rozpoznawania liter. niezależnie od wielkości litery. ponieważ mają one po trzy linie proste i po dwa kąty ostre (rys. Rysunek 3-4 przedstawia taką matrycę wyników eksperymentu. 1966). budując demony dla bardziej ogólnych cech. Podczas prezentacji tej litery będzie reagował wyłącznie Jemon reagujący na otwarty kontur (krzywą nieciągłą). Myli on litery M i W. Inny problem stanowi położenie linii. Teraz. w tym czterokrotnie pomyliły R z literą P. Wyniki takich eksperymentów . leszcze jedna sprawa zasługuje na naszą uwagę. 3-6). litery podawane przez osoby badane. Teoretycznie wszystko to możemy łatwo wykonać. Podobnie będzie z Ni Z. jak to wynika z matrycy pomyłek. Osobom badanym najwięcej trudności ze wszystkich liter przysporzyło rozpoznanie litery C: 21 razy zamiast C odczytywali literę (i. Weźmy na przykład literę C. na przykład łącząc wszystkie demony linii prostych. system rozpoznawania nie będzie miał żadnych kłopotów: Demony linii pionowych i demony linii poziomych będą reagować dokładnie tak samo. Oczywiście można poprawić wrażliwość systemu na położenie. funkcjonującym u człowieka. Dorośli z reguły nie mylą tych liter. Tak więc te ostatnie kombinacje cech nie stanowią właściwego zestawu cech w systemie rozpoznawania obrazów. kiedy odwrócimy literę „do góry nogami". Czy jednak taki system rozpoznawania może być zdolny do identyfikowania wszystkich liter na podstawie zestawu ich cech ogólnych? Wcale nie. a osoby badane odczytywały to. wśród błędów powstałych przy rozpoznaniu litery G litera C pojawiła się tylko raz. choć dzieciom to się czasem zdarza. rozpatrzymy problemy związane ze zniekształceniami w strukturze syąnału zewnętrznego. Również kąty proste pozostają prostymi. Wystarczy przewrócić literę F .

jak na przykład rozczłonkovać układ dźwięków p-o-w-ó-z. gdy ma pewną funkcjonalną wartość. Na przykład. Pojedynczy dźwięk zasługuje na miano jednostki podstawowej wówczas.jak ktoś mówi. jakie są w istocie te podstawowe cechy. Nawet ten. wszystkie opraco. Pomimo ogromnych nakładów finansowych i wysiłków. że dla skutecznego odnajdowania granic między wyrazami !iezbcdna jest znajomość poprzednich wyrazów w zdaniu. Na przykład. Detektory cech związane z analizą mowy fonemy. odkrywa. w drugim wypadku zaś te same dźwięki okazują się niezorganizowaną. jak mowa jest produkowana. Po pierwsze-rozwiązać problem segmentacji mowy: jednostki które należy rozpoznać. Cechy dynstynktywne. I w wielu . nieartykułowanych dźwięków. Niektóre właściwości fizyczne fali głosowej można wykorzystać w celu segmentacji przekazu werbalnego. Tak wyraźnie' odróżniane przerwy między oddzielnymi wyrazami w istocie w realnych sygnałach nie występują. Dźwięki „a". Dźwięki mowy pojawiają się w rezultacie kompleksowego współdziałania różnych części aparatu . wyrazami i zdaniami w tekście drukowanym nie sprawia kłopotu. stanowią bowiem jedynie rezultat procesu rozpoznawania obrazów. Weźmy pod uwagę wyrazy: bok. Sam kształt fal charakteryzujących mowę ludzką stwarza poważne trudności dla analizy. jakby dźwięki płynęły i nieprzerwanym potokiem. dla którego jest to jego język ojczysty. każda z nich jest oddzielona od sąsiednich liter odstępem określonej wielkości. które można by było wykorzystać do rozpoznania mowy. j Łatwo możemy przekonać się o tym przysłuchując się mowie człowieka w obcym dla [ nas języku. omówionym w następnym paragrafie. „k" albo „1"). Co najgorsze. Nie każda litera musi koniecznie odpowiadać fonemowi. W pewnych rejonach USA na przykład. nie są wyraźnie rozgraniczone. W przeciwieństwie do detektorów linii i kątów w systemie wzrokowym nie znamy obecnie sposobu analizowania i wyodrębniania fonemów z fali głosowej.funkcjonuje przy rozpoznawaniu liter. odnosimy wrażenie. W celu skonstruowania systemu rozpoznawania mowy należy przezwyciężyć trzv podstawowe trudności. zasób słów. słowa merry.częstotliwości amplituda fal dźwiękowych odpowiadające jednemu i temu samemu wyrazowi są nadzwyczaj silnie zróżnicowane zarówno w wypadku. Trudności związane z identyfikowaniem fonemów doprowadziły do przyjęcia innych systemów klasyfikacji dźwięków mowy. W rzeczywistości mowa ludzka to dziwaczne splątanie. Ich i odbiór jest wynikiem analizy. różnica sensu występuje w trakcie zmiany jednego dźwięku-w naszym przykładzie początkowego („b". wane dotychczas sztuczne systemy rozpoznawania mowy mają bardzo ograniczone zdolności: rozpoznają wyrazy. „i". ale na ogół ani mówiący. ale jest zdolny do zmiany znaczenia wyrazu. rzeczywistości ta płynność słów cudzoziemca w większości wypadków jest złudna. Jedna z metod polega na zbadaniu. Dla doświadczonego ucha specjalisty istnieje jednak stosunkowo niewielki zbiór podstawowych dźwięków. To wszystko jest tylko złudzeniem. W ten sposób wyznaczenie granic między literami. W . jeżeli nie sygnalizują nam różnic w znaczeniu. „u" i inne również są fonemami. Różnice w dźwięku. Jak dotąd. kok i lok. w innych zaś zupełnie inaczej. marry i Mary wymawia się identycznie.'• wania. na ogół są nie zauważane. że w tekście drukowanym sylaby i oddzielne litery stanowią elementarne jednostki wyrazu. W jednym wypadku dźwięki mają sens i wyrazy jawią się jako oddzielne jednostki. aby stwierdzić. musimy posłużyć się znacznie bardziej skomplikowanym systemem rozpoznawania obrazów. widocznych przerw potoku słów człowieka. Różnice w odbieraniu szybkości mowy związane są z różnicą warunków jej rozpozna. Jeżeli język nie jest nam znany. W trakcie analizy tekstu drukowanego łatwo możemy odnaleźć poszczególne litery. jeżeli nie wiemy. Ale w mowie ludzkiej nie tak łatwo wyróżnić podstawowe jednostki.nie wiadomo. Lingwiści od dawna próbowali scharakteryzować dźwiękowe komponenty mowy. Jednak żadna ze zbadanych do dziś cech fizycznych fali głosowej nie może służyć za pewną podstawę do określenia granic między wyrazami. jak i nawet wtedy. z których tworzą się wszystkie wypowiadane wyrazy. fonem „d" wymawia się całkiem różnie w wyrazach: dom i brud. j nie widać żadnego wyraźnego związku między przerwami w kształcie fali głosowej a j granicami pomiędzy oddzielnymi wyrazami. Każdy z tych wyrazów ma inne znaczenie. ale przy odbiorze słuchowym tego samego tekstu sprawa przedstawia się całkiem inaczej. niewyraźnych zgłosek. Traktując fonemy jako cechy niewiele zyskamy. że rozróżniamy wyraźnie oddzielonej: na ogół dobrze artykułowane wyrazy. czy wyraz ten wchodzi w skład zdania powóz dopiero co zajechał" czy też zdania „Szofer przyszedł po wóz do garażu". gdy wyraz ten wypowiadają różni ludzie. Aby dokonać analizy fali głosowej. tylko człowiek potrafi rozpoznawać fonemy w fali głosowej. nazywa się fonemem. że jest mu bardzo trudno wyławiać znane słowa z płynącego bez. kto rozpoczął naukę i opanował podstawowy. Jest oczywiste. Po drugie. to czy można by je wykorzystać jako cechy niezbędne w systemie rozpoznawania mowy typu pandemonium? Prawdopodobnie nie. wstawiając w środek wyrazu lok „e" lub „a" możemy uzyskać wyrazy o nowych znaczeniach. ani słuchający nie uświadamiają sobie tych różnic. Kiedy jednak w grę wchodzi mowa. Wpadkach okazuje się. Dźwięk. jeszcze większy odstęp znajduje się między wyrazami. a nawet liczba i rodzaj fonemów mogą być różne w różnych dialektach w obrębie tego samego języka. a nawet czy w ogóle takie cechy istnieją. „e". odnosimy wrażenie. które wolno i wyraźnie wypowiada jedna osoba 2 niewielkiej grupy ludzi. sprawa nie jcst tak prosta. czy fala głosowa może być opisana przez odwołanie się do operacji niezbędnych dla wytwarzania dźwięków. gdy ta sama osoba wypowiada go w różnych kontekstach. Problem segmentacji. Słuchając. Jeżeli fonemy w swej istocie są podstawowymi cegiełkami służącymi do budowy wyrazów. I p0 trzecie . który sam nie ma znaczenia. bezsensowną plątaniną. przerw i skrótów.

i l l ) Ciągła/ Nieciągła Napięta/ Nienapięta Nosowa/ Ustna Mollowa/ j Ciemna/ Niemollowa Jasna + + + + + Skupiona/ Poproszona + + Spółgłoskowa/ Samogłoskowa _ _ _ + Wokaliczna/ Niewokałiczna + + + + + + + + + .Tabela 3-2. Fant i Halle (19M ) . Jedna z przyjętych klasyfikacji fonemów języka angielskiego* Tnąca/ Nietnąca o (jak w pot) a (jak w pat) e (jak w pet) u (jak w put) 9 (jak w pirtt) i (jak w pit) 1 (jak w /uli) T| (jak w lu«g) J (jak w ship) T (jak w chip) k (jak w /rip) •% (jak w azure) £ (jakwjuice) g O'ak w goose) m (jak w mili) f(jakwy!ll) p (jak w pili) v (jak w vim) b (jak w Mil) n (jak w mil) s (jak w sil) 0 (jak w thill) t (jak w rill) z (jak w zip) y (jak w this) dGakwrfill) h G a k w hill) ft ( j a k w . + + + + + + + + + + + - ' + + + + + _ _ + + + + + + + + + + + + + _ _ _ _ .+ _ _ + + + + + _ _ __ _ _ _ _ _ _ + + + _ _ _ _ _ _ + + + + + + + + + _ _ _ _ _ + + + + + _ + + + _ _ Źródło: Jakobson.

„f'. aby w miarę możliwości nie popełniała ona błędów. na przykład „a" lub „z". Jeżeli powietrze przechodząc przez tchawicę wywołuje wibrację strun ••losowych. Ale też tylko •x trzy przerwy wystąpią przy wypowiadaniu zdania he uses standard oil. W rezultacie istnieje wiele sposobów klasyfikacji dźwięków. albowiem każdy dźwięk ma unikalne właściwości.. podobnie jak fonemy. W ten sposób możemy przekodować dźwięki mowy na cechy dystynktywne związane z wytwarzaniem dźwięków przez aparat mowy. I'. Zauważcie.•losowe nie wibrują w trakcie artykułowania dźwięku.. Ale błędy są rzeczą ludzką. nie mówiąc już o rozmowie prowadzonej przez kilka osób równocześnie. co zapewnia harmonijną i czasową strukturę produkowanych ciągów dźwiękowych. inni podkreślają wagę ich percepcji przez słuchaczy. Jeżeli struny . na przykład . który umożliwiałby maszynie efektywne rozpoznawanie mowy. wargi /-by poruszają się jednocześnie. ale żaden z nich nie jest w pełni zadowalający. Czy rzeczywiście wyodrębnione cechy nadają się do klasyfikowania i identyfikowania wszystkich obrazów danej modalności zmysłowej? Jeżeli budujemy maszynę do odczytywania adresów na kopertach i sortowania przesyłek. wreszcie jeszcze inni starają się łączyć oba podejścia. Inna cecha dystynktywna tworzy się w wyniku ograniczenia strumienia nowietrza gdzieś w ustach .7V wymawianiu innych dźwięków strumień powietrza zostaje przerwany na krótko.wytwarzane są dźwięki szczelinowe „sz".vm nagle uwolniony produkuje dźwięki zwarte. Cechy dystynktywne. przepycha powietrze przez tchawicę. „cz". W liodatku charakter dźwięków zmienia się zasadniczo zależnie od kontekstu. dźwięki te • vvorzą przerwę w kształcie fali głosowej.ił sowego.wraźne przerwy w toku mowy: jedna po . Jak na razie nie udało się jednak opracować takiego systemu. Podsumowanie dotyczące analizy cech Przedstawiony materiał pozwala nam w zasadzie przejść do rozważań nad metodą zbudowania systemu rozpoznawania obrazów. w czasie wymawiania słowa standard występują trzy •. uzyskujemy dźwięk bezdźwięczny na przykład „s" w słowie syk. W tabeli 3-2 przedstawiamy j^dną ze stosowanych klasyfikacji cech Jystynktywnych dla fonemów występujących w języku angielskim. czy możliwe jest potwierdzenie jej w praktyce. Dźwięki mowy możemy podzielić w zależności od sposobu i miejsca ich artykulacji w • mracie mowy. Podniebienie ^ • -kkie odsłania i zasłania kanały nosowe w celu przepuszczenia powietrza. to powinien on popełniać takie same błędy. Przepona.t" i „d". po ^v. nie ma ona jednak żadnego związku z odstępem między wyrazami. Analiza błędów okazała się być . wytwarza się dźwięk dźwięczny. druga po „n" i trzecia po „r". Jeżeli zatem usiłujemy zbudować model rozpoznawania obrazów przez człowieka. że dźwięki „z" i „s" różnią się jedynie y. Niektórzy preferują systemy klasyfikacji oparte na wytwarzaniu dźwięków mowy. unosząc się. „s". trudno jest wyodrębnić z fali głosowej. „w". opartego na analizie cech. Język.więcznością. Na przykład. to staramy się. jakie popełnia człowiek.s". Przeanalizowaliśmy sposoby budowania i weryfikacji teorii rozpoznawania obrazów. Tworząc dowolną teorię musimy przede wszystkim ustalić.

które zostają odfiltrowane na wyższych i poziomach przetwarzania informacji. a który słowa „nudist play"? Jakie cechy mówią nam o tym. i ka-prawdopodobnie-odbierany obraz klasyfikowany jest równocześnie na różnych. Na najwyższym poziomie rejestrowane jest pojawienie się litery A. RoyLichtenstein. rejestrując wszystkie dodatkowe kropki i spirale. że A leży „na boku". pomimo występujących zniekształceń. gdyby istniały jakieś pośrednie: poziomy albo też analizatory jeszcze bardziej ogólnych cech. kiedy pojawiają się w kontekście 13 579. Przy \ próbie budowania takich ogólnych schematów. poziomych i skośnych linii danego: obrazu. należałoby przewidywać możliwość takich zniekształceń w odbieranym sygnale. Gemini G. ANALIZA PRZEZ SYNTEZĘ Systemy działające na zasadzie wyodrębniania cech okazują się zawodne w wielu sytuacjach. lecz będą literą.L. które nie przedstawiają żadnej trudności dla człowieka. aby proces rozpoznawania obrazów osiągnął tę moc. W przypadku czfowie. LV> ni sygnał ma być. Litografia 48xAx32lA cali. : Takie ogólne podejście do problemu rozpoznawania obrazów jest słuszne. ale szczegóły są niewątpliwie fałszywe. Może byłoby lepiej. kiedy pojawią się w kontekście |3OY? A co ma robić system rozpoznawania cech z obrazem z rysunku 3-8-jakie cechy określają katedrę? Demony z pandemonium okazują się tu niewystarczające. „Katedra nr 5". poziomach ogólności. jaką ma system rozpoznawania obrazów przez człowieka. że symbole 13 są liczbą. Copyright © 1969. Niższe poziomy mogą sygnalizować na przykład. Kontekst obejmuje całe środo- RYSUNEK3-8. Na innym poziomie system mógłby tylko wyodrębniać ogólną liczbę linii \ niezależnie od ich położenia. jaką ten sygnał zawiera. Jedna z ważniejszych spraw dotyczy różnorodnych : możliwych poziomów abstrakcji w systemie wyodrębniania cech. . W cóż jeszcze jest on wyposażony. Tę infomacw dodatkową dostarcza kontekst zdarzenia sensorycznego. W jaki sposób analiza cech może być pomocna w ustaleniu. W wypadku niektórych zadań wystarczy jedynie. Inne części systemu prawdopodobnie zajmują się różnymi szczegółami informacji na wejściu. odkrycie bardzo ogólnych cech obrazu.jednym z najważniejszych sposobów uzyskiwania informacji o działaniu systemu • rozpoznawania obrazów przez człowieka.E. które pozwalałyby rozpoznawać obrazy. Potrzeba więcej informacji. Na jednym z pozio. rzadziej zaś na informacji. na przykład jego nadmiernego wydłużenia lub s krzywizny. gdy zawiodą systemy porównywania z wzorcem i rozpoznawania cech? Znaczenie kontekstu Interpretacja danych sensorycznych opiera się w poważnej mierze na wiedzy o tym. Dla innych może okazać się konieczna szczegółowa analiza obrazu. który z dwu dźwięków „noo-dis-plaee" oznacza słowa „new display". mów system może reagować na wiele pionowych. co w nim się znajduje.

z je(inej długiej sylaby. jeśli zawiera jakąś myśl. Jasne jest zatem znaczenie kontekstu. jak: brought. jakie w danym momencie należy brać pod uwagę. p miętajmy. Nie można chwalić się (brag) skarpetkami. spostrzeganie musi „opóźniać się" w stosunku do informacji odebranej przez system sensoryczny. wiemy tylko jedno. „Who bit the wet socks" (kto gryzie mokre skarpetki) jest mało prawdopodobnym stwierdzeniem.. Na tym etapie rozwiązanie może być prawidłowe w 1 przypadku na 8. Bez informacji dodatkowej nie uda się podjąć żadnej decyzji. Nie znaczy to wcale. wet. że czytający automatycznie będzie wstawiał brakujące wyrazy. Nie znany wyraz jest prawdopodobnie czasownikiem. że aby w pełni wykorzystać informację płynącą z kontekstu.pierwsza i druga-były identyczne. że dotyczy zarówno ogólnie psychologii. jak: hospital. w jakim zachodzi dane doświadczenie. 1 osło w istotny sposób i odpowiadało takiemu poziomowi. więc można pominąć wyrazy boys i bones jako możliwe alternatywy. która lepiej niż inne odpowiada danej konkretnej informacji kontekstowej. gdy te same litery jawią się w sensownym porządku . Te dwie cechy wystarczą. ale pozostaje jeszcze duża liczba innych możliwości. które pozwalają zademonstrować wpływ kontekstu na analizę percepcyjną napływających sygnałów.b" i określić. kiedy litery tworzą sensowne słowainm ycr aft ors uli ena rt . że w spostrzeganiu uczestniczy świadomy proces prób i błędów dla wszystkich możliwych alternatyw w celu wybrania tej. Zatrzymajmy się na tych ośmiu wyrazach.wisko. które pozwoliłyby na ograniczenie możliwych alternatyw. boy. brings. Wie. jaka jest nagromadzona! zazwyczaj automatycznie wykorzystana do zrozumienia zdarzeń. WI jednym przykładzie (eksperyment przeprowadzony przez Millera. poi. że ten sam wyraz wchodzi w zwrot. takich jak: socks. Opracowana została znaczna liczba technik eksperymentalnych. więc jeszcze jedna możliwość jest wyeliminowana. skarpetek. who (skarpetek. jak na przykład słowo „po" opuszczone w poprzednim zdaniu1. albo też. na przykład słowo „brought"? Dźwięczy onojakgłuche burczenie na tleszumu. W. że maszynistka przepisująca tekst wstawiła automatycznie ten. być może. Należy pamiętać. To właśnie unik kontekstu przyczynił się do poprawy dokładności spostrzegania przy identycznym sygnale fizycznym. że tekst jej napisany po polsku. Zdolność do wykorzystywania kontekstu czyni system spostrze. Ogromną ilość informacji. Czytelnik wie sporo rzeczy o treści czytam-1 książki. jeśli tworzą one ciąg bezsensowny. zatem odrzućmy wyraz bit. brags. prawidłowe. gdy podzielone są w inny niż zazwyczaj sposób2. Tytuł wiersza Dyiana Thomasa (przyp. Można opracować reguły. bit. aby móc ustalić zasadę odrzucenia takich wyrazów. które pozwalają na tworzenie się naszego percepcyjnego świata. Zdolność do! czytania i zapamiętywania liter jest znacznie bardziej ograniczona. mokrych. na przykład takie słowa.outrageous (oburzający). Liczba możliwych alternatyw kurczy się.). red. Odbiór wyrazu brought winien dopomóc nie tylko wyrazom pojawiającym się przedtem (who). Dokładnie nie wiemy. buys i bought. Wyrazy wypowiadane były na tle szumu. A wraz z małą dodatkową informacją dotyczącą jakiejś cechy akustycznej tego wyrazu ograniczymy wybór jeszcze bardziej. buys.trudno jest je odebrać. Teraz mamy cztery alternatywy: brought. Musi też mieć jakiś prawdopodobny sens.' brakujący wyraz. Kiedy sprawna S . Więcej nawet. że fizycznie obie sytuacje . who b some wet socks (kto p parę mokrych skarpetek?) Jest to drugi wariant eksperymentu Millera. Kontekst dostarcza zasad. słuchający. jaki uzyskiwany był w • rwszym eksperymencie przy obniżaniu stopnia szumów o 50% uprzedniej wartości. bananas i boondocks. 1962a) osoba badana j słuchała szeregu wyrazów. niż byłby jakikolwiek elektroniczny system rozpoznawania obrazów. Na przykład. parę. że powstało sensowne zdanie:-kto.5% do 50%.j rozpoznawania obrazów w szczególności. Mokre skarpetki Efekt wpływu kontekstu łatwo jest udokumentować. brings. to wyraz jest jednym z dwu: brought lub bought: tylko dwie możliwości. Czy jest gdzieś syczący dźwięk „s"? Jeśli nie ma. some. określamy mianem kontekstu tych zdarzeń. jak i psycholog. ale również wyrazom pojawiającym się po nim (socks). po pewnym czasie CzytelnjtJ zapoznawszy się ze stylem autorów może z dużym prawdopodobieństwem przewidzieć jakie słowa nastąpią uprzednio przeczytanych. parę. To opóźnienie między dopływem informacji sensorycznej a interpretacją końcową przekazu odgrywa ważną rolę w analizie percepcyjnej. A nawet wówczas. Dobrym przyktadem tego jest fakt. W tej sytuacji szansa odgadnięcia zwiększyła się znacznie. Przewidywania te będą do tego stopnj. jakie to mechanizmy zajmują się informacjami występującymi w kontekście. Missisipi. : 2 Właściwy podział na słowa przedstawia się następująco: „In my craft or sullen art". że cały wyraz składa . każdy oddzielny! wyraz udawało się rozpoznać prawidłowo jedynie w około 50% przypadków. gania u człowieka znacznie doskonalszym i bardziej elastycznym. mokrych. dzięki niemu wiemy. Musi też odnosić się do konkretnego przedmiotu.niż wtedy. kiedy słyszymy jakieś słowo bez kontekstu. kto). uchwyci tuszereg stotnych cech: na przykład może rozpoznać dźwięk . Rysunek odbierany jest szybciej) łatwiej. prawdopodobieństwo prawidłowej odpowiedzi stanowi 12. bought. następnym badaniu zmieniono w ten sposób porządek słów. . kiedy jest pustą dekoracją.5%. co na to sarno' wychodzi.. w uzupełnieniu do konkretnych układów liter na danej stronicy. niż wówczas. brought. nie zauważy jego braku. i możemy sensownie interpretować nasze spostrzeżenia. W tym wypadku rozpoznawanie. kontekst istotnie odgrywa bardzo ważną rolę w naszym spostrzeganiu.sgtooeurua.! przyniósł. przyniósł. podczas głośnego czytania oczy czytającego biegną szybciej po linijkach tekstu niż jego głos. gdyż prawdopodobieństwo właściwego rozwiązania wzrosło od 12. bones. Załóżmy teraz. Co się dzieje. czego możemy oczekiwać.

Dotychczasowe rozważania pozwalają przypuszczać. Im więcej wiemy o tym. a mimo to zrozumiecie go dobrze. że na jednym końcu systemu sensorycznego pojawia się reakcja na zdarzenia zewnętrzne i przekaz sensoryczny przekształcony zostaje w zespół cech specyficznych. Mówimy i piszemy znacznie więcej słów niż jest to konieczne dla zrozumienia tego. że pomimo braku wielu szczegółów mowy czy pisma nie zagubimy przekazywanego znaczenia. aby dać Wam możliwość uchwycenia istoty problemu. struktura języka może poprawiać i uzupełniać zdolność człowieka do I wydobywania sensu z niepełnego. Poruszamy się ciągle do przodu starając się zebrać możliwie jak najwięcej inforrrmpłynącej z kontekstu. z jaką zadanie to może być wykonanej stanowi miarę redundancji języka. Jednym ze sposobów oceny redundancji wyrazów w języku jest zamieszczone zniekształcenie tekstu przez systematyczne opuszczanie określonych jego elementów które czytający powinien odtworzyć. Zbyt mało jeszcze wiemy o procesach poznawczych i strukturze pamięci człowieka. to porozumiewanie się stanowiłoby proces męczący i niepewny. Trzeba by było przysłuchiwać się uważnie każdemu słowu./Jednak proces konfron- . Ważna rola redundancji i Jak się wydaje. jeden opuszczony czy zniekształcony wyraz i już całe zdanie traciłoby sens albo też zostałoby źle zrozumiane. ale nie będziecie mieć trudności ze zrozumieniem go. co istnieje w danej chwili. Mxżexy sxokxjnxe uxunxć ex trxecxą lxtexę w xynj xekxcix. tym łatuodbieramy to. Na drugim zaś końcu znajduje sk system pamięci zawierający zapis minionych zdarzeń-danych i teorii niezbędnych dla "iterpretacji sygnałów sensorycznych. fragmentarycznego komunikatu. aby było możliwe rozpoznanie sygnału. Każdy nieprzewidziany hałas mógłby doprowadzić do katastrofy. W efekcie możemy nawet odwracać uwagę ufni. Język angielski jest w wysokim stopniu redundantny. Zaane bdze tudiesz gd ni zaełim prer. zanim przystąpimy do tych działań.maszynistka przepisuje rękopis. skupić się na kluczowych słowach i frazach przenoszących główny sens przekazu. W jakiś sposób oba te źródła informacji muszą zbiegać się ze sobą. co będzie za chwilę. aby zbudować w pełni adekwatny model. Redundancja języka zatem pozwala nam koncentrować wybiórczo uwagę na oddzielnych częściach komunikatu. Dane sensoryczne muszą być skonfrontowane z nagromadzoną •^•/eśniej informacją. jakie stawia przed mir wykonywane zadanie. czyta tekst znacznie szybciej niż pisze go na masz\ni. Nie moglibyśmy ani na chwilę osłabić uwagi. Łatwość. Gdyby język nasz był bardziej efektywny lub też. ii DOKONYWANIE SYNTEZY PRZEKAZU SENSORYCZNEGO Znacznie łatwiej jest przedstawić efekty działania kontekstu niż rozpracować podstawowe mechanizmy korzystania z informacji kontekstowej dla interpretacji sygnałów sensorycznych. Opuszczenie wielu wyrazów uczyni tekst krótszym. Niemniej jednak musimy zrobić tu jakiś początek. co chcemy powiedzieć lub też napisać. gdyby ludzie byli mniej zdolni do posługiwania się informacją kontekstową w ukierunkowaniu własnej percepcji. przewidywać następne jego części.

Właśnie odkrył dwie linie proste jako cechy R w skrzynce analizy cech. jak stoły i krzesła. powstawanie i weryfikowanie oczekiwań w trakcie interpretacji przekazu będziemy . Demon i .tacji nie może być arbitralny.lZywali procesem aktywnej syntezy. Przedstawiliśmy system rozpoznawania. liczba ich ulega ograniczeniu do momentu aż pozostaną już tylko te trzy możliwości. co zachodzi wewnątrz skrzynki. jest zamknięta w skrzynce „analiza cech". WORKED i WORRIED. że zaczynają się od WOR. który opisaliśmy powyżej. że istnieją różne możliwe do uwzględnienia słowa. W miarę rozwoju drobiazgowej analizy kolejnego wyrazu pojawiają się nowe oczekiwania. Na razie skrzynka jest pusta. Jeśli zdarzenia byłyby wydobywane z pamięci przypadkowo. że są to dla tego systemu jedyne znane wyrazy. Niewątpliwie analiza wyrazu zaczyna się od znacznie dłuższej listy możliwości. że należy oczekiwać jako kolejnej istotnej części przekazu dopełnienia orzeczenia będącego zapewne nazwą stopnia pokrewieństwa. Po zakończeniu procesu syntezy jednego segmentu przekazu system przechodzi do następnego. W tym i. Będą one rozpatrywane po pierwsze dlatego. toi trzeba by sporo czasu.:itezy. w którym w miarę interpretacji przekazu sensorycznego bezustannie są konstruowane i sprawdzane oczekiwania odnośnie do tego. ponieważ poprzednie zdanie dotyczyło już stosunków rodzinnych chłopca. /wodnego z obu źródłami informacji.w miarę tego jak postępuje p r/e twarzanie sygnału. jaką pełni kontekst.Msie system pamięci zawiera już zinterpretowaną część zdania: T H E BOY \\()R_ . chwytając procesy syntezy w połowie interpretacji przekazu. "! Clonego zdarzenia sensorycznego. System ten nie opiera się wyłącznie na własnych modelach wewnętrznych czy też tylko na świadectwie narządów zmysłowych. ' Praca procesu aktywnej syntezy polega na tworzeniu logicznie spójnego przekazu. wynikającego z danych dopiero co spostrzega° . kiedy zatrzymał się na liu-rze R. i po drugie dlatego. Jednakże w miarę jak interpretacja posuwa się naprzód. A teraz spróbujmy ^•obrazić sobie to. c o jest spostrzegane. lecz dopiero •p . Załóżmy. aby z pamięci wydobywane było pierwsze' lepsze zdarzenie w nadziei. System pamięci zawiera nie raZ klucz do rozpoznawania nowych danych. Przypuśćmy. Aktualnie analizowane słowo zaczyna się od WOR . W środku między analizą sensoryczną a pamięcią leży proces aktywnej v. 3-11). jak na przykład: W O R S H I P P E D .cyZji znajduje się zaś w skrzynce „procesu aktywnej syntezy" i ma on do czynienia nie •v |ko z danymi sensorycznymi. Przyjrzyjmy się tym oczekiwaniom. że są czasownikami. Nie jest możliwe. Na rysunku 3-9 główna część modelu pandemo''um..[-! Nawet więcej. Ma rysunku 3-10 zatrzymaliśmy proces w połowie czytania następującego zdania: HIE BOY WORRIED H I S FATHER (CHŁOPIEC MARTWI SWEGO OJCA). ale także dane dotyczące dopiero co ! -' r e t o W a n y c h zdarzeń sensorycznych. aby zidentyfikować takie proste przedmioty.-tem analizy sensorycznej przedstawiony został w momencie. co ma nastąpić. zgodne ze wszystkimi danymi posiadanymi do tej pory. właśnie należy rozważyć rolę. oczekiwania bezustannie się zmieniają . które może przyjąć podmiot osobowy. Informacja kontekstowa może nam sugerować. y. Są to oczekiwania tego. ale również z pamięcią. że jest ono w jakiś tam sposób związane z napływającym sygnałem sensorycznym. które poddawane są sprawdzeniu przez porównanie z danymi sensorycznymi (rys. próbujący porównać pojawiające się oczekiwania z napływającą informacją sensoryczną.

słowo „houseboat" pojawiło się całkowicie w niezgodzie z TRA kontekstem. jakie są możliwości._ droga. WORRIED HIS. Dane sensory czne o długości wyrazu oraz jego kształcie ogólnym łączą się z informacją kontekstową w celu zawężenia kręgu możliwych alternatyw. to trzeba cofnąć się dalej. Słowo. mający związek z tym Hśnie czasownikiem. czy nie została wybrana niewłaściwa FRII. to poprzednia niezgodność mogła być po prostu następstwem przekręconego Słownik wyrazów: lub też niewłaściwie odebranego sygnału na wejściu. dopóki nie zostanie wyjaśnione to nieporozumienie. nie znajdzie on wtedy znaczenia dla takiego sygnału wejściowego.. które ^powiadałyby zarówno kontekstowi. W uzupełnieniu do tych ogólnych cech zachodzi równocześnie szczegółowa analiza drobniejszych części przekazu. i że użyte wyrazy powinny wiązać się z sytuacją rodzinną chłopca. Możliwe. Proces syntezy kieruje uwagę na najistotniejsze części przekazu i na najważniejsze cechy obrazu. aby móc wykryć i poprawić Początek zdania ewentualne błędy. wówczas trzeba będzie rozluźnić ograniczenia. że stwarza on możliwości wyboru próbki informacji napływającej z otoczenia i poddania analizie tylko takiej niezbędnej ilości informacji. że po uzyskaniu wszystkich danych okazało się. która wystarczy do jednoznacznej interpretacji sygnału. Może jakieś litery zostały opuszczone. kiedy dane z obu tych źródeł informacji są zbieżne. Informacja dotycząca przybliżonej długości wyrazów oraz ich liczby i kształtu wykorzystywana jest prawdopodobnie przy wyborze następnego segmentu do interpretacji. Wielka zaleta procesu aktywnej syntezy polega na tym. Płynny bieg procesu przetwarzania informacji musi zostać przerwany na Kontekst jakiś czas. PASTOR FORMER INDIGENT aby ponownie prześledzić przekaz i sprawdzić. \V ramach tego ogólnego kontekstu mieści się jedynie niewielki zestaw słów. chociaż może ono pobudzić system do powtórzenia całej analizy. Jak tylko demony konturów zaczynają iodnosić alarm.fli i kolejnego oczekiwania.naczenie języka pozwalają na tworzenie się oczekiwania. Jeśli niezgodność występuje nadal. przynajmniej dopóty. i pozwolić na zdominowanie sposobu interpretacji komunikatu sensorycznego przez RYSUNEK 3-11 bezpośrednie dane sensoryczne.. jak i zinterpretowanej już części odebranego irzelcazu. Oczekiwania te ze swej strony generują przewidywania dotyczące określonego układu cech aktualnie interpretowanego sygnału. że dane sensoryczne nie odpowiadają żadnej z oczekiwanych liter. trzeba to sprawdzić choćby wyrywkowo. że np. Przypuśćmy. sygnału wejściowego. że wyraz jest czasownizz ! • . W procesie syntezy mogą pojawiać się fałszywe hipotezy i błędne przewidywania zdarzeń sensorycznych. że po nim nastąpi rzeczownik. zabezpieczającymi przed takimi błędami. kończy się interpretacjai czynienia. j Taki typ systemu rozpoznawania obrazów powinien mieć zdolność konstruowaniak sprawdzania hipotez równocześnie na kilku poziomach. można zrozumieć.. jakie niesie kontekst. Czy nowe dane sensoryczne zgodne są z oczekiwaniem? Jeżeli teraz mamy zgodność. wbudowanymi weń mechanizmami. z którymi system wcześniej nigdy nie miał do wówczas. jednak system dysponuje licznymi. w tym przypadku system może FATHER kontynuować swoją pracę. Analizie mogą być poddawane i takie słowa. które nie zgadza się z kontekstem zdaniowym. Reguły zawarte w gramatyccj . Na drugim krańcu system sensoryczny musi dostarczać wielu informacji sensorycznvch i to na różnych poziomach. cały kompleks oczekiwań zostaje poddany równoczesnemu sprawdzeniu i system może przejść do następnego segmentu przekazu. Rozważmy. którymi dysponuje system.

Jednak w RYSUNEK 3-12 MUST GET DONE RYSUNEK 3-13 RYSUNEK 3-14. że zagłuszone szumem wyrazj stawały się zrozumiałe dzięki informacji kontekstowej. to jednak nie zawsze tak musi być. które były tl rysunku 3-12. te inne wyrazy były również zagłuszane. która nie poddaje się analizie litera po literze. dotyczącą istoty analizowanego sygnału. opisanym powyżej. ale teraz całkiem łatwo odczytujem zdanie: THE WORK MUST GET DONE (PRACA MUSI BYĆ ZAKOŃCZONA). Każda część tej sekwencji symboli pomaga w odbiorze innych • ' części i. Gtasheen Graphics. że ana!iza zdania postępowała litera po literze. Żadnej litery nie można rozpoznać. Jeśli znaczenie może dopomóc. A nawet więcej. Na rysunku 3-13 symbole. Spróbujmy wyobrazić sobie. które jjj zostały odebrane i pomogły zawęzić krąg możliwości. chociaż żadna z nich oddzielnie nie jest wyraźnie dostrzegana. przy analizie wyrazi WORRIED w zdaniu THE BOY WORRIED HIS FATHER. takjak rozpoznanie zakrył R ułatwia nam rozpoznanie W. a czasem nawet równocześnie. segment po segmencie. przedstawione na rysunk 3-12. że wszystkie wyrazy w zdaniu mogły być odebrane dokładnie. lecz musi uić analizowana jako całość. Mamy tu do czynienia z sekwencją symboli. to litera ta zostanie przeanalizowana. to całe słowo możemy dość łatwo odczytać. Po pierwsze. to zostaną one pominięte. Różne części mogą być analizowane w różny! porządku. choć to jest wygodne (taki właśnie porządek przyjęliśmy w naszyi przykładzie). w efekcie tworzy się jednoznaczne spostrzeżenie. Robert Glasheen (fotograf). Tak więc dopuszczamy. aby móc zakończyć interpretację słowa. przy czym częściowa interpretacja wyrazu WOR określała wybór następnych liter. W eksperymencie Millera. CECHY A OCZEKIWANIA Dwie rzeczy są wykorzystywane w analizie informacji sensorycznej: cechy sensoryczne i oczekiwania. że proces analizy przebiega! miarę napływania sygnałów i. przy ocenie wpły^ kontekstu przyjęto. Copyright 1966. Ważną sprawą w procesie analizy przez syntezę jest fakt. zawierające dostępną informację. z wyjątkiem tego który jest aktualnie przedmiotem analizy. choć żadnej z liter nie widzimy dokładnie. posłużymy się znaczeniem. Jeśli pojedyncza litera musi być przeanalizowana. Jeżeli calj człon wyrazu-lub też cały wyraz-nie wydają się niezbędne dla zrozumienia napływającycl zdarzeń sensorycznych. Zauważcii że ta ilustracja trafia w obie omówione przez nas sprawy. Naturalne było założenie. chociaż związane z poprzednią założenie zostało przyjęte w omawianym przed chwilą przykładzie.KOLEJNOŚĆ OPERACJI W poprzednich przykładach dwie sprawy uległy uproszczeniu. że proces ten może wykorzystywać wszystkie źródła informacji. Pierwsza. litera po literze. Ale jeżeli ten ciąg symboli włączymy do zdania (ryi 3-13). Żadne z tych stwierdzeń nie jest nieprawdziwe. to można je rozszyfrować bez specjalnego wysiłku. dostarczonej przez te wyrazy. . jak będą analizowane kolejne symbole. Przyjęto tu założenie. Ponadto proces ten wcale nie musi zachodzi kolejno. zostały przedstawione jako pokryte kleksem. „La Jolla". W większości naszych normalnych doświadczeń cechy i oczekiwania doskonale się uzupełniają. Jak zatem zbiór źle odebranych wyrazów może pomóc rozszyfrować jeszcze jeden niejasny wyraz? Całkiem różne. są one jednak pewnym uproszczeniem. percepcji każdej z części pomaga kontekst trzech ozostaiych. odbiór zniekształconyc kleksem części litery W pozwala nam teraz łatwiej rozpoznać literę R.

Za zgodą artysty.wtiych sytuacjach brak jednego z dwu wymienionych źródeł powoduje to. możemy wyraźnie stwierJZJĆ wzajemne współdziałanie informacji dostarczanej z wyodrębniania cech z informa• pjynącą z kontekstu oczekiwań. 79. „Konstelacje strukturalne" 1953-1958. Na rysunku 3-14 przedstawiona została fotografia. to drugim regułom interpretacyjnym. RYSUNEK 3-15. Źródło: Despite Straight Lines. Staramy się podporządkować nasze spostrzeganie to jednym. RYSUNEK 3-16. s. że cały obraz usi być interpretowany jedynie na podstawie drugiego. Ale spójrzcie na nrosty rysunek 3-15. Źródło: Carraher i Thurston (1968). Josef Albers. lecz spostrzegany obraz ulega fluktuacji. . Oglądając ponownie niektóre 1 istracje. Cechy łatwo można wyróżnić i oczekiwania tak jakby sprawdzały „jg ale nie do końca. przedstawione w poprzednich rozdziałach książki. którą łatwo można zinterpretować: cechy i oczekiwania pasują do siebie. 63.

ale takim jest mózg ludzki. różnorodne etapy analizy informacji. system pracuje szybko i efektywnie. jednoznacznie i prawidłowo interpretując fotografię. wybierając do analizy tylko te dane. Ponadto. 4naliza przez syntezę to taki system rozpoznawania obrazów. Musi ona być zdolna do pracy z różnymi rodzajami informacji na różnych poziomach analizy w tym samym czasie. zdając się prawie wyłącznie na dane sensoryczne. ale interpretacja nie jest ograniczona jakimikolwiek j barierami. system pracuje wolno. . dlatego obraz zmienia się i spostrzegany jest bądź jako zbiór trójkątów. Dzięki niej zaś pies jawi się wyraziście! jasno. Niezbędna jest krótkotrwała pamięć rejestrująca rezultaty dokonywanej analizy. który rozpracowuje danie równocześnie ze wszystkich możliwych stron. r Bezustannie konstruuje. Tu ! nie mamy do czynienia z wyraźnymi cechami.myślowe mogą być interpretowane jako sygnały sensowne tylko w rezultacie równo•zesnego włączenia się do analizy sensorycznej procesów pamięci i myślenia. R. to całe spostrzeżenie nie poddaje się stabilnej interpretacji. które są niezbędne do potwierdzenia aktualnych oczekiwań i uzupełniając to. poznawczy i pamięciowy. Za zgodą fotografika. przy braku i oczekiwań. | W końcu przypomnijmy sobie obraz przedstawiający cętkowanego psa (rys. Wystarczy jednak . Na rysunku 3-16 [ wyraziście wyłaniają się cechy. a proces syntezy przełoży ciemne i jasne plamy na obraz psa: dalmatyńczyka. a tylko z interpretacją. Do zadań jej będzie należało szybkie i bezbłędne wydobycie potrzebnej informacji z pamięci trwałej.cech sensorycznych. co wiemy o otaczającym nas świecie. zasady procesu aktywnej syntezy stawiają różne zadania wobec pamięci i funkcji poznawczych. 3-17). C. sprawdza i rewiduje hipotezy o tym. James (fotograf). odpowiadającą temu. co odbieramy za pomocą zmysłów. tak aby połączyć w całość procesy: sensoryczny. Kiedy oczekiwania nie sprawdzają się lub też brak jest kontekstu. Układy energii oddziaływające na narządy. zwrócić uwagę na zarys psa. i Jeśli korzystamy tylko z jednego źródła informacji . pionowo czy | jeszcze inaczej. Jest to niewątpliwie mechanizm skomplikowany. czego nie spostrzega zgodnie z regułami swego modelu wewnętrznego. RYSUNEK 3-17. bądź j też jako prostokątne rurki skierowane w głąb i rozmieszczone poziomo. musimy zrozumieć rozliczne i . Aby zrozumieć proces rozpoznawania obrazów. Operując w znanym i wysoce przewidywalnym świecie. Bez procesu interpretacji obraz byłby całkowicie nieczytelny. Cała jego złożoność jest w pełni niezbędna do wyjaśnienia systemu rozpoznawania obrazów przez człowieka. Stara się przełożyć dane sensoyczne na formę przekazu.

lub 40xl0~9 cala. lecz każda wydaje się mieć wady. dla ich opisu przyjęto nie ich częstotliwość.4. Dokładne określenie jednostek amplitudy. to znaczy odległość. Czasem we wcześniej wydanych książkach długość fal określana bywa w milimikronach (mu). Najbardziej intensywne światło. Część widma odpowiadająca światłu widzialnemu zamyka się w przedziale drgań od 400 (widzialnym jako fioletowy) do 700 nanometrów 3 (widzialnym jako czerwony) . a nie wywołujące uczucia bólu. przechodzi przez rogówkę. Hertza (1857-1894). intensywności i energii światła zawsze jest zadaniem skomplikowanym. aniżeli najsłabsze widzialne światło (w przybliżeniu rząd 1016). który wytwarza) i badał fale elektromagnetyczne. angstremach (A) lub nawet w calach. Jeden nanometr równa się jednemu milimikronowi. Procedura ta po raz pierwszy 1 Zalecamy przeczytanie pierwszej części Dodatku A „Mierzenie zmiennych psychologicznych" przed czytaniem tego paragrafu. Jak to jednak zazwyczaj bywa również z innymi częściami naszego ciała. . ultrakrótkich i promieniowania infraczerwonego z jednej strony a częstotliwościami promieniowania ultrafioletowego i Roentgena z drugiej strony (rys. jaką musi wykonywać. soczewkę i ciało szkliste. tęczówkę. w którym zajmujemy się systemem słuchowym. posługując się skalą logarytmiczną (o podstawie 10). 5 Nanometr (nm) jest jedną miliardową metra (10"9 m). jest milion miliardów razy intensywniejsze. w końcu okazuje się. Każda część oka wykonuje proste zadanie. jaką pokona światło w czasie niezbędnym do osiągnięcia jednego pełnego cyklu. nie będziemy zatem posługiwać się jednostkami fizycznymi. REAKCJE CHEMICZNE NA ŚWIATŁO Reakcja fotochemiczna NEUROANATOMIA WIDZENIA Sieć nerwowa siatkówki DROGA DO MÓZGU WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ Ruchy oka Lokalizacja przedmiotów Widzenie bez udziału kory wzrokowej Widzenie bez udziału wzgórków czworaczych górnych ŚWIATŁO 1 Główne cechy charakterystyczne światła to częstotliwość i intensywność. 2 Jeden cykl na sekundę nosi nazwę jednego herca (w skrócie Hz). Rozpiętość intensywności światła oddziałującego na oko jest olbrzymia. Nazwa ta wywodzi się od nazwiska niemieckiego fizyka. że oko nasze jest niedoskonałym i niepewnym narzędziem. bardziej wrażliwy. Ponieważ w widzialnej części widma częstotliwości fal elektromagnetycznych są bardzo duże (1015 herców)2. Heinricha R. świetnie przystosowany do funkcji. 4-1 -wkładka kolorowa). jeszcze ciągle widzialne. Częstotliwość fali świetlnej to główny czynnik określający spostrzeganą barwę (odcień). Będziemy często używali tej jednostki w rozdziale 6. ponieważ defekty te powodują. System wzrokowy ŚWIATŁO DECYBELE DROGA WZROKOWA Źrenica Soczewka Siatkówka Ogniskowanie i konwergencja 7anim światło dotrze do siatkówki oka. że oko to wspaniały instrument. Częstotliwości odpowiadające widzialnej części widma leżą między częstotliwościami fal krótkich. płyn wodnisty. Widzialne światło stanowi część widma fal elektromagnetycznych. Intensywność jest głównym czynnikiem określającym jasność. gdyby jakiś specjalista optyk postanowił zbudować nr oko starałby się uniknąć niektórych wad specyficznych dla oka ludzkiego. 10 angstremom. Niewątpliwie. bardziej elastyczny i bardziej niezawodny niż instrumenty zrobione prZez człowieka. Z wielu względów możemy traktować oko jako bardzo dziwny zyrząd optyczny. Aby móc określić bliżej tę rozpiętość. trzeba porównywać dowolne dwa źródła światła. Ponieważ określenia te nie mają dla nas istotnego znaczenia. lecz długość fali.

chyba że znany jest poziom.00 -10 _g -8 -7 -6 -4 -3 -2 -1 0 _j I/lo 10000. Podwajając (lub zmniejszając o połowę) stosunek intensywności sygnałów dodaje się (lub odejmuje) 3 dB.rogówkę (rys. że jedno z nich jest 10 (1 milion) razy silniejsze niż drugie. Liczbowe określenie stosunku dwu intensywności światła /do L w decybelach wyraża się 10 log (I/L). jak i w optyce.001 0. Mnożąc (lub dzieląc) stosunek intensywności sygnałów przez 10 dodaje się (lub odejmuje) 10 dB. Maksymalna średnica źrenicy wynosi 7-8 milimetrów (mm).0001 0.0 100. 2. W porównaniu z tak olbrzymią rozpiętością zmiany otworu źrenicy są bardzo słabo zróżnicowane. ^ujemy porównań. Jest nim światło o bardzo niskiej intensywności.40 0. a przy słabym świetle rozszerza się (aby wpuścić możliwie najwięcej światła).20 0. Na ogól. 3.3 5. Przy największym zwężeniu źrenica przepuszcza około '/u tej ilości .032 0.25 0. to stosunek ich intensywności wynosi 10". Jeśli dwa światła różnią się o lOn dB.decybela {dB).9 6. jakie może być odebrane przez oko ludzkie. Na przykład 6 różnica 60-dB w intensywności dwu świateł oznacza. Bel jest zbyt dużą jednostką. z którym Źrenica Źrenica kontroluje ilość światła przenikającego do oka. minimalna zaś około 2-3 mm.5 2.79 1.0 1.0 3.010 0. jest to w przybliżeniu minimalna intensywność światła.32 0.0 2.6 dB 40 30 20 15 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 zastosowana została przez inżynierów akustyków dla określenia siły dźwięków. że jakiś sygnał ma intensywność 65 dB jest całkowicie pozbawione sensu. że sygnał jest 65 dB • tensywniejszy od standardowego poziomu odniesienia: 10"10 lambertów jest liczbą używaną w j książce jako standard. Zwróćcie uwagę na następujący problem: najbardziej intensywne światło. Decybele Liczba dB= 10 log (///o) dB 0. DROGA WZROKOWA Światło wpadając do oka napotyka najpierw zewnętrzną ochronną błonę . 4.3 1. Właśnie zewnętrzna warstwa rogówki określa moc załamującą optyki oka. Ponieważ decybele odnoszą się do stosunku dwu intensywności. stwierdzenie. na cześć Alexandra Grahama Bella nazwano ją belem. 4-2). oznacza tó.0 1000.63 0.0 31.13 0.50 0. wygodniej posługiwać się jednostkami mniejszymi: dlatego stosunek dwu intensywności zazwyczaj określany jest za pomocą dziesiątych części bela .16 0.Tabela 4-1A( Intensywność (dB) 200 180 160 140 120 100 80 60 40 20 0 Biała kartka w świetle lampy stołowej Ekran telewizora Najsłabsze oświetlenie dla widzenia barw Światło progowe dla oka zaadaptowanego do ciemności Próg bólowy Światło słoneczne Odpowiednik psychologiczny Tabela 4-1B Długość fali (nm) 400 450 500 550 600 650 700 Odpowiednik psychologiczny fioletowy niebieski zielony żółtozielony pomarańczowy czerwony . Przy bardzo silnym oświetleniu otwór źreniczny kurczy się (chroniąc oko przed nadmiarem światła). Następnie światło przechodzi przez płyn wodnisty (substancja galaretopodobna) wypełniający komorę przednią oka i dalej przez otwór źreniczny w tęczówce.10 -40 -30 -20 -15 0. z tego względu jednostka wyrażająca logarytm stosunku dwu intensywności otrzymała tę samą nazwę zarówno w akustyce. jeszcze dostrzeganego światła. jeśli spotkacie takie określenie.0 7.2 2.6 10.0 1. jest miliardy razy silniejsze od najsłabszego. jeszcze nie wywołujące odczuć bólowych. DECYBELE 1.

W miarę zbliżania ołówka zachodzą dwa zjawiska: jedna grupa mięśni zapewnia kierowanie obu osi wzrokowych na przedmiot (konwergencja). Zmiany średnicy tęczówki przebiegają stosunkowo wolno. ponieważ ich obecność zmniejszyłaby jej przezroczystość. łującego na oko około 16 razy (lub około 12 dB). Zmiany szerokości otworu źrenicznego zmniejszają intensywność pobudzenia świetlnego oddzia-. Przy przejściu od słabego do silnego światła. Tymczasem soczewka nie ma naczyń krwionośnych.RYSUNEK 4-2 Tęczówka A nych warunkach oświetlenia. Zmniejszanie się źrenicy pozwala na uzyskiwanie większej głębi ostrości-największej możliwej W .5 sek. aby przepuścić tylko to światło. Teraz stopniowo zbliżajcie go do nosa nie odrywając od niego oczu. vvielkość otworu źrenicznego zmienia się. jak też przy różnorodnych reakcjach emocjonalnych. weźcie ołówek i trzymając go w wyciągniętej ręce skupcie na nim wzrok. zmian długości ogniskowej). torebki. Podstawową jej funkcją jest oczywiście ogniskowanie światła płynącego z przedmiotu zewnętrznego na światłoczułych receptorach. (w czasie 1. tzw. które są przymocowane do otaczającej soczewkę błony. Aby zbadać. Z wiekiem soczewka funkcjonuje coraz gorzej. też załamuje się w sposób zróżnicowany. którą otrzymują wraz z krwią. Prey zmianach stanów emocjonalnych. które pada na centralne części soczewki. W rezultacie wewnętrzne warstwy soczewki odżywiają się w niewystarczającej mierze i wraz z wiekiem stopniowo tracą swe główne właściwości: przezroczystość i elastyczność. Mięśnie zewnętrzne Soczewka Z kolei na drodze światła leży soczewka. Soczewka powoduje wiele zniekształceń. nie czyni to zbyt wielkiej różnicy. w tej sytuacji obraz ulega zniekształceniu . Trzeba zaznaczyć.6 miliarda do 1 (88 dB).zjawisko to zwane jest aberracją sferyczną. przechodząc przez soczewkę. Rozpiętość od 10 miliardów do 1 (100 dB) zostaje zredukowana do rozpiętości od 0. Nie redukuje to jednak w sposób istotny zakresu intensywności padającego na oko światła. zwłaszcza obniża się jej zdolność ogniskowania. Sprawa polega na tym. 1 źrenica zmniejsza się do h maksymalnej średnicy). występujące przy tym zjawisko zniekształcenia obrazu nosi nazwę aberracji chromatycznej. że te biologiczne soczewki nie są najwyższej jakości. Ogniskowanie i konwergencja. w czasie myślenia. druga grupa mięśni bezustannie zwiększa krzywiznę soczewek obu oczu. dlatego tkanki soczewki pobierają substancję odżywczą zawartą w otaczającym ją płynie. że rozmiary źrenicy odzwierciedlają również stan układu nerwowego. Ogniskowanie odbywa się w wyniku zmian w wypukłości soczewki (tzn. rozmieszczonych podobnie jak warstwy cebuli. aby chodziła pewna równowaga między maksymalną głębią ostrości (w tym celu otwór musi być minimalny) a stopniem przepuszczenia dostatecznej ilości światła do siatkówki (w tym celu otwór powinien być maksymalnie szeroki). do pełnego zwężenia źrenicy potrzeba około 5 sekund. Ponadto soczewka stopniowo traci swoje właściwości w miarę starzenia się. która dociera do oka w przypadku maksymalnego rozszerzenia źrenicy. Stopień rozszerzania się źrenicy jest regulowany tak. Trzeba obiektywnie stwierdzić. gdzie ogniskowanie jest najbardziej precyzyjne. Zmiany wypukłości zachodzą w efekcie pracy specjalnych mięśni. wskutek czego promienie światła załamują się w Twardówka światła. jego kontury zaczną się rozpływać i wyraźnie odczujecie napięcie mięśni oczu. Promienie światła przechodzące przez jej części peryferyczne załamują się silniej niż promienie przechodzące przez część centralną. Soczewka składa się z pewnej liczby cienkich słojów przezroczystej tkanki. Jasne jest. Dla różnych celów prowadzono nomiary zmian wielkości źrenicy w badaniach nad rozwiązywaniem trudnych problemów przez człowieka. Przy przechodzeniu od silnego do słabego światła potrzeba 10 sekund na rozszerzenie się do 2/J maksymalnej średnicy i aż 5 minut na pełne rozszerzenie. podstawowa jej funkcja polega na tym. Kiedy już ołówek znajdzie się na kilka centymetrów od nosa.i rozwiązywania oblemów. jak przebiega ogniskowanie. że wszystkie żywe komórki muszą być stale zasilane substancją odżywczą. leżących na dnie oka. że źrenica nie reguluje intensywności światła. Światło barwne.

np. Jest również inny sposób pozwalający na odczucie działania własnych mięśni oczu. ale RYSUNEK 4-4 . Możliwe.RYSUNEK 4-3 Zgrubienie soczewki oraz zwiększenie kąta konwergencji podczas zbliżenia przedmiotu ^—Kąt konwergencji lieco wyżej od palca (im dalej będzie znajdował się ten przedmiot. 4-3). U człowieka stopień załamywania promieni przez soczewkę zmienia się dzięki zmianom jej grubości. umieszczony na tym samym poziomie. jak i w innych urządzeniach. tym lepiej). nie zaś w wyniku zmiany grubości soczewki. Wraz z wiekiem słabnie [ zdolność do zwiększania krzywizny soczewki i dlatego dla starszych ludzi niezbędne są j sztuczne soczewki (okulary) w celu ogniskowania promieni świetlnych na blisko j położonych przedmiotach. kiedy ich osie wzrokowe staną się równoległe. kiedy przedmiot oddala się Światio Bardzo płaska soczewka i minimalny kąt konwergencji. że mechanizm akomodacji oka polega na uzyskaniu ostrości widzenia przez utrzymanie maksymalnego kontrastu Soczewka spłaszcza się. jak oko reguluje ostrość widzenia przedmiotu. kiedy przedmiot znajduje się bardzo daleko Fotoreceptory każdym oku coraz bardziej i obraz ołówka na siatkówce pozostaje wyraźny w czasie jego zbliżania się do oka (rys. a następnie przenieście wzrok na jakikolwiek oddalony przedmiot. Mechanizm akomodacji oka ludzkiego ciągle stanowi dla nas tajemnicę. j Kiedy ołówek oddalamy od oczu. Zarówno w aparacie fotograficznym. ogniskowanie następuje w drodze zmiany odległości między soczewką a powierzchnią światłoczułą. Potrzymajcie palec w odległości około 15 centymetrów od oczu. Odczujecie wvraźną różnicę między stanem mięśni oczu przy przenoszeniu wzroku z przedmiotów dalszych na bliższe (aktywne ściągnięcie mięśni oczu zawiadujących konwergencją i akomodacją) i przy przenoszeniu wzroku z przedmiotu bliższego na dalszy (rozluźnienie odpowiednich mięśni). a nawet i u niektórych zwierząt. obie grupy mięśni rozluźniają się. a kąt konwergencji zmniejsza się. Nie wiadomo. soczewka j ponownie powraca do swego wydłużonego kształtu i gałki oczne obracają się na zewnątrz f aż do momentu. u ryb.

zostało jaki sposób reakcje chemiczne wywołują impulsy nerwowe. światło pada na siatkówkę. j żonatych zdolności do widzenia w ciemnościach. po przejściu przez soczewkę oraz znajdującą się wewnątrz oka galaretowatą kowej). Zmiana krzywizny soczewki j e s ( . Pod wpływem światła rodopsyna przechodzi szereg zmian. w zaszły w siatkówce żaby w ostatniej chwili jej życia. nie przynosi żadnego pożytku.. Ze względu na tę charakterystyczną barwę. podczas bitwy o Anglię. Można nawet zmienić ogniskowanie oczu tak. Retinene nadaje pewne utrudnienia.nocne. Siatkówka pokrywa wklęsłą wewnętrzną powierzchnię oka (dno! siatkówce żółty kolor częściowo rozłożonego pigmentu. W czasie II Wojny Światowej. którzy zaczęli pisać o mordercach wykrytych dzięki optigramom utrwalonym w oczach ich ofiar. znacznie wolniejszy proces odnowienia rodopsyny. ptaków dziennych i 'żnych gatunków ryb również istnieje substancja światłoczuła. który nadzwyczaj poprawia ich widzenie siatkówki: początkowo staje się ona bladożółta. w rezultacie których substancję (ciało szkliste). procesem automatycznym i mimowolnym. w. część oka odpowiedzialną za tworzy się substancja zwana retinene. retinene i opsiny . że siatkówka staje się bezbarwna.! wany i niezależny od wyższych ośrodków nerwowych.warunkach świetlnych tylko nieznaczna część rodopsyny ulega wyblaknięciu. Podstawowa metoda pozwalająca na opisanie tych reakcji •hi*inicznych polega na mierzeniu stopnia blaknięcia siatkówki przy świetle o stałej •itensywności i zmiennej długości fali. ale możliwa jest również świadoma zmianj! akomodacji oka. to. Jeszcze i tu światło natrafia na wytwarza się końcowy produkt tych przekształceń -witamina A. siatkówkę po wypreparowaniu z oka umieszczono w specjalnym roztworzeo między reakcją fotochemiczną zachodzącą w siatkówce a pojawieniem się impulsów właściwościach utrwalających. światło o różnej długości fal. Pytanie. musi istnieć Pierwszy to stosunkowo szybkie odnowienie zawartości rodopsyny przez połączenie otwór w tylnej części powierzchni oka-jest to tzw. jakie elektrycznych we włóknach nerwowych nie przyniosły jak dotąd rezultatów. pobudziły wyobraźnię różnych pisarzy. W naturalnych Jedna z pierwszych i przy tym najbardziej obrazowych demonstracji reakcji fotoche. że jedzenie marchwi barwę.występującego w obrazie na siatkówce. A do tego micznych oka otrzymała nazwę „optigramu". plamka ślepa. Rezultat uzyskany w wyniku takich pomiarów . W istocie witamina A przyjmowana w nadmiarze w stosunku do niewielkiej ilości. Eksperymenty te mózgu. Na pewno nie poprawia wzroku. 4-4). którastaje się bezbarwna d wpły w e m światła. to uzyskanie jej z końcowego produktu jej przekształcania. gdyby mechanizm akomodacji oka byl w petni zautomatyzrj. że żaden przedmiot! leżący na osi widzenia nie będzie wyraźnie widoczny. W gruncie rzeczy rozpowszechnianie tej plotki było próbą zachowania w tajemnicy wynalazku czysta i bezbarwna. że powinny istnieć mechanizmy powodujące syntezę i regenerację fotoreceptorów leżą w postaci bezładnie splątanej masy na drodze padającego światła. Wiadomo. przy długotrwałym oddziaływaniu światła przekształcenia obrazu świetlnego w reakcje fizjologiczne. krążyły otrzymał nazwę purpury wzrokowej. ciemności przez kilka godzin. jaka jest potrzebna U zwierząt i ptaków żerujących nocą zawartość purpury wzrokowej w siatkówce jesi uziennie. Przewaga witaminy A po oka). że lotnicy brytyjscy otrzymują specjalny wyciąg witaminowy. Włókna nerwowe odchodzące od Logika dyktuje.produktów tworzących się przy częściowym rozkładzie rodopsyny. zazwyczaj wyższa niż u zwierząt dziennych. detektory szczeliny i detektory linii). zwrócone są do mózgu (rys. j radaru. Reakcja fotochemiczna Reakcja fotochemiczna zachodząca w oku jest dziś dobrze znana. Być może. ale różni się ona nieco od purpury wzrokowej swoją wrażliwością . a jej elementy światłoczułe zwrócone są w kierunku przeciwnym do płynącego! długotrwałej ekspozycji światła powoduje. co zwierzę zobaczyło. Reakcje chemiczne w znacznym stopniu określają ogólne cechy wrażliwości wzrokowej. pozostaje nadal bez odpowiedzi. jakim jest witamina A4. że komórki nerwowe wrażliwe n kontury wytwarzają maksymalną reakcję na wyraźnie zogniskowany obraz (detektory. Drugi. Zwierzę (np. pigment znajdujący się w siatkówetj (bogatej w witaminę A) jest dobre dla oczu. następnie zaś oświetlono je bardzo silnym światłem i od Znaczne i wytrwałe wysiłki zmierzające do ustalenia rzeczywistej natury związku razu zabito. Ponadto włókna te znajdują się wewnątrz oka i aby się zeń mogły wydostać.wany jest widmem absorpcji substancji fotochemicznej. żabę) trzymano w zupełnej wybielenie tylko 2% rodopsyny powoduje 50-krotne obniżenie wrażliwości siatkówki. tzn. światła. niosące sygnał wzrokowy do utrwalone na siatkówce w jaskrawych żółto-czerwonych barwach. j Procesy fotochemiczne stanowią pierwszą reakcję oka na sygnał wzrokowy. Tak dowolna regulacja byłaby! niemożliwa w wypadku. jest to właściwe wyjaśnienie icli Siatkówka . W efekcie można zobaczyć reakcje fotochemiczne. W wynikuj długotrwałego przebywania w ciemności siatkówka przybiera czerwono-purpurowąj Rola witaminy A w procesach fotochemicznych może prowadzić do przekonania. Ale niestety związek między wrażliwością wzrokową a zachodzącymi w receptorach REAKCJE CHEMICZNE NA ŚWIATŁO siatkówki reakcjami fotochemicznymi nie jest wcale taki prosty. a następnie blaknie stając się przezro. Synteza rodopsyny dokonuje się dwoma sposobami. U gadów. substancji światłoczułych w oku. krawędzi. W ciemności następuje koncentracja w siatkówce znacznej ilości rodopsyny (nazwa chemiczna purpury wzroNa koniec. Jako reakcja na bodziec świetlny zmienia się barwa Plotki.

a koty prawie wyłącznie pręciki. różnią się one również ze względu na pełnione funkcje. pręciki i czopki. jak i u małpy występują dwa typy elementów światłoczułych: pręciki i czopki (rys. nosi ono nazwę plamki żółtej. to pojedyncze elementy . składające się wyłącznie z czopków.samym środku siatkówki znajduje się małe wgłębienie. że obraz na ekranie telewizora składa się jedynie z 250 tysięcy niezależnych elementów. na który oko patrzy. niezbędne do widzenia barw. rów. każdy z nich reaguje na energię świetlną niezależnie od drugiego. Plamka żółta jest zarazem miejscem o największej ostrości widzenia. W oku ludzkim znajduje się w przybliżeniu 6 milionów czopków. Zarówno u człowieka.YSLJNEK 4-6. Pręcik jest prawie 500 razy wrażliwszy na światło niż czopek. albo czopki. i około 120 milionów pręcików-w sumie około 125 milionów receptorów. 4-5). ale z kolei nie potrafi on reagować w sposób zróżnicowany na barwy. Pręciki i czopki rozmieszczone są w siatkówce niezbyt równomiernie: pręcików jest więcej na peryferiach. 4-6). a czopków w centrum. Czopki zawierają różnorodne substancje fotochemiczne. Składa się z bardzo dużej liczby oddzielnych elementów światłoczułych. nie ma jej w czopkach. Źródło: Comsweet (1970): według Greeffa (1900). Dla porównania dodajmy. Oprócz różnic morfologicznych. W istocie oko posiada dwa oddzielne systemy wzrokowe. po których informacja od pręcików i czopków dochodzi do mózgu. Czopek centralny Czopek peryferyjny Pręcik RYSUNEK 4-5. Zagęszczenie czopków w plamce żółtej osiąga 150 tysięcy na milimetr kwadratowy. Jest ona tak położona. Oprócz tych różnic funkcjonalnych istnieje ponadto różnica w organizacji dróg nerwowych. Chociaż znaczna część fotoreceptorów nie ma bezpośredniego połączenia z mózgiem. Każdy z nich charakteryzuje się specyficznymi właściwościami reakcji. Gołębie mają tylko czopki. Purpura wzrokowa-rodopsyna-znajduje się tylko w pręcikach. Źródło: Pirenne (1967). czyli recepto. Oś widzenia NEUROANATOMIA WIDZENIA Siatkówka nie stanowi jednolitej powierzchni pokrytej materiałem światłoczułym. Jest to nadzwyczaj bogate zagęszczenie receptorów. które były podstawą podziału fotoreceptorów na dwa typy. Największe zagęszczenie komórek światłoczułych występuje w środkowej części siatkówki i maleje w częściach peryferycznych (rys. W. U innych zwierząt występują albo pręciki. że pada na nią część centralna obrazu.

Na jej krańcach jedna komórka zwojowa otrzymuje informacje od znacznej liczby (czasem od wielu tysięcy) pręcików. System czopków charakteryzuje się wysoką zdolnością do wyławiania informacji 'dotyczącej barwy. Z pręcików i czopków sygnał przechodzi siecią pionową poprzez dwie synapsy: pierwsza z nich leży między samym receptorem a komórką dwubiegunową. który spełnia podstawową funkcję wzroku . dzięki której sygnały przekazywane są od receptorów do mózgu. nie wchodząc przy tym w jakiekolwiek interakcje z sąsiadującymi jednostkami. i organizację poziomą. Ze względu na budowę anatomiczną siatkówki możemy wydzielić w niej dwa typy organizacji dróg nerwowych: organizację pionową. ale jego zdolności różnicujące są niewielkie i nie jest wrażliwy na. w przybliżeniu-ul 50. pojedynczy czopek może poprzez oddzielną komórkę dwubiegunową łączyć się z pojedynczą komórką zwojową. ale wrażliwość jego jest ograniczona. które noszą miano komórek poziomych. .reaguje na sygnały świetlne docie-. Działając równocześnie. Źródło: . Powiększenie Polyak (1957). Komórki te tworzą połączenia między receptorami i w ten sposób modyfikują aktywność na poziomie przejścia sygnału z receptorów do komórek dwubiegunowych. druga-między komórką dwubiegunową a komórką zwojową. Tak więc dwoje ludzkich oczu gromadzi informacje napływające ze środowiska: widzianego za pomocą 250 milionów receptorów i przesyła je do mózgu przez około 1^ • miliona włókien nerwowych. Przekrój poprzeczny przez siatkówkę człowieka. barwę. Takie bezpośrednie połączenia tworzone są przez komórki o małych rozmiarach . rające ze środowiska. 4-7 i 4-8). Aksony komórek zwojowych tworząpień nerwu wzrokowego. albo też wyłącznie z czopkami. ale zdarzają się również i w tym względzie wyjątki. Ponadto. karłowate komórki dwubiegunowe i karłowate komórki zwojowe. przede wszystkim za pośrednictwem komórek. system. na nieco wyższym poziomie proces przetwarzania sygnału zachodzi w komórkach amakrynowych.plamki żółtej związane są z wyższymi ośrodkami nerwowymi własnym system^ połączeń. W środku siatkówki. Zagęszczenie połączeń poziomych nie jest równomierne w całej siatkówce. Na ogół dana komórka zwojowa połączona jest albo wyłącznie z pręcikami. W rozdziale 2 rozpatrywaliśmy niektóre operacje zachodzące w siatkówce. Dwa różnorodne typy receptorów uzupełniają się wzajem. I Światto Komórki dwubiegunowe i amakrynowe Komórki horyzontalne Zewnętrzna warstwa s\ naptyczna Jądra receptorów Sieć nerwowa siatkówki Przetwarzanie informacji wzrokowych zaczyna się w receptorach siatkówki. wychodzącego z oka. Komórki amakrynowe modyfikują aktywność w trakcie przechodzenia sygnału od komórek dwubiegunowych do zwojowych. RYSUNEK 4-7. System pręcików jest bardzo' wrażliwy na światło. odpowiadającą za różnego typu interakcje między sąsiadującymi komórkami receptorów (rys. W przekazywaniu sygnałów od receptorów do mózgu uczestniczą różne typy komórek. Te dwie warstwy połączeń poziomych stanowią podłoże anatomiczne obwodów nerwowych siatkówki. • nie. w obrębie plamki żółtej. W tym samym czasie dokonuje się przetwarzanie sygnału w sieci organizacji poziomej siatkówki. pręciki i czopki tworzą nadzwyczaj elastyczny i potężny.tzw.

W skrzyżowaniu wzrokowym nie następuje przerwanie dróg nerwowych ani nie pojawiają się nowe połączenia synaptyczne. że soczewki odwracają obraz: przedmiot znajdujący się z lewej strony punktu fiksacji zostanie odbity na prawej połowie siatkówki. Jądra receptorów ReceptoryWarstwa pigmentowa . System rozpoznawania obrazów powinien jednak dysponować możliwością przenoszenia wzroku z jednej części pola widzenia na drugą.4-10 i 4-11.wa synaptyczna Komórki amakry nowe Komórki dwubiegu nowe Komórki horyzontalne Zewnętrzna warstwą synaptyczna WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ Podstawowa część pracy związanej z wydobywaniem informacji wzrokowej dotyczy tej części obrazu. miejsce tego skrzyżowania nosi nazwę skrzyżowania wzrokowego (chiasma optica). W korze wzrokowej ponad 50% neuronów zajmuje się analizą informacji napływającej z części odpowiadającej zaledwie 10% pola widzenia. z jego części centralnej. (Pionowa granica między obydwiema połowami poła widzenia przechodzi przez punkt fiksacji.RYSUNEK 4-8. Jak pokazano na rysunkach 4-9. która leży w środku siatkówki-w rejonie plamki żółtej. Lewa część pola widzenia znajduje się w prawej półkuli mózgu. Tam skoncentrowana jest większość czopków. Peryferyczna część oka. ponieważ w przeciwnym razie jedynie niewielka część jego pola może podlegać subtelnej analizie. co daje efekcie wiązkę grubości ołówka. nie jest nawet w przybliżeniu tak wrażliwa na subtelne szczegóły obrazu ani też na informacje o barwie. a wszystkie włókna z prawej połowy do prawej półkuli. Należy również pamiętać o tym. [Chiasma jest podobna z wyglądu do litery greckiej x (Chi). tak więc ogólna liczba tych włókien w nerwie wzrokowym sięga około 800 tysięcy. Źródło: Comsweet (1970) PROGA DO MÓZGU Każda komórka siatkówki łączy się z nerwem wzrokowym za pomocą jednego włókna.) Włókna nerwu wzrokowego Komórki zwojowe Wewnętrz na warst. Ruchy gałek ocznych polegają na szeregu prawie niedostrzegalnych skoków lub też „sakkad" (saccades). od której to sygnał przejdzie następnie do prawej półkuli mózgu. jak to pokazano na rysunku 4-6. (Komórki nabłonka) Ruchy oka Oczy poruszają się nieustannie badając kolejno różne części pola widzenia. bardziej wrażliwa na światło niż jego część centralna. w wyniku przegrupowania włókien nerwów wzrokowych pole widzenia rozpada się na dwie połowy. U człowieka oraz u wielu wyżej rozwiniętych ssaków w część włókien nerwu wzrokowego idących od każdego oka krzyżuje się. które na ogół występują od 4 do 5 razy na sekundę. Taka struktura organizacji siatkówki ma szereg oczywistych zalet. stąd nazwa]. Ten ruch skokowy . U człowieka wszystkie włókna z lewej połowy siatkówek obu oczu kierują się do lewej półkuli mózgu. jak właśnie plamka żółta. a prawa część-w lewej półkuli.

Mechanizmy nerwowe stosowane do „obliczania" i kontroli położenia oka nie zostały jeszcze dostatecznie poznane. nie ma ona już żadnego wpływu na jej dalszy lot. obserwujcie. U człowieka ruchy oczu występują nie częściej jak 4 do 5 razy na sekundę. Mechanizmy odpowiedzialne za „obliczanie" kierunku i amplitudy ruchu na podsta- . Nie jest on z pewnością podobny do ruchu ręki. Ponadto ruch sakkadowy. Wpatrujcie się w punkt ftksacjl Dopasowujcie kat patrzenia i odległość stronicy tak długo aż zniknie plamka ślepa dla lewego oka. kiedy palce uchwycą właściwy przedmiot. one to powodują szybkie zmiany położenia gaiki ocznej. w tym bowiem wypadku ruch jest nieustannie korygowany aż do momentu. a przy podrażnieniu prawej półkuli-ruchy w lewo. Instrukcja: Zamknijcie prawe oko. która sięga po ołówek leżący na stole. Trzymajcie rysunek na wysokości oczu w odległości ok. Jeżeli natomiast równocześnie stymulujemy obie półkule. jeżeli już się rozpocznie. Na ogół stymulacja lewej półkuli powoduje ruchy sakkadowe oczu w prawą stronę. (sakkadowy) występuje dzięki aktywności zewnętrznych mięśni oka (jest ich 6). to rezultat jest kompromisowy: kierunek i zasięg ruchu zależy od względnej intensywności Podrażnienia obu półkul. Ostatnie ogniwa w łańcuchu działań prowadzących do ruchu oczu związane są zapewne z przednimi obszarami kory mózgowej-z czołowymi polami wzrokowymi. kiedy piłka odrywa się od ręki. Zamknijcie lewe oko-plamka ślepa dla prawego oka powinna zniknąć. Ruch balistyczny przypomina lot piłki: w momencie. • • • Otwórzcie prawe oko-plamka ślepa pojawi się ponownie (w dalszym ciągu wpatrujcie się w punki flksacji) *.WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ 187 RYSUNEK 4-10 RYSUNEK 4-9. Kiedy odnajdziecie plamkę ślepą. (Pamiętajcie. W wyniku stymulacji tych okolic kory za pomocą elektrody pojawiają się skokowe (sakkadowe) ruchy oczu. jak znika koniec ołówka. (Może być tu potrzebni ponowne dopasowanie stronicy). Stronica powinna być ustawiona pionowo. 21 cm {patrz skala z lewej). że jedno oko musi być zamknięte). jest kontynuowany bez jakichkolwiek poprawek aż do momentu osiągnięcia pożądanego położenia: podobny ruch w mechanice nazywany jest ruchem balistycznym. przy czym kierunek i amplituda tych ruchów zależy od miejsca przyłożenia elektrody. prowadźcie ołówek wzdłuż stronicy w kierunku plamki.

że proces ten przebiega w kanale odrębnym od kanału rozpoznawania obrazów. W ciągu wielu lat ruchy te uważane były za główny wskaźnik występowania marzeń sennych. dokładne określenie kierunku przedmiotu. lokalizacja przedmiotów Chociaż proces związany z określeniem lokalizacji przedmiotów będących w polu widzenia ciągle jeszcze nie jest dostatecznie zbadany. gdzie znajduje się dany przedmiot. Część włókien nerwu wzrokowego oddziela się od ogólnej masy i odchodzi nie do ciał kolankowatych bocznych. W większości wypadków jednak rodzaj ruchów oczu j es t odzwierciedleniem systematycznego pobierania informacji z otoczenia. Dla lokalizacji przedmiotu nie jest istotna jego uprzednia identyfikacja. bazującego na interpretacji znaczenia napływających danych sensorycznych. Anatomiczna organizacja połączeń wzgórków czworaczych z systemem wzrokowym pozwala przypuszczać. W procesie identyfikowania obrazu wzrokowego przedmiotu (czy to będzie krzesło. musi w pewnym stopniu różnić się od analizy mającej określić. Jednakże analiza. lecz do ośrodka mózgowego. położenie głowy oraz zmiany pozycji ciała. Włókna wychodzące ze wzgórków czworaczych górnych kierują się do systemu kontrolującego ruchy oczu.2 / 3 4 -S 6 7 8 \ 9 O Pokrywające się pola wzrokowe obu oczu wie analizy obrazu wzrokowego nie są znane. Idealny system rozpoznawania obrazów powinien ignorować te sprawy. które są ważne ze względu na identyfikację przedmiotu-krzesła (czy człowieka). ważne jest bowiem tylko jego położenie w polu widzenia oraz ukierunkowanie. w ten sposób przestrzenna projekcja siatkówki i tu pozostaje utrzymana. której celem jest określenie. czy człowiek). że do wzgórków czworaczych dochodzą również sygnały ze wzrokowych pól odbiorczych kory. Mamy także pewne dowody na to. koncentrując się jedynie na tych właściwościach. zwanego wzgórkami czworaczymi górnymi (superior colliculuś). czym jest dana rzecz. Na przykład. często występuje mimowolny ruch sakkadowy skierowany w stronę źródła ruchu. W odróżnieniu od kory wzrokowej we wzgórkach czworaczych górnych obszar plamki żółtej nie ma oddzielnej reprezentacji.rysunki 4-12a i 4-12b. kiedy ruch pojawia się w neryferycznej części pola widzenia. Nawet w czasie snu występują ruchy sakkadowe oczu. Czy zatem te niewątpliwie różne analizy dokonują się w dwu różnych kanałach nerwowych? Sądząc po budowie anatomicznej systemu wzrokowego jest to możliwe. że ten właśnie kanał zajmuje się lokalizowaniem przedmiotów w Kora wzrokowa RYSUNEK 4-11 . to jednak uzyskane stosunkowo niedawno dane pozwalają na przyjęcie założenia. Z reguły operacje niezbędne do zlokalizowania przedmiotu w polu widzenia świetnie współdziałają z operacjami niezbędnymi do jego rozpoznania. Analogicznie jak w ciałach kolankowatych bocznych i korze wzrokowej zakończenia włókien wychodzących z sąsiadujących części siatkówki trafiają do sąsiadujących ze sobą części wzgórków czworaczych górnych. jego odległości czy też jego umiejscowienie w polu widzenia nie ma większego znaczenia. W niektórych wypadkach ruchy sakkadowe pewnością są dokonywane automatycznie.

5 eksperymentatorem otwierają się nowe możliwości. U kotów i u małp usunięcie kory wzrokowej wywołuje skutek. to informacja o ruchu jest ściśle powiązana z informacją o położeniu. RYSUNEK 4-1 Nerw. Ilekroć uda się zidentyfikować strukturę nerwową związaną z określoną funkcją. że gdy ośrodek lokalizacji przedmiotów gromadzi informacje pochodzące od różnych modalności zmysłowych. Oznaczałoby to. który. zajmuje się głównie rozpoznawaniem obrazów. że ustawia się ono właśnie w tę stronę. jak i o położeniu.RYS UNEK4-12/. Podczas drażnienia neuronów związanych z odpowiednimi częściami pola widzenia. że wzgóreK czworaczy łączy informacje zarówno o ruchu. kiedy uszkodzony zostanie jeden z dwu głównych kanałów wzrokowych? Rozpatrzmy najpierw skutki uszkodzenia kanału. który w pierwszej chwili nie da się odróżnić od zupełnej ślepoty. Ponadto komórki wrażliwe na stymulację słuchową zostały ostatnio odkryte we wzrokowych partiach wzgórka. Zwierzę traci zdolność widzenia przedmiotów z otoczenia. tak więc wzgórek czworaczy wydaje się odpowiednim miejscem do dokonywania łącznej ich analizy. przed Pewne najnowsze dane wskazują. to u czuwającego zwierzęcia pojawią się ruchy głowy i zmiany pozycji ciała. Jednakże oprócz dowodów anatomicznych istnieją inne bardziej przekonywające dowody. Widzenie bez udziału kory wzrokowej Kanał nerwowy związany z rozpoznawaniem obrazów możemy uszkodzić usuwając chirurgicznie korę wzrokową (cortical ablatioń). Jednakże po dokładnym . jak się przypuszcza. Łiwijdujsii\ radiami oczu otoczeniu.. gdzie powinien znajdować się przedmiot wówczas. gdyby 5 aktywność była wywołana przez normalny bodziec wzrokowy . pozycja ciała zwierzęcia zmienia się w taki sposób. Co się zdarzy w procesie widzenia. Kiedy podrażnimy elektrodami neurony wchodzące w skład rozpatrywanego kanału nerwowego. jak też zdolność do wzrokowo-motorycznej koordynacji i wyuczenia się wykonywania jakiegokolwiek zadania wymagającego odróżniania sygnałów wzrokowych.

Być może zwierzę po prostu nie rozpoznaje pokarmu? Eksperymentator natrafia tu na problem „łamigłówkę". kiedy znajdą się w skrzynce eksperymentalnej. wybierając właściwy kierunek. chomik nie może wyuczyć się wybierania wzoru właściwego. małpa początkowo go nie zauważa. Łącznie bowiem oba te kanały tworzą silny i niezawodny aparat do pobierania i analizowania informacji wzrokowej. Jeżeli oba te kanały funkcjonują niezależnie. Jeżeli chomik nie wejdzie w następne drzwiczki. na których wyrysowano jeden z wzorów. a być może też i wielkości. Istotny przy tym okazał się czynnik ruchu. na przykład orzech. że pewne szczątkowe zdolności widzenia utrzymują się Zwierzę pozbawione kory wzrokowej może nauczyć się odróżniać przedmioty na podstawie różnic jasności. chomik musi rozpoznać właściwy wzór. otrzymują nagrodę w postaci jedzenia (rys.jeżeli stawia się go w sytuacji. nie potrafi wykonać reakcji niezbędnych do tego. aby odpadła potrzeba lokalizowania. . Zastanówcie się jednak nad samym zadaniem. że właśnie te struktury przetwarzają informacje o położeniu przedmiotów. Po uszkodzeniu kanału odpowiedzialnego za rozpoznawanie obrazów utrzymana zostaje w pewnym stopniu zdolność do lokalizowania. u którego oba kanały. Popełnia jednak przy tym pomyłkę w ocenie głębi i nie może wyuczyć się rozwiązywania zadań polegających na wzrokowym różnicowaniu obrazów. korowy i związany ze wzgórkami czworaczymi. gdzie znajduje się przedmiot. że małpy pozbawione kory wzrokowej zdolne są y pewnym stopniu do wzrokowego lokalizowania przedmiotów. to zdolność do rozpoznawania obrazów powinna pozostać nadal. że wygodnie jest dokonywać operacji. a następnie zlokalizować go prawidłowo w przestrzeni. a zdolność do lokalizowania ulegnie poważnemu zaburzeniu. 4-13). Niewiele jest jeszcze badań eksperymentalnych w tej dziedzinie i nie znamy szczegółów o pracy systemu regulującego lokalizację sygnału wzrokowego w przestrzeni. stwierdzamy. PROCEDURA EKSPERYMENTU Chomik idzie w dól dwu sąsiadujących drzwi. Wtedy staje na tylnych łapach i najwyraźniej bada wzór. Potem przechodzi Zwierzęta z uszkodzoną korą wzrokową nie są w stanie odróżnić wzoru w kropki od wzoru w pasy RYSUNEK 4-13 przez drzwiczki albo też ponownie idzie wzdłuż ściany aż dotrze do następnych drzwi. Na przykład. w której musi rozróżniać dwa wzory rozmieszczone na końcach dwu korytarzy. W normalnych warunkach systemy te nie mogą funkcjonować niezależnie od siebie. to może kontynuować spacer wzdłuż ściany i obejdzie w ten sposób całą skrzynkę aż wróci do pierwszych drzwiczek i wszystko zaczyna od nowa. Zachowanie chomika ulegnie krańcowej zmianie. a drugi-na pytanie. możliwe jest. czym on jest.sprawdzeniu okazuje się. Uzyskane do tej pory rezultaty potwierdzają hipotezę o istnieniu dwu oddzielnych systemów: jeden przetwarza informacje. sporządzonych z pleksiglasu. Przeprowadzając standardowe badania eksperymentalne. G. ale kiedy tylko eksperymentator zaczyna poruszać ręką. Po uszkodzeniu wzgórków czworaczych chomik całkowicie traci zdolność do lokalizowania przedmiotów. E. Jeżeli eksperymentator trzyma w ręku jakiś łakomy kąsek. by odpowiedzieć na pytanie. Za drzwiami znajduje się nagroda w postaci wody Chomiki z uszkodzonym wzgórkiem czworaczym górnym potrafią sobie poradzić z zadaniem polegającym na rozpoznaniu wzorów i wybierają właściwe drzwi. chomik dotrze do pierwszych drzwi. Aby je rozwiązać. jeżeli stworzy się im warunki dotarcia do nich bez posługiwania się wzrokiem Widzenie bez udziału wzgórków czworaczych górnych W tym wypadku zwierzęciem eksperymentalnym był chomik. Chomiki nie poddane operacji łatwo radzą sobie z tym zadaniem. Ponieważ w czasie tej operacji wzgórki czworacze górne pozostają nienaruszone. a następnie sprawdzić zdolność zwierzęcia do lokalizowania. że chomik nie może wyuczyć się odróżniania prostych obrazów wzrokowych. być może. Eksperyment ten ilustruje różnicę 6 między zdolnością lokalizowania a zdolnością rozpoznawania . Ta niezdolność do lokalizowania jest. Ostatnio stwierdzono również. a na drugich z czarnych pasów. należałoby uszkodzić wzgórki czworacze. aby go osiągnąć. są tak anatomicznie podzielone. z których tylko jeden prowadzi do pokarmu. a uzyskamy inny rezultat. gdzie powtarza się cała czynność. małpa sięga po orzech. drugie pozostaną zamknięte. Wystarczy zaplanować zadanie tak. Posuwając się wzdłuż ściany skrzynki. następstwem niezdolności do rozpoznawania obrazów. Schneider (1969) w celu zapoznania się ze szczegółami tego eksperymentu. Aby to udowodnić. szybko uczą się wybierać właściwy wzór i zawsze. Jedne drzwi otworzą się pod naciskiem. Por. Kiedy podaje się mu pokarm (na przykład ziarna słonecznika). na jednych drzwiach znajduje się wzór z czarnych kropek.

101) Obrazy następcze WRAŻLIWOŚĆ CZOPKÓW NA BARWY Teoria widzenia barwnego oparta na procesach przeciwstawnych Kontrast indukowany . Tak się przedstawia rzeczywisty rozkład światła odbitego od danej powierzchni. w tym celu w niewielkiej odległości od źródła światła umieszczamy przesłonę (rys. Poziome połączenia nerwowe łączące receptory siatkówki poprzez komórki horyzontalne i amakrynowe powodują współdziałanie sąsiadujących części siatkówki. opisany po raz pierwszy przez naukowca austriackiego Ernsta Macha i określony jego nazwiskiem. Właśnie to zjawisko ilustruje rysunek 5-5 (patrz również rozważania w rozdziale 2. że człowiek może widzieć jasne i ciemne pasma. po obu stronach granicy między słabiej i silniej oświetlonymi obszarami są widoczne pasy jasny i ciemny. 5-2) i obracać jąz taką prędkością. ale jasną linię przechodzącą przez punkt/? i ciemną linię przechodzącą przez punkt y. Gradient oświetlenia można uzyskać w dwojaki sposób. Odpowiednie mechanizmy nerwowe zostały dość dokładnie przeanalizowane w poprzednich rozdziałach (rys. występujących w rezultacie tych współdziałań. 5-3). co odbiera obserwator. a nawet więcej. ADAPTACJA Warstwice równej jasności WŁAŚCIWOŚCI WIDZENIA ZWIĄZANE Z CZASEM Czas integracji Kiedy migające światło wydaje się ciągłe? Krytyczna częstotliwość migotania BARWA MIESZANIE BARW Koło barw Mieszanie dwu świateł Miesza n ie _ trzech ś wia teł BARWNIKI I ŚWIATŁA Pasy Macha Jedno z bardziej interesujących zjawisk związanych z przestrzenną interakcją -to efekt kontrastu jasności.5. Już w swych pierwszych badaniach dotyczących fizjologii narządów zmysłowych (w latach 1860-tych) Mach zauważył. są to właśnie pasy Macha. Zjawisko to jest związane z tym. 5-2 i 5-3). Inny sposób polega na tym. który nie widzi płynnego przejścia od większej do niniejszej jasności czy też odwrotnie. że na danej powierzchni tworzymy cienie o rozmytych konturach. mimo braku odpowiednich zmian fizycznych w intensywności światła. Zjawisko to jest rezultatem wzajemnego oddziaływania różnych części obrazu na siatkówce. Interakcja ta odgrywa bardzo istotną rolę w procesie przetwarzania informacji wzrokowej i wyjaśnia pewne podstawowe zjawiska nercepcyjne. s. Nie odpowiada to jednak temu. aż czarne i białe części złączą się i cała tarcza odbierana będzie jako jednorodna szara powierzchnia (szybkość powinna przekraczać 30 obrotów na sekundę). Rysunek 5-4 przedstawia rzeczywisty rozkład intensywności oświetlenia (linia przerywana) oraz rozkład spostrzegany (linia ciągła). niż ma to miejsce w rzeczywistości. W obu wypadkach uzyskujemy stopniową zmianę oświetlenia (jak to pokazują wykresy)-od najsilniejszego (oznaczonego literą a) do najmniej oświetlonej powierzchni (oznaczonej literą er). W jednym wypadku należy posłużyć się tarczą z czarnymi i białymi częściami (rys. przy czym obszar zmian oświetlenia leży między punktami P i y. 5-1). Podstawowe właściwości widzenia SPOSTRZEGANIE JASNOŚCI Pasy Macha Kontrast jasności JASNOŚĆ A GŁĘBIA SPOSTRZEGANIE JASNOŚCI Obraz wzrokowy występujący w określonej części siatkówki wpływa również na spostrzeganie obrazu umiejscowionego w sąsiedztwie. Teraz skoncentrujemy uwagę na pewnych zjawiskach psychologicznych. że granica między słabo oświetlonym obszarem i obszarem intensywniej oświetlonym jest spostrzegana jako znacznie bardziej ostry spadek jasności (rys.

Poprzez lekkie boczne ruchy ręki można łatwo uzyskać pojawienie się pasów Macha.oYSUNEK 5-2. Jeśli lampa znajduje się na wysokości ok. Źródło: Ratliff (1965). która odbierana jest tak. pasy Macha. RYSUNEK 5- RYSUNEK 5-4. to szerokość karty powin na wyn osiś 2. Źródło: Ratliff 11965). Źródło: Ratliff (1965). Biała tarcza z arn vm sektorem w czasie szybkich obrotów wokół osi (nie mniej niż 1S00 na minutę) uzyskuje Silnią intensywność światła po\aiana na wykresie. Prosta metoda uzyskania pasów Macha. . RYSUNEK 5-3. 30 centymetrów nad białym arkuszem papieru.5 do 5 cm. jak to zostało przedstawione na_ rysunku 5-4.

Możemy to z łatwością wyjaśnić logicznie.0. że jasność każdego z pasów jest niejednolita. W percepcji ważna jest lokalizacja granic 'rzedmiotów. w jaki sposób oko ludzkie spostrzega lionowe pasy przedstawione na rysunku 5-6. a wydaje się. a linia przerywana rzeczy wiintensywności bodźca siy rozkład świetlnego. Interakcje te są również odpowiedzialne za to. Źródło: Cornsweet 11970). Każdy z pasów charakteryzuje się stałą ntensywnością barwy. RYSUNEK 5-5. Wykres (linia ciąjg) przedstawia aktywność neuro. nawet w takich wypadkach. kiedy różnice w intensywności oświetlenia .»ySUNEK5-6.

Jednakże spostrzegana jasność figury nie musi wzrastać wraz ze zwiększeniem oświetlenia. to intensywność światła odbijanego od tła i figury wzrasta jednakowo (proporcjonalnie do współczynnika odbicia) i rzeczywisty kontrast między nimi pozostaje niezmieniony. Stevensa (19616). a następnie powoli otwierać je coraz szerzej. Nazwijmy wewnętrzny kwadrat figurą.wszystko to bowiem zależy od stosunku intensywności światła odbitego od środka i od tła. posługując się kwadratami przedstawionymi na rysunku 5-7. dla urzeczywistnij. Interakcje neuronów warunkujące występowanie opisywanych zjawisk są charakter. Przy średnim ciemnoszarym kolorze figury (różnica w kontraście około 8 dB) osiągana jest pełna stałość spostrzegania jasności: odbierana jasność figury nie zmienia się przy wzroście oświetlenia. opisaną w Dodatku A do niniejszej książki. Należy w ciemnym pokoju włączyć telewizor ustawiając go na nieczynny kanał. Spotęgowanie różnic w częstotjiwo^. że kiedy drzwi otwieramy do jasno oświetlonego pomieszczenia. W' rzeczywistości wszystkie one są identyczne. Weźmy dwa( kwadraty z lewej strony rysunku 5-7. Okazuje się jednak. na którym przedstawiono dane dotyczące różnych stosunków kontrastu jasności między figurą a tłem (w decybelach)1. co otacza ten przedmiot. . Pomimo to wydaje się. R ySUNEK 5-8. że wraz ze wzrostem fizycznej siły bodźca wzrasta subiektywnie spostrzegana jego jasność. słuchowo smakowe. który znajduje się na jasnym tle (pierwszy z prawej). i to we wszystkich systemach sensorycznych. aby uzyskać odpowiednią ilość światła. Jak przebiega to zjawisko w wypadku zmiany jasności figury wraz ze wzrostem oświetlenia pokazuje nam rysunek 5-8. to powinien być jaśniejszy. jak to pokazuje górna gruba linia na rysunku 5-8. styczne również dla innych systemów sensorycznych. W istocie podobne wyostrzony reakcji komórek nerwowych daje się zaobserwować prawie zawsze wówczas. Interakcje między sąsiadującymi komórkarni nerwowymi odgrywają decydującą rolę szczególnie w pierwszych etapach anali/-. pozostać niezmieniona. Źródło: Stewns H96lbl Kontrast jasności Przyjrzyjmy się wszystkim wewnętrznym kwadratom pokazanym na rysunku 5-7. Zmiana w spostrzeganiu wynikająca ze zwiększenia padającego światła na przedmiot zależy również od tego. Tak więc. W miarę jak wzrasta kontrast jasności między środkiem a tłem. ta sama ilość światła jest odbijana przez każdy z nich. nia których konieczne . aby wejść do ciemnego pomieszczenia. że kwadrat umieszczony na ciemnym tle (na lewym brzegu) jest jaśniejszy niż ten.) Druga metoda polega na wykorzystaniu odbiornika telewizyjnego jako źródła światła. w którym można by zmieniać intensywność światła bez zmiany jego barwy.est wyodrębnienie konturów.. ąijposzczególne receptory sensoryczne umiejscowione są obok siebie: wzrokowe. zamknąć drzwi. W tym celu należy przejść do ciemnego pokoju. jeżeli przedmiot odbija więcej światła. Przy jednakowej jasności środka i tła (kontrast 0 dB) spostrzegana jasność środka wzrasta stopniowo wraz ze wzrostem fizykalnej intensywności oświetlenia. S. że odbierana jasność przedmiotu zależna jest również od otaczającego tła. tym ciemniejszy wydaje się środek. Źródło: Cornsweet (1970). Przy większym kontraście występuje interesujące zjawisko: im bardziej wzrasta oświetlenie. może stać się jaśniejsza. to wystarczy szpara kilkumilimetrowej szerokości. reakcji receptorów rozmieszczanych po obu stronach granicy różnych poziomo^ oświetlenia niewątpliwie ułatwia procesy rozpoznawania obrazów. informacji.przedmiotu i otaczających rzeczy są niezbyt duże. regulując w ten sposób ilość światła przedostającego się do pomieszczenia (Zwróćcie uwagę na fakt. Każdy może przeprowadzić podobny eksperyment we własnym zakresie. Pierwszy polega na tym. dotykowe lub receptory węchowe. RYSUNEK 5-7. W typowych warunkach domowych można przyjąć dwa warianty postępowania. Przywykliśmy do tego. a zewnętrzny tłem. przyrost odbieranej jasności środka nie zachodzi równomiernie wraz z przyrostem światła. podobnie jak dźwięk o zwiększonej sile odbierany jest jako głośniejszy. Tym razem regulator jasności ekranu służy nam do 1 Pomiarów jasności dokonywano metodą oceny wielkości bezwzględnej S.. a nawet jej jasność może ulec zmniejszeniu . Jeżeli będziemy zwiększać oświetlenie całości.

kiedy żadne światło nie pada na siatkówkę. które działają hamująco na powierzchnie ciemne. Prostym przykładem tego zjawiska może być ekran telewizora. neutralną jasność. że inaczej być nie może. będzie wydawał się on coraz bardziej jaśniejszy. a odbierane są jako różne dlatego. że umieszczone zostały na różnym tle (uwaga: nie używajcie do zmiany oświetlenia przyciemniaczy. a przecież włączenie aparatu może jedynie zwiększyć. ale tylko wtedy.regulowania oświetlenia w pokoju (regulator zaś kontrastu należy ustawić na minimum. każdy z nich reaguje na poziomie swojej aktywności własnej. że w istocie wszystkie kwadraty są absolutnie jednakowe. gdyż zmienia się wtedy także barwa światła).) Kiedy intensywność sygnału świetlnego wzrośnie czterokrotnie. Przy słabym świetle-dwa obszary o intensywności 20 otaczające z obu stron obszar o intensywności 10-dwa neurony odpowiadające obszarom A i C zaczynają reagować intensywniej wraz ze wzrostem intensywności światła.40. Zapoznajmy się z eksperymentem. jak w pokoju robi się coraz jaśniej. że na niego także pada teraz więcej światła niż przedtem. ale aktywność neuronu odpowiadającego środkowemu obszarowi B obniża się. tak że oświetlenie obszarów A i B osiągnie 80. Kiedy na żaden z trzech receptorów nie pada światło. Nie należy zapominać o tym. Zaczynamy spostrzegać czerń. JASNOŚĆ A GŁĘBIA Proste obliczenie jasności nie zawsze jest wystarczające do wyjaśnienia naszego spostrzegania. lecz jako szara. Chociaż początkowo może wydać się dziwnym fakt. figura nie jest spostrzegana jako czarna. przyjętej jako 50. gdy występują równocześnie jaśniejsze powierzchnie. a nie pochłaniać światło. Wraz ze wzrostem oświetlenia pokoju prawy kwadrat wydaje się coraz ciemniejszy. gdyż ten neutralny stan spostrzegania jasności wynika z aktywności własnej neuronów. bez względu na to. Po włączeniu telewizora niektóre części ekranu wydają się znacznie ciemniejsze od szarości ekranu wyłączonego telewizora. że wzrost oświetlenia powoduje subiektywne ciemnienie figury. kiedy pojawia się światło. (Przy obliczaniu należy założyć. Rozpatrzmy obwód nerwowy przedstawiony na rysunku 5-9. to w miarę tego. że obszary o zwiększonej intensywności oświetlenia rozciągają się nieograniczenie w obie strony. Jeżeli natomiast będziecie patrzeć na lewy kwadrat. a wewnętrznego obszaru B . wiązka elektronów wzbudzająca fluorescencję kineskopu może jedynie emitować. a reakcja neuronu B jest jeszcze słabsza niż uprzednio. ekran ma szarą. w istocie jest oczywiste. W warunkach minimalnego oświetlenia. Stan ten odpowiada spostrzeganiu „szarości". aby przypadkowe pasy czy punkty nie przeszkadzały w eksperymencie). a nie osłabić intensywność oświetlenia ekranu. Kiedy telewizor jest wyłączony. który wyjaśnia współdziałanie między informacją o jasności a RYSUNEK 5-9 . Spójrzcie teraz na kwadraty. Pozorne ciemnienie odpowiednich części ekranu jest wynikiem występowania mechanizmu kontrastu równoczesnego w oku. efekt utrzymuje się nadal: reakcje neuronów A i C wzrastają wraz ze zwiększeniem intensywności światła.

5-11). 5-10). gdyż obserwator nie może ruszać głową (rys.RYSUNEK 5-10 RYSUNEK 5-12 informacją o głębi. Kartka znajdzie się wówczas w cieniu i ilość odbitego przez nią światła wyraźnie się RYSUNEK 5-13 CO WIDZI OBSERWATOR RYSUNEK 5-14 RYSUNEK 5-11 . wszystko to oświetlone jest jedną lampą umieszczoną na górze. że kartkę papieru z narysowanym x ustawimy pionowo na stole przed źródłem światła (rys. Chociaż ilość światła odbijanego przez poszczególne powierzchnie jest różna. Osoba obserwująca widzi powierzchnię stołu. wszystkie wydają się mieć taką samą barwę-białą. Obserwator patrzy na stół przez otwór wycięty w jednej ze ścian kamery. 5-12). 1954): Na stole ustawionym w specjalnej kamerze rozmieszczono szereg białych przedmiotów (patrz rys. na której rozłożono szereg przedmiotów. Intensywność światła odbitego od danej powierzchni i dochodzącego do oka obserwatora jest uzależniona od położenia tej powierzchni względem światła i dlatego jasność tych powierzchni spostrzegana jest jako stała. w wyniku czego pojawia się spostrzeganie uwzględniające również inne czynniki (Hochbergi Beck. Nie wszystkie powierzchnie tych przedmiotów oświetlone są jednakowo. inne zaś pozostają w cieniu (rys. że obserwator spostrzega przedmioty jako trójwymiarowe. 5-11). dzięki czemu kąt patrzenia jest absolutnie stały. Załóżmy. Dlaczego tak się dzieje? Istota sprawy wiąże się z tym. Na jedne powierzchnie pada światło bezpośrednio.

. Określenie wartości progowej należy zacząć od eksponowania dość jasnego punktu świetlnego. a po kilku sekundach powie. że nie widzi nic więcej. Należy przypuszczać. Załóżmy na przykład. jest to tzw. że sprawa wcale nie jest tak prosta. Mimo to obserwator nadal będzie uważał. że do badanego procesu włączają się jakieś mechanizmy dodatkowe. Możemy wykorzystać różnice morfologiczne i funkcjonalne między dwoma systemami dla wyodrębnienia z krzywej adaptacji do ciemności jej oddzielnych składników Pręciki rozmieszczone są znacznie gęściej na peryferiach siatkówki. W ten sposób również i w tym wypadku prawidtow0 spostrzegane położenie powierzchni względem padającego na nią światła zapewnia stałość spostrzegania jasności. ADAPTACJA Jeżeli przyprowadzimy do laboratorium człowieka prosto z ulicy i zaczniemy badać jego wrażliwość wzrokową.zdolność oka do przystosowywania swej wrażliwości na światło stosownie do zmiany oświetlenia. że na poziomie podziałki odpowiadającej 10 minucie zaczyna się coś dziać.zmniejszy. Jeżeli ponownie spróbujemy zmniejszyć intensywność światła. Kiedy na krzywej obserwujemy załamanie. W oku działają dwa systemy receptorów: pręciki i czopki. aby uzyskała kształt zbliżony do trapezu (rys. to znaczy najmniejsza intensywność światła. W toku badania włączył się nowy element. że interesuje nas jego próg wrażliwości na światło. a jeżeli ograniczymy je do części centralnej siatkówki. w zależności od ogólnej interpretacji wszystkich sygnałów wzrokowych odbieranych przez obserwatora. uzyskamy krzywą odzwierciedlającą przede wszystkim zmiany wrażliwości KYSUNEK 5-16. kierujemy najpierw na oczy osoby i badanej bardzo silne źródło światła (w celu maksymalnego obniżenia jej wrażliwości na światło). nie odbija więc tej ilości światła. 5-14). Przy spostrzeganiu jasności ten sam obraz wzrokowy może być interpretowany na różne sposoby. to powinniśmy otrzymać krzywą adaptacji pręcików. która odpowiadałaby poziomemu położeniu. proces adaptacji wzrokowej. . Dokonajmy teraz zmiany spostrzeganej jasności kartki papieru przycinając jej brzegi tak. że mimo. że jest tak samo biała jak i wszystkie inne przedmioty umieszczone na stole. Wystarczy rzut oka na krzywą. to okaże się. krzywa adaptacji do ciemności. Jeżeli jednak umieścimy za kartką pręcik. że znowu widzi światło. a następnie stopniowo zmniejszać jasność aż do momentu. : Aby prześledzić ten proces bardziej szczegółowo. Na rysunku 5-15 przedstawiona jest krzywa zmian wrażliwości w czasie. A ponieważ kartka jest faktycznie w cieniu. I najprawdopodobniej zachowanie badanego będzie dla nas frustrujące. tak można uzyskać w dużym przybliżeniu wartość progową. aby zauważyć. Zanim jednak zdążycie zapisać tę wartość progową. historia powtórzy się na nowo. wszystko widzi go nadal. następnie wprowadzamy ją do całkowicie ciemnego pomieszczenia i eksponujemy coraz słabsze światło mierząc jej wrażliwość wzrokową. W odniesieniu do wzroku mamy pełne podstawy do takich przypuszczeń. 5-13) i następnie połóżmy ją na stole pionowo w dawnym miejscu. Z upływem czasu jej wrażliwość na światło będzie wzrastała coraz bardziej. badany najpierw oznajmi. że nie widzi punktu świetlnego. Źródło: Hecht i Hsia (1945). a czopki w jej środku Jeżeli ograniczymy oddziaływanie światła do peryferii siatkówki. badany nagle oświadczy. Spostrzegana jasność zmienia się odpowiednio: kartka wydaje się bardziej szara aniżeli pozostałe przedmioty. przypuszczamy. że załamanie na krzywej jest wynikiem interakcji tych dwu systemów. Teraz obserwator interpretuje widziany przez siebie kształt kartki jako informację o tym że kartka ta nie stoi pionowo. kiedy osoba badana powie. jaką człowiek jeszcze widzi. lecz jest poziomym prostokątem i w konsekwencji powinna odbijać znacznie więcej światła (rys. interpretacja dotycząca głębi nie zachodzi i położenie przestrzenne kartki ponownie odbierane jest jako pionowe-jasność jej ponownie się zwiększa.

Oświetlając jedynie peryferie siatkówki albo też stosując światło fioletowe (długość fali poniżej 450 nm). .„ u ir iv środek rysunku z '^'lljoir! . Źródło: Chapanis (1947). :h\'ać.'<Hienie ••" <> faktu. Interchemicul Corp. patrz rysunek ' 41 (Pet'"' ' ''Igtey.. spodziewamy się uzyskać przede wszystkim krzywą adaptacji czopków. zielona jest JndukirMina" (zmodyfikowane na podstawie The Color Tree. Różowa barwatot>l<i'i:: następczy. ySUNI ' ^" "' e '^' będziecie . Oświetlając zaś wyłącznie środek siatkówki albo też posługując się światłem czerwonym (długość fali powyżej 650 nm).-I ' 5 cm nie poruszając '' 'iinti.. wszystkie nasze oczekiwania sprawdzają się. RYSUNEK 5-17. i'1'by zamazywać.:ajijc głową ani oczami tak dhi!-•<>. jaki ma przy białym świetle. Wy'. Dlatego kształt krzywej adaptacji do ciemności powinien zależeć od barwy (długości fali) stosowanego w badaniu światła. Ponadto jest rzeczą wiadomą. na sygnały świetlne tego typu reaguje pr/cde wszystkim system pręcików.czopków.1-49. Różnice między przedstawionymi krzywymi są uwarunkowane tylko jednym czynnikiem zewnętrznym -długością fali stosowanego światła.krzywą podobną do dolnej krzywej na tym rysunku. Podobne ułożenie krzywych uzyskuje się. pobudzenie centrum daje krzywą podobna do górnej krzywej na rysunku 5-17. a pobudzenie obwodu . Istotnie. kiedy światło przechodzi z centrum do obwodu siatkówki. Looking Glass \inic. Krzywa adaptacji do ciemności uzyskana przy stosowaniu światła czerwonego (długość fali powyżej 680 nm) nie ma załamania. powinniśmy otrzymać względnie czystą krzywą adaptacji pręcików. tu "" pewnym czasie koła ''"~nt{ -s/. Wraz ze zmniejszeniem długości fal świetlnych na krzywej pojawia się załamanie. albo też krzywą adaptacji czopków. 5-16). Zobaczycie n'>:inve serca na zielonkawym tle ''kilkakrotne mrugnięcie okiem przyśpiesza pojawienie się obrazu następczego). Wpatrujcie się w carnci L-i'i'kc na lewym rysunku nie pom. Wtedy przenieście szybko yrrok na czarną kropkę praweg" !>iulego rysunku. A • KolekcJa litografii '' p | Nim i<i>ia). na rysunku 5-17 przedstawiony został zbiór krzywych adaptacji do ciemności. ty ten sposób możemy wybiórczo badać albo krzywą adaptacji pręcików. i'r cała figura zacznie migotać. Na przykład. że maksymalna wrażliwość czopków i pręcików jest różna dla światła o różnej długości fal (rys. 50 RYSUN'. a przy długości fali rzędu 485-570 nm (zielone światło) krzywa osiąga praktycznie taki sam kształt. Maksymalna wrażliwość i najwyższy stopień adaptacji występuje przy najkrótszych falach widzialnego światła-światło fioletowe (poniżej 485 nm). New York 1965). jest to właściwa krzywa wrażliwości czopków.!*.

1965). Interchemieal Corp. to przykładowo po 5 minutach czerwony kwiatek przestanie być widoczny. "Zjawisko Purkinjego. Jeżeli światło jest dostatecznie słabe. New York. Różnice między wrażliwością wzrokową w dzień i w nocv. przy czym czerwony wydaje się jaśniejszy od niebieskiego. a widzieć będziemy tylko niebieski. jeżeli przez cały czas będziemy koncentrować wzrok na środku czerwonego kwiatka. działa jedynie widzenie pręcikowe.. praktycznie pozbawioną pręcików. Możemy przyspieszyć pojawienie się tego efektu. a obraz kwiatka niebieskiego na obszar bogato usiany pręcikami (zmodyfikowane na podstawie The Color Tree.RYSUNEK 4-1 RYSUNEK 5-19. Jeżeli będziemy patrzyli na kwiatki przy bardzo słabym świetle. Przedstawione na ilustracji dwa „kwiatki" czerwony i niebieski normalnie widziane są jednakowo dobrze. Oba spostrzegane są dzięki widzeniu czopkowemu. W tym wypadku obraz kwiatka czerwonego pada na plamkę żółtą. .

Interchemical Corp. a przy świetle przyćmionym . Uzyskiwane krzywe są analogiczne do warstwie równej głośności.tfarśtwice równej jasności Istnieje również inny sposób wywołania efektu adaptacji do ciemności.. i jako jeden z pierwszych określił różnicę między systemami czopków i pręcików na podstawie obserwacji zachowania. Wpatrujcie się w punkt fiksacji w środku dolnego rysunku. która charakteryzuje się krótkimi falami. Jan Purkinje. Następnie spójrzcie w punkt fiksacji górnego prostokąta. Wraz ze zmianą •llugości fali świetlnej zmienia się również jasność światła. Wraz ze zmianą poziomu adaptacji.odwrotnie. Po raz pierwszy zauważył to czeski fizjolog. Zmiany wrażliwości mają określone znaczenie dla praktyki. Warstwice równej jasności kaZują. W jasnym świetle czerwona barwa wydaje się jaśniejsza od niebieskiej. We wczesnym stadium adaptacji (górna krzywa) główną rolę odgrywa widzenie czopkowe i dlatego maksymalna wrażliwość przenosi się na światło o Względnie dużej długości fali-właśnie takie światło wydaje się najbardziej jasne. jaka powinna być intensywność światła potrzebna do zachowania stałej isności. Na rysunku 5-18 ilustrującym zbiór warstwie równej jasności pokazane są zmiany w przebiegu krzywych w różnych Poziom światła użytego do adaptacji RYSUNEK 5-18. RYSUNEK 5-31. Zobaczycie pierścienie i tło w barwach dopełniających (zmodyfikowane na podstawie The Color Tree. Przyczyną tych zmian są różne ilości pręcików i czopków. W późniejszych stadiach adaptacji widzenie zachodzi głównie dzięki pręcikom i dlatego maksymalna wrażliwość przenosi się na tę część widma świetlnego. 1965). działających na danym poziomie adaptacji. powstających w efekcie badania słuchu. Źródło: Judd (1951). . stadiach adaptacji do ciemności. Przy stosowaniu sygnałów świetlnych różnego typu w godzinach nocnych (np. krzywe równej jasności uwidaczniają zmiany maksymalnej wrażliwości na długość fali eksponowanego światła. New York. mimo zmiany długości fali.

dzięki którym światło eksponowane przez określone źródło przeistoczy się w reakcję neuroelektryczną. Na przykład. WŁAŚCIWOŚCI WIDZENIA ZWIĄZANE Z CZASEM Czas integracji \Vidzenie nie jest procesem natychmiastowym. można nosić w jasnym pomieszczeniu okulary. Dla większości celów praktycznych wystarczy 30 minut. że wystarczy tylko 5 minut. powinien przeci sięwziąć niezbędne środki w celu zachowania poziomu adaptacji widzenia pręcikowego Można tego dokonać za pomocą prawidłowego wyboru długości fali świetlnej dla oświetlającego pokój światła. nawet wówczas. Jeżeli tylko długość trwania sygnału przekroczy np. a równocześni powinien okresowo pracować w dobrze oświetlonym pomieszczeniu. Filtr przepuszcza '/» światła pobudzającego czopki i '/IOO pobudzającego pręciki. Na przykład. które przepuszczałyby tylko promienie ciemnoczerwone. Można ustalić pewien związek między siłą światła oddziałującego na oko a trwaniem jego wpływu. kiedy wywołujący je bodziec przestał już działać. a więc rozpiętość znacznie większa aniżeli ta. w vniku czego przez jakiś czas nic nie byłoby widać. Jeżeli człowiek musi zachować oczy zaadaptowane do ciemności. w obrębie którego światło przechodzi przez czerwony filtr. Nawet. Potrzeba czasu. Po przejściu do ciemnego pomieszczenia i po zdjęciu okularów. Należy jednak pamiętać. 5-19 . aby wystąpiła reakcja na obraz wzrokowy. RYSUNEK 5-20. Natomiast wrażliwość systemu wzrokowego na światło jest znacznie wyższa aniżeli ta. ponieważ podczas działania silnego czerwonego światła będą pracować tylko czopki. w którym filtr odcina pozostałe długości światła. wszelka zależność między zdolnością obserwatora do wykrycia sygnału a długością tego ostatniego zanika i decydującym czynnikiem staje się intensywność światła. Ta wymienność między czasem a intensywnością nie jest jedynie specyficzna dla systemu wzrokowego. Okulary takie. jak operatorzy stacji radiolokacyjnych. Związek czasu i intensywności utrzymuje się w przedziale długości oddziaływania do 20 milisekund. nawet przy silnym świetle. poziom jej prawie się nie zmieni: już po 60 sekundach powróci do poprzedniego stanu. 5-20). bez względu na to. kiedy obraz przestanie działać na narząd wzroku. pozostając jeszcze przez kilka dziesiętnych części sekundy (patrz omówienie problemu wzrokowej pamięci krótkotrwałej w rozdziale 9). oślepienie pojawiające się takich wypadkach trwa bardzo krótko i wrażliwość szybko powraca. chronią system pręcikowy i pozwalają na zachowanie jego zdolność adaptacyjnych. Typowy czas naświetlania waha się w granicach od 0. że dobrze widzi: pręciki zachowały wysoki stopień swojej adaptacji do ciemności. Zakreskowana część oznacza rejon. że najszybszy przyrost wrażliwości występuje w pierwszych 10-20 minutach. Obraz na siatkówce znika bardzo wolno. odpowiedni czas naświetlania błony fotograficznej można uzyskać przy różnorodnych zestawieniach długości czasu naświetlania (migawki) oraz intensywności światła (wielkość przesłony). Jest ona wspólna dla procesów fotochemicznych wszystkich rodzajów. Pojawienie się reakcji chemicznych. to trwa jeszcze chwilę. Dla dłuższych błysków zmniejszenie intensywności światła nie da się w pełni zrekompensować wydłużeniem czasu oddziaływania. że wrażliwość rośnie bardzo wolno jeszcze w okresie do 6 godzin. Jeżeli wyjściowy poziom oświetlenia jest niski. jeżeli zmniejszymy intensywność światła o połowę. Ile czasu potrzeba dla wytworzenia się adaptacji do ciemności? Krzywa przedstawiona na rysunku 5-17 wskazuje. że okres 20-30 minut odnosi się do takich sytuacji. Tak więc. gdy po wytworzeniu się adaptacji zapalimy w pokoju słabe światło na 10 sekund. to prowadzenie samochodu nocą byłoby niezwykle uciążliwe. jaką dysponuje typowa błona fotograficzna. człowiek odkryje. Kiedy migające światło wydaje się ciągłe? Wrażenie wzrokowe utrzymuje się przez krótki czas nawet po tym. to może okazać się. ale podwoimy czas oddziaływania bodźca. zdolność obserwatora do wykrycia sygnału nie ulegnie zmianie. a nie do ciemności. jedynie szczegółowe obserwacje pozwalają stwierdzić. 1/4 sekundy (250 milisekund). na przykład taki. jaką dysponuje oko. kiedy to . że czopki w tym samym czasie osiągnęły adaptację do światła. którzy muszą utrzymywać adaptację oczu do ciemności nawet w czasie przerw obiadowych i rekreacyjnych.001 do 1 sekundy. W przedziałach czasu reakcji oka znaczenie ma jedynie ogólna suma działającej na nie energii. Linia pozioma wskazuje miejsce.wkłady kolorowa). wvmaga czasu. Gdyby tak nie było. kiedy to wolą przebywać w jasno oświetlonych miejscach (rys. Na tym polega sens stosowania czerwonych szkieł albo oświetlenia czerwonym światłem pomieszczeń służących do odpoczynku dla takich pracowników. ponieważ światła mochodów nadjeżdżających z przeciwka naruszałyby znacznie poziom adaptacji. Źródło: Hechi iHsia(1945j. Jak wiemy. jaki jest w dużym pokoju oświetlonym kilkoma żarówkami 50 W. w których badanego poddawano uprzednio działaniu bardzo silnego światła (typu fotograficznego flesza). To zjawisko utrzymywania się obrazu wzrokowego po raz pierwszy odkryte zostało przez pomysłowego wynalazcę w wieku XVII. a kiedy już wystąpi.znaki drogowe) należy uwzględniać to zjawisko zmian wrażliwości (rys. aby wytworzyła się dobra adaptacja do ciemności.

Znając mechanizm integracji bodźców. Eliminuje to całkowicie migotanie. zamiast projekcji ciągłej jednego kadru. na ekranie obraz pojawia się co '/ĆO sekundy. Zdolność systemu wzrokowego do przecho. kiem. czy też zwykłą latarką lub rozżarzonym węgiel. zanim pojawi się następny. Po pierwszym błysku występuje reakcja wzrokowa. takie zlewają się i mogą być spostrzegane jako światło ciągle. W ślad za drugim błyskiem można w tym samym czasie eksponować trzeci. tak że kolejny prezentowany obraz zdąży zniknąć. jak wyglądałby świat. Wiadomo. która utrzymuje się w ciągu 100 milisekund. W ten to sposób. [Patrz Cornsweet. który powoduje zlewanie się światła.CFFf. Dowolny czynnik wpływający na szybkość integracji i na inercję w systemie wzrokowym zmienia również krytyczną częstotliwość migotania. Możemy powtórzyć ten eksperyment. Ten proces uśredniania bodźców zapewnia płynne zlewanie się następujących po sobie obrazów w nieprzerwany strumień spostrzegania wzrokowego. zależnie od intensywności. Trwa to około 'Ao sek. Częstotliwość migotania. prezentowana jest najpierw połowa obrazu i wiązka elektronów przebiega linie na jednej połowie.] fe integracyjne aspekty procesów przetwarzania informacji wzrokowej w sposób oczywisty ograniczają szybkość. które są najbardziej aktywne przy małej sile światła. Na ekranie telewizora obraz tworzy się z oddzielnych punktów. Przy światłach stroboskopowych wykorzystywanych czasami w świetlnych widowiskach estradowych stosuje się serię odrębnych zjawisk migawkowych. (Niektóre aparaty projekcyjne pozwalają na uzyskanie 72 błysków na sekundę i w nich światło wygasza się dwukrotnie przy ekspozycji każdej klatki filmowej. i przechodził wzdłuż rzędów w dół do prawego dolnego rogu. Jeżeli znamy szybkość obrotów. wtedy wystąpiłoby migotanie. W kinie projekcja odbywa się z prędkością 24 kadrów na sekundę (czasem 30). światło przerywane jest raz lub kilkakrotnie. Jeżeli drugi błysk następuje dostatecznie szybko po pierwszym. W ten sposób. jak i filmowe migotałyby w trakcie oglądania. począwszy od lewego górnego rogu. jest to w pełni wystarczające do uniknięcia migotania. to reakcja na ten błysk wystąpi już. . z których każda składa się z około 500 punktów. Nie odnosi się to do kina. w czasie którego szereg kolejnych błysków spostrzegany jest jako nieprzerwane światło ciągłe. że właściwości oka związane z czasem są analogiczne do właściwości filtru pasmowego. Krytyczna częstotliwość migotania Jeżeli prawidłowo ustalimy przerwy między błyskami. jaka powinna być jasność migającego światła. Aby uniknąć migotania. chociaż tylko 24 kadry są eksponowane w czasie jednej sekundy. spostrzegane jest jako równe jasnością stałemu światłu o intensywności niższej o połowę (tzw. Gdyby obraz tworzył się stopniowo. Właśnie w wyniku tego procesu następujące po sobie oddzielne kadry na ekranie kinowym czy też telewizyjnym stwarzają złudzenie ruchu ciągłego. inaczej obserwowalibyśmy migotanie obrazu. kiedy cały ekran jest oświetlony. Przy silnych błyskach czas integracji ulega skróceniu i dlatego jedynie przy bardzo dużej częstotliwości błyski. wycinającego częstotliwości w przedziale od 10 do 50 Hz. Tak więc błyski światła wywołują w systemie wzrokowym reakcję ciągłą. 2 Czytelnicy obznajmieni z obwodami elektronicznymi zapewne zauważą. która jest spostrzegana jako światło ciągłe. co daje w efekcie minimalną lub żadną reakcję prądu stałego. mentu zawsze jest ten sam. zanim wygaśnie reakcja na błysk uprzedni. a ściślej mówiąc z 525 linii. co pojawienie się całego obrazu. który jest niezbędny do zmiany kadru. Prawdę mówiąc. nazywamy krytyczną częstotliwością migotania (Critical jlicker freąuency . z jaką oko może wykryć oraz prześledzić zmiany nachodzące w strukturze bodźca padającego na siatkówkę. czy posługujemy się skomplikowaną elektroniczną aparaturą pomiarową. ilość błysków odbieranych przez oko wynosi co najmniej 48 na sekundę. System wzrokowy sprowadza intensywność do średniego poziomu w czasie integracji błyskowi odpowiednio do tego obniża się spostrzegana jasność.) W telewizji mamy do czynienia z podobnym problemem. Rezultat ekspery. porozrywane obrazy. dla którego czas trwania błysków jest równy czasowi trwania przerw między błyskami (przy częstotliwości migotania powyżej krytycznej). prawo Talbota). zarówno obrazy telewizyjne. można przewidzieć. wywania śladów bodźca świetlnego na przeciąg 150-250 milisekund okaże się niez\ul^ ważna w badaniach nad pamięcią (rozdziały 8 i 9).przywiązawszy do jednego końca sznura żarzący się węgielek i trzymając w ręku drugj koniec zaczął nim szybko obracać-w ciemności pojawił się krąg ognisty. z tym że zamiast węgielka użyjemy zapalonej latarki elektrycznej. gdyż tam każdy element obrazu jest eksponowany w momencie. każdy kadr rzutowany jest kilkakrotnie: tzn.. Pełny obraz prezentowany jest 30 razy na sekundę. Następnie wiązka elektronów powraca do punktu wyjścia i ponownie przebiega linie na drugiej połowie. krytyczna częstotliwość migotania jest mniejsza niż dla czopków. pozwalające przekonać się naocznie. że światło. możemy uzyskać u obserwatora efekt światła ciągłego. przy której widziane jest koło świetlne możemy obliczyć długość czasu utrzymywania się obrazu świetlnego. (1970) dla omówienia metody analizy filtru pasmowego. Przy dużej intensywności błysków i niskiej częstotliwości ich pojawiania się system wzrokowy nie nadąża łączyć kolejnych błysków i obserwator spostrzega nierealne. Ostatnio przemysł rozrywkowy ponownie wprowadził migotanie. Wielkość ta jest bardzo zbliżona do trwania aktywności elektrycznej. Aby uniknąć zjawiska migotania. niezależnie od tego. Światło padające na ekran zostaje wygaszone na ten moment. gdyby w naszym systemie wzrokowym nie występowały mechanizmy integrujące. wzbudzonej w siatkówce w wyniku krótkotrwałych błysków świetlnych. chociaż na pełną ekspozycję obrazu potrzeba zaledwie 'Ao sek. gdyby nie zastosowano specjalnej metody. Słabe błyski zlewają się przy niższej częstotliwości migotania. Obraz wzrokowy przechowywany jest w ciągu około 150 milisekund. ponieważ pojawienie się każdego punktu (przy tak krótkich odcinkach czasu) zajęłoby tyle samo czasu. Dla pręcików.

Najbardziej zbliżonym odpowiednikiem fizycznym jasności jest intensywność światła (z zastrzeżeniem. co określaliśmy już tym terminem w poprzednich częściach tego rozdziału. Koło barw Rysunek 5-21 przedstawia jeden z możliwych wariantów koła barw. że jak dotychczas nie zajmujemy się teorią widzenia barw. tak aby barwy dopełniające znalazły się naprzeciw siebie wzdłuż średnicy koła. że ten prosty schemat doskonale opisuje widzenie barw i to znacznie dokładniej niż można było oczekiwać ze względu na prostotę jego założenia. które omawialiśmy już wcześniej). W pryzmacie (albo jego ekwiwalencie w przyrodzie. Barwy te najwidoczniej nie są monochromatyczne. poczynając od prostego koła.. jaką otrzymamy po zmieszaniu dowolnych barw monochromatycznych. że chociaż fakty są prawdziwe. oba końce widma są do siebie dość podobne (ciemnoniebieski lub fioletowy na końcu fal krótkich i purpurowy na końcu fal długich). Spostrzegamy widmo optyczne jako wstęgę barw-od czerwonej do fioletowej. . Posłużymy się przykładem widma. i jeżeli dobrana zostanie odpowiednia ilość każdego z nich. ale jedną nową-rezultat mieszania. Miejsce na obwodzie koła wyznacza właśnie jakość. aby otrzymać spostrzeganą barwę. to teoria jest błędna (rys.po drugie. Dowolną barwę charakteryzują trzy różne właściwości psychologiczne: jakość. Na podstawie tego prostego faktu zbudowana była pierwsza teoria widzenia barw Widziana barwa zależy od długości fali świetlnej wpadającej do oka. dla każdego monochromatycznego światła). Jakość (odcień) odpowiada barwie w potocznym rozumieniu tego słowa. nasycenie i jasność. Na obwodzie znalazły się nazwy barw i odpowiadające im długości fal świetlnych (na rys. (Z wyjątkiem odcinka oznaczonego jako „purpurowy". Po zmieszaniu dwu monochromatycznych wiązek promieni oko ludzkie nie może dokładnie określić. musimy precyzyjnie zdefiniować termin barwa. punkt określony jako biały oznacza nasycenie zerowe. jaki istnieje w widmie światła słonecznego i przedstawmy je w postaci koła. A może istnieje specjalnego rodzaju receptor dla światła o określonej długości fali (tzn. Idąc od obwodu do środka koła możemy zaobserwować obniżenie się nasycenia. Po zmieszaniu dwu różnej długości fal świetlnych widzimy nie dwie różne barwy. że teoria taka byłaby zbyt uproszczona. pewne barwy są „przeciwstawne" lub dopełniające w stosunku do innych. Ponadto po zmieszaniu niektórych monochromatycznych fal świetlnych widzimy światło białe. lecz próbujemy jedynie opisać związki wzajemne między barwami spostrzeganymi przez człowieka. pozwalających na przewidywanie wyników łączenia różnych monochromatycznych promieni świetlnych. wytworzony w pryzmacie. Zwróćcie uwagę. Bywają bardzo różne przestrzenie barw. Tak jak w wielu innych teoriach okazało się. posługując się przedstawionymi faktami. istnieje zbiór zasad mieszania barw. w tym na przykład: brązowej. ponieważ dla tej barwy nie ma odpowiednika w postaci monochromatycznej wiązki) Zanim jednak przystąpimy do analizy koła barw. różowej lub purpurowej. Przede wszystkim trzeba znaleźć sposób określenia wzajemnych zależności odpowiadających wszystkim możliwym przypadkom spostrzegania światła i barwy. Taki diagram (wraz z odpowiednim opisem matematycznym) nazywa się przestrzenią barw. Na przykład. Zwróćmy uwagę przede wszysjkjm na dwie rzeczy: po pierwsze. jostatecznie dobrze charakteryzuje spostrzeganie oddzielnych monochromatycznych wiązek świetlnych. 4-1 ten sam schemat przedstawiony został inaczej). MIESZANIE BARW posługując się parami barw dopełniających. To zjawisko różni się w swej istocie od analogicznego doświadczenia ze słuchem: oddzielne tony tworzące akordy stosunkowo łatwo są identyfikowane przez słuchacza. przechodzącego przez pryzmat. zmienia się wraz ze zmianą długości fali świetlnej. dotyczące rozszczepienia promienia świetlnego. Ze zdziwieniem stwierdzimy. Nasycenie określa względną ilość światła monochromatycznego. na widmo świetlne. gdzie znajdują się różne neurony reagujące w specyficzny sposób na dźwięki o różnej częstotliwości? Dokładne badanie spostrzegania barw wykazuje. jeżeli błękitnozielone światło monochromatyczne (o długości fali 490 nm) zmieszane zostanie z żółtoczerwonym światłem monochromatycznym (o długości fali 600 nm). które należy zmieszać ze światłem białym. możemy uzyskać pierwszy system pozwalajmy opisać mieszanie barw. a kończąc na skomplikowanych bryłach. w tęczy) białe światło słoneczne rozszczepia się na wiązki promieni o różnych długościach fali i wszystkie barwy od długich do krótkich fal układają się odpowiednio. Układ barw w widmie. jak należy przedstawiać widzenie barw przez człowieka. podobnie jak to jest w systemie słuchowym. Zazwyczaj dokonywanie takich przewidywań umożliwia narysowany diagram. dokonajmy prostej operacji: zachowajmy kolejność barw w takim układzie. 4-i -wkładka kolorowa). to obie barwy zniosą się wzajemnie i człowiek zobaczy szarą plamę. Chyba to wszystko. Pary barw dopełniających można odnaleźć łącząc wzdłuż średnicy koła dowolne dwa przeciwstawne punkty na obwodzie koła. a punkt znajdujący się na przykład w połowie między białym a zielonym oznacza nasycenie w stopniu średnim. Wymiar ten nie został uwzględniony w naszym kole barw. na którym przedstawione są różne możliwe barwy i ich mieszaniny.BARWA Podstawą współczesnych teorii widzenia barw są obserwacje Izaaka Newtona. W widmie optycznym wytworzonym przez pryzmat brak niektórych spostrzeganych przez nas barw. co możemy powiedzieć o widzeniu barw. Jasność oznacza dokładnie to samo. Wszystkie punkty na obwodzie koła odpowiadają barwom wysoko nasyconym. jakie barwy weszły w skład tej mieszaniny. Idealny model powinien pozwolić na przewidywanie barwy. Barwy dopełniające stanowią wskazówkę. Takie mieszanie świateł określamy jako pary barw dopełniających.

jaką barwę otrzymamy po zmieszaniu dwu barw. w wyniku którego barwa całkowicie zanika. w jaki sposób występuje to zjawisko. B z C albo A z C) leżą na prostych (linie przerywane) łączących odpowiednie punkty. brak białego). Zwróćcie uwagę. Powróćmy teraz do pytania postawionego na początku: jakiej barwie odpowiada punkt 0' na rysunku 5-22? Wyprowadźmy promień ze środka koła W poprzez punkt O' i znajdziemy punkt O na obwodzie (rys. że mieszamy dwie monochromatyczne barwy dopełniające. jest O' o tej samej jakości co 0. a drugie monochromatyczne niebieskie. że barwy tej nie można uzyskać. jakie wystąpią. Próba uzyskania O w wyniku zmieszania A i B jest z góry skazana na niepowodzenie. Widzimy zatem. Przypuśćmy. której z barw widma najbliższa jest prezentowana barwa: wybierze on barwę odpowiadającą punktowi B. na przykład A i B. Jaka to jest barwa O'? Poszukiwanie odpowiedzi na to pytanie najłatwiej zacząć od rozpatrzenia zmian w spostrzeganiu.w połączeniu mogą dać dowolną barwę leżącą wewnątrz trójkąta o wierzchołkach A. w którym intensywność obu świateł jest równa. aby wskazał. jedno z nich jest białe. jak inne czyste monochromatyczne wiązki światła. Dowolne zmieszanie dwu oddzielnych barw da nam barwę trzecią. Mieszanie trzech świateł. stanowi ona jednak w kole barw taki sam element. a jego miejsce na tej prostej zależy od względnych intensywności A i B. Aby tego dowieść. mieszamy po prostu dwa światła. \y efekcie uzyskujemy jakąś nową barwę O' (rys. Im większa będzie intensywność A. niezależnie od stopnia jasności.1. Pomimo że barwę D otrzymuje się w wyniku mieszania dwu monochromatycznych barw. dające w efekcie czwartą barwę Z. Z połączenia A i B wybierzmy-punkt D. Tak więc punkt w środku koła (W) odpowiada światłu białemu. że zmienia się nie to. co jest spostrzegane jako bezbarwne. oznaczone jako punkty B i Bc na rysunku 5-22 przedstawiającym koło. B i C. że barwy uzyskiwane w rezultacie mieszania dowolnych dwu barw (A z B. do punktu W (tylko białe.RYSUNEK 5. Niebieskozielony 480 Mieszanie dwu świateł. przeanalizujemy mieszanie barw A. weźmy dowolny punkt na linii BW (z wyłączeniem punktów B i W) i polećmy obserwatorowi. „jasność" barwy. Aby zrozumieć. przez określony punkt. Stosunek tych dwu świateł zmienia się w miarę jak posuwamy się od punktu B (tylko niebieskie. Załóżmy. Dlatego też mieszając barwy C i D możemy RYSUNEK 5-22 . barwa w punktach O i O' będzie jednakowa. że mieszamy dwie barwy nie będące dopełniającymi. w wyniku zmieszania A i B. Nie znaczy to wcale. Trzy barwy monochromatyczne-nazwijmy je A. tylko że w punkcie O barwa będzie bardziej nasycona. Na tym rysunku wszystko. Dokładnie tak samo jak dla punktu B i dowolnego innego punktu między B i środkiem koła. Punkt znajdujący się w środku koła odpowiada zmieszaniu. Punkt ten odpowiada określonej barwie. B i C. tylko jej nasycenie. Dlatego białe" oznacza tu ogólną klasę spostrzeżeń w skali od czarnego (bardzo mała jasność) oprzez szare (pośredni stopień jasności) do białego (duża jasność). kiedy będziemy poruszać się od punktu B leżącego na bwodzie kota w kierunku punktu W leżącego w środku. B i C . tym bliższy A będzie wynik zmieszania. że punkt B jest niebieski. ale o mniejszym nasyceniu. Dla opisu barwy yszystkie wymienione gradacje jasności są nieistotne. nazywa się białe. 5-22). ponieważ jedyny możliwy efekt mieszania tych dwu barw będzie leżał na linii prostej AB. brak niebieskiego). Poszukiwana barwa Z nie znajduje się na żadnej z tych prostych. c Poruszając się od punktu B do środka. Załóżmy. co większość ludzi nazywa „barwą". należy odnaleźć na obwodzie koła odpowiadające tym dwu barwom punkty i połączyć je linią prostą. Tak więc najbliższym możliwym przybliżeniem do O. Dokładne położenie tej barwy zależy od ilości (intensywności) każdej z dwu mieszanych barw. Aby stwierdzić. 5-22). której miejsce będzie gdzieś na tej linii. ale o mniejszym nasyceniu. że zmieszanie B i A da barwę O. Rysunek 5-23 wyraźnie wskazuje. Punkt B odpowiada jednej z O zysto monochromatycznych barw widmowych.

Ścisłe sformułowanie tych wymagań jest następujące: trzy barwy podstawowe powinny być dobrane tak.RYSUNEK 5-23 R Y S UNEK 5-24 D powstaje w wyniku zmieszania A i B Połączenie C i D daje Z największa. Zauważmy też. aby punkt D znalazł się na linii prostej łączącej C i Z. barwy podstawowe nie powinny być dopełniające względem siebie. oznacza to. że monochromatyczne źródła światła nie mogą dać takich barw. że aby uzyskać wszystkie możliwe barwy. co możemy uzyskać dowolną barwę leżącą na prostej łączącej C i D. Wiadomo też. ponadto powierzchnia trójkąta powinna być jak RYSUNEK 5-25 RYSUNEK 5-26 . Idealny zespół barw podstawowych przedstawiony został na rysunku 5-25. Jak wskazuje rysunek 5-24. Tak więc. Analogiczne rozumowanie prowadzi do tego. B i C leżą poza kołem. Wtedy to mieszając C i D we właściwych proporcjach uzyskamy barwę Z. B i C. Na nieszczęście jednak podstawowe barwy A. aby uzyskać wcześniej założony punkt w trójkącie o wierzchołkach A. większą skalę barw leżących wewnątrz trójkąta można uzyskać wtedy. należy zmieszać A i B w takich proporcjach. że zawsze można zestawić taką kombinację barw A. które po zmieszaniu mogą dawać wszystkie możliwe spostrzegalne barwy? Nazwijmy te trzy zasadnicze światła barwami podstawowymi. uzyskujemy duży trójkąt równoramienny. Jedyne. B i C. że gdyby wszystkie trzy punkty leżały na jednej połowie obwodu koła. Czy istnieją takie trzy monochromatyczne światła. aby ani jedna z nich nie była dopełniającą w stosunku do dwu pozostałych i aby żadna z trzech barw nie mogła być uzyskana w wyniku zmieszania dwu pozostałych. gdy barwy podstawowe nie leżą zbyt blisko siebie. w który wpisane zostało całe koło barw. w celu uzyskania barwy Z. uzyskanie pełnego zestawu barw byłoby nieosiągalne: środek koła barw powinien leżeć wewnątrz trójkąta.

pomarańczowe i czerwone.uzyskać stosując jako źródło światło widzialne. że wiążą się one z różnicami między połączeniem dwu świateł a połączeniem dwu barwników. jak p0 zmieszaniu barw podstawowych można uzyskać dowolne spostrzegane przez nas barwy Kiedy rozpatrujemy koło barw. Obie wiązki światła odbijają się od kartki i uzyskana w ten sposób barwa spostrzegana jest jako mieszanina obu wiązek: w tym wypadku szara. a nie barwników. Ale jest to tylko opis zjawiska. Aby określić. 5-27). pomarańczowy. a farba żółta . Takie są fakty z mieszania barw. Pomalujcie białą kartkę na żółto. Ważniejsze jest inne pytanie: jakie barwy dostrzeże oko? Rozpatrzmy mieszaninę świateł (rys. że spostrzegamy daną barwę. mieszaniny te nazywamy absorpcyjnymi. 5-27). 5-26). czerwony). nie trzeba wiedzieć. z wyjątkiem jednej. 5-27). Oświetlmy kartkę światłem żółtym. jakie barwy były zmieszane. że barwa farby zależy od stopnia pochłaniania przez nią całego światła wszystkich długości fal. Mieszanina światła niebieskiego i żółtego da nam światło szare (rys. Ale jeszcze do tej pory nie zastanawialiśmy się nad tym. Pozostaje Biała kartka RYSUNEK 5-27 . jakie są rzeczywiste barwy podstawowe systemu wzrokowego. Oko widzi mieszaninę tych barw-papier jest żółty (rys. Niebieska farba pochłania wszystkie jego składniki o długich falach (żółty. to trójkąt równoramienny wpisany w koło (rys. MIESZANINY ŚWIATEŁ Niebieskie Niebieskie ' Biała kartka BARWNIKI I ŚWIATŁA Zasady koła barw dotyczą mieszania świateł. Następnie skierujcie na papier białe światło. jako niebieska. Pomalujcie kartkę papieru na niebiesko. Promień niebieskiego światła pada na kartkę papieru: światło niebieskie odbite od kartki wpada do oka i kartka widziana jest. Mieszanina świateł czerwonego i zielonego może dać światło żółte. Koło barw dobrze przedstawia znaczną część zjawisk związanych ze spostrzeganie^ barw. niebieska i fioletowa. 5-21). Pokazuje nam. tak że odbijają się tylko fale krótkie: zielona. mimo że ich barwy mają tę samą nazwę. Rozpatrzmy mieszaninę barwników (rys. Pomalujcie kartkę papieru mieszaniną niebieskiej i żółtej farby. odbijając jedynie zielone. Skierujcie na nią białe światło. Mieszaniny świateł nazywamy addytywnymi. 5-27). co większość ludzi dowiedziała się o mieszaniu barw na lekcjach rysunków. jakiej długości fale będą pochłaniane przez tę mieszaninę. Ponieważ absorpcja barw jest najistotniejszą właściwością farby. musimy pamiętać. podstawowymi mogą być trzy dowolne barwy wybrane zgodnie z przedstawionymi wyżej zasadami. a nie jego wyjaśnienie. Farba pochłania wszystkie składowe części o krótkich falach. Teraz oświetlmy kartkę równocześnie światłem niebieskim i żółtym. Światło to odbija się również i widzimy żółtą kartkę. musimy wiedzieć.kartka jest niebieska (rys. Skąd się biorą te różnice? Odpowiedź jest taka. choć niewątpliwie są one sprzeczne z tym. jakie barwy uzyskamy przez zmieszanie farb. Oko widzi mieszaninę tych trzech barw . Aby określić rezultat zmieszania dwu barwników. żółte. Aby odpowiedzieć na pytanie. oświetlcie ją białym światłem.wszystkie komponenty o falach krótkich (niebieski i fioletowy). To właśnie światło odbija się od pomalowanej powierzchni i powoduje. Farba pochłonie z niego wszystkie składowe części o długich falach. jaką barwę uzyskamy po zmieszaniu.

jakie barwy wystąpią w obrazach następczych: barwa obrazu następczego leży nieomal naprzeciw barwy. kiedy 100 jednostek długości 620 nm zmiesza się ze 100 jednostkami długości 520 nm. Efekt wystąpi bardziej wyraziście przy szybkiej wymianie diapozytywów. I właśnie te promienie odbijają sie ni papieru. drugi od 525 do 535 nm. Wyjaśnienie obrazów następczych jest łatwe. Na długo przed erą telewizji kolorowej malarz impresjonista. Przedstawić je można przez określenie długości ich fal. maksymalna selektywność ostatniego mieści się w granicach 555-570 nm. Nie mogą one już mieszać się z czerwienią i zmniejszać jej nasycenia. Jednak z daleka oddzielnych kropek już nie można odróżnić. a następnie przeniesiemy wzrok na nasyconą cZCrwień. prawdopodobnie z czerwonvni odcieniem. że ten niewielki błąd w przewidywaniu barwy wynika z nieznacznego zabarwienia wnętrza oka. Przypatrzmy się ponownie kołu barw-purpura zajmuje w nim miejsce między fioletem (długość fali 400 nm) i czerwienią (długość fali 700 nm).wyłącznie środkowa część widma: promienie zielone. Barwa tego obrazu prawie dokładnie odpowiada barwie dopełniającej pierwotnie obserwowanego obrazu. W ten sposób koło barw pozwala nie tylko WRAŻLIWOŚĆ CZOPKÓW NA BARWY W trakcie bezpośredniego mierzenia wrażliwości czopkówna barwę wykryto trzy rodzaje czopków. który odpowiada określonej selektywnej wrażliwości na barwy. mo obrazu wywołuje zmęczenie receptorów. co zostało przedstawione na rysunku 5-28. 5-27). pod warunkiem. Jaki to ma związek z wrażliwością czopków przedstawionych na rysunku 5-28? Niech pionowa oś na wykresie przedstawia ilościową charakterystykę pobudzenia każdego z trzech receptorów barw przez światło o intensywności równej 100. Jeden z nich pochłania przede wszystkim światło o długości fali od 445 do 450 nm. że będziemy znali ich komponenty. na którą patrzył uprzednio obserwator (barwy dopełniające dla obrazu następczego nie są rozmieszczone dokładnie naprzeciw siebie.męczeniu. że chcemy uzyskać barwę żółtą przez zmieszanie barwników czerwonego i zielonego. . Podczas mieszania farb nalcA zachować daleko idącą ostrożność. że mieszanina zieleni (520 nm) i czerwieni (620 nm) nie powinna różnić się od barwy żółtej (o długości fali 564 nm). Co zrobić. co w wyniku tego otrzymamy. jego obrazy składają się z barwnych plam. Jeżeli będziemy patrzeć przez jakiś czas na nasyconą zieleń. Następnie przenieście wzrokna białą powierzchnię. że mieszając barwniki uzyskujemy efekt ich interferencji. co pozwala systemowi konkurencyjnemu 'vz"iąć górę. działają wybiórczo w odniesieniu do fal określonej długości. a następnie na ten sam papier nałożymy kropki zielonej barwy lak aby wypełniły one wszystkie luki między czerwonymi kropkami i żeby nigdzie nie nakładały się jedna na drugą. Receptory zieleni uległy /. Jednak pewne odcienie zieleni dają purpurowe obrazy następcze.jaśnić pochodzenie mieszaniny barw. zobaczycie obraz następczy barwnego wzoru. drugi zaś pozytywem (taśma kolorowa). Dzieje się tak dlatego. chociaż w widmie nie ma części monochromatycznej. to odbierzemy ją jako czerwień supernasyconą. które to oglądane z pewnej odległości dają zamierzony przez artystę efekt barwny. każdy typ czopków zawiera specjalny pigment. z tym że jeden powinien być negatywem. Popatrzcie na mocno czerwoną figurę leżącą na mocno zielonym tle. Jeżeli po prostu wymieszamy farby. Możecie zrobić to z łatwością sami mając do dyspozycji kolorowe diapozytywy. Przedłużające się oddziaływanie ogląda. Obrazy następcze są odwracalne. z bliska czerwone i zielone kropki widziane będą jako oddzielne. Jeżeli barwa niebieska daje obraz następczy o barwie żółtej. Purpura oraz powiązane z nią barwy nie są barwami widmowymi. Na tych właśnie zasadach opiera się telewizja kolorowa. które nie zostało jeszcze w pełni wyjaśnione. . którą wytwarzają zwykle promienie monochromatyczne. Wystarczy spojrzeć na obraz z bliska. a to prowadzi do stymulacji neutralnej. aby barwniki mieszały się lakjak światło?'Zasady mieszania barw ustalone w wynj^ eksperymentów ze światłem stosują się również do mieszania farb. George Seurat (1859-1891). . z koła barw wynika fakt. tak aby padały ściśle na to samo miejsce. Wykorzystując to zjawisko indukowania barwy. przy danej długości fali przedstawionej na osi poziomej. Ogólna charakterystyka pochłaniania światła przez różnorodne pigmenty jest zbliżona do tego. Różnorodne pigmenty w różnym stopniu pochłaniają światło. Jeżeli przedtem nałożymy na papier czerwoną farbę w formie gęsto położonych kropek (z daleka papier wyglądać będzie jak czerwony). to żółta barwa daje obraz następczy o barwie niebieskiej. ale również określa prawidłowe miejsce barw pozawidmowych. przypuszcza się. Zastanówmy się teraz. B i C) warunkujących normalne widzenie wszystkich barw. Tak więc koło barw wskazuje nam również. Załóżmy. aby zobaczyć. możemy uzyskać barwy „nienaturalne". Barwy te możemy jednak umieścić w kole barw. Na przykład. a natępnie uzyskana mieszaninę przeniesiemy na papier. które to barwy po zmieszaniu dają intensywną purpurę. Efekt ten można wzmocnić przez dodanie indukowanej barwy. że składa się on z oddzielnych kolorowych punktów. występuje tu pewne przesunięcie. to uzyskamy ciemną barwę. odpowiadającej barwie purpurowej. eksperymentował z addytywnymi mieszaninami barw. Taka ha rwa czerwona jest jaśniejsza aniżeli ta. które powoduje pewną wybiórczą absorpcję części widma świetlnego). Trzem podstawowym barwom odpowiadają trzy typy receptorów (A. oko odbierze mieszaninę czerwonego i zielonego światła i papier będzie wyglądał tak jakby był pomalowany żółtą farbą. Obrazy następcze Wpatrujcie się uparcie w barwny wzór przedstawiony na rysunku 1-49 (wkładka kolorowa II) tak długo aż obraz zacznie lekko „falować". Rzutujmy je następnie na ekran naprzemiennie. Na podstawie wrażliwości tych podstawowych receptorów można wyjaśnić niemal wszystkie zjawiska widzenia barw. a następnie na mocno zieloną figurę leżącą na mocno czerwonym tle. Mieszaninę farby niebieskiej i żółtej widzimy jako barwę zieloną (rys.

Tak więc mieszanina czerwieni i zieleni jest odbierana jako żółta. to przybierze ona dla obserwatora odcień zielony. który ją otacza. Zjawisko to w połączeniu z informacją o barwach dopełniających i ślepocie na barwy stwarza podstawy do przypuszczeń. w tym receptor A otrzymuje 17/34. przy której receptory A.2. B i C są pobudzane w przedstawionych powyżej proporcjach. a posługiwać się nim jest znacznie łatwiej. Na spostrzeganie danej barwy duży wpływ wywiera kontekst barwny. Mamy w sumie 34. Poszukajmy tej długości fali. czerwona z zieloną i biała z czarną. Ewold Hering przedstawił teorię widzenia barw opartą na procesach przeciwstawnych. Sprawa ta już od dawna jest powodem poważnych sporów. Źródło: Wald(l964). . Teoria widzenia barwnego oparta na procesach przeciwstawnych Jeżeli szarą plamę umieścimy w centrum czerwonego pola. dajemy mu pierwszeństwo. Ponieważ koło barw pozwala nam uzyskać ten sam rezultat. Musimy jeszcze zastanowić się nad tym. barwy mieszają się parami dopełniającymi: niebieska z żółtą. Aby krzywe te można było wykorzystać. Z przeprowadzonych obliczeń jasno wynika. Jeszcze w 1878 r. nm. czy ośrodki mózgowe wykorzystują bezpośrednio informację płynącą z receptorów podstawowych czy też występują jakieś pośrednie etapy jej przetwarzania. receptor B-tyle samo.. 10 7 17 ni: Suma wskazuje pobudzenie każdego z trzech receptorów przy oddziaływaniu 200 jednostek świetlnych: 100 z czerwienią i 100 z zielenią. jakie inne kombinacje świateł monochromatycznych wywołają takie samo pobudzenie receptorów.0 0.2 jednostek pobudzenia nerwowego. jak sygnały z receptorów podstawowych łączą się w systemie wzrokowym.2 °.1%. któremu odpowiada równomierne pobudzenie A i B przy nieznacznym pobudzeniu C. W danym wypadku łatwo możemy ją odnaleźć. Powróćmy teraz do krzywych przedstawionych na rysunku 5-28. że dysponujemy prostym.-wony (620 nm) . mieści się w przedziale 560 i 565. czyli 50% ogólnego pobudzenia. chociaż uciążliwym sposobem. Zasadnicza różnica poglądów dotyczy problemu. to znaczy przybiera barwę dopełniającą do barwy tła. .cl0pień pobudzenia receptorów barw A l \ B 2 15 l 7 C 0. Zgodnie z tą teorią. pozwalającym obliczyć dla dowolnego połączenia świateł odpowiednie wielkości pobudzenia w każdym z trzech receptorów i zarazem wyznaczyć. że w toku pracy aparatu widzenia barw uczestniczą procesy przeciwstawne. musimy przeskalować występujące tu wartości. Praktycznie jedyne miejsce..2 •. a receptor C..!iony (520 nm) . Ocena jasności RYSUNEK 5-28. Koło barw daje nam tę samą odpowiedź: mieszanina przybierze barwę żółtą.

odbywa się na podstawie reakcji mechanizmu „czarny-biały". Sieć fizjologiczna na podstawie De Yalois i Jacobsa (1968). a obniża sięjako reakcja na światło czerwone (rys.RYSUNEK 5-29. że badania fizjologiczne pozwolą w najbliższych latach na ustalenie rzeczywistych połączeń. sam fakt występowania rozlicznych połączeń między receptorami został stwierdzony zarówno w eksperymentach psychofizycznych. Na przykład. Trzy krzywe na każdym z ykresów przedstawiają trzy różne poziomy intensywności (energii) mierzone w dowolnych jednostkach. że szczegóły ciągle pozostają niewyjaśnione. . łączą się ze sobą w różny sposób. Należy przypuszczać. kiedy w efekcie otrzymujemy pary czerwony-zielony. 5-30 a. rozpatrywano jednak szereg możliwych wariantów. czarny-biały i niebieski-żółty. . Z iepublikowanych danych De Yalois. Bez względu na to. jaki można przewidzieć opierając się na teorii procesów przeciwstawnych. jeden z takich schematów połączeń trzech receptorów. jakie są te połączenia. Jest to zgodne z faktem. a barwy powstają w wyniku kombinacji mechanizmów „niebieski-żółty" i „czerwony-zielony". Na przykład. aktywność ich wzrasta jako reakcja na światło zielone. B i C. Wykryte zostały również pary niebieski-żółty. których aktywność rośnie w trakcie drażnienia światłem czerwonym. chociaż jest ich (przynajmniej u przebadanych małp) znacznie mniej niż pa r czerwony-zielony. b. c). jest pokazany na rysunku 5-29. Jest to dokładnie taki sam efekt. ale maleje pod wpływem zielonego światła. Dokładnie hie wiadomo. Inne receptory reagują odwrotnie. jak i fizjologicznych. (+): reakcje na fale długie (czerwone) (-): reakcje na fale rótkie. W systemie procesów przeciwstawnych trzy podstawowe receptory barwy. że system niebieski-żółty jest mniej wrażliwy aniżeli czerwony-zielony. RYSUNEK 5-3Oa I Reakcje zarejestrowane przez jedną mikroelektrodę wprowadzoną do ciała kolankowatego bocznego małpy okazują nam procesy przeciwstawne komórki. Abramova i Jacobsa (1966). oznaczone na rysunku 5-29 literami A. c) Średnie reakcje różnorodnych klas przeciwstawnych neuronów w mózgu małpy. badania fizjologiczne włókien w ciałach kolankowatych bocznych u małp pozwoliły wykryć receptory. Istnieją również inne możliwe połączenia.

RYSU N E K 5-3Oc .

Rł7 . nie były monochromak t/ne. Barwy uzyskane przez Miida pojawiają się tylko przy szerokiej gamie barw różnych przedmiotów. Skoncentrujcie wzrok na czarnym punkcie. W rzeczywistości patrzenie na pary barw dopełniających może wywołać przykre uczucie. To samo zjawisko jest odpowiedzialne za wzrost kontrastu oraz stałość jasności. Przy tej okazji zrozumieliście również. Ponieważ receptory te połączone są w pary i tworzą systemy przeciwstawne."świetlne. zmieniając jego położenie na siatkówce. dlaczego zaczyna występować migotanie barw. B i C hamuje otaczające receptory A. że migotanie występuje silniej przy krawędziach obrazów.njcj efekt ukrytego działania systemu barw przeciwstawnych i były wynikiem . gdzie barwa się nie zmienia. Obie barwy. Indukowanie barw zawiera w sobie wiele możliwości. jeżeli długo patrzymy na obraz. Podczas nieruchomego obserwowania męczą się szybciej receptory odbierające tę część obrazu. 5-31 -wkładka kolorowa). lecz raczej były to dość duże obszary widma. a przy patrzeniu na czerwień wzrasi. Jest to spowodowane hamowaniem obocznym. to nie udałoby się otrzymać pełnego zestawu barw. Inacz^: mówiąc. Eksperymenty Landa przez jakiś czas bulwersowały zwolenników teorii trzech komponentów widzenia barwnego. Nieuniknione drobne ruchy oczu wywołują drganie tej części obrazu. każdy z trzech podstawowych receptorów barw A. barwy Landa będą identyczne z tymi. hamowanie jednego receptora jest równoznaczne z zwiększeniem wrażliwości receptora przeciwstawnego.Kontrast indukowany Podczas spostrzegania przedmiotów zarówno barwnych.. Najsilniejszy efekt kontrastu uzyskujemy w wypadku barw dopełniających. ale skąd znalazł się tam również kolor zielony? To właśnie efekt indukcji. jakich •Moglibyśmy oczekiwać stosując zasady koła barw. musimy przyjąć założenie. Tak np. Zauważcie. hamuje wszystkie otaczające go neurony tego samego rodzaju. a w takich trunkach maksymalizują się efekty indukowanych barw. receptory odpowiadające krawędziom nie są tak zmęczone i bardziej podlegają wpływom kontrastu. Jeżeli będziemy patrzeć na niebieską plamę pobudzającą daną część siatkówki to stwierdzimy. dopóki nie wystąpi migotanie obrazu. silniej nasycona. jakimi posłużył się Land. Aby wyjaśnić te stwierdzenia. Tak. a drugi uueofalowy.. ponieważ indukowana barwa wywołana oddziaływaniem przestrzennym jest spostrzegana jako bardziej intensywna. jeden krótkofalowy. W wyniku mamy do czynienia z kontrastem barwy. dopóki nie pojawi się obraz następczy. co daje oscylacje między dwiema różnymi barwami po obu stronach krawędzi obrazu. będąc pobudzony.i wrażliwość na zieleń. tzn. Przy patrzeniu na bk-| zwiększa się wrażliwość na sąsiadującą czerwień. że jeden neuron podstawow. że obniża się przy tym wrażliwość na barwę niebieską w sąsiednich częściach. Przyjrzyjcie się zielonym sercom na rysunku 1 -49 (wkładka kolorowa). jak i czarno-białych widzenie jednych z nich ma wpływ na spostrzeganie innych. Przenieście teraz wzrok na białą powierzchnię.itrastu przestrzennego. Tak więc nierównomierna adaptacja receptorów powoduje migotanie spostrzeganego obrazu. teraz widzicie obraz następczy z różowymi sercami. Edwinowi Land z Polaroid Corporation udało się zademonstrować możliwość uzyskania prawie pełnego zestawu spostrzeganych barw w wyniku posługiwania się mieszaniną dwu barw. aniżeli przywykliśmy ją spostrzegać normalnie (patrz rys. Gdyby zastosować metodę Landa wykorzystując obie monochromatyczne \ [(. a w następstwie wzrasta wrażliwość na barwę żółtą. B i C. Jednakże rezultaty uzyskane przez niego stanowiły najwy- . Takim zjawiskom kontrastu nadano nazwę kontrastu przestrzennego albo kontrastu indukowanego: każda barwa indukuje barwę dopełniającą » sąsiadujących z nią częściach pola. W wypadku dwu prostych Wiązek promieni monochromatycznych.

liajfj najmniejsze znaczenie dla jego prawidłowego funkcjonowania. przewód słuchowy. małżowina uszna. błona bębenkowa.jnak zewnętrzne części ucha. w istocie jest po prostu tubą. które w końcowym rezultacie prowadzą do odebrania dźwięku.tzw. łączącą świat zewnętrzny z małą wewnętrzną ' icr)ibraną . okienka owalnego poprzez trzy małe kosteczki ucha środkowego.. System słuchowy FIZYKA DŹWIĘKU Częstotliwość dźwięku Intensywność dźwięku DECYBELE BUDOWA I FUNKCJONOWANIE UCHA Ucho wewnętrzne Ruchy błony podstawowej Komórki wioskowe (włosowate) REAKCJE ELEKTRYCZNE NA DŹWIĘK Krzywe strojenia (tonów) Charakterystyka czasowa reakcji neuronów Kodowanie intensywności informacji Przetwarzanie informacji słuchowej Detektory zmian częstotliwości •cjio ludzkie jest nadzwyczaj skomplikowane. Drgania błony h-benkowej jako reakcja na zmiany ciśnienia powietrza . Na pierwszy rzut oka może się wydawać.„icucha zdarzeń.6.. . I .. Drgania te są przenoszone dalej do następnej błony. Okienko owalne stanowi wejście do spiralnej struktury RYSUNEK 6- . błony bębenkowej.błoną bębenkową. proces przechodzenia dźwięku przez ucho aż do wywołania sygnałów nerwowych obejmuje wiele złożonych etapów. Przyjrzyjcie się rysunkom 6-1 i 6-2. Drgania powietrza wywołują drgania błony bębenkowej. tzw. Najpierw fala jźwięku dochodząca do ucha przechodzi przez przewód słuchowy i powoduje drgania ^(otiy znajdującej się na końcu tego przewodu .to zaledwie początek długiego [. .

które opiszemy dalej). przedstawione na rysunkach 6-4 i 6-5. ale po części wskutek różnego rodzaju ! bijania i załamywania się fali. wytwarzają impulsy nerwowe niosące informację akustyczną do mózgu.•edmioty. na szereg prostych fal sinusoidalnych. jak każde z wymienionych tu ogniw drogi dźwięku przyczynia się do powstania przekazu nerwowego wysyłanego przez nerw słuchowy do mózgu i jak ten przekaz jest dekodowany na psychiczne doznania dźwięku. spowodowanego przez napotykane na jej drodze . Drgania te odbierane są przez cale rzędy włosków leżących na błonie podstawowej. co powoduje. 1 kHz równa się 1. muzyki i mowy. jm większa amplituda sinusoidy. Łatwiej będzie. Heinricha R. kostnej ucha wewnętrznego zwanej ślimakiem. często wygodniej jest opisać falę w zupełnie inny sposób. im większa częstotliwość.-.. że dowolna skomplikowana fala (z pewnymi ograniczeniami) może być przedstawiona jako suma fal sinusoidalnych o Jednostka częstotliwości pochodzi od nazwiska niemieckiego fizyka. Drgania okienka owalnego wprowadzają w ruch płyn znajdujący się w ślimaku.RYSUNIK.000 Hz. Każdy z tych etapów ma swoje ważne miejsce w tym złożonym procesie. że komórki. Częstotliwość jest równa liczbie pełnych cykli na sekundę ' = Czas (sek) A = Amplituda / = Częstotliwość cykli na sekundę (Hz) RYSUNEK 6-3 FIZYKA DŹWIĘKU Dźwięk to zmiany ciśnienia powietrza. Te złożone fale są trudne do mierzenia. Aby opisać falę (o kształcie sinusoidy) należy określić trzy parametry: jak szybko się zmienia (częstotliwość fali). mierzone w pewnej odległości od źródła dźwięku. Jeżeli jakiś przedmiot „wydaje dźwięk". nie daje pełnego Chociaż opis zmian ciśnienia dźwiękowego w czasie daje możliwość pełnego opisania dźwięku. fala sinusoidalna o częstotliwości 261. Zadanie nasze będzie polegało na wykryciu. to powoduje on rozprzestrzenianie się fal dźwiękowych w otaczającym go środowisku.. tym silniejszy dźwięk. Na przykład. tzn. że ' -t roZprzestrzeniając się w powietrzu słabnie. błonie podstawowej. Po części dzieje się tak dlatego.- :<nzu ciśnienia dźwięku generowanego przez źródło. jak silne ciśnienie wytwarza (jej amplituda) i adzic się zaczyna (faza). Ciśnienie dźwiękowe. tzw. Częstotliwość jednego herca (Hz)' odpowiada jednemu drganiu na sekundę.63 drgań na sekundę odpowiada pod względem wysokości nucie środkowego C w skali muzycznej. który to ruch zostaje przekazany błonie leżącej wewnątrz wzdłuż spirali. Częstotliwość określa się też często w kilohercach (kHz). Spójrzcie na krzywe ilustrujące zmiany ciśnienia dźwiękowego. 6-3). 1 . który udowodnił. tym wyższy dźwięk. z którymi są one powiązane. Częstotliwość dźwięku Zmiany ciśnienia powietrza w fali dźwiękowej można przedstawić graficznie w postaci sinusoidy (rys. jeśli rozłożymy je na składniki. Rozumowanie to jest oparte na twierdzeniu matematyka Fouriera (1768-1839). Ogólnie mówiąc (z pewnymi wyjątkami. Hertza (1857^-1894).

system wzrokowy nie odbiera oddzielnie różnych częstotliwości. Jeżeli brzmią jednocześnie dwa dźwięki harmoniczne z częstotliwością 440-Hz (nuta A powyżej środkowego C) i 698-Hz (F). W istocie ucho przeprowadza. stąd odpowiedniość między tym. Przedstawienie złożonych fal w postaci ich sinusoidalnych składowych jest najbliższe temu. lecz prawo inne. Fakt ten po raz pierwszy zarejestrował niemiecki fizyk. to w efekcie zmieszania uzyskujemy światło widziane jako żółte (długość fali 589 nm). ten sam Ohm. W odróżnieniu od systemu słuchowego. Intensywność dźwięku Podobnie jak intensywność światła. rozpiętość intensywności dźwięku jest ogromna-od najsłabszego dźwięku. ledwie odbieranego przez ucho ludzkie. co dźwięk sobą przedstawia w postaci odrębnych składowych znana jest jako prawo Ohma (Jest to ten sam Ohm. Kiedy czerwone światło (długość fali 671 nm) miesza się ze światłem zielonym (długość fali 536 nm). 6-6). które oddziałują na niego.) W odniesieniu do światła sprawa wygląda zupełnie inaczej. Georg Ohm (1787-1854). do dźwięku wywołującego . który ogłosił prawo Ohma w dziedzinie elektryczności. co słyszymy. co rzeczywiście zachodzi w uchu.RYSUNEK 6-6 Pojedyncze sinusoidy Suma sześciu sinusoid przedstawionych powyżej Suma nieskończonej liczby sinusoid wraz z sześcioma przedstawionymi powyżej określonej częstotliwości i intensywności. Fale wzrokowe łączą się w oku i nie ma śladu ich odrębnych składników. z grubsza biorąc. coś w rodzaju analizy Fouriera. to połączenie takie odbierane jest jako akord. a nie jako jeden złożony dźwięk. a tym. Takie rozłożenie fali na jej składowe częstotliwości nazywa się analizą Fouriera (rys.

0 3. stwierdzenie.3 5.0 31.6 1.0 7.3 1.032 0. Na przykład.13 0.8 261. W obudowie kostnej ślimaka znajdują się dwa otwory. chyba że znany jest poziom.5 100 104.0 1.0002 dyny/cm2. że jeden z nich jest 106 (1 milion) razy silniejszy niż drugi. z którym dokonujemy porównań.20 ' 0. jeśli spotkacie takie określenie. Jeżeli dwa dźwięki różnią się o IOw dB. że jakiś dźwięk ma intensywność 65 dB jest całkowicie pozbawiona sensu. Ślimak to przewód zakręcony 2. Stosuje się więc skondensowany zakres intensywności dźwięku poprzez wykorzystanie decybeli (dB) (tabela 6-1).25 0. zwana ślimakiem (rys.50 0.9 6.Tabela 6-1 Dźwięk Intensywność (dB) 200 Start rakiety kosmicznej z ludźmi na pokładzie (z odległości 45 m) Próg bólu Głośny grzmot. Ten standard odnosi się do dźwięku o bardzo niskiej intensywności. która łączy się z ostatnią z kosteczek słuchowych.0 100.0001 0.00 dB I/Io 10 000. różnica 60 .63 0.dB w intensywności dwóch dźwięków oznacza. Jest to w przybliżeniu najniższa intensywność dźwięku o częstotliwości 1000 Hz. jaką może wykryć ucho ludzkie.6 10.0 4. Na przykład przy 2000 Hz największa intensywność dźwięku. to stosunek ich intensywności wynosi 10 . wypełniony wewnątrz słonym roztworem.010 0.6 440 1000 4180 10 000 12 000 16 000-20 000 lytnożąc (lub dzieląc) stosunek intensywności sygnałów przez 10 dodaje się (lub odejmuje) 10 dB. Na ogół. Podwajając (lub zmniejszając o połowę) stosunek intensywności sygnałów dodaje się (lub odejmuje) 3 dB. że dany dźwięk jest 65 dB intensywniejszy od międzynarodowego standardowego poziomu odniesienia.32 0. Tej ogromnej rozpiętości intensywności natężenia nie da się przedstawić bezpośrednio. oznacza to.5 raza (u człowieka).0 dB -40 -30 -20 -15 -10 —9 -8 -7 -6 -5 -4 „ ^ _2 -1 0 40 30 20 15 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 ból fizyczny.001 0. .10 0.0 1 000. Decybele Liczba dB = 10 log (I/Iu) ///» 0.jaką człowiek może jeszcze wytrzymać.5 2.40 0. jest tysiąc miliardów razy silniejsza od najsłabszego odbieranego dźwięku. zespół rockowy Krzyk Rozmowa 180 160 140 120 100 80 60 Cichy szept Próg słyszalności przy 1000 Hz Dźwięk Najniższa nuta na fortepianie Najniższa nuta śpiewaka (bas) Najniższa nuta na klarnecie Środkowe C na fortepianie Standardowa wysokość strojenia (A powyżej środkowego C) Najwyższa nuta śpiewaczki (sopran) Najwyższa nuta na fortepianie Tony harmoniczne instrumentów muzycznych Granica słyszalności ludzi starszych Granica słyszalności 40 20 0 Częstotliwość (Hz) 27.16 0.79 1. Jeden z nich nazywany okienkiem owalnym okryty jest błoną. Ślimak człowieka ma 0.2 2. 6-7 i 6-8). za jaki przyjęto 0. DECYBELE 1. BUDOWA I FUNKCJONOWANIE UCHA Ucho wewnętrzne Dla psychologa jedną z najważniejszych części ucha jest niewielka spiralowata struktura kostna mieszcząca się w uchu wewnętrznym.5 cm długości i 1 centymetr szerokości. ponieważ decybele odnoszą się do stosunku dwu intensywności.

i . v . Ruchy błony podstawowej Ciśnienie oddziałujące z zewnątrz na okienko owalne powoduje ciśnienie w ciec/y znajdującej się nad błoną podstawową i rozprzestrzenia się natychmiast wzdłuż całej błony. 6-7 i 6-8). co kryje on w swym wnętrzu (rys. Ponieważ ślimak jest wypełniony nieściśliwym płynem. Błona podstawowa" RYSUNEK 6-8 prawie do jego końca (wierzchołka). również pokrytego cieniutką błoną.'. 6-10). . aby zobaczyć..-. f\ Btona podstawowa RYSUNEK 6-7 Drgania z błony bębenkowej poprzez kosteczki ucha środkowego przechodzą przez tę błonę do ślimaka. Powiększanie się szerokości błony podstawowej odgrywa bardzo ważną rolę w jej funkcjonowaniu. 6-9). Wewnątrz ślimaka znajduje się nadzwyczaj skomplikowany mechanizm. Błona ta ciągnie się od początku ślimaka (podstawy).^ . •::M. . Nas interesuje tu przede wszystkim błona podstawowa (rys. : i .IH.'. .•-•:. a szerokość jej wzrasta w kierunku od okienka owalnego do wierzchołka. •. Dokonuje się to dzięki istnieniu w ścianie kostnej drugiego małego otworu.: . który przetwarza sygnały napływające z zewnątrz w postaci zmian ciśnienia w sygnał elektryczny. niezbędny jest jakiś mechanizm umożliwiający przekazanie ciśnienia wytwarzanego w okolicy okienka owalnego.\. Między błoną i ściankami ślimaka pozostaje niewielka przestrzeń. mieści się on w dolnej części ślimaka i nosi nazwę okienka okrągłego (rys. Rozłożona błona podstawowa ma około 3.N . (Fala ciśnienia rozprzestrzenia się wzdłuż ślimaka w czasie 1 /20 milionowej części sekundy. Łatwiej możemy przeanalizować ten mechanizm rozwijając ślimak (co można wykonać jedynie teoretycznie.) Dzięki temu rodzaj aktywności wywołanej w błonie podstawowej nie zależy od RYSUNEK 6-9 . Dwie błony biegnące wzdłuż całego ślimaka dzielą go na trzy wąskie kanały. " < o w \ v M ••• • • '.' -"id przedsionkowi' .5 centymetra długości. gdzie kosteczki ucha środkowego wywołują drgania okienka owalnego. • •• k a l i d Mllllilkil \ \ Błona . _ . . gdyż praktycznie jest to nieosiągalne)...\ i . . przekazywany do nerwu słuchowego. wypełnione cieczą.

bliżej zewnętrznej strony ślimaka. l-tota tych drgań polega na tym. który jest umiejscowiony wzdłuż górnej części błony (rys.zaledwie około 3500. Ogólna liczba zewnętrznych komórek wynosi około 25 000. jaki ma -iiinak. mają nazwę komórek włoskowych zewnętrznych i ułożone są w 3-5 rzędów. To przekodowanie częstotliwości sygnału dźwiękowego na drgania w określonym miejscu błony podstawowej potwierdza to. Odległość. Przy dźwiękach o niskiej częstotliwości wybrzuszenie przesuwa się do -amego wierzchołka i osiąga maksymalną amplitudę dopiero na końcu błony (rys. lecz na wierzchołek ślimaka. Komórki włoskowe znajdujące się po drugiej stronie łuku zwane są komórkami włoskowymi wewnętrznymi. Twardość jej również zmienia się . co powiedzieliśmy poprzednio. a następnie wybrzuszenie to stopniowo przemieszcza się wzdłuż błony aż do wierzchołka ślimaka. a z każej z nich wystaje około stu włosków. A ponieważ błona podstawowa jest przymocowana. Komórek włoskowych wewnętrznych jest. w jakim miejscu ślimaka nastąpiło pobudzenie. że „ucho dokonuje analizy Kurnera napływającego sygnału". Od częstotliwości j/więku zależy. że dźwięki o różnych częstotliwościach przetwarzane v| w aktywność zlokalizowaną w różnych punktach błony podstawowej.w części wierzchołkowej jest ona 100 razy sztywniejsza niż przy Btona podstawowa jest w istocie kawałkiem skóry i tak jak na skórze znajdują się na niej komórki wioskowe. w pozostałej części błony jkiywność jest słaba. jaką pokonuje. w jakim punkcie błony fala osiągnie największe rozmiary. że błona rozszerza się w kierunku od okienka owalnego do wierzchołka ślimaka. . Źródło: Rassmussen i Wind/e (1960). Człowiek ma około 25 000 takich komórek włoskowych. Jeżeli bodziec działałby nie na okienko owalne. Komórki te stanowią część złożonej struktury. Sama błona podstawowa nie reaguje natychmiast na działające na nią ciśnienie. która znajduje się w pobliżu okienka owalnego. każdy ruch błony podstawowej powoduje deformację ich włosków. cM i 6-12). to zobaczymy zjawisko wędrującej fali. wywołanego przez falę j/u iękową. Jeżeli zaczniemy obserwować błonę w momencie. po czym fala v-\bko wygasa w miarę jej dalszego przesuwania się do końca błony. 6-13). Czynniki te w połączeniu z kształtem geometrycznym. zazwyczaj rozmieszczone są w jednym rzędzie. Ponieważ komórki włoskowe są ściśnięte między dwiema błonami narządu Corticgo. to oddziałuje silniej na komórki włoskowe zewnętrzne . zwanej narządem Cuniego. 6-11.'ki^nku owalnym. które tworzą dwie warstwy rozdzielone łukowatym sklepieniem. Początkowo wybrzusza się ona przy okienku owalnym. w miarę jak przechodzi ona dalej od okienka owalnego. Komórki znajdujące się po jednej stronie łuku. i szybkość jej rozprzestrzeniania zależne są od częstotliwości fali dźwiękowej. Komórki włoskowe (włosowate) RYSUNEK 6-10 tego. powodują stopniowy wzrost amplitudy wybrzuszenia. cały układ reagowałby równie sprawnie. Fala przechodzi z jednego końca błony podstawowej do drugiego w ciągu kilku milisekund. Przy dźwiękach o a\>okiej częstotliwości maksymalne wybrzuszenie występuje w tej części błony podstawowej. kiedy okienko owalne zaczyna drgać. Ta wędrująca fala jest rezultatem elastycznych właściwości błony. Przypomnijmy.<\ MyNEK.

Ślimak człowieka (w przekroju) Powiększona część ślimaka. Źródło: Bredberg. West i Engstrom (1970). Mikrofotografia narządu Cortiego sporządzona za.pomocą elektronowego mikroskopu icmningowegox370. . na której widać położenie narządu Cortiego oraz wyjście nerwu słuchowego RYSUNEK 6-12. Ades. RYSUNEK 6-13. Lindeman.

przepływające przez pojedyncze włókno. 9V SliNEK6-15 REAKCJE ELEKTRYCZNE NA DŹWIĘK Doskonale zorganizowane reakcje mechaniczne ucha nie miałyby żadnego znaczenia gdyby nie było sposobu na przetworzenie tej aktywności na sygnały odbierane prze? układ nerwowy. Przeanalizujmy reakcję komórki nerwowej. Kiedy częstotliwość osiąga pewną wielkość krytyczną (tzw. Początkowo będzie nam się wydawało. Nawet w sytuacji braku jakichkolwiek bodźcó\v dźwiękowych przekazuje ono do 150 impulsów na sekundę. Ta aktywność własna czy też spontaniczna. której częstotliwość krytyczna RYSUNEK 6-1 . Neuron ten jest najbardziej wrażliwy na ton o częstotliwości 400 Hz.niż na wewnętrzne. częstotliwość krytyczną). Reakcje mechaniczne przekształcają częstotliwość i natężenie dźwięku w drgania błony podstawowej. wykazuje on tylko aktywność spontaniczną. i następnie powoli będziemy obniżać częstotliwość. jest charakterystyczna dla większości neuronów sensorycznych. na jakiego rodzaju sygnały on reaguje. aktywność neuronu ponownie słabnie aż do momentu. Pierwsza rzecz. reakcja neuronu nasila się i osiąga swój szczyt. wytwarzając impulsy elektryk ne. że neuron zupełnie nie reaguje na ton. to fakt. kiedy osiągnie on wyjściowy poziom aktywności spontanicznej. jeżeli badany neuron reaguje bezpośrednio na poziom aktywności w określonej części błony podstawowej. Załóżmy. W miarę dalszego obniżania częstotliwości. mimo braku jakiegokolwiek sygnału zewnętrznego. bezpośrednio do nerwu słuchowego. Ważna również jest charakterystyka czasowa aktywności pojedynczych neuronów. Na rysunku 6-15 przedstawiona została amplituda drgań przy częstotliwości od 25 do 1600 Hz. Charakterystyka czasowa reakcji neuronów Do tej pory interesowała nas jedynie liczba impulsów nerwowych wytwarzanych przez dany sygnał. Maksymalne drgania błony w tym miejscu występują przy dźwięku o częstotliwości 400 Hz. Przy wyższych częstotliwościach aktywność jego obniża się dość gwałtownie. Badając neuron należy przede wszystkim ustalić. gdzie będzie ona rejestrowała wszystkie impuls1. ale pewna aktywność pojawia się również i przy innych częstotliwościach. Przy częstotliwościach niższych spadek aktywności jest znacznie wolniejszy. powiedzmy 10 000 Hz. że neuron rejestruje reakcje komórek włoskowych w części leżącej w odległości około 24 milimetrów od okienka owalnego. Krzywe strojenia {tonów) Dzięki precyzyjnym metodom chirurgicznym można wprowadzić bardzo małą elektroó. W tym celu zaczniemy od ekspozycji czystego tonu o umiarkowanej intensywności i wysokiej częstotliwości. jaką można zauważyć. Właśnie tego typu reakcji należy oczekiwać. Po prawej stronie przedstawiono amplitudę drgań błony jako funkcję częstotliwości. że włókno takie jest stale aktywne. Reakcje neuronu na różne częstotliwości przedstawione zostały na rysunku 6-14. które są przenoszone przez nerw słuchowy. które przekazują sygnał poprzez odpowiednie drogi do mózgu. Naciski i naprężenia przekazywane na komórki włoskowe aktywność w powiązanych z nimi włóknach nerwowych. Informacja ta zostaje z kolei przeanalizowana przez komórki nerwowe.

aniżeli ich reakcje na zmiany częstotliwości. Wyładowania komórki są zsynchronizowane z sygnałem.''' włókien.OK pojawia się w wyniku obniżenia ciśnienia w płynie nad broną. Impulsy płynące z komórki odzwierciedlają właściwości czasowe częstotliwości krytycznej: odstęp między impulsami wynosi w pizybliżeniu 2 milisekundy.RYSUNEK 6-16. wywołane orzcz napływający z zewnątrz sygnał. deformując równocześnie komórki włoskowe. jak i reakcji pojedynczych komórek na zwiększenie intensywności sygnału. Aktywność regularnie podnosi się i opada wraz ze zmianami ciśnienia sygnału. powiedzmy 250.. Reguła jest tu taka: jeżeli przy zwiększonym natężeniu sygnału jego częstotliwość pozostaje niezmieniona. Nawet wówczas. A zatem. i n a aktywność nie jest czymś nieoczekiwanym. a następuje to tylko wówczas.. Źródło: Wever (1970). Ruch w [. ale włókno sąsiadujące z nim. Oczywiste jest.' ••. 6-16). Kiedy błona reagując na zmianę •siiienia podnosi się w górę. /dolność pojedynczych neuronów do reagowania na zmiany ciśnienia. '' ." dzie reakcji włókien a-f.'-' intensywności pobudzenia (niżej: j. synchronizacja nadal się utrzymuje. której tempo wynosi 500 impulsów na sekundę. cykliczna reakcja nerwu słuchowego przekształca się w niezorganizowany. że istnieją granice tego wzrostu. Czasem impuls nie pojawia się we właściwym momencie.-a/ . ton o częstotliwości 500 Hz wywołuje regularną reakcję. przy zmianie intensywności sygnału do 10 decybeli. to tempo reakcji neuronu wzrasta. jeśli odrębna komórka ma własne .. 125 lub nawet 67. jednak dalszy wzrost intensywności sygnału nie będzie prowadził do odpowiedniego podwyższenia tempa reakcji. Mówiąc krócej. będącą wielokrotnością „w dół" częstotliwości sygnału.'•/cstotliwości. ale kiedy wystąpi ponownie. reakcję co najmniej w jednym y-o. jak 3000^1000 Hz. skala intensywności sygnałów. gdy komórka nie może reagować z szybkością odpowiadającą jej częstotliwości krytycznej. jaką może osiągnąć pojedynczy neuron.erwowy. że komórka o częstotliwości krytycznej równej 500-Hz może wytwarzać maksimum 250 lub 125 impulsów na sekundę. Nerw słuchowy potrafi rejestrować sygnały o tak wysokich częstotliwościach. włókien. Częstotliwość sygnału może być określona bezpośrednio przez tempo impulsów albo też przez średni odstęp między nimi. znajdujące się między nią a leżącą powyżej błoną pokrywającą. wynosi 500 Hz. prawdopodobnie zareaguje na te opuszczone składniki. Częstotliwości te znacznie przewyższają częstotliwość. W świetle rozważań o właściwościach drgań błony podstawowej taka zsynchronizo- Kodowanie intensywności informacji Reakcje neuronów nerwu słuchowego na zmiany intensywności są znacznie mniej złożone. Pełny cykl sygnału trwa dwie milisekundy. » . powiedzmy do 300 wyładowań na sekundę.'"! dany cykl reaguje niejedno. Przv iWe/t. zostanie zsynchronizowany z powtarzającymi się cyklami sygnału płynącego z zewnątrz. Pojedyncze włókno może przepuścić kilka cykli. ciągły potok impulsów (rys.. że przy podwyższeniu tempa wyładowań komórki musi ono być wciąż zsynchronizowane z falą dźwiękową. Tak więc. To właśnie obserwujemy w badaniach fizjologicznych. . Oczywiste jest też.'. Reakcje wszystkich neuronów łącznie powodują salwę impulsów dla każdej fazy rozrzedzenia ciśnienia sygnału. W praktyce w pojedynczej komórce o poziomie aktywności własnej równym 200 wyładowaniom na sekundę. częstotliwość może się podnieść.5 impulsów na sekundę.nl Zewnątrz. jest stosunkowo wąska. zwłaszcza w porównaniu z ogólną skalą słyszalności. Wiele włókien bierze udział w rejestrowaniu ruchów dowolnej części błony podstawowej. Fakt. Będzie ona reagować z odpowiednio niższą częstotliwością. gdy w fazie obniżonego ciśnienia (rozrzedzenia) okienko owalne uwypukla się . którą zdolna jest kodować większość komórek. to wywołuje w ten sposób impuls . reagujące na tę samą częstotliwość. Załóżmy. Poza tym linieje olbrzymia różnorodność zarówno podstawowych poziomów aktywności. Ruch błony w dół nie wywołuje natomiast żadnej reakcji na dźwięk. tak że częstotliwość pobutf-'! zostaje utrzymana w łącznym ro-ft.. sugeruje nam jeden ze sposobów kodowania . że pojedyncze włókna mogą okazać się niezdolne do reagowania na pewne zmiany ciśnienia wywołane przez dany <vunał (szczególnie przy wyższych częstotliwościach) nie stanowi problemu. Przy częstotliwościach przekraczających 4000 Hz regularna. Teoria „. lec. Każdy cykl fali dźwiękowej UTHY)/. nie będzie jednakże reagować na dźwięk o częstotliwości 500 Hz wytwarzaniem 73 albo 187 impulsów na sekundę.

niezorganizowanej aktywności na aktywność zsynchro zowaną z sygnałem. Kiedy informacja o podstawowej częstotliwości i intensywności zostanie zakodowanprzez nerw słuchowy.W z g ó r e k czwora. zlokalizowane zostaje źródło dźwięku i w ogólnym zakresie określona zostaje siła i wysokość dźwięku.detektorów: tU| neuronów typu „centrum-peryferie" do prostych. sygnał w końcu zostaje skierowany do mózgu.pCC-\ liczna informacja słuchowa. Istnieje cała hierarchia wyspecjalizowanych neuronów . 6-17a i \7b). dolny .Kora słuchowa -Ciało kolankowa! przyśrodkowe . b) . A co możemy powiedzieć o systemie słuchowym? Co dzieje się z informacją puchową przekazywaną z ucha do mózgu? Ja . złożonych i superzłożonych jelektorów. a dopiero potem nastąpi zwiększenie liczby impulsów nerwowych reakcji na sygnał dźwiękowy.Sygnał z pn ucha Sygnał z lewego ucha " J ą d r o ślimaka Oliwka górna a) RYSUNEK 6-17 a) Powyżej: Droga od ucha do kory słuchowej. Widok przekroju mózgu od tyłu. a). neurony tworzące system wzrokowy reagują zawsze na cechy istotne sygnału wzrokowego. Na drodze sygnai ja mózgu zachodzi szereg różnorodnych operacji (rys. przetwarzanie informacji słuchowej k to zostało przedstawione w poprzednich rozdziałach. Potrafią odróżnić linie i kąiy. jednakże przy pełnej ich synchronizacji. to pierwszą jej reakcją na dź\y będzie zmiana spontanicznej. b) Obok: Pień mózgu wraz z lokalizacją miejsc przedstawionych na rys. Wydobyta zostaje .tempo wyładowań równe 200 impulsom na sekundę. ruch i barwę.

Przy modulacji sinusoidalnej pokazany neuron reaguje tylko na wrosl częstotliwości sygnału. kąty i ruch odgrywają ważną rolę w rozpoznawaniu obrazów. •jest rzeczą oczywistą. jak i wyłączenia dźwięku (reakcja włączeniowo-wyłącze. Czasem dźwięk o określonej częstotliwości powoduje wstrzymanie reakcji na dźwięk o innej częstotliwości {komórki •nierakcyjne). Inne znów obniżają tempo wyładowań (reakcja lamująca). \. że neurony te w . dokonuje tego w sposób wielce -komplikowany. W przypadku sygnałów wzrokowych wiadomo dokładnie. Przy schodkowej modulacji częstotliwości zaprezentowano dwa różne typy neuronów: jeden reagujący wyłącznie na wzrost częstotliwości. Niektóre neurony kory słuchowej charakteryzują się stałą krzywą aktywności własnej o ostrych wierzchołkach. że neurony odpowiadają jedynie na zmiany częstotliwości w określonych kierunkach.iwet te 60% neuronów. jak się wydaje. określone j/wicki. że zmianie częstotliwości towarzyszy przesuwanie się maksymalnej stymulacji wzdłuż błony podstawowej.łączeniowa). Nie reagują one na czyste dźwięki o stałej częstotliwości. Jeszcze inne reagują tylko na zmiany częstotliwości {detektory zmian częstotliwości). Liniowe zmiany częstotliwości sygnału powodują pojawienie się schodkowej modula<H sygnału. trwale związana ze specyfiką aparatów: głosowego i słuchowego. Reakcje te są oczywiście zbliżone do reakcji zachodzących w v\stcmie wzrokowym. a jeszcze inne zarówno w chwili włączenia. w jaki sposób właśnie mechanizmy słuchowe wyodrębniają specyficzne cechy mowy. niezależnie od ich intensywności i częstotliwości. można przypuszczać. 1967). Na rysunku 6-19 przedstawiona /ostała typowa reakcja neuronów wrażliwych na sygnał o modulowanej częstotliwości (częstotliwość sinusoidalnie obniżała się i podwyższała). Dźwięk o stałej intensywności i zmieniającej się częstotliwości nosi nazwę sygnału o modulowanej r. a reaguje jedynie na dźwięki bardziej 7 •łożone.[ wrażliwe wyłącznie na zmiany częstotliwości. rując zmiany częstotliwości w błonie podstawowej.•uitrafią mówić. Liczne komórki w korze słuchowej (w każdym razie u kota) s. że dla jej odbioru posiadam) wyspecjalizowane detektory dźwięku. RYSUNEK 6-18. Mowa wraz ze wszystkimi swymi właściwościami jest. że ich mechanizmy słuchowe powinny przejawiać .\viic cechy specyficzne dla systemu rozpoznawania obrazów. ale ciągle nie wiadomo. A zatem.ęstoiliwości albo sygnału o wędrującej częstotliwości. Jest możliwe. inne pozbawione są tej właściwości.. Zwróćcie uwagę na to. a drugi — tylko na jej obniżenie. Niektóre odpowiadają tylko w momencie włączenia dźwięku (reakcja . Niektóre z nich reagują na pojawienie się tonu zwiększeniem tempa wyładowań (reakcja pobudzeniowa). Odpowiedź na to pytanie nie może być w pełni zadowalająca. inne . A jakie są analogiczne właściwości dla sygnałów słuchowych? Czy w takiej roli występują czyste lub złożone tony. Świadczy o tym chociażby fakt.. jeżeli . ale jak na razie zdołano jedynie stwierdzić. stałe czy też zmieniające się dźwięki. Właściwości mowy ludzkiej pozwalają przypuszczać. na przykład szumy albo zgrzyty (Whitfeld. widzieliśmy. Źródło: Whitfield (1967). 6-18). Różnorodne typy reakcji neuronu na pobudzenie dźwiękowe wywołane w pierwotnej kor:i słuchowej nie znieczulonego kota. Jak wyglądałby obwód nerwowy dla tych detektorów zmian częstotliwości? Rozpa. że tym określonym dźwiękiem jest po •irostu zgrzyt albo szum.. Typowy sygnał wraz z odpowiadającą mu reakcją neuronu przedstawiono na rysunku 6-20. że linie i kontury. Prawdą jest. które reagują na czyste tony.:iowu) (patrz rys.t. Tego po prostu nie wiemy. pojawiające się w trakcie zmian ^Cstotliwości sygnału dźwiękowego. że około 40% neuronów tej eści kory zupełnie nie reaguje na czyste tony.tylko w chwili wyłączenia go (reakcja wyłączeniowa). ponieważ bardzo niewiele wiemy o istocie procesu przetwarzania informacji słuchowej w układzie nerwowym. że neurony kory słuchowej muszą przeprowadzać jakąś implikowaną analizę. W pewnym sensie nasz brak wiedzy jest odbiciem niedostatecznego rozumienia procesu analizy sygnałów słuchowych. że większość badań fizjologicznych dotyczących słuchu przeprowadza się przede wszystkim na kotach i małpach i chociaż zwierzęta te nie Detektory zmian częstotliwości.-oczywistości przeznaczone są do reagowania wyłącznie na specjalne.

chcielibyśmy zbudować detektor przemieszczania się aktywności wzdłuż błony. . Jednak reagują on. W środku: Neurony reagujące na podwyższenie tonu w zakresie niskich częstotliwości i na 2. . 3.. ale nie na obniżenie tonu w tym samym przedziale częstotliwości. ale nigdy na jedno i drugie równocześnie. Podobnie jak detektory ruchu wrażliwe na ruch •:jednym kierunku. podobnie jak i wcześniej omawiane właściwości krzywej strojenia. Źródło: Whitfield i Evans (1965).KSZTAŁT FALI SYGNAŁU DŹWIĘKOWEGO KSZTAŁT FALI SYGNAŁU DŹWIĘKOWEGO SCHODKOWA MODULACJA CZĘSTOTLIWOŚCI RYSUNEK 6-19. • '•' Si'uron reaguje na obniżenie. 1%'• Wszystkie wrażliwe są tylko na częstotliwości w przedziałach określonego pasm. . Po lewej: Neurony reagujące jedynie na podwyższenie tonu w dowolnym punkcie zakresu ich 1.1 ni na dowolny dźwięk w przedziale rozpiętości krzywej strojenia. Scuron reaguje na podwyższenie. to łą^Zu. podwyższa się. '•'u:linvści. a jedynie na dźwi^:których częstotliwość albo: '••VS(JNEK6-21. ale nie na podwyższenie tonu. ze sobą komórki reagujące na odpowiednie częstotliwości podstawowe (zupełnie \A\ samo jak łączyliśmy jednostki typu centrum-peryferie w rozdziale 2) otrzymaliby>n:. obniża się. podnosi się w części skali o niskiej częstotliwości i obniża się w jej części o wysokiej częstotliwości (rys. U kota wykryto trzy różne typy detektorów modulacji częstotliwości (Whitfield. 6-21). detektor zmiany częstotliwości byłby wrażliwy tylko na podwyższt-Ti: lub tylko na obniżenie częstotliwości. detektor zmiany częstotliwości. RYSUNEK 6-20. "ni:enie tonu w zakresie wysokich częstotliwości. Źródło: Whitfield i Evans (1965). Źródło: Whitfield i Etans (1965).

Po co potrzebne są kotu wymienione detektory zmiany częstotliwości? Tego wiemy. cym je środowisku. zwłaszcza przy ich zdolnościach echolokacyjn\. Jest jednak możliwe. Czy ludzie posługują się detektorami zmiany częstotliwości? T. . że nietoperze mają ich niezwykle dużo. że taka informacja byłaby użyteczna dla bar< złożonych struktur dźwiękowych. najwidoczniej są one istotn procesach orientacyjnych nietoperzy. Wiadomo. a następnie analizie fal odbitych pozwala nietoperzom określić rozmieszczenie oraz odległość przedmiotów w otacz. również nie wiemy. z którymi mamy do czynienia podczas anal mowy. polegających na wysyłaniu sygnałów akustycznych.

Zespoły rad° w e ' muzyka elektroniczna. Wszystkie te właściwości dźwięku dotyczą sfery psychologii. a następnie przeprowadzimy wywód o znaczeniu praktycznym rozpatrywanego zjawiska. słuchaczy możliwość ponownego odtworzenia takich wydarzeń. krytyczne pasmo częstotliwości i przestrzenne spostrzeganie dźwięku. v Nośności i wysokości. oraz dzięki badaniom zjawisk maskowania i spostrzegania przestrzennego dźwięku. Ale przy stałej intensywności dźwięki o bardzo wysokiej i bardzo niskiej częstotliwości wydają się znacznie cichsze niż dźwięki o średniej częstotliwości. \V tym samym czasie różne źródła hałasu zanieczyszczają środowisko człowieka. wywołanych przez dźwięk. a niekiedy wdziera się zakłócając tok normalnego życia. a także wytwarzanie nie istniejących w przyrodzie efektów ćwiekowych. dźwięki syntetyzatorów-wszystko to wpływa w ^ óżnicowany sposób na emocje słuchaczy. Jeżeli utrzymując stałą intensywność będziemy zmieniać częstotliwość. Bardziej techniczne aspekty mierzenia dźwięku przedstawione są w Dodatku A.7.. Jest to szczególnie obscrwowalne na krańcach skali słyszalności. to utwierdzimy się w przekonaniu. Ale głośność zależy również od częstotliwości w normalnych Pilicach skali słyszalności. tak aby spadła poniżej 20 Hz albo podniosła się powyżej 20 000 Hz (można to osiągnąć wyłącznie za pomocą aparatury elektronicznej . czasami hałas ten stanowi jedynie nieprzyjemną przeszkodę. Dzięki posiadanej wiedzy . że skala częstotliwości odbieranych przez ucho ludzkie jest ograniczona. koncert. Przeanalizujemy cztery kwestie: głośność. ""rzetnówienie. mechanizmach funkcjonowania ucha i o psychologicznych wymiarach dźwięku. W rozdziale tym zajmiemy się niektórymi z różnorodnych doznań słuchowych. jak też powoduje /męczenie psychiczne czy nawet trwałe uszkodzenie fizyczne. W każdej kwestii zaczniemy od wyłożenia aktualnych danych naukowych. że przy krańcowych częstotliwościach dźwięk przestanie być słyszalny. Nowa technika zapisu dźwiękowego stwarza ji. jak dźwięki tworzone przez współczesnych kompozytorów dzięki odpowiedniej aparaturze elektronicznej. psycholog może wyjaśniać i przewidywać wiele właściwości spostrzegania słuchowego. Huk ^imolotów przeszkadza i męczy. wysokość. Niech sygnał dźwiękowy (gwizd) ma średnią częstotliwość przy średnim poziomie intensywności. Ponadto przeanalizujemy rolę tych czterech czynników w spostrzeganiu muzyki.a nie po prostu gwiżdżąc). jak konferencja. mowy i hałasu. Przy stałej częstotliwości dźwięki o większej intensywności wydają się głośniejsze niż dźwięki słabe. Zapis dźwięku Efekt pierwszeństwa . Wymiary dźwięku GŁOŚNOŚĆ Warstwke równej głośności Słuchanie muzyki Kompensatory głośności Maskowanie Eksperyment z maskowaniem Mechanizm maskowania Maskowanie w muzyce Sony Pomiar głośności WYSOKOŚĆ DŹWIĘKU Skala muzyczna Skala melowa Teoria miejsca: położenie błony podstawowej Cykliczność wysokości dźwięku Głośność i wysokość Nieobecność tonu podstawowego Argumenty przeciw nieliniowości Maskowanie nieobecnego tonu podstawowego ODRÓŻNIANIE WYSOKOŚCI DŹWIĘKU BEZ UDZIAŁU BŁONY PODSTAWOWEJ Wyjaśnienie na podstawie teorii miejsca Wyjaśnienie na podstawie teorii periodyczności ->'wieki orkiestry tworzą bogaty materiał dla doświadczenia słuchowego. Głośność zależy więc od •^cstotliwości choćby z tego powodu. Argumenty przeciw teorii periodyczności spostrzegania wysokości dźwięku Dwoistość teorii spostrzegania wysokości dźwięku KRYTYCZNE PASMO CZĘSTOTLIWOŚCI PRZESTRZENNE SPOSTRZEGANIE DŹWIĘKU Lokalizacja Interakcje dwuuszne Znaczenie słyszenia dwuusznego Lokalizacja Różnice poziomów maskowania Maskowanie GŁOŚNOŚĆ Głośność dźwięku zależy od jego intensywności (natężenia) i częstotliwości.

Ei. Zadanie osoby badanej polega na przemiennym wsłuchiwaniu się w ton standardowy i ton porównywany i regulowaniu intensywności tego ostatniego tak. RYSUNEK 7-1. B2. że przy jej tworzeniu zmieniano częstotliwość tonu. . i nazwijmy go tonem standardowym.Warstwicę równej głośności Wzajemny wpływ częstotliwości i natężenia na spostrzeganą głośność możemy łatwością dostrzec. Dźwięki. Nuta strojenia instrumentów orkiestrowych to A4. a przy dalszym wzroście intensywności odczucie bólu.. jaką ma ton standardowy.. że są równoważne pod względem głośności). to brzmią jednakowo głośno. a najniższa Ao (patrz: Backus. jeżeli poprosimy osoby badane o porównanie dwu tonów charakte ryzujących się różnymi częstotliwościami i intensywnością. Krzywa oznaczona liczbą 100 przedstawia warstwicę równej olośności. Wedle tego schematu środkowe C n a klawiaturze fortepianu ma indeks 4 (C-t). utrzymując głośność równą głośności tonu standardowego. jakie zajmują różne instrumenty muzyczne na warstwicach równej głośności. grzywa ta zwana jest krzywą warstwicy równej głośności.5 sek. którą rozpoczyna Ci.. Wszystkie nuty wchodzące w oktawę. „Do" pierwszej oktawy. Druga linia krańcowa . Dla każdej krzywej ton standardowy zawsze miał częstotliwość 1000 Hz. Każda z krzywych określa intensywności. a częstotliwość 1000 Hz. Fortepian ma największą rozpiętość częstotliwości. bez względu na ich częstotliwość. Bi. która odpowiada progowi słyszalności..) Zwróćcie uwagę na to. Poziom głośności. Jeżeli dźwięki mają wysoką intensywność. że warstwica równej głośności. Kiedy to nastąpi. który ta krzywa przedstawia.najwyższa warstwica-odpowiada bardzo głośnym dźwiękom. aż osiągnie dokładnie |<ą głośność.•stotliwościach charakteryzują się tą samą głośnością. intensywności 400 dB i czasie trwania 0. jaką ma ton standardowy./. których głośność pokrywa się z tą linią. otrzymują indeks l:Di. wywołującym w uchu początkowo wrażenie „lechtania". odpowiadająca progowi bólowemu.63). jest równy głośności wzorca. Najwyższa nuta fortepianu to Cs. Pierwsze C na klawiaturze fortepianu oznaczone jest Ci. w 1 przybliżeniu od 30 do 4000 Hz. choć nie zawsze przez muzyków. ale jego intensywności były różne. Najniższa warstwica (linia przerywana) wskazuje absolutny próg wrażliwości ucha na różne częstotliwości. Krzywa oznaczona liczbą 40 odpowiada omawianemu przypadkowi . (Uszkodzenie ucha może być spowodowane także przez dźwięki o znacznie słabszej intensywności. jakiej części 1 Indeksy przy literach wskazują. przy których tony o różnych ul . Zastosowano tu standardowy system notacji używany przez akustyków. Warstwicę równej głośności na podstawie danych Robinsona i Dadsona (1956).. Ton drugi będzie tonem porównywany Niech również trwa 0. czyli środkowe C (C4) na fortepianie ma częstotliwość około 260 Hz (ściśle 261.5 sek. na rysunku 7-1 przedstawiono klawiaturę fortepianu i wskazano. jest bardziej płaska niż warstwica. w którym wykorzystano wiele różnych tonów standardowych. Posłużmy się jako wzorci>nwybranym tonem o stałej częstotliwości 1000 Hz. jeżeli oddziałują one przez dłuższy czas. Dźwięki poniżej tej linii są niesłyszalne. a to dlatego. Aby lepiej wyobrazić sobie położenie tych częstotliwości na warstwicach równej głośności. uzyskaną przez porównanie różnych częstotliwości z tonem standardowym o intensywności 100 dB i częstotliwości również 1000 Hz. są ledwie słyszalne (i z tego względu przyjmuje się. do jakiej oktawy należy dana nuta. Dźwięki na tym poziomie mogą uszkodzić ucho. ale przy innej częstotliwości.. Typowy rezultat pokazany jest va rysunku 7-1. Drugie C na klawiaturze i wszystkie następujące po nim nuty otrzymują indeks 2: C2. przestawiamy ton porównyny na inną częstotliwość i powtarzamy całą procedurę. na przykład 3000 Hz. 1968).. Na rysunku 7-1 pokazane są wyniki eksperymentu.ton standardowy miał intensywność 40 dB. n Słuchanie muzyki Interesująco przedstawia się analiza miejsca.

Częstotliwość (Hz) Klawiatura fortepianu (numery klawiszy) .

przechodząc od rejestrów dolnych do górnych. po drugie względna głośność brzmienia różnorodnych instrumentów. w której percepcja głośności uzależniona jest od zmian w częstotliwości. Na rysunku 7-2 przedstawiono rozpiętość częstotliwości dla różnych instrumentów muzycznych. to wiele z częstotliwości emitowanych przez instrumenty nie będzie słyszalnych. Słyszycie muzykę nie na tych warstwicach głośności.. Rozważmy fragment utworu symfonicznego. tak precyzyjnie obmyślona i regulowana przez dyrygenta. ale intensywność dźwięku obniża się. że poziomy niektórych dźwięków znajdują się poniżej progu słyszalności. zależy od tego. który dyrygent chciał wam zaprezentować. jakie miała w momencie nagrywania. wówczas okazuje się. Jeżeli będziemy grać bardzo głośno gamę na organach. Okazuje się. tak więc słyszycie inny utwór muzyczny niż ten. że większa część dźwięków wydawanych przez instrumenty muzyczne znajduje się w strefie. Słuchając w domu nagrań muzyki symfonicznej. jeżeli nie słuchacie muzyki symfonicznej na poziomie rozsądnej intensywności dźwięków. aby jego głośność była w przybliżeniu jednakowa we wszystkich częstotliwościach (rys. Przy odtwarzaniu zapisu tego fragmentu ogólny obraz wydaje się identyczny. rZywych ona odpowiada. tak aby odtworzyć natężenie dźwięków występujące w sali koncertowej. Dobrze znamy problem związany z odtworzeniem w warunkach domowych muzyki w takim brzmieniu. Fakt ten ma dwa następstwa: po pierwsze. czy słuchacie jej przy zachowaniu tej samej głośności. jaką przewidywał dyrygent dla jej wykonania w sali koncertowej. teraz w ogóle nie występują. na które zaplanował ją dyrygent. Ponadto wraz ze zmianą głośności zmienia się również względna głośność dźwięku na różnych poziomach częstotliwości. z trudem możemy wyregulować aparaturę odtwarzającą. granego tak. to dla słuchaczy wszystkie dźwięki będą wydawały się w przybliżeniu jednakowo głośne (przy wysokiej intensyw- . Niskie częstotliwości. które tak świetnie słyszymy na koncercie. 7-3).

Aby prawidłowo wykorzystać kompensator. można zmienić jego częstotliwość lub intensywność i wykreślić nową krzywą maskowania.. należy uwzględnić akustykę pomieszczenia. Poza tym różnice w maskowaniu wywołanym przez czysty ton w porównaniu z wąskopasmowym szumem są niewielkie i raczej technicznej natury. a czasem zwykłego regulatora głośności {-wieku. W tym wypadku częstotliwość tonu maskującego2 wynosiła 1200 Hz.. Obecnie większość wysokiej jakości wzmacniaczy dźwięku konstruowana jest z myślą o uwzględnieniu wspomnianych czynników psychologicznych. ale wąskim pasmem szumu. tak że w efekcie otrzymano 10 różnych krzywych maskowania. Ton maskujący ma pewną stałą częstotliwość i intensywność. o ile wyższą intensywność musi mieć testowany dźwięk. w którym znajdują się kolumny głośnikowe. jaką zastosowano w celu uzyskania warstwie równej głośności. Kiedy krzywa maskowania dla danego dźwięku maskującego zostanie już ustalona. w której częstotliwość wpływa na głośność. należy zmierzyć. podobną do przedstawionej na rysunku 7-5.) 0 yjnpensatory głośności. jaką intensywność powinien mieć ton testowy przy różnych częstotliwościach. aby można go było wykryć mimo maskującego dźwięku. 7-1 -w miarę jak częstotliwość zaczyna się obniżać i przekraczać poziom 1000 Hz. że dźwięki stają się coraz to głośniejsze aż do momentu osiągnięcia dwóch lub trzech oktaw powyżej środkowego C. Aby określić efekt maskowania. Ton testowy również ma jakąś stałą częstotliwość. pomimo występowania dźwięku maskującego. Jednakże. dokładnie wskazująca. 1 W tym Badaniu dźwięk maskujący nie byt czystym tonem. którą się posługujemy. Eksperyment z maskowaniem. Jedna z metod służących do przeprowadzenia takiego eksperymentu polega na tym. kaszel . Występowanie jednego dźwięku stwarza czasem trudności w usłyszeniu innych. że badanemu przedstawia się dwa tony. aby był słyszalny. jeden z nich nazywa się tonem testowym. Przy wysokich poziomach dźwięku kompensator głośności vVyłącza się automatycznie. tak więcjeśli natężenie jest stałe. kiedy odtworzymy zapis tej gamy w domu na rozsądnym poziomie głośności.wszystko to maskuje mowę czy muzykę. Maskowanie Głośność dźwięku zależy nie tylko od jego intensywności lecz również od innych towarzyszących mu dźwięków. w momencie obniżenia częstotliwości dźwięki są odbierane jako cichsze. Procedura ta jest powtarzana z tonami testowymi o różnej częstotliwości tak długo aż zostanie wykreślona cała krzywa maskowania. (Zwróćcie uwagę. Dźwięki maskują się wzajemnie. że-jak to przedstawiono na rys. jak też parametry zestawu •iparatury dźwiękowej. ności warstwice równej głośności są względnie płaskie). Szelest papieru. natężenie dźwięku musi rosnąć . Szum daje wyniki wyraźniejsze niż ton. skokami co 10 dB. oklaski. to nie tylko pewne niskie częstotliwości nie będą słyszalne. ale trafią do strefy. W swej istocie procedura ta jest podobna do lej. k aby dźwięki były odbierane jako jednakowo głośne. Typowy wynik takiego eksperymentu przedstawia rysunek 7-6. wtedy głośność ich zacznie słabnąć. a jego intensywność zmieniana jest tak długo aż ton ten stanie się ledwie słyszalny. będzie się wydawało. Za pomocą kompensatora głośności. drugi maskującym. można wzmocnić bardzo niskie albo też bardzo wysokie dźwięki (przy niskich poziomach dźwięku). a jego intensywność zmieniała się od 20 do 110 dB. Na rysunku 7-4 przedstawiono działanie regulatora głośnoścl W rezultacie otrzymujemy odbieraną głośność.

Jedno z wyjaśnień tej asymetrii pochodzi z badania n.\. wzbudza odrębną aktywność w inri1 części błony i zaczyna być słyszalny. Najbardziej zadziwiającą właściwością tych wyników jest ich asymetria. Jeż>. Czy o i1 RYSUNEK 7-8. Kiedy jednak wszystkie te dźwięki są odtwarzane " domu. Źródło:Zwicker i Sc harf (1965. Maskowanie stanowi jeszcze jeden dodatkowy czynnik spostrzegania głośności dźwięków i muzyki. miedziane instrumenty dęte maskują drewniane. sygnał testowy i maskujący zamieniają się rolami.). ' RYSUNEK 7-7.RYSUNEK 7-6. ale znacznie utrudnia słyszenie tonów o wyższej częstotliwości. DźwiyŃ maskujący wywiera względnie słaby wpływ na tony o niższej częstotliwości niż je. zbadamy te zjawiska dokładniej (jak na rys. Maskowanie w muzyce. żadnej aktywności błony poza wywołaną przez ton maskujący. dźwięki •• niskiej częstotliwości wzbudzają aktywność względnie dużej części błony. intensywność ich jest niższa niż wtedy.u: rozchodzeniem się drgań w błonie podstawowej. Źródło: Z\vi. własna (1200 Hz). a to dlatego.i i Scharf(1965). Głośno brzmiące instrumenty o niskich częstotliwościach maskują dźwięki wydawane przez instrumenty cicho brzmiące o wysokk" częstotliwościach. wysokie częstotliwości oddziałują na znacznie bardziej ograniczony jej odcinek. Mechanizm maskowania. Jeżeli te:: testowy jest słaby i nieco przewyższa częstotliwością ton maskujący. kotły maskują altówki. będziemy mogli porównać drgarl błony podstawowej wywołane dźwiękiem maskującym oraz tonami testowymi.:. Ton testowy o niski: częstotliwości i względnie wysokiej intensywności maskuje ton maskujący. nie obserwuje si. gdy były nagrywane. . podczas gii. wraz z podwyższeniem się poziom.. że znacznie obniżono poziom dźwięków basowych. W rezultacie zmień się model maskowania i nagle stają się wyraźnie słyszalne delikatne dźwięki skrzypiec c:" gitary. sygnału. 7-8). Źródło: Bekesy (1949). Jak to widać na rysunku 7-7. jeżeli ma niższą częstotliwość niż ton maskujący. Altówki maskują skrzypce. Ale ten sam słaby ten. Tak więc.

chodziło? Niezupełnie. zwłaszcza gdy intensywność dźwięku przedstawiamy w decybelach. | Wielkość w sonach. które leżą na warstwicy oznaczonej liczbą 50. Te zaś. 7-9). potrzebne są metody uwzględniające różnice. Jedna z takich metod oparta jest na ocenie wielkości tonu (magnitude estimaiio Osobie badanej prezentujemy dwa tony. głośność 4 sonów. nych. zaś przy każdym obniżeniu o 10 decybeli zmniejsza się o połowę. Wyrażone w sonach poziomy głośności dla niektórych typowych dźwięków zostały przedstawione na rysunku 7-9. Głośność dźwięków złożonych. powiedzmy.3. ••SUNEK 7-9 Uruchomienie pojazdu kosmicznego (z odlegl. dyrygent. oba o częstotliwości. dźwięki orkiestry albo hałas samolotów i samochodów. zawierających wiele komponentów częstotliwości. W celu uzyskania głośności tonu przy innych częstotliwościach można posługiwać się warstwicami równych głośności.3) jest bardzo dogodna. jaką przyjmuje orkiestra w celu nastrojenia swoich instrumentów muzycznych. ile razy wydaje się głośniejszyjeden od drugiego. członkowie orkiestry nie liczyli na t0. WYSOKOŚĆ DŹWIĘKU Skala muzyczna Muzyczna skala wysokości dźwięku jest związana logarytmicznie z częstotliwością dźwięku. jak na przykład różne głosy. Według definicji.j. Jednostką głośności jest son. że głośne wzrasta wraz z pierwiastkiem sześciennym intensywności dźwięku.tak precyzyjnie przemyślanej i zgodnej z ich rozmieszczeniem. ma częstot- . określana jest za pomocą porównywania z tonem standardowym o częstotliwości 1000 Hz. (Więcej informacji ten temat i pewne przykłady zawiera Dodatek A. Pytanie jest trochę niezwyk ale osoby badane mogą sobie poradzić i dać odpowiedź sensowną. Ilekroć podwyższamy intensywność fizyczną dziesięciokrotnie. jeden sori to jednostka równa głośności tonu 1000 Hz o poziomic intensywności 40 decybeli. Ta metoda pomiaru była standaryzowana przez Międzynarodową Organizację Normalizacji (International Standards Organization). stanowi równocześnie ocenę poziomu tego dźwięku. zgodnie z prawi wyrażonym w postaci wzoru: J=kl 0. Zwiększenie intensywności dźwięku o 10 decybeli zawsze zwiększa głośność dwukrotnie. a te. efektu maskowania oznacza zniszczenie równowagi dźwiękowej między instrumenta. Za pomocą sonów dokonujemy pomiaru odbieranej głośności tonów czystych.) Rezultaty uzyskane za pomocą metody oceniania wielkości wskazują. Usunie. przy której ton 1000 Hz wydaje się tak samo głośny jak dźwięk j Intensywność dźwięku (dB) /łożony. 1000 H. psychologiczna głośność wzrasta dwukrotnie (rys. intuicja muzyczna uwzględniała efekt maskowania ijego wpływ na słuchaczy. A zatem psycho giczna ocena głośności J zależy od fizycznej intensywności dźwięku /. mają głośność 2 sonów. pytamy ją. Nuta A4 (A powyżej środkowego C). Kompozytor. Sony. Ponieważ psychologiczne spostrzeganie dźwięku nie odpowiada bezpośredi fizycznym pomiarom jego intensywności. Po każdorazowym wzroście o 10 decybeli liczba sonów podwaja się. 45 m) Pomiar głośności Pomiar głośności ma ważne znaczenie dla rozwiązywania wielu problemów prakty. które leżą na warstwicy 60... Na rysunku 7-1 wszystkie tony na warstwiey równych głośności oznaczonej liczbą 40 mają głośność równą 1 sonowi. Każda następna oktawa standardowej skali muzycznej ma dokładnie dwukrotnie wyższą częstotliwość od poprzedniej. Ta wartość wykładnika potęgowego (0.

to dlaczego transpozycja całej melodii musi wpłynąć na jej odbiór? Psychologiczne różnice między nutami pozostaną takie same. Kiedy osobie badanej eksponuje się różne nuty. Podwojenie lub zmniejszenie częstotliwości o połowę nuty nie powoduje tego. niezależnie od tego. Jednostką wysokości dźwięku przedstawioną na wykresie jest mel. niemniej jednak istnieją. charakteryzuje się częstotliwością równą odpowiednio 220 i 110 Hz. jaki to ma wpływ? Jeżeli przejście od jednej do drugiej nuty psychologicznie oceniane jest jednakowo. a następnie musi ona porównać je pod względem ich wysokości. A wyższe o jedną i o dwie oktawy (As i A«) mają częstotliwość odpowiednio 880 i 1760 Hz. Aby dokonać podziału skali częstotliwości objętej oktawą na 12 różnych interwalów. ton o częstotliwości 1000 Hz (przy 60 dB) ma wysokość równą 1000 mclów. wróćmy ponownie do drgań błony podstawowej. częstotliwość każdej kolejnej nuty powinna być o 2Vn raza wyższa od częstotliwości nuty. co determinuje nasze spostrzeganie wysokości dźwięku.liwość 440 Hz. ściśle jednak odpowiada on pewnym pojęciom kompozycji muzycznej. Podobnie A niższe o jedną oraz o dwie oktawy (A3 i Ą2. Zgodnie z definicją. Ale większość muzyków uważa. Psychologiczna różnica między wysokością dwu tonów najwyraźniej zależy od fizycznej odległości między położeniem punktów maksymalnej aktywności. Muzycy często analizują konsekwencje transpozycji utworu z jednej tonacji na inną. okazuje się wówczas. Częstotliwość (Hz) Częstotliwość (Hz) Teoria miejsca: położenie na błonie podstawowej Aby ustalić. że wysokość dźwięku odbierana przez osobę badaną podwaja się lub maleje o połowę (Rezultat ten wynika z procedury oceny wielkości opisanej w Dodatku A. że spostrzegana wysokość nie odpowiada skali muzycznej.) Rzeczywista zależność między częstotliwością a wysokością przedstawiona została na rysunku 7-10. Oprócz tego oktawa składa się z 12 dźwięków (licząc wszystkie tony i półtony). wniosek okazał się trafny. Jeszcze w roku 1863 niemiecki fizyk Helmholtz wysunął przypuszczenie. W miarę przechodzenia od częstotliwości wysokich do niskich maksymalna amplituda drgań błony przemieszcza się od okienka owalnego do wierzchołka ślimaka. Chociaż wynik ten może nie odpowiadać naszemu intuicyjnemu wyobrażeniu o wysokości dźwięku. jakie to były nuty (podobnie podwyższenie nuty o oktawę powoduje podwojenie wysokości dźwięku). że odpowiedź jest przecząca. Zmiany te są bardzo subtelne. niezależnie od tego. Odbierana wysokość . wywołanych tymi tonami. RYSUNEK 7-10 Skala melowa Czy nuta w danej oktawie spostrzegana jest jako dwa razy wyższa niż ta sama nuta w oktawie poprzedniej? Nasza intuicja sugeruje nam odpowiedź twierdzącą. Zmiany odbieranej wysokości przy przejściu od C4 do D4 różnią się od zmian przy przejściu od F4 do G4 albo też z Cs doDs. Rozmieszczenie maksymalnej amplitudy drgań wywołanych przez tony o różnych częstotliwościach przedstawione zostało w miarach odległości (mm) od wierzchołka ślimaka. która ją poprzedza. a następnie transponowany na A major. Stwierdzenie to jest zgodne z psychologicznymi ocenami stosunku wysokości dźwięków. w którym występuje maksymalna amplituda drgań. Jeżeli na przykład utwór został skomponowany w tonacji C major. że wysokość tonu zależy od miejsca na błonie. Obie te funkcje pokazane są na rysunku 7-11. w jakiej tonacji grany jest utwór. Różnorodne częstotliwości wywołują w błonie specyficzną dla nich aktywność. ale dane eksperymentalne wskazują. A zatem na równomiernie stonowanej skali muzycznej podwyższenie nuty o oktawę powoduje podwojenie jej częstotliwości. Chociaż jego rozumowanie było niezbyt ścisłe. że transpozycja zmienia charakter utworu.

Ten stały procenl 3 RYSUNEK 7-12.w przybliżeniu 1150 komórek zwojowych na milimetr.v/() . to Prawo Webera można zapisać w postaci: 7= W. widzimy pełną zgodność: każda zmiana wysokości na skali melowej o jeden mel jest w przybliżeniu równa rozprzestrzenianiu się drgań wzdłuż błony na 12 neuronów. Sposób rozmieszczenia 30 000 włókien nerwu słuchowego wzdłuż błony wskazuje na istnienie takiego mechanizmu. Możemy wykryć różnice między dwiema częstotliwościami pod warunkiem. Źródło: Ziv/. Wrażliwość ucha na zmiany częstotliwości można mierzyć bezpośrednio i dokładnie eksponując kolejno osobie badanej pary tonów. to taki ich rozkład pozwala założyć. " przedstawiona została również w skali melowej. rld są względnie stałe w wielkościach bezwzględnych sygnału dla niskich intensywności i wykazują mniej więcej stałą wartość procentową dla średnich intensywności obszaru słyszalności. Jednak w miarę zbliżania się do wierzchołka zagęszczenie neuronów obniża się. to zauważymy pełną zbieżność w strefie wysokich częstotliwości oraz rozbieżność w zakresie niskich częstotliwości (rys. niezbędna dla ich odróżnienia. a następnie prosząc ją o rozstrzygnięcie. W związku z tym wzrasta także bezwzględna wielkość różnicy między sygnałami. odpowiadającymi około 52 neuronom.002 cala. odbieranych przez różne systemy sensoryczne.RYSUNEK 7-11. W pobliżu okienka owalnego i w pierwszych zwojach ślimaka zagęszczenie neuronów okazuje się stałe . W ten sposób uzyskujemy pomiar wielkości progu za pomocą różnic ledwo dostrzegalnych (rld) [just noticeable difference (jnd)] między wysokością tonów. Jeżeli większe zagęszczenie neuronów zapewnia bardziej dokładną informację. wywołanymi przez dwie porównywane ze sobą częstotliwości. które pozwalają na wykorzystanie informacji o odległości. czyli taką zmianę intensywności sygnału. Ale podobnie jak i uprzednio. 7-12). Ta procentowa wielkość systematycznie się obniża. aby została ona dostrzeżona. Przy znacznie wyższych częstotliwościach (powyżej 500 lub 1000 Hz) w części. procent zmian potrzebny do uchwycenia różnicy pozostaje względnie stały i wynosi około O. i 1 mel odpowiada w przybliżeniu 12 neuronom.2 lub 0. ale nie identyczne. że wierzchołki ich aktywności przedzielone są na błonie interwałami. jak i wrażliwości ucha na zmiany częstotliwości: • 1 rld odpowiada w przybliżeniu 52 neuronom. Przy częstotliwości 100 Hz niezbędna jest zmiana o 3% (3 Hz). Na przykład. a więc nie może być wykryta. czy miały one identyczną wysokość czy też różną. Źródło: Zwislocki (1965).05 mm lub 0. Wynika on stąd. Te dwie funkcje są podobne. aż osiągnie minimum-około 0. aby zmiana wysokości tonu została dostrzeżona. Kiedy te wzrosty wielkości powodują stałą procentową zmianę wartości sygnału. tzn. Kiedy krzywa jest skorygowana odpowiednio do zagęszczenia neuronów. gdzie k jest zmianą względną (100A: jest zmianą procentową). że pas odbioru niskich częstotliwości -obszar rozciągający się bliżej wierzchołka ślimaka-powinien być mniej wrażliwy na zmiany aktywności błony. gdzie / oznacza intensywność sygnału. że zmienność pomiarów zależy często od mierzonego poziomu i wzrasta wraz z tym poziomem. Określenie miejsca maksymalnej amplitudy drgań wzdłuż błony w połączeniu z uwzględnieniem rozmieszczenia neuronów daje w efekcie obraz zarówno subiektywnego spostrzegania wysokości tonu. Jeżeli dokonamy modyfikacji krzywej uwzględniając przy tym odpowiednie zagęszczenie neuronów. rld odpowiada stałej odległości na błonie-około 0. że zmiana wysokości równa 1 melowi jest mniejsza od 1 rld. Aby osoba badana mogła zauważyć zmianę. Jeśli przyjmiemy A7 za wielkość rld. różnicowanie intensywności sygnału słuchowego wykazuje podobin rozkład. . gdzie zagęszczenie neuronów wzdłuż błony jest względnie stałe. związany z różnicowaniem jest typowy dla wielu różnych narzędzi pomiarowych. że funkcjonuje zgodnie z Prawem Webera [od nazwiska fizjologa Webera (1795-1878) współczesnego Helmholtzowi].3% przy 1000 Hz. (1965). Zdolność do takiego różnicowania zmienia się wraz z częstotliwością. zgodność wzrośnie. trzeba koniecznie uwzględnić rozmieszczenie komórek włoskowych wzdłuż błony. Jeżeli porównamy próg różnic ledwie dostrzegalnych dla wysokości tonu z odległościami między wierzchołkami maksymalnej aktywności na błonie podstawowej. tzn. Zwróćcie uwagę na to. Rozkład zmian w różnicowaniu jest podobny dla wielu różnych wymiarów fizycznych. wysokość powinna się zmienić o 4 lub 5 melów. Dla niskich częstotliwości różnice ledwie dostrzegalne dla wysokości są w przybliżeniu stałe. gdyby w systemie nerwowym nie było odpowiednich mechanizmów nerwowych. to o takim systemie mówi się..3%3. Dlaczego te odległości są czynnikiem decydującym? Nie miałyby one większeeo znaczenia.

Nasze ucho nie jest zbyt wrażliwe na dźwięki o niskich częstotliwościach. znaczna część energii cicho zagranej nuty nie jest przez nas odbierana. Tak więc. uzyskana w efekcie fala RYSUNEK 7-13 . jednakże wiele instrumentów muzycznych wydaje dźwięki o takim zakresie częstotliwości. Głośność i wysokość. Jeżeli więc na normalnym poziomie głośności najniższa słyszana częstotliwość wynosi 131 Hz. ponieważ coraz więcej jej składowych. aby wysokość jej ulegała zmianie (rys. leżących w paśmie niskich częstotliwości. ale dlaczego? Czy ta sama nuta grana na fortepianie nie powinna zmieniać swej wysokości w miarę jak staje się coraz cichsza. Ale nuta grana na fortepianie to nie to samo co prosty ton.R Y S UNEK7-14 Cykliczność wysokości dźwięku Analiza rozchodzenia się drgań wzdłuż błony podstawowej pozwala na wyjaśnienie szeregu zjawisk związanych z naszym spostrzeganiem wysokości dźwięku. chociaż nuta muzyczna cichnie. Ma ona tę samą wysokość. nie wydaje się nam. że chociaż przy tym dodają się dwie fale sinusoidalne o częstotliwościach 1000 i 1100 Hz. Jeżeli wysokość tonu określona jest miejscem na błonie podstawowej. kiedy najniższa ze słyszalnych częstotliwości jest równa 524 Hz? W jaki sposób słyszymy nieobecny ton podstawowy? Nieobecność tonu podstawowego. przestaje być słyszanych? Rozważmy nutę C3 („do" małej oktawy) graną na fortepianie. nuta grana coraz ciszej i ciszej dźwięczy mniej więcej podobnie. Spójrzcie na widmo przedstawione na rysunku 7-13. intensywność składowych o niskiej częstotliwości znajduje się poniżej progu słyszalności. Chociaż przy częstotliwości 131 Hz potrzeba więcej energii niż przy innych częstotliwościach. to jednak i na te inne częstotliwości przypada część energii. Dwa czyste tony: 1000 Hz i 1100 Hz dodano w celu uzyskania fali złożonej. jakim jest nuta grana na fortepianie. Zauważcie. rozważmy prostą sytuację przedstawioną na rysunku 7-15.9 Hz). następnie do 393 i w końcu do 524 Hz (przv umiarkowanie cichym graniu). Co dzieje się z naszym spostrzeżeniem? Oczywiście. że zachodzi tu dziwne zjawisko. jaką ma ton o częstotliwości 131 Hz (dokładniej 130. to dlaczego wysokość dźwięku złożonego. Jeżeli nuta grana jest coraz ciszej i ciszej. Czysty ton o częstotliwości 524 Hz odpowiada wysokością nucie Cs. 7-14). Niektóre jednak zagadki pozostają nierozwiązane. Jest to dość wysoka nuta o całą oktawę wyższa niż środkowe C. Ale wyraźnie dostrzegamy. wydaje się stała nawet po zmianie jej struktury w zakresie częstotliwości? W jaki sposób możemy nadal spostrzegać dźwięk nuty fortepianu zgo- dnie z jej częstotliwością podstawową na poziomie 131 Hz. Aby znaleźć odpowiedź na to pytanie. to po obniżeniu poziomu głośności podnosi się ona do 262. jest to niezbyt niska nuta.

to znaczy odpowiada teorii miejsca w spostrzeganiu wysokości. W ten sposób dudnienie powtarza się co In milisekund.u komponentów wyjściowych. przy wysokich natężeniach . lecz po prostu regularne zmiany ciśnienia dźwięku zgodnie z częstotliwością dudnienia. dlaczego wysokość nuty Gi okazuje się być zgodna z wysokością tonu podstawowego. ucho nie . Ucho jest urządzeniem nieliniowym. które przewiduje teoria. spostrzeganie częstotliwości dudnienia jest rezultatem tego. Synchronizacja w Maskowanie nieobecnego tonu podstawowego Przeanalizujmy złożony dźwięk utworzony z następujących częstotliwości: 1000 Hz 1200 Hz 1400 Hz 1600 Hz 1800 Hz 2000 Hz 2200 Hz Jeżeli poprosimy osobę badaną o ustawienie oscylatora tak.'lC|ania nad nieobecnością tonu podstawowego stanowią klucz do oceny ich wartości. występując równocześnie dają zjawisko dudnienia: regularne nasilenia i osłabienia energii dźwięku z częstotliwością równą różnicy częstotliwości sumujących się fal. W rzeczywistości słyszymy dudnienie (rys. Jednak dudnienie to nie powinno wystąpić na błonie podstawowej. tzw. Maksymalna aktywność błony podstawowej odpowiada po prostu rzeczywistym częstotliwościom fal składowych.lltu. szczególnie w wypadku dźwięków o niskim natężeniu. że sygnały o wysokiej intensywności istotnie wywoliijil zjawisko nieliniowości i dodawania właśnie tych tonów. sinusoidalnych fal o różnej częstotliwości. aby pozwalało wyjaśnić. Liczne badania potwierdziły.poziom głośności powyżej 80 dB-ucho istotnie „racuje nieliniowo i przedstawione wcześniej wyjaśnienie spostrzegania częstotliwości Hidnienia jest wówczas prawidłowe. To wyjaśnienie jest zgodne z twierdzeniem. 7-15).1000 i 1100 Hz. Są to dwa najważniejsze wyjaśnienia spostrzegania wysokości dźwięku. W danym przypadku sinusoida o częstotliwości 1000 Hz nakłada się na sinusoidę „ częstotliwości 1100 Hz. Zjawisko przedstawione na rysunku nazywamy dudnieniem. charakteryzujący się nieliniowością. . tak twierdzi teoria \. ^steczki i mięśnie ucha środkowego chronią ucho wewnętrzne. W ten sposób. Dwa czyste tony o sinusoidalnym kształcie fal. Wyładowania komórek nerwowych występujące jako reakcja na stan aktywności błony podstawowej zsynchronizowane są z regularnym wznoszeniem się i opadaniem częstotliwości dudnienia. nie otrzymujemy nowej sinusoidy. Wytwarza ono różne częstotliwości. Różnica częstotliwości okazuje się być istotnym przyczynkiem do spostrzegania wysokości dźwięku. chociaż on sam leży poniżej progu słyszalności. osłabiając napływający <venał. powinniśmy spostrzegać składowe o częstotliwości 1000 i 1100 Hz. Strumień impulsów w nerwie słuchowym jest zgodny z rozkładem dudnień dźwięku. Po <rugie. dochodzą do tego zniekształcenia w czasie odbioru dźwięku.akcjach neuronów jest podstawą spostrzegania wysokości dźwięku. że określona wysokość tonu jest spostrzegana tylko dzięki występowaniu odpowiedniego maksimum amplitudy drgań wzdłuż błony. Powstała częstotliwość jest równa różnicv dv. że brak jest jakiejkolwiek energii dźwięku przy częstotliwości 100 HDodając sygnały o częstotliwości 1000 i 1100 Hz. Siedem przedstawionych powyżej częstotliwości (tonów) daje sześć sposobów uzyskania różnicy częstotliwości równej 200 Hz. to ustawi go ona na częstotliwość 200 4 Hz . charakteryzuje się zmiennością w granicach około 100 Hz. co dzieje się z nutą fortepianową o intensywności zaledwie 30 dB? Przy tak niskich . aby wysokość jego tonu odpowiadała wysokości tego złożonego dźwięku. a . RYSUNEK 7-15. Druga teoria podkreśla wagę synchronicznych wyładowań neuronów w reakcji na zmieniające się ciśnienie fali dźwiękowej. Struktura fizyczna ucha (szczególnie ucha środkowego) dodaje do napływającego sygnału akustycznego częstotliwości uzupełniające. dudnienie. Istnieją jednak dwa źródła informacji nie pozwalające na przyjęcie tego wjaśnienia w odniesieniu do nieobecności tonu podstawowego. jeżeli spostrzegamy wysokość na podstawie wyodrębnienia punktów maksymalnej amplitudy drgań. Fluktuacja ogólnego ciśnienia dźwięku pojawiająca się w wyniku nałożenia .(iodvczności. Przy wysokich poziomach intensywności dźwięku. Istnieją dwie możliwe teorie dla wyjaśnienia tego zjawiska. Wyjaśnienie na podstawie teorii periodyczności. że ucho stanowi niezbyt dokładny przekaźnik dźwięku. występuje tu pewna nieliniowość. a nie częstotliwość dudnienia równą 100 Hz. zwłaszcza dodawana jest częstotliwość dudnienia i błona podstawowa aktywizuje się w części odpowiadającej tej częstotliwości. Ale 4 Eksperyment opisywany w tym paragrafie został przeprowadzony przez Pattersona (1969). Ale. Wprowadzenie nieliniowości w toku transmisji i/więku jest typowe dla wielu systemów mechanicznych i pod tym względem ucho nie miowi wyjątku. Wyjaśnienie na podstawie teorii miejsca. To proste zjawisko można wyjaśnić na podstawie obu teorii spostrzegania wysokości.się (/ni. Zgodnie z jedną z nich. Ten mechanizm ochronny także wnosi zniekształcenia do przekazywanego syg!. \taiitnenty przeciw nieliniowości.atensywnościach zjawisko nieliniowości działa w niewielkim stopniu-na pewno nie na tyle silnie. Zwróćcie uwagę na to.-(lak zupełnie nieliniowe. co daje częstotliwość dudnienia 100 Hz. Po pierwsze.

aby stłumić odbiór tonu. 7-16).nieobecny ton podstawowy ciągle jest . wysokich częstotliwości pomiędzy 1000 i 2200 Hz. Stosunkowo łatwo można wyłączyć część błony. Jak więc w tej sytuacji mogą one odróżniać dźwięki o różnej częstotliwości? Dzięki odpowiedniemu treningowi złota rybka może odróżniać jedną częstotliwość od drugiej. który słyszy ona w dźwięku złożonym. ale tym . W uchu złotej rybki znajdują się komórki włoskowe. Narządy słuchowe u większości ryb różnią się nieco od ucha ssaków. że u ryb. Czy nadal będzie słyszalny składnik 200 Hz? /wolennik teorii periodyczności ma rację .lZcm dodajemy szum maskujący. Narządy słuchowe ryby są rozmieszczone w pęcherzykach powietrznych i różnice w narządach słuchu u różnych ryb są najwyraźniej związane z różnicami w rozmieszczeniu ich pęcherzyków powietrznych. cr znieważ odpowiadająca mu część błony nie została zablokowana szumem o wysokiej '.. i właśnie taktywność jest podstawą spostrzeganej wysokości dźwięku. a ponadto żyją w wodzie . przy braku błony podstawowej nie może tez zachodzić proces kodowania wysokości tonu. Ponieważ gęstość wody mało różni się od gęstości tkanek i płynów wcielę.. c?.aktywność neuronów wznosi się i opada regularnie. przynajmniej do tego punktu. Dźwięk przechodzi przez ciało ryby nie obniżając swej intensywności. Czy jest ono zdolne do odróżniania częstotliwości dźwięku? Zgodnie z twierdzeniem teorii miejsca. czy osoba badana może mimo wszystko słyszeć odpowiadającą temu wysokość dźwięku. podajmy szum zawierając. W celu określenia 16 wielkości. W tym celu trzeba np. natomiast brak jest błony podstawowej. Dogodnym przedmiotem takich badań jest złota rybka (Fay i MacKinon. 1969. Więcej. a nawet mogłyby okazać się szkodliwe. to znaczy taki dźwięk. kiedy taki wystąpi.ivSzalny. że błona podstawowa drga tylko na obszar?. '•vwołanej nieliniowymi dodatkami.zcstotliwości-szura zawierający wszystkie częstotliwości powyżej 500 Hz. A jaki jest rzeczywisty wynik? Przy ekspozycji szumu o wysokiej częstotliwości nieobecny ton podstawowy przestaje być odbierany. Woda jest bardziej gęsta od powietrza i dźwięk rozprzestrzenia się w niej pięć razy szybciej niż w powietrzu. Zwolennik • oi miejsca będzie twierdził. ucho zewnętrzne i środkowe nie są rybom potrzebne. aby zamaskował on zupełnie czysty ton 200 Hz. że sygnał o częstotliwości 200 Hz będzie właśnie słyszalny. dodać do sygnału szum o niskiej częstotliwości. Ryby pozostają na znacznie niższym poziomie rozwoju. że jest odwrotne: szum o wysokiej częstotliwości zniekształci reakcje neuronów i nieobecny ton „odstawowy nie będzie więcej słyszany (rys. Fay 1970).Zcstotliwości. który zawiera wszystkie częstotliwości leżące poniżej określonej wielkości. w którym dźwięk rozprzestrzeniacie nieco inaczej niż w powietrzu. Szczególnie ważne jest to. aby udowodnić istotność paskujących właściwości zastosowanego szumu. błona podstawowa drga w obszarze 200 Hz i osoba badana właśnie to odbiera Przedstawiciel teorii periodyczności uważa. a następnie prosimy ją. RYSUNEK 7-16 . nawet po tym. aby wyregulowała intensywność tego tonu tak. 5 Eksperymenty na złotych rybkach zostały omówione przez Faya (1970) oraz Fay i MacKinnona (1969). Ten o/iom szumu będzie wystarczający do zamaskowania jakiejkolwiek aktywności. jak ton 200 Hz. um o niskiej częstotliwości tak. 200 razy na sekundę. Następnie dołączamy . Przedstawiciel teorii periodyczności będzie udowadniał.środowisku. można wypróbować szum o wysokiej . Dla zupełnej pewności. Czy jest możliwe dokonanie rozstrzygającego eksperymentu? W tym celu trzeba zatrzymać drgania błony w części odpowiadającej częstotliwości 200 Hz i sprawdzić. Jaka powinna być jego intensywność1 Dostatecznie duża. zgodnie z teorią periodyczności. Tak więc główna rozbieżność między tymi teoriami sprowadza się do pytania. znajdują się komórki włoskowe i nerwy słuchowe.. odróżnienie wysokości w takim wypadku powinno być całkiem dobre. Teraz ponownie włączamy ton złożony. jak cała aktywność na obszarze odpowiadającym jego 7'istotliwości jest fizycznie maskowana szumem. wszystkie składniki częstotliwości do 500 Hz. rzeczywiście błona aktywizuje się w obszarze 200 Hz? Zwolennik teorii miejsca uważa i. a szczególnie u złotych rybek. ale wyładowania nerwowe z tv<* obszarów synchronizują się na częstotliwości 200 Hz. żeby dźwięczał dokładnie tak głośno. ale brak jest błony. począwszy od którego wyładowania neuronów nie nadążają już za sygnałem. ODRÓŻNIANIE WYSOKOŚCI DŹWIĘKU 5 B Z UDZIAŁU BŁONY PODSTAWOWEJ E Jednym ze sposobów sprawdzenia prawdziwości teorii periodyczności są eksperymenty przeprowadzone na zwierzęciu pozbawionym btony podstawowej. że szum ten zamaskuje dowolną nisko częstotliwą aktywność na błonie. początkowo eksponujemy osobie badanej czysty ton 200 Hz.

\rgumenty przeciw teorii periodyczności spostrzegania wysokości tonu Chociaż wydawałoby się. Źródło: Fay (1970).dostrzegalnym objawem tej antycypacji jest krótkotrwale wstrzymanie oddychania. Początkowo podaje się rybie szereg tonów o jednakowej częstotliwości. która powoduje. Następnie zmienia się częstotliwość jednego tonu i tej właśnie zmianie towarzyszy bodziec elektryczny.RYSUNEK 7-18. podwójne słyszenie („diplacusis"). i . 7-17). chociaż absolutna wrażliwość ryby jest znacznie niższa. istnieją jednak dwa zjawiska utrudniające wyjaśnienie spostrzeania wysokości tonu na podstawie periodyczności. Źródło: Fay i MacKinnon (1969). że •Udzielny neuron nie może reagować częściej niż 300-400 razy na sekundę. krzywa ilustrująca zmiany wrażliwości wraz ze zmianą częstotliwości jest analogiczna do odpowiedniej krzywej u człowieka. Pierwsze zjawisko polega na tym. Uzyskane wyniki zostały przedstawione na rysunku 7-18. Zwróćcie uwagę na to. Jak więc w 'akim wypadku jego aktywność może stanowić podstawę spostrzegania wysokości Opowiadającej sygnałom o częstotliwości do 4000 Hz? Drugie zjawisko . to jest dokładnie tam. Zdolność złotej rybki do odróżniania częstotliwości znika na obszarze 1000-2000 Hz. że minimalna zmiana częstotliwości dostrzegana przez rybę przekracza 10-krotnie tę. że eksperymenty z maskowaniem dość wyraźnie potwierdzają 'rorię periodyczności. Ryba szybko uczy się antycypować wstrząs elektryczny w momencie. którą dostrzega człowiek. gdy następuje zmiana częstotliwości . a następnie eksponować dźwięk w połączeniu ze wstrząsem elektrycznym (rys. gdzie możemy tego oczekiwać na podstawie teorii periodyczności. RYSUNEK 7-17. że ten sam ton Obierany jest jako różniący się wysokością przez jedno ucho w porównaniu z drugim W celu przeprowadzenia doświadczenia należy unieruchomić rybę w uprzęży wypełnianej gazą. Przy takich częstotliwościach neurony nie są już zdolne do reakcji synchronicznie z sygnałem dźwiękowym.to interesująca -somalia słuchu.

Jeśli dodajemy więcej tonów. Poczynając od tego 6 uzupełniającej informacji dotyczącej wysokości dźwięku. że neurony.. energia amplitudy drgań na błonie podstawowej. nie mówiąc już o idealnych odpowiednikach na poziomie neuronów./^ i. omawiane zjawisko występuje w tak niewielkim stopniu. ma podstawową częstotliwość około między każdą parą punktów drgań na obu błonach. Tak więc.. 249). aby powyżej tego punktu wyanomalia ta potwierdza pogląd. na które są one Załóżmy. chociaż do obu uszu wpada ten sam ton. zmienia ia wojej głośności. dla wykonania tego zadania konieczne ^utrzymanie całościowej energii na stałym poziomie. że ta dwoistość operacji występuje tylko w wypadku częstotliwości poniżej mogą reagować na częstotliwości powyżej 2000 lub nawet 3000 Hz. to grupa złożona z czterech . 7-19). aby całą energię utrzymać stalą. że wysokość tonu jest determinowana przez miejsce yowania neuronów mogły być zsynchronizowane z częstotliwością drgań. głośność dźwięku wzrasta w miarę dodawania nowych częstotliwości . Pobudzeniu neuronów może wysyłać impulsy z częstotliwością łączną 1200 Hz. 1970). gdzie oba mechanizmy mogą działać. Najwyższa nuzgodność impulsów nerwowych byłaby potrzebna do osiągnięcia idealnej zgodności % jaką może wziąć śpiewaczka sopranowa.. pojedynczo lub grupami. (Należy zamaksymalnej amplitudy drgań na błonie. zwolennicy teorii periodyczności powołują się na . żc •. pod warunkiem. Człowiek cierpiący na ostry diplacmis słyszy znaczyć. uchem. aby sądzić. kiedy pasmo zawiera się w we-świetnie uzupełniają się wzajemnie.nU-miejsce na błonie determinuje jakość dźwięku. że eksponujemy osobie badanej dwa czyste tony i prosimy ją o ocenę głośności najbardziej wrażliwe (por. Inaczej trudno byłoby wyjaśnić przypadek z nieobecnym tonem podstawowym. Ogólnie biorąc. Zakłada się. lnicach częstotliwości /L i/^). Pełna teoria spostrzegania wysokości tonu. Rozważmy to na prostym przykładzie. że obie teorie są nieprawdzi. brak jest danych przemawiających za tym. częstotliwością (przy stałej średniej częstotliwości). że rozkład aktywności neuronów dostarcza zostanie osiągnięta pewna krytyczna wielkość tej odległości.w strefie lokalizacji 1000 Hz reagują z częstotliwością wyładowań równą 1000 Hz. Wiadomo również. W gruncie rzeczy. Począwszy od tego momentu Dwoistość teorii spostrzegania wysokości dźwięku głośność pary tonów zaczyna rosnąć wraz ze zwiększeniem tej odległości (rys. to możemy tylko dziwić się.ikiegokolwiek miejsca wzdłuż błony podstawowej zawsze towarzyszą wyładowania o aktywność ich jest odpowiednio zsynchronizowana. to Aby odparować pierwszy zarzut. Jednakże wyładowaniom o określonej uwagę. poniżej 1000-2000 Hz. jak widać. że należy utrzymać stałą energię dźwięku (zwaną pasmem szumu. jla częstotliwości w przedziale od 1000 (lub 4000) do 20 000 Hz spostrzeganie wysoszczególnie w wypadku tonu o wysokich częstotliwościach. określenie wysokości tonu na poddwa tony o różnej wysokości. powinna stanowić kombinację W podobny sposób dźwięk składający się z komponentów wszystkich częstotliwości teorii miejsca i teorii periodyczności. przy czym grupa włókien nerwowych może równocześnie reagować na taka odstawowego równą częstotliwości 100 Hz. Tak samo jest z szumem. jaka w strefie niższych częstotliwości. s.. Jak to jest możliwe. W tym wypadku częstotliwość wyładowań pomaga określić wysokość częstotliwość. że zgodnie z poglądami różnych badaczy. Najłatwiej można to wyjaśnić kości tonu może wyjaśnić tylko mechanizm miejsca. uzyskanego w efekcie dźwięku. Dipkicusis to jeden z najważniejszych argumentów przeciw teorii periodyczności. ziwie częstotliwości wyładowań jest możliwe aż do częstotliwości 4000 Hz. Jeżeli te dwa tony będą coraz bardziej różniły się między Hb . skoro neurony normalnie wyładowują się z taką samą i/0Iie •c pojawiają się żadne komplikacje i odbierana jest wysokość wywołana tonem 1000 Hz./n do momentu aż tym mnóstwo faktów. czyli jego barwę. y tu do czynienia ze spostrzeganiem dźwięku złożonego. Jeżeli nawet weźmiemy to p0(j częstotliwości odpowiadającej temu miejscu. z wysokością tonu zasadę salwy (por. i częstotliwością.7Cli włókna w strefie lokalizacji 1000 Hz dają częstotliwość wyładowań 100 Hz. . w których możliwa jest niewielka dysharmonia między lokalizacją włókien nerwowych a krytycznymi częstotliwościami. Z pewnością miejsce na błonie podstawowej ma zawartych między pewną niską częstotliwością {£} a wysoką częstotliwością (fH) niezwykle ważne znaczenie dla wydobycia informacji o wysokości sygnału . częstotliwości nie zawsze odpowiadają pobudzenia odpowiednich miejsc błony. jeżeli przeanalizujemy kolejno wszystkie etapy przetwarzania sygnału w systemie nerwowym aż do samego mózgu. że istnieje wiele miejsc. łączny dźwięk nie. jeśli tylko zastanowimy się nad tym. dopóki nie zostanie przekroczona pewna irytyczna wielkość odległości między częstotliwościami.6 Zauważcie. Trudno również oczekiwać. szczególnie dla częstotliwości "lomentu. że |400Hz. do tego dochodzi informacja przekazywana ażdego z nich musi być zredukowana do połowy. Więcej nawet.oziom energii dla każdej częstotliwości jest proporcjonalny do l/(/H -fL). Jeżeli włókna rozmiesz. dzieje się tak dopóty. jeśli liczba tonów zostaje podwojona. na którą żadne z nich oddzielnie nie mogłoby reagować.świadczy o achowuje stałą głośność podczas zwiększenia odległości między. Ale większość dźwięków natupewnymi różnicami w miejscu maksymalnej amplitudy drgań na błonach podstawowych ralnych wykorzystywanych przez człowieka do komunikowania się lub dla rozrywki leży w jednym i drugim uchu. Brak jakichkolwiek podstaw. przez częstotliwość wyładowań we włóknach nerwu słuchowego. Jest rzeczą mało prawdopodobną. aby błony w obu uszach miały idealnie zgodne rozmiary. kiedy dźwięk złożony z oddzielnych rw Za główny czynnik określający wysokość tonu możemy przyjąć miejsce maksymalnej •ó eksponowany jest osobie badanej. Na odpowiednie pobudzenia reagują określone grup^ nl m neuronów. z jaką drga błona? .) Tak więc wszyscy ludzie odbierają nieco inaczej wysokość tonu docierającego do obu uszu. van den Brink. Jeżeli pojedynczy neuron wyładowuje się z częstotliwością zaledwie 300 Hz. to KRYTYCZNE PASMO CZĘSTOTLIWOŚCI staje się jasne. 1000 albo 2000 Hz. i ze strukturą tonów harmonicznych w Wszarze 1000 Hz.

podobne do tych. W gruncie rzeczy tony te są rozdzielone dwoma krytycznymi pasmami częstotliwości. Odległość od okienka owalnego (mm) Wszystkie trzy przykłady wskazują. W wielkościom różnic ledwie dostrzegalnych (rld) i skali melowej dla wysokości tonu. dalsze jeden od drugiego o 300 Hz. Źródło: Scharf(J970).04 pasma krytycznego. W ten sposób zjawisko periodyczności spostrzegania wysokości wymaga. człowiek może łatwo odróżnić te dźwięki. Strefa ta nazywa się pasmem krytycznym. aby komponenty tworzące nieobecny ton podstawowy znajdowały się dostatecznie blisko siebie. wywołanych dwoma tonami. Próg różnicy (rld) częstotliwości w tym obszarze stanowi około 1/50 przedstawionej tu odległości częstotliwości. 7-20). 108 melom i 25 rld.3 mela i 0. RYSUNEK 7-21. i Krytyczne pasmo częstotliwości ma szereg ważnych właściwości. pokrywania się krzywych aktywności. Porównując przedstawione na rysunku 7-21 krytyczne pasmo częstotliwości z właściwościami błony podstawowej oraz skalą melową i skalą rld. maskowany odpowiedniki krytycznego pasma częstotliwości. . możemy w następujący sposób przedstawić wzajemne powiązania między nimi: 1 mel odpowiada w przybliżeniu 12 neuronom. 0. to znaczy w granicach krytycznego pasma RYSUNEK 7-20. • 1 pasmo krytyczne odpowiada w przybliżeniu 1300 neuronom. co wyprowadza je daleko poza granicę tej strefy.009 pasma krytycznego. oddalonymi dzieje się tak dopóty. mimo znacznego rozszerzanie pasma szumu nie ma wpływu na wykrycie czystego tonu. Osoba badana próbuje wykryć czysty ton. Na miarę zwiększenia odległości między fL i/ H .23 rld i 0. że w przedziałach pewnej krytycznej strefy częstotliwości można zaobserwować wzajemne oddziaływanie energii dźwiękowych. które odpowiadały szumem w paśmie obejmującym częstotliwości zbliżone do częstotliwości tego tonu. Dudnienie wywołane przez różne tony jest najwyraźniej dostrzegane wtedy.RYSUNEK 7-19. rysunku 7-21 przedstawiono wykres aktywności wywołanej dwoma tonami. 4. chociaż psychologiczne właściwości nadal współgrają ze sobą. dopóki nie zostanie osiągnięta krytyczna odległość. Jeżeli wychodzimy poza granicę tej strefy krytycznej. bardzo łatwo znajdziemy Rozważmy trzeci przykład. Jeśli popatrzymy na układ pobudzeń na błonie podstawowej. wzajemne oddziaływanie energii dźwiękowych zostaje przerwane. i 1 rld odpowiada w przybliżeniu 52 neuronom. Źródło: Scharffi97i. Źródło: Zwislocki (1965). Jej wielkość zależy od wartości częstotliwości środkowej (rys. W ten sposób. wykrycie tonu staje się coraz trudniejsze. kiedy tony te leżą w przedziałach tego samego pasma krytycznego. w której mogłyby oddziaływać na siebie w naszym spostrzeganiu.

PRZESTRZENNE SPOSTRZEGANIE DŹWIĘKU Mamy dwoje uszu. że dysonans jest wynikiem dudnienia wywołanego dwoma tonami. Wsłuchajcie się w różnicę między nimi. Jeżeli przyjmiemy. Oddalone od źródła dźwięku ucho znajduje się w cieniu akustycznym utworzonym przez głowę (rys. Jest to tak naturalne i powszechne zjawisko. musi okrążyć głowę dookoła. to droga dodatkowa wynosi 8TI.częstotliwości. z jaką dźwięki docierają do obu uszu. zawierające wie]e częstotliwości harmonicznych. możemy określić w przybliżeniu możliwe opóźnienie w czasie między dotarciem sygnału do obu uszu. a więc i łatwiej słyszalne. Szerokość głowy ludzkiej wynosi około 18 cm. Odtwarzanie stereofoniczne nie tylko zapewnia takie spostrzeganie dźwięku. tym silniejszy będzie dysonans. Instrumenty muzyczne wydają złożone dźwięki.5 cm. czyli około 27. Twierdzi się. Dźwięki dochodzą najpierw i z większą siłą do ucha znajdującego się bliżej ich źródła. a nie przez jedno [słyszenie jednouszne). Jest to ważny czynnik wzbogacający nasze spostrzeganie i ułatwiający rozszyfrowanie informacji słuchowej. dźwięk pada bezpośrednio do ucha z tejże strony. stereofonicznego nagrania7. Przeprowadzając niezbyt skomplikowane obliczenia. że traktujemy je jako absolutnie oczywiste. Nagranie powinno być zrobione w studium nagrań stereofonicznych-stare płyty lub pochodzące z masowej produkcji nie nadają się do tych celów. a drugi bezpośrednio po prawej stronie słuchającego. Im bardziej słyszalne są te tony harmoniczne. Następnie włączajcie na przemian nagranie monofonicznej stereofoniczne. jeżeli dowolna para ich tonów harmonicznych trafia w granice tego samego pasma częstotliwości. o wysokim standardzie. możemy określić położenie źródła dźwięków. 7 RYSUNEK 7-22 . Droga dźwięku-do bliższego (lewego) ucha Lokalizacja Wskazówkami umożliwiającymi zlokalizowanie źródła dźwięku są: dokładny czas oraz intensywność. Dwie nuty mogą być w dysonansie. że pasmo krytyczne odpowiada za dysonans związany z kombinacją pewnych dźwięków. Trudno docenić znaczenie lokalizacji dźwięku. ale żeby dotrzeć do drugiego. Przypuszcza się również. których częstotliwości leżą w granicach jednego pasma krytycznego. jakby wychodził on z różnych punktów wyobrażonej otaczającej nas przestrzeni. że głowa przedstawia kulę o promieniu około 8 cm. chyba że jeden znajduje się bezpośrednio po lewej. Wagę lokalizacji dźwięku można łatwo zademonstrować za pomocą nowoczesnej aparatury dźwiękowej. Jeżeli źródło dźwięku położone jest po jednej stronie. Większość współczesnych nagrań symfonicznych czy grup rockowych jest wysokiej jakości. ale daje również znacznie bogatsze wrażenie dźwięku-różnorodne dźwięki stają się bardziej wyraziste. 7-22). Ponieważ dźwięk rozchodzi się Mowa pochodząca od dwóch mówców nie daje tak wyraźnego efektu. ale słyszymy jednolity świat dźwięków. Posłuchajcie przez słuchawki dobrego. Właśnie dzięki różnicy w informacjach uzyskiwanych przez oboje uszu (słyszenie dwuuszne).

5 cykla falę docierającą do ucha lewego. Różnica taka wystarczy. Różnice w czasie stanowią dobrą sposobność do lokalizacji tych dźwięków. których częstotliwości składowe są niższe niż 1300 Hz. to dźwięk dociera do obu uszu jednocześnie Jeżeli źródło leży o 3° w prawo. a nawet 1/2 cykla? Mówiąc inaczej. Przy sygnałach o wysokiej częstotliwości opóźnienie to nie jest jednoznaczne i nie może być wykorzystane do lokalizacji źródła dźwięku. W wypadku niskich częstotliwości fala dźwiękowa załamuje siei „okrąża" głowę. W takim wypadku fala odbierana przez prawe ucho wyprzedza o 4. 3.5 sin 30° d =1. czy można określić. zaczyna sprawiać kłopoty w ustaleniu źródła sygnału.52radiany d= 3. która daje nieznaczny cień lub w ogóle go nie nakłada. dźwięk dociera do prawego ucha o 30 mikrosekund wcześniej niż do lewego. gdy wynoszą one: 4. 1. d=r0 + rsin9 \ JF<9 = 30° =0.5 + 3. aby obserwator mógł wykryć zmianę położenia źródła dźwięku. czy z przodu czy z tyłu. Oczywiście.033 m (3. 17° lub 6°? Jest to niemożliwe. nie pozwala ustalić. jeżeli bowiem głowa jest całkowicie nieruchoma. sygnałów wzrokowych oraz dzięki różnicom w barwie dźwięku. jedyna dostępna informacja.75 = 3. Dźwięk przebywa drogę między jednym a drugie uchem w czasie około 840 mikrosekund. System nerwowy musi więc przechować informację o czasie nadejścia sygnału z dokładnością do 30 mikrosekund (rys. Efekty cienia akustycznego w wypadku położenia źródła iwięku pod kątem 15" wyglądają następująco: -fsto tliwosc Stosunek intensywności dźwięku dla obu uszu 1 dB 4dB 5 dB 6dB 10 dB 300 Hz 100 Hz i 200 Hz . pod jakim ustawione jest źródło dźwięku (w radianach) Dźwięk płynący od oddalonego źródła RYSUNEK 7-23. Jest to zdumiewająca zdolność.3 metra. rozważmy sygnał o częstotliwości 10000 Hz. Tak więc łatwo. Czyż można jednak określić różnice między dwoma tonami w wypadku. że w celu lokalizacji źródła dźwięku niezbędne jest porównanie sygnałów uzyskanych przez ucho prawe i lewe. 2. Dźwięk docierający z przodu.5. Odbija się więc od głowy. ta różnica w czasie zależy od tego. jednakże przy wysokich częstotliwościach. 7-23). zwłaszcza gdy uwzględnimy fakt. czy źródło dźwięku leży o 55° na prawo albo 40°. wynikającym ze sposobu odbicia i załamania przez głowę i ucho zewnętrzne różnych częstotliwości. dźwięk o częstotliwości 100 Hz ma długość fali 3. Przybliżone obliczenie różnicy mędzy dwoma uszami w długości drogi ododdaloago źródła dźwięku. W gruncie rzeczy przestrzenna lokalizacja dźwięku nie jest zbyt dokładna nawet dla niskich częstotliwości. W naturalnych warunkach niejasności te mogą być usunięte za pomocą ruchów głowy.5. gdy fala jest krótka w porównaniu z rozmiarami głowy. Różnica w czasie dotarcia sygnału do jednego i drugiego ucha jest wynikiem różnicy fa2 między sygnałami. tym samym iwrzy się cień akustyczny.5 cala (ok.w powietrzu z prędkością (w przybliżeniu) 330 metrów na sekundę. Na przykład. której pełny cykl trwa krócej.. = 270 m sek.5 -0. czy dźwięk dociera z góry czyż dołu. 8 cm) 9 = kąt. to drogę równą 1 Cm przebywa w ciągu 30 mikrosekund. Jeżeli sygnał 10 000 Hz dochodzi od źródła umieszczonego po prawej stronie od obserwatora pod kątem 55°. 27°. Drugą wskazówkę dla określenia lokalizacji dźwięku stanowi cień akustyczny utworzony przez głowę. brak jest w ogóle znaczącej dyfrakcji. Ta maleńka różnica-30 mikrosekund różnicy czasu-jest dla człowieka wykrywalna.5. a nawet. Aby to zrozumieć. ale z przesunięciem w jedną stronę.3 centymetra). M długość fali zaledwie 0. W tym wypadku cykl zmian ciśnienia dźwięku dokonuje się co 100 mikrosekund. Najdłuższy czas opóźnienia dźwięku między obu uszami wynosi około 840 mikrosekund i jakakolwiek częstotliwość dźwięku. jaką jest różnica w czasie.5 cali Różnica czasu = 76 • d m sek. jeden opóźnia się w stosunku do drugiego. charakteryzuje się takim samym opóźnieniem jak dźwięk docierający z tyłu z analogicznym przesunięciem w tę samą stronę. gdzie położone jest źródło dźwięk Jeżeli jest ono położone na wprost głowy. dźwięk dociera do lewego ucha o około 450 mikrosekund później niż do ucha prawego.75+ 1.000 Hz o oHz o ! .5. Ale już dźwięk o częstotliwości lOOOOHz d = różnica długości dróg r = promień głowy = 3.okrąża" głowę.

na przykład w toku równoczesnej rozmowy kilku osób? Odpowiedzi na te pytania pozostają poza granicami naszej obecnej wiedzy. Niektóre wyższe poziomy systemu słuchowego najwidoczniej biorą też udział w porównywaniu sygnałów napływających z obu uszu-na przykład wzgórek czwo raczy dolny. To oczywiście pomaga zarówno w prawidłowej ocenie tonu. zależnie od tego. Z prawego ucha różne jednostki we wzgórku czworaczym dolnym. Przestrzenna lokalizacja dźwięku zachodzi głównie dzięki podwójnemu systemowi' różnic czasowych dla niskich częstotliwości i różnic intensywności dla wysokich częstotliwości. Jego struktura anatomiczna jest odpowiednio dostosowana do przechowania informacji czasowej. Różne neurony najwidoczniej mają różnorodne preferencje dotyczące stron. pozwalająca zaobserwować ten efekt. która pozwala na uporządkowaną reprezentację różnorodnych częstotliwości słuchowych. Wspominaliśmy już o tym. jaki jest potrzebny przy lokalizacji przestrzennej. co sprawia.Poczynając od 3000-4000 Hz różnica intensywności jest dostatecznie duża. dochodzącej od początkowych neuronów słuchowych 8. który jest odpowiedzialny za przetwarzanie informacji istotnych dla lokalizacji dźwięku w otoczeniu. Nie wszystkie jednak elementy jego systemu słuchowego są proporcjonalne do wielkości głowy. to jak sobie z tym radzą duże zwierzęta? Słoń ma chyba największą gtowę ze wszystkich lądowych ssaków. Jest to wynik oddziaływania trzech różnych mechanizmów: lokalizacji. Ich reakcje mają charakter podobny do tych. Do wyższych ośrodków słuchowych Oliwka górna Interakcje dwuuszne Aby zapewnić precyzyjną lokalizację dźwięku w przestrzeni. aby zapewnić rzetelne różnicowanie i tym samym dostarczyć miarodajnych wskazówek lokalizacji żródla dźwięku. że sygnały nerwowe opuszczając ucho przechodzą bardzo krótką drogę do miejsca. Skoro ustalenie czasu jest tak ważne dla dokładnej lokalizacji dźwięków. system słuchowy musi mieć zdolność wykrywania różnic czasowych rzędu 10 lub 20 mikrosekund. gdy sygnał dociera wpierw do drugiego ucha. Na rysunku 7-24 przedstawiono schematycznie ogólne typy interakcji zachodzących w oliwce górnej (E oznacza interakcje pobudzeniowe. Ponadto wzgórek czwo raczy ma taką strukturę. Jeśli sygnał dociera najpierw do jednego ucha. (Dokładna anatomia nie jest jeszcze w pełni poznana. Źródło: van Bergeijk (1962). redukcji interferencji oraz sprowadzenia maskowania do minimum. a jeszcze inne wytwarzają taki rodzaj interakcji. U kota różnica w czasie. to jednak ciągle dalekie jest rozwiązanie problemu przestrzennej lokalizacji dźwięku. jaki zaobserwowano w oliwce górnej. to tempo reakcji pewnych jednostek jest wyższe aniżeli wówczas. Podobna zależność została wykryta w stosunku różnic intensywności dźwięku. czyli mechanizm niezbędny dla dwuusznej lokalizacji. szą liczbą błędów przy lokalizacji źródła dźwięku. co zwiększałoby ryzyko uzyskania precyzyjnej informacji czasowej. że oliwka górna jest tym ośrodkiem nerwowym. że określony przedmiot znajduje się o 37° na prawo i jest lekko uniesiony? W jaki sposób są wyodrębniane i lokalizowane złożone sygnały dźwiękowe. do oliwki górnej.przedziale częstotliwości dźwiękowych. jak i odróżnieniu i lokalizacji różnych częstotliwości dźwięku. wynosi około 250 mikrosekund. ale zwiększa jego jasność. z których nadchodzi sygnał. Słoń bez takich długich przewodów słuchowych potrzebowałby znacznie dłuższych połączeń nerwowych między uszami. gdzie następuje łączenie informacji napływających z obu uszu. Znaczenie słyszenia dwuusznego Równoczesne dotarcie dźwięków do obu uszu nie tylko uzupełnia spostrzegany dźwięk o wymiar przestrzenny. . Ma on niezwykle długi przewód słuchowy (prawie 11 cm). 8 Jądro ślimaka Jądro spiralne Z lewego ucha RYSUNEK 7-24. jak i z drugiego ucha mogą aktywizować Na marginesie interesująca uwaga. Przełączenie z jednego systemu na drugi zachodzi w przedział 1000-5000 H z . Wyniki równoczesnych badań obu tych zmiennych dostarczają wiele dowodów przemawiających za tym. niezbędnej dla lokalizacji. że jego uszy wewnętrzne leżą bliżej siebie o 22 do 25 cm niżby to wynikało z samej wielkości głowy.) Wiele oddzielnych neuronów w oliwce górnej reaguje w różny sposób. Tu zachodzą interakcje pobudzeniowe i hamujące między sygnałami napływającymi od prawego i lewego ucha. Jakie mechanizmy nerwowe informują nas o tym. Chociaż zaczynamy rozumieć pewne mechanizmy nerwowe biorące udział w porównywaniu i łączeniu sygnałów z obu uszu. I-hamujące). Dźwięki dochodzące zarówno z jednego. charakteryzującym się najwięk. co jest równe w przybliżeniu czasowi niezbędnemu do przejścia dźwięku z jednej strony głowy kota na drugą. Jedne z nich są hamujące inne pobudzeniowe. która występuje u wszystkich zwierząt. tj. które ucho pierwsze odbierze sygnał.

W warunkach naturalnych. to gdzie najlepiej umieścić mikrofon? Jeśli nosi on mikrofon w kieszeni koszuli. nie uzyskamy dobrych rezultatów. kiedy . Jeżeli słuchający posługuje się aparatem słuchowym. \laskuwanie. w sali umieszcza się wiele mikrofonów. że możemy usłyszeć skąd dochodzi głos. Kaszel i ruchy dookoła zagłuszają nagranie głosu. którego chcernv posłuchać. Wyeliminowanie maskowania czyni dźwięki bardziej wyraźnymi i pozwala na lepsze ich zróżnicowanie przy odbiorze dwoma uszami niż jednym uchem. W realnych warunkach człowiek nie jest świadomy tych zakłóceń. który jest stosowany w większości wypadków do produkcji płyt i taśm magnetofonowych. należy b zastosować dwuuszny zapis dźwięku. umieszczonymi w tej samej odległości od niej. jakie mają ludzie głusi na jedno ucho. lapis dźwięku A y uzyskać nagranie. do drugiego zaś wyłącznie szum. Będzie to efekt pokrywania się stref pobudzenia na błonie podstawowej. Problemy występujące przy słuchaniu jednokanałowego (monofonicznego) magnetofonu ostro ilustrują trudności. tak aby można było odtworzyć je w warunkach ilomowych (rys. że szum przekazywany do obu uszu jest lokalizowany w środku głowy. że sygnały na wejściu docierające do jednego i drugiego ucha odejmują się od siebie. Czasem nagranie rozmowy na magnetofonie jest mało zrozumiałe. W rezultacie badań (głównie metodą prób i błędów) specjaliści od zapisu dźwięku opanowali sposób posługiwania się większą liczbą mikrofonów równocześnie. Przy nagraniu monofonicznym bardzo niskie częstotliwości bębna zamaskują niskie częstotliwości klarnetu. umożliwiających lokalizację dźwięku. Mikrofon powinien bowiem znajdować się możliwie najbliżej uszkodzonego ucha. jaki później musi być zachowany przy ustawieniu głośników. Jeżeli próbujemy usłyszeć cichy głos zmieszany z szumem. ponieważ różnica powstała po odjęciu sygnałów wejściowych do obu uszu będzie w tym wypadku równa zeru. W gruncie rzeczy w celu poprawy warunków. intensywność albo też lokalizację w przestrzeni tego. w rezultacie czego szum zostaje wyeliminowany. Przeszkadzają szumy i odbicia. że słuchacie orkiestry i w momencie. jak i szum. Możemy rozpatrzeć to zjawisko przyjmując inny punkt widzenia. nawet jeśli one występują. Metoda ta nie jest zbyt wygodna. Ogromnie wzrasta czystość nagrania w efekcie dodania drugiego mikrofonu-czyli poprzez zapis stereofoniczny. Istnieje również trzeci sposób polepszenia wyrazistości sygnału przy odbiorze dwuusznym. a drugiego instrumentu-do drugiego ucha. najlepiej byłoby posługiwać się dwoma aparatami słuchowymi. co chcemy usłyszeć. podczas jy sygnał jest słyszalny tylko w jednym uchu. Kiedy dysponujemy dwoma głośnikami przy odtwarzaniu. aby uzyskać właściwy efekt. w różnych punktach. Zapis dwuuszny różni się wyraźnie od zapisu stereofonicznego. zwłaszcza gdy zwrócimy uwagę na fakt. Drugi sposób poprawienia czystości odbioru dwuusznego polega na wykorzystaniu zjawiska zwanego różnicą poziomów maskowania. powinniśmy posłużyć się przy nagrywaniu dwoma mikrofonami ustawionymi z takim samym odstępem. Zdolność do lokalizacji pozwala mu śledzić wybiórczo jedynie interesujące go sygnały dźwiękowe. drugi dźwięki nadchodzące z lewej. Lokalizacja dźwięk stwarza takie możliwości. Celem zapisu stereofonicznego jest zarejestrowanie wycinków czoła fali w momencie jej przechodzenia nr/cz określony punkt skali dźwiękowej. Załóżmy. Przy prawidłowym ustawieniu jeden i nich będzie odbierał głównie dźwięki napływające z prawej strony. Pozwala to na uzyskanie pożądanych efektów i z tych względów w dzisiejszych czasach właśnie w ten sposób dokonuje się rejestracji dźwięku. dźwięki klarnetu i bębna będą docierać do obu uszu. nie wystąpi na błonie proces cl a wzajemnej interakcji i nie zajdzie zjawisko maskowania. przekazywany do jednego ucha. ile z obniżeniem zdolności do lokalizowania dźwięku.i czterokanałowych (kwadrofonicznych). Jeżeli zaś znajdzie się ona bliżej jednego z mikrofonów. W tym celu należy umocować na krześle stojącym na sali koncertowej makietę głowy z mikrofonami umieszczonymi w uszach. ale jeżeli słuchacz obróci ilowę. Nagle okazuje się. Możemy wybierać częstotliwość.<|arnet gra w dolnych rejestrach. które brzmiałoby tak jak przy oryginalnym wykonaniu. Za pomocą tylko dwu mikrofonów i tyluż głośników nie uzyskamy dokładnego odtworzenia nagranego utworu. podanie tego samego szumu do ucha drugiego znacznie poprawi wyrazistość odbieranego głosu. a w istocie przysłuchujemy się rozmowie prowadzonej w pobliżu. jak należy je połączyć w dwa kanały. że większa część dźwięku pierwszego Instrumentu będzie docierała do jednego ucha. to wówczas jej głos będzie oddziaływał silniej właśnie na ten mikrofon.Lokalizacja. Trudności te związane są nie tyle z obniżeniem wrażliwości na dźwięki. dźwięk jej głosu zostanie jednakowo odebrany przez oba mikrofony. Do tego potrzebne są dwa mikrofony o różnej czułości na kierunek dźwięku. wymaga bowiem w trakcie odtwarzania ścisłego przestrzegania warunków. może tak wyregulować swój słuch. Z tych względów prowadzi się obecnie badania w dziedzinie nagrań trój. Zazwyczaj w celu uzyskania zapisu dźwięku o wysokim standarcie. Jedna z możliwych interpretacji polega na tym. 7-25). Do jednego ucha dociera zarówno sygnał. Podczas słuchania nagrania „dwuusznego" przez słuchawki dźwięk odtwarzany jest z niezwykłą dokładnością. tłumiąc dźwięki uboczne. po jednym dla każdego ucha (nawet wtedy. Zatem. Kiedy osoba mówiąca znajdzie się między dwoma mikrofonami. Wyobraźcie sobie. w jakich dokonano nagrania. to nie będzie możliwe normalne określenie źródła dźwięku. Psycholo- . kiwamy głową i zgadzamy się z rozmówcą. zaczyna grzmieć wielki bęben basowy. Jeżeli • cn k klarnet i bęben będą odbierane każde innym uchem. że w trakcie towarzyskiego spotkania musimy podtrzvmywać niezbyt interesującą rozmowę. Różnica poziomów maskowania. jeżeli przekażemy sygnał wraz z zakłóceniem do jednego i drugiego ucha. gdy jedno z nich funkcjonuje normalnie). Różnica w położeniu przestrzennym I ( powadzi do poprawy w zakresie identyfikacji sygnału. na koncercie. przy czym specjaliści od zapisu dźwięku określają. Zdolność do lokalizacji pozwala nam umiejscowić w przestrzeni wiele słyszanych dźwięków.

Efekt pierwszeństwa W teorii lokalizacja odbywa się po prostu dzięki wykorzystaniu różnic między dźwiękami docierającymi do obu uszu. Zazwyczaj jednak sygnałowi początkowemu towarzyszy echo. jak jest ubrana widownia. Ponieważ wszystkie odbicia dźwięku są dostrzegane. Do uszu dociera szybkie następstwo dźwięków. liczby słuchaczy. Początkowo trzask dociera do jednego ucha.NAGRYWANIE DWUUSZNE RYSUNEK 7-26 ODTWARZANIE STEREOFONICZNE giczna akustyka niewiele może się tu przydać. nawet prosty trzask może j spowodować duże komplikacje. następnie zaś do drugiego. a nawet może zależeć od tego. Najlepszy sposób łączenia mikrofonów jest prawdopodobnie różny dla różnorodnych pomieszczeń. a potem do uszu zaczynają docierać odbicia od ścian i stropu pokoju (rys. Jak można wykorzystać to wszystko w celu lokalizacji dźwięku? . 7-26).

Na szczęście wykorzystywany jest tu jedynie pierwszy dźwięk docierający do uszu Zjawisko to nosi nazwę efektu pierwszeństwa. łatwo możemy określić różnicę między nimi. jest ona całkowicie ignorowana przez mechanizm odpowiedzialny za lokalizację przestrzenną. Jeżeli zarejestrujemy różne dźwięki. przy czym jednym będzie towarzyszyło echo.\ zatem. Nie jest ono jeszcze w pełni wyjaśnione Echo nie odgrywa prawie żadnej roli w psychologicznej interpretacji dźwięku. a innym nie. chociaż ta informacja dźwiękowa dociera do uszu. . Niemniej jednak jest przez nas odbierane. .

pamięć tr krótkotrwała i pamięć długotrwała (rys. Nerwowe podłoże pamięci SYSTEMY PAMIĘCI SYSTEMY PAMIĘCI System przechowywania informacji sensorycznej Pamięć krótkotrwała Pamięć długotrwała PRZECHOWYWANIE INFORMACJI Obwody nerwowe pamięci Przegląd obwodów nerwowych Obwody okrężne (rewerberacyjne) Konsolidacja gtędem byłoby traktowanie pamięci ludzkiej jako jednej całości. ale ich właściwości nie są na razie znane psychologom eksperymentalnym.5 sek. Mechanizmy pamięci POSZUKIWANIE LOKALIZACJI PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ JEDEN MÓZG CZY DWA MÓZGI Rozszczepienie mózgu u zwierząt Rozszczepienie mózgu u człowieka Dwa mózgi: niezmienność czy plastyczność WNIOSKI Badania na ptazińcach Badania chemiczne RYSUNEK 8-1 rodzaje pamięci. na przykład postukiwania własnymi palcami albo pogwizdywania.Czas przechowywania jest bardzo krótki.A. wyraźny i jasny. • . Prześledźcie doznane bezpośrednio wrażenie-zwróćcie uwagę. Można nawet powiedzieć. • Zamknijcie oczy. Rozważania dotyczące pamięci zaczniemy od krótkiego przeglądu głównych jej systemów. że zanim zniknie pozostaje jeszcze przez chwilę realne odczucie uderzenia palcami.1-0. Prześledźcie zacieranie się wyrazistości obrazu dźwiękowego w waszej świadomości. jak odebrany przez was obraz. następnie otwórzcie je na moment i ponownie zamknijcie.8. Uderzcie lekko czterema palcami w swoje ramię. że istnieją również inne CHEMIA PAMIĘCI Zmiany w RNA a uczenie się Uczenie się po wprowadzeniu zmian w RNA Przekazywanie pamięci ZABURZENIA PAMIĘCI Wstrząsy elektryczne Amnezje Przypadki H.M. Zauważcie. • Posłuchajcie jakichś dźwięków. zaangażowanych jest w ją bowiem wiele różnych procesów. utrzymuje się przez pewien czas. Możliwe jest. a następnie powoli zanika. a następnie mając na uwadze całą strukturę przejdziemy do szczegółowego analizowania każdego z nich. a potem już tylko wspomnienie o zaistniałym fakcie. mniej więcej około 0. 8-1). System przechowywania informacji sensorycznej System ten przechowuje dość dokładny i pełny obraz świata odbieranego przez system sensoryczny. i N. że istnieją co najmniej zy całkowicie różne rodzaje pamięci: przechowywanie informacji sensorycznej.

podczas gdy pojemność pamięci długotrwałej jest praktycznie nieograniczona1.kilka jednostek prezentowanego materiału. numer telefonu lub czyjeś nazwisko są przechowywane w pamięci krótkotrwałej. to znaczy. że ślad wzrokowy utrzymuje się przez około 0. a drugi . Wprowadzenie do pamięci długotrwałej nowego materiału wymaga czasu i wysiłku. Znajduje się w nim jednak okoto dziesięciu miliardów (1010) neuronów..). Dysponuje w wieloma gigantycznymi cząsteczkami. z których ono się składa. Między zapamiętywaniem obrazu zdarzeń a zapamiętywaniem ich interpretacji istnieje wyraźna różnica. można go zatrzymać w pamięci krótkotrwałej na czas nieokreślony. jak ostatnie słowa zdania.:. W pamięci krótkotrwałej natomiast można przez powtarzanie ' irZymać niewielką ilość materiału przez czas bliżej nieokreślony. Te właściwości przechowywania wzrokowej informacji sensorycznej są ściśle związane z właściwościami czasów reakcji systemu wzrokowego. musi znaleźć się w systemie pamięci długotrwałej. Pierwsze są dane bezpośrednio i bliskie w czasie. Utrzymuje się ona zaledwie przez kilka dziesiątych części sekundy i nie da '. jak długo utrzymuje się obraz przedmiotu. Mózg jest urządzeniem skończonym. przy której można zobaczyć zamknięty krąg świetlny. Jeżeli w waszej obecności wypowiedziano jakieś zdanie. Informacji sensorycznej nie można utrzymać dłużej przez . Zmieńcie szybkość poruszania się przedmiotu tam i z powrotem. wydobywania z niej i właściwej jego interpretacji. tego przedłużyć. wyprostowują. co raczej zawarte w nim wyrazy. wymagająca wysiłku i czasu. wypomnienie tych drugich jest trudne i dokonuje się powoli. Zdarzenia zaistniałe jopiero co pozostają w świadomości -jeszcze jej nie opuściły. 1 To ostatnie doświadczenie jest szczególnie ważne. jakie miały miejsce na poziomie sensorycznym. pozwala określić w przybliżeniu czas reakcji wzrokowej.z których każda może przechowywać dość znaczną ilość informacji (patrz paragraf „Chemia pamięci"). co utrzymuje się w pamięci przez więcej niż kilka minut. Przy jakiej prędkości niewyraźny obraz zaczyna być ciągły? Powinniście przekonać się. Głównym źródłem trudności związanych z pamięcią długotrwałą jest wydobycie z niej informacji. Nawet w tak prozaicznej czynności. że poruszający się przedmiot przemieszcza się przed waszymi oczami 20 razy w ciągu 5 sek. jak czytanie. Wskazaliśmy tam na możliwość mierzenia czasu reakcji tego systemu poprzez obserwowanie zapalonego światła latarki obracającego się w kole. omówimy ją dokładnie w toku dalszych rozważań. Zwróćcie uwagę. pamięć długotrwała jest mozolna. Pojemność systemów bezpośredniego przechowywania informacji sensorycznej oraz pamięci krótkotrwałej jest bardzo ograniczona: pierwszy obejmuje kilka dziesiątych sekundy. (250 milisek. muszą być częścią pamięci długotrwałej. Machajcie ołówkiem (lub palcem) tam i z powrotem przed oczyma. czyli cztery razy na sekundę. Zdolność do przechowywania materiału w pamięci krótkotrwałej w wyniku powtarzania zawartych w nim elementów jest jedną z najważniejszych właściwości systemu pamięci. że znalezienie w niej czegokolwiek powinno być niezwykle trudne. Niemniej jednak niektóre rzeczy szybko udaje się w niej odnaleźć. ale pojemność tej pamięci jest ograniczona. że wrażenie śladowe dwóch wyciągniętych palców zachowuje się przez moment po ponownym zaciśnięciu dłoni. dwa palce. patrząc przy tym prosto przed siebie. Problemy związane ze Oczywiście jakieś granice istnieją. Następnie ponownie zaciśnijcie dłoń. Niemal wszystko. Również wydobycie z pamięci przeszłych zdarzeń dokonuje się z trudem. jak RNA . jakby cień. powtarzając materiał ciągle od nowa. Czy pokrywa się to z oceną czasu przechowywania „niewyraźnego obrazu poruszającego się ołówka"? Pamięć krótkotrwała System pamięci krótkotrwałej przechowuje innego rodzaju materiał niż bezpośrednia informacja sensoryczna. ciągnący się Za poruszanym przedmiotem. Jest to raczej zachowanie ich bezpośredniej interpretacji.25 sek. Ilość informacji znajdująca się w pamięci jest tak ogromna. Zwróćcie uwagę na to. zapamiętacie nie tyle dźwięki. Oznacza to. Z oamicci krótkotrwałej: „Jak brzmiały pierwsze słowa tego zdania?" I pamięci długotrwałej: „Co jedliście na obiad w ubiegłą niedzielę?" Pamięć długotrwała jest najważniejszym oraz najbardziej złożonym systemem pamięci. szybko otwórzcie dłoń. ponieważ dzięki niemu można określić w przybliżeniu. nwtarzanie. z których każdy może przechowywać pewną ilość informacji. Podejmując świadomy wysiłek. że psychologia eksperymentalna zajmuje się w znacznej mierze problemami wprowadzenia materiału do pamięci długotrwałej. Pamięć krótkotrwała jest bezpośrednia i natychmiastowa. które dopiero co usłyszeliście lub przeczytaliście. to zatraca się ciągłość obrazu między krańcowymi punktami ruchu. Takie rzeczy. pamięć długotrwała istnieje oczywista różnica między pamięcią dopiero co zaistniałych zdarzeń a pamięcią /Jarzeń z odległej przeszłości. że dla podtrzymania ciągłości obrazu następczego potrzebny jest ruch 10 cykli na każde 5 sek. przechowywania go tam. Wszystkie wyuczone doświadczenia.• • Zaciśniętą dłoń wyciągnijcie przed siebie. która pozwala nam zinterpretować znaczenie symboli tekstu drukowanego. W danym wypadku przechowywana informacja nie jest pełnym obrazem zdarzeń. Zazwyczaj utrzymuje się w niej pięć lub sześć ostatnich elementów z przedstawianego materiału. Zwróćcie uwagę na coś. nie wyłączając reguł posługiwania się językiem. Tak więc praktycznie rzecz biorąc możemy rozważać zdolności Pamięciowe mózgu ludzkiego jako nieograniczone. W rzeczywistości można powiedzieć. omawianego w rozdziale 5. że jeżeli poruszamy nim bardzo wolno. musimy odwoływać się bezpośrednio i szybko do pamięci długotrwałej. Szybkość obrotów.

Pomimo swej niekompletności teorie te mają jednak duże znaczenie. w tym właśnie zawiera się istota pamięci. (Symetria ta. Daleka jest jeszcze chwila. które możemy określić jako pamięć. że zmiany chemiczne lub strukturalne w mózgu muszą jakoś wpływać na aktywność elektryczną. 8-3).zdolnością odnalezienia jedynego właściwego określenia wśród przechowywanych pamięci milionów lub miliardów jednostek określają w dużym stopniu ogólną struktu . Jeżeli spoglądamy na mózg z góry. Oznacza to. Przedstawimy teraz nerwowe mechanizmy pamięć' Zapoznamy się ze strukturami mózgu odpowiedzialnymi za przechowywanie i wydob • wanie informacji oraz z psychicznymi procesami pamięci ludzkiej. W części przedniej znajdują się płaty .0fałdowanej tkanki. Rozdziały 10 i 11 poświęcone są w całol! omówieniu badań nad strukturą pamięci długotrwałej. Zaczniemy od wprowadzenia kilku prostych obwodów. że trwałe przechowywanie informacji związane jest z chemicznymi lub strukturalnymi zmianami w mózgu. Niemal wszyscy zgodni są co do tego..-olowe. przedzielonych głęboką szczeliną. Mózg zbudowany jest symetrycznie. że bezpośrednia. wszystkich poziomów systemu pamięci. Obwody nerwowe pamięci Istnieje prawie całkowita zgodność co do tego. Neurony korowe w pewien specyficzny sposób dopasowują układ swych reakcji do zewnętrznych zdarzeń. po jednym wlcwej i prawej półkuli. a słabo albo też nie reagować w ogóle na inny materiał. a prawa stopa nieco większa od stopy lewej). procesy świadome i procesy pamięci bezpośredniej . lewej i prawej. Lewa połowa mózgu jest zwykle nieco większa od prawej. 8-2).H.U)lkul mózgowych. Najpierw jednak tym Czytelnikom. jeżeli systemy pamięci bezpośredniej są rezultatem aktywności elektrycznej. aby skutki pobudzenia utrzymywały się dłużej po zaprzestaniu pobudzenia na wejściu. że składa się on z dwu części Okolice ruchowe Okolice czuciowe . możemy przekonać się. co już wiadomo o obwodach nerwowych (rys. RYSUNEK 82 - . dokładnie tak pik prawa dłoń bywa nieco większa od lewej dłoni. kiedy będziemy mieli pełny i wyczerpujący opis sposobu gromadzenia informacji przez układ nerwowy. przypomnimy krótko to. PRZECHOWYWANIE INFORMACJI Pomimo wieloletnich badań mózg ciągle pozostaje dla nas zagadką. poszczególne partie mózgu otrzymały różnorodne nazwy ze'względu na istniejące między nimi różnice anatomiczne (rys. które organizm rozpoznaje i przypomina sobie. którzy nie przestudiowali rozdziału 2. Zdobywaniu nowych wiadomości muszą towarzyszyć pewne strukturalne lub chemiczne zmiany w mózgu. A nawet więcej. Podstawowe wymaganie dotyczące pamięciowego obwodu nerwowego polega na tym. jak dokonuje się ten proces. po bokach leżą płaty ciemieniowe i płaty skroniowe. Wiele znanych teorii próbuje wyjaśnić. to jest możliwe zbudowanie obwodów nerwowych mających zdolność funkcjonowania jako pamięć. Zacznijmy od następującego problemu: obmyślmy takie obwody. że stanowi on pewną liczbę oddzielnych części. ale wszystkie one mają wysoce spekulatywny charakter. Badanie anatomiczne mózgu pozwala stwierdzić. z tyłu znajdują się płaty . Wierzchnia warstwa półkul jest najwyżej zorganizowaną częścią mózgu. nie jest zbyt dokładna. Obwód pamięciowy musi działać wybiórczo.zarówno przechowywanie informacji sensorycznejjak i pamięć krótkotrwała .i\'liczne. podobnie zresztąjak symetria całego ciała. wszystkie płaty tworzą pary.odbywają się dzięki aktywności elektrycznej. stanowiąc drogowskazy na drodze do zrozumienia funkcjonowania systemu pamięci. Te dwie części noszą nazwę '. Powinien on bowiem silnie reagować na określony rodzaj materiału na wejściu. aktywna działalność umysłowa. zwaną korą mózgową. A więc aktywność elektryczna i procesy chemiczne muszą się wiązać ze sobą. Ale to jeszcze nie wszystko. które mają zdolność zapamiętywania. '' Takie są systemy pamięci..

że pojedynczy impuls nerwowy. 8-5). Załóżmy. który z tych trzech możliwych kodów będzie działał. może wywołać reakcję nowej komórki. nosi nazwę połączenia synaptycznego (synapsa). Układ nerwowy może reagować w trojaki sposób na wystąpienie litery A. a posługując się jednym impulsem nerwowym znacznie uprościmy wykład. Niezależnie od tego. że nastąpiła ekspozycja dużej litery A. że dla każdej litery istnieje odrębny kod. żeby wystarczył jeden impuls. Chociaż nie jest to precyzyjne. Możliwe. Przypomnijmy. że na każdą literę reaguje oddzielna komórka. Źródłu: Eccles (1965). Połączenie pobudzeniowe-to takie połączenie. że na każdy z elementów reaguje specyficzny zespół komórek. że litera A występowała już przedtem (rys. jeśli system rozpoznawania obrazów wykryje obecność litery A. Istota procesu. a linia to akson łączący dany neuron z innymi. Na rysunkach podstawowy neuron przedstawiony jest jako kółko z odchodzącą od niego linią.c.b. zareaguje ten odrębny detektor litery „A". tak że o obecności litery A sygnalizuje specjalna konfiguracja reagujących komórek nerwowych. że przeszła ona różne stadia rozpoznawania obrazów i została zidentyfikowana jako A. Impuls elektryczny przewodzony przez neuron przechoJZJ z ciała komórki przez akson do ciała następnej komórki. Istnieją dwa podstawowe rodzaje połączeń synaptycznych -pobudzeniowe i hamujące. znajdującego się po drugiej stronie synapsy. w którym akson tyka się z następną komórką. pojedyncza komórka nerwowa może mieć tysiące synaps. błąd dotyczy jedynie liczby impulsów. Połączenie hamujące zapobiega przekazaniu pobudzenia drugiemu neuronowi. kiedy impuls nerwowy biegnący wzdłuż aksonu wywołuje reakcję (impuls) neuronu. Możliwe. a zatem. tak że litera A jest wyodrębniona dzięki specjalnemu układowi wyładowań nerwowych. Miejsce. musi istnieć jakiś sposób zapamiętywania tego. kółko to ciało komórki. na poziomie synapsy pobudzeniowej następuje przekazanie pobudzenia następnemu neuronowi. Przeanalizujmy jeden z prostszych modeli pamięci. załóżmy.zostanie oddana prawidłowo. . Do wyładowania neuronu może okazać się niezbędne oddziaływanie dużej liczby jnipulsów docierających przez synapsy pobudzeniowe. docierający do synapsy pobudzeniowej. Aby ułatwić sobie analizę. rzadko się zdarza. Rozważmy problem utrzymania w pamięci sensorycznego wejścia. Możliwe.Synapsa i dendryt Wlokno nerwowe (akson) Jądro komórki przegląd obwodów nerwowych. Inaczej mówiąc. Ciało komórki Ciało komórki Akson Synapsa pobudzająca Synapsa hamująca Neuron RYSUNEK 8-4 Akson RYSUNEK 8-3 a.

jak i hamujące) licznych zewnętrznych wejść na pętlę mogłyby w konsekwencji doprowadzić Jo przerwania cyrkulacji impulsów. Trzecia możliwość tkwi w pewnej zawodności samego obwodu nerwowego: impuls dochodzący do jednego ogniwa łańcucha nie zawsze jest w stanie wywołać aktywność w ogniwie następnym. pobudzenie obiega cały obwód. Komórka Al reaguje na aktywność włókna X wywołując reakcje komórki A2. W obwodach przedstawionych na rysunku 8-6 sygnał dochodzący przez włókno X daje początek kolejności zdarzeń w grupie komórek A. tak że w efekcie końcowym potok impulsów może wygasnąć. Wówczas reakcje tych włókien mogą być zgodne z którymś i omówionych powyżej kodów. Najprostszy obwód określany jako obwód pamięci ma kształt zamkniętej pętli. nie ma w tym wypadku decydującego znaczenia dla analizy obwodu pamięciowego. wywołując wyładowania kolejnych neuronów.a włókna nerwowe X i Y wychodzą z systemu rozpoznawania obrazów. Aktywność rewerberacyjna wywołana określonym sygnałem nie może w rzeczywis:ości trwać w nieskończoność. że jakiś sygnał sensoryczny pojawił się w systemie rozpoznawania obrazów i biegnie przez włókna nerwowe X i Y. wywołany uderzeniem w głowę. Jedna wypływa z faktu. Grupy komórek (takie jak A i B) w rzeczywistości działałyby lako znaczne skupiska neuronów występujących w skomplikowanych konfiguracjach. jak sygnał przestał działać. Również zamierzone lub przypadkowe poddanie mózgu silnemu wstrząsowi elektrycznemu (jak na przykład elektrowstrząsy w terapii psychiatrycznej) może oczywiście powadzić do dezorganizacji aktywności obwodów pamięciowych. Druga możliwość-to pojawienie się nowych sygnałów.. że we włóknie X pojawiła się określona aktywność. które pozostawały zakodowane w postaci sygnałów elektrycznych. I na koniec. że prawdziwy obwód okrężny musiałby mieć znacznie bardziej komplikowaną budowę. które mogą czynnie zahamować uprzednią aktywność rewerberacyjna. Obwód rewerberuje (powtarza) cykl: pojawiający się sygnał sensoryczny uruchamia sekwencję impulsów elektrycznych. po czym powtarza od nowa swój cykl. może on doprowadzić do okresowego wstrzymania aktywności nerwowej i amnezji w odniesieniu Jo tych zdarzeń. rewerberacja może zostać zahamowana w wyniku jakiegoś „zmęczenia" chemicznego neuronów lub synaps. Analogicznie jakaś aktywność w pętli B stanowi „pamięć elektryczną" sygnału B. Określony typ informacji. Załóżmy. jak też oddziaływania (zarówno pobudzeniowe. Impulsy zaczynają krążyć po pętli. Selektywna aktywizacja elektryczna określonej pętli nerwowej zapewnia działanie . Obok tych możliwości typu strukturalnego mogą wystąpić zjawiska patologiczne. że na rysunku 8-6 grupy komórek A i B leżą w korze. Co zatrzymuje rewerberację? Istnieje kilka możliwości. inny mechanizm musi bowiem działać w wypadku pamięci krótkotrwałej.. Takim przypadkiem pato•ogicznym może być wstrząs mózgu. pojawiający się na wejściu.RYSUNI K . Rewerberacja w pętli A stanowi „pamięć elektryczną" tego. Załóżmy.• RYSUNEK 8-6 Wejście Komórki pamięci Obwody okrężne (rewerberacyjne). Aktywność własna tych neuronów. całkowicie przerywające jakąkolwiek aktywność neuronów. które działają przez czas nieokreślony długo po tym.

a RNA odgrywa ważną rolę w procesie syntezy nowych białek. trzeba dysponować dodatkowymi danymi dotyczącymi stałej struktury pamięci. Pamięć bezpośrednia zdarzenia jest możliwa dzięki reakcjom elektrycznym na to zdarzenie. która wydziela się w szczelinie i oddziałuje pobudzająco na ciało komórki.zmiany chemiczne czy też przyrost nowych synaps . Przeanalizujmy obie te hipotezy. pojawiła się również myśl. czy to w synapsie czy też w strukturach uwalniających mediatory chemiczne. W układach typu obwodów okrężnych pamięć utrzymuje się dzic^ wzajemnym połączeniom między neuronami. Na przykład. że te same mechanizmy mogą brać udział w procesach pamięci.kwasu rybonukleinowego (RNA). że pamięć długotrwała zawarta jest w strukturze molekuł białkowych każdej synapsy. które w zasadzie pełniłyby funkcję hamującą. albo jakieś nieznane jeszcze substancje synaptyczne. gdy jest pobudzona przez Jwa impulsy szybko napływające jeden po drugim. Jak możemy przedstawić pamie' długotrwałą posługując się tego typu schematem? Konsolidacja.pamięci krótkotrwałej. z tą różnicą. jakie nastręcza obserwacja żywych komórek nerwowych pod mikroskopem w sytuacji. komórka może reagować tylko w takim wypadku. specyficzna dla każdego organizmu. głównie z powodu wyjątkowych trudności. Ten proces wprowadzania uzupełnień w obwodzie. po których następuje przerwa określonej długości. że za każdym razem w trakcie uczenia się nowego materiału mózg zmienia się fizycznie. musi też istnieć jakiś mechanizm dekodowania informacji czasowej. Aby pojedyncza komórka albo grupa komórek były wrażliwe jylko na właściwy układ impulsów. Tak więc każdy z tych systemów MWO radzi sobie z problemem kodowania w pamięci za pomocą pojedynczych komórek. Jakie mechanizmy uczestniczą w konsolidacji obwodów pamięciowych? Aby znaleźć odpowiedź na to pytanie. powtarzająca się aktywność elektryczna w obwodach nerwowych wywołuję zmiany chemiczne lub strukturalne w samych neuronach. jak i pamięć długotrwała mogą być związane z tymi samymi tkankami nerwowymi. konieczne jest wtedy pobudzenie szeregu /. co prowadzi do pojawienia sic nowych obwodów nerwowych. CHEMIA PAMIĘCI Kiedy odkryto już procesy chemiczne leżące u podstaw dziedziczenia. a następnie znów dopływa pojedynczy impuls nerwowy (coś w rodzaju alfabetu Morse'a). w toku którego zostaje w nim zakodowany nowy ślad pamięciowy.1 różnych połączeń synaptycznych. Czy synteza ta nie może również wiązać się z procesami pamięci? Zmiany w RNA a uczenie się Instrukcję dla syntezy białka przenoszoną przez cząsteczkę RNA odkrywamy w charakterystycznej kolejności zasad organicznych. Najczęściej brane są pod uwagę dwie hipotezy: kodowanie chemiczne albo przyrost nowych połączeń synaptycznych. Teoretycznie przynajmniej tego typu zmiany powinny być widoczne: mogłyby więc zostać wykryte podczas mikroskopowych badań neuronów. Zgodnie z dość powszechnie uznawana teorią. w którym zachodzi reorganizacja. którą ona reprezentuje. Jeżeli teoria ta jest prawdziwa. Wiemy. Tak więc. które są przyłączone do łańcucha cząsteczki. jaki system uczestniczyłby w kodowaniu w pamięci długotrwałej . I areszcie. dla różnych rodzajów wspomnień budowane są odrębne obwody nerwowe Aktywność elektryczna tych obwodów odpowiada okresowej ich aktywizacji. że właśnie on albo RNA może również przekazywać nabyte doświadczenie. oddzielającą akson od ciała komórki. Jeżeli pamięć byłaby przechowywana w postaci chemicznej. że pamięć krótkotrwała to okresowa aktywność elektryczna określonych neuronów. mogłaby wówczas łatwo regulować funkcjonowanie połączeń synaptycznych. Jaka by nie była rzeczywiście natura kodowania. a pamięć długotrwała to stała struktura tych samych neuronów. Zasady te służą za matrycę do budowy białek. Jeżeli pamięć jest reprezentowana pomocą specyficznego układu komórek. Przyjmijmy. jeżeli kodowanie w pamięci związane jest ze specyficznymi kodami wyładowań nerwowych. że białko wywiera wpływ na transmisję informacji przez szczelinę synaptyczną. Informacja nerwowa przebywa tę szczelinę za pomocą środków chemicznych. zmiany w synapsach różnych komórek powinny zachodzić w miarę jednocześnie. Niezależnie od tego. zmagazynowana jest w gigantycznych cząsteczkach kwasu dezoksyrybonukleinowego (DNA). że komórka reaguje wyłącznie w wypadku pojawienia się tej specyficznej informacji. Informacja genetyczna. można przyjąć istnienie struktur molekularnych. kiedy reagują one na nadchodzące impulsy nerwowe. Tę właśnie okresową aktywność elektryczną określa się terminem pamięć krótkotrwała. oznacza ona. Według tei teorii. substancję. Na przykład. jedno jest pewne: pamięć krótkotrwała ma charakter elektryczny. pamięć długotrwała może być rezultatem przyrostu nowych synaps. występujących w pewnej określonej sekwencji. Synapsa zmienia się w taki sposób. Różnorodna kolejność zasad .efektjest jeden: właśnie synapsa jest tym miejscem. nadejście impulsu nerwowego do synapsy uwalnia mediator. Ponieważ DNA zawiera pamięć genetyczną dla każdego jednostkowego organizmu. nazywa się konsolidacją Konsolidacja pamięci zachodzi przypuszczalnie w ciągu dłuższego czasu. że białko uczestniczy w funkcjonowaniu neuronów. zarówno pamięć krótkotrwała. w strukturach nerwowych muszą występować albo obwody synchronizujące (timing) impulsy w czasie. W praktyce jednak zmian tych nie udało się zaobserwować. przenoszenie tej informacji z DNA do otaczającej protoplazmy następuje dzięki cząsteczkom innego kwasu nukleinowego . to staną się one pobudzeniowymi. Jakim sposobem mogłaby ta informacja chemiczna oddziaływać na przewodzenie synaptyczne? Jedna z możliwości polega na tym. Pamięć długotrwała charakteryzuje się stałą strukturą obwodów nerwowych. ale jeżeli zadziała na nie zestaw impulsów nerwowych. Zgodnie z innymi poglądami. logiczne wydaje się założenie. utrzymujące się niezbyt długo. Aby nowa informacja została w taki sposób zakodowana.

a następnie przecięto go na pół uzyskując dwa identyczne osobniki. Niemniej jednak metoda ta przyniosła pewne rewelacyjne (i bardzo kontrowersyjne) wyniki. wykazując. W obu też grupach występowała wyższa niż normalnie koncentracja RNA. Dzięki temu płazińce zapewniają eksperymentowi idealne warunki kontrolne: jeżeli trzeba przeprowadzić na tym samym obiekcie dwa różne eksperymenty. co można częściowo wyjaśnić trudnościami technicznymi w przeprowadzaniu niezbędnych eksperymentów oraz analizy biochemicznej. W jednym z typowych eksperymentów grupę szczurów uczono wspinania się po drucie na platformę. Kiedy obie połówki w pełni się zregenerowały. IPIaziniec przed eksperymentem. i to. płazińce są przecinane na pół. powstaje odruch warunkowy-kurczenie się. na której umieszczony był pokarm. Po wytworzeniu reakcji na kojarzenie światła z rokiem elektrycznym. O wyborze tego płaskiego robaka zadecydowało to. Jeżeli zaś pamięć utrzymuje się w specjalnych połączeniach nerwów w głowie. Jednak w grupie poddanej zadaniu eksperymentalnemu zmieniła się również względna koncentracja różnych zasad (Hyden i Egyhazi. Eksperyment jest więc prosty i bezpośredni. Kimble. 1959). że obie połowy przechowują zadanie w pamięci. wystarczy po prostu przeciąć go na dwie części. Pierwsze badania zaczęły się dość skromnie. gdy eksponowany jest bodziec świetlny. Najpierw wyuczono płazińca wykonywać określone zadania. przystąpiono do eksperymentu kontrolnego. każda z połówek posiada zdolność do regeneracji © P o d wpływem drażnienia prądem plaziniec się kurczy. aby uzyskać dwa identyczne organizmy. że przecięty na dwie części może z każdej regenerować się w nowy organizm. pamiętają r /W iązek między światłem a drażnieniem prądem elektrycznym? Jeżeli nawet informacja o tym przechowywana jest w cząsteczkach RNA. a droga najeżona jest trudnościami. nawet jeżeli światłu . Zazwyczaj pod wpływem drażnienia prądem płazińce odruchowo się kurczą. Wykryte zmiany okazały się raczej mato skomplikowane. będąc identyczny genetycznie ze swym bliźniakiem. poprzedzonego silnym światłem. to osobnik zregenerowany z części ogonowej. które wyrosło z części ogonowej. Jako przedmiot badań wybrano dość dziwne stworzenie z typu płazińców (planaria). jak i wyuczone doświadczenia wywarły dający się mierzyć wpływ na RNA. Zarówno powtarzająca się aktywizacja neuronów.daje w rezultacie różne białka. który odtwarzał ruchy szczurów poddanych pierwszemu eksperymentowi. Fakt ten jest zadziwiający. że informacja magazynowana jest «• mózgu. Można założyć. które wyrosło z 7cści głowowej . Normalnie oczekujemy. a nawet ich względne stężenia mogą się zmieniać w rezultacie doświadczenia nabywanego przez zwierzęta w sytuacji uczenia się. Badania na płazińcach. że efekty uczenia utrzymują się. to w jaki sposób dociera ona do części vV Uczenie się po wprowadzeniu zmian w RNA Czy zmiany w RNA powstałe w wyniku uczenia się nowych doświadczeń zawierają informację o zadaniu? Jeden ze sposobów sprawdzenia tego polega na wyuczeniu zwierzęcia wykonywania określonego zadania.jc towarzyszy drażnienie elektryczne. .i to. które regenerowały się z części ogonowej.zdają się pamiętać zadanie (McConnell. nie będzie posiadał nabytej przezeń wiedzy. Drażnienie prądem poprzedzone jest silnym światłem © Po treningu płaziniec kurczy się na pojawienie się bodźca świetlnego ^warunkowany na światło plaziniec zostaje przecięty na pół RYSUNEK 8-7 © Rezultat: dwa kompletne płazińce © Oba zwierzęta kurczą się na pojawienie się światła. W niku częstego drażnienia prądem. Dlaczego więc płazińce. wydobyciu RNA z odpowiednich części jego układu nerwowego. a następnie każda połowa ••generuje się. Po przecięciu ptazińca na pói. Kiedy pierwsza grupa szczurów opanowała zadanie przeprowadzono próby biochemiczne RNA pobranego z systemu mózgowego zawiadującego orientacją przestrzenną (system przedsionkowy) w obu grupach. grupę kontrolną szczurów obracano we wszystkich kierunkach w specjalnym aparacie. Jeżeli pamięć jest zakodowana chemicznie. To duże zamierzenie. Oba zwierzęta . Jacobson. 1964). że kolejność tych zasad. a następnie posłużeniu się tym RNA do częściowego lub pełnego przekazania nabytej wiedzy innym zwierzętom. Aby uwzględnić czystą stymulację występującą w rezultacie wspinania się po drucie.. to jest możliwe.

! ISZa? © Rybonukleaza zmienia proces tworzenia się RNA w nowej połowie ciała ©Płaziniec zregenerowany z części głowowej reaguje na światło.iiiwiają syntezę białka. jak w poprzednim eksperymencie ©Wyuczonego płazińca przecięto na pól i obie połówki umieszczono w roztworze rybonukleazy . Fakt szkodzenia lub osłabienia śladów pamięciowych przez wprowadzenie substancji jicmicznej nie oznacza jeszcze. to wykorzystany może być jedynie tów zakończyły się fiaskiem. które są niezbędne do syntezy . że samo zapamiętywanie oparte jest na kodowaniu jieniicznym. Ptazirice mające silnie rozwinięte zdolności regenerowania są równocześnie kanibalaświatło płazińca regenerowano w roztworze zawierającym rybonukleazę niszczącą mi-oznacza to. a płaziniec zregenerowany z części ogonowej nie reaguje Oczywiście. Najwidoczniej zwierzęta mające Najbardziej frapujące eksperymenty psychologiczne w ostatnich latach dotyczyły taką zdolność potrafią rozprowadzać pamięć po całym organizmie. dla nas najbardziej interesujące jest to.. że •rimięć jest najbardziej podatna na zaburzający wpływ określonych środków aplikowa. że płaziniec to względnie prymitywny organizm. Substancje.. Najczęściej do badań tego typu )a zrozumienia pamięci organizmów wyższych. A jeżeli nawet pamięć odgrywa w tym jakąś rolę. Bpólnego z pamięcią. Przeprowadzono również badania chemiczne innego typu. Udział RNA wtym zjawisku potwierdza fakt.•«. że wraz z upływem czasu pamięć staje się coraz . płazińce są dość dziwnym organizmem .. że jeśli nawet RNA zawierający nabytą informację rozprzestrzeniany jest iyczny stosunek środowisk naukowych. które Gdy dyskusje rozgorzały na dobre.: trucizna. Wypró. Hadania te ujawniły pewne nowe aspekty funkcjonowania pamięci.. Jeżeli wyuczymy płazińca tego. tak jak uprzednio. zazwyczaj podwyższają dostępność RNA albo też jego . eksperymenty z przekazywaniem pamięci wywoływały zawierający informację o wyuczonym odruchu nie zosta! przeniesiony do ponownie olbrzymie zainteresowanie wśród szerokiej publiczności i równocześnie skrajnie scepkształtującej się głowy w toku regeneracji w roztworze rybonukleazy. które nie mają żadnego znaczenia wyłączając ludzi) w różnorodnych sytuacjach uczenia się.ch zaraz po uczeniu się.idów pamięciowych. niedobór tlenu. W środowisku i :yni łatwo mogą pojawić się zaburzenia wynikające z działania bardzo różnorodnych j :/ynników albo substancji (jak np. że doświadczenie nabyte przez możliwych interpretacji tego zjawiska. tym większa dawka tych środków jest potrzebna do usunięcia . a następnie zabijemy go i rozdrobnionym pamiętał wyuczonego uprzednio doświadczenia (Corning i John. Normalne funkcjonowanie układu nerwowego niewątpliwie zależy od i wyzyjnie wyważonego i ściśle regulowanego środowiska chemicznego.względnie fakt.. ale żadne z nich nie ma nic przez część głowową (rys. które są specyficznie powiązane z syntezą białka i przekazywałem synaptycznym. Dyskusja nad interpretacją ich wyników była niezwykle burzliwa. te zaś. Skłania to do przypuszczeń. to okazuje się.. Może on charakterybowywano szereg środków farmakologicznych na różnych żywych stworzeniach (nie jiować się specyficznymi mechanizmami uczenia się. środki halucynoj:nne). 1962.|7C/ synapsy. przechowywał wyuczoną informację. pojawiły się nowe dane świadczące o analogicznej . Ostatnie próby powtórzenia tych eksperymenpo całym organizmie (przynajmniej u tego robaka).mają zdolność do Przekazywanie pamięci regeneracji całego ciała z jednego drobnego fragmentu. 8-8).ilka. Okazało się. Inne środki farmakologiczne oddziałują na przekazywanie sygnałów nerwowych . Czy to oznacza.-^iywność. przeprowadzenie podobnych eksperymentów wiąże się z licznymi •rudnościami. trzeba Badania chemiczne. używano substancji ułatwiających lub utrudniających syntezę białka. realizują to zmniejszając •'^ć dostępnego RNA lub też pobierając te składniki. Te trudności między innymi nie pozwalają nam jeszcze na jibrmufowanie właściwych wniosków. że kiedy obie części uwarunkowanego na przenoszenia pamięci z jednego zwierzęcia na drugie. że chemicznie RNA. Okazuje się. 1964). a osobnik zregenerowany z części ogonowej nie światło poprzedza zawsze uderzenie prądem. ogonowej? Oczywiście. Jak należało oczekiwać. Im dłuższy odstęp czasu między uczeniem się a zaaplikowa-icm określonych środków. alkohol.RYSUNEK 8-8 (T)Płaziniec wyuczony reakcja na światło.. to osobnik zregenerowany z części głowowej. 1961). że istnieje wiele różnych prawdopodobnych pyjaśnień pozornego sukcesu pierwszych eksperymentów.. że z ochotą pożerają się wzajemnie. Istnieje kilka :ialem nakarmimy innego płazińca. a nie tylko tych... że RNA pierwszego przekazywane jest drugiemu robakowi (McConnel. które hamują lub utrudniają syntezę białka..

Trwało to tak długo. od jego prób uniknięcia ECS. wzięty z wyuczonych dawców. Jeżeli możliwe jest przekazywanie informacji zmagazynowanej w pamięci. aż uzyska się więcej wyników badań eksperymentalnych. aby nie poddawać się nieprzyjemnemu działaniu ECS. Szczury (i ludzie) zazwyczaj podskakują w momencie nagiego. a substancje te mogą dość swobodnie przenosić się w organizmie i mogą być przekazywane od jednego organizmu do drugiego. że zwierzę zeskoczy nadół2 (rys. będzie zachowywał się po tym | lak zwierzę niedoświadczone. to znaczy będzie zeskakiwał z platformy otrzymując za każdym razem słabe uderzenia prądem elektrycznym po łapach. suzyskane rezultaty były niezupełnie przekonywające. Po wstrzyknięciu homogenatu mózgu niewytrenowanym zwierzętom wystąpiło u nich przeuczenie wyłącznie w odniesieniu do tego specyficznego nawyku. Ponieważ ECS stosuje się również jako technikę terapeutyczną w leczeniu zaburzeń psychicznych u człowieka. że specyficzne ślady pamięciowe zakodowane są w substancjach chemicznych. Zanim będziemy mogli rozstrzygnąć. otrzymuje średnio nieprzyjemne uderzenie prądem elektrycznym. musimy jeszcze poczekać. Unger i Oceguera -Navarro.zaskakując rezultat. jakie konsekwencje mają te badania dla procesu gromadzenia i przetwarzania informacji. W eksperymencie z platformą szczur jednak kontynuuje swoje reakcje. Nic takiego nie następuje. że wszyscy ZABURZENIA PAMIĘCI Jest oczywiste. Ylożliwe jest zatem naruszenie stałych śladów zdarzeń przez dezorganizację tej aktywności elektrycznej. co jest jego naturalną reakcją. natomiast nie występowało osłabienie reakcji na dźwięk. Wielu uczonych odnosi się dość sceptycznie do tych spraw. Im dłuższa przerwa między reakcją a zastosowaniem ECS. aż zwierzęta przywykły do nich i później już nie reagowały na nie drgnięciem. Ale !przyczyną tego mogą być różne czynniki motywacyjne: należy pamiętać. nawet od szczurów do myszy. silnegr dźwięku. zauważono hamowanie reakcji tylko na działanie strumienia powietrza. aby zwierzę nie czuło się zbyt wygodnie. Jeżeliby zapamiętał Jakiekolwiek przykre wrażenia. że w eksperymencie stawia się inne zadania . w rezultacie otrzymuje uderzenie prądem po łapach i ECS. to znaczy mniej więcej tyle czasu ile zużywały myszy. podejmowane były próby badania jego wpływu na pamięć chorego. Oznaczałoby to. • Co można wywnioskować z tego wszystkiego? Ostatecznej odpowiedzi na razie nie mamy. jego ślad pamięciowy konsoliduje się w pamięci długotrwałej. Jeżeli wymagano od pacjentów taż przed zastosowaniem ECS wyuczenia się listy słów. jakie mechanizmy mogą zapewnić działanie podobnego systemu. to okazało się. a po ECS sprawdzono. będące wynikiem ECS. Jedną grupę zwierząt przyzwyczajano do silnego dźwięku. Wyraźny jest zatem wpływ ECS na pamięć zwierzęcia. czy jedynie ogólny wpływ hamujący? Następny eksperyment pokazał. 8-10). Następnie niewytre.c zwierzętami (rys.8-10) szczura umieszcza się na wysokiej platformie o tak małych rozmiarach. Eksperyment z platformą pomija wiele ważnych problemów. który został nabyty przez dawcę. 1965). że wpływ wstrzyknięcia był rzeczywiście specyficzny.2 dnia zahamowanie reakcji lękowej . że wywołuje ono konwulsje. której wstrzyknięto dializowany homogenat mózgu niewytrenowanych szczurów potrzebowała 11 dni. nowanej myszy wstrzykiwano dializowany homogenat mózgu. że po każdej próbie otrzymuje ono ECS. że zapominają więcej niż normalnie. i przyjmijmy. jak i o przykrym uczuciu wywołanym ECS. w jakim ilopniu pamiętają oni te słowa. . że na zahamowanie tego typu reakcji lękowej u myszy nie poddanej wstrzyknięciu trzeba jeszcze więcej czasu niż u szczurów Mysz. czy rzeczywiście przenoszone bylv od jednego do drugiego zwierzęcia jakieś informacje. Taka habituacja wymaga około 9 dni treningu. Załóżmy. ECS) polega na stosowaniu prądu elektrycznego o takim napięciu.formie przekazywania pamięci u szczurów i myszy (Unger.uczy się zwierzę przechodzić określonym korytarzem labiryntu w celu uzyskania pożywienia. aby przyzwyczaić się do dźwięku. Wyniki te są frapujące. którego wyuczono hamowania reakcji lękowej na strumień powietrza. We wstępnej fazie eksperymentów szczurom eksponowano często głośnc dźwięki. które nie otrzymały żadnego środka. zwłaszcza gdy zwrócimy uwagę na to. 8-9). wywołanej 'mówienie tych eksperymentów i bibliografie Czytelnik może znaleźć w artykule Deutscha (1969). W ! warunkach normalnych szczur w tej sytuacji uczy się bardzo szybko (zazwyczaj po jednej próbie) pozostawać jak najdłużej naniewygodnej platformie. a drugą do podmuchu powietrza (co normalnie również wywołuje reakcję lękową). po czym sprawdzano jej reakcję na dźwięk. Zwierzę może w efekcie unikać drogi prowadzącej do pożywienia. najwidoczniej zwierzę zapomina o nieprzyjemnym uczuciu towarzyszącym uderzeniu prądem po łapach. tym mniej prawdopodobne. Oddziaływanie silnego prądu elektryczno na żywy mózg powoduje zaburzenia pamięci krótkotrwałej. Jak w tej sytuacji wyjaśnić kodowanie w neuronach? Brak jakichkolwiek danych o tym. Krytyczne niezbędny dla dokonania jej konsolidacji. 0nś zdarzeniem. gdzie znajduje się pokarm. to przejawiałby narastającą niechęć do opuszczenia platformy. Krata pod platformą jest • podłączona do sieci elektrycznej. U biorcy homogenatu mózgu od szczura. w takich warunkach nie można odróżnić jego niezdolności do zapamiętania. U myszy po wstrzyknięć uzyskiwano już średnio po około 1. czego nie uczono jego dawcy (rys. Kiedy szczur zeskakuje z platformy. pozostaje jednak niejasne. Ale jeżeli za każdym razem natychmiast po zeskoczeniu z platformy otrzyma on ECS. Wstrząsy elektryczne H\trzqs elektryczny (electroconvnlsive shock. że pamięć krótkotrwała służy do utrzymywania informacji przez okres 1 Przeprowadzono wiele badań nad związkiem wstrząsu elektrycznego z amnezją wsteczną. Mówiąc inaczej. Założenie to potwierdza się. Okazało się jednak. stawia to przed nami wicie interesujących problemów dotyczących natury pamięci. W czasie aktywności elektrycznej. 1966. W typowym eksperymencie .

powstałego wskutek upadku.. Ale. Człowiek dotknięty słów (patrz też Williams. jak poważne jest uszkodzenie. zazwyczaj oczekiwana terapia Typowa forma amnezji nosi nazwę amnezji wstecznej (retwgmde amnesid). BANG Szczury normalnie przejawiają reakcję lękową na głośny dźwięk albo inne nieoczekiwane zdarzenie Szczury grupy B wyuczono nie bać się silnego hałasu Homogenat mózgu szczurów grupy B wstrzyknięto nie trenowanym zwierzętom Zwierzęta. ludzi co najmniej w odniesieniu do bardzo niedawnych zdarzeń. kiedy nastąpił wypadek. 8-11). nie zapomina zdarzeń z odległej przeszłości. Te skutki amnezji same W miarę powrotu chorego do zdrowia jako pierwsze pojawiają się wspomnienia dawno w sobie są interesujące. co dziwniejsze. Najczęściej budzi w nich silny lęk i mało ich interesuje wyuczenie się listy nie powiązanych ze sobą nożna ją zaobserwować w następstwie silnego wstrząsu mózgu. którym wstrzyknięto homogenat mózgu grupy C. aby wyuczyć się niereagowania na silny hałas . aby wyuczyć się niereagowania na podmuch powietrza chorzy cierpią na takie lub inne zaburzenia psychiczne.9 dnia . uczą się nie reagować na silny dźwięk już po 1. mogą przyzwyczaić się uczą się nie reagować na silny do silnego hałasu podmuch powietrza po 4. Ale nawet po 12 dniach nie mogą przyzwyczaić się do silnego podmuchu powietrza Cl Grupa kontrolna C nie jest trenowana w ogóle Homogenat mózgu szczurów grupy C wstrzyknięto nie trenowanym zwierzętom Zwierzęta. Minezją wsteczną nie pamięta zdarzeń sprzed wypadku. potrzebują aż 12 dni.minionych zdarzeń (rys. Po doznanym urazie linia zaciera się poczynając od Amnezje lomentu. 1966)... Można więc przedstawić pamięć w postaci prostej linii rozciągniętej w czasie. .6 dnia .. którym wstrzyknięto Ale nawet po 8 dniach nie homogenat mózgu grupy A. przy czym to zacieranie rozciąga się wstecz Wstrząs elektryczny może zaburzyć proces uczenia się u zwierząt i wywołać amnczjęu Proporcjonalnie do tego.RYSUNEK 8-9 Szczury grupy A wyuczono nie bać się podmuchu powietrza Homogenat mózgu szczurów grupy A wstrzyknięto nie trenowanym zwierzętom Zwierzęta.. uderzenia w głowę lub też wskutek wstrząsu elektrycznego.... C4 I aż 15 dni. którym wstrzyknięto homogenat mózgu grupy B. a prócz tego wskazują na pewne kierunki badań nad pamięcią.

Szczur zostaje umieszczony Szczur usiłuje zeskoczyć z na wysokiej platformie. pod platformy i otrzymuje słaby którą znajduje się krata wstrząs elektryczny podłączona do sieci elektrycznej Szczura zabrano z platformy © Szczur zostaje ponownie umieszczony na platformie Szczur nie schodzi z platformy Szczur zostaje umieszczony Szczur usiłuje zeskoczyć z na wysokiej platformie. pod platformy i otrzymuje słaby którą znajduje się krata podłączona do sieci elektrycznej wstrząs elektryczny © © Szczur zostaje zdjęty z platformy i poddany silnemu wstrząsowi elektrycznemu Szczur zostaje ponownie umieszczony na platformie Szczur zeskakuje z platformy .

a jeżeli już się zdarzają. w jakim stopniu pamięć ostatecznie powróci. ale powraca ona prawie u wszystkich. Przebieg zapominania i odzyskiwania pamięci w sytuacji amnezji wstecznej ma istotne Baczenie dla wyjaśnienia sposobu funkcjonowania pamięci. Przede wszystkim należy Wrócić uwagę na to. że pacjent sam tłumi nieświadomie określone wspomnienia. W dalszych rozważaniach wykażemy. nie naruszając przy ?tn pamięci przeszłych zdarzeń. poczynając od bardzo odległej przeszłości aż do teraźniejszości. (Historie oglądane czasem na ekranie. Ostatnie kilka minut przed wypadkiem nie wydają oe się jednak możliwe do odtworzenia. a raczej zakryte. Najwidoczniej ślady pamięciowe w rzeczywistości nie były zatarte. że darzenia zachodzące w momencie wypadku znajdowały się tylko w pamięci krótkoIrwałej i nie zdążyły przejść do pamięci długotrwałej. 'roces powrotu pamięci wydaje się procesem odkrywania kolejnych zapisów w pamięci.ZABURZENIA PAMIĘCI 319 RYSUNEK 8-11. To. Fakt ten służy do potwierdzenia hipotezy. w rzeczywistości występują dość rzadko. . Źródło: Barbizet (1970). innymi słowy bywają często związane z tym. że uraz wpływa wyłącznie na pamięć o zdarzeniach z przeszłości. Hipotetyczne fazy odzyskiwania pamięci po amnezji wstecznej. to według wszelkiego prawdopodobieństwa spowodowane są częściej przez czynniki psychiczne niż przez yrazy fizyczne mózgu. pozostają nienaruszone. zależy od wielu czynników. w których ludzie tracą pamięć na wiele lat. na przykład rozumienie i posługiwanie się Szykiem. tae rodzaje przechowywanej informacji. Po odpowiednim leczeniu psychiatrycznym m ż sobie wszystko przypomnieć). że pewne -Odzaje uszkodzeń mózgu wpływają z kolei tylko na funkcje mowy. że do konsolidacji pamięci niezbędny jest odpowiedni f t okres czasu. Zjawisko to często wykorzystywane • jako potwierdzenie faktu.

Uszkodzenie pamięci krótkotrwałej najwidoczniej wpływa na przechowywanie informacji w pamięci długotrwałej. popatrzył na mnie tak jakby widział mnie po raz pierwszy w życiu. Irlandzkie? Nie. to niemieckie nazwisko. że staje się ona niedostępna Tak więc samo przechowywanie informacji najwyraźniej jest czymś odrębnym od procesów związanych z wydobywaniem przechowywanych śladów pamięciowych. stwierdzono.A.A. i N. w kilka miesięcy po wypadku. a przez to. Możliwe. a po prostu powoduje. zajmował się . w jakim zachodziły zdarzenia. ijchtunkiem.A. że do przechowania informacji w pamięci długotrwałej potrzeba czegoś więcej. informacja będzie automatycznie zarejestrowana w pamięci długotrwałej.A. uraz oddziałuje tylko na silniejsze. wywołującego zacieranie się pamięci. że zdarzenia zaistniałe w ostatnich kilku minutach przed urazem mózgu nie przypominają się nigdy. gdzie przebywałem chyba przez pięć minut. dlaczegożby inaczej stare wspomnienia miały być najodporniejsze na działanie szoku pourazowego. został j zraniony. Proces odzyskiwania pamięcj przebiega od dalekiej przeszłości do teraźniejszości.M. gdyby były one najtrwalsze. a wspomnienia z niedawnej przeszłości najbardziej nań podatne? Ale podobne rozumowanie przeczy najwyraźniej zdrowemu rozsądkowi.A. a następnie udałem się do swojego gabinetu. Sugeruje to nam dwie właściwości natury pamięci. którego nazwiemy N. Cynika z tego. I wykonywał szereg czynności i mógł nawet podtrzymać typową rozmowę towarzyską. aby uzyskać ten efekt. Być może. taka kolejność odzyskiwania pamięci świadczyłaby o tym. Chodził normalnie. że pamięć krótkotrwała u człowieka może trwać jedynie przez czas od 20 do 30 sek.T. Ponownie zostałem mu przedstawiony. jeśli nastąpi wspomnienia te pojawiają się w pierwszej kolejności. przypadki H. bardziej dostępne wspomnienia. Badania na zwierzętach przy użyciu ECS wskazują. Jednym z psychologów badających zaburzenia pamięci u N. Pewnego razu spadł ochraniacz z floretu jego przeciwnika i N. która spotkałaby przypadkowo N. jest zgodny z poprzednimi wynikami dotyczącymi skutków 3 działania ECS . W zachowaniu jego pojawiła się tylko jedna niezwykła rzecz-najwyraźniej nie potrafił zatrzymać dłużej w pamięci żadnych nowych zdarzeń. Wróćmy raz jeszcze do dziwnego przebiegu powrotu pamięci po amnezji. odpowiedziałem. W niektórych z tych badań przyjmuje się. po czym zapytał mnie: Wickelgren to niemieckie nazwisko. że jest on całkowicie zdrowym człowiekiem. Aby jakoś spędzić czas.A. Skandynawskie? Tak. Utrata wspomnień z dalekiej przeszłości jest najmniej prawdopodobna. Zazwyczaj trudno jest nam przypomnieć sobie dawne zdarzenia. N. usłyszawszy moje nazwisko zapytał: Wickelgren. Irlandzkie? Nie. Odbyło się to w następujący sposób. Jak już wspominaliśmy. że kiedy pamięć krótkotrwała funkcjonuje prawidłowo. Fakt. A przecież. który pracował w Massachusetts Institute of Technology. On to właśnie opowiedział tę historię: „Przedstawiono mi N. Porozmawiałem z nim około pięciu minut. Po drugie. że uraz rozprzestrzenia się od teraźniejszości-bez wątpienia najbardziej dostępnej dla naszej pamięci-do przeszłości poprzez szlaki strukturalne pamięci długotrwałej. że starsze ślady są trwalsze (jak sugerowano wyżej). dlaczego przebieg odzyskiwania pamięci tak silnie zależy od czasu.A. że stare wspomnienia są trwalsze niż nowe.I. najwidoczniej szok pourazowy nj„ likwiduje nagromadzonej informacji. i byłaby przekonana. N. nieprawdaż? Nie.Ponieważ po urazie pamięć stopniowo powraca. oczywiście. Nie oznacza to jednak. że pamięć krótkotrwała trwa co najmniej jedną godzinę. Możliwe. Kiedy wróciłem. skandynawskie. czy też po prostu starsze ślady są trudniej dostępne od nowych i dlatego nie łatwo jest je zniszczyć? Na pytanie to trudno odpowiedzieć. aniżeli krótkotrwałej rewerberacji elektrycznej. Historyjka poniższa dobrze ilustruje jego trudności. Bez trudności zapamiętujemy przez krótki czas dopiero co zaszłe Pewna niepokojąca niezgodność występuje w odniesieniu do czasu trwania pamięci krótkotrwałej u ludzn zwierząt. a ponadto. Pełnił on i służbę wojskową w jakiejś nudnej bazie wojskowej. był profesor Wayne Wickelgren. że właśnie trudność w przypominaniu sobie dawnych zdarzeń wiąże się z ich wyraźną odpornością na amnezję. inaczej byłoby niezrozumiałe. ale bardziej trwałe zapamiętanie tych zdarzeń wymaga aktywnego wysiłku. Jeżeli tak jest istotnie. Ostrze floretu przeszło przez dość cienką kość nosową i przedostało się do i nlózgu. . Osoba. to i przywołać je powinno być najłatwiej? Możliwe. tym większą jego dawkę należy zaaplikować.A. że wraz z upływem czasu pamięć w jakiś sposób wzmacnia się automatycznie. w maleńkiej kawiarence Wydziału Psychologicznego M. to powinniśmy ponownie przeanalizować niektóre z badań dotyczących chemicznej natury pamięci. Po pierwsze. że zdarzenie przechowywane przez pierwsze 24 godziny pochodzi z pamięci krótkotrwałej. nieprawdaż? Nie. informacja dotycząca czasu wystąpienia tego czy innego zdarzenia służy najwidoczniej za ważną wskazówkę w późniejszym przypomnieniu g0 sobie. że im większy jest odstęp między uczeniem się a wprowadzeniem środka farmakologicznego. Czy następuje to w związku z tym. W badaniach z ludźmi pamięć krótkotrwałą szacuje się w sekundach. \ ^poznajmy się z zaburzeniami pamięci u chorego. 3 jarzenia. W następnym rozdziale zobaczymy.

U pacjenta H. Czego mogą się uczyć pacjenci tego typu? Trudno jest odpowiedzieć na to pytanie. Mechanizmy pamięci Pewne ogólne cechy charakterystyczne pamięci wyłaniają się z badań nad rodzajami jej osłabienia powstałymi w wyniku zaburzeń neurologicznych. że nie pamięta tego. Zakłócenie tej pamięci zaburza zdolność do tworzenia bardziej trwałych śladów napływających informacji. Omówione tam są też przypadki obu pacjentów N. Wejście informacji do pamięci krótkotrwałej oraz wydobycie jej są. zachował zdolność normalnego rozumienia mowy: „Może powtarzać i przekształcać zdania ze skomplikowaną składnią. Typ uszkodzenia mózgu u tych chorych stawia przed nami kilka problemów dotyczących mechanizmów pamięci.. u pacjenta N. bardzo to komplikuje prace eksperymentalne z tego typu chorymi. Chorzy mogą prowadzić rozmowę.Skandynawskie? Tak". jakie zajęcie 1 wykonuje w państwowym ośrodku rehabilitacyjnym (przymocowywanie zapałek do kawałków kartonu) nawet po 6 miesiącach codziennego wykonywania tej czynności. Pewnego razu. „Przez trzy noce w Clinical Research Center pacjent wzywał nocną pielęgniarkę! przepraszając ją gorąco wypytywał. co oznacza. odwiedził M.. i H. nie mógł sobie nic przypomnieć z wydarzeń ubiegłego dnia. Jego doświadczenie życiowe to doświadczenie człowieka. gdzie się znajduje i jak się tu dostał. powierzchowna pamięć mówi nam coś o naturze procesów pamięciowych. A. który dopiero zaczyna orientować się w otoczeniu. Niemniej jednak „mgliście zdawał sobie sprawę" z takich rzeczy. opisuje jego życie. Jednakże próby wyuczenia go technik mnemotechnicznych w celu dalszej poprawy jego pamięci zakończyły się całkowitym niepowodzeniem. wydawała się zupełnie normalna. iż nastąpił pewien wzrost zdolności do uczenia się. zaczynamy!" Wtedy eksperymentator odwracał się.A. Oto jak badający H.M. to H. że leży w szpitalu. p0 zabiegu zniknęły ataki epilepsji. ale jak się okazało.M. |968). kiedy jeden z nas badał go w Uniwersytecie Kalifornijskim (około 5 lat po opisanym wypadku). Bardziej szczegółowy opis testów stosowanych w tego typu przypadkach patrz seria artykułów.M. Chory z omawianymi wyżej zaburzeniami jest zdolny do tworzenia wspomnień krótkotrwałych. . czyli typowej pamięci krótkotrwałej oraz „pamięci pracującej". okazało się. że zaburzenie neurologiczne nie jest całkowite? Na przykład. A. nawet opartych na dwuznaczności semantycznej". kiedy N. w okresie następującym po wypadku pamięć jego stopniowo polepszyła się. ponieważ pozwoliłoby to na porównanie jego pamięci z pamięcią innych badanych.. jak śmierć swojego ojca czy zabójstwo prezydenta Kennedy'ego. że jakkolwiek chorzy tego typu mogą dostarczyć nadzwyczaj pożytecznych informacji dotyczących pamięci.nlysłowe. to kiedy zostają przerwana. s. Ale nie wyszliśmy poza podanie instrukcji. Ale procesy zapewniające przekształcenie tego materiału krótkotrwałego w materiał trwały są wybiórczo zaburzone. tak jakby do tego momentu nic nje zostało powiedziane4. Zdarzenia przez krótki czas po wystąpieniu utrzymują się w pamięci krótkotrwałej. Jasne jest. N. z wyjątkiem jednego-wejścia do pamięci długotrwałej. pierwszy materiał eksperymentalny. podniósł się do 118 (do operacji wynosił 104). cierpiał on na silne ataki epileptyczne. bezpośrednia informacja) Chociaż sama rozmowa z N. żebym coś zrobił? Z czasem Wickelgren miał więcej szczęścia. szurnie istotę żartów. to uzyskanie niezbędnych danych jest rzeczą niezwykle trudną. Oczywiście. wszystko trzeba było zaczynać od nowa. a to dlatego. W dodatku cierpią oni wskutek innych problemów wynikających z defektu neurologicznego. pytano go: „Czy jest pan gotów?". Ustaliliśmy wcześniej.I. 196. Dokładnie w tej kolejności co uprzednio (Wickelgren. Jeden z nas pracował z profesorem Wickelgrenem badając pamięć krótkotrwałą studentów Harwardu i M. jeśli jednocześnie nie lOtrafi wprowadzić do systemu pamięci nowego materiału? Nawet H. nieuszkodzone. H. niemniej ważne jest ż j rozróżnienie operacji zapewniających dostęp do informacji przechowywanej w pamięci jługotrwałej oraz operacji zapewniających nowej informacji wejście do pamięci dlugo:rwaiej. M. Było dla niego oczywiste. co działo się wcześniej". Przy innej okazji zauważył: »Każdy dzień jest sam dla siebie. Często starając się przedstawić typowy opis swojego. Kiedy miał lat 27 nie mógł już dłużej pracować i wskutek krańcowo złego samopoczucia zdecydował się na poddanie operacji chirurgicznej (usunięto mu środkowe partie płatów skroniowych). Czy ta słaba. A. jaką radość czy smutek mi przynosi«. że potrafią wydobywać 4 Nawiasem mówiąc. kiwał głową i mówił: „Świetnie. bez względu na to.T. czy też po prostu wskazuje. t.I. Kiedy wszystko było przygotowane i pozostawało zaprezentować N. niezbędne do rozumienia i posługiwania się językiem. że warto byłoby włączyć go do naszych eksperymentów. Corkin i Teuber. ale nie mógł zapamiętać nowych rzeczy. jego LI. Ale krótko: . Jak żyją ludzie z podobnymi uszkodzeniami mózgu? Inny chory. pomyśleliśmy. stwierdzał. aby włączyć magnetofon i pozostałą aparaturę. zaś zdolność do uczenia się nie poprawiła się w ogóle zbiegiem czasu. Zdolność do opanowania nowego materiału może również zależeć od rodzaju informacji. tak że. jak widać. który poddany by| dokładnym badaniom. nie mógł opisać. A. do czego? Chcecie. nie gą jedynie wprowadzić do niego nic nowego. Mogą zatem posługiwać się tym systemem. jeszcze nie rozumie w pełni sytuacji.iaczenia słów ze swojej pamięci trwałej. U wielu chorych cierpiących na zaburzenia pamięci można zaobserwować różnicę w zdolności do uczenia się materiału werbalnego i niewerbalnego. 211-282. Jak więc chory może wykonywać złożone procesy .A. że jest to »podobne do przebudzenia się ze snu«. że pewnych rzeczy mogą się nauczyć. będących przyczyną trudności motywacyjnych i emocjonalnych podczas prowadzenia tych badań. qlO fo bardzo istotna różnica.M.M. problemów nie związanych z pamięcią.8). zazwyczaj wysłuchiwał naszych objaśnień.T. pacjent z najbardziej ostro przejawiającymi się zaburzeniami. że bardzo ważne jest rozróżnienie informacji przechowywanej • w pamięci i procesów związanych z jej wydobyciem. Ich systemy pamięciowe działają najwidoczniej prawidłowo pod każdym względem. (Milner i inni. stanu. (Milner. które ukazały się w czasopiśmie „Neuropsychologia" 1968. niezbędnej do śledzenia informacji w miarę wydobywania jej z pamięci długotrwałej.. lecz. 6. na co on niezmiennie odpowiadał: „Gotowy.ale nasze początkowe trudności ilustrują fakt.

ale im więcej ich jest włączonych. a pamięć polega jedynie na zmianach tego kompleksowego. Nie udało mu się jednak znaleźć jakichkolwiek dowodów na to. ale dobrze utrwalony ślad jakiegoś zdarzenia 7. nawet można sądzić. W wyniku tych obserwacji dość szybko ustalono. że pamięć o wyuczonym zadaniu uległa zaburzeniu proporcjonalnie do ilości (wagi) uszkodzonej tkanki mózgowej. szkodzenia mi mózgu. czy obie półkule mózgowe mogą funkcjonować niezależnie jedna od drugiej. Ten sam rezultat uwidacznia się w badaniu zaburzeń pamięci. W miarę jak zaczyna zarysowywać się ogólna charakterystyka pamięci wyłania $j. nia informacji? Jeżeli uda nam się ustalić lokalizację tych funkcji pamięci. że uszkodzone zostały specyficzne r |ady pamięciowe. że jedna z półkul podejmuje jedne operacje. Ponadto ustalono również. że uszkodzenia potylicznych części mózgu powodują zaburzenia widzenia. ma bardzo ogólny charakter. 8-12). szczególnie u osobników praworęcznych. dwie nogi. nie mamy podstaw. . W związku z symetrią w anatomii dwóch półkul mózgowych nasuwa się natychmiast pytanie. Jaki wypływa stąd ogólny wniosek? Możliwe. jak i po operacji neurochirur•icznej. pomimo poważnych uszkodzeń znacznych części mózgu. że odkryje miejsce przechowywania pamięci o danym zadaniu. Trzeba wyjaśnić znacznie więcej Ihkiów dotyczących pamięci ludzkiej niż tylko prawo działania masy. przy czym żadna z tych części oddzielnie nie jest niezbędna. Ale czy to oznacza. Uczył zwierzęta wykonywania różnorodnych zadań. W takim wypadku każdy specyficzny ślad pamięciowy będzie związany z obszernymi częściami mózgu. i k POSZUKIWANIE LOKALIZACJI PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ Pierwsze informacje dotyczące lokalizacji różnych funkcji w mózgu pochodzą z bardzo ogólnych obserwacji chorych z uszkodzeniami mózgu. pamięć pozostaje w stanie prawie niezaburzonym. Okazuje się. Nawet wówczas. W żadnym wypadku nie udało się stwierdzić. którzy wiedzą. typowych dla chorych i JEDEN MÓZG CZY DWA MÓZGI? Ciało ludzkie jest symetryczne. utrudniającego odtworzenie starych wspomnień. jaka zdaje się wynikać z tych obserwacji. zwanych ciałem modzelowatym (corpus callosum) (rys.trwałe utrzymanie w pamięci nie wystarcza do długotrwałego przechowania inforrna-Człowiek może okazać się niezdolny do przyswojenia sobie nowej informacji.iiychmiast uchwycą analogię. mimo wszystko będzie to „tak". że pamięć krótkotrwała funkcjonuje u niego normalnie. Ponadt mechanizmy wydobywania informacji należy traktować oddzielnie od mechanizmowi • przechowywania. pochodzi z pionierskich prac psychologa Lashleya (1931. oczywiste pytanie: z jakimi strukturami mózgu związane są te różnorodne funkcje? Cz\ istnieją specyficzne części mózgu odpowiedzialne za procesy gromadzenia i wydobywa. że utrwalone określone ślady pamięciowe są prawie niezniszczalne. Dlatego niektórzy uczeni przypuszczają. a uszkodzenie części czołowych-zaburzenia procesów emocjonalnych i motywacyjnych.J starych i ma poważne trudności ze swą pamięcią. chroniąc ją w ten sposób na wypadek uszkodzenia drugiej półkuli? A może dzielą się one pracą tak. Tak w' procesy związane z przechowywaniem starej informacji i zdobywaniem nowej wydają s' odrębne od siebie i człowiek może zachować jedne z nich mimo braku drugich. wzrokowej i dotykowej oraz ośrodki regulacji aktywności mięśniowej. Poszukiwał on engramów. że istnieją również dwa odrębne systemy pamięci? Czy każda z półkul przechowuje tę samą informację. tym bardziej wyraziste będzie wspomnienie. że jest to coś więcej niż wynik zaburzenia pewnych funkcji wydobywania informacji. Niestety analogia ta jest zbyt uproszczona. jak to się dzieje w wypadku amnezji. w jaki sposób obraz wzrokowy jest odwzorowany w formie hologramu. że zarówno u ludzi. aby można byk) ocenić ich wartość. aby przypuszczać. ale rozsiana po całym mózgu. że specyficzny ślad pamięciowy przechowywany jest w jakiejś ściśle określonej części mózgu. Każda półkula ma własne ośrodki odbioru informacji słuchowej. tym poważniejsze są jego skutki dla pacjenta.lS może zostać usunięty w wyniku zabiegu chirurgicznego. że informacja napływająca z zewnątrz odciska się na ciągłej aktywności zachodzącej w niózgu. Wyłania się tu jednak pewna komplikacja. wykonuje nieznaczną pracę albo też jest całkowicie bezczynna. chociaż przechowywanie p 0 ? 0 staje w normie. rozproszonego L lądu występującej aktywności5. powściągliwe „tak". Mamy dwie ręce. Wydobywanie może być zaburzone. że uszkodzenie lewej półkuli mózgu ma wpływ na mowę. kiedy chory ]lC !Je może przypomnieć sobie określonych zdarzeń. Jedyna prawidłowość. Zadziwiające jest to. Można utracić pamięć dotyczącą pewnego ograniczonego odcinka u. ' Ci z Was. Jak dotąd modeli hologramowych nic zastosowano do wystarczającej liczby problemów pamięci ludzkiej. „ale". a następnie niszczył operacyjnie różne części ich mózgu. poprzedzone Jeśli". Im znaczniejsze są uszkodzenia mózgu. powstałymi zarówno po urazie. Zamiast tego odkrył on. Dwie półkule mózgu komunikują się między sobą za pośrednictwem masy włókien nerwowych. 1950). nie potradi odróżnić nowych zdarzeń . mając nadzieję. Każdy narząd zmysłu wysyła swoją informację do obu półkul mózgu. tak właśnie powstało prawo działania masy. że kiedy jedna i półkul próżnuje. to wtedy druga funkcjonująca połowa przejmuje wszystkie jej czynności? Odpowiedź na wszystkie te pytania brzmi tak: chociaż będzie to ostrożne. dwie półkule będące prawie dokładnymi swoimi kopiami. Mamy również dwa mózgi albo inaczej. "i. i ponadto zaburzenie procesu wydobycia może dotyczyć jedyni' specyficznych rodzajów informacji. To ostatnie stwierdzenie. będzierm mogli przystąpić do ich dokładnego zbadania. znane jako prawo działania masy (Law of Mass Action). j^ . Dane anatomiczne nie wykluczają takiej możliwości. śladów nerwowych określonych wspomnień. dwoje oczu i dwoje uszu. „być może". Było to podstawą do sformułowania pierwszych ogólnych stwierdzeń dotyczących lokalizacji funkcji. a druga inne? Może dzieje się tak. jak i u zwierząt. że pamięć nie jest zlokalizowana w ściśle określonych częściach.

bydwu oczu. kiedy patrzycie prosto przed siebie. W jaki więc sposób następuje koordynacja informacji docierającej do obu półkul. Dotyczy to . a zatem i w prawej półkuli mózgu). a wszystko spostrzegane prawą połową-do prawej. że soczewka oka daje odwrócony obraz. która dociera t|o jego drugiej półkuli? Aby znaleźć odpowiedź. przy którym tylko jedna półkula mózgowa otrzymuje informację sensoryczną. dlatego. która dzieliłaby pole widzenia na dwie równe części w momencie. trzeba nauczyć zwierzę wykonywania zadania. przedmioty znajdujące się na lewo odbijają się w prawej połowie siatkówki. kiedy tylko druga półkula (nie wyuczona półkula) może odbierać bodziec testowy. Nie istnieje jednak żadna linia pionowa. kiedy patrzymy prosto przed siebie. W systemie tym wszystko. Czy zwierzę będzie mogło właściwie wykonać zadanie'' Sygnał z lewej strony Sygnał z prawej strony Reakcja lewej ręki Reakcja prawej ręki RYSUNEK 8-13 Sygnał z prawej strony dociera do lewej półkuli Sygnał z lewej strony dociera do prawej półkuli . brzmi: w jaki sposób informacja docierająca do jednej półkuli mózgu współdziała z informacją.Rozszczepienie mózgu u zwierząt \stem wzrokowy stanowi doskonały sprawdzian funkcjonowania obu półkul mózgoi. co spostrzegane jest lewą połową siatkówki. (Pamiętajcie. dociera do !-\vej półkuli mózgu. Następnie należy wykonać próby sprawdzające w warunkach. tak że pojawia się jedno wyraźne spostrzeżenie i ślad pamięciowy? Podstawowe pytanie.ch. na które musimy znaleźć odpowiedź.

1960. posługując się przy tym wyłącznie lewym okiem. zwierzenie jest w stanie wyuczyć <c nawet prostych zadań wymagających odróżnienia bodźców. Można to uzyskać za pomocą środków chemicznych. Pierwsze polega na tym.) Tylko w trakcie dokładnego badania można | zauważyć pewne szczególne cechy w jego zachowaniu. chociaż prawa półkula jego mózgu nigdy przedtem nie odebrała bezpośrednio niezbędnej informacji. Zastosowanie tych i •ubstancji chemicznych pozwala na okresową deaktywację jednej z półkul. że niezbędne jest przecięcie odwracalne. nie jest istotne. półkula mózgu będzie otrzymywała informację tylko od oka lewego. ale w czasie prób sprawdzających z prawą półkulą ma ona po prostu swobodny dostęp do informacji zgromadzonej w lewej półkuli. przechowywana jest tylko w lewej półkuli. ! Rozszczepienie mózgu u człowieka ' W odróżnieniu od mózgu zwierzęcia. Następnie przeprowadzona zostaje próba sprawdzająca w sytuacji. Wiele jest dyskusji na ten temat. Drugie wyjaśnienie sprowadza się do tego. idące od oczu do mózgi. Kluczem do rozwiązania tego problemu jest kanał komunikacyjny między obiema półkulami mózgu. aby mogło nastąpić . Tym razem tuż po opanowaniu zadania. Przede wszystkim pacjent reaguje normalnie na dowolny przedmiot włożony do jego 7 W celu zapoznania się z badaniami nad tłumień iem aktywności półkul mózgowych patrz Bureś i Buresova. Jak to się dzieje? Można przyjąć dwa wyjaśnienia. Aby móc przeprowadzić takie | nadania. Następnie zwierzę z przeciętym skrzyżowaniem wzrokowym uczy się wykonywać określone zadanie. mając przy tym zakryte prawe oko Po wyuczeniu przenosi się opaskę z prawego oka na lewe i daje zwierzęciu do wykonania to samo zadań ie. ponieważ przeprowadza sieje w jakiś czas po wyuczeniu zadania i przez ten okres ślad pamięciowy może zostać przeniesiony.. że eksperyment zaczyna się dokładnie tak samo jak poprzedni. następnie zwierzę uczy się wykonywać określone zadanie. że materiał dochodzący do lewej półkuli przechowywany jest wyłącznie w niej. a następnie przeprowadzić próbę sprawdzającą. jak i lewego. która z nich podlega próbom uczenia się zadania.Na rysunku 8-13 przedstawione zostały włókna wzrokowe. System taki gwarantowałby również pozytywny rezultat opisanego eksperymentu. (y^u. (Faktem jest. Dla postronnego obserwatora człowiek. Operacja j ta jest podobna do tej. że niektórzy ludzie rodzą się z tym j defektem i żyją długie lata bez problemu. Stawia to przed nami kilka interesujących pytań: jakie funkcje pamięci może realizować niema półkula mózgu? Czy może rozpoznać cokolwiek? Czy może zapamiętywać? Rozważmy typowe zachowanie pacjenta. że zwierzę nie może wykonać zadania -zachowuje się tak jak gdyby nigdy wcześniej nie znalazło się w podobnej sytuacji. Powróćmy do naszego doświadczenia: po zahamowaniu aktywności prawej półkuli za pomocą środków chemicznych następuje uczenie zwierzęcia. być może. rozdział 4). Pełniejsze omówienie tego tematu zawiera rozdz. Jak kształtują się te podwójne ślady pamięciowe? Czy tworzą się one automatycznie w czasie uczenia się przez zwierzę zadania? Czy też początkowo rejestrowane są przez tę półkulę mózgu. Najwidoczniej duplikaty śladów pamięciowych tworzą się właśnie w czasie uczenia się zadania7. a odsłonięciu prawego. kiedy będzie ona znowu ' orrnalnie funkcjonowała. Jeżeli stłumienie obejmuje całą korę. Mając wpływ na to. obie półkule mózgu ludzkiego zdają się być • wyspecjalizowane pod względem rodzaju gromadzonych informacji. która pozwalałaby okresowo wyłączyć działanie jednej „ófkuli. spotykające się i krzyżujące w miejscu zwanym skrzyżowaniem wzrokowym. to znaczy od przecięcia skrzyżowania wzrokowego. . że tylko proste zadania są przechowywane w obu półkulach. Jeżeli poprowadzić cięcie przez środek skrzyżowania wzrokowego. i . czasami tak samo dobrze za pomocą prawego oka. Jednakże zadanie mimo to zostaje rozwiązane. Załóżmy. a prawa od pra\veg0 To pierwsza próba eksperymentu. która z półkul odbiera informację sensoryczną. Odpowiedź brzmi twierdząco. 1962). Półkule mózgowe prawa i lewa najwidoczniej są zorientowane nawzajem w tym. Myers. a zadania „złożone" pozostają w jednej (por. gdy zahamowana jest aktywność lewej półkuli. u którego dokonano chirurgicznej operacji ! rozdzielenia półkul mózgowych w celu wstrzymania objawów epileptycznych. który był poddany tej operacji. Krytyczne omówienie tego rodzaju badań (z intencją podważenia całej interpretacji dotyczącej pamięci) awiera artykuł Deutscha (1969).. 6 potrzebna jest taka metoda. to le\v. Kiedy skończy się działanie środków chemicznych.przekazywanie informacji [jeżeli ono rzeczywiście zachodzi). Zwierzę w pełni radzi sobie z zadaniem. Przecina się ciało modzeloj watę. Najwidocz6 niej obie półkule przechowują informację dotyczącą nabytego doświadczenia . co prowadzi do przecięcia komunikacji korowej między obiema półkulami mózgowymi. czy prawa półkula jego mózgu wie to. W lewej półkuli : znajdują się zwykle informacje niezbędne w procćsie przetwarzania symboli językowych. robi się przerwę. Dwie substancje chemiczne . która otrzymuje informacje sensoryczną.0I11ycyna i chlorek potasu . Jeżeli duplikaty śladów pamięciowych nie istnieją w prawej półkuli. że każda z półkul przesyła uzyskaną informację do drugiej w miarę jej napływania i rejestracja śladów dubluje się w óbu półkulach. Teraz jego prawa półkula nie ma połączenia z lewą i nie może posłużyć się informacją. oznacza to. 5 książki Gazzanigi The Bisecled Brain (1970). a następnie przekazywane są przez ciało modzelowate do drugiej jego półkuli? Doświadczenie z przecięciem ciała modzelowatego nie daje odpowiedzi na to pytanie. Dopiero po tym zwierzę poddane zostaje próbie polegającej na zakryciu lewego oka.pu. aby stwierdzić. należy spowodować. Niektórzy badacze sądzą. czego nauczyła się lewa. żeby informacja sensoryczną docierała tylko do jednej j półkuli mózgowej. co powoduje przerwanie linii komunikacyjnych między dwiema półkulami. możemy wypróbować możliwości zapamiętywania tych n formacji przez każdą z półkul mózgowych (rys. ale przed próbami sprawdzającymi. zwierzę nie będzie mogło rozwiązać zadania. bez konieczności przecinania skrzyżowania wzrokowego oraz ciała modzelowatego. której dokonywano na zwierzętach. co robi każda z nich.wywołują okresowe stłumienie aktywności elektrycznej w i_orze mózgowej. Okazuje się. która. 8-14). stawiając określone problemy. Ponieważ informacja zawarta jest w obu półkulach. przecinamy dodatkowo ciało modzelowate. zachowuje się całkiem normalnie.

kiedy pacjent z powodzeniem odszukał przedmiot w torbie. pacjenta. Ale. Co więcej. jeżeli zaprezentujemy mu obrazek przedstawiający .?" w prawym polu widzenia. ale nie może odróżnić żadnych szczegó- . We wszystkich tych wypadkach jest on całkowicie niezdolny do słownego „nożyczki" opisu przedmiotu. nie potrafi poprawnie go . a następnie schowany. Jeżeli zapytamy go. co czyni prawa. co trzyma w ręku. że klasyfikacja informacji w prawej półkuli związana jest z dość skomplikowanym kształtowaniem się Sygnał dociera do prawej pojęć. może jednak za Sygnał dociera i pomocą gestów określić jego funkcję. że widzi. •hory wybiera zegarek ręczny nawet wówczas. człowiek nie potrafi powiedzieć ani też napisać o tym. to powie. nie potrafi odpowiedzieć . chociaż nie potrafi opisać tego przedmiotu. że jest jakaś Zakryte prawe skrzynka. odpowiada. mimo że jest pozbawiona mowy. prawidłowo. Przypuśćmy. to zostanie on wybrany przez S) Werbalna reakcja . ale :vlko lewą ręką.. w której znajdują się również inne prawej ręce lub przedmioty. jeżeli najpierw włożymy przedmiot do jego Nożyczki pre! zentowane w c\vej ręki. a znak . wskazał go na obrazku albo też zademonstrował jego przeznaczenie. zapytania prawą. Nawet po tym. Jeżeli zapytamy pacjenta. Jeżeli pokażemy mu klucz. aby go wyjął.nic. co zobaczył. człowiek zaczyna działać jak dwie oddzielne osoby: istotnie. może wskazać właściwy obrazek. Nawet więcej. że chory niczego nie może rozpoznać za pomocą prawej półkuli. to może posługiwać się pokażemy mu z prawej strony albo też włożymy mu do prawej ręki nożyczki. jeżeli pacjentowi pokażemy nóż. ponieważ w tym wypadku informacja wdania intelektualne. lewa w lewej ręce lub w ręka nie wie. Jeżeli w jego lewym polu widzenia pojawi się słowo „klucz". że kiedy łączność między obu półkulami mózgu (T) Nożyczki prezentowane /ostanie przerwana. że pacjentowi przedstawiono w prawej połowie pola widzenia obraz półkuli mózgu r-udzika. może rozwiązywać nożyczki" Tego właśnie należało oczekiwać.RYSUNEK 8-14 iów. który został pokazany. jeżeli po włożeniu mu przedmiotu do lewej ręki w lewym. ręka może odnaleźć klucz. łatwo może lewą ręką odnaleźć właściwy w prawym polu widzenia przedmiot. jakby coś tam mignęło. Na przykład. to narysuje nam S lewą ręką. Ponadto. Jeżeli obraz wzrokowy pojawi się w lewym polu widzenia. mózgu. polu widzenia pojawi się na moment szereg obrazków.S" w jego i lewym polu widzenia i. Innymi słowy. mową. może włożyć go w półkuli mózgu wyimaginowany zamek.. co narysował lewą ręką. i poprosimy chorego. a w : prawym „skrzynka". że jego ' -wa ręka jest jakby zdrętwiała. zapamiętywania przedmiotów. Jeżeli nie będzie tam budzika. a następnie włożymy go do torby. gdy w zbiorze rzeczy znajdują się Przedmioty bardziej podobne z wyglądu do budzika. Kiedy pytamy pacjenta. co trzyma w lewej ręce. coś w rodzaju „skrzynki z piwem" (Sperry. Funkcjonalnie zegarek ręczny jest tym samym czym jest budzik.. a tylko zegarek ręczny. powie: „to Pojęciami. Ponadto jest oczywiste. co widział w lewym polu ) Werbalna reakcja widzenia. zejesh Półkula mózgowa nie może posługiwać się normalnie mową. pole widzenia Na co wskazują te zjawiska? Sugerują. że nie wie. oświadczy. nazwać. do lewej może wykonać ruch przecinania. ponieważ może ona szukać i odnajdywać przedmiot. co obserwuje prawa półkula . 1968). sensoryczna dociera do lewej półkuli i wchodzi w normalny kontakt z ośrodkiem mowy- Zakryte lewe pole widzenia Przedmioty pojawiające się w lewym polu widzenia lub włożone do lewej ręki wywołują • itkiem inny skutek. widoczne jest. a następnie polecono wybrać ten przedmiot lewą ręką ze zbioru różnych rzeczy. Sa czym polega problem? Po pierwsze. Ale prawa półkula mózgu ciągle zachowuje zdolność do rozpoznawania i . chociaż prawa prawej ręki albo też znajdujący się w prawej połowie jego pola widzenia. Na przykład.. W końcu może narysować lewą ręką to. odpowie. to znaczy. Prawa półkula mózgu. niemniej jednak szukając lewą . Ponieważ tylko lewa półkula mózgowa może posługiwać się lewym polu widzenia .

które we wczesnym okresie życia uległy duplikaty śladów pamięciowych tworzą się w obu półkulach nawet wówczas. którą półkulą społeczeństwo karze i wykonuje wyroki". W zania brakujących części informacji w każdej półkuli.yjn agresywności lewej ręki. że jednocześnie opuszcza spodnie jedną zachowanie.Po pierwsze. nadaje to znaczną plastyczność operacjom zachodzącym w mózgu. że człowiek posiada dwa mózgi. czy ta zależność od wieku jest nują niezależne od siebie. podwójne ślady pamięciowe momencie pojawienia się określonego słowa albo też wskazywanie prawą ręką określooozwalają na skoordynowanie działania obu systemów. Pełna czy też niepełna. że obie półkule mózgu po dokonaniu przecięcia ciała modzelowatego funkcjo.. możliwości w zakresie uczenia się i zapamiętywania. dowisku. gdy polecenia werbalne „zapukać". że jego zachowanie jest kontrolowane przez Lewa ręka (kontrolowana przez prawą półkulę) nie może napisać nazwy przedmiotu bardziej agresywną prawą półkulę. nie wydaje się stanowić poważnej przeszkody. Na przykład chory nie może wykonywać odpowiednich ruchów żadną ręką w stawia przed nimi takich wymagań. kiedy grałem z pacjentem na dworze w twierdzenie. Jednak prawa półkula może rozpoznać napisaną nazwę przedmiotu pojawiającego się ^ 1970. Szczególnie skomplikowane uczenie się percepcyjne i pamięć oraz wymagania półkuli. Pacjent doprowadziły do znacznej specjalizacji funkcji pełnionych przez każdą półkulę. że każda półkula otrzymuje jedynie część informacji o otaczającym śro. w wyniku czego każda półkula efekcie istnienia dwu symetrycznych półkul mózgowych. s. Człowiek jest zjawiskiem zupełnie wyjątkowym dzięki językowi. każda z nich może. i dziecko w momencie uszkodzenia mózgu. U dzieci. a nie zaburzeń ruchowych. Innym razem. że istotnie rozpoznanie miało miejsce. „ścisnąć". kompensacja ta dania. może wykonv. w . Nie wiadomo. informację dotykową z receptorów dotykowych prawej połowy ciała i podstawową masę informacji słuchowej z prawego To. że ta niezdolność do reakcji jest następstwem stawiane aktywności motorycznej przez system językowy człowieka najwidoczniej trudności związanych ze zrozumieniem mowy. „spinacz" czy „upadek" (Gazzaniga. gdy dopływ poważnym uszkodzeniom mózgu. ale potrafi ją rozpoznać domu. a prawą ręką w tym samym czasie starał się pomóc żonie w uśmierzeniu wać ustne polecenia i rozpoznawać słowo pisane. Ponieważ było prawie pewne. Jeżeli chodzi o człowieka. „wskazać" docierają do prawej prosta. kompensując w informacji sensorycznej ograniczony jest do jednej półkuli mózgu. Normalnie w trakcie uczenia się konieczności. utrudnia znacznie podejmowanie decyzji.jest zadziwiająco dobra. mogą funkcjonować niezależnie od siebie. centralnych systemów przetwarzania informacji. a podciąga drugą.| człowiek. wymagające przechowywania olbrzymich ilości informacji i zdolności do ręką. tylko stwarza problemy związane z koordynacją informacji. szybko odszedłem nie chcąc stać się ofiarą próby pojawiającego się w lewym polu widzenia (ponieważ to właśnie jest produkcja mowy) demonstracji. do jakich niechybnie musiałoby dojść w sytuacji.przejmie funkcje uszkodzonej półkuli. Jednakże takie dublowanie pamięci jest luksusem. zdrowa półkula przejmuje całą pracę. że im wyższy poziom rozwoju języka został osiągnięty. 107). pytanie. Prosty test kontrolny wskazuje. Lewa półkula mózgu odbiera Dwa mózgi: niezmienność czy plastyczność? informację wzrokową z prawej połowy pola widzenia. gdyby każda półkula mózgu Prawa półkula mózgu ma ograniczone możliwości rozpoznawania mowy. konflikty. lewym polu widzenia (ponieważ to właśnie jest rozpoznawanie mowy). które zostały eksponowane jego półkul. Normalnie każdy z systemów odbiera tylko część informacji sensorycznej płynącej od różnych narządów zmysłów. przypadkowo schwycił lewą ręką siekierę opartą o ścianę Prawa półkula mózgu jest niezdolna do produkowania mowy. ale fragment z książki Gazzanigi. Doskonale uczyła się różnych rzeczy. połączonych ze sobą ogromną sieci. pacjenta proszono o naciskanie guzika w Ponieważ dwa mózgi sterują tym samym organizmem. na który rozpoznaje konkretne rzeczowniki. 1970. którym nie zdarza się wytężać swych rzone z czasowników. ale daje też pewne korzyści. w razie mózgu uzyskuje pełny obraz otaczającego środowiska. To wyklucza ewentualne nego przedmiotu spośród wielu innych schowanych w torbie. Aby zademonstrować. nie ucha.Zaskakujące jest ponadto. zazwyczaj lewa. że zdrowa półkula Fakt. wytwarzania mowy. (Gazzaniga. Jeżeli oba te systemy len sposób uszkodzenie. Fakt. ale nieco gorzej czasowniki lub rzeczowniki twomogą sobie pozwolić jedynie niższe organizmy. tym większa szansa. Czy jest to pełna kompensacja? Trudno odpowiedzieć na to przetwarzania informacji zostaną rozdzielone. A zatem nie byłoby precyv. przejąć całą pracę. można stwierdzić z pewnością. Im młodsze jest dzelowatego nie powoduje poważnych zaburzeń zdolności intelektualnych człowieka. jak widać. gdyż otaczające je środowisko nie 119). czasami stwierdzał on. to sytuacja nie jest taka wypadku. Włókna przebiegające w ciele modzelowatym są zapewne wykorzystywane do przeka. które mogą funkcjonować niezależnie od siebie. Prawa półkula mózgu odbiera uzupełniający zestaw danych sensorycznych. gdyby jego mózg nie został uszkodzony.. jak to ilustruje związana z ogólnym dojrzewaniem organizmu czy po prostu z nabywaniem języka. że prawa półkula mózgu pracuje bez jakichkolwiek funkcji językowych podkowę (horseshoes). Jedna z świetnie posługuje się ręką przy wykonywaniu ruchów.) linii komunikacyjnych. Pewnego razu chwycił lewą ręką swoją żonę i zaczął nią silnie operowania nimi. że chociaż prawa półkula nie włada mową. Język to niezwykłe i złożone „Przypadek I. Wrodzone uszkodzenie ciała mo. Tylko uszkodzenie tej „dominującej" półkuli może zaburzyć Mózg wyższych organizmów. s. składa się z dwu odrębnie wyposażonych zdolność człowieka do posługiwania się językiem. tym trudniej skłonić jedną półkulę do zastąpienia drugiej. jak rozwijałby się dany Obie półkule mogą zdobywać i przechowywać informację niezbędną do wykonania za. takie jak: „zasuwa". nie zrobi tego natomiast na polecenie werbalne. potrząsać. pełni (jak się wydaje) większość funkcji niezbędnych do prawej półkuli za pomocą rysunku. W tym celu trzeba by mieć możliwość sprawdzenia.i Mózg traci jednak plastyczność w miarę starzenia się organizmu.

Mimo że nasze rozważania nie doprowadziły do odkrycia miejsca. Najwidoczniej nie ma regionów krytycznych. MWI«knn SilwiU i -\(in <. Mózg. Obie półkule rozwijają się jednakowo i sądząc z pozoru brak jest podstaw do stwierdzenia. nia. dlaczego iedna z nich miałaby być lepiej przystosowana do operowania językiem niż druga. Niewątpliwie tożoność języka jest związana ze złożonością struktury mózgu (rys.H j\euii'i<\ r m / K IKIM/II Aon morzone/ A"-" lun la/a nicku Md pcihldmi Icicuuifli < "iicla (/WO-1963 . w 3 miesiącu w 6 miesiącu WNIOSKI '.Stopień rozwoju okolic mowy w momencie urodzenia w 1 miesiącu litóryw porządek symboli określa ich znaczenie. od których uzależniony byłby cały system. nie umieściła systemu naszej pamięci w specjalnej skrzynce w mózgu. 8-15). Po osiągnięciu tak skomplikowanej organizacji zanika jednocześnie zdolność do przenoszenia wiedzy z uszkodzonej półkuli do zdrowej. że zadanie to jest niezmiernie irudne. Jednak nie zawsze tak jest. nie zmieniając jednak ich znaczenia. w żadnym przypadku nie wykryto. aby prawa półkula mogła przejąć jej funkcje. w 15 miesiącu w 2 lata ( O S U N E K 8 . kiedy rozwój języka osiągnął już wysoki poziom . jeśli lewa półkula zostanie uszkodzona po uzyskaniu dojrzałości. że śtrukturalizacja mózgu zachodzi w związku z językiem. zwłaszcza gdy niektórzy z jego braci i sióstr też są leworęczni. Natura nie ułatwiła nam sprawy. stanowi nieprawdopodobnie skomplikowaną strukturę. nie czyniąc organizmu całkowicie niezdolnym. Większość ludzi jest jednak praworęcznych. Niemniej język związany jest z lewą półkulą. Nie wiadomo. dały nam jednak przekonywający obraz plastyczności nerwowych mechanizmów kodowania i przechowywania informacji. że istnieje jakiś związek między dominacją językową lewej półkuli a praworęcznością.rioi'<i'>i"ciri / % / cni: I cnneheięa ll)d •• . hóre budujemy jako modele mózgu. Kiedy zapoznajemy się z różnymi próbami lokalizacji mechanizmów mózgowych : odpowiedzialnych za uczenie się i pamięć.to wtedy mamy podstawy.duży zasób słów oraz dobrą znajomość reguł gramatycznych . w którym znajduje się pamięć.„. W odróżnieniu od maszyn. w drodze czy to biologicznych. kiedy leworęczność występuje dziedzicznie. w której . t skomplikowanych informacji. gdzie można by ją łatwo odnaleźć. dlaczego lewa półkula reguluje procesy językowe. jest mało prawdopodobne. jak dotąd. nadając . 1 rzeczywiście. Ta elastyczność mechanizmów uczenia się jest. Faktycznie. Niektóre zwierzęta mają pewną zdolność porozumiewania się. ale. a następnie zbadać.ył język choćby z grubsza przypominający w swej złożoności język ludzki. mózg ludzki może wytrzymać poważne uszkodze. wydaje się. najbardziej dostrzegalną ich cechą. szereg części wymienia się wzajemnie swymi funkcjami. Tendencja ta jest szczególnie silna w przypadkach. że ludzie leworęczni przejawiają tendencję do wykorzystania prawej półkuli w posługiwaniu się językiem. a zdania można przekształcać. staje się jasne. Dlatego u syna ojca leworęcznego zazwyczaj dominującą rolę będzie odgrywała prawa półkula. chociaż nie wynika to z jakichś logicznych przyczyn: dlaczego 50% ludzi nie mogłoby być leworęcznych? Przypuszcza się. a różnorodne umiejętności niewerbalne z prawą. 7Y też chemicznych zmian albo po prostu w wyniku nagromadzenia licznych. być może. z Ą zatem. inną formę. aby to t. jak widzimy. aby przypuszczać.

'. które próbują czytać tekst drukowany. jak funkcjonuje każda z tych przemijających pamięci. ilVC r/cchowuje inny rodzaj informacji. W gruncie rzeczy dla krótkotrwałych sygnałów czas trwania ich obrazów wzrokowych nie ma większego znaczenia: istotne znaczenie ma jedynie czas. Pamięć przemijająca1 PRZECHOWYWANIE INFORMACJI SENSORYCZNEJ Pojemność systemu SIS Eksperyment TACHISTOSKOP •y procesie przetwarzania i interpretacji informacji napływającej z systemów sensorycz[i uczestniczy kilka rodzajów pamięci przemijającej. które aspekty informacji na Właściwości pamięci Proces rekonstrukcji w pamięci OD PAMIĘCI KRÓTKOTRWAŁEJ DO PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ ZJAWISKA UWAGI Wybór przekazów Równoczesne powtarzanie materiału (Shadowing) Przetwarzanie odrzuconego przekazu Pamięć bez uwagi TEORIE UWAGI Model osłabiacza (The attenuator model) Model procesu aktywnej syntezy 1 Przed rozpoczęciem czytania tego rozdziału należy zapoznać się z częścią wstępną do rozdziału 8. na które człowiek. mimo mrugania czy ruchów gałki ocznej.w trakcie którego sygnał pozostaje w systemie SIS. PAMIĘĆ KRÓTKOTRWAŁA Błędy w przypominaniu z pamięci krótkotrwałej Omyłki akustyczne Powtarzanie Zapominanie "Zapominanie jako skutek interferencji Zapominanie jako rezultat stopniowego zacierania się śladów w czasie Zapominanie: wpływ czasu czy interferencja? PRZECHOWYWANIE INFORMACJI SENSORYCZNEJ praca nad wyodrębnieniem cech charakterystycznych sygnału sensorycznego oraz ustalenie. łatwo mylą się w sytuacji. ponadto pewne pojęcia omówione w rozdziale 3 „Teorie rozpoznawania obrazów" używane są w tym rozdziale. zapewnia on równocześnie ciągłość spostrzegania. Obraz ten jest przechowywaną wzrokową informacją sensoryczną. która może być wykorzystana w kolejnych stadiach analizy. Po odebraniu sygnału wzrokowego. podczas gdy człowiek często nie dostrzega nawet poważnych błędów ortograficznych. Rozważmy. Pojawiają się one w czasie próby zapamiętania prezentowanego materiału. jak w filmie i telewizji. ograniczenia. Funkcja systemu przechowywania informacji sensorycznej {sensory \n(ormation storage-SlS) polega więc na zapewnieniu systemom wyodrębniania cech oraz rozpoznawania obrazów czasu niezbędnego do przetworzenia sygnałów napływających z narządów zmysłowych. wykonując to samo zadanie. kiedy sygnał działa bardzo krótko. jego obraz utrzymuje się przez kilka dziesiątych sekundy. i każdy działa na n . Rozbieżność między ilością informacji przechowywanej w systemie sensorycznym a tąjej ilością. mimo że większa część tych informacji okazuje się niepotrzebna. co ten przekaz przedstawia. Pozwala to na obróbkę sygnału sensorycznego przez czas dłuższy. System ten nie tylko przechowuje wyraźny obraz sygnałów napływających w ciągu ostatnich dziesiątych części sekundy. które nie dotyczą fazy sensorycznej. a nawet czytać drukowane nuty. Nawet więcej. nie zwróciłby najmniejszej uwagi. że istnieją pewne ograniczenia pojemności pamięci w późniejszych fazach. gdy w informacji wejściowej znajduje się szereg prostych szczegółów dodatkowych. ponieważ system sensoryczny nie jest zdolny do ustalenia. Wynika z niej. wymaga czasu-więcej czasu niż trwa działanie <amego sygnału. Każdy z nich pełni inną funkcję. System sensoryczny musi zachować dokładny obraz wszystkiego. . Przechowywanie to jest szczególnie potrzebne w sytuacji. niż da się przetworzyć. ale obejmuje również więcej informacji. co oddziałuje na narządy zmysłowe. często nadmiar informacji dotyczących szczegółów utrudnia zadanie.jeco innych zasadach.9. Komputery. dekodować fale głosowe mowy. Najdrobniejsze ślady zanieczyszczeń albo niewyraźnie wydrukowane litery wprowadzają komputery w zakłopotanie. ma różne zakresy pojemności. jest niezwykle ważna. zatytułowaną „Systemy pamięci". Ogromne bogactwo informacji zawartych w obrazie sensorycznym zazwyczaj nie jest ważne dla interpretacji jego znaczenia. aniżeli czas trwania samego sygnału.

Co istotne. idealnie odpowiada celom jakie realizuje. a światło C . Dokonać tego mogą jedynie te systemy. Utrzymuje on. widzi wyłącznie sygnat A. Dzięki przyrządowi przedstawionemu na rysunku 9-2 osoba badana może widzieć przedmioty rozmieszczone w trzech różnych punktach. dwu lub trzech punktach jednocześnie. Zazwyczaj używa się specjalnego światła. 2) przechodził przez tę samą liczbę luster. zbudowana z jakiegokolwiek ciemnego materiału. jarzeniówek. posrebrzone tylko w połowie.wejściu mogą mieć istotne znaczenie. jak się wydaje. któr rozpoznają i interpretują sygnały. System SIS. zwany tachistoskopem trójpolowym (three-field tachistoscope)stosowany był w wielu eksperymentach omawianych w tym rozdziale. a połowa zostaje odbita. ic lustra uzupełniające oraz filtry. Konieczna jest jedynie dokładna regulacja czasu włączania każdego z trzech źródeł światła.sygnał C. który powinna zobaczyć. pozwala to odpowiednio regulować długość błysku w granicach milisekund. ze źródła C może płynąć więcej światła (na jego drodze leży tylko jedno lustro) niż ze źródła B •iib A (na ich drodze znajdują się po dwa lustra). tak aby w miarę możliwości obraz pojawiający się w każdym polu: 1) przebywał dokładnie taką samą drogę od swego położenia do osoby badanej. zasady ich działania nie zmieniły się od około 1907 roku. a przedmiot. cały materiał. w których obraz się odbija i przez które przechodzi. Właśnie taki tachistoskop. Podobnie świałto B pozwala jej zobaczyć sygnał B. W tym celu tachistoskop zaopatrzony zostaje w specjalne lustra. na przeciąg krótkiego czasu. tak że informacja może pojawić się w jednym. znajduje się na drugim końcu (rys. Jeżeli włączone jest tylko światło A. chociaż w naszych czasach aparaty tego typu mają z reguły sterowanie automatyczne (czasem nawet z użyciem komputera). pozostawiają procesom rozpoznawania obrazów dość czasu na wychwycenie i wybór tego. co umieszczone zostało na drugim jej końcu. W przyrządzie przedstawionym na rysunku ?-2. 9-1). RYSUNEK 9-2 TACHISTOSKOP Aparatem najczęściej używanym do badania procesów wzrokowych u człowieka jest tachistoskop Pozwala on na eksponowanie sygnałów wzrokowych w bardzo krótkich odcinkach czasowych Wynaleziono go w 1880 r. . w których powstaje jonizacja w wyniku przepływu prądu między elektrodami. tak że połowa światła padającego na zwierciadło przechodzi przez nie. Wprowadzona została jedynie pewna modyfikacja. i. RYSUNEK 9-1 Często eksperymentator bada spostrzeganie wzrokowe kilku różnych przedmiotów. Początkowo w tubie jest ciemno i nic nie widać. Jakość obrazu widzianego przez osobę badaną zależy od liczby luster. 3) odbijał się od tej samej liczby luster. Następnie błyska światło i można zobaczyć to. Osoba badana patrzy w jeden jej koniec. Dlatego w nowoczesnych tachistoskopach znajdują . Podstawową część tachistoskopu stanowi skrzynka nie przepuszczająca światła. często jest to po prostu długa zamknięta prostokątna tuba.

i oświadczy. aby zapoznać się z podstawową techniką. aby dała nam sprawozdanie częściowe z prezentowanych jej liter. a następnie zapomina niektóre z nich. Źródło: Sperling (1959). eksponujemy kartę z dziewięcioma literami. Aby sprawdzić to przypuszczenie. Przypuśćmy. jeżeli poleci się badanemu. Eksperyment. eksponowano w tachistoskopie przez 50 milisekund. aby nas o tym poinformował. aby „zobaczyć" wszystko. Ale. 9-4). ale . co zawierał ten obraz.. Źródło: Sperling (1959). Świadczy to o tym. badany stale wymienia 4-5 liter (rys. Jeżeli chcemy dowiedzieć się. nie możemy po prostu domagać się od niego. aby patrzył jedynie nokreśloną część obrazu. że na chwil. że ograniczenie naszych możliwości spostrzegania sygnałów sensorycznych pojawia się w procesie analizy.Pojemność systemu SIS Łatwo można zademonstrować. że system SIS zawiera na początku więcej informacji ni następne kolejne stadia analizy są w stanie wykorzystać. W jednym z podstawowych eksperymentów kartę zawierającą 9 liter umieszczonych w trzech rzędach. co badany istotnie widzi. RYSUNEK 9-5. podobnie jak uprzednio. możemy poprosić osobę badaną. Jeżeli nawet zwiększy się liczbę liter na karcie albo też uczyni się zmiennym czas ekspozycji. Zdąży on zaledwie wyodrębni* nieznaczną ilość informacji z tego. 9-3). może na niej skoncentrować całą swą uwagę i podać diK1- RYSUNEK 9-4. dokładny jej opis. stosowaną w badaniach nad systemem przechowywania informacji sensorycznej. Normalnie osobie badanej udaje się przeczytać tylko 4 do 5 liter spośród 9. przedstawiono badanemu złożony obraz wzrokowy. czasu. CO WIDZI OSOBA BADANA RYSUNEK 9-3 . że widzi on wszystkie litery. W tym celu. po trzy litery w każdym (rys. że miał za niaj. TO.. Należy starannie przeanalizować ten eksperyment. Możliwe.

Sperling używał jednak innego sygnału oznaczającego te litery. a dowiaduje się tego po ekspozycji. że zapamięta on jedną określoną literę z dziewięciu. Zdolność do odtwarzania przypadkowo oznakowanej litery stopniowo maleje w miarę opóźnienia w pojawieniu się oznacznika. aby powiedziała nam. Badany prawie zawsze podaje prawidłowo oznakowaną literę. kiedy brak jest oznacznika. która litera będzie oznakowana. tę. i prosimy osobę badaną. reszta już zdążyła ulecieć z jego pamięci. RYSUNEK 9-7 . Można z góry. jedna z nich zostaje wyróżniona z pozostałych za pomocą specjalnego oznacznika. wynosi więc w przybliżeniu 0O. odtwarzając oznakowane w sposób losowy litery. Jeśli natomiast pojawienie się oznacznika opóźnia się na czas dostatecznie długi. użycie koła zaraz po ekspozycji liter najwyraźniej „zaciera" literę będącą w jego środku (rys. którą wskazuje oznacznik. że w rzeczywistości może zobaczyć w mgnieniu oka wszystkie dziewięć liter. która litera została oznakowana. Opisana technika stanowi niezwykle cenną metodę badania procesów spostrzegania. ale różnice te są niewielkie. który może pojawiać się nie zaraz po ekspozycji liter. mało z niego pozostaje.. Rezultaty tego eksperymentu przedstawione zostały na rysunku 9-5. która pojawiła się wewnątrz koła. Typowe wyniki takiego eksperymentu przedstawia rysunek 9-6. Badany widzi oznacznik dopiero po ekspozycji dziewięciu liter (rys. We wcześniejszych badaniach nad systemem przechowywania informacji sensorycznej stosowano oznacznik w kształcie koła i badany miał za zadanie podać literę. a więc widzi więcej niż może przekazać w swej relacji. zazwyczaj. Szansa. może on odtworzyć dowolną z oznakowanych liter. (Inaczej to ujmując. Najwidoczniej SIS zatrzymuje przez taki czas obraz sygnału. bez eksperymentu. oznacza to. Po pierwsze. jeżeli oznacznik pojawia się równocześnie z literami. w których stosowano oznacznik w kształcie prostokącika. Oznacza to. \V odróżnieniu od eksperymentów. badany zapamięta jedynie około połowy (4-5) z dziewięciu liter.. Powinno to pomóc nam w wyjaśnieniu. tak że obraz wzrokowy całkowicie się zatrze i osoba badana stwierdza 2 Eksperymenty te zostały przeprowadzone przez Sperlinga (1959. Źródło: Sperling . że utrzymuje w systemie SIS wszystkie dziewięć liter.) Dziwne rzeczy dzieją się z pewnymi typami oznaczników. przewidzieć ogólne wyniki stosowania tej metody. skoro nie wie. a mianowicie tonu. tak że po około 0. który zaciera się z upływem czasu.) w opóźnieniu oznacznika krzywa wyrównuje się. • fnie widzi" już więcej liter. 1960). Kolejne jej zastosowanie polega na opóźnianiu czasu podawania oznacznika litery. Wynika z tego. zanikanie obrazu w pamięci wygląda jak proces wykładniczy z czasem stałym równym w przybliżeniu 150 milisekundom. Jeżeli badany zawsze odpowiada prawidłowo.. Prowadziło to do nieco odmiennych wyników niż prezentowane w tym paragrafie.'/<. 9-3)2. czym jest system SIS. że na początku w systemie SIS znajdowały się wszystkie litery. 9-7). Po drugie. aby móc wśród nich odszukać oznakowaną i podać jej nazwę. jak przedstawiono na rysunku 9-4. ale po pewnym czasie. a przedstawiona tu zasada pozostaje ta sama. badany może przypomnieć sobie tylko cztery lub pięć z prezentowanych mu liter. to tak.5 sek.5 sek. Dlatego też wraz ze wzrostem opóźnienia w pojawieniu się oznacznika rezultaty będą oscylować w granicach od 100% do 50% odpowiedzi prawidłowych. który badany zużył na wyodrębnienie trzech lub czterech z nich. a nie prostokącika.RYSUNEK9-6. które osoba badana ma sobie przypomnieć. ale w czasie. przy czym po osiągnięciu około 500 msek (0.

484. że przez cały ten czas badani zajęci byli liczeniem wstecz trójkami). że badani nie mogli zapamiętać tych trzech liter. ale czasami jeden z nich jest wyraźniejszy od drugiego. ma bardzo małą pojemność i niezwykle krótki żywot. Lloyd Peterson i Margaroi Peterson. równym odstępowi micd/-. Liczh. Liczyli oni w szybkim tempie wstecz trójkami3.475. Dlaczego tak się dzieje? To bardzo proste: w przerwie między ekspozycją tych trzech liter a późniejszym ich przypomnieniem badani musieli wykonać określoną pracę umysłową. Jej pojemność '• ' -::iak nie jest tak bardzo wrażliwa na wielkość przechowywanych w niej jednostek. Oba procesy zachodzą jednocze*nie. polega na tym. Ńr/ywa oznaczona na rysunku „Trzy spółgłoski" przedstawia wynik opisanego przed . albowiem pojawienie się drugiego (maskującego. :) . Na osi poziomej oznaczono czas między momentem ekspozycji •.ik myślicie. Może to doprowadzić do obniżenia się wyrazistości albo jasności zacierającego się obrayn pierwszej figury.:\\ ilą eksperymentu. Jakie zatem mechanizmy są odpowiedzialne za działanie tego systemu pamięci? • i ięć ta. chociaż SIS przechowuje sygnał przez jakiś czas po jego pojawieniu się. czas potrzebny do przetwarzania tegn sygnału można precyzyjnie kontrolować. można z powodzeniem wykorzystać.. sygnałem a bodźcem maskującym.niętajcie. jakiego potrzebuje osoba badana na przetworzenie materiału. „Liczenie wstecz trójkami" polega na tym. sygnału przerywa przetwarzanie pierwszego. Bez maskowania SIS utrzymuje obraz.. podając w różnych momentach sygnał maskujący. wskazuje na szybkość. Po pierwsze. jak szybko następuje przetwarzanie eksponowane! litery. Spróbujcie sami. jeżeli drugi obraz pojaw się zanim w pełni zakończy się analiza pierwszego. Spójrzcie na rysunek 9-8. zmiana rodzaju materiału podlegającego zapamiętaniu w zadziwiająco -uiym stopniu wpływa na zapamiętanie.h trzech liter (były to same spółgłoski) a ich odtworzeniem przez osoby badane. Zastosowanie maskow. z jaką system dokoni.iwania pozwala eksperymentatorowi na dokładne ustalenie tego czasu.i... Zadanie jest trudniejsze niż się . Są prawie -iHyczne.. pod warunkiem. Wydaje się. aby podawała kolejne wyniki " •' upie narzuconym przez uderzenia metronomu. a więc 487. Niezależnie od tego. Na osi -. Kiedy jeden sygnał pojawia się po drugim..v operacji. Zadaniejego polega na głośnym podawaniu wyniku odejmowania liczby „tiv. aby zapamiętali trzy litery i po i 8 sekundach odtworzyli je z pamięci. ponieważ system : 'sdnio uzyskanej wartości. 487. np. aby w ślad za ekspozycją liter stosować sygnały maskujące. że jest to zupełnie proste zadanie. jak widać. tylko 40% badanych mogło "/. Źródło: Murdock (1961).. który dostarczył jednak zaskakujących wyników. jeżeli osoba badana zamiast trzech spółgłosek będzie miała •• czynienia z trzema wyrazami? Czy pamięć będzie pracowała inaczej mając do . Osoba badana ma dokonywać tego liczenia w • :• : dość szybkim bądź po prostu mówimy jej. J. Obecnie często stosuje się sygnał maskujący po tachistoskopowej ekspozycji materiału. Jedna z metod pozwalająca ustalić. że liczba jednostek nie ulega r. \ nawet więcej. że badany rozpoczyna to zadanie od jakiejś losowo wybrany trzycyfrowej liczby.p!>wie różnych odcinków czasu. Prosili oni badanych. należy posłużyć się tą sanu techniką badań.-nowej wskazano.Zjawisko zacierania jest niezwykle ważne i bardzo interesujące. RYSUNEK 9-8. jaki procent osób badanych przypomniało sobie materiał po . które badany może wymienić w czasie przetwarzania.478.pomnieć sobie wszystkie trzy spółgłoski. Który z dwu procesów dominuje zależy od rodzaju pojawiających się kolejno obrazów. na przykład obraz twar/\ ludzkiej szybciej niż litery? O ile szybciej? Aby to stwierdzić. metodę tu opisan.. jak daje się wyjaśnić zjawisko zacierania.i liter.y'''-: 1 Fen prosty eksperyment ilustruje główną właściwość systemu pamięci krótkotrwałej. co się stanie. A jednak okazało się. •: widoczniej nie jest to system SIS opisany w poprzednim paragrafie.•uiienia z wyrazami: dom-jabłko-książka niż z trzema spółgłoskami: C-X-P? Porów• uniy krzywą oznaczoną „trzy spółgłoski" i krzywą oznaczoną „trzy wyrazy". (1959) przeprowadziło bardzo prosty eksperyment. występuje zsumowanie śladu jednego sygnału z obrazem drugieg. aby „liczyła szybko".ianie. co uniemożliwia precyzyjne określenie czasu. Czy może on przetwarzać informację figuratywną. Przedstawia on szybkość zapominania materiału. Po drugie proces przetwarzania pierwszego sygnału może ulec zaburzeniu. Na przykład. tym samym zmniejszając możliwości jej przetwarzania. Dzięki temu. Stanowi użyteczn narzędzie do badania czasu utrzymywania się obrazu w SIS. PAMIĘĆ KRÓTKOTRWAŁA W roku 1954 dwoje psychologów z Uniwersytetu Indiana. bądź też. jeżeli między ekspozycją trzech A'!głosek a ich odtworzeniem upłynęło zaledwie 6 sekund. najwidoczniej występują dwa różnzjawiska.481.

Podobnie zresztą sens zdania nie ulegnie zmianie. Początkowo obserwacje tego typu wydawały się oczywiste i zrozumiałe. problem określenia znaczenia sygnałów sensorycznych jest bardzo skomplikowany. kryje się zdrowy rozsądek. na przykład |jter alfabetu. być może. czy prosto przed sobą czy też pod pewnym kątem. czy zdanie wypowiedziane zostało wolno czy też szybko. jest bardziej prawdopodobne. w którym się znajdujemy. że wyrazi się on w napisaniu litery o brzmieniu podobnym do tej. Jasne jest jednak. jest bardzo prawdopodobne. red. że zamiast niej podaX. Na domiar złego pojawia się dodatkowe pytanie: Po co w ogóle potrzebne jest kodowanie akustyczne? (W dalszej części tej książki termin „kodowanie akustyczne" . które przypominane jest częściej jako T aniżeli jako O. Jeżeli wypowiadamy sami słowa i zdania. prostu nie mogą przeczytać fragmentu wydrukowanego tekstu bez przekształcania wyrazów w ich obrazy akustyczne? To właśnie obiecują nam na kursach szybkiego czytania. że procesy myślowe powinny oddziaływać na kodowanie wewnętrzne-kodowanie oddające sens materiału. Ale w samym założeniu. '.„stycznych. Wyniki te zapoczątkowały wiele eksperymentów oraz interpretacji teoretycznych. po co zatem zachowywać w ! pamięci te różnice? Czyż nie byłoby sensowne.) Dlaczego ludzie po . Jest oczywiste. W tym wypadku mogą u „omylić się dźwięki. poproście osobę badaną. jak trzymamy tekst drukowany. mogą pojawiać się wówczas błędy wzrokowe. nie .tam badani mylili C i O. Do tej 4 . Omyłki akustyczne. Jednak w opisanym tu eksperymencie nie proszono osoby badanej. Jeżeli badany popełnia błąd starając się przypomnieć sobie literę F. istnieje kilka teorii rozpoznawania mowy przez człowieka. Są to trywialne zmienne fizyczne: zapamiętaniu podlega sens słów. Cenne byłoby wyraźne rozdzielenie ich obu. które tu omawiamy. a nie F Chociaż F i E są do siebie bardziej podobne. gżenie obrazu liter w trakcie wymawiania z dźwiękami. poi). które eliminują tak nieistotne zmienne. Ale jest również możliwe. co czytają. że dowolna para grzmiących podobnie dźwięków mowy powinna powstawać również w podobny sposób.ten przechowywał informacje jedynie przez ułamek sekundy. żeby zapisała wszystkie litery. która podobna jest do niej wizualnie. że jest to pamięć krótkotrwała. jak kąt. ale nigdy C i T. . Aby sprawdzić zapamiętanie tych liter. aby ustnie podała zapamiętany materiał . wskazują. to litery F i X są sobie bliższe fonetycznie4 Podobnie jak C. czy zostało ono wypowiedziane czy też odczytane. w sekwencję . którą stara się sobie przypomnieć. że w procesie kodowania informacji wzrokowej w pamięci krótkotrwałej informacja ta przybiera formę akustyczną. słowną opisującą ten obraz. że słowa przedstawione w postaci wizualnej są kodowane poprzez 0 . pod jakim widziane są litery.lc-jak na razie-nikt nie wie. żeby przekształcać słowa widziane w jednostki słyszalne. to w rzeczywistości słyszycie własną cichą mowę wewnętrzną. że materiał wchodzący do danego systemu przekształcany jest w jakąś jednolitą formę.. korzystne będzie przekształcenie wszelkiej informacji w tę samą wspólną formę. jak to zrobić. lecz raczej sekwencyjne ruchy mięśni. Bezwzględnie byłoby nonsensem przechowywać najdrobniejsze detale każdego oddzielnego sygnału. co widzimy? Ale czym jest w istocie to „wypowiadanie"? Chociaż słyszycie siebie. Nie jest ważne. a nie to. Aby dotrzeć do informacji przechowywanej w pamięci długotrwałej w sposób jak najbardziej efektywny. Wymowa ang. / małymi wyjątkami błędy wynikające z pomylenia podobnych dźwięków zbiegają się z błędami związanymi ze zbliżoną artykulacją. mają one charakter artykulacyjny. wyraźnie nie troszcząc się o to. eliminowały również i inne aspekty? Jak wykazała analiza przedstawiona w rozdziale 3. w którym informacjzachowuje się przez czas nieograniczony. tu ślad utrzymuje się 0U1 20 sekund. co widzimy. że słowa zamieniają się nie w dźwięki. które wymawia się podobnie. W rozdziale 3 mówiącym o systemie rozpoznawania obrazów przytaczaliśmy przykłady błędów przeciwnego rodzaju . .'. A jak odbywa się zapamiętywanie obrazów wzrokowych? Jasne. Kiedy sygnał wzrokowy znajduje się na pierwszym etapie rozpoznawania obrazów. że powinniśmy zapamiętywać właśnie słowa. Kiedy osoba badana popełnia błąd. że I dajemy pierwszeństwo teorii akustycznej przed artykulacyjną. Różnica ta wynika stąd. że pamięć krótkotrwała stanowi późniejszy etap w całym systemie przetwarzania informacji. a nie jego postać fizyczną. x i f=eks i ef. że nie ma potrzeby zamieniać na słowa tego wszystkiego. Czy mowa wewnętrzna jest absolutnie niezbędna dla procesów werbalnych? Jeżeli tak jest rzeczywiście. to co powiedzieć o ludziach głuchych od urodzenia? Radzą sobie z czytaniem. czy też. że obraz wzrokowy w trakcie czytania zmienia się i iv coś związanego z brzmieniem lub wytwarzaniem słów. Błędy.badany widział litery w momencie ich eksponowania i proszono go następnie. Trudność polega na tym. które opierają się na jednym lub drugim z wymienionych mechanizmów. (Przyp. A oto kolejne pytanie: Czy rzeczywiście wspomniane błędy wynikają z brzmienia wymawianych wyrazów. żeby te same mechanizmy. losowany będzie do oznaczenia tego.-v sądziliśmy. Błędy w przypominaniu z pamięci krótkotrwałej Zacznijmy od prezentacji pewnej sekwencji sygnałów wzrokowych. Prowadziłoby to do pomyłek •. a nie do tej. aby je napisał. bez względu na i to. czyli pojawią się błędy artykulacyjne. to czyż nie jest naturalne. nie oznacza to jednak. ich wygląd zewnętrzny. jakie uda jej się przypomnieć. Wielu ludzi słyszy samych siebie tak jakby wypowiadali to. Nie jest to również system pamięci długotrwałej. W tej pamięci materiał nie pozostaje dług '• wynika z tego. że nie \ przekształcamy obrazu wzrokowego pokoju. Trzeba uznać konieczność jednolitości materiału wejściowego. konieczne do ich wymówienia.

Powtarzanie Znaczenie mowy wewnętrznej ujawnia się też w innych sytuacjach. Jeżeli zachodzi potrzeba powtórzenia większej partii materiału. . albo też całkowicie zapomniana. aż w końcu jest już tak słaby. Możemy przeprowadzić analogię między odszyfrowaniem słabego sygnału z szumów a przypominaniem materiału zacierającego się w pamięci. zacierający się ślad sygnału i odświeża go. szybkością jak mowa zewnętrzna. to znaczy szumów. Jeżeli liczba pojemników jest ograniczona. że zapominanie wywołane jest interferencją ze strony nowo prezentowanych jednostek. jeśli dana litera alfabetu zawiera linię poziomą. ma to miejsce jedynie wówczas. Model pamięci krótkotrwałej przedstawiony jako automat z pojemnikami jest zbyt uproszczony. To wyjściowe przyjęcie ograniczeń pojemności pamięci krótkotrwałej zakłada. tym łatwiej go zrozumieć. Nowo wprowadzone jednostki charakteryzują się wyrazistością (siłą). a głosy. że zawsze będzie utrzymywał właśnie siedem jednostek ani więcej. zanim nadejdzie jej kolej w procesie powtarzania. Dokładnie tak. a następnie policzcie znaczki. że nie możemy nawet stwierdzić. jeśli jej nie zawiera. aby uwzględnić te obiekcje. Przede wszystkim należy założyć. że pamięć nie może funkcjonować na zasadzie „wszystko albo nic". Jeżeli ten glos to sygnał. „Tak". Możecie sprawdzić to na innym materiale. to nie ma wpływu na zwiększenie pojemności systemu pamięci. „Nie". /upominanie W jaki sposób materiał znika z pamięci krótkotrwałej? Możliwe są tu dwie drogi: upominanie może być skutkiem interferencji innego materiału albo też po prostu . Rozpatrzmy obie wymienione możliwości. są odpowiednio słabsze. Dowolny prezentowany materiał /ostaje poddany typowemu przetworzeniu w systemie sensorycznym i podlega interprelacji na kolejnych poziomach mechanizmu rozpoznawania obrazów. im cichszy .2 jednostki na sekundę. część informacji. czy przypadkiem nie oszukujecie w tym wyobrażaniu sobie liter. Na przykład. Rozpatrując ten proces. „Nie'. Łatwo jednak możemy tak zmodyfikować strukturę tego modelu. na których tle dźwięczy. To powtarzanie materiału podlegającego zapamiętaniu. które wprowadzone zostały wcześniej. Tak przedstawione zostało powtarzanie na rysunku 9-9: przybiera ono kształt pętli wychodzącej z pamięci krótkotrwałej i ponownie do niej wchodzącej. te zaś. Jest to ten sygnał. w myśli „dla siebie". Przedstawienie danej jednostki w pamięci to jej ślad pamięciowy. Można to sobie różnie wyobrazić. można rozpatrywać pamięć krótkotrwałą po prostu jako izereg pojemników umieszczonych gdzieś w mózgu. w której staramy się usłyszeć jakiś cichy głos wśród innych głosów . równocześnie stawiając po każdej dziesiątce znaczek na papierze. przy niskim stosunku sygnału do szumów będą pojawiać się błędy w trakcie RYSUNEK 9-9 Utrzymanie materiału w pamięci krótkotrwałej w wyniku powtarzania możliwe jest tylko w takim wypadku. na przykład wynika z niego. pozwala utrzymać materiał przez czas nieokreślony w pamięci krótkotrwałej. zostanie stracona. że mam\ zapamiętać listę nazwisk lub numer telefonu. ponieważ każdorazowe pojawienie się nowej jednostki prowadzi do utraty jednej starej.im jest on głośniejszy. może bowiem istnieć pamięć częściowa. pełni dwie podstawowe funkcje: po pierwsze.tym trudniej. ani mniej. tym łatwiej go rozszyfrowawć. Przykład ten można odnieść również do pamięci. Ile ich macie? Jeżeli doszliście łącznic do 82 cyfr. Zazwyczaj. na koniec głos może być '. to w takim wypadku zdolność zrozumienia głosu zdeterminowana jest stosunkiem poziomu sygnału do poziomu szumów.ak słaby. gdy pamięć krótkotrwała jest zapełniona). bez świadomego powtarzania. czy w ogóle go słyszymy czy też nie. Załóżmy. upominanie jako skutek interferencji. Ostatnia część zatrze się. to oznacza. Im wyrazistszy ślad pamięciowy. 5 Pouczająca może być próba wzrokowego powtarzania. po drugie. Proces powtarzania jak gdyby podtrzymuje słaby. i że dana jednostka albo jest dokładnie zapamiętana. mówcie głośno „tak". 9-9). Jak szybko można powtarzać? Mowa wewnętrzna charakteryzuje się prawie taka. gdy ilość materiału jest odpowiednio mała. że nie sposób go odszyfrować. Chociaż powtarzanie może dopomóc w utrzymaniu materiału. zaczynajcie liczyć od nowa. Powtarzajcie to przez równe 10 sekund. Aby określić szybkość przebiegu mowy wewnętrznej.|uitkiem upływu czasu. to szumy. którą chcemy utrzymać przez czas dłuższy niż kilka sekund. wraz z upływem czasu ślad stopniowo zaciera się. wyraźnie sprzyja przejściu materiału z pamięci krótkotrwałej do pamięci długotrwałej w celu dłuższego przechowania (rys. który próbujemy sobie przypomnieć na tle innych śladów utrwalonych w pamięci. i „nie". jak nieuniknione są błędy w trakcie interpretacji Slosu. „Tak". weźcie ołówek i liczcie w myśli (oczywiście bezgłośnie) jak możecie najszybciej od jednego do dziesięciu. Następnie ten rozpoznany obraz odebranego materiału zostaje wprowadzony do jednego z pustych pojemników pamięci krótkotrwałej. że powtarzacie 8. Zwróćcie uwagę. że powtarzanie wzrokowe jest powolniejsze od akustycznego. jedna z poprzednich siedmiu nowinna zaniknąć. powiedzmy do siedmiu. Jeżeli dojdziecie do dziesięciu. Prześledźcie wzrokiem alfabet tak szybko jak tylko potraficie. musimy przyjąć. Ażeby sprawdzić siebie. (Oczywiście. wyobrażając sobie w myśli każdą kolejną literę alfabetu. to po wprowadzeniu ósmej jednostki. że pamięć krótkotrwała może pomieścić ograniczoną liczbę jednostek. wprowadzając go w ten sposób ponownie do pamięci krótkotrwałej. to powtórzenie wszystkiego nie zmieści się w czasie. na przykład na literach alfabetu5. Wyobraźcie sobie taką sytuację. Tak więc pięć pierwszych liter alfabetu daje następujące odpowiedzi: „Tak".

jeśli pewna liczba jednostek interferujących (i) pojawi się po jednostce krytycznej. 6 Słońce Mężczyzna Opona RYSUNEK 9-10 gdzie A.PRZETWARZANIE ROZPOZNAWANIE SENSORYCZNE OBRAZÓW Jabłko PAMIĘĆ KRÓTKQTRWi wypominania sobie materiału. jaką rolę odgrywa czas w zacieraniu śladów pamięciowych. siła jej śladu równa jest A. W tym wypadku sam czas odgrywa rolę decydującą w zniknięciu materiału z pamięci. którzy wolą mieć to wyrażenie w postaci wykładniczej przy użyciu e. błędy będą miały głównie •liarakter akustycznych podobieństw między słowami przechowywanymi w pamięci. to siła jej śladu. siła jednostki krytycznej będzie równa Ą/'-siła śladu pamięciowego maleje w postępie geometrycznym. Wjaki sposób słabną ślady pamięciowe? Zgodnie z tą teorią trwałość pamięci zależy od liczby wprowadzonych do niej jednostek. aż w końcu zupełnie zanika. początkowo równa A. to możemy prześledzić los określonej jednostki (nazwijmy ją jednostką krytvc~ną). Wystarczy zatem wstawić w miejsce / (liczba jednostek interferujących) t (ilość czasu). będziemy musieli przyjąć założenie. mogą przekształcać je na równoważne wyrażenie: Af = Ae-k>. że w momencie początkowym. tym staje się słabsza. siła śladu jednostki krytycznej obniża się do (Ą/). Jeżeli od momentu pojawienia się jednostki krytycznej upłynęło t sekund. podobnie do tego. Poza tym jednak przypomina to bardzo opisaną wyżej teorię interferencji. A. Czytelnicy. Aby zrozumieć. A w wypadku przypominania nateriału przechowywanego w pamięci krótkotrwałej.= -ln(/). . tworzy się jej ślad o sile. Zapominanie jako rezultat stopniowego zacierania się śladów w czasie. będzie teraz wyrażała się wielkością równą Ą/'6. mówiąc inaczej. w miarę jak pojawia się nowy materiał (rys. co zachodzi w trakcie wyładowywania się kondensatora albo w procesie rozpadu substancji radioaktywnej. którego ślad jest już staby. Kiedy pojawia się jednostka dodatkowa. siła śladu jednostki krytycznej obniża się do Kiedy pojawia się jeszcze druga dodatkowa jednostka. 9-10). Pojawienie się każdej nowej jednostki powoduje obniżenie siły śladów wszystkich jednostek poprzednich o pewną stałą wartość procentową w stosunku do ich uprzedniej wartości. Jeżeli tę część siły śladu pamięciowego wyrazimy w postaci współczynnika zapominania/(£ oczywiście. kiedy jakaś jednostka jest wprowadzona do pamięci. każda chwila działa w istocie tak samo jak działa pojawienie się kolejnej nowej jednostki w teorii interferencji. Kiedy jednostka pojawia się po raz pierwszy. ^wiedzmy. zgodnie z teorią stopniowego zacierania śladów. Siekiera Pies Królowa W rzeczywistości. w zależności od liczby pojawiających się jednostek. przedstawia pewną wartość w przedziale od 0 do 1). że każda mijająca chwila zmniejsza siłę śladu uprzednio przyswojonych jednostek.' czyli A/2. Drugą hipotetyczną przyczyną ograniczenia pojemności pamięci krótkotrwałej jest proces zależny od czasu: im dłużej jednostka pozostaje w pamięci. Wyobraźmy sobie./.

Przeanalizujmy teraz właściwości rekonstrukcyjne pamięci krótkotrwałej. Kiedy badany próbuje przypomnieć sobie ten wyraz. iaka jest natura śladów w pamięci krótkotrwałej? Jeden z prezentowanych uprzednio mirtów dostarcza nam bardzo ważnej informacji. jak i wpływem interferencji. Wydaje się więc. że im dłuższa jest nazwa prezentowanej jednostki. brak jakichkolwiek oznak zacierania śladu pamięciowego wraz z upływem czasu. Teoria interferencji takiej utraty nie przewiduje. a równocześnie tak różnego od poprzedniego. a także dom. jest ograniczona. i. Fakt ten potwierdza w pewnym stopniu przypuszczenie. Trudność tego eksperymentu polega na stworzeniu takich warunków w których badany „nie robiłby nic". który mimo wszystko wyodrębnia się nadal z otaczającegogotła szumów. Załóżmy. Jeżeli zapamiętał jedynie d i m. załóżmy na moment. Jeżeli zaś zatarły się wszystkie trzy cechy. Jeżeli zapamiętał tylko d i o. Jeżeli zapamiętał tylko o i ni. Widzieliśmy. Nie utrwala się ona jednak jako całościowa jednostka. który one reprezentują. Okazuje się. ale wystarczająco ilustrujące proponowane pojęcia. W trzydzieści sekund po podaniu materiału do zapamiętania badani odtwarzają go prawie bezbłędnie. być może. że przypomni sobie dok. właściwości pamięci Wróćmy ponownie do pytania dotyczącego podstawowej jednostki przechowywania. to powstaje możliwość uniknięcia zarówno powtarzania liter. Celem naszym będzie ustalenie. Jeżeli zapamiętał wszystkie trzy dźwięki d. to nowe zadanie może wywołać interferencję i słabe przechowanie materiału w pamięci. dog albo dom. które mogą być przechowywane w pamięci. nic już nie kieruje procesem rekonstrukcji. m. to możliwe. A zatem • każda z cech wyrazu dom może zostać zapomniana. że cały wyraz składał się z trzech elementów). Jednym z takich zadań może być wykrywanie słabego sygnału eksponowanego na tle szumów. leży gdzieś pośrodku. przeanalizujmy wyraz dom. tym mniejsza jest liczba jednostek. Zgodnie z teorią zacierania się śladów wraz z upływem czasu materiał zostanie zapomniany. pom. Jeżeli nie ma on istotnie nic do roboty. bądź też do podniesienia się poziomu szumów do tego stopnia. a nie wyrazy. jak pojawiają się błędy akustyczne w trakcie rekonstrukcji na podstawie częściowej informacji. Pojedyncza jednostka pamięci przedstawia się nam jako zbiór trzech cech podstawowych: dźwięków d. żeby nie robiła niczego dn momentu sprawdzenia zapamiętanego materiału. że należy przechować w pamięci jednostkę „dom". i . że trzeba zapamiętać następującą listę liter: . jak i interferencji wynikającej z pojawienia się nowego materiału. Jeżeli zgubione są dwie cechy. tak że w pamięci pozostał jeden tylko dźwięk (d. jakie mogą być odtworzone na podstawie pozostałych cech (plus wiedza o tym. Akustycznie wszystkie one przypominają oryginał. Jeśli utrudnimy powtarzanie dając osobie badanej jakieś inne zadanie. Jedno z wyjaśnień wiąże to zjawisko z istotnym obniżeniem się siły śladu pamięciowego. Jak to często bywa. a następnie stworzyć takie warunki. a szansę na przypadkowe trafienie są niewielkie. Rezultaty tego rodzaju eksperymentów wskazują na konieczność znalezienia jakiegoś kompromisu między dwoma teoretycznymi wyjaśnieniami. Na przykład. W takim wypadku jest jasne. Zapewne zapominanie w procesie pamięci krótkotrwałej jest skutkiem zacierania się śladu w wyniku upływu czasu. Tak więc Jeśli początkowo eksponujemy osobie badanej szereg liter w celu ich zapamiętania. też nam to niczego nie powie. należy przede wszyskim przedstawić osobi badanej materiał. 1971). kiedy do wyjaśnienia określonego zjawiska proponowane są dwie teorie. Zwróćcie uwagę. że w pamięci krótkotrwałej nogą wystąpić błędy akustyczne. o i m. Oczywiście będzie to poważne uproszczenie. to z tej reszty informacji można odtworzyć znacznie więcej jednostek. a następnie otrzymuje ona trudne zadanie wykrywania sygnału przez 30 sek. niezależnie od pozostałych. o. | i. w jaki sposób charakter samych jednostek wyznacza to. to powtarza wcześniej przedstawiony materiał. co z nich zostanie zapamiętane. Widocznie po upływie 30 sekund następuje jakaś zmiana w pamięci-zmiana. aby doprowadzić bądź do obniżenia siły śladu poniżej poziomu szumów. że każdy dźwięk jest pewną cechą. Po upływie 30 sekund pamięć staje się bardzo wrażliwa.. to przypomni sobie wyraz dom. że jest to niewątpliwie wynik potwierdzający prawdziwość teorii interferencji. że przypomni sobie dym albo dom. która nie obejmuje zdolności do przypomienia sobie wprowadzonych uprzednio jednostek. prawda. 1971). o lub m). że nie wywoła interferencji. jak i braku interferencji j rezultaty eksperymentu niczego nie udowodnią. co pozostało. że przesłonią one ślad (Atkinson i Shiffrin. jak wyraz ten jest ^prezentowany w pamięci krótkotrwałej? Przyjmijmy. Ale to jeszcze nie wyszystko. że w pamięci gromadzone są oddzielne cechy. Proces rekonstrukcji w pamięci. jak i interferencji (Reitman. po czym sprawdzamy zapamiętanie liter. Zobaczmy. że prawidłowy wyraz względnie często może zostać odtworzony w i wyniku pomyślnej rekonstrukcji z tego. to liczba wyrazów. że w pamięci przechowywane są specyficzne cechy. Jeden ze sposobów przeprowadzenia takiego eksperymentu polega na postawieniu osobie badanej tak trudnego zadania. Pełne zachowanie materiału w pamięci w tego tynu eksperymencie może być zarówno wynikiem powtarzania. że w czasie jego wykonywania nie będzie ona mogta powtarzać przedstawionego uprzednio materiału. tom. Jeżeli jedna cecha zostanie zgubiona. Załóżmy. Wystarczy jednak nawet drobna interferencja. to możliwe. także nawet niewielka interferencja powoduje jej zniszczenie. że przypomni sobie łom. to możliwe. ponieważ utratę materiału z pamięci można wyjaśnić zarówno zacieraniem śladów wraz z upływem czasu. analizuje jego trzy cechy i stara się odtworzyć wyraz.Zapominanie: upływ czasu czy interferencja! Aby przeprowadzić rozstrzygający ie„ dotyczący obu tych konkurencyjnych teorii. a dotyczy zmiany podatności tych jednostek na interferencję.

Średnio z dowolnego ciągu sześciu cech można prawidłowo przypomnieć sobie nazwy 3-4 liter. może ikazać się trafne. ale wskazuje również na inne ważne jej aspekty.e .o Załóżmy.o t. Rozważmy możliwość zapamiętania takiej oto sekwencji liter. n. peW Podobnie.a e. Przy pewnej zręczności i odrobinie szczęścia jest bardzo prawdopodobne. kiedy przypominanie wynika z domyślania się.f to prawdopodobnie wszystkie sześć liter może zostać przypomnianych prawidłowo po prostu w drodze rekonstrucji elementów spółgłoskowych w nazwach liter. że zapamiętanych zostaje tylko sześć cech. i. Jeśli się poszczęści. Jednakże proces rekonstrukcji nie zawsze przebiega tak pomyślnie.ks . k.o n. że pamięć krótkotrwała może pomieścić jedynie sześć cech.ficch z nich. Jeżeli nie istniałby proces rekonstrukcji prawdopodobnych liter opartej na posiadanej informacji. . które ten proces skomplikują.m Wiemy.e ". co było odebrane. M.e i. Możliwe jest tworzenie takiej sekwencji wyrazów. W danym wypadku załóżmy. a proces rekonstrukcji powinien doprowadzić do wyodrębnienia •. Ile nazw liter można zapamiętać? Zależy to od tego.o • c. t. W ten sposób zupełnie przypadkowo można poprawnie przypomnieć sobie ną liczbę liter. c.o p. że pojemność pamięci krótkotrwałej jest ograniczona. P. Jak dużo liter (spółgłosek) zaczyna się na „e"? F. mając w pamięci jedynie sześć cech.ł b. dźwięki „o" absolutnie nie przyczyniają się do zapamiętania tej listy. Działa w niej proces rekonstrukcji zestawiający z dostępnej informacji najbardziej zgodną z oryginałem reprezentację tego. Istotna wartość tej demonstracji polega na tym. to wszystkie sześć jednostek będzie można zrekonstruować: d. nawet wówczas.o b.ks k. to do wykonania lego zadania niezbędnych byłoby dwanaście cech. c. tak więc w . R i S. b. W końcu jakaż inna litera poza X kończy się na „ks"? Załóżmy. że ułożyło się w pamięci sześć cech. które sześć cech zostało zachowanych. jak to czyniliśmy uprzednio. że uda się nam przypomnieć wszystkie sześć liter. Jeżeli rozdzielone zostały w następujący sposób: b.f e. N.a : \ysZystkiego sześć liter.. że pozwala ona nie tylko na określenie |jczby cech utrzymujących się w pamięci krótkotrwałej. 1 . DO PO NO CO BO TO Są tu następujące cechy: d. że w trzech wypadkach jednostki pamięci to . Nawet w takim wypadku proces rekonstrukcji może przynieść zadowalające rezultaty. po jednej dla każdej litery w sposób następujący: e.L B X K F' M System pamięci zatrzymuje ich cechy akustyczne. Zwróćcie uwagę na to. L. a mianowicie: e. e.

X. że w trakcie spotkania towarzyskiego podano Wam numer telefonu lub też przedstawiono któregoś z uczestników tego spotkania. Wcale nie musi tak być. jakie były jednostki początkowe? Njc uda się tego zrobić. jakie cechy zostah zachowane. TO.wypadku zagubienia cech „o" nie wystąpią błędy w przypomnieniu. one pozostały. „t". Aby móc to określić.o . . TŁOK Zapamiętanie bardzo długich słów. K. Tabela 9-1* A 1 . CO. Spróbujcie na podstawie tych sześciu cech określić. B. że nawet wówczas.0 . Różnicę między wyrazistością materiału znajdującego się jeszcze w pamięci krótkotrwałej a szczupłością i ubóstwem pamięci w odniesieniu do pozostałego materiału można wvkazać z łatwością.k-uh-n-e-t-i-k-uh-t.0 OD PAMIĘCI KRÓTKOTRWAŁEJ pO PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ przypuśćmy. Po. Ale gdy pojawią się jednostki DO. które pozostały w pamięci. poi. gdy w pamięci pozostały tylko cechy . w pierwszym wypadku zapamiętamy również porządek liter. że wyraz jest nazwą stanu. Chociaż. że jest ich mniej: jeśli przypomni się chociaż część słowa. jest duża szansa na to. Mówiąc ogólnie można przypomnieć sobie więcej jednostek różniących się akustycznie. to dźwięki te plus wiedza o tym. w zupełności wystarczają do rekonstrukcji słowa CONNECTICUT.o . w zależności od tego. to jednak do rekonstrukcji tej jednostki potrzebne będą tylko niektóre spośród nich. trzeba wiedzieć co nieco o procesie rekonstrukcji. Przez kilka sekund znacie nazwisko czy też numer telefonu.n".o .). Załóżmy. Długie słowa często przypominają się lepiej niż krótkie. Okazuje się. BO. z tego ostatniego zapisu można zapamiętać mniej jednostek niż z poprzedniego. F i M możemy zazwyczai przypomnieć sobie od trzech do sześciu liter. Ale jeżeli właśni. Faktycznie. 10 ! SZCZĘKA RYSA PSTRĄG 13 ' PLAMA 14 15 17 18 19 . rzeczywiście potrzeba dużo cech. Średnio wynosi to cztery i pół litery. po prostu dlatego. że zapamiętanie długich nazw z tak dużą liczbą znaków będzie trudniejsze. Z rejestru liter L. STOS : ' KLAMKA 3 | ZIMNY 4 . Analiza ta zmusza do głębokiego zastanowienia. trudności: . red. na przykład nazw stanów. żeby zakodować CONNECTICUT . co jest równie możliwe. to można przypomnieć sobie od zera do sześciu jednostek. nie stanowi specjalnego problemu dla tego systemu.. że domyślimy się reszty. Ponadto. Jeden rodzaj materiału łatwiej da się zrekonstruować z cech. w procesie rekonstrukcji pojawią się znaczn. . NO. w zależności od zachowanych cech. że polecono zapamiętać następującą listę: CONNECTICUT MASSACHUSETTS PENNSYLVANIA CALIFORNIA ALABAMA MISSISSIPPI Początkowo może się wydawać. które mogą być przypomniane. Liczba cech w pamięci nie określa bezpośrednio liczby jednostek. niż inny. niż jednostek akustycznie podobnych.' SPODNIE 5 6 8 9 UKŁUĆ KŁODA INNY PŁACA B CZAS PCHAĆ WIĄZAĆ DOM MUFKA SZKIC MOWA DAL WRZEĆ DWÓR RYGIEL RĘKA BRUD SKRZEP POZA WITAĆ ZASTÓJ TŁOK KAMIEŃ KOŚĆ C KRUK NUDA OPAŚĆ TALERZ ZGRZYT DROGI ŚMIGŁO SZARPAĆ TYKA ZIELE ŚMIECH ATAK PIEC WIR BRZEG UDZIAŁ ŚNIEG FAŁDA WĄŻ ZŁOŚĆ D IDEA STADO KLUCZ ONA PIEŃ BODZIEC KARTA KĄPAĆ UCZYĆ ŁÓŻKO OPAR SKOK TRON GRYŹĆ SIEĆ ŁABĘDŹ CENA SUNĄĆ PUSTY PYŁ E WĘZEŁ WIĘC BAWIĆ GRUCHAĆ GLON PRZESYT TRWAĆ PANNA TALERZ PLOTKA ŚCIANA DAĆ CZYSTY DRZEWO RÓJ WIĄZ JĘK SKLEP PIÓRO SKAŁA F KRÓTKI ŻART ROZWÓJ STOPIEŃ RZADKI PRÓBA TŁUM CZAPKA SZYBKO POKAZ TREL BAWIĆ BUŁKA MĄDRY BLOND MÓWIĆ SZKAPA GNIEW KSIĘŻYC SANKI 7 . w drugim oczywiście nie wchodzi to w rachubę..0 .10 SMRÓD TAŚMA 16 | MROK LISTA PRZEMYT KACZKA DUŻY * Uwaga: Listy wyrazów z tabeli 9-1 stanowią przystosowane do właściwości języka polskiego (długość wyrazów) tłumaczenie list oryginalnych (Przyp. a później ginie po nich ślad. ale nigdy nie osiąga pamięci długotrwałej.e". Średnio przypomina się w przybliżeniu trzy. Materiał układa się doskonale w pamięci krótkotrwałej.

zdołaliście zapamiętać. W tym wypadku prezentowana była lista składająca się z 30 wyrazów: przedstawiono procent przypadków przypominania każdego z nich. Każdy z tych wyrazów prezentowany jest oddzielnie. W wyniku takiej analizy otrzymamy krzywą kolejnej pozycji przedstawioną na rysunku 9-11. Pozostała część krzywej odzwierciedla inny proces . w 1962 r. Źródło: Murdod (1962). z uwzględnieniem miejsca. tak że w czasie jednej sesji eksperymentalnej badani zapamiętywali tylko 20 list).. Dziewiętnastu badanym odczytano listę 30 wyrazów nie powiązanych ze sobą. Tak więc całościowy procent przypomnień jest sumą procentu wyrazów przypominanych z r. które nie zostały już -tworzone (przypomniane) z pamięci krótkotrwałej.tych wyrazów. natomiast iv wynikach dotyczących pamięci długotrwałej jest dostrzegalna poprawa (Dane te pochodzą również z badań Murdocka.' ukazującego się na ekranie. Ostatnia jednostka zapamiętywana jest w 97% przypadków.wydobycie informacji z pamięci długotrwałej7. Większość ludzi. dając na każde słowo 2 sekundy zamiast jednej. że najkorzystniej będzie. ekspozycji 20 wyrazów. Przeprowadźcie ten eksperyment wykorzystując 20 wyrazów ?. Słowa znajdujące się na końcu listy zapamiętywane są lepiej od pozostałych. że poproszono Was o wyuczenie się listy nie powiązanych ze soh. jesteście proszeni o przypomnienie sobie tylu z nich. Większość badanych szybko uczy się natychmiastowego opróżniania pamięci krótkotrwałej przed przejściem do następnych wyrazów.. Jeśli w tym czasie prowadzona jest rozmowa. to uzyskuje się rezultaty takie jak przedstawione na rysunku 9-13. Tak na prawdę to nie jest jedna krzywa i należy podzielić ją na dwie części. jakie dany wyraz zajmował na liście. albo gdy badany stara się przypomnieć sobie od razu inne wyrazy. jak to pokazano na rysunku 9-12. że dana >'dnostka (dany wyraz) jest przypominany albo z pamięci długotrwałej. wykonując to zadanie. Przytoczone tu dane pochodzą z eksperymentu przeprowadzonego przez Benneta B. a następnie określeniu prawdopodobieństwa ich odtworzenia. a na inny nie. Macie dokładry. Zakładamy raczej. że badanym Na ty su nku 9-12 procent przypomnień z pamięci długotrwałej nie może być po prostu dodany do procentu ^/ypomnień z pamięci krótkotrwałej. Po skończeniu każdej listy dano 1.. aby uzyskać całościowe przypomnienie. Krzywa kolejnej pozycji stanowi ważne narzędzie w ręku psychologa. albo z pamięci krótkotrwałej. 1 sekundę na odebranie każdego wyrazu. . albo też wypowiadany jest jasno i wyraźnie. Ta ostatnia część krzywej przedstawia przypominanie z pamięci krótkotrwałej. to pomoże Wam ona znzumieć istotę tego typu eksperymentu oraz ułatwi orientację w analizie rezultatów RYSUNEK 9-12 \ 20jednostek. albo w formie napi-. różnica polegała jedynie na tym. Murdocka Jr.Rezonator" ten to oczywiście nic innego jak pamięć krótkotrwała.. Na przykład. W 5 do 10 sekund po zapisaniu odczytano im nową listę. wyrazów. Skąd o tym wiemy? Przede wszystkim pewne procedury wpływają tylko na jeden rodzaj pamięci. Jeden ze sposobów analizowania rezultatów tego eksperymentu polega na ponumerowaniu wyrazów w porządku zgodnym z ich występowaniem. to . Ostatnie wyrazy znajdowały się w czymś w rodzaju rezonatora {„echo box"). W części krzywej dotyczącej pamięci krótkotrwałej nie notujemy zmian. w zależności od ich miejsca na liście. Jeśli za R przyjmiemy procent przypomnień. z której łatwo je wydobyć pod warunkiem braku przeszkód.imięei krótkotrwałej plusprocent tych wyrazów przypominanych z pamięci długotrwałej. ile tylk. to ginie zawartość „rezonatora".. sądzi. ale nie z Au jednocześnie. w pamięci czasowej.Przypuśćmy. jeżeli uda im się jak najszybciej odtworzyć ostatni z przedstawionych wyrazów.5 minuty na zapisanie-w porządku dowolnym . mieszczonych w tabeli 9-1. jeżeli zwolnić czas ekspozycji. zanim pojawi się następny. w tempie jednego wyrazu na sekundę. W końcu. na każdą RYSUNEK 9-11. Procedura ta powtarzana była 80 razy (w ciągu czterech dni. Jeśli poddacie się sami tej próbie. p. zanim podejmą próbę przypomnienia sobie reszty. które badani zapamiętali. ~ 'J \ po 2 sek.

Jakie są granice i . przedstawiono listy składające się z 20 wyrazów i każdy wyraz eksponowany był przez 2 sekundy). Kiedy dojdziecie do końca listy. Źródło: Murdock (1962). Co stanie się wówczas. poczynając od wybranej liczby trzycyfrowej. powtarzać je i świadomie dążyć do wyuczenia się możliwie największej ich liczby. dodatkowy czas pozwala badanym dłużej pracować nad materiałem i powtarzać go. że powinny one niezwykle uważnie spostrzegać każde z eksponowanych słów. RYSUNEK 9-14. Zwróćcie uwagę na to. która ponownie potwierdza. ale nie mają wpływu na pamięć długotrwałą. jeżeli poświęcą mu zbyt mało uwagi? Uwzględniając to wszystko. Zmieniając liczbę eksponowanych jednostek na liście i czas ich ekspozycji. to tylko bardzo niewielka część podanej informacji zostanie przekazana do pamięci długotrwałej. Ważne jest wiec dokładne prześledzenie tych procesów. Jest oczywiste. Na pamięć krótkotrwałą dłuższy czas ekspozycji nie ma wpływu. które oddziałują na pamięć krótkotrwałą. Rezultaty podobnego eksperymentu przedstawione są na rysunku 9-15. Bardzo łatwo możemy sami przekonać się o tym przeprowadzając taki eksperyment. poczynając od dowolnej liczby trzycyfrowej. Weźcie 20 wyrazów z tabeli 9-1 i czytajcie je w tempie jeden wyraz na sekundę. Z tego względu osobom badanym. możemy uzyskać rodzinę krzywych (rys. po przedstawieniu całej listy. trzeba zapobiec natychmiastowemu przypominaniu przez badanych wyrazów z pamięci krótkotrwałej w końcowej fazie eksperymentu. że komponent pamięci krótkotrwałej jest jednakowy na wszelkich krzywych. W takich eksperymentach osobom badanym stawia się trudne zadanie.RYSUNEK 9-13. że aby to uzyskać. Jeżeli ten świadomy wysiłek nie występuje. na przykład 978. 1965). Przez ten czas wasza pamięć krótkotrwała ulegnie całkowitemu zatarciu. że ostatnia część krzywej jest całkowicie spłaszczona: brak jest pamięci krótkotrwałej. 9-14). podczas gdy części odnoszące się do pamięci długotrwałej są różne. Można przedstawić również sytuację odwrotną: czynniki. co ułatwia wprowadzenie większej ilości informacji do pamięci długotrwałej. że procesy uwagi zajmują ważne miejsce w fazie interpretacji przekazu. Liczcie możliwie najszybciej przez około 20 sekund. Źródło: Afurdock. Oczywiście. daje się do wykonania zadanie polegające na liczeniu trójkami wstecz. że w takiej sytuacji nic się nie znajdzie w pamięci trwałej-po prostu niczego się nie nauczą. możemy przypuszczać. Przypominanie z pamięci krótkotrwałej znika (Postman i Phillips. zacznijcie „liczenie wstecz". co powiedzieliśmy do tej pory. gdy badani nie będą się starali zapamiętać eksponowanego im materiału. Zakłada się. Jest rzeczą oczywistą.

Przeczytajcie zakreskouaną część przekazu na głos możliwie najszybciej. że każdy wyraz rozmowy te są choć trochę poważne. Zastanówcie się nad zadaniem . ale jest niemożliwe uczestniczenie równocześnie w dwu lub w jeszcze większej liczbie rozmów. jest zdolność do koncentracji uwagi na jednym zjawisku. nie zwracając uwagi na inne wyrazy. Z jednej strony pozwala nam iść w ślad za istotnej dla niego części tekstu. ZJAWISKA UWAGI Wyobraźcie sobie. niepożądane jest koncentrowanie na nim całej uwagi. musimy odejść od dotychczasowego toku naszych rozważań i przedstawić główną linię badań nad procesami uwagi zachodzącymi w trakcie przetwarzania napływającej informacji. wyodrębnić je z wielu innych posłużyć się określoną cechą fizyczną tego przekazu. możecie podsłuchać rozmowę prowadzoną z tyłu za wami. Człowiek może z pewnym powodzeniem koncentrować swą uwagę na jednej Uwaga to swego rodzaju broń obosieczna. że znajdujecie się w licznym towarzystwie na hałaśliwym przyjęciu. Ale. uwaga rysunku 9-16? Czy rzeczywiście odrzuciliście go wyłącznie z powodu braku zakreskoogranicza nasze możliwości obserwowania wszystkich zachodzących zdarzeń. powtarzał się dwukrotnie? Prawdopodobnie nie. możliwości uwagi? Aby odpowiedzieć na te pytania. Ale jeśli niezakreskowanych? Czy pamiętacie któryś z nich? Czy zauważyliście. Oczywiście.RYSUNEK 9-15. Można selektywnie wyławiać sens z całego hałasu na przyjęciu. którą zechcecie usłyszeć. Po zdarzenia. Z drugiej zaś strony.leźy znaleźć sposób pozwalający śledzić nawet te zdarzenia.. bez Ale do jakiego stopnia byliście w stanie przeanalizować materiał niewłaściwy z konkurencji lub interferencji ze strony innych zdarzeń. Zadanie wasze polega na prześledzeniu jednego z nich (przekazu właściwego) i ignorowaniu drugiego (przekazu niewłaściwego). cych w świecie zdarzeń tylko wtedy. sens każdej z nich gubi się. Którą z rozmów usłyszycie? Mimo hałasu możecie wybrać tę rozmowę. chociaż każde z nich zagłusza inne. które w efekcie mogą okazać się ważniejsze. tak jakby istniał jakiś wewnętrzny przełącznik. ponieważ moglibyśmy uchwycić sens zachodzą. pozostałe rozmowy będą dla was stracone.odpowiednich cechach fizycznych. i wyłączać ją. w danym wypadku. choć wania? Jeżeli w pamięci nie pozostało nic z tego odrzuconego przekazu. zbyt dużo. Można wybrać sobie dowolną rozmowę prowadzoną w pokoju i przysłuchiwać się jej. Pożądana tym przetwarzanie materiału niewłaściwego zostaje przerwane. można podtrzymywać kilka rozmów. przejdą niedostrzeżone. Teraz. gdyby każde z nich występowało w izolacji. jeśli słuchacie jednej z nich. Na tym polega KYSUNEK 9-16 zjawisko selekcji uwagi. można określonym ciągiem wydarzeń... przepuszczający przekaz o zdolności życie stałoby się chaotyczne. ale tylko Ta hipoteza wstępna jest jednak nazbyt prosta. gdy występują nieważne szczegóły. które nas interesują. II ybór przekazów /acznijmy od eksperymentu. Bez tej selektywnej niem. przełączać naszą uwagę w momencie. Aby oddzielić przekaz właściwy od niewłaściwego. Nawet wówczas. . gdy bezpośrednio interesuje nas tylko jeden można by wstępnie sformułować w następujący sposób: materiał niewłaściwy analizociąg wydarzeń. a odrzucający całą resztę.zakreskowazachodzących równocześnie. śledząc przy tym ich ogólny sens. bowiem inne wany jest tylko na tyle. z wyłączeniem innych. Stoicie wraz z grupką ludzi. Źródło: Postman i Philips u nk długo. kiedy pojawiają się inne istotne .-jjiTiujemy się. teorię uwagi często byłoby to pożądane. wokół was znajdują się inne grupy. nie patrząc w tekst. aż nie zostanie to przerwane przez pojawienie się czegoś ważniejszego.oekty. na ile konieczne jest określenie jego ogólnych cech fizycznych. kiedy chcemy ogarnąć .informacji. z prawej czy też lewej strony. Spróbujcie zrobić to z tekstem przedstawionym na rysunku 9-16. powiedzcie o swoich spostrzeżeniach dotyczących wyrazów wyłapując trochę słów z każdej z nich. którymi w danej chwili nie . Dlatego . Na rysunku 9-16 i 9-17 przedstawione zostały różne jrukowane przekazy. zdolność do Mamy oto pierwsze nieprecyzyjne jeszcze wskazówki dotyczące sposobów wyboru rozumienia różnych rozmów prowadzonych jednocześnie jest ograniczona.

Ponownie przeczytajcie możliwie jak najszybciej tekst zakreskowany. aby badany nie popełnił zbyt wielu błędów. szturchając was w bok). Dopiero wówczas możemy przystąpić do określenia. czy też trochę oszukiwaliście (oczywiście nieumyślnie) i patrzyliście również na pozostałą część przekazu. powinniśmy przynajmniej mieć możność zmierzenia. a co odrzucone. nie przerywając powtarzania pierwszego przekazu. osoba odczytująca powtarzany przez was materiał powinna zwrócić Wam na to uwagę (np. kiedy pasują one do kontekstu. Spróbujcie powtarzać ten tekst. W takiej sytuacji osoby badane muszą poświęcać zadaniu znaczną część uwagi. żebyśmy mogli stwierdzić. gdy już potrenujecie powtarzanie. śledząc dzięki temu sens zdania. Nawet nie powinniście zauważyć. który przekazywany jest przez słuchawkę do jednego ucha. może to oznaczać. Czy naprawdę koncentrowaliście się wyłącznie na zakreskowanym przekazie. którą. musimy zastosować takie zadanie eksperymentalne. zamiast po prostu stosować się do instrukcji i przetwarzać wyłącznie informacje o odpowiednich cechach fizycznych. Spróbujcie przeprowadzić podobny eksperyment na sobie. że tekst kontynuowany jest w części niezakreskowanej. Jedno z często stosowanych zadań polega na tym. 9-18). tj. Spróbujcie użyć w tym eksperymencie . śledzić również drugi. powinniście pominąć.człowiek . przykładowo w granicach 10%. Niech jedna z nich siądzie obok Was i czyta na głos w określonym tempie tekst z tej książki lub też z jakiegokolwiek czasopisma. Jeśli to nam się nie uda. jaka część uwagi koncentruje się na informacji istotnej. Trudno jest wykonać to zadanie. w przeciwnym bowiem razie nie występowałaby tendencja do przestawienia się na wyrazy niezakreskowane . a zdanie właściwe rozwija się w części niezakreskowanej. czy rzeczywiście osoba badana zajmuje się wyłącznie jego wykonaniem. aby móc określić. nie czekając na zakończenie zdania. Potem. które zostały mu przedstawione. że było ono zbyt łatwe i wobec tego zyskałby czas na to. a jej zadanie polega na powtarzaniu jednocześnie każdego wyrazu na głos. ile uwagi poświęcił badany zadaniu. jeśli uda mu się wykonać zadanie bezbłędnie.dom . zgodnie z instrukcją. Następnie podaje się materiał eksperymentalny do drugiego ucha (czasem stosowany jest materiał wzrokowy) (rys. Co się teraz wydarzyło? Niespodziewanie zakreskowane zdanie przeszło w ciąg nic powiązanych ze sobą wyrazów. jak dalece wiernie powtarza on wyrazy. Eksperymentator może ocenić. czy cała uwaga została skoncentrowana na jednym zadaniu. Jeżeli zaczniecie popełniać błędy. niech następna osoba siądzie obok Was z drugiej strony i zacznie czytać drugi urywek. (Jest rzeczą ważną. jakiego typu informacja będzie wydobyta z nie śledzonego przekazu. Zaproście jeszcze dwie osoby. jaka część informacji może być wydobyta z materiału niewłaściwego.byk . podczas gdy Wy dalej powtarzacie pierwszy (do tego celu można wykorzystać przypadkowy zestaw wyrazów z tabeli 9-1). Aby określić. ponieważ. Jednakże dokonując wyboru słów. W zadaniu tego typu osobie badanej odczytywana jest na głos seria wyrazów. to wówczas bez trudności możemy kontynuować czytanie zakreskowanego materiału. Większość ludzi jednak zaczyna czytać wyrazy niezakreskowane. czy zmienia się koncentracja jego uwagi na'zadaniu polegającym na powtarzaniu. Zazwyczaj zaleca się stosowanie materiału o takim stopniu trudności i odczytywanie go w takim tempie. kierujemy się czymś więcej niż cechami fizycznymi.. Jest oczywiste. Po zakończonym eksperymencie osobie badanej zadaje się pytania dotyczące treści prezentowanego materiału. nie pozostając w tyle. v'SUNEK9-18 zwłaszcza gdy materiał podawany jest w dostatecznie szybkim tempie. aby zobaczyć. Powtarzajcie każde słowo w miarę jak jest wypowiadane. musimy upewnić się w tym. Spróbujcie. żeby zająć się czymś innym. Równoczesne powtarzanie materiału (Shadowing). kierując się tym. co on zawiera? Jeżeli chcemy określić granicę pojemności uwagi. Problem polega więc na tym. Czytać należy równym jednostajnym głosem. że osobę badaną prosi się o równoczesne powtarzanie przedstawionego jej materiału. Pomińcie całkowicie część niezakreskowaną. Wskazówki fizyczne przydatne są do wyodrębnienia informacji istotnej od nieistotnej. że do tego potrzebujemy lepszego sposobu śledzenia procesów uwagi. W ten sposób na podstawie ewentualnego wzrostu liczby popełnionych przez niego błędów będziemy mogli określić.kot RYSUNEK 9-17 przedstawionym na rysunku 9-17. które należy przeczytać.) Tak więc w typowym eksperymencie osobę badaną prosi się o powtarzanie określonego wybranego materiału (zazwyczaj odtwarzanego z taśmy magnetofonowej). aby badany nie mógł powtarzać słów zbyt wiernie. jakie szczegóły potrafi sobie przypomnieć. Jeżeli materiał nieistotny odrzucany zostaje wyłącznie na podstawie jego ogólnych cech fizycznych. co właściwie jest przetworzone.

Wyobraźcie sobie. wyodrębniając go z pozostałego. i blokujący ostałe. Wygłaszane kwestie pozostają niezrozumiałe. Jednakże w pewnym miejscu musi znajdować . jakie sygnały w ogóle występują. że całkowicie pochłonęło nas to. . Co odbieracie lub zapamiętujecie z drugiego przekazu'' Większą część opisywanych tu wyników badań dotyczących równoczesnego powtarzania można z łatwością sprawdzić na sobie samym. że dzieje się to na poziomie analizy cech. lub będąc w teatrze czy też w kinie. jak gwizd. oZ Nawet proste badania nad uwagą pozwalają stwierdzić. stwarza badanemu możliwość zauważenia i zapamiętania. że osoba badana rejestruje przede wszystkim najprostsze właściwości sygnałów.j? przełącznik. przepuszczający sygnały. Jest to oczywiście prawda. lub nawet pogrążeni w marzeniach. jest zdolny do: . 9-20). czy w ogóle słyszał głos. że zamyśliliście się w trakcie wykładu. na ^óry nie jest zwrócona aktywna uwaga. możliwe. określenia. Z kolei fakt. jeżeli nawet ich nie rozumiemy. a nawet nie wie. >Jie jest zdolny do: Rezultaty te potwierdzają. ale nie pozostawiają żadnego śladu w świadomości. co wymaga interpretacji. stwierdzenia. czy głos męski został zastąpiony żeńskim. czy język uległ zmianie w trakcie eksperymentu. na czym koncentruje się nasza uwaga. W obu wypadkach „słyszymy" głos wykładowcy. Chociaż w przełączeniu uwagi z marzeń na słowa wykładowcy nie uczestniczą żadne mięśnie czy części ciała. odbiór wykładu będzie całkowicie odmienny. . Fakt. analiza wszystkich innych napływających sygnałów najwidoczniej dość wcześnie zostaje przerwana. ale w jednym śledzimy wykład. ciągle jeszcze możliwe jest. z wyjątkiem tych. Wydaje się. Przetwarzanie odrzuconego przekazu Kiedy jesteśmy całkowicie pochłonięci jakimś zajęciem. jak to przedstawiono na rysunku 9-19. mogą zostać dostrzeżone. Kiedy badany jtarannie powtarza przedstawiony mu materiał. to subiektywnie wydaje się nam. nie rozpoznaje języka. ponieważ rzeczywiście „słyszymy" nie śledzone z uwagą dźwięki. Jak gdyby jakiś wyłącznik odciął naszą świadomość od dopływu wszystkich sygnałów. . ze pewne aspekty materiału. na przykład znaczenia słów. lub gdy znajdujemy się jakby w transie w czasie czytania dobrej powieści. które nas interesują. 1 chociaż materiał właściwy podlega dość pełnej analizie (z udziałem wszystkich poziomów przetwarzania omówionych w rozdziale 3 o rozpoznawaniu obrazów). . aby zaobserwować. czy dźwięki tworzą sensowny przekaz językowy. że mechanizm analizy cech poddaje wszystkie sygnały choćby pobieżnej ocenie. który przepuszcza do dalszej analizy wyłącznie sygnały właściwe (rys. zauważenia Jakich sygnałów.zróżnicowanego materiału informacyjnego do obu przekazów. przypomnienia sobie treści przekazu. rozpoznania języka przekazu. że szczegółowa RYSUNEK 9-20 . na które nie zwraca uwagi. . a w drugim nie. System ten wydaje się ogólnie użyteczny w procesie uwagi. Dźwięki głosu wykładowcy docierają do Waszych uszu. niewłaściwego. a następnie na tej podstawie wybiera materiał właściwy. Nie dostrzega ona tego. Świadomym wysiłkiem woli można przerwać stan zamyślenia i zacząć słuchać wykładu. przypomnienia sobie. na przykład równoczesnym powtarzaniem wyrazów. . że mechanizm selekcji dokonuje oceny cech fizycznych napływającej informacji. czv ma to wpływ na trudność zadania. na które chcemy zwrócić uwagę. odróżnienia mowy od bezsensownych dźwięków. W jakim punkcie zachodzi moment przełomowy? Gdzie następuje zastopowanie analizy treści wykładu? Najprostsze wyjaśnienie teoretyczne jest takie: sygnały z otaczającego środowiska przechodzą przez systemy sensoryczne i znajdujące się w nich mechanizmy analizujące. że przypomni sobie co nieco z dodatkowych informacji. Następnie włącza się przełącznik.

w jakim się mówi. że sprawdza się stopień zapamiętania natychmiast po prezentacji każdej listy. Ale tu może zaniknąć bez śladu. że osoby badane otrzymują listy wyrazów do zapamiętania. Jeżeli uwaga skoncentrowana jest na czymś. Ale jeżeli odstęp czasu między prezentacją materiału a sprawdzeniem stopnia jego zapamiętania wyniesie 30 sek. Następnie. że badani mogą wydobyć ze swej pamięci krótkotrwałej kilka ostatnich jednostek. Ale czy badani rzeczywiście słyszeli te słowa? Jak daleko przedostała się ta informacja. W trakcie wykonywania zadania polegającego na równoczesnym powtarzaniu tekstu uwaga skoncentrowana jest na napływającej informacji. stanowi przeszkodę w zrozumieniu ich sensu. które docierały do tego właśnie ucha. przy czym każde słowo było powtarzane 35 razy. występujących równocześnie. Pamięć bez uwagi Pierwszym zjawiskiem. Cel eksperymentu polega na tym. a przepuszczający inną. Źródło: Madigan i McCabe (1971) irowana. która utrzymuje się jeszcze w pamięci krótkotrwałej. W jednym z eksperymentów proszono osoby badane o powtarzanie wyrazów przekazywanych przez słuchawkę do jednego ucha. Z jakiego powodu zapamiętywanie końcowych pozycji nie występuje w . Oczywiście. okazuje się. Najwidoczniej uwaga potrzebna do powtarzania wyrazów całkowicie pozbawiła badanych zdolności do analizowania informacji docierającej do drugiego ucha. Przyjmijmy. Okazuje się. Móre zostały przedstawione na rysunku 9-15. które występowały jako ostatnie na każdej liście. Oczywiście badani nie mieli czasu na to. chociaż może sobie przypomnieć wiele pozycji z początku listy (rys. Co się wtedy dzieje? Jedyna logiczna odpowiedź polega na tym.. należy zaraz po ekspozycji tego materiału przerwać wykonywanie zadania. po prostu przedstawiamy ten proces za pomocą logicznego schematu wchodzących w grę funkcji. nawet rozpoznać języka. na której nie była skoncentrowana uwaga? Czy doszła do pamięci krótkotrwałej? Aby ustalić. którymi posługuje się układ nerwowy. Kiedy przeprowadzimy eksperyment w taki sposób. ale związanych z innym zadaniem. a następnie sprawdzić. Po zakończeniu eksperymentu sprawdzono zapamiętanie słów. ale na tej podstawie nie można określić niczego więcej. Inaczej mówiąc. co zapamiętali oni z innych rzeczy. ale na razie nie ma potrzeby tworzenia spekulatywnego schematu połączeń. jest pamięć. przedstawionej na rysunku 9-2 la. RYSUNEK 9-2la. aby przypomnieli sobie wszystko. Ale zjawisk tych jest więcej. Eksperyment kontynuowany jest dopóty. Jednak tak się nie dzieje. ale bez udziału komponentu pamięci któtkotrwałej. i załóżmy. co dodaliśmy. Istnieje również inny sposób przedstawienia wpływu uwagi na pamięć krótkotrwałą. Do tego potrzebny jest jedynie jakiś mechanizm hamujący. Zwróćcie uwagę na podobieństwo między zadaniami z równoczesnym powtarzaniem tekstu a liczeniem wstecz. bez żadnego uprzedzenia. Taki rezultat nie stanowi niespodzianki. istnieje wiele sposobów. blokujący informację dotyczącą jednej rozmowy. Ważne jest. może zostać przypomniana. dopóki nie zostanie przedstawionych 50 różnych list. które poddamy analizie. to przełącznik. Jeżeli od razu sprawdzamy zapamiętanie. Wystarczą pewne cechy ogólne aby można było odróżnić głos ludzki od innych dźwięków. Prosty model przełącznika z powodzeniem wyjaśnia omawiane dotąd zjawisk uwagi. że badany zupełnie nie pamięta pozycji. czy badani pamiętają z niego cokolwiek. aby powtarzać lub strukturalizować słowa angielskie. aby badani musieli skoncentrować całą uwagę na wykonywaniu jednego z zadań. Przypominanie ich będzie odpowiadało standardowej krzywej kolejnej pozycji. Później następuje sprawdzenie tego. Jedyne. dodatkowo napływająca informacja rzeczywiście dociera do pamięci krótkotrwałej. że opisywany tu mechanizm uwagi okazuje się zgodny z systemem rozpoznawania obrazów który omówiliśmy wcześniej.analiza sygnałów nieistotnych zostaje przerwana na poziomie wyodrębniania cech ogólnych. za pomocą których układ nerwowy może stworzyć logiczny ekwiwalent przełącznika. to pewna część informacji. Źródło: Madigan i McCabe (1971). Żadne z tych słów nie pozostało w pamięci. na którym jego uwaga nie była skoncen- RYSUNEK 9-21 /?. dajemy osobom badanym do równoczesnego wykonywania kilka zadań. 9-216). czy materiał leżący poza strefą uwagi trafia do pamięci krótkotrwałej. prosi się badanych. powinny być takie jak na rysunku 9-2la. Różnorodne mechanizmy synaptyczne komórek nerwowych stwarzają takie możliwości. Co dzieje się z pamięcią w sytuacji wyłączenia uwagi? Aby to zbadać. co potrafią ze wszystkich wcześniej prezentowanych list. W czasie wykonywania zadania polegającego na liczeniu wstecz uwaga zajęta jest liczeniem bezpośrednio po przekazaniu informacji. badany nie będzie już mógł przypomnieć sobie niczego z tego materiału. podczas gdy do drugiego ucha docierały w tym samym czasie powszechnie używane słowa angielskie. że wyniki powinny nieco przypominać te.

gdy wprowadzimy późniejszą. Nie zwracali uwagi na ostatnie pozycje. licząc na to. ale okazuje się nieprzydatna. ale też całkowity brak przechowania go w pamięci długotrwałej. które należało omijać. Jest to jedno z możliwych wyjaśnień. Te sobie w pewnym stopniu materiał docierający kanałami.A. to pamięć chwilowa obejmuje każdy materiał podlegający Po drugie. a pamięć trwała obejmuje jedynie materiał przepuszczony przez mjemy. jaki materiał przepływający kanałem będącym poza sferą uwagi przechodzi przez przełącznik. co nie pozwoliło im uczyć się nowych skierowana. że urządzenie to działa zgodnie z sensowny ciąg materiału zostanie przełączony do drugiego ucha. przełącznik. na które uwaga nie była dwie osoby cierpiały wskutek uszkodzenia mózgu. nagle Problem związany z przełącznikiem polega na tym. chociaż pamięć krótko. ale materiał ten nie jest całkiem stracony. Jeżeli tak jest. że przełączy się on z ucha. przytoczony w rozdziale 8. Pozostają jednak inne uczestniczących w spostrzeganiu i rozpoznawaniu obrazów. uczestniczące w przekazywaniu materiału z jednej pamięci do drugiej. które odbiera informację niewłaściwą. musi wyodrębnić i wyjaśnić organizację wyłączać bezpośrednio po analizie cech (rys. Strategia ta RYSUNEK 9-22 doskonale odpowiada początkowej części eksperymentu. że jeżeli zajdzie konieczność natychmiastowego przypomnienia sobie tych informacji. że nastąpi sprawdzenie zapamiętania słów ze wszystkich uprzednio prezentowanych list. problemy związane z tym modelem: jednym z nich jest bardziej precyzyjne zdefiniowanie. rzeczywiście istnieje niezależnie od tego. czy uwaga koncentruje się na materiale czy też Jak zatem połączyć te wszystkie dane w opisie procesu uwagi? Teoria ostateczna nie. Powinno tkie jednak prowadzą w zasadzie do tego samego stwierdzenia: badani uświadamiają to przypomnieć Wam opis dwu pacjentów H. wszyskrótkotrwałe. które odbierało uprzednio tenże materiał. albo też nie. czego Wróćmy ponownie do modelu uwagi. gdy badany zgodnie z instrukcją powtarzał wyłącznie materiał docierający do lewego ucha (rys. Na przykład. że uszkodzenie mózgu miało wpływ na mechanizmy mające sens zbliżony do zadania. ale przed tym. nim zadziała różnych procesów uczestniczących w skierowywaniu uwagi na jeden lub kilka sygnałów. Możliwe jest. można je będzie wydobyć z pamięci ktrótkotrwałej bez większego wysiłku. to jest duże prawdo. jakimi dyspoanalizie sensorycznej. osoby badane dobrze wiedziały. zbudowane z TEORIE UWAGI zakreskowanych słów. jakie wykonuje. uwagi dotyczącej napływającego materiału może spowodować normalne zapamiętanie Można stosować szereg różnorodnych wariantów omawianego eksperymentu. 9-20). materiału docierającego do tego ucha. Po trzecie. że w trakcie przeprowadzania obu eksperymentów badani stosowali różne strategie podziału uwagi.eksperymencie przedstawionym na rysunku 9-216. W eksperymencie którego wyniki ukazane zostały na rysunku 9-15. Kontekst i znaczenie przekazu często wdzierają się do zadania. 9-22). że koncentrowali zatem swoją uwagę głównie na początkowych pozycjach z każdej listy. Zarówno w eksperymencie z równoczesnym powtarzaniem tekstu. cie przedstawionym na rysunku 9-21 b (przeprowadzonycm przez Madigana i McCabe'a 1971) badani nic nie wiedzieli o tym. na to Jkazję przekonać się. Czy pamiętacie przykład. Wystarczy w tym celu wyobrazić sobie. Łatwo można zrozumieć. i N. przekształciło się w bełkot. Wyławia z drugiego kanału słowa trwała była sprawna. ^ później nastąpi sprawdzenie stopnia zapamiętania materiału. Ale mieliśmy już podobieństwo. zatrzymują się i przepraszają. Po pierwsze. ponieważ są one rzeczywiście najtrudniejsze do zapamiętania. że wypowiedziane zostało jej rzeczy ani też zapamiętywać czegokolwiek nawet na krótko. że pamięć chwilowa należałoby oczekiwać biorąc pod uwagę model przełącznika. musi być również zgodna z zasadami organizacji systemów urządzenie przełączające.imię do ucha. nieoczekiwaną próbę. że system pamięci krótkotrwałej może się powinna połączyć wiele aspektów. Jeżeli w trakcie eksperymentu z Model osłabiacza równoczesnym powtarzaniem.M. podczas gdy w eksperymencie przedstawionym na rysunku 9-15 pewna część tych pozycji była zapamiętana? Jedno z możliwych wyjaśnień polega na tym. że pewna część informacji przepływającej kanałem nie będącym w . musi być zgodna ze wszystkimi danymi eksperymentalnymi.zasadą „wszystko albo nic": informacja albo przechodzi. w którym mieliście za zadanie odczytać zakreskowany tekst nie zwracając uwagi na niezakreskowany? Nagle sensowne zdanie. Oczywiście nie spostrzega dokładnie uwagi. Natomiast w eksperytnen. jak i w eksperydrugie ucho. osoba badana często zauważa. nie reagując na nic więcej. że całkowity brak jadani dostrzegają swoją omyłkę. Możliwe więc. nierzadko mencie ze zwykłym przypomnieniem znajdujemy potwierdzenie tego. a samo zdanie kontynuowane było w postaci słów niezakreskowanych.

To znaczy. że gdy poprosi się osobę badaną o powtarzanie materiału docierającego do jednego ucha: równocześnie zaś do drugiego ucha przekaże wyrazy: „Dom jest piłkę do Toma". jakie wyrazy mogą mieć związek z danym zdaniem (a więc. Oczywiście. jak analiza sygnałów docierających bezpośrednio. oraz metodę regulacji względnj siły osłabiaczy. Model ten jest nieco przeładowany. lo . zaproponowanym w rozdziale 3. Możliwe jest więc przyjęcie następującego rozwiązania. tak że •k jeden zespół sygnałów korzysta z dobrodziejstw rozszerzonej analizy.c w analizie sygnałów sensorycznych w znacznej mierze trzeba odwoływać się do mechanizmu aktywnej syntezy. w każdej jednostce czasu biegnie wyłącznie jedną drogą. Bez procesu aktywnej syntezy ludno byłoby analizować sygnały zawierające luki. poprzedzającą osłabiacze. I właśnie to obserwujemy. ale nie powodujące jej całkowitego zablokowania.[smenty wydają się niezbędne i system wydaje się zaspokajać stawiane mu wymagania. Odpowiednio zatem należy zmodyfikować nasz schemat. Wówczas będzie można kreślić. który-jak się przypuszcza-został wyłączony. osłabiacz powinien przełączyć kanały w środku (dania. że proces analizy przez syntezę przebiega w sposób nadzwyczaj graniczony. kiedy ten się pojawi. gdy nie Cdzie on zupełnie wyraźny. Rysunek 9-24 przedstawia pełny system . aby mechanizm aktywnej syntezy mógł zbudować wewnętrzny model środowiska. Oznacza to. Rozważcie. sprzeczne i wieloznaczne. analiza osłabionych sygnałów nie jest tak efektywna. Otóż przełącznik działa w istocie jako osłabiacz (attenuator). należy uwzględnić omawiany temat. że bezpośrednio przed osłabiaczem znajduje się jakiś system pamięci. które mają szczególne znaczenie albo które pasują do kontekstu przekazu właściwego.tych.vraz i pamięcią krótkotrwałą.RYSUNEK 9-23 -ySUNEK 9-24 centrum uwagi. jakich sygnałów należy oczekiwać. żeby cała informacja :otycząca sygnału ułożyła się w zrozumiały obraz. jakich wyrazów lalcży szukać). Skąd będziemy wiedzieli. którym przepływa informacja właściwa. to z dużym prawdopodobieństwem powtórzy ona słowa „John rzucił swoją piłkę do Toma". działającymi zgodnie z zasadą „wszystko albo nic". . który stwarza możliwość uzupełniania i porównywania Schodzących sygnałów i tym samym zapewnia dokładne rozpoznawanie nawet w •ytuacji zakłóceń i zmienności napływających sygnałów. Czy model ten może wyjaśnić wszystkie dane eksperymentalne? Jeśli w wyniku osłabienia przepływu informacji w niepożądanym kanale zmniejsza się ładunek energetyczny niezbędny do dalszego jej przetwarzania. ale wszystkie zawarte w nim e . Ponadto powinien on dawać jednak możliwość analizowania pewnych słów. Aby móc przewidzieć na podstawie •ontekstu zdania. jaki kanał powinien zostać osłabiony? Wspomnieliśmy o tym. Na podstawie danych uzyskanych w badaniach nad uwagą •lożna dojść do wniosku. styl mówiącego i analizę gramatyczną odebranej już części zdania. aby oczekiwania wyłonione w irakcie analizy przetwarzanego materiału mogły wpływać na regulację ustawienia istabiacza do pracy nad przyszłym materiałem. takjak to przedstawia rysunek 9-23. iż system musi być tak skonstruowany. tym samym osłabiacz częściowo spełnia swoją rolę. jaki będzie następny wyraz. ale w pamięci czasowej przechowywane są wszystkie sygnały. czyli urządzenie ograniczające ilość przepływającej informacji. aniżeli model z przełącznikami. dlatego też w toku analizy sygnałów osłabionych nieuniknione są liczne błędy. Wywody te są w pełni zgodne z wymaganiami stawianymi mechanizmowi uwagi. Cóż można powiedzieć o zapamiętywaniu sygnałów niewłaściwych? Nie jest wykluczone. Aby zapewnić taki wynik. W ten sposób kontekst może z góry uprzedzać mechanizmy spostrzegania. mimo że odbiór ich został osłabiony. dociera jednak do świadomości badanego. Model procesu aktywnej syntezy 'rzechodzimy teraz do omówienia modelu uwagi mającego wiele wspólnego z systemem ozpoznawania obrazów. Przede wszystkim jest niezbędne. i tym samym iitwić im wybór właściwego sygnału. Model z osłabiaczami lepiej zatem wyjaśnia pewne zjawiska uwagi. nawet wówczas. co jest potrzebne. a jakich nie należy oczekiwać. Doszliśmy tam do wniosku. Byłoby to zgodne z wynikami badań: przypuszczalnie tylko sygnały poddawane późniejszej analizie przechowywane są w pamięci trwałej. pozwala to na skierowanie podstawowego wysiłku na kanał główny.

że te same założenia odnoszą się do równoczesnej analizy kilku . jakie zmiany należy wprowadzić do modelu omówionego szerzej w rozdziale 3.. Pasywna część analizy nie wystarcza do wykrycia . automatyczne i prawdopodobnie mogą dokonywać ciągłej analizy .żewszystkiesygnałyanalizowane sąprzez system pasyw*\.Przyjmijmy.p/.RYSUNl-IK 9. Powstaje pytanie.2. irocesy są pasywne.naczenia.ystkich napływających sygnałów.jchyleń i zniekształceń sygnału i do wydobycia zawartego w nim skomplikowanego .słabione. że tylko proces zwany „aktywną syntezą" może mieć ograniczenia co do liczby dokonywanych analiz w danej jednostce czasu. świadomej uwagi. żeby pełnej analizie podlegał tylko jeden z nich. aby mógł on uwzględnić równoczesny przepływ pewnej liczby sygnałów. A teraz przypomnijmy sobie. co począć z wynikiem analizy cech płynących z kanału nie śledzonego.viżnychsygnałów. Wszystkie pozostałe •ttSUNEK 9-26 . Jest to proces aktywny i tylko on wymaga poznawczej. Sygnały nie analizowane przez aktywną część systemu są w pewnym sensie . Zasadniczy rezultat przedstawiony jest na rysunku 9-25. Na rysunku 9-25 kanał ten po prostu wisi w powietrzu. Problem polega na ustaleniu. Dopełnejanalizyniezbędna jest informacja pochodząca z aktywnych mecha„j/inów. ale tylko jeden kanał w określonej jednostce czasu podlega analizie w aktywnej części psiemu. ale tak. Przyjmijmy.

Zanim jednak zilustrujemy ten system. aby przyciągnąć uwagę procesu aktywnej syntezy. co reprezentuje konfigura cech wyodrębnionych z sygnału. Ale w przypadku sygnałów przepływający!: przez kanały nie śledzone uwagą. poddaje je różn\>: możliwym analizom i w ten sposób wydobywa wszystkie posiadane przez nie cech1. W modelu z osłabiaczem problem ten rozwiązany został dzięki wprowadzeniu <•• schematu specjalnego systemu pamięci krótkotrwałej-pamięci dla każdego kanńinformacji. bez względu na to. że istnieje pamięć czasowa obejmuj1. na który skierowana jest uwaga..nam zbudować dość interesujący system. ' wszystke nadchodzące sygnały. fizyczne. Jednakże kanał. że pamięć krótkotrwała jest formą rozszerzenia pamięci długotrwałej.'•' korzystanie z systemu pamięci trwałej. poddawali jest zarówno jednej. Teraz uzyskana została pełna symctiiwszystkie kanały informacji poddawane są procesowi przetwarzania przez pasywną cz-x systemu rozpoznawania obrazów (rys. poddawany jest równi-: dodatkowemu procesowi aktywnego przetwarzania. że w toku analizy przy rozpoznawaniu obrazów niezbędne b. A zatem pasywna analiza informacji nieistotnej -analiza osłabiona-wystarcza. Problem polega na tym. czy skierowana jest na nie uwaga LV też nie. aby móc określić. A zatn: system rozpoznawania obrazów przetwarza wszystkie sygnały.1. polegającemu na syntezie sygnałó1. założenia. Zwróćmy uwagę. jeżeli sygnały nadchodzące z kanału nie śledzonego mają szczególny sens-na przykku: może to być imię osoby badanej. W omawianym wypadku jednak możliwe jest nieco inne rozwiązanie.. jaką rolę ne. Przyja-:. które M zgodne z oczekiwaniami procesu aktywnej syntezy. System ten może przełączać kanah. Przypomnijmy sobie. Ale mechanizm aktywnej syntezy dokonuje wdanej jednostce czasu tylko jed:kanalizy. pozwu'. że system pamięci odgrywa tu szczególnie ważną rolę. na który skierowana została uwaga. pamięć w tym procesie. aby pogodzić ze sobą olv' formy korzystania z pamięci. jak i drugiej analizie.. . tylko te cechy poddane zostają pełnej analizie. prża1-wszystkim dlatego. porównaniu ich z oczekiwaniami wynikłymi z analizy już odebranych cech. 9-26). Informacja uzyskiwana przez kanał. zastanówmy się ponownie.

Przede wszystkim dokonuje on analizy samego pytania. będących czymś w rodzaju drogowskazów w pamięci. W miarę odnajdywania rozwiązań częściowych konfrontuje je z informacją tkwiącą w zadanym mu pytaniu i w ten sposób formułuje nowe pytania. w której te czy inne zdarzenia i pojęcia powiązane są ze sobą w wyniku uprzedniego doświadczenia. aby zadecydować. czy zostało ono właściwie postawione. wydaje się. Konieczne jest odszukanie całej przechowywanej informacji dotyczącej zadanego pytania. poczynając od tradycyjnych bibliotek. a kończąc na nowoczesnych systemach komputerowych. że nastąpiło to głównie w wyniku logiki. Fakty. I nawet wówczas. w której ten proces zachodzi. myślenia i operacji myślowych mają wiele elementów wspólnych. ile rozwiązania określonego problemu. Ićdnak w trakcie odpowiadania na nie odkrywamy. umożliwiające prowadzenie dalszych poszukiwań. jak i struktury pamięci. W toku analizy takich systemów . czy ma on w pamięci potrzebne informacje. Jego droga poszukiwań opiera się na wydarzeniach ważnych. Jeżeli zdecyduje się na próbę przypomnienia sobie potrzebnego materiału. Struktura pamięci ODPOWIADANIE NA PYTANIA Kiedy należy poszukiwać informacji? Odszukiwanie obrazu Odszukiwanie informacji jako proces rozwiązywania problemów Poszukiwanie i rozumienie DONIOSŁOŚĆ ROZUMIENIA MODEL PAMIĘCI Zapamiętywanie pojęć Pojęcia pierwotne i wtórne Zapamiętywanie zdarzeń Postarajcie się przypomnieć sobie dom. rekonstrukcji myślowej tego. wyróżniających się. w którym mieszkaliście przed laty: z której strony znajdowała się klamka u drzwi wejściowych-z prawej czy też z lewej strony? Oto pytanie. to jaką trudność może mu sprawić ich odszukanie. Mózg ludzki nie jest jedynym systemem. potrafi gromadzić olbrzymie ilości danych. dokonanie oceny ewentualnych sprzeczności i w efekcie zestawienie wszystkich danych tak. które wznoszą się nad tysiącami zapamiętanych szczegółów. Wiele systemów. ODPOWIADANIE NA PYTANIA Prawdopodobnie siła ludzkiej pamięci nigdzie nie ujawnia się tak wyraziście jak w wypadku odpowiadania na pytania dotyczące nagromadzonej wiedzy. nie wystarcza posiadanie w pamięci odpowiedniej informacji. W istocie badania procesów przypominania.10. aby dojść do najlepszej w zaistniałych warunkach odpowiedzi. że sama sprawa wymaga nie tyle „wypomnienia sobie czegoś. jak gdyby rozwiązywał jakiś trudny problem. Człowiek usiłujący intensywnie sobie coś przypomnieć wygląda tak. co właśnie tam powinno było się znajdować. rozwiązywania problemów. Badanie pamięci długotrwałej jest zarówno badaniem procesu rozwiązywania tego lypu problemów. to przystępuje do wypracowania strategii poszukiwawczej. gdyż między samymi czynnościami umysłowymi istnieją niewielkie różnice. zorganizowane są w złożoną strukturę. przed którym pojawia się problem odpowiadania na pytania na podstawie obszernych zasobów informacji. które przypominamy sobie. które zakłada posiadanie pamięci oraz wydobywanie z niej informacji. gdy uda się odkryć potrzebną informację. Akt przypominania polega na systematycznym stosowaniu reguł w analizie tych przechowywanych informacji. Aby znaleźć odpowiedź na pytanie. a jeżeli tak.

bez uciekania się do skomplikowanych badań. że mechanizmy takie działają w ludzkiej pamięci. Możecie wyobrazić sobie każde pomieszczenie i tolejno policzyć okna: najpierw w jednym. pozwalająca na przechowywanie ogromnej liczby informacji. na jakie pytania ludzie potrafią udzielać odpowiedzi. że wprowadzenie do nich informacji nie stanowi zazwyczaj głównego problemu. Zobaczymy dalej. który z systemów pamięci wzięlibyśmy pod rozwagę-może to być mózg ludzki. że przy odrobinie wysiłku nie udałoby się zdobyć numeru telefonu Białego Domu1? Kiedy zastanowimy się nad pamięcią ludzką. kto mógł mieć telefon? Pytanie: Jaki był numer telefonu Hemingwaya? Znowu odmawiacie odpowiedzi. jaką odkryto. Ta sekwencja operacji najwidoczniej przebiega w naszym mózgu szybko i nieświadomie. potem w drugim i tak dalej aż do końca. ważnych. Beethoven zmarł zanim wynaleziono telefon. kiedy chcemy tę informację z nich wydobyć. że nie znacie tegu numeru? A co z następującymi pytaniami: Pytanie: Jaki jest numer telefonu do Białego Domu? Odszukiwanie obrazu Pytanie: Ile jest okien w Twoim mieszkaniu? Tym razem poszukiwania idą łatwo. Należy po prostu usiąść i pomyśleć o tym. na wysiłek potrzebny do jej znalezienia i na szansę powodzenia całej próby. ciężeniu wszystkich trudności związanych z gromadzeniem informacji rzeczywiście potrafiłby wyszukiwać pożądane informacje? Jakiego typu strategia poszukiwawcza jest tu potrzebna? Jeżeli rodzaj zadawanych pytań znany jest wcześniej. Przypuśćmy jednak że spytają Was o kogoś. stanowi o wartości dużego systemu pamięci. podobny do pamięci ludzkiej. których wcześniej nie przewidywano? Czy można zbudować system przetwarzania danych. czego i tak nie wie. oraz o mechanizmach i procedurach odpowiadania. jeżeli nawet miał on telefon? Sądzicie chyba. jakie tylko przyjdzie nam do głowy. że informacja potrzebna do uzyskania odpowiedzi na dane pytanie znajduje się w systemie i użytkownik może ją uzyskać. jeśli uda mu się prawidłowo sformułować pytania. było to. że nie znacie numeru Hemingwaya. Bezspornie. Skąd jednak wiecie. jaka informacja jest mu nieznana. Wiemy. ' Telefon Białego Domu ma numer (202) 456-1414. A zatem nie pojemność mechaniczna. Po pierwsze. tego rodzaju system organizacji jest niezmiernie użyteczny dla dużego systemu pamięci. którą trudno jest uzyskać. do których organizacyjna struktura pamięci (włączając w to odpowiednie indeksy. że informacja istnieje. na prawdopodobieństwo jej obecności w pamięci. że możliwe byłoby zdobycie tej informacji. odkrywamy.zukiwaniu informacji. że byłoby w ogóle bezsensowne zawracanie sobie iym głowy. Jaka jednak informacja jest potrzebna. to problem może się okazać nie taki trudny. że wymagana informacja w ogóle nie istnieje.jedną z pierwszych rzeczy. czy w ogóle można na nie udzielić odpowiedzi. Możemy się wiele nauczyć o istocie procesu przetwarzania informacji. katalogi czy streszczenia) okazuje się niedostosowana. aby pozwalało to nam posłużyć się nimi przy konstruowaniu systemu wydobywania informacji. że to nonsens. a następnie umiejętnie zestawić otrzymane wyniki. względnie łatwo można zbudować system spisu ludności. żenię znajdziecie jej we własnej pamięci. że człowiek w sytuacji ciągłego bombardowania przez informacje sensoryczne musi dokładnie wiedzieć. Może on również ocenić koszt poszukiwania informacji. duże archiwum albo też pamięć dużego komputera-istnieją takie typy pytań. aby zdecydować. Może się okazać. to nie rzucacie się na oślep w pc ". Trudności pojawiają się dopiero wówczas. Może też być tak. Kiedy należy poszukiwać informacji? Pytanie: Jaki był numer telefonu Beethovena? Co odpowiecie na to pytanie? Powiecie. Jednak w szczegółach nie potrafimy jeszcze opisać mechanizmu tych procesów. Niemniej jednak jakiś wszechwiedzący postronny obserwator mógłby w zasadzie twierdzić. który zachodzi w pamięci. Jaki numer telefonu ma Twój najlepszy przyjaciel? Jaki jest Twój numer telefonu? Przykłady te wyraźnie pokazują. jednakże wymagałoby to zbyt wiele wysiłku i starań. Jak zaprogramować taki system pamięci. Dzięki temu nie traci on czasu na poszukiwanie tego. Po tej analizie wstępnej możecie dojść do wniosku. jeżeli tylko wiadomo było wcześniej przed zebraniem danych. ponieważ pozwala mu to skoncentrować się na nowych. że kiedy poprosi się Was o przypomnienie sobie czegoś. tak aby można było ustalić liczbę ludzi w wieku do 30 lat. Jesteśmy w stanie określić niektóre z nich i w ogólnych zarysach przedstawić ich główne właściwości. Procedur poprzedzających proces przetwarzania informacji nie potrafimy jeszcze określić z taką precyzją. ale wiecie o tym. Niezależnie od tego. Na przykład. Ale co zrobić z pytaniami. że informacja tego typu będzie niezbędna. Raczej stanowi o tym jego zdolność odnajdywania na żądanie określonych porcji danych oraz dawania odpowiedzi na pytania odnoszące się do zgromadzonych w nim informacji. Po prostu nie znacie tego numeru. abyście doszli do przekonania. Mamy jedynie niejasne odczucie złożoności związanych z tym reguł. . który po przezwy. Czy jesteście całkowicie przekonani. analizujecie pytanie. katalog fiszek w księgarni. unikalnych aspektach zdarzeń zachodzących w otoczeniu. że występują w niej specjalne procedury analizujące przekaz ze względu na istnienie w ogóle odpowiedniej informacji. który mógłby odpowiadać na każde dowolne pytanie.

Spróbujcie zanotować myśli. Przede wszystkim pojawia się pytanie. czy należy. zajmuje się podstawowym elementem postawionego pytania „trzeci tydzień września".. nie ulega jednak wątpliwości. jak są przechowywane albo jak odszukiwane. Czy istnieją ogólne reguły zapisu i odtwarzania obrazów. Nie wiem. Często analizujemy i kondensujemy napływającą informację.. skondensowaną wersję.tak duża dziwna tablica. Tak długo. 1. Być może.. że informacja. wydobywanie informacji wymaga aktywnej konstrukcji i analizy informacji na podstawie określonych reguł i procedur. 4. że on zaczął od tablicy atomów . nie trzeba się martwić o odszukanie w przyszłości dowolnej informacji o nich. Typowe odpowiedzi ludzi mogą wyglądać jak przytoczony poniżej protokół. Prawdopodobnie byłem w laboratorium chemicznym.) 2.. co wydaje się ważne. 6. Jedną chwilkę. Wykorzystawszy już pierwszą wskazówkę „dwa lata temu". Zdaje mi się. to był mój ostatni rok w szkole. Ten zapis doświadczeń wzrokowych wskazuje na pewne zasady ważne dla analizy strategii odszukiwania. Pomyślałem wtedy. jak i procedurą pozwalającą policzyćokna. abyście myśleli o tym. Chociaż protokół ten został sfabrykowany. gdy system musi odpowiedzieć na jeszcze inny rodzaj pytań. Osoba badana najwyraźniej znalazła się w impasie (krok 7). nie zostanie zarejestrowana. Tak. Ogranicza to zakres i różnorodność sposobów posługiwania się przez nas uprzednim doświadczeniem oraz pytań. może uda wam się znaleźć odpowiedź na to pytanie. 9. jak długo w pamięci zachowane są obrazy wszystkich pomieszczeń. to jednak daje on określone wyobrażenie o tym. przeorganizowanego i przedstawionego własnymi słowami. A zatem adekwatny model ludzkiej pamięci powinien wyjaśniać.Zadanie to wydaje się łatwe. jak w czasie rozwiązywania problemów.. że trudno będzie uzyskać potrzebną informację lub też okaże się to niemożliwe i badany zdecydowanie odmawia podjęcia jakichkolwiek prób (krok 1). Z drugiej zaś strony. w jakich warunkach przeżywane przez nas zdarzenia są zapamiętywane w całości. chce] abyśmy to zapamiętali. co zostało do tej pory powiedziane w niniejszym rozdziale. Zapis kopii wrażeń wzrokowych potrzebuje znacznego miejsca w pamięci. Konstruktywny aspekt ludzkiej pamięci jawi się nam w całej pełni wówczas. aby myślał na głos. że istnieją jeszcze bardziej wyrafinowane sposoby posługiwania się danymi wyuczonymi na pamięć.. byście zajmowali się liczeniem okien za każdym razem. I oczywiście nie ma potrzeby. Jak tylko udaje mu się rozwiązać tę kwestię (krok 3). Początkowo stara się ustalić. W procesie wydobywania informacji mechanizmy te współdziałają w określony sposób: jeden wydobywa i tworzy obraz. Już wiem.. Rozbija ogólne pytanie na pytania cząstkowe. Nie jest wykluczone. Zaraz. Odszukiwanie informacji jako proces rozwiązywania problemów Pytanie: Gdzie byłeś w poniedziałek po południu w trzecim tygodniu września dwa lata temu? Nie zniechęcajcie się od razu. odrzucając nieistotne szczegóły. zadajcie to pytanie przyjacielowi i poproście. 3. Możliwe. zapamiętujemy w całej pełni. to był drugi tydzień zajęć w szkole. 1. jak i jej przekształconą. nie stara się odtworzyć informacji od razu. co widzimy. ważne jest. kiedy znajdujecie się w tym czy innym pokoju.. system ludzkiej pamięci wykorzystuje te podobieństwa. Kiedy jednak zaczyna poszukiwania. chociażby dachy i ściany. zabierać się do poszukiwań: analiza wstępna wskazuje na to. a w jakich wyodrębniamy i zapamiętujemy jedynie pewne cechy istotne. sceny z ostatniej wycieczki doświadczenia związane z nauką jazdy na rowerze.. Jednakże oprócz samego faktu. że ludzie pamiętają obrazy i posługują się nimi. Zupełnie tak. bardziej konkretnych pytań (krok 4). reorganizacja i kondensacja informacji oraz zapamiętywanie wyłącznie ich głównych cech może spowodować zwiększenie ryzyka tego. Skąd mam to wiedzieć? (Eksperymentator: „Proszę jednak spróbować". która w konsekwencji może okazać się ważna. Człowiek może wydobywać i poddawać analizie różne obrazy: twarz przyjaciela. przedłuża i komplikuje poszukiwania i może doprowadzić do zaśmiecenia pamięci nieistotnymi szczegółami. które upraszczając proces zapamiętywania nie powodują równocześnie utraty szczegółów? Poza wszystkim domy mają wiele rzeczy wspólnych. Tak czy inaczej nie ulega wątpliwości. Większa część tego. 5. Mogłem być w szkole średniej w Pittsburgu. kiedy stawia mu się problem podobnego typu. że badany . że najlepiej byłoby przechowywać zarówno pełny zapis informacji. abyśmy dysponowali zarówno jakimś obrazem naszych pokoi. że pamięć nasza potrafi przechowywać znaczną liczbę obrazów z naszego przeszłego doświadczenia. 8.. Zastanówcie się chwilę. że pewnego dnia zostaniecie zapytani o ilość okien w swoim mieszkaniu.. jak pracuje system pamięci. że w poniedziałki mieliśmy ćwiczenia z chemii. Nie potraficie wyczarować obrazu poszczególnych stron i odczytać z nich określonych słów. a zapamiętując tylko to. co zachodziło w pamięci między zdaniami 7 i 8. Teraz przychodzą mu do głowy bardziej konkretne wspomnienia (kroki 5 i 6).niepoważny facet. Nie zawsze jednak wszystko to. drugi zaś analizuje i przetwarza uzyskaną informację. Przypominacie sobie jedynie wysoce abstrakcyjną wersję własnego doświadczenia wzrokowego. Spróbujcie odtworzyć wszystko to. nie została zarejestrowana w protokole. Zachowanie pewnego rodzaju kopii informacji pierwotnej zapewnia w następstwie dużą elastyczność operacji poszukiwania odpowiedzi na pytania dotyczące naszych doświadczeń. Niezależnie jednak od tego. Coś takiego. co robił przed dwoma laty (krok 2). Jest rzeczą mało prawdopodobną. wykorzystuje zdobytą informację do postawienia nowych. czy też nie. Dwa lata temu..Przypominam sobie. na które potrafimy odpowiedzieć. Zobaczymy. A jeszcze lepiej. chyba przypomniałem sobie: siedziałem.. jak informacja wzrokowa jest rzeczywiście zapamiętywana. Trzeci tydzień września-zaraz po wakacjach-to było w pierwszym półroczu. W porządku. które przychodzą wam do głowy w trakcie poszukiwania informacji. wiemy bardzo mało o naturze tych obrazów wewnętrznych.

czego rzeczywiście doświadczono. to radzimy Wam zapoznać się z dwoma kolejnymi dialogami. z wyjątkiem mózgu ludzkiego. twórczy charakter. an. Tak czy inaczej. skoro zarówno gołębie. Również jest mało prawdopodobne. jakiej udzieliliście. z fragmentarycznymi odtworzeniami tego. Jest ona mieszaniną logicznej rekonstrukcji tego. To ostatnie pytanie prowadzi nas do kluczowej kwestii badań nad pamięcią: zdolności rozumienia. symulującym zachowanie psychiatry. Poszukiwania mają aktywny. jak sądzimy. czy człowiek lub maszyna rozumie to.kontynuował poszukiwania w różnych kierunkach stosując nowe strategie poszukiwawcze. też do wstępnego opracowania przekazu czy ustalenia strategii poszukiwawczej w celu uzyskania określonej informacji. Nowym elementem jest fakt. Studiowanie tablicy pierwiastków. że rozwiązują problem poprzez rozbijanie głównego pytania na pytania szczegółowe i próbują zbliżyć się do rozwiązania przez wielokrotne przeformułowywanie i analizę pytań cząstkowych. Następną reakcją było jednak zastanowienie się. Odszukanie tej informacji niewątpliwie pozwoliło mu znaleźć nowe drogi do uzyskania odpowiedzi. W pierwszym etapie analizy coś nam sugeruje natychmiastową odpowiedź. które mają tę właściwość. że może to nie jest . W przykładzie tym pamięć jawi się nam jako zbiór zhierarchizowanych pytań i odpowiedzi. Podobny pogląd głosili na przestrzeni tysiącleci poeci i filozofowie. aby stwierdzić. nie zastanawiając się analizuje napływającą informację. nie jest nowe. na ile przybliży mnie to do wyznaczonego celu? Jak tylko zostanie rozwiązany podproblem. Cóż w istocie znaczy zrozumieć to czy inne słowo? Jak można zorientować się po objawach zewnętrznych. W kroku 8 najwyraźniej gotów jest ponownie przystąpić do odtworzenia tego. W konsekwencji . że gołębie nie prowadzą samolotów. że pojęcia „gołąb" i „prowadzenie samolotu" są niespójne logicznie. nie jest zdolny do odpowiedzi na pytanie tego typu. Jest mało prawdopodobne.brzmi: dlaczego? Czy gołąb z zasad\ nic może prowadzić samolotu? W tym wypadku problem nie sprowadza się ani do analizy obrazów wzrokowych. W przypadku osiągnięcia powodzenia. jednak odpowiedź tę z trudem tylko można by tu nazwać prostym przypomnieniem. Ale macie jedynie mglistą świadomość anal'/>. aby rozstrzygnąć. o których wspominaliśmy uprzednio. Jeżeli nie można iść bezpośrednio do celu. jej pierwszą reakcją był wiech z tej wyraźnie niedorzecznej myśli.oczywiście . Człowiek jednak. Istnieją obecnie metody konstruowania i badania modeli pamięci. tak aby można było łatwo porównać ze sobą pojęcia dla wyrobienia sobie sądu o ich podobieństwie lub też różnicach. odpowiedź. Pytanie cząstkowe brzmi: Co jest potrzebne. Żaden system gromadzenia danych. odpowiedź na takie pytanie w nas/yni wypadku nie może być zwykłym przypomnieniem. Przeciwnie. sprawdzając jej zgodność ze swym dotychczasowym doświadczeniem. że pamięć jest procesem rozwiązywania problemów. było ważnym wydarzeniem wjeg0 życiu. czym zajmował się dwa lata temu w poniedziałek po południu. Po zastanowieniu się możecie nawet zmienić swój pierwotny werdykt: być może gołąb (po pewnych modyfikacjach gołębia lub samolotu) mimo wszystko potrafi prowadzić samolot2. «ie głupie. Drugi etap wymaga znacznie szerszej analizy. Co więcej. Jeżeli. że pamięć ludzka nie może być przypadkowym zbiorem faktów. to następne pytanie . musicie zdobyć się na pewien wysiłek. jak widać. że możecie odpowiedzieć na to pytanie. ! Na to pytanie szybko znajdziecie odpowiedź. jak i samoloty latają. który potrafi Kiedy pytanie to zostało postawione 8-letniej córce jednego z autorów tej książki. że w Waszej pamięci jako część informacji skojarzonej z gołębiem znajdziecie zapis informacyjny o tym. to pierwsze przekonywające dowody popierające ten punkt widzenia przedstawili William James (1890) oraz Frederick Bartlett (1932). Przekonanie o tym. system daje w końcu odpowiedź. dlaczego właśnie gołębie nie mogą prowadzić samolotów. Zachowanie takie wskazuje na to. Tak czy owak ludzie rozumieją znaczenie napływających informacji i posługują się tym rozumieniem w ocenie aktualnego doświadczenia z punktu widzenia ich uprzedniej wiedzy. Pierwszy to dialog między osobą a programem komputera nazwanym DOKTOR. aby gołąb stał się pilotem?-I przechowywana informacja jest oceniana ponownie z perspektywy tego postawionego w nowy sposób pytania. Jeśli chodzi o psychologów. informacja w pamięci musi być w wysokim stopniu powiązana i ustrukturalizowana. jest wynikiem logic/nci analizy informacji dotyczącej obu pojęć. W procesie porozumiewania się z DOKTOREM człowiek może wprowadzić do komputera dowolne teksty dzięki maszynie do pisania z klawiszami oznaczonymi literami. Dowolny model pamięci musi uwzględniać ten podstawowy aspekt pamięci długotrwałej u ludzi. wyraźnie podobnej do procedur rozwiązywania problemu. odpowiedź b^l/it przecząca. Nawet więcej. pojawiają się nowe i poszukiwania trwają nadal. że dysponujemy dziś pewnymi narzędziami analitycznymi pozwalającymi na szczegółowe badanie podobnych procesów. co powinno być. uzyskano je od dwu różnych modeli pamięci występujących w tym wypadku w postaci programów komputerowych. pamięć rozkłada problem na szereg podproblemów lub podcelów Dla każdego podproblemu pytanie brzmi następująco: Czy można je rozwinąć. abyście kiedykolwiek myśleli o konkretnej możliwości prowadzenia samolotu przez gołębie. porównywanie takie występuje na różnych poziomach. czy da się ona wyjaśnić w znanych mu terminach. Drugi program steruje robotem. jaką przeprowadziliście udzielając pierwszej impulsywnej odpowiedzi. Poszukiwanie i rozumienie Pytanie: Czy gołębie mogą prowadzić samoloty? DONIOSŁOŚĆ ROZUMIENIA Rozumienie to proces dość iluzoryczny. co się do nich mówi? Jeśli sądzicie.

Możecie przeczytać każde słowo. Wszyscy mężczyźni są podobni. 172-173). I właśnie dlatego. Wypowiedzi ludzi wydrukowane są specjalną czcionką i poprzedzone symbolem • Odpowiedzi komputera wydrukowane są tym krojem czcionki • Zapoznajcie się z tymi dialogami. Jakie podobieństwo pani widzi? • Nie jest pan zbyt agresywny. Skąd jednak o tym wiecie? Czy rzeczywiście sprawdziliście wszystkie słowa. dlaczego nie kłócę się z panią? • Bo pan się może obawia. jakie napotkaliście w ciągu wielu lat posługiwania się językiem. t To prawda. A kto jeszcze z wami mieszka? • Mój ojciec. podobnie jak w przypadku procesów spostrzegania. Przyjaciel przyprowadził panie tutaj? 0 On mówi. istotę procesów pamięci możemy badać na takich przekazach. Możliwe. że są to rakany. Proszę mi powiedzieć coś więcej o swojej rodzinie. że pan to ukrywa przede mną. W jaki sposób? i Ciągle czepiają się czegoś tam. s. Ale jak zbudować system pamięci zdolny do tak szybkiego określenia tego. ani o tym. że pani ma depresję. Model. że takie sprawdzenie nawet nie jest konieczne? Rozpoznajecie od razu te wyrazy jako nowe. to dokonaliście tego bardzo szybko . Pani ojciec? 9 Pan mi w czymś przypomina mojego ojca. Przykro mi.przecież człowiek poznaje w toku swego życia średnio około 50 000 różnych słów. macie rację: to bezsens. . Co jeszcze przychodzi pani do głowy. Oczywiście. Czy pani sprawia przyjemność to. i Dobrze. Czy ma to jakiś związek z tym. że jestem mało agresywny? • Pan się ze mną nie spiera. Dlaczego pani myśli. chociaż nie znacie znaczenia obu tych słów. Nadal nie wiecie. że wizyta ta pozwoli pani nie być nieszczęśliwą? 1 Potrzebuję pomocy. 10-1. co nie jest mu znane? A co powiecie o tym stwierdzeniu? Te minsoki to rakany. jak rozmawiający z nim człowiek? Jak to można sprawdzić? Podobnie jak w procesach percepcyjnych. $ Mieszkam z mamą. Niemniej jednak stwierdzenie to traktujecie inaczej niż poprzednie. mój przyjaciel przyprowadził mnie tu. Jak pani sądzi. Może minsoki to słowo warte zapamiętania? Odnotujcie.manipulować plastykowymi klockami leżącymi na stole. że sam fakt niezrozumienia słowa i niemożności interpretowania go za pomocą nabytego doświadczenia nie przeszkadza we wprowadzeniu tego słowa do pamięci i przechowywania w niej przez dłuższy czas. Niemniej jednak natychmiast odrzucicie to stwierdzenie jako bezsensowne. co do niego mówią ludzie? Program symulujący wywiad psychiatryczny najzwyczajniej oszukuje Nie ma najmniejszego pojęcia ani o przyjacielach. że boję się pani? • Mój ojciec boi się wszystkiego. że ciągle mam stan depresyjny. procesy związane ze zrozumieniem przekazu przebiegają tak szybko i automatycznie. co to są minsoki lub rakany. że wyrazu minsoki nigdy nie napotkaliście? Jeśli tak. Na przykład zastanówmy się nad następującym stwierdzeniem: Oranz minsoki tankin rakany. gdy myśli pani o ojcu? • Tchórze. których używa tak samo. Niemniej jednak może on robić wrażenie na zwykłym obserwatorze. ale myślę. co to znaczy „być w stanic depresyjnym" czy w stanie agresji. to prawdopodbnie będziecie mogli przypomnieć sobie. WSUNEK. tak aby być rzeczywiście pewnym. ? którymi odpowiednie mechanizmy nie dają sobie łatwo rady. że uświadamiamy je sobie dopiero w wypadku ich wyraźnego zaburzenia. Proszę podać przykład. co tą są minsoki. a całe wyrażenie jako bezsensowne z punktu widzenia waszego dotychczasowego doświadczenia. Źródło: Weizenbaum (1968. Czego pani oczekuje w ramach tej pomocy? • Być może nauczyłabym się postępować z mamą. Jeśli po dwustu stronach tego tekstu zapytamy Was ponownie. że przyjaciel przyprowadził panią tutaj? c Tym razem prawdopodobnie będziecie skłonni przyjąć. że tekst ten ma jednak jakieś znaczenie. Drugi program posiada pewien zasób wiedzy dotyczącej klocków i języka Ale czy na pewno rozumie terminy. Taka jestem nieszczęśliwa. Jak sądzicie. iż uda się Warn dowiedzieć czegoś o minsokach i dodacie to nowe słowo do waszego słownika. czy komputer rozumie to. Cóż jednak pozwala nam sądzić. to jest niewątpliwe. i uświadamiacie to sobie. Sądzi pani.

W porządku. Źródło: Winograd (1970. Po co to zrobiłeś? Aby postawić jeden na drugim: czerwony sześcian. następnie położyłem na ten sześcian czerwony sześcian. to jest on czerwony.• • • • • • • • • • • • • • • Proszę postawić jeden na drugi oba czerwone klocki i jeszcze czerwony sześcian lub piramidkę. dwa duże zielone sześciany i duży czerwony klocek. Czy dotykałeś jakiejś piramidki przed położeniem zielonej piramidki na małym sześcianie? Tak. t ••• • Dziękuję. jak sądzę. Teraz proszę postawić na wierzchu najmniejszą piramidkę. na którym stoi piramidka. « Co leżało na czerwonym sześcianie. Proszę postawić teraz mały klocek na zielony sześcian. Czy pan ma na myśli: 1 — Bezpośrednio na powierzchni? 2 — Gdziekolwiek powyżej niej? Gdziekolwiek powyżej niej. f Ilu przedmiotów dotykałeś w czasie tej pracy? Czterech. Czy z tyłu za piramidką leży jakiś większy klocek? Tak. Po co było ci to potrzebne? Aby uwolnić czerwony sześcian. a na nim czerwona piramidka. następnie pozostawiłem go tam. zielonej. następnie pozostawiłem tam ten sześcian. Bardzo proszę! RYSUNEK 10-2. Kiedy to było? Wtedy. Trzy. Ile przedmiotów znajduje się teraz nad zielonymi sześcianami? Nie jestem całkiem pewien. Jaki sześcian leży teraz na stole? Duży zielony. W porządku. A dlaczego to zrobiłeś? Ponieważ o to mnie prosiłeś. « A zatem w tym czasie na lewo od pudełka leżało pięć przedmiotów? Nie. zielona piramidka. tylko cztery: czerwony sześcian. Jak to zrobiłeś? 9 Położyłem duży czerwony klocek na stole. . przed tym nim go wyjąłeś? Zielona piramidka. Po co uwalniałeś ten sześcian? Aby móc go położyć na dużym zielonym sześcianie. następnie pozostawiłem ten sześcian. kiedy stawiałem jeden na drugim: czerwony sześcian. duży czerwony klocek i duży zielony sześcian. Jaki to ma kolor? Przez „ t o " . na którym stoi najwyższa piramidka? Jeżeli tak. W porządku. Czy stoi coś zielonego na najmniejszym z przedmiotów stojących na tym samym przedmiocie co najwyższa piramidka? Tak. Po co? Aby ją stamtąd zabrać. co oznacza „nad" w zdaniu „nad zielonymi sześcianami". duży czerwony klocek i zielony sześcian. 35-60). rozumie pan najmniejszy z przedmiotów stojący na tym samym przedmiocie. duży zielony sześcian i niebieski klocek. s. aż trzy: duży czerwony klocek. następnie położyłem na nim duży zielony sześcian.

odpowiedzi na pytania i poszukiwanie informacji potrzebnej do tego. potem możecie przejść do autorów. takie jak w przedstawionych przykładach. jeśli nawet nigdy się z nimi nie stykali nie rozumie ich. w którym wszystkie informacje są jak najrozleglej powiązane z wszystkimi innymi informacjami. która aktywnie analizuje i interpretuje napływające informacje. która pasywnie rejestruje to. Po tym wszystkim możemy zabrać ję wreszcie do zbudowania modelu. Całkiem prawdopodobne. wymaga z pewnością ogromnego wysiłku pamięci. system powinien mieć możliwość wykorzystania go w przyszłości podczas interpretowania nowych zdarzeń. do pojęć dołączone są etykietki. kiedy próbujemy zarysować wiarygodny model pamięci ludzkiej. myśleć oraz kierować codziennymi czynnościami. Bank danych musi być zdolny do zakodowania i przechowywania pojęć i zdarzeń. poczynając od pewnego momentu. 1 na koniec. czyli całego materiału pamięci ludzkiej. system. aby rozwiązywać problemy. aby wyjaśnił Wam albo też głośno powiedźcie sami sobie. Ludzie posiadają pojęcia o domach. mówimy sami o sobie. że powinniście prześledzić przeczytaną już część książki. Tak więc pierwsze nasze zadanie polegać będzie na ustaleniu. jakie aspekty z tej ogromnej sumy danych przechowywanych w pamięci ważne są dla danego przekazu napływającego na wejściu? System taki ponadto powinien posiadać zdolność do szybkiego odszukania właśnie tej informacji. co jest mu wiadome. jakie stawiamy przed rzeczywistym modelem pamięci ludzkiej. Pierwsza.jaki mamy zbudować. mimo że. komunistach i zuchach. jak i Warn. a także całej złożonej sieci powiązań wzajemnych między nimi. Druga część pamięci to proces interpretacji danych. Ale jak rozpoznać. kiedy przekaz zostanie odrzucony. chociaż nie zawsze. iż uda się Wam uniknąć powtórzeń. zapamiętywanie nowych danych.bank danych (data base). Zapamiętywanie pojęć Pamięć ludzka zawiera olbrzymią liczbę różnorodnych pojęć. jaką posiadacie. Jeśli traktujecie to sformułowanie serio. W większości wypadków. co do niej dociera. Spróbujemy zatem zbudować system pamięci. samochodach. będziecie wyczuleni na tego typu stwierdzenia w trakcie dalszego czytania tego tekstu. zapamiętywanie tego. Od niego zależy ocena napływającej informacji. to jednak odbiór tego przekazu nie zachodzi czysto automatycznie i biernie. wreszcie do oceny wiarygodności tego czy innego przekazu z punktu widzenia własnego doświadczenia. omówić ich dzieła w kontekście własnych doświadczeń itd. a nawet. która jest niezbędna dla oceny komunikatu. jacy autorzy znani są zarówno nam. w której informacje są przechowywane. aby ustalić. jakie przed nami stoi. gdzie nowe związki wiążące stare pojęcia można łatwo odnaleźć. następnie do ich prac. powiedzmy. a taką pamięcią. Możecie zacząć od omówienia autorów ogólnie. to wypracowanie reguł dla banku danych. jak zbudować taki system pamięci. że będzie to imbryk. psach. czyli nazwy. co zostało już powiedziane. to ta część systemu pamięci. mówić. którzy ze znanych Warn autorów są faszystami? Być może. czy są w niej teksty sugerujące. Pamięć składa się w rzeczywistości z dwu części jednakowo ważnych. Znowu pojawia się tu pytanie. Poproście kogoś z przyjaciół. jakie rzeczy będą potencjalnie użyteczne i wymagają zapamiętania. Możecie mówić w nieskończoność pozostając w granicach wiedzy. który posiadałby te podstawowe właściwości s pamięci ludzkiej. Jaki rodzaj informacji zostanie przez Was wykorzystany do opisania tego znaczenia? Typowe wyjaśnienie wygląda na przykład tak: . Postaramy się teraz przekształcić te ogólne zasady w konkretny model. to przetworzenie go w umyśle wymaga odszukania i ocenienia ogromnej ilości informacji: o jakich autorach jest mowa. jak odniesiecie się do takiej prośby: Powiedz mi wszystko to. Budując taki model należy poczynić jedno ważne rozróżnienie. który wiedziałby. zajmiemy się tym w następnym paragrafie. jak powinny być reprezentowane pojęcia w systemie pamięci. co myślisz o autorach. Przedstawione przykłady ukazują nam decydującą różnicę między pamięcią. których znacie. Często całkowicie sensowne stwierdzenia wymagają od naszej pamięci złożonego wysiłku: Ci autorzy są faszystami. Pierwsze zadanie. Takie właśnie zagadnienia stają przed nami. który posługuje się informacjami nagromadzonymi w banku danych. że jesteśmy faszystami. musi zatem posiadać zdolność decydowania. co znaczy to słowo. MODEL PAMIĘCI Do tej pory mówiliśmy o generalnych zasadach. czy jakieś stwierdzenie jest faszystowskie. niezależnie od rozwiązania tego problemu w tej chwili. Pomyślmy sobie jakieś słowo. Potrzebny jest nam taki system pamięci. Tak czy owak. a nie o specyficznych modelach. Chociaż wszystkie wyrazy mają tu sens. który będzie miał pewne właściwości pamięci ludzkiej. Teraz zaczynacie dostrzegać całą złożoność wymagań. Badaniom nad tym procesem interpretacyjnym będzie poświęcony następny rozdział. Tu otwierają się przed wami nieograniczone możliwości. W uzupełnieniu do etykietki w razie potrzeby można wydobyć z pamięci znaczną liczbę informacji związanych z danym pojęciem. W takim razie jest możliwe. które mogą być wydobywane z niej i wykorzystywane. Model ten musi być zdolny do posługiwania się strukturą pojęć w celu zinterpretowania odbieranej informacji oraz do porównywania napływających przekazów z tym.

Następnie definicja koncetruje się na ograniczeniach dotyczących pojęcia A. bańka czy dzbanek. jednostronna. ciastko owocowe to kawałek ciasta. Przykłady te przypominają nam o tym. Miejsce. że sprzedaje się w niej piwo i wino. tkana z cienkiej nici wełnianej lub jedwabnej. Pojemnik z uszkiem lub dzióbkiem do przygotowywania herbaty (The Thorndike Bernahardt Comprehensive Desk Dictionary). które były używane do definiowania innych wyrazów. Pojemnik. jednak nie niepokoi nas to zbytnio. gdy będziemy obstawać przy wyjaśnianiu tych wyrazów. Podobnie o innych słowach. Podobnie. Wpadniecie w błędne koło odkrywając. a potomek określany jest jako dziecko. rz. jest przykład. Innym rodzajem informacji. przedmiot. słownik powie Wam gobelin to tkanina dekoracyjna. takich jak: gobelin. Jeżeli chcielibyście wyjaśnić koledze. że mówi nam „Pojęcie A jest w rzeczywistości niczym innym jak pojęciem B". prawdopodobnie przytoczylibyście właściwe przykłady. że jeśli osoba lub słownik pytane są o znaczenie jakichś słów. Zazwyczaj definicja zaczyna się od tego. przekładany lub przybrany owocami. tawerna to miejsce. Albo też: Imbryk (teapot) rz. często wykorzystywanym do wyjaśniania pojęć. miasto. który jest na nim przedstawiony. miasteczko lub obszar. na przykład puszka. ciastko owocowe to niewielki kawałek słodkiego upieczonego ciasta. że definicja wyrazu zawiera inne wyrazy. są to: klasa pojęć. W ten sposób ważna część znaczenia tego czy innego pojęcia zasadza się na jego związkach pamięciowych z innymi pojęciami. wino oraz inne trunki. i a mistyfikacja wyjdzie na jaw dopiero wówczas. Jak widać. Specyficzną cechą tawerny jest to. że dziecko definiowane jest jako potomek. zrobiony z metah lub porcelany (The Gulden Book Illustrated Dictionary for Child. ciastko owocowe i tawerna. aby znaleźć definicję wyrazu syn. Jeżeli weźmiecie Oxford Dictionary. zazwyczaj znajdujemy same przykłady. Okazuje się zatem. i tak dalej. gobelin to tkanina dekoracyjna. Wyróżniająca cecha gobelinu to utkany obraz. .MODEL PAMIĘCI 393 Imbryk (teapot) rz. że słownik nie wymienia tawerny jako przykładu dla słowa miejsce). Kiedy szukamy w słowniku wyjaśnienia dla wyrazu miejsce. (Zauważcie. ren). Imbryk ma uszko i dzióbek oraz służy do parzenia herbaty. który ostatecznie wprowadzi was w ślepy zaułek. rz. Pojemnik czasem przypominający czajnik. za\we otrzymujemy w odpowiedzi inne słowa. to znajdziecie się w skomplikowanym labiryncie. a po odszukaniu jej zechcecie RYSUNEK 10-4 wyjaśnić użyte w niej wyrazy. naśladująca malowidło. Badanie struktury typowych definicji prowadzi do wniosku. że kilka z tych związków pełni dominującą rolę. baryłka. który zazwyczaj służy do przechowywania cieczy. co to jest tawerna. gdzie podają piwo.

0. na przykład John jesto człowiek. Co jest prawdziwe? W gruncie rzeczy „kołowość" i widoczne braki precyzji są pożądane w modelach pamięci. ale biegnących w kierunku odwrotnym. Standardowa definicja pojęcia przedstawiona została schematycznie na rysunku 10-3. kiedy właściwości są przedmiotami: złvierzę ma łapy. możecie się zaniepokoić widoczną „kołowością" rzeczy: przedmioty definiowane są przez nie same. Po drugie. to przedstawione tu związki nie wystarczą nam. co jest istotne. Strzałka jesto zawsze łączy się z określonym przedmiotem. Pamięć może Warn wskazać. Po drugie. że jedną z właściwości tawerny jest wino. Możemy poruszać się w kierunku odwrotnym od wskazywanego. w zdaniu: John jest wysoki. przykład. Zakładamy po prostu. poi. wydaje się prostszy od poprzedniego. że przykłady prawie zawsze odnoszą się do nazw klas. W rezultacie wyłania się struktura z różnorodnymi powiązaniami. Jesto będzie złożonym słowem. mają więc i one swoje definicje. Po drugie. jeżeli zechcemy przedstawić coś bardziej Uwzględniając te zmiany. przykład i klasa. jeżeli klasa tawerna odnosi się do klasy zakład. że pies jesto ssak. a także. 3 że <c>it& jesto zwierzę domowe . gdyż są one całkowicie różne). charakteryzują się dwiema ważnymi właściwościami. lepiej odzwierciedla pewne pojęcia. ale wówczas znaczenie się zmienia. co jest znacznie odpowiedniejsze dla tego faktu. Nie jest to trudne. Ponieważ słowa wykorzystane do definicji same stanowią określone pojęcia. właściwości. która nie jest widoczna podczas definiowania. Zamiast mówić. 1 na koniec zauważcie. Zastanawiając się nad opisanym tu sposobem przedstawienia informacji. powiemy teraz po prostu. kla używane jest głównie w takich wypadkach.łożonego w systemie pamięci niż konkretne rzeczowniki. a czasem jeden przedmiot należy równocześnie do kilku klas. Ich końcówki wskazują określony kierunek. w zdaniu: Zwierzę ma łapy. Tak więc. jakie mogą się zdarzyć. definicję wyrazu tawerna możemy przedstawić tak jak na rysunku 10-6. należy zamienić strzałkę klasa na strzałkę z napisem jesto fis a). Strzałki z nazwami klasa i przykład łączą te same prostokąty. (Przyp. że tawerna ma wino. Oczywiście. Dlatego nie ma potrzeby komplikować schematu przez wprowadzenie oddzielnej strzałki. Jeśli wypełnimy puste klatki tego schematu uwzględniając niektóre z omawianych definicji. Strzałki. która zapewniałaby możliwość przedstawienia prawie każdej czynności lub związku. kiedy właściwość ma charakter jakościowy. a zatem pies jest typowym przykładem zwierzęcia Angielskie słowo pet trudne do przetłumaczenia na język polski. jeżeli zostanie przedstawiona w postaci graficznej (rys. Dla jednej osoby zwierzęciem domowym będzie każde zwierzę przebywające w domu.) . używając wyrazu właściwość w dziwnym sensie. Aby przedstawić związki pojęć w pamięci. red. i w końcu przykłady danego pojęcia. Jest natomiast stosowane będzie przede wszystkim wtedy. Prostokąty przedstawiają pojęcia. posłużymy się w schematach dwoma rodzajami elementów: prostokątami i strzałkami. na przykład John jest głodny lub TUmer jest tłusty (Nie można mylić wyrazów jesto i jest. Po pierwsze. Po pierwsze. ale idą w przeciwnych kierunkach. Po pierwsze. zamiast strzałki właściwość wprowadźmy dwa czasowniki: ma i jest. w zdaniu: John jesto człowiek do której należy dane pojęcie. przypisane są im określone nazwy: do tej pory wymieniliśmy trzy rodzaje nazw: właściwość. 10-5). że przykład przedstawiony jest na naszych schematach strzałkami klasa i jesto. to otrzymamy kolejne schematy (z rysunku 10-4). co już jest zaletą. Pierwszym krokiem w rozbudowaniu naszego systemu powinna być taka zmiana nazw ukierunkowanych strzałek. Jest to bardziej zadowalający opis wzajemnych powiązań. wyróżniające je spośród pozostałych pojęć tej samej klasy. zbudowanym z dwu oddzielnych wyrazów jest . bowiem taka jest właśnie pamięć ludzka. mają kierunek. to przykładem zakładów będzie tawerna. ale staje się wyraźnie oczywista. Tak więc: klasa właściwość właściwość przykład jesto ma jest jesto w kierunku odwrotnym Jak Jak Jak Jak w zdaniu: John jesto człowiek.

Jest to jeden ze sposobów przedstawienia tego stwierdzenia. zagmatwane i występują w nim błędne koła. Jeżeli przeprowadzilibyśmy strzałkę od wyrazu słowa Leo do wyrazu bolący. kiedy chcemy dodać fakt. to wydobywając informację o Johnie pamięć przekaże nam. Pojęcia pierwotne i wtórne Rozpatrując. Opisujemy jednak realne zachowanie. Jeśli tak zrobimy. odpowie ona. że tak być może. jak reprezentowane są w pamięci różne rodzaje informacji. która ma wielki pysk. 10-9). że wyraz bolący powinien być określeniem dla wyrazu pysk. że „jest to pies przebywający w domu". Jednak struktura jej pamięci już się utrwaliła i musi po prostu dodać nowe pojęcie do starego. w ciągu których nieraz rozszerzy ona swoją definicję i pewnego pięknego dnia zaświta jej myśl. znaczyłoby to. jak tylko psy. że John ma bolący pysk i że Leo ma wielki pysk i również bolący pysk. że pies jest to zwierzę domowe. że Leo jest cały obolały. Trudność pojawia się w momencie. iż John jest osobą. Ale inna osoba mogła się wychować w domu. a w wielu wypadkach można mówić. Miną lata. Zauważcie. w którym nie było innych ierząt. Ale załóżmy. że wiemy również. głodny lew. Proste zsumowanie tej informacji dałoby nam co następuje (rys. a ono jest często skomplikowane. a nie zwierzę domowe jest to pies. napotykamy poważny problem. że pojęcie pysk byłoby zatrzymane w pamięci tylko w tym jednym wypadku. czego należy szukać w naszym doświadczeniu i języku. 10-8). Jasne jest. Opis ten byłby prawidłowy pod warunkiem. RYSUNEK 10-7 RYSUNEK 10-8 RYSUNEK 10-9 . Z czasem może ona rozszerzyć swoją definicję: „Zwierzę domowe to pies lub kot przebywający w domu". że w istocie zwierzę domowe to zwierzę przebywające w domu. że lew ma bolący pysk (rys. Tak więc na pytanie. ma bolący pysk.RYSUNEK 10-6 domowego. a nie tylko jego pysk. Przypuśćmy. że staramy się zapamiętać informację: Leo. dlatego będą one dla niej jedynym przykładem zwierząt zW domowych. Najwidoczniej czysta i systematyczna logika nie jest tym. co to takiego zwierzę domowe.

czasownik (gryzie) i dopełnienie bliższe (człowiek). Jasne. możemy rozbić na trzy części: podmiot (pies). do sytuacji pies gryzie człowieka chcemy dodać opis tego zdarzenia. Wtórny węzeł S2 przedstawia także pojęcie pysk. Wystarczą tylko dwa uzupełnienia. i drugie bardziej skomplikowane. ale potrzebujemy wielu przykładów posługiwania się tym pojęciem. przy czym w każdym wypadku może ono występować w zmodyfikowanej formie. a w tym wypadku bolący pysk. 10-11). Zdanie to. Cała informacja /wiązana ze zdarzeniem może być zakodowana w systemie pamięci. Zdarzenia opisywane są często za pomocą zdań. opisujące pewne zdarzenie. Pierwsza. W drugim trudno nam sobie wyobrazić kolację. która stoi w kuchni i coś gotuje: prawdopodobnie to matka gotuje kolację. Rozróżnienie pojęć na pierwotne i wtórne jest nieocenione. Oba zdania wydają się podobne. Jeden. zwany strukturą głęboką lub przestrzenią semantyczną. Zapis taki należy odczytywać jako „ten pysk". ale w tym momencie wielki pysk. Wprowadzając pojęcie banku danych w celu wyjaśnienia sposobów przechowywania informacji i sieci powiązań między nimi. a równocześnie mogą oznaczać całkiem różne rzeczy na poziomie semantycznym. która jest widoczna: rzeczywiste zdania. jaki kryje się w określonych zdaniach. chociaż mają całkowicie różny sens. łączących pojęcia. z którą zazwyczaj ludzie mają do czynienia. ale zdania te muszą być analizowane z pewną ostrożnością. który ma akcję. W jednym wypadku matka stoi przy kuchni i coś gotuje. Kolacja gotuje się. Lingwiści dają przykład takiej ostrożności starannie odróżniając kilka poziomów języka. ponieważ mogą one nawet być mylące. zwany strukturą powierzchniową. Przecież to on. Można ją łatwo znaleźć śledząc strzałkę jestu (rys. Rozpatrzmy następujące zdanie: Matka gotuje. Zastanówmy się ponownie nad sytuacją pies gryzie człowieka. konieczne jest ustalenie. jedno bardzo proste. reprezentuje sens. musimy mieć tylko jedną definicję pojęcia pysk. zanim dopuścimy do swobodnego rozmnożenia strzałek. Które słowa należy uważać tu za podmiot? Człowiek czy też pies? Chcemy. Odszukując informację możemy automatycznie zastąpić bolący pysk przez Sl oraz wielki pysk przez S2 dla uzyskania każdorazowo prawidłowej informacji. aby zagłębiać się w analizę pojęć podmiot. Tak np. aktorów oraz dekorację i rekwizyty. że dla systemu pamięci ważna jest struktura głęboka lub przestrzeń semantyczna. Jednak. jak na przykład: <pysk> . żeby to był pies. podstawowa definicja została nazwana definicją pierwotną. zwany węzłem zdarzenia. aby zdarzenia mogły być reprezentowane w systemie pamięci.RYSUNEK 10-10 ZapawiCtywanie zdarzeń posługując się tą samą podstawową strategią. W celu zarejestrowania zdarzeń musimy zdefiniować pewne nowe pojęcia. jak wskazuje rysunek 10-10. A jak wygląda to w odniesieniu do zdarzeń? Co i w jaki sposób zapamiętujemy z intrygi zawartej w przeczytanej ostatnio książce? Jak w naszym systemie pamięci może być reprezentowane działanie? . Aby rozwiązać ten dylemat. Łatwy krok polega na zwiększeniu liczby możliwych typów strzałek. Można go rozwiązać dodając nowy typ węzła do pamięci. Wtórny węzeł nazwany Sl odpowiada pojęciu pysk. jakiego typu strzałki mogą łączyć się ze zdarzeniami. Problem polega na tym. w jaki sposób opisywane jest zdarzenie. Przedstawiamy pojęcia wtórne w trójkątnych nawiasach. Inne konkretne przypadki używania pojęcia noszą naszwę definicji wtórnej. W tym celu będziemy analizować zdarzenie jako scenariusz. jeśli w odpowiedni sposób za pomocą tych terminów przedstawimy każdą scenę i jej rolę w zdarzeniu. Te pojęcia konkretne stanowią istotną. reprezentuje część. aby wyłonić zespół prostych powiązań charakteryzujących podstawowe pojęcia zdarzenia. Lew John Gtodny Bolący RYSUNEK 10-11 Teraz nie jest już nawet konieczne zamieszczanie nazwy odpowiadającej pojęciom wtórnym. czasownik i dopełnienie bliższe. łatwo możemy dodać do banku danych różne typy informacji. jest i ma. Nasza koncepcja polega na tym. Nie ma jednak potrzeby. Pewne zdania mogą wydawać się podobne na poziomie struktury powierzchniowej. lecz nic jedyną część informacji. Drugi poziom. Weźmy na przykład zdanie: człowiek jest gryziony przez psa. ograniczyliśmy się dotąd do opisu konkretnych rzeczowników i trzech podstawowych rodzajów związków: jesto. jakie ludzie wypowiadają. a nie człowiek jest sprawcą zdarzenia. Zastanówmy się.

. miejsce: wskazanie. jak: czas: wskazanie. Oto przykłady podobnej analizy: Matka gotuje. (Nie widziałem Jacka: prawdą jest nie). Pierwszy krok w naszej analizie polega na wyjaśnieniu. instrument: przedmiot za pomocą którego wywołane jest zdarzenie (Bob uderzył Jacka w głowę kamieniem: instrument to kamień). przedmiotu i odbiorcy) potrzebne będą również takie. I chociaż oba zdania oglądają na całkowicie różne (mają różne struktury powierzchniowe). Rzeczy. znaczenie ich jest julcje same (mają tę samą strukturę głęboką) i dlatego rejestrowane są wpamięci tak samo. na których zachodzi działanie nazwiemy przedmiotami. kiedy zachodzi zdarzenie. . jeśli są znane. za pomocą określonych środków {instrument) oraz w pewnym określonym czasie (czas). Teraz już wiemy. Aby odkryć podstawową strukturę zdarzenia nie wpadając w pułapkę struktury powierzchniowej zdania. która je wyraża. jgśli chodzi o zapis informacyjny.jłna lista przypadków użytych do opisu zdarzeń przedstawiona została w tabeli Te przyktady wraz z analizami podane są według Fillmore'a (1968) oraz Bacha i Harmsa (1968). przedstawione są na rysunku 10-13 jako mające ten sam scenariusz. prawdziwość: czy zdarzenie było prawdziwe. musimy zacząć od odrzucenia szczegółów zdania i wyłonić z niego samą akcję. Osią zdarzenia okazuje się być czynność i ją też należy uczynić węzłem centralnym: w schemacie węzeł ten jest przedstawiony w postaci koła otaczającego słowo (zazwyczaj czasownik). teraźniejszy lub warunkowy (Jack pocałował Luizę: czas przeszły). Czynność: Gotowanie Wykonawca: Matka Przedmiot: Nie występuje Kolacja gotuje się. 4 Kolacja Huberta jest gotowana przez matkę. określimy mianem odbiorcy. Aktorzy i przedmioty objęte scenariuszem czynności łączą się z węzłem zdarzenia strzałkami określającymi ich rolę. gdzie zachodzi zdarzenie (Bob uderzył Jacka w głowę: miejscem jest głowa).przeszły. Aktorów biorących udział w czynności będziemy nazywać wykonawcami lub agensami. RYSUNEK 10-12 RYSUNEK 10-13 Oprócz podstawowych przypadków (tak nazywamy pojęcia wykonawcy. które będą odbierały skutek czynności. Ogólny schemat przedstawiony jest na rysunku 10-12. często nazywa się go po prostu w formie czasownikowej . czyli czynność4. Czynność: Gotowanie Wykonawca: Nie występuje Przedmiot: Kolacja Matka gotuje kolację dla Huberta. jaki jest scenariusz! Jaka jest akcja? Następnie odnajdujemy aktorów i przedmioty biorące udział w czynności. Tak więc oba zdania: Matka gotuje kolację dla Huberta. a osoby. Czynność: Gotowanie Wykonawca: Matka Przedmiot: Kolacja Odbiorca: Hubert Wyodrębnienie rzeczy w taki sposób znacznie upraszcza sprawę. Dlatego też nie ma potrzeby tworzenia dla njch nowej struktury. czy też nie.Matka gotuje kolację. jak przedstawić zdarzenia w banku danych. Te pojęcia uzupełniające są po prostu dodawane do węzła zdarzenia. Ponadto gotowanie zawsze musi odbywać się w określonym miejscu (miejsce czynności).

Matka gotuje kolację. psa). zwany skróconym zapisem. (Wiatr zdemolował dom). jedna na początku. z tą jednak różnicą. Cel (Purpose) Określa cel zdarzenia: Jack took Henry to the bar to get him drunk. The surf was heavy. Hubert. (Zwariowany profesor rzucił tablicą w Petera). I do not like you. jaką rolę odgrywa w nim każde pojęcie (Matka i kolacja). Prawdziwość (Truth) Stosowane głównie do twierdzeń fałszywych. Instrument (Instrument) Rzecz lub urządzenie powodujące lub umożliwiające zdarzenie: The wind demolished the house. (Oni podróżowali autostopem od La Jolla do Del Mar.Tabela 10-1. Określa się je jako lokalizację od i lokalizację do: They hitchhikied from La Jolla to Del Mar. (Rekin jest niebezpieczny tylko wówczas. Często w grę wchodzą dwie lokalizacje.. można przeanalizować tak: czynność: fotografowanie wykonawca: ja przedmiot: dom na Dziewiątej ulicy miejsce: plaża instrument: mój nowy aparat czas: wczoraj. właśnie mój. (Od Uniwersytetu aż na plażę dojechali autostopem). Uwarunkowanie (Conditional) Warunek logiczny uzależniający dwa zdarzenia: A shark is dangerous only if it is hungry. (Wiatr zdemolował dom). Analizę tę można ciągnąć dalej. że jest tu znacznie więcej możliwości niż tylkojestojest i ma. a druga na końcu zdarzenia. Instrument to konkretny aparat fotograficzny. jak np. (Fala była wysoka). nie ma wątpliwości co do tego. Cecha (Quality) Modyfikator pojęcia . ponieważ zawsze śpi na wykładach). Hubercie). W takim przypadku Dom 9-ulica Wczoraj Plaża Nowy RYSUNEK 10-14 Aparat Mój . (Nie lubię Cię. aby go upić). który spowodował wystąpienie czynności: The man was bitten by the dog (pies). The were 93 people in class. Elementy zdarzenia Czynność (Action) Zdarzenie jako takie. Wykonawca lub agens (Agent) Aktor. Miejsce. Czynność jest zwykle wyrażona za porno czasownika: The man was bitten by the dog. (Jack zabrał Hcnry'cgo do baru. na którą oddziałuje skutek czynności: The crazy professor threw the black-board at Peter. Czasem przydatny jest sposób uproszczenia struktury. (W klasie były 93 osoby). Przedmiot może być analizowany}&ko pojęcie (dom) plus miejsce (Dziewiąta ulica). gdy jest gjodny). (John oblał egzamin testowy. John flunked the test because he alrays sleeps in lectures. From the University. lokalizacja (Location) Miejsce. Często w przypadku prostych zdarzeń. Odbiorca (Recipient) Osoba. Wszystkie te związki są wprowadzane do banku danych dokładnie tak samo jak pojęcia.opisuje jego właściwości. Przedmiot (Object) Rzecz. they hitchhikied to the beach. W rezultacie otrzymujemy strukturę przedstawioną na rysunku 10-14. na którą czynność oddziałuje: The wind demolished the house. (Człowiek zosta! ugryziony p^. (Fala podniosła się wczoraj). Czas (Time) Kiedy zachodzi zdarzenie: The surf was up yesterday. Oto zdarzenie: Wczoraj na plaży sfotografowałem swoim nowym aparatem dom na Dziewiątej ulicy. w którym zachodzi zdarzenie.

W zasadzie można wystartować z dowolnego punktu banku 1anvrh. jak i zapis skrócony.RYSUNEK 10-15 pełny zapis zdarzenia przedstawiony na rysunku 10-15a nie jest nam potrzebny Wystarczy tu skrócony zapis jak na rysunku 10-156. Wydobywanie informacji z pamięci jest zatem działaniem podobnym do poszukiwania drogi w labiryncie. ponieważ warianty a i b są rozpoznawane jako równoważne. Wzór takiego wzbogaconego banku danych przedstawiony został na rysunku 10-16. ugryzł Sama. Każde nowe skrzyżowanie to całkiem nowy labirynt z nowym zestawem punktów wyboru i nowymi sieciami dróg. spróbujemy dodać do danych. w których pojęcia te występują. a z każdego skrzyżowania można trafić do różnych pojęć. kiedy do opisu zdarzenia dołącza się nowy szczegół. że teraz bank danych sta! się znacznie bogatszy. Ale. System pamięci jest pewnym zorganizowanym zbiorem dróg umożliwiających przepływ informacji w banku danych. I tak zdarzenie Matka gotuje kolację dla jiuberta musi być przedstawione w pełnym zapisie (rys. Tawerna^H„U Luigiego"* mlejsce RYSUNEK 10-16 Mamy zatem podstawowy opis banku danych. Zwróćcie uwagę na to. Mary lubi Boba. ale. przedstawionych wcześniej na rysunku 10-6. Widzimy. Al właściciel tawerny „u Luigiego". Poczynając od danego węzła. że w tym skróconym zapisie nazwa czynności służy po prostu za określenie relacji (strzałka). Ten sposób prezentacji nie prowadzi do nieporozumień. Zauważcie. Wybór jednej z nich prowadzi do wielu różnych skrzyżowań. Henry. kiedy ukazują się nam pełne możliwości banku danych. tak że warto zapoznać się z nimi dokładnie). następujące zdarzenia: Bob pije piwo. że do przedstawienia zdarzeń zastosowano zarówno zapis pełny. ponieważ nie tylko wzrosła liczba zdefiniowanych pojęć. Wczoraj „u Luigiego" Mary mocno uderzyła Luizę. 10-15c). która łączy dwa pojęcia. a mimo to nie ma kłopotów ze zrozumieniem wynikających z tego połączeń (w schemacie zastosowano nowe techniki ilustracyjne. można poruszać się po najrozmaitszych drogach.przede wszystkim. a następnie wybierając prawidłową kolejność dróg labiryntu dotrzeć w końcu do . tej podstawy pamięci człowieka. ponieważ ten krzyczał na Mary. Bob lubi Luizę.zaistniała możliwość zrozumienia zdarzeń. to skrócony zapis staje się nieprzydatny. pies Ala. Teraz. Luiza pije wino.

Do tej pory rozpatrywaliśmy pamięć jako system bierny. Jako sieć potencjalnych dróg z których w zasadzie każda może być wykorzystana w procesie wydobywania i interpretacji informacji. Nadszedł czas. Pytanie: Czy ludzie piją napoje alkoholowe? Pytanie: Czy Al lubi Mary? Pytanie: Czy Luiza jest klientką? . aby prześledzić niektóre z procedur wydobywania i manipulowania przechowywanymi w pamięci informacjami. czyli procedur. Tak więc w systemie pamięci wszyskie informacje & wzajemnie powiązane. opisujące sposób posługiwania się pamięcią.innego wybranego punktu. Jako wprowadzenie do problemu spróbujcie odpowiedzieć na następujące pytania pochodzące z banku danych przedstawionych na rysunku 10-16.

Ogólne podejście może mieć prawidłowy kierunek. zarówno w odniesieniu do logicznych właściwości omawianych procesów. Jeżeli przyjąć opisaną wcześniej strukturę pamięci. to podstawowa strategia przekształcania przekazów wejściowych i dawania odpowiedzi staje się w miarę prosta. łącznie z metodami kodowania pojęć i zdarzeń. Główne zadanie na wejściu to. jak i w sensie eksperymentalnego badania ich implikacji. Procesy pamięci MECHANIZMY WEJŚCIA I WYJŚCIA Przetwarzanie na wejściu Udzielanie odpowiedzi WNIOSKOWANIE O STRUKTURZE PAMIĘCI LUDZKIEJ Na poprzednich stronach przedstawiliśmy strukturę organizacyjną pamięci. W rozdziale tym zbadamy drugą grupę procesów pamięci: procesy interpretacji (rys. MECHANIZMY WEJŚCIA I WYJŚCIA System pamięci musi komunikować się z otaczającym go światem. Wykład nasz ma jedynie na celu zarysowanie ogólnego kierunku POSZUKIWANIE INFORMACJI W PAMIĘCI Wieloetapowy proces poszukiwań Relacje podrzędności Relacje zachodzenia na siebie Relacje rozłączne REORGANIZACJA STRUKTUR PAMIĘCI POPRZEZ PROCESY MYŚLOWE Korygowanie błędów Ocenianie na wejściu PENETRACJA BANKU DANYCH Imbryk ROZUMIENIE A ZAPAMIĘTYWANIE PAMIĘĆ JAKO PROCES PRZETWARZANIA INFORMACJI RYSUNEK 11-1 poszukiwań. 11-1). Teraz należy zbadać rodzaje procesów poznawczych. Powinien być zdolny również do odpowiadania na pytania. Rozpatrzmy najpierw dwa typy prostych przykładów takich zadań.11. który opisywałby te przechowywane dane. . które mogą zachodzić y tej strukturze. Badanie procesów poznawczych pamięci to rzecz nowa. ponieważ jego pełne rozwinięcie byłoby wplątaniem się w złożoności ludzkiego myślenia. jak dołączyć nowe przekazy do znajdujących się już w banku danych? Główne udanie na wyjściu polega na przełożeniu informacji przechowywanej w banku danych tt powiązany ciąg przekazów. jednak szczegóły wymagają dokładniejszej analizy. a zatem omawiane poniżej zasady to zaledwie pierwszy krok w tym kierunku. Musi być zdofny do odbioru przekazów i przekodowywania ich na odpowiednią do przechowywania w pamięci formułę. Opis struktury pamięci to tylko jedna strona ^gadnienia.

wewnątrz wypełniony bywa gorącym płynem. Wymaga to czasu i wysiłku i dlatego człowiek wypełnia ten czas takimi nieszkodliwymi wyrażeniami. jest on starannie badany najpierw zgodnie ze strzałką jesto. Należy jednak pamiętać. Aby wprowadzić to pojęcie do banku danych. Pojęcia pośrednie to pojęcia wtórne. „no. W szczególności są to pojęcia pośrednie. Zadanie nasze polega na tym. mają charakter wyłącznie językowy-Mary jest opisywana za pomocą prostych zdań . Pytanie: Co wiesz o imbryku? System pamięci może odpowiedzieć na nie w następujący sposób: Imbryk to garnek. Garnek to coś w rodzaju okrągłego pojemnika. RYSUNEK 1I-- .wprowadzamy tę konwencję jedynie dla ułatwienia wykładu. Kiedy przechodzi się do kolejnego węzła.. rozpada się na trzy proste twierdzenia: Mary jest osobą. yj tym momencie interesuje nas mechanizm. za pomocą której informacja jest tam przedstawiona. aby określić jego właściwości. pojęcie Mary. A teraz powiem wam o.'. Jeżeli prześledzimy ten zbiór przechodząc od jednej definicji do drugiej. Czajnik to też garnek. Po prostu opis zawartości banku danych najłatwiej jest przedstawić za pomocą słów. pryszczatą osobą. oznaczone symbolami Cl. W jaki sposób system ten odpowiada na pytania dotyczące tego. jak •Jiiech się zastanowię". wypełniony jest również wewnątrz gorącym płynem. wiesz". co jest mu znane? Przeanalizujmy najpierw proste przykłady. aby przekodować ten obraz do banku danych.. że po raz pierwszy w życiu spotkaliśmy Mary. który dołączy te trzy przekazy do banku danych.. trzeba przede wszystkim nadać mu standardową formę. Jest on z fajansu. że te werbalne opisy są jedynie wybranym przez nas sposobem przedstawienia procesów symbolicznych. że nie wszystkim pojęciom odpowiadają określone nazwy. Czajnik ma dzióbek. Tu nie jest jeszcze wymagana ' Ten hipotetyczny przykład ma nam pokazać możliwe strategie przypominania. Taki przekaz wyjściowy jest prosty. na który składają sjc te trzy przekazy. które służą do definiowania innych wejść. następnie przechodzi się do któregoś z węzłów odnoszących się doń i tak dalej. wychodzących z każdego węzła. dzióbek. Mary ma pryszcze. bez trudności zrozumiemy zasady używania tych pojęć. C2. „ m h m " i . Udzielanie odpowiedzi Zacznijmy od prostej sytuacji: mamy pewien zbiór pojęć. ie pojęcie Mary. Zauważcie. Zakładamy. Przykłady.. ma ucho. Innymi słowy. tak. o których mówiliśmy wcześniej. Jest on po prostu rezultatem usiłowania przejścia wszystkich dróg. Bank informacji przedstawiony na rysunku 11 -2 zawiera definicje różnego rodzaju garnków i pojemników. wykonanego z metalu. „aby dotrzeć do jego nazwy. które muszą rzeczywiście zachodzić. Odbieramy ją jako proste pojęcie: Mary jest tłustą.Przetwarzanie na wejściu Przypuśćmy. jakich używamy. C4. Pozwólcie mi teraz opowiedzieć o czajniku. a następnie śledzi się inne strzałki. Najpierw opisywana jest informacja znajdująca się wokół głównego węzła. C3. będące rezultatem różnorodnych procesów spostrzeżeniowych i rozpoznawczych możemy ująć jako obraz Mary. którą właśnie poznaliśmy. Przypuszczalnie rzeczywista natura pamięci o Mary jako tłustej i pryszczatej nie jest werbalna. Mary jest tłusta. niech się zastanowię. niech się zastanowię.

C. spróbujcie odpowiedzieć na następujące p\ianja dotyczące systemu pamięci. aby otrzymać napoje alkoholowe w celach towarzyskich. uderzyła Uizę (Luiza. Jeden z wariantów tej metody polega na tym. Jedna to metoda swobodnych skojarzeń. Zacznijmy od imbryka. D. Stąd 2 A łatwa droga do przypomnienia sobie szeregu zdarzeń. jeżeli nie ograniczymy czasu poszukiwań. A zatem obie drogi doprowadziły nas do pojęcia Klient. że pacjenta prosi się o wypowiadanie się na jakikolwiek wybrany przezeń temat. co nastąpi. że w przypadku zaburzeń Prawidłową odpowiedzią jest tak. że krzyczał na Mary.interpretacja. Alternatywna droga prowadzi do: Wino i piwo to napoje. najprawdopodobniej dlatego. jest zdeterminowany w znacznym stopniu przez system interpretujący. jak wiemy. a następnie lokalu „u Luigiego". Jeśli zaczniemy od imbryka. Jest rzeczą oczywistą. W tawernie „u Luigiego" mają wino i piwo. kiedy to Henry go ugryzł. jak też klientów. jeżeli posłużymy się bardziej rozbudowaną wersją banku danych (rys. dotyczy go bezpośrednio. dowolny temat może mieć związek z rozważaniami dotyczącymi innego dowolnego tematu. gdy konieczne będzie przeprowadzenie chuOh\ najprostszego rozumowania? Posługując się rysunkiem 11-2. żeby odpowiedzią! „pierwszym słowem. a następnie prosi się go. Przypuśćmy. jak zobaczymy później. Dalej droga zmierza w dwu różnych kierunkach. że Sama poproszono o wypowiedzenie swobodnych skojarzeń w związku ze •towem imbryk. E. Klienci wydają pieniądze w tawernie. stanowiących opis incydentu u Luigiego. mając nadzieję. jakie przyjdzie mu na myśl". 11 -3) dla zilustrowania metody swobodnych skojarzeń w powiązaniu z tematem dotyczącym słowa imbryk. to incydent. będzie to dobry punkt wyjścia do przypomnienia sobie przezeń klienta lub tawerny. Czy jest w tym coś niezwykłego. ta tłusta i pryszczata dziewczyna. że odtworzy tym sposobem pełny jej obraz. Można w tym celu posłużyć się szeregiem różnych metod. . Pytanie: Czy dzbanek ma rączkę?2 Pytanie: Czy garnek wykonany jest z metalu? Pytanie: Czy imbryk jest naczyniem? Pytanie: Czy imbryk jest z fajansu? Pytanie: Czy odpowiedź dotycząca D jest sprzeczna z wnioskami płynącymi / odpowiedzi na pytania B i C? RYSUNEK 11-3 WNIOSKOWANIE O STRUKTURZE PAMIĘCI LUDZKIEJ Potencjalnie w systemie pamięci wszystko jest ze sobą powiązane. A. Fakt ten można wykorzystać w klinicznych badaniach pacjentów. Pacjentowi mówi się określone słowo. Ale dzięki temu znaleźliśmy się bardzo blisko wszystkich powiązanych ze sobą zdarzeń. Typ odpowiedzi. Spójrzmy. W tym przykładzie '!ruktura pamięci ma racjonalny charakter. Ale Mary. W wyniku istnienia struktury powiązań w banku danych. A zatem. czy też nie ma związku z problemami chorego. że odpowiedział słowem pryszcze? Doświadczony ••linicysta postara się wykorzystać to dziwaczne skojarzenie do zbadania leżącej u jego podstaw •"uktury pamięci. Od klienta przejdziemy łatwo do osoby i stąd prosto do Mary (dziewczyny z pryszczami). jakiej udziela bank danych. niezależnie od tego. Co jednak dzieje się wtedy. Do kogo należy ten bank danych? Może to bank danych Sama? Jeżeli tak. to mogą one trwać bez końca. B. czy ma on. Droga prowadzi do płynów i napoi. Jednak struktura przekazu wyjściowego jest ściśle związana ze strukturą banku danych. jest wysoka i przystojna).

A zatem ptak (który sio zwierzę) także może oddychać: a więc kanarek (który jesto ptak) może oddychać. Ross . zapoznajmy się z innym . Jeżeli na iście tych cech znajdzie się oddychanie. ma żołędzie. tóre należy sprawdzić. 11 -4). Ale jeśli oddychania tu nie będzie. tym dłuższy czas jest potrzebny na udzielenie odpowiedzi. nie oznacza to jeszcze. odpowiemy niezwłocznie tak. Wyniki tego typu eksperymentu zostały przedstawione na rysunku 11-6. Czy kanarek oddycha? Pierwszym i-rokiem jest oczywiście sprawdzenie wszystkich cech specyficznych związanych z lanarkiem i ustalenie. Zauważcie. Ptak jesto wierzę. zwierzę może oddychać.wystarczy iść w kierunku zgodnym ze strzałkami oznasającymi relację jesto. Co wiemy o zwierzętach? Zgoda. pacjenta. że im większa jest liczba pojęć. Rozważmy następujące pytania: i Czy kanarek jest żółty? < Czy kanarek ma skrzydła? I Czy kanarek oddycha? Ijk odpowiedzielibyście na nie posługując się schematem przedstawionym na rysunku ijó? Zacznijmy od pytania najtrudniejszego: 3. kanarek jesto ptak? Czy kanarek jesto zwierzę? Czy dąb iesto drzewo? Inny typ pytania dotyczący cech wymaga sprawdzenia takich cech. może oddychać. Jedno zdanie Czy kanarek jesto kanarek? zostało włączone do serii dla celów skalowania czasu. Pouczające i zabawne będzie zapoznanie się ze strukturą pamięci Leona Gabora. Jo której przynależy? Czymjesto kanarek? Kanarek jesto ptak. Czas oceny jego prawdziwości przez osobę badaną pozwala eksperymentatorowi ustalić czas niezbędny do przeczytania pytania i udzielenia odpowiedzi w warunkach nie wymagających poszukiwania informacji w pamięci. Jeżeli informacja reprezentowana jest w pamięci właśnie w taki sposób. jakich ludzie udzielają na zadane im pytania.• junientem dotyczącym banku danych. musimy zatem kontynuować poszukiwania w tym kierunku. Ponadto wyróżniono dwa rodzaje zdań. POSZUKIWANIE INFORMACJI W PAMIĘCI Pytanie: Czy wszystkie turnie są górami? Pytanie: Czy kanarek ma krew? Pamięć można badać analizując odpowiedzi. A zatem. Aby to zaobserwować. ale z Struktura pamięci Leona-Gabora została odtworzona na podstawie studium tego przypadku zamieszczonego w pracy Rokeacha. Dane przedstawione na rysunku 11 -6 wskazują na to. Obecnie jednak interesować nas będzie nie to. który uważał siebie za Jezusa Chrystusa3 (rys. zaczerpniętym z pracy Allana Collinsa i M. jakiego potrzebują na udzielenie każdej odpowiedzi. Następny zatem krok. Badani udzielają odpowiedzi na pewną liczbę serii takich pytań. to sprawdzić definicję jotyczącą ptaków: Czy ptak oddycha? I tu również nie znajdujemy informacji o oddychaniu.)uilliana (1969) i przekształconym przez nas zgodnie z konwencją stosowaną w tej „jiążce.1 sek. a jednocześnie mierzony jest czas. Aby odpowiedzieć na jedno z nich. co usłyszymy w odpowiedzi. lest bardzo możliwe.zwane pytaniem jesto. których prawdziwość ocenia badany. Pokazano tu kilka typów zdań. czy oddychanie stanowi część charakterystyki kanarka. że cecha oddychania jest przechowywana w pamięci jedynie przy pojęciu ptaka czy zwierzęcia: Czyż bowiem wspólna cecha nie może określać całej klasy. The Three Christs ufYpsilanti (1964). że odpowiedź nasza musi brzmieć nie. że odpowiedź tak na stwierdzenie kanarek RYSUNEK 11-4 psychicznych związki między pojęciami nie są tak racjonalne. W Oczywistości można zauważyć. jak: ma skórę. że każdy dodatkowy poziom poszukiwań w pamięci zabiera dodatkowo około 0. 3 . to odpowiedź na pytanie w rodzaju: Czy kanarek oddycha? wymaga więcej czasu. niż odpowiedź na pytanie w rodzaju: Czy kanarek ma skrzydła? To właśnie chcemy sprawdzić: czas potrzebny na udzielenie odpowiedzi na tego typu pytania.:-iką szybkością. zostanie nam udzielona.

24 sek. Chicago ma góry. stąd można wnioskować. takie jak: kanarek ma skrzela i kanarek jesto ryba. przynajmniej bezpośrednio dostępnej informacji? Na koniec spróbujcie wyobrazić sobie taki bank danych.kanarek śpiewa .Jeść Oddychać Latać Pływać Pióra Płetwy Skrzydła jesto kanarek następuje po upływie około 1 sek. przedstawione na rysunku 11-6.. zajmuje około 1. kanarek jesto zwierzę)zajmuje p0 iikoło 1. W przypadku turni natomiast konieczne jest sprawdzenie wszystkich konkretnych przykładów turni. zgodnie z kierunkiem strzałki. który był potrzebny przy rozstrzygnięciu kwestii typu: kanarek ma skórę. Wieloetapowy proces poszukiwań Pytanie: Wszystkie turnie są górami A y zdecydować się. potrzebne było na poszukiwania w pamięci. dłużej. czy jest to prawda czy też fałsz.8 sek. gdy wymagane jest sprawdzenie listy cech. Źródło: Collins i Quillian (1969). że kanarek ma skórę-o 0.jesto (np. Orzech laskowy ma zamek. .. RYSUNEK 11-6. Jest to czas potrzebny na przeczytanie /dania. Wyniki tych eksperymentów mają wyłącznie charakter wstępny: pozwalają jedynie przypuszczać.24 sek. Rowery rozpędzają mgłę. to znaczy o 0. który pozwoliłby operować /daniami w rodzaju: RYSUNEK 11-5 1.zabiera około 1. posługując się rysunkiem 11-5.5 Madryt jest meksykański. Zdanie wymagające przeszukania dwu /iomów pamięci dotyczących stwierdzeń typu jesto (np. podjęcie prostej decyzji i naciśnięcie odpowiedniego guzika. że dodatkowe 0. najprostsze poszukiwanie . Spróbujcie teraz. a wykrycie tego.18 sek. Ćwiczenie: Zwróćcie uwagę na dodatkowe dane. Igloo na pewno roztopi się w Teksasie.18 sek. dla których to twierdzeń nie ma w banku Janych odpowiedniej. czy struktura definicji smarków jest zgodna z przedstawionym twierdzeniem. kanarek jesto ptak).3 sek. Jak postąpilibyście z twierdzeniami w rodzaju kanarek jest niebezpieczny lub nawet kanarek jest spokojny. Zdanie wymagające poszukiwań na jednym poziomie. więcej niż najprostsze zdanie. jaka jest rzeczywista struktura pamięci i jak przebiegają procesy wydobyta z pamięci. To -zasy reakcji na fałszywe twierdzenia. Prowokują niewątpliwie do dalszych poszukiwań dotyczących ogólnej natury systemu pamięci. Podobnie w wypadku. niezbędny jest inny rodzaj pamięci b "iz ten. W Mestii kanarka podstawowy problem polegał na zadecydowaniu. określić możliwe drogi poszukiwania odpowiedzi na te pytania. Będzie to operacja zupełnie innego rodzaju.

-Zykładów krzeseł. pytania te wymagają różnych strategii poszukiwawczych. P i S zachodzą na siebie znaczeniowo. a S studentów. z którą zapoznawaliśmy się dotychczas. Jeżeli będziemy postępować w ten sposób to czas niezbędny na udzielenie odpowiedzi na pytanie: Czy wszystkie trony są meblami? będzie znacznie krótszy niż czas potrzebny do udzielenia odpowiedzi na pytanie poprzednie. w kolejnych dwu twierdzeniach: Wszystkie zboża są tajfunami. Wszystkie książki są kotami. że w wypadku twierdzenia w rodzaju: Niektórzy piloci są mężczyznami. Jeżeli jednak oba pojęcia będą miaiy cokolwiek wspólnego. Ogólnie poszukiwanie odpowiedzi na pytania tego typu można przedstawić jako proces dwustopniowy. dokonać przeglądu jego zakresu. Fałsz.) (Niektóre S są P. Wszyscy pisarze są kobietami. potrzebne są jeszcze inne procedury poszukiwawcze. W końcu niech P i S oznacza rzeczy nie mające ze sobą nic wspólnego. Prawda. Prawda. odpowiedź na pytanie: Czy wszystkie krzesła są meblami? można zacząć od pojęcia krzesło. (Wszystkie S są P. aby móc znaleźć odpowiedź na te pytania. tak więc od razu rzuca się w oczy. tłum. Wszystkie S są P. tłum. nie ma żadnych wspólnych relacji między S i P (zboża-tajfuny lub krzesła-ludzie). i upewnić się. czy oba porównywane przedmioty mają coś wspólnego. że do udzielenia odpowiedzi na pytania niezbędne jest zarówno wydobywanie informacji z . to pierwszy etap analizy nie dostarczy nam odpowiedzi. Wszystkie kobiety są pisarzami. a S próżnię. Niektóre rubiny są kamieniami szlachetnymi. aby sprawdzić. Niektóre koty są książkami. aby dać odpowiedź: prawda. przyjmując istnienie struktury pamięci. Fałsz. Wszystkie koty są książkami. albo P niech oznacza książki.) wystarczy jeden przykład potwierdzający. Fałsz. Zgodnie z naszym rozumowaniem możliwe jest sprawdzenie różnych teorii poszukiwania w pamięci poprzez dobranie pytań z różną liczbą przykładów. (Wszystkie S są P. Odpowiedź taka następuje szybko. że te twierdzenia są fałszywe. Niektóre P są S.).). Niektóre krzesła są ludźmi. że każdy stanowi pewien typ mebla. a S pisarzy albo też P konserwatystów. tłum. (Zakresy obu pojęć w części się pokrywają . Niektóre książki są kotami. które trzeba odszukać. Rozpatrywał On odpowiedzi osób badanych na pytania czterech następujących typów: Wszystkie P są S. ponieważ uzyskiwana jest od razu w pierwszym etapie analizy.przyp. a S-koty. a S-kamieniem szlachetnym. W końcu w naszym życiu z tronem nie spotykamy się tak często jak z krzesłem. Prawda. a S górą. czyli wszystkich D.) Relacje rozłączne. Wszystkie kamienie szlachetne są rubinami. jak zmieniają się odpowiednie czasy reakcji u osób badanych. Rozważmy następujące przypadki: Relacje podrzędności. Stąd: Wszystkie rubiny są kamieniami szlachetnymi. zachodzący w zorganizowanej strukturze pamięci (rys. We wszystkich czterech wersjach zdania będą fałszywe. Meyer (1970) analizował znaczną liczbę pytań tego typu. Niech P będzie jednym z przykładów S. to znaczy. dodatkowego czasu i osoby badane odpowiednio wydłużają czas swoich odpowiedzi. tak więc czas poszukiwania powinien być krótszy. Prawda. oczywiście.D. Fałsz. Wspólną cechą wszystkich naszych procedur poszukiwawczych jest to. ale żadne z nich nie jest przykładem drugiego. (Zakresy pojęć nie zachodzą na siebie . W zależności od relacji między S i P.przyp. 11-7).przyp. Niektóre kobiety są pisarzami. albo P-rubinem. Zauważmy.). Prawda. . Niech P oznacza kobiety. Rezultaty tego typu eksperymentów wskazują. Na przykład. (Niektóre S są P. Niektórzy pisarze są kobietami. Fałsz. W pierwszym następuje sprawdzenie. czy pojęcia te zachodzą na siebie? Na przykład. jak na przykład: Wszyscy piloci są mężczyznami. Fałsz. a następnie zbadanie. Tak więc otrzymamy cztery typy zdań. czy wszyscy piloci na pewno są mężczyznami. Niech P oznacza dom. W takim przypadku konieczny jest drugi etap analizy.) Relacje zachodzenia na siebie. Niektóre kamienie szlachetne są rubinami. Dodatkowe przetworzenie informacji wymaga. (Zakres jednego pojęcia wchodzi w zakres drugiego . że proces odpowiadania na pytania składa się przynajmniej z dwu etapów. tak więc P może być turnią. Fałsz. Niektóre S są P. aby znaleźć odpowiedź.

jak i rozumowanie dedukcyjne. Źródło: Meyer ny7ll R YSUNEK 11-8 Północ :e!ona Radykał pamięć rzadko jest zwykłą przechowalnią zdarzeń. gdzie może być najbardziej wydajna. gdzie się skrywała. Nawet tak proste pytanie. wydobyta z cichego kącika. które rozpatrywaliśmy przed chwilą. red. jest raczej zbiorem sądów. Wydaje się. ale zapisane zostało tylko jeden raz. jak: Co to jest ąuigee?4 wymaga intensywnych poszukiwań i logicznych konstrukcji na podstawie posiadanych informacji (rys. twierdzenie typu ma skrzydła nie jest przechowywane przy każdej nazwie ptaka. kiedy starannie badamy jej budowę i zachodzące w niej procesy wydobywania informacji. obok bardziej ogólnego pojęcia „ptaki". 11 -9) przedstawiający pojęcia. które muszą być opracowane w celu zrekonstruowania poszukiwanego obrazu. Musi ona być wyszukana. W ciągu długiej historii badań psychologicznych wskazano. W gotowej formie odpowiedź rzadko przechowywana jest w systemie pamięci. że system powinien mieć pewną inteligencję. a następnie trzeba ją pracowicie złożyć z oddzielnych części. ze Gra typu bilard. (Przyp. Jednakże prawdziwa. ponieważ od czasu do czasu zdarza się. Nasuwa się przypuszczenie. że informacja jest przechowywana tam. konstruktywna natura pamięci ludzkiej odkrywa się przed nami jedynie wtedy. A zatem.) REORGANIZACJA STRUKTUR PAMIĘCI POPRZEZ PROCESY MYŚLOWE Dane. wskazują na to. że informacja zgromadzona w banku danych jest odpowiednio ustrukturalizowana.RYSUNEK 11-7. 11-8). Przeanalizujmy zatem niektóre procesy zapewniające reorganizację i generalizację informacji. poi. Przed nami schemat (rys. które mogłyby być zakodo- . pamięci. że informacja przechowywana w pamięci ulega pewnej reorganizacji.

a to dlatego. Widać. że ilustrowana na schemacie pamięć zna jedynie trzy osoby. Aby uprościć rozważania. Jednak w przypadku przedstawionego systemu posiadanie rudych włosów oraz niskiego wzrostu jest tak samo dobre do scharakteryzowania osoby. Źródło błędu tkwi w tym. tłusta. W tym momencie system pamięci wie jedynie tyle.RYSUNEK 11-9 iv. Nie godzimy się z tym. Jednak w procesie formułowania tej odpowiedzi mogą zajść nieresujące rzeczy. że może odnaleźć w banku danych wspólne pojęcia dla niektórych osób. Możliwe jest pewne udoskonalenie naszego modelu pamięci. lecz pojęcia dotyczące Mary. Boba i Sama. czego naprawdę dowiedzieliśmy się. Bob i Sam jesto osoba. Bob jest niski. można utworzyć nowe pojęcie NI. . Zgodnie z informacją przechowywaną w tym banku danych. Takie uogólnienia (rys. być może. niska i brzydka. nauczy się RYSUNEK 11-10 Niskiego wzrostu Ciało Rude włosy Istota ludzka Pryszcze Tłusta Quigee Brzydka Radykał Bystry . wszystkie osoby są niskie. Chętnie godzimy się na to ostatnie. ale nie na dwa pierwsze.wyłączyć cechę dotyczącą ciała każdego z trzech przypadków i umieścić ją tylko raz jako informację osoba ma ciało. Ale spójrzmy na to: Bob Mary i Sam są niscy. że wszystkie osoby maja ciało. Wszystkie osoby są niskie. Czy wszystkie osoby mają ciało? W banku danych mamy do czynienia wyłącznie z trzema przypadkami osób i każda z nich rzeczywiście ma ciało. Bob ma rude włosy. Bob jest rudowłosy i radykał. przynajmniej po części. Później. Hmm. Uwzględniając tę informację. 11-11). Wszystkie osoby mają rude włosy. osoba płci męskiej (rys. Tak więc pojęcie osoba zostało uogólnione przez zestawienie wspólnych informacji. wiedza o nich zostaje uogólniona. i wiele z nich wcale nie miało rudych włosów. Mary jest płci żeńskiej. W ten sposób upraszczamy sobie ogólną strukturę banku danych. co wiesz o osobie? W odpowiedzi na takie pytanie system pamięci powinien przejrzeć listę osób i wskazać ia właściwości każdej z nich. to do jakich wniosków możemy dojść myśląc o istniejących tu /wiązkach? Poza tym. Mary ma rude włosy. że wszystkie osoby są rude. Wszystkie przykłady danego pojęcia są analizowane kolejno w celu wykrycia cech wspólnych. są niscy i mają ciało. gruba. Taki system uogólniania jest raczej prosty. że Bob i Sam są osobami płci męskiej. Jeżeli dysponujemy informacją w rodzaju: Mary jest niska. w schemacie nie zostały przedstawione zdarzenia. 11-10) mogą nam się wydawać nieco osobliwe: Wszyscy ludzie mają rude włosy. Spójrzcie na rysunek 11-10. że mieliśmy okazję spotkać setki i tysiące osób. Sam ma rude włosy. a mianowicie cechę „być płci męskiej". Oczywisty wniosek natury praktycznej . Jeśli przy każdym pojęciu przechowywana jest ta sama informacja. rudowłose i mają ciało. Przeanalizujmy na przykład hipotetyczny efekt pracy procesu interpretującego: Mary. w miarę gromadzenia się coraz większej ilości informacji odnoszących się do tych czy innych pojęć rozsądnie jest zatrzymać się i ustalić. Pytanie: Powiedz. jak i fakt. Sam jest bystry. płci żeńskiej.ine w banku danych czyjejś pamięci.

które już wiemy o osobie. I jeszcze do tego obaj są NI. co jest specyficzne dla Mary. a Mary jesto * reprezentuje informację. a zatem jest niska. ma pryszcze i „quigee". i co wyróżnia ją spośród innych osób. Luiza jesto osoba. że dokonując uogólnień system pamięci może posługiwać się wyłącznie tą informacją. oznaczony dla wygody symbolem NI. że Mary jesto osoba. Mary jest grubą. klient jesto *. nie ma specjalnych problemów. Podobnie dodajemy Sam do definicji pojęć radykał i brzydki. Mamy więc okazję zaobserwować. że Mary jest również brzydka. Mary jesto *. Informacja ta umożliwia dalsze udoskonalenie schematu. Przypuśćmy. niezbędny jest mechanizm przebudowywania pojęć w miarę napływu dalszych informacji. W danym momencie nasz system pamięci przechowuje następujące informacje. 11-12): określać to pojęcie słowem mężczyzna. Harry jesto osoba Jak dotąd. Jednak prostota tego schematu uogólnienia jest myląca. ale jest to jedyna. ma rude włosy i ma ciało. związane z pojęciem osoby: osoba * jesto istota ludzka. podstawiamy symbol * na miejsce tego pojęcia. (Od tego miejsca byłoby dobrze. Wraz z upływem czasu bezpośrednio powiązane z danym pojęciem pozostają tylko cechy. Powinna jednak istnieć jakaś przeciwwaga dla tej tendencji do nadmiernych uogólnień. Stąd też wynika nowe uogólnienie-NI jest radykałem. i utwórzmy też trzy nowe pojęcia: szczęśliwy. Dzięki takiemu mechanizmowi uogólnienia można uzyskać następującą odpowiedź na pytanie dotyczące pojęcia Mary: Pytanie: Opowiedz mi o Mary. Myśląc o Mary system pamięci będzie zwracał uwagę przede wszystkim na to. którą dysponuje w danym momencie. niech się zastanowię. jak na podstawie analizy informacji nabytej w uprzednim doświadczeniu tworzą się pewne pojęcia ogólne. Czy mam porównać Mary z innymi znanymi mi osobami? Korygowanie błędów Jestoczywiste. brzydką osobą płci żeńskiej. wspólna dla obojga cecha. Sam jest brzydki.vtuacji błędów. w miarę kolejnego przystosowywania się. że Sam jest brzydki i jest radykałem. Stopniowo. struktura pamięci podlega ciągłej reorganizacji. Tak. Ta cecha systemu jest zbieżna z zachowaniem się rzeczywistych ludzi. * jest niska. * ma rude włosy. Dodajmy te trzy fakty do listy rzeczy. * ma ciało. Tak więc * jesto istota ludzka. Struktura pamięci przedstawia się teraz w sposób następujący (rys. jak i Bob są radykałami. ponieważ jego wiedza może być dość szczupła. które są dla niego albo specyficzne. Cechy bardziej ogólne można łatwo odszukać przechodząc w górę zgodnie ze strzałkami jesto.RYSUNEK 11-11 . ale na razie uogólnienie to wyznacza nie nazwany węzeł wtórny. Przypuśćmy. Cechy wspólne dla pewnych pojęć mają tendencję do przemieszczania się w górę. że dostępne są następujące fakty: Osoba jest szczęśliwa. \by uprościć opis danego węzła. który został przedstawiony na rysunku 11-11 i wprowadzili doń trzy wskazane uzupełnienia. tak abyście mogli go przekształcać w miarę jak będziemy posuwali się naprzód. I oczywiście jest osobą. Przede wszystkim do definicji pojęcia Sam dodajemy nowe informacje. łącząc się z jednostkami ogólniejszymi. Luiza i Harry. Zauważmy. że dowiedzieliśmy się nowych szczegółów: Sam jest radykałem. które chcemy zdefiniować. oznacza informację. Prowadzi to do nieuniknionych w tej . że osoba jesto istota ludzka. żebyście przerysowali schemat. Ułatwi wam to zapis dalszych wywodów). albo też szczególnie ważne. Jednakże zarówno Sam. NI jesto *.

* jest brzydki. system musi znaleźć sposób skorygowania wcześniej dokonanego. Inaczej mówiąc. aby wycofać sporną informację z pojęć wyższych i przenieść ją do węzłów wszystkich pojęć podrzędnych. Co nam teraz wyszło? Luiza jest wysoka. to sprawdzić prawdziwość napływającej informacji. NI i Harry'emu (rys. * jest wysoka. że Luiza jest wysoka? Jeżeli informacja została sprawdzona. NI * jesto osoba. Jedna ze strategii polega na tym. Pierwsza rzecz. * jest płci męskiej. ale Luiza jesto osoba. że są niskie. że Luiza jesto osoba.Sam * jesto NI. * jest bystry. * jest stara. Dotychczas system wiedział o Luizie tylko tyle. 11-13). * jest głupia. jaką musi uczynić. i przypisać je tym osobom. a w szczególności Mary. RYSUNEK 11-13 . a osoba jest niska. a szczególnie wiedza dotycząca Luizy. * jest przystojna. * jest radykałem. Bob * jesto NI. należy wycofać twierdzenie osoba jest niska z definicji osoby. zadając informatorowi następujące pytanie: Czy masz pewność mówiąc. o których pamięć wie. Następnie system powinien w stosunku do każdej z tych osób dokonać Ponownej analizy zgodności cech. że wiedza systemu pamięci dotycząca ludzi ciągle rośnie. Sam jesto * Bob jesto * Załóżmy. nadmiernego uogólnienia. skoro są dowody przeciw takiemu umiejscowieniu tego twierdzenia. W tym punkcie system pamięci musi przedsięwziąć określone środki w celu usunięcia konfliktu. Teraz dochodzą następujące nowe informacje: RYSUNEK 11-12 Luiza * jesto osoba.

Druga strategia-i ją właśnie przyjmiemy . iż dowiedzieliśmy się jeszcze o tym. Każda osoba. że napewno jesto osoba (a zatem. o których mówiliśmy poprzednio? Czy pamiętacie to stwierdzenie? Ci autorzy są faszystami. * jest wysoka. Jeżeli byłaby to pamięć ludzka. Jak się zachowa omawiany system pamięci. brzydki. stare i przystojne. jak z tego wynika. Oto co otrzymaliśmy: osoba * jesto istota ludzka. Ocenianie na wejściu Posunęliśmy się znacznie naprzód. najwidoczniej.polega na podzieleniu pojęcia osoby na dwie różne grupy. wysokich przystojnych osób. Niektórzy radykałowie są bystrzy ale brzydcy. ma ciało. jest szczęśliwą rudowłosą istotą ludzką). Jak na razie brak tu jedynie uogólnienia informacji. to radykał może być płci męskiej lub żeńskiej i jest bardzo prawdopodobne. że: Harry jest stary. Harry jest wysoki. żebyście nie przyjmowali biernie tego twierdzenia. Czy radykałowie płci męskiej mają pryszcze? Rozważam sobie pojęcie osoby. co wie jego bank danych i przeprowadzić następujący wywód (rys. to idę o zakład. Mary jesto * NI jesto * N3 * jesto osoba. 11-14): Czy Mary jest radykałem? Jeżeli tak. W gruncie rzeczy nasz model jest już na tyle rozbudowany. * ma ciało. Jest ona również istotą ludzką. jakimi regułami posługujecie się przy ocenie tej informacji wejściowej. to. drugi zaś to osoby niskie. kiedy otrzyma jedno z zadań. W ten sposób tworzymy pojęcia N2 i N3: RYSUNEK 11-14 N2 * jesto osoba. Teraz mamy już określone podstawy do zbadania tego typu oceny. że Luiza i Harrym oboje przystojni i starzy. człowiek mógłby rozważyć. Luiza jesto * Teraz musimy dokonać odpowiednich zmian w pojęciu osoba. Harry. Drugi to radykałowie płci męskiej. Interesowało nas. Harry jesto N3. klient jesto * N2 jesto * N3 jesto * A co z Harrym? Wszystko. jest bardzo podobny do Lui/y. czy są one wysokie czy też niskie. Niektóre wysokie. Proponowaliśmy wam wówczas. że można by rozstrzygnąć pewne kwestie przedstawione na wstępie. że Harry jest głupi. w zależności od tego. jak wszystkie pozostałe osoby. Wszystkie zostały przedstawione na rysunku 11-14. gruby. przystojne osoby wydają się głupie. Ale przypuśćmy. lecz próbowali aktywnie je zinterpretować. Osoby niskie też mogą dzielić się na dwa typy. co o nim wiemy. jest jedną ze starych. * jest niska. są dwa podstawowe typy osób: jeden typ to osoby wysokie. ^ Udało nam się zgromadzić raczej pełną listę cech. że Bob jest brzydki. . którym będziemy się posługiwać. Harry jest przystojny. Jak widać. Rysunek 11-15 przedstawia schemat pamięci. Jeśli się dobrze nad tym zastanowić. rude włosy i jest szczęśliwa. jeden jest płci żeńskiej. mający pryszcze i „quigee".

Pamięć ta miała już do czynienia ze >to\\cm faszyści. RYSUNEK 11-16 . Jedna z Brzydki - Zauważcie. które już wymieniłeś. ponieważ odpowiadające im pojęcia zostały uogólnione jako N2. Pierwsza sprawa. to mężczyźni czy kobiety? Informator: Mężczyźni. aby zilustrować kilka możliwych procedur stosowanych do reorganizacji informacji przechowywanej w banku danych. Czy :. Być może. mówisz o jakiejś określonej osobie. co jest widoczne. została przedstawiona na rysunku 11-16. Informator: W pewnym sensie. Ale.••. Teraz pamięć musi powiązać napływającą informację z tymi. która uczestniczy w powyższym dialogu. Mussolini i Napoleon. Po prostu nigdy ich tak nie nazywałem. Informator: Osoba jest faszystą. żeby osoba miała •. Mussolini i Napoleon. I teraz otrzymuje informacjo: Osoba jesto faszysta. niscy. że N2 otrzymało nową nazwę: N2 oznacza to samo co faszysta. Tym razem nie wystarczy już akceptacja wartości fasadowej tej informacji. Opracowaliśmy tak dokładnie te przykłady. że faszyści są okrutni.*: są wysocy czy niscy? Informator: W7 istocie rzeczy faszyści są zazwyczaj niskiego wzrostu tak jak Hitler.. A zatem w drodze implikacji bank danych zakoduje. Pamięć: Mało wiem o faszystach. które już poznała. Ta część pamięci. Znam takich ludzi. pamięć: Rozumiem. Pamięć: Dziękuję. Zapamiętam to sobie.i cechę tego typu.RYSUNEK 11-15 pamięć: Pamięć: Aha. ale nie przypuszczam. Bobie i Samie. brzydcy i okrutni i że wobec tego Mary. Hitler. że w stosunku do poprzedniego uległ on pewnej reorganizacji. jaką należy zaznaczyć.•w. Bob i Sam są faszystami. ale. Ponadlo. że faszyści bywają grubi. zawiera więcej informacji o Mary.-i-". ale wie jedynie to. to fakt. którzy są faszystami. czy są osoby. Czy są brzydcy? I są radykałami? Informator: Tak bym ich określił.

że takie wyspecjalizowane klasyfikacje okażą się kiedyś przydatne. przy założeniu. jak szeroki jest snop światła rzucanego przez latarkę? Porównując ze sobą rysunki 11-17 i 11-18. Jest jednak bardzo prawdopodobne. ponieważ w rzeczywistości stopień dostępności sieci w banku danych mierzony jest liczbą równocześnie spostrzeganych strzałek i pojęć. który w całości był obejmowany jednoczesna obserwacją: w takich warunkach nie trudno zrozumieć wzajemne powiązania między przedstawionymi rzeczami. że interpretator ogląda sieć banku danych oświetlając go latarką. Jeden ze sposobów przedstawienia sobie tego może być. I n n a wprowadza specjalny podział na klasy. PENETRACJA BANKU DANYCH Jak wiele danych może być objętych jednocześnie procesem interpretacji? Dotychczas przedstawialiśmy na rysunku taki schemat banku danych. • Lager Cabernet sauvignon Fermentujące owoce Hałaśliwy RYSUNEK 11-17 RYSUNEK 11-18 .procedur polega na uogólnieniu. że analogia ze snopem światła nie jest zbyt ścisła. a nie fizyczną miarą średnicy plamy świetlnej). co zostało oświetlone. (Zauważcie. że system interpretujący nie obejmuje całego schematu w jednym akcie obserwacji. Ćwiczenie: Z banku danych dotyczących garnków i pojemników (rys. Jeszcze inna procedura polega na wyszukiwaniu a następnie eliminowaniu błędów i niezgodności. Powstaje pytanie.na przykład taki. że garnek powinien być wykonany z metalu jednak równocześnie imbryk może być wykonany z fajansu. dostrzegamy różne możliwe poziomy widoczności. Wtedy widzi jedynie to. 11-2) należy wyeliminować następującą niezgodność. chociaż w schemacie jest określony jako garnek. dedukowaniu wspólnych cech różnych pojęć.

które było prezentowane pierwotnie. I chociaż początkowo wydawało im się. osobom badanym postawiono pytania testowe. pozostałe szczegóły incydentu. że istnieją pewne granice wyobrażania sobie tej c/) innej sceny. W gruncie rzeczy. Jest też prawdopodobne. Wyobraźmy sobie tę scenę: „U Luigiego"-to ciemna.Ograniczenia w tym. Badani zapoznają ię z historyjką składającą się z oddzielnych zdań: s Głaz stoczył się z góry. ale zostały przypadkowo pomieszane z innymi zdaniami. jego znaczenie różni się od tego. że to pamięć krótkotrwała przetrzymuje informację w celu przetworzenia jej w procesie interpretacyjnym. znikają z centralnego miejsca w procesie myślowym. Zdanie C nie należy do tej grupy. co człowiek może „widzieć" w jakimś jednym momencie w procesie wydobywania informacji ze swej pamięci. chociaż w pewnym sensie nic przestają istnieć. Kiedy śledzimy któryś ze szczegółów. Jest bardzo prawdopodobne. to w takiej formie nie było prezentowane. że system pamięci koduje znaczenie tego. to powiedzcie: Jakiej rasy jest pies Henry? Jak długi jest jego ogon? Spójrzcie na jego obrożę. Właściciel Al. złożony zbiór połączeń dotyczących Henry'ego. Zakres tej pamięci jest mierzom w jednostkach psychologicznych. chociaż bowiem jego znaczenie jest właściwe. C. Gdyby poproszono Was o przyjrzenie się psu. Głaz uszkodził chatę. Możliwe. Zauważcie. czy nawet szczegółów samej tawerny. B. to wówczas okazałoby się. Zdania te nie były prezentowane w takiej kolejności. co więcej. Głaz uszkodził małą chatę nad rzeką. Henry. W pobliżu kręci się zawsze jego pies Henry. inne węzły przedstawiające pozostałe szczegóły zdarzenia przestają być widoczne. gryzie Sama. proszono je. w pamięci długotrwałej). lecz jest to ogólne pojęcie zdarzenia. c iż zapamiętać. które składają się na historyjkę. Następnie w 5 minut po zakończeniu ekspozycji wszystkich zdań. które nie powinno obejmować żadnych szczegółów. Zdanie A jest to jedno z tych zdań. to stwierdzimy. Bardzo interesujące wydaje się założenie.u Luigiego" (nie pokazany na schemacie). Galaretka jest słodka. zadymiona tawerna. Badany powinien potwierdzić. Nagle w grupie osób siedzących w rogu wybucha kłótnia. czy słyszały wcześniej dane zdania kontrolne. ile promień światła latarki zdoła oświetlić). co z kolei ograniczy zdolności procesu interpretacyjnego do wyszukiwania oceny informacji przechowywanych w banku danych (tzn. że prawidłowo zrozumiał każde zdanie. Jeżeli zajmiemy się szczegółową analizą odpowiednich węzłów. gdzie konsumenci siedzą w boksach w słabo oświetlonych rogach sali. że przypomina je sobie. ROZUMIENIE A ZAPAMIĘTYWANIE Główną implikacją tych rozważań jest to. Słychać. Opowiadanie jest wydrukowane w gazecie.to wystarczy zadać im kilka pytań dotyczących szczegółów ubioru osób. aby stwierdziły. Osoby badane mają wybrać ze wszystkich prezentowanych zdań te cztery. a te bardzo odległe (na przykład rola Henry'ego w incydencie „u Luigiego") pozostają z dala od centrum rozważań. Gdyby poproszono Was o przyjrzenie się różnym szczegółom psa. a następnie ułożyć je we właściwym porządku (ze wszystkich prezentowanych zdań można było zbudować cztery historyjki). Chata stoi nad rzeką. n Rozważmy następujący eksperyment (Brandsford i Franks. w pewnym momencie w trakcie tego rozgardiaszu Mary uderzyła Luizę. takimi jak: Wietrzyk jest ciepły. Zdanie B jest najbardziej interesujące. pies Ala. Po prezentacji każdego oddzielnego zdania badany odpowiadał na proste pytania (Co zrobił? Gdzie?). że obraz nie jest tak dokładny. określający jego wygląd zewnętrzny i szczegóły jego psiego żywota. 1971). jaki charakter mają te jednostki. zego doświadczaliśmy. które nie wiążą się z tą historyjką. mówiąc obrazowo. odnoszący się do całego incydentu w tawernie . Głaz uszkodził chatę. że w pamięci krótkotrwałej może mieścić się jednocześnie tylko ograniczona liczba węzłów (to znaczy. chociaż nie jest pokazany na schemacie. Głaz jest mały. co było prezentowane. Postarajcie się wywołać \v swojej wyobraźni całą tę scenę. a nie samo doświadczenie. że wyobrażają sobie dokładnie i wyraźnie cak| bójkę w tawernie. Przeprowadźmy następujący eksperyment myślowy. to węzły sąsiednie stają się słabo widoczne. Istnieje też. że w banku danych znajduje się wtórny węzeł centralny. tyle. Jak badani przypominają sobie te zdania? Rysunek 11-19 przedstawia cztery zdania i ich struktury. Mrówki zjadły galaretkę. że obraz samego psa nie jest już taki wyraźny. Na przykład takie trzy zdania: A. jak sądzili. gubimy z pola widzenia części ciała psa. że sposób kodowania informacji przez system pamięci . Można sobie łatwo wyobrazić że ograniczona liczba węzłów zmieści się w pamięci krótkotrwałej. na przykład węzły reprezentujące każdego uczestnika incydentu. to towarzyski sympatyczny gość. a muszą przyznać. Można tak iść w nieskończoność. Można go analizować. Jaki napis widnieje na blaszce przyczepionej do obroży? Większość osób zgodzi się zapewne z tym. to jego obraz znajdzie się w centrum Waszej świadomości. długości czy koloru ich włosów. czy też nie. że sama obroża zeszła na dalszy plan i jakby rozpłynęła się we mgle. Rozważmy incydent w lokalu „u Luigieąo" opisany i przedstawiony na rysunku 11-3 w tym rozdziale i na rysunku 10-16 w poprzednim rozdziale. Badając obrożę. Chata jest mała. Spróbujmy zastanowić się nad tym.. jak Sam wrzeszczy na Mary. jeżeli skoncentrujemy uwagę na blaszce wiszącej przy obroży. mogą w rzeczywistości polegać na ograniczeniach pamięci krótkotrwałej. że jednostką pamięci krótkotrwałej jest węzeł. Czy wszystko jest jasne? Jeśli tak. Ludzie starają się raczej zrozumieć. aby się upewnić.

Różnica ta polega na położeniu nacisku na dynamiczne i integracyjne procesy pamięci. Jednak takt. że przeczytaliście ponownie tę legendę. Pamięć zakodowuje i przechowuje myśli i znaczenie. Czy pamiętacie pierwsze wrażenie. aniżeli ten. Jedynie pierwsze z tych zdań było prezentowane naprawdę badanym w eksperymencie ifest !)• Kiedy jednak zapytano osoby badane. a ponadto dokonuje się ciągłe ich porządkowanie i wzbogacanie nawet wówczas. o specyfice literatury dziecięcej i o dawnych amerykańskich tradycjach związanych z folklorem indiańskim? Klasyczne teorie uczenia się zazwyczaj wychodzą z założenia. który was otacza. PAMIĘĆ JAKO PROCES PRZETWARZANIA INFORMACJI Opis struktury pamięci dokonany w tym rozdziale przedstawia całkiem inny punkt widzenia na naturę uczenia się. W miarę gromadzenia coraz większej ilości informacji o świecie. .yj prezentowany. wiedza systemu pamięci nieustannie rośnie. Tak więc jest całkowicie zrozumiałe. stając się również bardziej precyzyjna. który stoczył się z góry. Jeśli w pamięci przechowana jest właśnie ta ostania. 11-19). który wynika z analizy tworzenia się skojarzeń w klasycznych zadaniach dotyczących uczenia się. Każda prowadzona teraz dyskusja dotycząca Hiawaty determinowana jest po części tym. uzyskano zaskakujące wyniki: większość wskazała na Test 4. Taki sposób działania przenika wszystkie nasze doświadczenia i jest podstawowym sposobem. że dziś wiecie więcej o świecie. fest 4.Głaz stoczył się z góry RYSUNEK 11-19 fest 3. że stale wzbogaca się nasz zakres pojęć. Ale zdania A i B są równie dobre. System uczy się poprzez aktywną interakcję z otoczeniem. pozwala połączyć wszystkie struktury w jedną (rys. komplikuje założenia tych teorii. a nie w wyniku pasywnego tworzenia związków między bodźcem a reakcją. będąc niejako produktem ubocznym tego procesu. Test 2. taki. że ich nie widziały. czy zdanie B było prezentowane. Natomiast co do Testów 2 i 1 (a zdanie Test 7-to jedyne. na przykład: Test 1. A zatem. Zdanie C jest wyraźnie błędne: przeczy bowiem temu. że wielokrotne oddziaływanie specyficznego bodźca stanowi podstawę zdobywania informacji. to w jaki sposób można stwierdzić. osoby badane powinny rozpoznawać zdania tym łatwiej. Głaz uszkodził małą chatę nad rzeką. a zdanie Test 1 pokrywa się z nim jedynie częściowo. Głaz. Głaz uszkodził małą chatę. Zdanie Test 4 stanowi najpełniejszy opis zdarzeń. Natomiast taki rozwój jest naturalną właściwością systemu pamięci tego typu. które rzeczywiście było prezentowane) osoby badane zdecydowanie twierdziły. W omawianym eksperymencie zestaw zbudowany był ze zdań kontrolnych o różnym stopniu złożoności: niektóre zdania zawierały większą liczbę prostych myśli niz pozostałe. gdy nie stykamy się ponownie z danym pojęciem bezpośrednio. Następny w kolejności uzyskanych głosów okazał się Test 3. w jaki regulujemy nasze stosunki z otaczającym światem. czy pod wpływem lat zmieniły się Wasze wyobrażenia o nim? Dlaczego tak się stało? Czy dlatego. czy też w rezultacie tego. Nie mogło być inaczej. Automatycznie też w wyniku Mian struktury pamięci zmienia się wciąż nasza wiedza. uszkodził małą chatę nad rzeką. jakie wywarł na was bohater opowieści? Jak myślicie. im bardziej są one zgodne ze znaczeniem. Chata stoi nad rzeką. który w ogóle nie j. które z tych zdań słyszały one już wcześniej. czy też nie? Niewątpliwie jest zgodne ze schematem. co zostało przechowane w pamięci. jaki rozpatrywaliśmy. że wasze obecne wyobrażenia dotyczące historyjki o Hiawacie różnią się znacznie od początkowych. o Indianach. które zachowało się w ich pamięci. Prawdopodobnie wielu z Was zapoznało się w dzieciństwie z opowieścią o Hiawacie. jaki został zapamiętany.

jeśli nawet podstawowe mechanizmy są takie same. jest bardzo mało prawdopodobne. aniżeli przebudować lub zmodyfikować system swych przekonań.czego o nim dowiedzieliście się początkowo. jak również procesy przetwarzania informacji powinny być jednakowe u wszystkich ludzi. może być w jakiś sposób powiązane z tym. co jest nie powiązane z jego strukturą pojęciową. a po części tym. myśli. sprzeciwia się rewizji. że elastyczność pami^': . To.Iowieka w toku pracy i zabawy. A zatem. Spróbujcie przypomnieć sobie tę historyjkę: czy \ Vas/ . W modelach tego typu występowanie różnic indywidualnych oraz systemów idiosynkratycznych będzie raczej regułą niż wyjątkiem. Należy też się spodziewać. Bardzo rzadko człowiek dorosły spotyka się z czymś zupełnie . z czym się styka.lU znane z uprzednich doświadczeń. Zrozumienie dokonuje się powoli. Podstawowa trudność w danym momencie polega na ?raku systematycznych narzędzi analizy naturalnego. W późniejszych latach życia kiedy nagromadzone zostały duże zasoby informacji i zorganizowane w bank danych o rozwiniętym systemie krzyżujących się połączeń. ponieważ sprzeczności pojawiają się rzadko. eksploracyjnego zachowania się . lecz nie uwzględnia ich w pełnej mierze. Jednakże. Nowe pojęcia mogą już teraz być przyswajane głównie na podstawie analogii z tym. Zauważcie. w jaki system pamięci może zadawać pytania w celu sprawdzenia tworzonych rsrzez siebie porównań i wysuwanych wniosków. czyta. jak i od kolejnych wnioskowi dedukcji. marzy i działa. ale w gruncie rzeczy ten ważny problem jotraktowaliśmy dość pobieżnie. co jest już znane. co sobie na ten t e n i .vvraźnie sprzeczna z tymi doświadczeniami. co leży u podstaw takiego idiosynkratycznego rozwoju. przedstawiająca świat ich doświadczeń. zależy zarówno od jego doświadczenia. wywien istotny wpływ na to. Zdolność do radzenia sobie z najróżnorodniejszymi sytuacjami za pomocą niewielkiego zbioru podstawowych mechanizmów stanowi. Na początku większość pojęć znajdujących się w pamięci jest tylko w części zdefiniowana i słabo powiązana z innymi przechowywanymi informacjami. Wskazywaliśmy pewien sposób. rekonstrukcja nie polega na tym. jakie stosowane były w toku gromadzenia informacji. że otrzymują one dokładnie taką samą informację w jednakowym porządku i posługują się identycznymi procedurami. całe uprzednie doświadczenie jest automatycznie włączone do pełniejszej interpretacji i rozumienia tych nowych zdarzeń.iaczenie.jpwym. nie zawsze prowadzi to do pojawienia się takich samych struktur pamięciowych. że zachowanie dziecka jest związane z aktywnym itączeniem otoczenia w proces systematycznego poszukiwania informacji niezbędnych jo budowania jego wewnętrznej reprezentacji świata.. w miarę gromadzenia się cech przedmiotów. Początek został jednak zrobiony. uczenie się nabiera zazwyczaj innego charakteru. w jaki sposób przyswajana jest nowa informacja. Nawet wówczas. Nowe doświadczenie przyswajane jest w dużych dawkach. bez wątpienia. >Jiemal wszystko. Pamięć dwóch różnych osób rozwijałaby się jednakowo jedynie pod warunkiem. że podstawowa struktura pamięci. . żeby u dwu różnych osób ukształtowała się jedna i ta sama struktura pojęciowa. Główny problem polega teraz na włączeniu nowego pojęcia do istniejącej struktury.v obchodzeniu się z nowymi informacjami będzie się ciągle zmieniała w miarę ^ztałtowania jej struktury. poznawania przykładów oraz rozwoju pojęć dotyczących rozumienia wzajemnych stosunków między klasami pojęć. bez względu na u\ że podstawowe mechanizmy interpretacji i pamiętania informacji są wspóine ii!j wszystkich ludzi. pozwalającymi na jej przyswojenie i organizację. Struktura pojęciowa u dzieci jest znacznie słabiej ukształtowana i powiązana wzajemnie niż u jorosłych. Początkowy etan konstrukcji banku danych nieuchronnie związany jest z olbrzymią ilością informacji zapamiętywanej w sposób mechaniczny. W -tfultacie człowiek dorosły raczej woli odrzucić sprzeczne informacje lub zmienić ich . Kiedy zostanie ustalony związek między nimi. jaka istnieje między sposobem zakodowania informacji w pamięci dziecka a sposobem. Rozumienie rozwija się w wyniku połączenia doświadczenia zewnętrznego z mechanizmami wewnętrznymi. analizuje własne doświadczenia. jedną z główmiMcech adaptacyjnych systemu pamięci. l t myśleliście od tego czasu. Spośród wielu jeszcze nie zbadanych obszarów dotyczących świadomości ludzkiej laibardziej interesujący jest interakcyjny aspekt umysłu ludzkiego. która wypraco. w jaki ta sama informacja zostaje zakodowana przez dorosłego. które manipulują i reorganizują napływającą informację. przechowywanej w systemie pamięci. co jest . że staracie się przypomnieć sobie przede wszystkim t0 co rzeczywiście w niej było? Ciągły rozwój gromadzonej wiedzy. Nawet bardzo subtelne różnice w otoczeniu mogą pozostawić różne ślady w pamięci. Opisany przez nas model dotyczy •daśnie tych spraw.y. jego struktura pojęciowa. gdy odbierana informacja jest . Przyjmujemy. Nawet bardzo j-obieżne obserwacje wykazują.viita tak skomplikowany system wzajemnych powiązań. Człowiek zadaje piania. 1/ dziecka każde nowe pojęcie powinno tworzyć się na pustym miejscu. On też wyznacza te ogromną różnicę. co człowiek sądzi.

Opanowanie języka stanowi punkt zwrotny w rozwoju dziecka. kiedy zostanie uszczypnięty. jak pokażemy w rozdziale 13. Może jno uczyć się za pomocą języka. Różnorodne schematy sensoryczno-motoryczne wyuczone przez dziecko (pierwszych dwóch latach. krzesła są do siedzenia. działanie pozostanie dla normalnego dziecka :mtralną częścią jego struktury pojęciowej. kiedy zostanie wyrzucona. pienia się podłoże jego wiedzy o otaczającym świecie: następuje przejście od joświadczeń czysto sensorycznych i motorycznych do operacji na symbolach. a pojęcie piłki może opierać iic na jej ruchu. worzą tę podstawę. a odpowiedź będzie oparta na jego Kalaniu: stoły są do jedzenia. ' b. że niemożliwe już staje się ich rozdzielenie. że schematy łączące ioznania sensoryczne z działaniami motorycznymi zwane są schematami sensorycznonototycznymi. Początkowo Toblem uczenia się języka może sprowadzać się głównie do przyswojenia językowych lykietek . z którymi się styka. Dziecko nazywa śwnież swoje własne czynności: nie przypadkowo dzieci często rozmawiają same ze > ą Ale w końcu struktura taka jest niewystarczająca. na której stabilizuje się opanowanie języka. Rozwój odpowiednich schematów działań zostanie jokładnie omówiony w rozdziale 13. Do czasu opanowania języka struktury jercepcyjne i poznawcze mogą tworzyć się wyłącznie na podstawie działania wynikają. Rozumienie . Nawet po opanowaniu języka wczesne mechanizmy inteligencji serisoryczno-motoyeznej odgrywają nadal decydującą rolę w organizowaniu doświadczeń dziecka. Poprzez działanie niemowlę tworzy ogólne pojęcia o przedmiotach. Język Nabywanie znaczenia poprzez działanie Znaczenie nazw STRUKTURA JĘZYKA Struktura znaczeniowa a struktura powierzchniowa Przekazywanie struktury Przekazywanie znaczenia UCZENIE SIĘ JĘZYKA Uczenie się reguł Naśladownictwo Język jako środek komunikowania się Pierwsze kroki w komunikowaniu się Wytwarzanie a rozumienie Na dm iern a gen era lizać ja GRAMATYKA ANGIELSKA Rozumienie języka stanowi z pewnością unikalną i najważniejszą właściwość ludzkiego umysłu. język i myślenie dziecka przeplatają się tak silnie. A mimo to każde normalne dziecko może opanować dowolny istniejący język. Jeszcze Eez długi czas po opanowaniu języka.ego z doświadczeń. prostych przedmiotów z otoczenia. W miarę rozwoju jego zdolności do porozumiewania jięza pomocą symboli. ojcowie są do bawienia się. Nabywanie znaczenia poprzez działanie Działanie jest podstawą początkowej wiedzy nabywanej przez dziecko. członków rodziny. Pierwsze roki dziecka w posługiwaniu się językiem to nazywanie znanych mu już przedmiotów: ibawek. Poproście siedmioletnie dziecko o zdefiniofanie dowolnego przedmiotu codziennego użytku. Tu wystarczy zaznaczyć. że do tej pory nikomu jeszcze nie udało się dać pefnego opisu reguł tworzących te systemy. jakie wydaje pies. Tak więc jego pojęcie o psie może być oparte na odczuciu dotykowym sierści psa i na zabawnych jźwiękach. Dziecko zaczyna posługiwać się językiem w wieku około dwóch lat i.12.nazw .dla istniejących już schematów sensoryczno-motorycznych. Od tego momentu dziecko nie musi uczyć się wyłącznie poprzez własne doświadczenia. Te wczesne struktury zawierają sekwencje działań wykonywanych przez dziecko w jdniesieniu do jego otoczenia. plus wiedza o stałości i niezależności przedmiotowi zdarzeń. Systemy językowe są tak złożone. Język rozwija się w ramach inteligencji sensoryczno-motorycznej.

że istnieją poważne podstawy. Ponadto. na której buduje ono swe pojęcia. Zwróćmy na przykład uwagę na jtugość przyimków: w. Zdarzenia i spostrzeżenia ważne dla danej wspólnoty są zwykle nazywane bezpośrednio za pomocą niewielkiej liczby słów. że opanowanie języka nie wpływa bezpośrednio na zdolności percepcyjne. ale równocześnie jest dla dziecka (albo ':-ż dorosłego) trudny do przyswojenia. Każda wspólnota językowa dysponuje w pewnym stopniu swobodą w zakresie sposobu podziału swego percepcyjnego doświadczenia poprzez przypisywanie nazw określonym sferom tego doświadczenia. czego oczekujemy. Słowa wydają się podporządkowane pewnej zasadzie (zwanej prawem Zipfa). Tak więc ze słów: pies. co pamiętamy? Siła słów polega na ich nieograniczonej wręcz elastyczności. nie •Unika. których używa się hardzo często. kto rzeczywiście gryzie: John czy pies? Aby odpowiedzieć na to pytanie. jakim posługuje się językiem. do. car. zanim dotrze do pamięci długotrwałej. John. Konieczny byłby wówczas słownik do określania znaczeń każdego możliwego zdania. Stanowią one specjalną klasę słów. dziecko eskimoskie musi umieć rozróżnić dziesiątki rodzajów śniegu. Przypomnijmy sobie. Zapamiętanie prostego percepcyjnego doświadczenia jest bezpośrednio powiązane z tym. że język zbudowany jest inaczej. STRUKTURA JĘZYKA \'ie ma reguł pozwalających określić znaczenie słowa na podstawie jego brzmienia. Język. Nie wystarczy po prostu dodać do siebie znaczenia oddzielnych słów. 1 ielevision-TV. Jeżeli zdania byłyby budowane z oddzielnych słów według tych samych zasad. A mimo to tyrania słów nie jest absolutna. którym posługuje się dana społeczność językowa. Znaczenia pojedynczych wyrazów w zdaniu łączą się zgodnie z zasadami gramatyki. System symboli. Odpowiedniość między dźwiękiem a znaczeniem musi być wyuczona oddzielnie dla każdego słowa w danym języku. to język straciłby swą ogromną giętkość jako narzędzie wyrażania i przekazywania myśli. trzeba siać reguły konstruowania znaczących ciągów słów. śanowi użyteczne narzędzie komunikowania się. Ludzie ze wszystkich wspólnot językowych mogą wymieniać między sobą dowolne informacje percepcyjne. od których to zależy łatwość kodowania. w jaki dany język odnosi się do doświadczenia percepcyjnego. przekształcasz podstawa. ponieważ oddają one ogólne relacje istniejące między pojęciami. a tym samym można włączyć do rozwijającej się struktury pojęciowej dziecka określony wzorzec uogólnienia i różnicowania. Każdy język wpływa w szczególny sposób na struktury wewnętrzne. przechowywania i mówienia na temat określonych doświadczeń percepcyjnych. Etykietki te mogą pełnić rolę potencjalnego filtra informacji. nawet wówczas. telephone-phone).Znaczenie nazw W miarę jak dziecko zaczyna posługiwać się symbolicznymi nazwami. Jeżeli byłoby to tak proste. bez względu na to. •0 relacje między tymi pojęciami stają się ważne. W większości ję/yków najczęściej używane słowa są zarazem najkrótsze. to •wuezenie się języka nie sprawiałoby żadnej trudności: dziecko uczyłoby się znaczeń pojedynczych wyrazów. że każda wspólnota językowa wypracowuje własne struktury znaków. potrafi bowiem opisać te różnice za pomocą symboli językowych-dany rodzaj ryżu jest drobnoziarnisty. kiedy potrzebowałoby połączyć ich znaczenia. w jaki powstaje to znaczenie. Dziecko z Filipin musi budować system pojęciowy pozwalający mu rozróżnić 92 rodzaje ryżu. angielskim: automobil-auto. ponieważ trzeba byłoby uczyć się oddzielnie znaczenia Każdego nowego ciągu słów. Kiedy język zaczyna uczestniczyć w kształtowaniu pojęć. Dowolny zbiór konkretnych przedmiotów może zostać połączony dzięki nadaniu mu ogólnej nazwy. początkowo otrzymują stosunkowo długie opisowe określenia. uczestniczące iazwyczaj w nabywaniu doświadczeń i zapamiętywaniu. jak prosto dany język potrafi oddać to doświadczenie. Sposób. z organizacji pojęciowej opartej na działaniu stopniowo przechodzi do organizacji opartej na słowie. Każdy człowiek. można myśleć manipulując słowami. gdy nie potrafi ich odpowiednio nazwać. które są podstawą powstawania tych struktur. jak ich użycie w języku staje się coraz częstsze. gdy słowo staje się nazwą przedmiotu lub zdarzenia. które są komunikowane iv innych językach. Jest jednak całkiem oczywiste. iż napływająca informacja jest częstokroć kodowana w postaci akustycznych etykietek. odzwierciedla te struktury percepcyjne i symboliczne. na. gryźć. Czy jednak posługiwanie się nazwami (etykietkami językowymi) wpływa na zmianę naszego sposobu myślenia? Czy wpływa na to. Sposób. Istnieje jednak ogromna różnica między iżyciem języka jako mechanizmu nazywania przedmiotów a językiem jako środkiem Urażania twierdzeń o świecie. a następnie uczyłoby się łączyć ze sobą wyrazy. Nowości technologiczne wprowadzane do naszego życia. bardziej owalny i ciemniejszy-chociaż musi użyć w tym celu więcej słów. Skróty opowiadają tej samej zasadzie. które otrzymały specjalne nazwy u mieszkańców Filipin. jakie jak automobil czy telewizja. co widzimy. nie jest prosty. ponieważ efektywność kodowania doświadczenia w pamięci uzależniona jest od gotowej struktury symbolicznej banku danych. jednak wpływ ten nie dotyczy mechanizmów poznawczych. liczba możliwych połączeń słów przewyższyłaby znacznie zdolność naszego systemu pamięci. Jest oczywiste. dzięki swej złożoności. Jednak w miarę tego. uto lub wóz. które odgrywają w życiu tych społeczności rolę najważniejszą. może odróżnić różne rodzaje ryżu. Nazwy są nadawane arbitralnie. chociaż pewne rzeczy mogą okazać się dla nich trudniejsze niż inne. a to jest często znacznie prostsze niż manipulowanie samymi pojęciami. Jeżeli dana wypowiedź obejmuje więcej niż jedno pojęcie. . Wydaje się. aby uzyskać znaczenie zdania. tworząc znaczenie całego zdania. telewizję natomiast TV (W oryg. A nawet więcej. które odnoszą się do konstrukcji wyrazów z oddzielnych dźwięków. może wywierać znaczny wpływ na kodowanie i przechowywanie informacji sensorycznej. przeważa •endencja do łatwości i ekonomii w procesie porozumiewania się: automobil zastępuje . która zostanie przechowana o danym zdarzeniu. słowa przejmują rolę punktów oparcia dla struktury pojęciowej Od chwili. aby sądzić.

Język można rozpatrywać jako metodę przekazywania struktury pamięci mówiącego strukturze pamięci słuchającego. Zakładamy. Zdanie czynne: Zdanie bierne: Zdanie przeczące: Pytanie: Zdanie bierne przeczące: Pytanie przeczące: John przestraszył Mary. Ponieważ język składa się ze słów. albo też o tym. że wszystkie te stosunki są już znane lenn: człowiekowi albo są tak oczywiste. jak i mówione strukturami powierzchniowym. nie musimy precyzować tego.. Ponadto nie istnieje koniec/nosi: przekazywania struktury znaczeniowej w całości. A zatem. John nie przestraszył Mary. a będzie pan miał ochotę na winogrona. zarówno pisane. że krążki należy uprzednio wziac w rękę. w którym będą te właśnie niebieskie krążki i taki automat z otworem. ponieważ zależy ono od strukiur> pamięci ludzi włączonych w sytuację komunikowania się. danego języka. Nie można zobaczyć znaczenia. Słowa są jedyną częścią składową zachowaniu językowego. w zdaniu wyjaśniającym naszemu słuchaczowi. które pozwalają na odróżnianie słów i relacji między nimi oznaczających pojęcia od słów i relacji oznaczających działania i od słów odnoszących się do stosunków 1 między działaniem a pojęciem. użytych przez nas do przedstawienia struktury znaczeń. Zdanie to przekazuje tę samą informację. Zamiast pozostawić go w pokoju zdanego na przypadek. takich jak na rysunku 12-1. to ich struktura znacze• v jest taka sama. człowiek dorosły zrozumiał związek między krążkiem a odpowiednim otworem w automacie. . wystarczy włożyć krążek do automatu. Zaznaczmy. że winogrona pojawiają się v\ odpowiednim pojemniku automatu. muszą istnieć w nim pewne konwencje. zwłaszcza gdy zakładamy. Z tego właśnie powodu nazywani1. a pojawią się winogrona. Różnicę między strukturą powierzchniową a strukturą znaczeniową najlepiej /ilustrują przykłady. W rzeczywistości podstawowa struktura zdarzenia w którym na •>konawca (agens) John przestraszył odbiorcę Mary. Z tego właśnie powodu znaczenie przekazywane w komunikacie nazywamy strukturą znaczeniową. Zastanówmy się nad takim zdaniem: John przestraszył Mary. Co więcej.Struktura znaczeniowa a struktura powierzchniowa Przeanalizujmy sieć związków znaczeniowch i działań przedstawioną na rysunku 12-1 Jest to obraz możliwego systemu znaczeń reprezentowanych w strukturze pamięci jakiej osoby. w jaki sposób za pomocą krążków wydostać / automatu winogrona. konkretne zdania. która da się obiektywnie rejestrować. pozwala na utworzenie ośmiu -instormacji zdania. aby móc się nimi posłużyć. hociaż struktura powierzchniowa obu tych zdań jest różna. ilustruje on sytuację omawianą w rozdziale 13. dokonujemy rozróżnienia między słowami służącymi do przekazywania myśli a samymi myślami. Zbudowano go zgodnie z oznaczeniami wprowadzonymi w rozdziałach 10 i 1! . Przypuśćmy. Czy John przestraszył Mary? Mary nie została przestraszona przez Johna Czy John nie przestraszył Mary? . że nie trzeba o nich wspominać. lepiej będzie powiedzieć mu: Za każdym razem. że zależy nam na tym. co zdanie: Przedmiot Okrągły RYSUNEK 12-1 Winogrona <C8> Kwadratowy Przedmiot Przedmiot Okrągły Duży Mary została przestraszona przez Johna. że krążki trzeba wrzucać do otworu w aparacie. a nie z jakichś kółek i strzałek. mających to samo znaczenie. kiedy to kręcąc ypo pomieszczeniu odkryje wreszcie ten związek.i!v. nie musimy mówić o tym. że dla dowolnej struktury znaczeniowo istnieje znaczna liczba możliwych opisujących ją zdań. Mary została przestraszona przez Johna. kiedy znajdzie się pan w pomieszczeniu. Mówiąc o języku. że odbiorca informacji opanował już pewien zasób podstawowych pojęć.

Jest zatem możliwe. RYSUNEK 12-3 Cl's are students who work (Cl to studenci. nek 12-2 pokazuje strukturę znaczeniową dla wszystkich ośmiu zdań. Każdemu z nich odpowiada odrębna struktura znaczeniowa. . Rysi. Bywa i tak. Zdanie: oą Jeść jabłek . (Oni są pracującymi studentami. jak to zostało przedstawione na rysunku 12-3.Pytanie bierne: Pytanie przeczące bierne: Czy Mary została przestraszona przez Johna? Czy Mary nie została przestraszona przez Johna? They are working students. drugie znaczenie: Oni sprawiają. a mimo to trudne do Jterpretacji. ponieważ brak jest informacji pozwalającej na rozszyfrowanie dwuzna•zności. że różne struktury znaczeniowe leżą u podstaw jednej i tej samej struktury powierzchniowej.^formacja o związkach i pojęciach jest jednoznaczna. Warto jednak pamiętać o tym. W każdym z ośmiu zdań podstawę stanowi jedno zdarzenie: John przestraszający M i l n W wersjach przeczących występuje negacja tego faktu. ale w kontekście jest ono całkiem sensowne. że wiele struktur powierzchniowych przedstawia tę sarmi strukturę znaczeniową. Zdania te zmieniają wyłącznie formalną strukturę powierzchniową. że chociaż znaczenie i poprawność gramatyczna są ze s b powiązane. Pewne zniekształcenia grama:yczne mogą uczynić przekaz niezrozumiałym. w pytających poddaje się g0 -A wątpliwość. udanie to ma dwa możliwe znaczenia. Oto przykład (w języku angielskim): •^reszcie zdanie może być całkowicie poprawne gramatycznie.est niegramatyczne. Te osiem transformacji struktury podstawowej stanowi zasadę tworzenia się większości struktur powierzchniowych zdań w języku angielskim. że studenci pracują). zawarta w nim . to część znaczenia gubi się: RYSUNEK 12-2 Kopać John Mary. Człowiek mówiąc lub pisząc sięga do własnych struktur znaczeniowych i stosuje odpowiednie reguły gramatyczne. aby zbudować poprawne zdania. W czasie słuchania lub czytania zachodzi odwrotny proces: człowiek itara się zrozumieć wypowiadane doń słowa i odtworzyć strukturę znaczeniową. to jednak nie są tym samym. którzy pracują) Reguły gramatyczne języka określają nam sposób przekształcania struktur znaczeniowych w struktury powierzchniowe. Jeżeli zakłócenia dotyczą informacji o specyficznych rolach osób biorących udział w zdarzeniu.

] analizę formalną wypowiadanych zdań. dzieli się na V + Fraza rzeczownikowa może być poddana dalszej analizie: Reguła 3 umożliwia zastąpienie frazy rzeczownikowej przez rodzajnik (Art . oni czy tamten jest oczywiste. Po drugie. Reguła 4 pozwala na wytworzenie frazy: The very tired big fat hungry dirty old man (Bardzo zmęczony wielki gruby głodny brudny stary człowiek). reguły struktur frazowych. lecz zupełnie różne struktury znaczeniowe. Kolejne zdania: I saw the sparrows flying to the trees (Widziałem wróble lecące na drzewa) I saw the Grand Canyon flying to New York (Widziałem Grand Canyon lecąc do Nowego Yorku) mają w języku angielskim podobne struktury powierzchniowe. to jednak w razie potrzeby może być jednoznacznie zinterpretowane. 1969). dając w efekcie Art + Ad + Ad + N). reguły transformacyjne.) 1 . gdy znaczenie takich słów. Niemniej jednak oba zdania można zrozumieć bez większych trudności. (kiedy to rzeczownik N z Art+Ad+N został ponownie zastąpiony przez Ad+N. jest wystarczającym (a nawet wielce prawdopodobnym) przedmiotem tego działania. których celem jest przekształcenie struktury głębokiej w ciąg wyrazów zjawiających się w konkretnej wypowiedzi. dwuznaczne odniesienia znaczeniowe bardzo utrudniaj. natomiast zdanie: Strzelać John tygrys chociaż niepoprawne gramatycznie. Reguła 4 stwierdza. red. Jak to już stwierdziliśmy.verb) i z frazy rzeczownikowej.) Możemy rozłożyć to zdanie na różne sposoby. W ten sposób możemy wyprowadzić prosty zbiór reguł służących do podziału tego typu zdania: Czytamy je następująco: 1. a po trzecie zauważmy.) Mogą być dwie struktury znaczeniowe tych zdań: Żeglarz zabił a) przedmiot: kogoś. że może wystąpić cały ciąg modyfikatorów we frazie rzeczownikowej w tym sensie. Przykładem może tu być zastosowanie Reguły 4. czasownika i dopełnienia. to zapis formalny. jak: to. czynności strzelać. frazę eats oysters ije ostrygi) nazwiemy frazą czasownikową (VP-verb phrase). że fraza czasownikowa składa się z czasownika (V . \o'ejiie reguły. że N (rzeczownik) może być w sposób ciągły zastępowany przez przymiotnik lub przysłówek (Ad -adjective. Tak więc zdanie: Całować John tygrys jest zarówno niepoprawne gramatycznie. tylko jeden wyraz John musi z konieczności oznaczać wykonawcy (agensa) będącego istotą ludzką. (Przyp. GRAMATYKA ANGIELSKA 2 /dania angielskie są złożone z kilku różnych rodzajów składników połączonych ze sobą według formalnych reguł gramatycznych. Reguły te są fakultatywne. Jednak w kontekście. Zdanie (S . szeroko stosowane zaimki. (Bardzo stary człowiek je ostrygi. Z psychologicznego punktu widzenia język jest środkiem komunikacji. ponieważ konkretny dobór słów może odnosić się tylko do jednego znaczenia.) rekina i b) przedmiot: rekina. tego typu rozróżnienia nie są dla nas szczególnie użyteczne. jak i niezrozumiałe. które opisują strukturę głęboką języka. zastosowano ją raz we frazie the old man (kiedy to rzeczownik N z Art+N został zastąpiony przez Ad+N) oraz użyto jej dwukrotnie we frazie the very old man.Żeglarz zabił ością rekina. Odwiedziny profesorów mogą być nudne1. Zwłaszcza pierwsze z omawianych "Sut. w istocie sprawy te są ze sobą ściśle powiązane. a pozostały wyraz tygrys. nie stanowi to jednak gwarancji. instrument: ości. które pośredniczą między strukturą powierzchniową a znaczeniem. której celem jest opis uniwersalnych reguł językowych. że mechanizmy poznawcze zdołają odpowiednio wykorzystać jego znaczenie i odwrotnie: wiele zdań o najwyraźniej niejednoznacznej strukturze powierzchniowej jest w praktyce całkiem zrozumiałych.article) plus rzeczownik (N . adverb) plus rzeczownik (N). to znaczy jedna z nich lub obie mogą być zastosowane do analizy zdania. instrument: ością. jaki tu jest prezentowany. musimy jakoś inaczej rozczłonkować zdanie. W rzeczywistości większość wypowiadanych zdań trudno zrozumieć w oderwaniu od ich kontekstu. W tej książce głównie zajmowaliśmy się dotąd raczej znaczeniem zdań niż ich bezpośrednią strukturą powierzchniową. poi. Jeśli nawet przekaz odpowiada dokładnie regułom poprawnego mówienia. że fraza the very old man •bardzo stary człowiek) jest frazą rzeczownikową (NP . poi. Psychologiczne badania dotyczące gramatyki koncetrują się na procesach poznawczych.noun). z istoty swej ~ńc być stosowany do każdego języka naturalnego. (Przypred. Rozważcie zdanie: The very old man eats oysters. Liczne opuszczenia. czy profesorowie są wykonawcami czy też odbiorcami czynności odwiedzanie. Przyjmijmy. struktury znaczeniowe dają się przekazać nawet wtedy. mają taki uniwersalny charakter.sentence) dzieli się na NP + VP. mogą mieć bardziej specyficzny charakter.nounphrase). która w ogóle nie została użyta we frazie the man (Art+N). 2. Zgodnie z tradycyjną gramatyką zwykłe proste zdanie angielskie składa się z podmiotu i pfzeczenia lub z podmiotu. Ludzie dość rzadko mówią zdaniami poprawnymi gramatycznie. po pierwsze. Jakkolwiek więc •Pisane poniżej reguły egzemplifikowane są zdaniami języka angielskiego (tłumaczenia podajemy w nawiasach) -ickióre z nich stosują się wyłącznie do tego języka. W drugim zdaniu występują dwie różne struktury znaczeniowe w zależności od tego. ponieważ zbiór relacji znaczeniowych jest całkiem ograniczony (Schank. Z punktu widzenia języka jako środka komunikowania się sytuacja taka jest zupełnie oczywista. 2 Reguły gramatyczne przedstawione w niniejszym paragrafie wywodzą się z gramatyki generatywno•ftnsformacyjnej. gdy struktura powierzchniowa formalnie nie jest prawidłowa.

V+NP NP -* ArtVN V -> eats (je) Art -> (opuszczony) N -> oysters (ostrygi) Dotychczas opisana gramatyka nie może jednak poradzić sobie z frazami przyimkowymijak np. Aby nasza gramatyka objęła frazy pr/.Jeżeli dodamy do tego jeszcze reguły przekształcające wyniki zastosowania powyższych reguł (V. to analiza zdania The very old man eats oysters zostanie zakończona. RYSUNEK 12-4 RYSUNEK 12-5 . PP -> Prep+NP.Ad+N N -> Ad+N Art -> The (rodzajnik określony) N -> man (człowiek) Ad -> very (bardzo) Ad -» old (stary) VP VP . zdaniu: lV The very old man lives in the tree House.w) w tym zdaniu oznacza. fraza in the tree house jest frazą przyimkową {PP . VP -> V+NP. S . Ad) w wyrazy. Przyimek {in .Np+Vp NP NP . że w konkretnej sytuacji stosuje się albo regułę 2A.prepositional phrase) i składa się z przyimka (prep -preposition) plus zwykła fraza rzeczownikowa. musimy po prostu rozszerzyć Regułę 2: 2A. Art. Rysunek 12-4 przedstawia zastosowanie tych reguł w postaci struktury drzewkowcj wraz obrazem struktury znaczeniowej tego samego zdania. z jest rzeczą oczywistą. że następująca po nim fraza rzeczownikowa określa lokalizację. 2B. nigdy obie na raz. N. (Bardzo stary człowiek mieszka w dziupli). VP -» V+PP. 2C. albo 2B.Art+N N .yimkowe.

czyli na jego transformację. przez... house. Do reguł struktur frazowych należy jeszcze dodać reguły transformacyjne. red. dom. (Dziupla jest zamieszkana przez bardzo starego człowieka). drzewny. Zwykle w takich przypadkach stosujemy regułę opuszczania. opuszczony Prep z początkowej PP zostaje wstawiony po czasowniku..Aux)\ końcową NP poprzedza przyimek przez.. many. to. mało. red... którą należałoby wykreślić dla przekształcenia fraz rzeczownikowych i czasownikowych w końcowe wyrazy. or. (człowiek. ostryga. oyster.. but. limeryk.. lecz. by. ponieważ pozwalają na przetasowanie różnych segmentów zdania. Rozważcie dla przykładu zdanie bierne: The tree house is lived in by the very old man. przedstawione są na wykresach 12-4 i 12-5. Słownik przedstawia się następująco: V -» lives. określa się je jako reguły struktur frazowych (phrase-structure rules). (Przyp. nie uważa się zwykle /a zdanie gramatyczne (w języku angielskim . przekształcając ją tym samym w PP. Nieco inny sposób łączenia zdań polega na zastosowaniu spójnika (Conj ... która pozwala na wyeliminowanie NP2: The very old man lives in the tree house and eats oysters. Zwykle temu przetasowaniu towarzyszą wskazówki syntaktyczne •/apewne po to... (Bardzo stary człowiek. nie zawsze jest to konieczne.) Wykresy na rysunkach 12-4 i 12-5 pokazują drzewka derywacyjne obu zdań. ponieważ. (w. daleko nic wyczerpuje pełnego zestawu).. które tu przytoczyliśmy. Stanowi on po prostu skróconą •ormę zapisu struktury drzewkowej. on. które wskazują. S . lub.) Tak więc dzięki Regule 1A nasze dwa zdania można połączyć następująco: (The very old man lives in the tree house) and (the very old man eats oysters) Wykres tego zdania znajduje się na rysunku 12-6 4 .. aby osobie słuchającej czy czytającej przekształcone zdanie umożliwić dotarcie do wersji wyjściowej. które dotąd analizowaliśmy. drzewo. poi. czasem jako reguły przepisywania (rewrite rules). jak też pełni tę samą rolę. przyjmowanymi w poezji: In the tree house lives the very old man who constantly eats oysters as fast as he can1.) Prep. IB. Patrząc na samo zdanie. do. je ostrygi.Obecnie uzupełniwszy słownik możemy zastosować powyższe reguły do nowego zdania. że wprowadziliśmy nowy symbol do wykresu: duży trójkąt.. at. dużo.* N P + VP. very.. co NP2 w S2.) . Konkretne struktury. Ze względu na to.. (i.) jest złożone z dwóch zdań. + (lives) + (mieszka) + (in the tree house) + (w dziupli) Skonstruowanie zdania biernego wymaga przegrupowania tych fraz do postaci: PP (In the tree house) + V + NP + (lives) + (the very old man) Zdanie w powyższym układzie.. poi. Ponadto wykonawca (lub instrument) czasownika jest oznaczony za pomocą przyimka przez... na. W związku z tym w zdaniu zachodzi więcej zmian: Przyimek z początkowej PP zostaje opuszczony pozostawiając samą NP. chociaż.. (Tych kilka reguł. Conj -> and. limerick. je. Tak więc zdanie The very old man who lives in the tree house eats oysters. 3 Limeryk ten w wolnym przekładzie: W dziupli drzewa bardzo stary człowiek mieszka co ostrygi jedną po drugiej łyka od rana do zmierzcha. (mieszka.. jak to wskazuje przykład z podanego limeryku. Zmiany te w kolejnych fazach wyglądają następująco: (The very old man) (NPi) (PP) (Pr^p+NP 2 ) (NP2) (The tree house) + + + (lives) (V) (V) + + (in the tree house) (PP) (NPi) (by+NPi) (PP) (by the very old man) ( A "x+V) + Prep + + (Aux+V) + (Prep) + (is lived) (in) + Reguły te są transformacyjne. Utworzenie zdania biernego wymaga przegrupowania fraz zdania.) N -> man. eats. że omawiane reguły obracają się wokół fraz. do czasownika zostaje dodana forma posiłkowa {auxiliary. Ze zdań prostych można budować zdania złożone. który mieszka w dziupli.. 4 Zauważcie. tree. na jego wykres i wykres struktury znaczeniowej tego zdania. -> in... aczkolwiek jest ono całkowicie zrozumiałe...conjunction): 1A. przy. S^ S + Conj + S. jak te frazy mogą być przegrupowywane w rzeczywiste struktury powierzchniowe zdań... because.) poza szczególnymi konwencjami stylistycznymi. I tak w tym przypadku zdanie wyjściowe miało następującą strukturę frazową: NP (The very old man) (Bardzo stary człowiek) + V + PP \[a ogól konstrukcje bierne są oznaczane przez specjalne formy czasownika. śpiewa. że w Si NPi jest zarówno tożsama.) Art -» the. a. few. sings. .przyp. an. jak t0 pokazuje wykres na rysunku 12-5. które zostały zastąpione przez trójkąty. (stary. a pełny zbiór tych reguł określa gramatykę struktur frazowych.. widzimy. tree. Ad -* old. bardzo..

RYSUNEK 12-6 przekazywanie struktury /vby słuchacz lub czytelnik mógł zrozumieć dany tekst. musi ustalić związki między pojęciami a opisywanymi zdarzeniami. przedmioty itp.to po prostu ożywiony instrument. jaką chce on przekazać. Czy mówca wymienia wykonawcę czy też nie. w wypadku czynności położyć. (Zobaczyłem dziewczynę. które zastępują opuszczoną frazę: The very old man lives in the tree house and he eats oysters (he = on). gdyż po zniknięciu jakiegoś elementu zdania może nie być łatwo stwierdzić. I saw the girl you saw talking to John yesterday and she waved at me. Musi odnaleźć ciąg przyczynowo-skutkowy wykonawców czynności. wykonawca W wyniku takich opuszczeń powstają często trudności w analizowaniu zdań. przekaz będzie niepełny: Henry położył książkę. w zdaniu wyjściowym jesto Henry położył książkę na podłodze. Wiele czynności określa dość dokładnie typy relacji niezbędne do pełnego opisu danego zdarzenia. kiedy informujący pragnie opuścić wskazówkę dotyczącą sprawcy czy wykonawcy działania.) . W rozdziałach 10 i 11 omawialiśmy sposób opisu tych relacji. Henry The very old man (Bardzo stary człowiek) lives int the tree house (mieszka w dziupli) the very old man (Bardzo stary człowiek) eats oysters (je ostrygi) położył książkę na podłodze. w którym znajdują się i te wskazówki: Wczoraj Henry położył książkę na podłodze. W wielu wypadkach wykonawca zastępowany jest po prostu przez instrument. czas cel Ostryga Stary Bardzo Co więcej. samo słowo położyć tego nie wymaga: Wczoraj książka została położona na podłodze. Dlatego też opuszczenia zwykle oznaczane są przez zaimki. zdarzenie musi obejmować zarówno przedmiot. może zastosować formę bierną zdania. instrument Mary przywiozła ąuigee. Drzewo brak wskazówki dotyczącej czasu lub celu czynności. Na przykład. ponieważ są ze sobą ściśle związane: wykonawca (agens) . W języku angielskim. wykonawca przedmiot miejsce Jeżeli opuścimy przedmiot lub miejsce. jakkolwiek wszystkie przedstawione zdania określają wykonawcę czynności. Henry położył na podłodze. Tak na przykład. którą ty wczoraj widziałeś rozmawiającą z Johnem i ona mi pomachała. Pociąg przywiózł quigee. chociaż jest całkiem możliwe i takie zdanie. Dom Człowiek Niektóre relacje są fakultatywne. zależy to od rodzaju informacji. aby mu nie przeszkadzała. jak i miejsce. Tabela 12-1 przedstawia te relacje (jest w zasadzie taka sama jak tabela 10-1). co tam było pierwotnie.

powinien mieć mechanizmy służące do przekazywania informacji o pojęciach i relacjach. (Nie lubię Cię. w którym zachodzi zdarzenie. From the University. Miejsce. jedna na początku. otrzymamy: W gliku z rupowymi loksenami i katerem munkniecie loksen w blump i w gracu pojawi się bim. i. Cel (Purpose) Określa cel zdarzenia: Jack took Henry to the bar to get him drunk. (Rekin jest niebezpieczny tylko wówczas. jest co najmniej wieloznaczny. pozostanie w nim jedynie informacja dotycząca relacji. charakteryzując w zarysie strukturę zapamiętywanego zdarzenia. Wykonawca lub agens (Agent) Aktor. Nośnikami jej są takie wyrazy. Chociaż zbiór podstawowych relacji może być wyrażony we wszystkich systemach językowych świata. jeśli jest to potrzebne. (Od Uniwersytetu aż na plażę dojechali autostopem). Aby lepiej zrozumieć. (Nie pytaj tak dużo. ponieważ zawsze śpi na wykładach). (Fala była wysoka). (Człowiek zostai ugryziony przez psa). na którą oddziałuje skutek czynności: The crazy professor threw the black-board at Peter. Elementy zdarzenia Czynność (Action) Zdarzenie jako takie. z których tworzy się struktura znaczeniowa przekazu. Zobaczmy. że chociaż przekaz. Tryb (Modę) Oznacza strukturę powierzchniową zdania. prawdziwość (Truth) Stosowane głównie do twierdzeń fałszywych: I do not like you. który spowodował wystąpienie czynności: The man was bitten by the dog (pies). Jeżeli język ma komunikować o zdarzeniach. Przedmiot (Object) Rzecz. lokalizacja (Location) Miejsce. (Modę is imperative). Uwarunkowanie (Conditional) Warunek logiczny uzależniający dwa zdarzenia: A shark is dangerous only if it is hungry. Wyrazy te zwane sąfunktorami. Hubert. • Gdzie znajduje się kater? W gliku. C:us (Time) Kiedy zachodzi zdarzenie: The surf was up yesterday. Tryb rozkazujący). Uzyskamy w rezultacie coś w rodzaju schematu przedstawionego na rysunku 12-7. Przekazywanie znaczenia Ma podstawie struktury powierzchniowej przekazu nie możemy dokładnie określić. Określa sieje jako lokalizację od i lokalizację do: They hitchhikied from La Jolla to Del Mar. John fiunked the test because he alrays sleeps in lectures.Tabela 12-1. W tym celu powróćmy do rysunku 12-1 i podstawmy dla każdego węzła pojęciowego w strukturze pamięci jakieś nazwy nie mające znaczenia. Kiedy w jakimś przekazie pojęcia mające znaczenie zastąpimy wyrazami bezsensownymi. Cecha (Quality) Modyfikator pojęcia . Tak na przykład. aby go upić). Często w grę wchodzą dwie lokalizacje.opisuje jego właściwości: The surf was heavy. • Co jest rupowe? Loksen. Czynność jest zwykle wyrażona za pomocą czasownika: The man was bitten by the dog. (W klasie było 93 osoby). a druga na końcu zdarzenia. jeżeli informacja jest niejednoznaczna lub też niezrozumiała. że jest w nim zawarte jakieś znaczenie. (Jack zabrał Henry'ego do baru. jak: w. co się zdarzy. (Wiatr zdemolował dom). ponieważ służą głównie do wyrażania relacji. Tworzą one podstawowe ramy dla zapisu pojęć w pamięci. przeprowadźmy kilka prostych eksperymentów. jak dany język przekazuje znaczenie5. Why isn't modę listed in Chapter 10? (Modę is a ąuery). na którą czynność oddziałuje: The wind demolished the house. (Wiatr zdemolował dom). Odbiorca (Recipient) Osoba. o co nam chodzi. Co to są Minsoki? . z. w którym opuszczono informację o pojęciach. Przekładając tę strukturę na przekaz werbalny. Don't ask so many ąuestions. (Dlaczego tryb nie został umieszczony w tabeli w rozdziale 10? Tryb w tym przypadku to pytanie^. (Zwariowany profesor rzucił tablicą w Petera). to jednak wydaje się. (Oni podróżowali autostopem od La Jolla do Del Mar). (Fala podniosła się wczoraj). na podstawie samej tylko informacji strukturalnej całkiem możliwe są sensowne odpowiedzi na następujące pytania: • Jak zdobyć bim? Munknąć w blump rupowy loksen. Należy również zaznaczyć. mechanizmy używane do określenia różnorodnych relacji różnią się w poszczególnych językach. they hitchhikied to the beach. (John oblał egzamin testowy. Instrument (Instrument) Rzecz lub urządzenie powodujące lub umożliwiające zdarzenie: The wind demolished the house. gdy jest głodny). Hubercie). The were 93 people in class.

Weźmy prosty przykład: dziecko uczy się kolorów. Skoro jednak funktory są podstawowymi nośnikami informacji o relacjach. nawet w sytuacji braku słów . Po pierwsze. zmusza dziecko do specjalnego typu uczenia się w procesie rozwoju. W rzeczywistości jednak nie wygląda to tak prosto. Występuje tu odwrotna kolejność (najpierw rzeczownik. pomimo braku funktorów: Pomieszczenie niebieskie krążki automat włożyć krążek otwór winogrona. Po drugie. Nie wystarczy po prostu nauczyć się znaczenia wszystkich słów. zniknie: . Czasami mowa dziecka jest korygowana. informacja o wzajemnych relacjach tkwi również w szyku wyrazów. Kiedy jednak zastąpimy wyrazy bezsensowne wyrazami sensownymi.biały". Wydaje się. pytań czy wreszcie naśladowań mowy małego dziecka przy próbach porozumiewania się z nim. które przekazywały.Rup Loksen RYSUNEK 12-7 Automat niebieskie włożyć pomieszczenie krążki otwór winogrona krążek. Otrzymamy całkowicie bezsensowny przekaz: Glik rupowe lokseny kater munknięcie loksen blump gracu bim. np. Podstawiliśmy nonsensy zamiast pojęć. w jakim pojawiają się po sobie kolejne pojęcia. niepoprawnych fragmentów zdań. wypowiedzi dotyczących przewidywań przyszłych zdarzeń. Uczenie się reguł to zupełnie inna rzecz niż uczenie się nazw czy pojęć. w wielu językach. i otrzymuje odpowiedź: „Kolor mleka. chcę różowego (truskawkowego) mleka. a po nim przymiotnik). że opuszczone zostały w nim wszystkie słowa nieważne. że językiem rządzą określone reguły. porządek. a pozostały jedynie najbardziej znaczące składniki zdania. Chociaż przekaz ten jest zrozumiały. jak na przykład: Nie chcę białego mleka. t CZENIE SIĘ JĘZYKA Uczenie się reguł Fakt. Pomieszajmy porządek słów. co pomaga określić w przybliżeniu relacje między pojęciami. Dziecko mówiące po angielsku powinno nauczyć się. Tabela 12-2 przedstawia wybrane przykłady roli. ucząc się na podobnych przykładach. a znaczenie. ale zazwyczaj nie zwraca się na to uwagi i odpowiada na jego pytania. przekaz będzie w pełni zrozumiały. dochodzi do wniosku. ale trzeba jeszcze opanować reguły ich łączenia. znaczenie poszczególnych słów pozwala na częściową interpretację ciągu wyrazów nawet wówczas. w angielskim. Potocznie sądzi się. Brown i Hanlon (1970. że mimo ich braku przekaz jest zrozumiały? Skąd czerpiemy odpowiednią strukturę? Na pytanie to mamy dwie odpowiedzi. A zatem: Strzelać John tygrys albo krążek włożyć otwór niożna interpretować wyłącznie na podstawie semantycznych wyznaczników. jaką pełnią wypowiedzi matki komentujące mowę dziecka. ma telegraficzny styl.funktorów. Ź całej tej plątaniny słów dziecko musi jakoś wyodrębnić reguły dla przekazywania informacji dotyczącej pojęć i relacji. Usuńrrn zatem te ostatnie. ale funktory pozostały nie zmienione. Ale jak !o się odbywa w rzeczywistości? W rzeczywistej mowie te same dwa słowa mogą pojawiać się w różnym porządku. że dziecko uczy się mówić prawidłowo wówczas. jak to się dzieje. dostarcza informacji o ich funkcji. gdy rodzice nieustannie poprawiają jego błędy. gdy brakuje wszystkich pozostałych wskazówek. rozdział 1) po • Co się znajduje w gliku? Pewna ilość loksenów i kater. Jak zatem dziecko. Od pierwszych dni życia dziecko bombardowane jest mieszaniną zdań poprawnych gramatycznie. jaki kolor ma mleko. chociaż istnieje nieznaczna przerwa między rzeczownikiem a nazwą koloru. że przymiotnik poprzedza określony rzeczownik. Pyta. że należy mówić białe mleko w takim zdaniu.

Wise idea. Jednym z nich jest wzmocnienie (omówione w rozdziale 13). nawet edyby usilnie ich szukało. zarejestrowali również te same zdania uzupełnione przez matkę: r Eggnog. że ich zdawkowość nie pozwala na prawidłowe wydobycie istoty stosunków między słowami a czynnościami. są tylko prymitywnym przybliżeniem właściwych układów dźwięków. Mama isn't boy. red.Tabela 12-2. Wydaje się. A mimo to dziecko wcale nie próbuje poprawiać i vzelować pierwszych słów. Brown i Bellugi (1964). Rozważmy kilka prostych zdań z repertuaru 2-letniego dziecka: Baby highehair Sat wali Pick glove Mommy eggnog Throw Daddy 6 (Dzidziuś krzesełko) (Usiadł murek) (Zdjąć rękawiczka) (Mama eggnog) (Mama kanapka) (Rzuć tatuś) Naślado wnict wo Naśladownictwo niewątpliwie ułatwia nabywanie rozwiązań praktycznych problemów. Czy można jednak uważać naśladownictwo za podstawowy mechanizm uczenia się języka? Wydaje się to raczej nieprawdopodobne. gd\/ wypowiedzi są nieprzetłumaczalne na język polski. W efekcie takich obserwacji. Na c kolejnych etapach stopniowego przyswajania języka. jak widać. jakie wypowiada dziecko. w •akim je wygłoszono. he does not. he girl. to dlaczego mówi goed zamiast went. które są właściwe w różnych sytuacjach społecznych. That's right. There's the animal farmhouse. Um hmm. w jakich zostały one wypowiedziane. doszli do wniosku. A co możemy powiedzieć o naśladownictwie? Czy dziecko może opanować język naśladując po prostu mowę dorosłych? Język jako środek komunikowania się Jeśli traktujemy język jako narzędzie komunikowania się. a więc naśladować tego. Ponadto dziecko z wrodzonymi defektami aparatu mowy uczy się dobrze rozumieć język. (Przyp. albo you naughty are? W istocie trudno byłoby dziecku znaleźć odpowiednie wzorce do naśladowania. jak również poprawianie popełnianych przez nie błędów zachodzi nie dość często. Nie zdarza się. Istnieją dwa główne mechanizmy uczenia się. pojawia się pytanie: jak sobie z tym radzi dziecko? Odpowiedź brzmi: dobrze. Matka Adama Matka Ewy Matka Sary No. doed zamiast did. Zrezygnowaliśmy z tłumaczenia tekstu tabeli [2-2. a kończąc na mowie podobnej do mowy dorosłych. którzy sporządzili zapis prezentowanych powyżej przykładów mowy dziecka. dziecko uczy się zachowań społecznych. nie pozostawia cienia wątpliwości co do ich intencji. tabela 1. koledzy stanowią model zachowań interpersonalnych. poi. chociaż nie potrafi mówić. (Przyp. przeanalizowaniu znacznej liczby przykładów (niektóre z nich prezentuje tabela 12-2) rozmów matek z dziećmi. that's not right. Obserwowane wzorce przenosi ono do swojego własnego zachowania. poczynając od pierwszych pojedynczych słów. No. Her curl my hair. zanim przejdzie do przyswojenia sobie nowych. sheeps. Dla matki wypowiedzi dziecka są całkowicie zrozumiałe dzięki temu. że brak jest podstaw do twierdzenia. Jeżeli dziecko uczy się przez naśladowanie. Przykłady akceptowanych i nieakceptowanych przez matki wypowiedzi dzieci* Akceptowane Adam Ewa Sara Draw a boot paper. jakie otoczenie stawia przed dzieckiem. że dziecko uczy się języka przez naśladowanie tego. że przebieg rozwoju języka dziecka odzwierciedla różne zmagania procesów dziecięcej indukcji próbującej wydobyć system reguł leżących u podstaw języka. aby dziecko w trakcie uczenia się języka napotkało częściej niż kilka razy identyczną kolejność słów. that's a lighthouse. aby mogło ono nauczyć się form gramatycznych. Draw a boot on papc. 49). matka poprawia błędy gramatyczne dziecka wystarczająco często. Matka Adama Matka Ewy Matka Sary Nieakceptowane Adam Ewa Sara And Walt Disney comes on Tuesday.alkoholowy napój jajeczny. Dziecko niewątpliwie potrafi tworzyć na podstawie obserwacji skomplikowane schematy działań. Pierwsze słowa. pierwszy z nich nic daje odpowiedzi na pytanie Jak następuje opanowanie języka. red.12. wjaki sposób inni manipulują rzeczami i posługują się nimi. s. co Mommy sandwich Czy wypowiedzi te mają sens? Dla Czytelnika chyba nie są zrozumiałe. Szczególną cechą języka jest nieskończona różnorodność wyrażeń. co słyszy. poi.). z kolei wypowiedzi matek wiążą się ściśle z wypowiedziami dzieci i w oderwaniu od nich nie są jasne. Naśladownictwo może również odgrywać dużą rolę w rozwoju społecznym dziecka. That's right. Otaczająca je rodzina. What the guy idea. bohaterowie ulubionych programów telewizyjnych. usłyszało. No. Etapy rozwojowe w procesie przyswajania języka przeczą twierdzeniu. a to dlatego. Ważna jest tu znajomość warunków. * Źródło: Brown i Hanton( 1970. drugim naśladownictwo. Ale. że kontekst. wzorce mowy dziecka nie są naśladownictwem słyszanej mowy. zaskakująca w mowie dziecka jest jej oryginalność.) . iż. Może ono uczyć się po prostu obserwując. ponieważ natychmiastowe wzmocnienie zdań prawidłowo gramatycznie wymawianych przez dziecko. Przeciwnie.

Nawet wówczas. szczególnie wyraźny jest brak wszystkich funktorów przekazujących informację o relacjach. Nie określa wszystkich pojęć związanych z działaniem i nie posługuje się specyficznymi symbolami językowymi. że język dziecka oparty jest raczej na znaczeniu aniżeli na gramatyce. chociaż jej umiejętności gramatyczne wciąż *| bardzo ograniczone. w żadnym wypadku nie możemy stwierdzić. jak przebiega rozwój zdolności rozumienia przez dziecko perspektywy innych osób (Piaget. w którym występuje wykonawca. wszystko jest fakultatywne. Na przykład w wypadku czasownika put (położyć). ale niełatwe jest wskazanie przyczyn tego zjawiska. Zamiast tego mówi ono Open key (Otworzyć klucz). a ohiaii przedmiotem tej czynności. Ewa wypowiedziała to zdanie dwukrotnie w ciągu pół godziny. a następnie poproszono go. Brak funktorów we wczesnej mowie dziecka jest oczywisty i uderzający. czy też nieumiejętność właściwego użycia słów? Częściowo opuszczanie funktorów może być związane z główną trudnością. może uzupełnić wypowiedź dziecka. Pick the glove up. Chłopcu Gio opowiedziano historię. (On usiadł na murku). Kolejność słów wydaje się jedynym rodzajem informacji o relacjach. a przedmiot znajduje się za czasownikiem: The key opens the door. ale. Funktory zostały opuszczone. Eve is eating lunch (Tak. (Mama piła eggnog). instrument przedmiot Klucz otwiera drzwi. czy nasza analiza jest poprawna. jakiekolwiek). to istnieje tendencja do umieszczania go przed czasownikiem. dostarcza nam wiarygodnego wyjaśnienia. jaką stanowi dla małego dziecka niezdolność do postawienia siebie w sytuacji innej osoby. który pojawia się systematycznie od początku w mowie dziecka. rozdział 3). podczas gdy inne relacje są fakultatywne. Piaget badał. Pierwsze uzupełnienie stawia Ewę w relacji dzierżawczej wobec obiadu. Pierwsze kroki w komunikowaniu się Zanim dziecko zacznie posługiwać się językiem. Ale dla dziecka. drugie czyni ją podmiotem czynności jeść. Złożone związki gramatyczne prawie nie występuj Jednak dorosły. świadczy o tym. Musi jednak nauczyć się komunikowania się za pomocą symboli. w uczeniu się pojęć czy wreszcie w próbach wyjaśnienia pojęć innym ludziom. (Mama będzie jadła kanapkę). jak się okazuje. Dlaczego? Najwyraźniej dziecko ma w pamięci inne zdanie. miejsce i przedmiot działania muszą być określone. II 'ytwarzanie a rozumienie. (Zdejmij rękawiczkę). powinno by powiedzieć Key open (Klucz otworzyć). He sat on the wali. Jeśli idzie o inne typy relacji. czy dziecko stosuje właściwy porządek słów. to w zdaniu czynnym instrument poprzedza czasownik. Za pierwszym razem matka przygotowywała obiad i dlatego uzupełniła jej wypowiedzi w taki sposób: Yes. Dobrą ilustracją tego może być uzupełnienie przez matkę wypowiedzi Ewy: Eve lunch (Ewa obiad). Mommy is going to fix Eve's lunch (Tak. o których mówi. Gdyby dziecko po prostu „telegrafowało" to zdanie. Odpowiednie uzupełnienie matki było następujące: Yes. Znajduje w nim odbicie zbiór podstawowych pojęć o świecie nabytych prze/ dziecko. często bez trudu. Pierwsze próby komunikowania się stanowią prawie bezpośredni przekaz wewnętrznej struktury jego pamięci. mama przygotowuje obiad dla Ewy). (Ojciec otwiera drzwi swoim kluczem). Istnieje też jeszcze więcej ograniczeń. Zakres pamięci dziecka jest znacznie mniejszy w porównaniu z dorosłym. Małe dzieci si egocentryczne: widzą świat jedynie z ich własnej perspektywy. a w zdaniu znajduje się jedynie instrument i przedmiot działania. na przykład: Daddy opens the door with his key. W języku angielskim używanym przez dorosłych. że Ewa posługuje się w pełni zadowalająco językiem jako narzędziem komunikowania się. pozwalającą na określenie ich znaczenia i dodając funkton. (Rzuć to do tatusia). Throw it to Daddy. W pracy tej podany jest przykład typowego zadania postawionego przez Piageta 8-letniemu chłopcu. Mommy'H have a sandwich. jeżeli opuszczony został wykonawca. jeżeli w wypowiedzi dziecka występuje wykonawca czynności. Ogólnie biorąc. A zatem badania nad rozwojem języka dziecka należy prowadzić równocześnie z badaniami nad jego rozwojem ogólnym. jak widać.Baby is in the highchair. jeszcze przez dłuższy czas z trudem uczą się uwzględniania perspektywy innych osób. Zgodnie z zapisem Rogera Browna. to trudno jest określić. 1926. dziecko buduje swoje zdania dość swobodnie. W takim wypadku telegraficzne zdanie Open key (Otworzyć klucz) jest prawidłowe. że matka tak łatwo interpretuje tę samą wypowiedz w dwojaki sposób. aby opowiedział ją innemu dziecku. (Dzidziuś siedzi na krzesełku). W efekcie mowa dziecka jest telegraficzna. Można zatem wnioskować. co wydaje się niezbędne. niezbędnymi do przekazywania istoty relacji między pojęciami. gdy opanują już język. Fakt. a jaką może opuścić. posługując s^ informacją kontekstową. nie wie również. e/\ cokolwiek innego. Czy za tym istotnie kryje się nierozumienie użytego pojęcia. jaką informację musi koniecznie przekazać. przyswaja sobie już wcześniej niezbędny zasób podstawowych informacji strukturalnych w wyniku interakcji ze środowiskiem. Dziecko nie zna jeszcze wszystkich reguł frazowych i transformacyjnych (jeśli w ogóle zna . Brak tej zdolności widoczny jest w wielu dziedzinach: w wykonywaniu różnych zadań percepcyjnych. Mowa dziecka sprawia wrażenie telegraficznego przekazu pełnych zdań mowy dorosłych. Po raz drugi Ewa powiedziała Eve lunch siedząc już przy stole. Ewa je obiad). Oczywiście. Mommy had her eggnog.

dorosły mimo woli może sobie wyobrazić specjalny rodzaj papieru. którą nazywano Niobe. Jaskrawym tego przykładem jest uczenie się informacji o czasie. glang. który potrafi glingać). Kiedy Adam mówi Draw a boot paper (rysować but papier). który płynie do dziś dnia (Piaget. Pani rozpaczała przez 1() lat. ran (biegł). 1926. Początkowo w mowie dziecka nie występują ani końcówki czasownikowe. Pierwsze rozpoznanie czasowych aspektów czynności wydaje się być związane z posługiwaniem się czasownikami mocnymi (strongverbs) (które oznaczają proste czynności konkretne): come (przyjść). W pierwszych wypowiedziach dziecka dotyczących czasu przeszłego z użyciem tych czasowników będą wykorzystane na ogół prawidłowe formy: came (przyszedł). do (robić). określające czas. Nie można skłonić dziecka do wprowadzenia tej informacji. potem wróżka miała chłopca i dziewczynkę.). takich jak nazwy przedmiotów i czynności. Historia opowiedziana przez Gio Pewnego razu była sobie pani. nie ulega wątpliwości. to i tak biedny słuchacz nie może zrozumieć. czy dziecko rozumie czy też nie informację o funkcjach. która miała dwunastu chłopców i dwanaście dziewczynek. W wieku około 3 lat struktury gramatyczne jego mowy w pełni odpowiadają codziennej mowie dorosłych. Jeżeli jednak ośmioletnie dziecko używa zaimków. red. Rozumienie Co to znaczy rozumieć? Na jakiej podstawie mogą rodzice czy w ogóle dorośli sądzić. [Rysować (obraz) buta (na) papierze]. nawet dając mu bezpośrednie wzorce do naśladowania. o przedmiotach. 1926. tak długo może się koncentrować na słowach bardziej konkretnych. Ale tak będzie tylko do czasu aż dziecko opanuje ogólną zasadę tworzenia czasu przeszłego za pomocą końcówki -ed. 102). Bez względu na to. Historia ta opowiedziana została przez 8-letnie dziecko. a Gio nie próbuje mu tego ułatwić. you can't write on Mother's hat (nie. ważniejszych. dziecko stosuje ją bezwzględnie: run przechodzi w runned. których nie można rozszyfrować. Wtedy ona się rozgniewała. run (biec). które widzi. Na przykład. który płynie do dziś dnia (Piaget. Wydaje się najwyraźniej mówić wyłącznie o teraźniejszości: o zdarzeniach zachodzących wokół niego. Stwierdzenie: He is going out (on wychodzi) powróci do nas jako: He go out (on wyjść). Pokazano to błyskotliwie w eksperymentach ze słowami bezsensownymi (Berko. może też stosować go w nowych kontekstach. (A wczoraj on ?). to przyczyna tego może być tylko jedna. A mimo to w jej zakończeniu pełno jest zaimków ona. Dorośli mają znacznie większy kłopot z podjęciem decyzji co do wyboru właściwego słowa. czteroletniemu dziecku pokazywano obrazek z człowiekiem. Po opanowaniu tej ogólnej zasady przychodzi czas na wyjątki od reguły. Kiedyś napotkała wróżkę. nie nauczyło się jeszcze brać pod uwagę punktu widzenia innych ludzi. glung i glought. nie wolno ci pisać na kapeluszu mamy) będzie powtórzony jako: Write Mother hat (pisać mama kapelusz). A w końcu. że początkowo posługuje się ono prostym sygnałem językowym celu przekazania pojęcia. Adam po prostu opuścił funktor określający lokalizację czynności: Draw (a picture oj) a boot (on the) paper. jak długo może porozumiewać się zupełnie dobrze z dorosłymi (jego matka rozumie to. wahają się między glinged. wyjątki zostaną ponownie przyswojone. (Dziś on glinga).jakie sprawia to słuchaczowi. did (zrobił). s. (On glinga codziennie). Poza tym. to powtórzy ono Daddy briefcase (taty portfel).lub 3-letnie opuszcza funktory. went (szedł). jego. Poznawszy regułę. Kiedy dziecko opanowało mechanizm przekazywania informacji o różnego rodzaju relacjach. Nadmierna generalizacja. go (iść). 82). Z upływem czasu do mowy dziecka zaczyna przenikać informacja o funkcjach. a z jej łez utworzył się strumień. który wywijał czymś nad głową. did-w doed. on. Reguła odrzuciła poprawne formy. że ma tylko jednego svna Wróżka bardzo się rozgniewała i przykuła panią do skały. Następnie mówiono: This is a man who knows how to gling He glings every day. ani też słowa posiłkowe. że dziecko zrozumiało to. Dziecko natychmiast proponuje najbardziej prawdopodobne słowo: glinged (glingał). Today he glings Yesterday he ? (To człowiek. iż w pewnym . Zaczynają pojawiać się końcówki czasownikowe. 1958). Jeżeli wypowiemy frazę Daddy's briefcase (taty portfel) i poprosimy o jej powtórzenie. s. w pełni rozwinięte umysłowo. I wtedy Niobe chciała mieć jeszcze więcej synów. zaś zwrot No. Wtedy pani zaczęła wyśmiewać się z wróżki. co zostało do niego powiedziane? Postaramy się wyjaśnić istotę problemu posługując się przykładem komputera rozumiejącego język angielski. . można to więc choć w części wyjaśnić tym. końcówki liczby mnogiej rzeczownikowi końcówka dopełniacza (chodzi o końcówkę 's w dopełniaczu języka ang. że można przyjąć.przyp. miała ona 12 synów i \t córek. On zmienił się w skałę. a dopiero później wyodrębnia ogólną zasadę występującą w w danym języku do wyrażania tego pojęcia. Ale możliwe. że uporczywie pomijają w całym swym zachowaniu werbalnym. a potem z jego łez zrobił się strumień. Kiedy dziecko 2. czego chce).Oryginalna historia Pewnego razu była sobie pani. gdy ogólna reguła zostanie już dobrze opanowana. że nie potrafi zrozumieć trudności. papier do butów. Aż w końcu zamieniła się w skałę. Obecnie istnieje kilka różnych programów działających tak. że Adam nie opanował jeszcze funktorów. do jakich osób odnoszą się te zaimki. jej. Wzorce uczenia się mowy przez dziecko wskazują. Jeśli pomiń iemy błędy tego przekazu (zresztą nie mają one związku z naszą analizą). które odnoszą się nie wiadomo do czego. która miała tylko jednego syna i wcale nie miah córek. Ona przykuła ją do kamienia.

mimo że miało już okazję do wykazania swych zdolności poznawczych rozwiązując problemy o zbliżonym typie trudności. Jeśli poprosimy dziecko w wieku poniżej dwu i pół lat. Albo też rozumie on pytanie. If you mean the little one.stopniu rozumieją one język angielski (2 podobne przykłady przedstawione zostały na rysunkach 10-1 i 10-2 w rozdziale 10). Należy wydać mu określone polecenie lub zadać pytanie. Ale ciągle jest to dowód niezbyt pewny. ale nie wie. (Czerwony klocek leży na dużym zielonym walcu). mimo zmiany poleceń ia na: Take a ring off. Natomiast dziecko. • Is the green cylinder near the red błock? (Czy zielony walec leży obok zielonego klocka?) Jeśli pytanie to skierujemy do programu DOKTOR (rys. możemy uzyskać bardziej zadowalającą odpowiedź: Będzie ono zapewne przenosiło wzrok z matki na piłkę i z powrotem. blokowego (rys. że nas zrozumiało. ale na poziomie niejęzykowym. ale nie nauczyło się jeszcze wykonywać określonych czynności: skierować się do przedmiotu. (Zdejmij kółko i kołka ). (Daj mi konia). to czerwony klocek leży daleko od niego). A jak to wygląda u dzieci: w jakim stopniu rozumieją to. Naj lepszy sposób ustalenia. Nie potrafi jednak postępować prawidłowo w sytuacji. czasami trudno to ustalić. (Rozumiem. Możliwe jest również. it is far away. to jest całkiem możliwe. \Vróćmy jeszcze do programu DOKTOR. thank you. dopóty nie możemy stwierdzić. Problem ten polega na tym. to okaże się. że matka zwraca się do swego 6-miesięcznego dziecka: Give me the bali (Daj mi tę piłkę). że dziecko rozumie znaczenie słowa bali (piłka). które ukończyło 18 miesięcy. że w ogóle nie zrozumiał zadanego mu pytania. I nawet wówczas. tzw. dopóki dziecko nie spełni wszystkich trzech przedstawionych wyżej warunków. gdy wszystkie warunki zostaną spełnione i uzyskamy odpowiedź zbliżoną do tej. potrafi wykonać podobne polecenie. ale nie wie. (Jeżeli mówisz o dużym. • • Musi prawidłowo interpretować zdanie. wziąć go do ręki. zanieść do mówiącego oraz wręczyć mu dany przedmiot. ale nie wie on. że je rozumie. Jeżeli chodzi o zrozumienie pytania przez drugi program. Trzeba przyznać. że rozumie język angielski. to znaczy rzeczywiście je zrozumieć. pozwalającej przypuszczać. Możliwe. że program rzeczywiście rozumie język angielski? Spróbujmy to sprawdzić pisząc takie lub inne zdania na klawiaturze pulpitu komputera. potrafi znaleźć odpowiedź (warunek drugi). powtórzy tę czynność. czy program rozumie język angielski. Przypuśćmy. W najlepszym razie dziecko zaledwie spojrzy na matkę. 10-1). Musi wytwarzać prawidłową wewnętrzną reprezentację lub program otrzymanego przekazu. I znów. polega na zmuszeniu go do działania. co z tego wyniknie. dający się interpretować rezultat. Na przykład napiszmy zdanie: • The red błock is on top of the big green cylinder. Możliwe też. baby. Jeżeli zaś pytanie to zostanie powtórzone dziecku 12-miesięcznemu. Dziecko bowiem z największym trudem zmienia opanowaną niedawno czynność. jak znaleźć na nie odpowiedź. a zatem po kilkakrotnym wypełnieniu polecenia: Put a ring on the peg. prawdopodobnie doprowadzi do następujących odpowiedzi: Which green cylinder do you mean? (Który zielony walec masz na myśli?) If you mean the big one. wymagające konkretnej odpowiedzi i zobaczyć. aby wydostało monetę spod filiżanki. (Jeśli myślisz o małym. 10-2). Trudności. że mamy do czynienia z trzema różnymi zadaniami. że nie potrafi ono wydobyć z przekazu słownego odpowiedniej informacji. gdy ulegną zmianie warunki związane z czynnością. gdy wykona poprawnie polecenie kilka razy z rzędu. w jakim stopniu zrozumiało ono to. (nałóż kółko na kołek). Zrozumiał czy może nie? Na razie nie wiadomo. że nie rozumie znaczenia słowa give (daj). aby wykazać. które człowiek bądź maszyna musi wykonać. że ponownie przyniesie piłkę. please give to me the bali). the red blocks is on top of it. chociaż zmienimy polecenia na: Give me the horse. że pytanie jest dla programu zrozumiałe (warunek oierwszy). Możliwe. dając tym samym do zrozumienia. Program odpowiada: see. Dziecko mogło po prostu wziąć do ręki pierwszy z brzegu przedmiot. co zostało powiedziane? Podobnie jak i z komputerem. jak postąpić z odnalezioną informacją (trzeci warunek). Działanie to w najlepszym razie wskazuje. że poziom rozumienia możemy ocenić tylko wówczas. dziękuję). to prawdopodobnie odpowie on: Why is it that you want to know? (Po co chcesz to wiedzieć?) To samo pytanie skierowane do innego programu. Ale skąd mamy pewność. wynikają z tego. jakie napotykamy analizując rozumienie. iż słowo me (mi) oznacza odbiorcę czynności (You. co zostało powiedziane. Czy zrozumiało jednak sens zdania? Prawdopodobnie nie. Albo też rozumie całe zdanie. jakiej udzielił nam program blokowy. W końcu mamy dowód na to. to czerwony klocek leży na nim). W przypadku programu DOKTOR odpowiedź nie zawiera wskazówki. że dla 12-miesięcznego dziecka jest to dość skomplikowany zespół czynności. że program zrozumiał pytanie. f Musi być zdolny zaktywizować te wewnętrzne reprezentacje i wytworzyć widoczny. Tymczasem osiem . to nie może być wątpliwości: musiał zrozumieć pytanie. Dziecko dwuletnie może wykonać proste polecenia. że słyszy jej stówa. ale nie dowiadujemy się niczego więcej.

naśladując po prostu innych Dziecko dwuipólletnie przejawia skłonność do reagowania na polecenie. to znaczy w wieku 22 miesięcy. 1970). 1961. dziecko rozwiązywało bardziej skomplikowane zadania. poczeka na światło zanim naciśnie gruszkę. oczywiście. o jaką czynność chodzi. Jeśli chcemy badać rozwój umiejętności językowych. który realizuje określoną sekwencję czynności na podstawie otrzymanej instrukcji z zewnątrz. musimy analizować wszelkie zdolności umysłowe dziecka. Polecenie: „Naciśnij gruszkę. to. ponieważ procesy te oddziałują na siebie wzajemnie. Shelton i Flavel. albo też mogą nie występować w repertuarze reakcji dziecka. to skoro tylko zidentyfikuje czynność. jakich danych mu brakuje. prawidłowej kolejności. Niektóre z wymaganych czynności mogą okazać się niejednoznaczne. wystarczy do wykonania potrzebnego działania. Polecenie musi zostać zintegrowane z istniejącą strukturą pamięci. . które pozwoliłyby osiągnąć ten sam cel. Dziecko musi umieć zadecydować. i albo samodzielnie wywnioskować. związane z odszukiwaniem. jeśli tylko zrozumie. czy nie może zastąpić ich innymi czynnościami.miesięcy wcześniej. tak aby odpowiednie zdarzenie mogło być rozpoznane już w chwili pojawienia się i aby prowadziło do odpowiednich czynności. gdy pojawi się światło czerwone. albo też poprosić o wyjaśnienie. niż zwykłą zdolnością do wydobywania znaczenia z przekazu słownego. Nawet i wtedy nie potrafi rozszyfrować bardziej złożonej informacji dotyczącej warunków. ale nie naciskaj na zielone"wywołuje reakcję na oba rodzaje światła. naciska natychmiast gruszkę nie czekając na pojawienie się światła. Nie czeka przy tym na precyzyjniejsze ustalenia lub ograniczenia tej czynności. W takim wypadku dziecko musi zadecydować. zakodowanych w informacji werbalnej. Ponadto należy starannie przeanalizować informację o następstwach czasowych. musi dysponować czymś znacznie więcej. Jeśli otrzyma polecenie: „Kiedy zapali się światło naciśnij gruszkę". System. tak aby czynności pojawiały się jedna po drugiej we właściwej. Dziecko w wieku trzech i pół lat może reagować właściwie. tj. Dopiero w wieku 4 lub 5 lat dziecko opanowuje umiejętność wydobywania informacji o wszystkich warunkach dodatkowych. jaką posiada. i przekształcenia jej we właściwą sekwencję czynności (Łuria. czy informacja. zobacz również Miller.

W rozdziale tym położono główny nacisk na sposób nabywania wiedzy o zbieżnościach. to znaczy zdolność do zapamiętywania skutków własnych działań. Jest też szczególnie wrażliwy na pewien rodzaj skutków. Akty typu jedzenia. organizm uczy się przez konstruowanie schematów sensoryczno-motorycznych: Wydobywa on związki między informacją odbieraną przez swoje systemy sensoryczne a swoimi działaniami (czynnościami motorycznymi)1.no-motorycz.deszcz -jest zależny od pewnych warunków atmosferycznych). działaniami i wynikami (Na przykład. dowolny „spektakl sensoryczny". jazdy na rowerze.ny ZJAWISKA UCZENIA SIĘ Zbieżności między czynnościami a wynikami W z m ocn ien ie z ach o wan ia Poziom sprawczy Generalizacja Wygaszanie Różnicowanie Rozkłady wzmacniania Uczenie się ucieczki i unikania Kara Wykrywanie korelacji Zbieżności między warunkami zewnętrznymi a wynikami Kontrola bodźcowa Wybór Różnicowanie Tworzenie łańcucha reakcji Modelowan ie zachowań ia Wyuczona bezradność Wygaszanie a różnicowanie Efekt częściowego wzmacniania zdolność do uczenia się. Jeżeli pewien wynik występuje wyłącznie przy równoczesnym zaistnieniu szeregu specyficznych warunków środowiskowych albo też po wykonaniu określonego działania. działaniami człowieka i rezultatami tych działań. może przyciągać jego uwagę i służyć za podstawę do uczenia się zbieżności między działaniami a ich skutkami. Wiele jjadań nad rozumnym zachowaniem można scharakteryzować jako badania nad Wolnością uczenia się o związkach zachodzących w otaczającym świecie. Podsumowanie WARUNKOWANIE KLASYCZNE UCZENIE SIĘ POZNAWCZE Wzmocnienie jako sygnał Uczenie się i świadomość Uczenie się przez eksperymentowanie Znaczenie oczekiwań Zachowanie ukierunkowane na osiągnięcie celu ROZWÓJ POZNAWCZY Uczenie się sensoryczno-motoryczne Myślenie przedoperacyjne Operacje konkretne Operacje formalne MYŚLENIE ROZWÓJ OBRAZÓW . Jasne jest jednak. że podstawą inteligentnego zachowania się jest prosta.charakteryzują się dobrze rozwiniętymi schematami sensoryczno-motorycznymi. tak że badając jeden z nich musimy z konieczności badać i drugi. Aby uczyć się zbieżności. jest podstawą zachowań przystosowawczych wszystkich organizmów. takich. kładziemy przede wszystkim nacisk na nabywanie wiedzy. że oba te procesy są ze sobą ściśle związane. SCHEMATY SENSORYCZNO-MOTORYCZNE Badania eksperymentalne nad uczeniem się wskazują. koordynującego informację wydobytą z systemu sensorycznego wraz z niezbędnym ruchem motorycznym (mięśniowym). Jednakże w przypadku dziecka każda gwałtowana zmiana w świecie zewnętrznym. organizm musi być zdolny do wykrywania pożądanych następstw w miarę ich pojawiania się i następnie starać się ukierunkować swoje 1 Schemat sensoryczno-/notorycznyjest to plan (schemat) zorganizowanego ciągu czynności prowadzących do wykonania określonego aktu. Pominięto tam jednak pewien ważny problem. która znajduje się w systemie pamięci: Jak podmiot ustala związki zachodzące między różnorodnymi sytuacjami w otaczającym świecie. Uczenie się i rozwój poznawczy SCHEMATY SENSORYCZNO-MOTORYCZNE Schemat sensorycx.1 3. Omawialiśmy już zasady uczenia się w kilku obszernych rozdziałach poświęconych pamięci. Istnieje pewna niewielka formalna różnica między uczeniem się a pamięcią. Badając uczenie się. to znaczy na problemie uczenia się zbieżności. a jednocześnie uniwersalna reguła. Jeana Piageta. jak na przykład otrzymanie pokarmu. chodzenia. to wówczas mówimy o bezpośrednich zbieżnościach (contingencies) między warunkami środowiskowymi. Organizacja naszej percepcji i zachowania wynika z obserwacji skutków naszych działań. Wyrażając to w języku jednego z czołowych badaczy rozwoju poznawczego. określony rezultat . które wiążą się z jakimś przyjemnym lub też koniecznym wynikiem. w jaki sposób nabywana jest ta wiedza. badając pamięć interesujemy się natomiast przechowywaniem i wykorzystywaniem tej wiedzy.

13-1). Przedstawmy informację uzyskaną przez szympansa w formie. kiedy ten wystąpi. a w pojemniku pojawiły się winogrona. dopóki nie wystąpi -wszy „przypadkowy" sukces. I nagle po zrobieniu czegoś pojawia się kiść winogron. Napotkawszy na swej drodze automat. Szympans pamięta jedynie w ogólnych zarysach swoje czynności. Końcowym produktem jego uczenia się powinna być struktura pamięci. Szympans jest odpowiednim zwierzęciem do naszego eksperymentu. w warunkach fw r . Na przykład może on sprawić. jakich od niego oczekujemy. aby szympans nauczył się tej sekwencji zdarzeń. że szympans nie dysponuje tymi wiadomościami. to może odkryć zupełnie przypadkowo. że „przypadek" jest bardzo prawdopo•-bn\. przedstawiająca schemat sensoryczno-motoryczny wrzucania niebieskiego krążka w otwór automatu w celu uzyskania winogron. żeby organizm nauczył się zbieżności między jego czynnościami a wynikiem. Jeżeli będzie on przebywał odpowiednio długo w pokoju. Pojęcie Cl reprezentuje środowiskowe. został on przedstawiony na rysunku 13-2. Za przykład posłuży nam zachowanie szympansa w pewnej specyficznej sytuacji. którego pragnie. W trakcie tych działań. zupełnie przypadkowo. Dlatego też musi umieć rozpoznawać. Dokonany został pierwszy. W tym kontekście sytuacyjnym czynność wkładania określonego przedmiotu w •t ó prowadzi do następstwa . bawi się zabawkami i wskakuje na pudełka. Jak odbiera szympans za istn ialą sytuację? Oto skakał sobie po pokoju wykonując różne czynności nie prowadzące do określonych wyników. wokół porozrzucane są książki. iest oczywiste. Problem stanowi dla zwierzęcia przede wszystkim to. stworzymy sytuacje hipotetyczną i na jej przykładzie ustalimy. Jest mato prawdopodobne. a utrudniły nasze. W podobnych warunkach szympans nie znajdował się jeszcze nigdy: jest on eksperymentalnie czysty. ani o wyniku. Aby bardziej dokładnie zrozumieć. a co najważniejsze . próbując wsunąć różnorodne przedmioty do wszystkich jego otworów: do pojemnika i do otworu szczelinowgo.pojawienia się winogron. żeby szympans przed tym eksperymentem miał do czynienia z •Mcjami. że i tym razem spróbuje to uczynić. Ponieważ szympansy przepadają za winogronami. RYSUNEK 13-1 . czyli poprzedzające warunki związane z daną sytuacją.nie ma żadnych umiejętności językowych. jest dostatecznie inteligentny. Dla wygody Czytelnika podaliśmy słownik nazw różnych pojęć oznaczonych literami. jeśli rzeczywiście będziemy • ohć na „przypadek". bada sytuację. Inaczej mówiąc. W dodatku musi on zapamiętać i umieć spożytkować pożądany rezultat. Cała opisana przez nas kolejność uczenia się nie zajdzie dopóty. do którego czynności te prowadzą. gdzieś do automatu). przygotowawczy etap uczenia się. udaje mu się włożyć we właściwy otwór niebieski krążek: automat zaczyna pracować. że naturalna skłonność szympansa do wsuwania "'Ciimiotów w otwory spowoduje. Nie wykluczamy jednak takiej ewentualności. Po swym pierwszym sukcesie zapamiętał przede wszystkim jedno: coś tam gdzieś włożył (zdaje się. o co tu chodzi. będzie to więc wynik w pełni pożądany i szympans z chęcią ponowi próby (ucząc się w ten sposób) rozwiązania tego zadania. co istotnie musi zajść. przynajmniej w fazie początkowej. automat (C3) i pewne inne. Szympans musi odkryć potrzebną sekwencję czynności poprzez próby i błędy oraz szczęśliwe zbiegi okoliczności. W każdym razie chodzi o to. rozlega się głośny dźwięk „klik" i w dolnym pojemniku ukazują się winogrona2. W celu opisania zdarzeń. należy opracować scenariusz określający czynności oraz rolę różnorodnych przedmiotów i uczestników. jaką stosowaliśmy analizując problemy pamięci ludzkiej w rozdziałach 10 i 11. że niebieski krążek włożony do otworu automatu spowoduje pojawienie się kiści winogron w pojemniku. Będzie to pierwszy próbny schemat sensoryczno-motoryczny. na podłodze leżą zabawki i pudełka.zachowania na ich osiągnięcie. a które nie mają ztymnic wspólnego. żetony i małe różnokolorowe kwadraciki oraz stoi coś w rodzaju automatu z otworem (Rys. w których umieszczanie przedmiotów w automacie było nagradzające. że może on wypracować iobie jakiś abstrakcyjny (niejęzykowy) ekwiwalent tego słownika. Schemat sensoryczno-motoryczny Umieśćmy szympansa w pokoju. Poobserwujmy zatem zachowanie szympansa w pokoju. bada go. na razie nie określone przedmioty C2 i C4). w którym znajduje się szereg różnych przedmiotów: na ścianach wiszą obrazki. lub może umieścić •Aieskie krążki bardzo blisko automatu mając nadzieję. że nie posiada ono uprzedniej wiedzy o czynnościach. aby proces ••'snia się rozpoczął się. które działania rzeczywiście są związane z uzyskaniem oczekiwanego wyniku. Pojęcie to obejmuje różne elementy. Zwykle eksperymentator tak ustala warunki. nie licząc pewnych szczegółów przechowywanych ciągle jeszcze w jego pamięci krótkotrwałej. które ułatwiłyby znacznie jego zadanie. Początkowo biega on po pokoju.

to jest jej jakimś. jest mimo to zdolny do zdobywania wiedzy o czynnościach i zdarzeniach zachodzących w świecie. Jeden z mo/liw>eh schematów sensoryczno-motorycznych dla pełnej akcji zdobywania winogron pr/edsuiwiony został szczegółowo na rysunku 13-3a i w postaci uproszczonej na rysunku 13-3/1- < Niebieski krążek > Otoczenie wraz < z niebieskim > krążkiem < Winogrona > miejsce < Automat > SŁOWNIK Cl Otoczenie C2 Niebieski krążek C3 Automat C4 Skrzynka C5 Obrazek C6 Czerwony krążek Cl Niebieski kwadracik C8 Winogrona w pojemniku RYSUNEK 13-3A . Tak więc szympans ma teraz określony cel: odkryć odpowiedni przedmiot i odpowiednie miejsce. jasne jest. Schemat przedstawiony na rysunku 13-2 wskazuje na znaczny postęp w stanie wiedz\ szympansa. W terminach struktury znaczeniowej trzeba zatem określić przedmiot i jego miejsce. Nawet jeżeli zwierzę nie pamięta żadnych szczegółów. Pozostaje teraz jedynie odkryć. z grubsza rzecz biorąc. że w jego pamięć: istnieje wewnętrzna reprezentacja czynności wkładania.jakie narzuca czynność wkładania. jak automat i c/>unosi wkładania. Zakładamy. może trafić na praw kilowe połączenie i dodać je do swego scenariusza zdarzeń w pamięci. Mogą tu pomóc ograniczenia. jakkolwiek nie występuje ona w formie językowej. W pewnym momencie. Zwierzę zrozumiało rolę tak istotnych czynników. wkładanie. że szympans. Jego zachowanie zostało ukierunkowane na osiągniecie tego specyficznego celu. odpowiednikiem. to C8. Następstwo zdarzeń określone jest przez relacjo jeśli (warunek poprzedzający) i to (następstwo): jeśli Cl. Należy zatem przypuszczać. do którego należy go włożyć.SŁOWNIK Cl Otoczenie C2 Przedmiot C3 Przedmiot z pojemnikiem C4 Przedmiot C8 Winogrona w pojemniku RYSUNEK 13-2 RYSUNEK 13-3a środowiskowych Cl czynność wkładania jakiegoś nieokreślonego przedmiotu prowadzi do następstwa C8 (winogrona). że czynność wkładania wymaga. po wielu próbach. jakie są warunki konieczne cz\nności uzyskiwania winogron. choć nie posiada wiedzy o języku. żeby jeden przedmiot włożyć do drugiego.

Tak więc w tej części rozdziału prześledzimy te zjawiska w celu określenia warunków wpływających na uczenie się. jednak po dzień dzisiejszy jego pierwotna forma stanowi najbardziej funkcjonalny opis warunków koniecznych do uczenia się. omówimy niektóre znane właściwości uczenia się. ale ruchy jego nie mają wyraźnego celu. które przekodowują sytuację zewnętrzną w strukturę pamięci danego organizmu. że czegoś mu brak. beneralizacja. Jednocześnie zwiększa prawdopodobieństwo pojawienia się tej reakcji w przyszłości. że głód doprowadzi do płaczu. Rozpoczniemy nasz opis od głodnego niemowlęcia. gdy odczuje głód. Nadmierna troskliwość rodziców może w rezultacie doprowadzić do tego. kiedy dziecko będzie głodne. Początkowo prawdopodobieństwo tego. wjaki sposób organizm zdobywa wiedzę o otaczającym go świecie. który zaspokaja potrzebę dziecka.ionieważ reakcje dziecka są instrumentalne w stosunku do zmiany warunków otoczę- Ina3- ZJAWISKA UCZENIA SIĘ Nasz podstawowy problem polega na ustaleniu. najlepszym dotąd opisem czynnika regulującego zachowanie jest Prawo Efektu: Czynność. Pierwszy sformułował je w 1898 r. F. Tak więc na skutek płaczu dziecko otrzymuje pokarm i zaspokaja głód. Pokarm jest zdarzeniem Opis uczenia się zbieżności w niniejszym paragrafie opiera się w znacznej mierze na badaniach eksperymentalnych w dziedzinie zwanej warunkowaniem sprawczym (operant conditioning). W końcu zaczyna płakać. że dziecko będzie płakać nieustannie. wówczas. następnie w wyniku rozległych badań uległo ono różnorodnym modyfikacjom. Pierwsze wzmocnienie może nastąpić wówczas. Mądra matka może wybrać jako sygnał głodu dowolną z kilku różnych reakcji dziecka-pod warunkiem jednak. co zwraca uwagę jednego z rodziców. Zanim przejdziemy do rozważań dotyczących rozwoju struktur znaczeniowych w procesie uczenia się. a to z kolei prowadzi do jeszcze mocniejszego płaczu iv miarę pojawiania się innych form dolegliwości. nie tylko płaczu. Jest bardzo prawdopodobne. ale również w innych przykrych sytuacjach. Dziecko generalizuje udaną reakcję na inne podobne sytuacje. Płacz pojawiający się w innych sytuacjach będzie prawdopodobnie także wzmacniany pojawieniem się rodziców i usunięciem dolegliwości. gdy brak było wzmocnienia. leżący u podłoża większości wyuczonych zachowań. poziom sprawczy. Odgrywa ważną rolę w organizacji zachowań ludzkich we wczesnym dzieciństwie i pozostaje czynnikiem dominującym w ciągu całego ludzkiego życia. Termin warunkowanie sprawcze pojawił się w wyniku podkreślania faktu. nie może być wzmacniane. Pojawienie się zdarzenia wzmacniającego. Jest to ogólny paradygmat uczenia się instrumentalnego. ma tendencję do powtarzania się w podobnych okolicznościach. Zbieżności między czynnościami a wynikami Rozpatrzmy łącznie zachowanie się noworodka i jego rodziców jako pierwsze interakcje między nimi. umacniającym i zachowanie typu płacz „ma tendencję do powtarzania się w nodobnych okolicznościach". . która prowadzi do pożądanego wyniku. Wzmocnienie zachowania. Ta podstawowa zasada nabywania wiedzy o zbieżnościach w otaczającym świecie stanowi istotę zachowania przystosowawczego wszystkich organizmów. który rozpoczął je na początku lat ••/ydziestych. problem ten jest wyjaśniony w następujący sposób: Samo prawo jest proste. określa jednak podstawowy warunek. im jest bliższa głodu odczuwana przez nie dolegliwość. kiedy pojawi się pierwsza reakcja instrumentalna. aby móc następnie określić warunki i sytuacje charakteryzujące tę skomplikowaną formo zdobywania doświadczeń. ponieważ jego płacz jest niezmiennie wzmacniany pojawieniem się czułych i troskliwych rodziców. Badania nad lżeniem się sprawczym stanowią część badań nad uczeniem się instrumentalnym — nabywaniem reakcji. jest lym wyższe.mych organizmów działa sprawczo na środowisko w celu wywołania jakiegoś wyniku. które i instrumentem w osiąganiu jakiejś nagrody. Być może. napisanym przez znanego doktora Spocka i zatytułowanym Baby and Child Cure (1957). Badania w tej J/^dzinic pozostawały pod silnym wpływem prac B.Szympans nauczył się następującego schematu: jeśli w warunkach Cl włoży C2 w otwór C3. to uzyska C8. Potem powrócimy do wyjaśnienia problemu uczenia się poprzez dedukowanie mechanizmów wewnętrznych. że dziecko zapłacze. psycholog Thorndike. Możliwe jest również wzmacnianie innych reakcji. że zachowanie "•3ii. Wraz z otrzymaniem pokarmu zaczyna działać prawo efektu. było względnie wysokie nawet wówczas. ponieważ zachowanie. Dziecko niespokojnie porusza się. pokarmu. że zacznie płakać nie tylko. Przedtem jednak musimy dowiedzieć się nieco więcej o podstawowych zjawiskach związanych z uczeniem się. kiedy zechce zwrócić na siebie uwagę. najwyraźniej widać. Od początku prawdopodobieństwo tego. wywiera dwojaki wpływ na zachowanie dziecka. które nie występuje. W końcu dziecko nauczy się płakać zawsze wtedy. A zatem do rozpoczęcia całego procesu niezbędny jest pewien dość wysoki wyjściowy poziom reakcji sprawczej. . Skinnera. że ta klasa reakcji ma odpowiednio wysoki wyjściowy poziom sprawczy. W jednym z najbardziej popularnych poradników dotyczących opiekowania się dzieckiem. Zatrzymuje reakcję instrumentalna-płacz. Na tym polega ważny aspekt uczenia się instrumentalnego. czyli sprawcza. aby zwrócić na siebie uwagę.

cztery godziny w ciągu nocy" (s' 188). Przyjmując taką zasadę. Pojawienie się pożąda- . Wygaszanie. I chociaż matka pragnie poddać dziecko kontroli bodźcowej. po ostatnim wzmocnieniu (FI-20). Spock uprzedza rodziców.. a czasem dopiero po 50 min. W końcu istnieją również połączone rozkłady. Wrócimy jeszcze do tego problemu. wytrzymując czasem tylko 10 min. między głodem lub brakiem komfortu fizycznego z jednej strony a osiągnięciem stanu komfortu z drugiej. nie rozwiązuje to problemu rodziców. a potem podejść do dziecka po takiej lub innej liczbie ataków płaczu. aby płakało tylko przy odczuwaniu głodu. reaguje r a płacz. Jeżeli matka po prostu liczy ataki płaczu. ale średnio ok.. A jeżeli liczba reakcji. czy płacz dziecka oznacza głód czy też jakiś inny przykry stan. aby zastanowić się nad niektórymi głównymi cechami wzmocnienia negatywnego. lecz również noszenia na ręku. FI-20. W sytuacjach normalnej pielęgnacji niemowlęcia przeważają rozkłady umiarkowanie złożone. VR-3. zacznie rozpaczliwie płakać.iczy się uciekać przed wstrząsem przeskakując do drugiego „bezpiecznego" pomieszaenia. zwiększając tym fimym prawdopodobieństwo tej reakcji ucieczki w przyszłości. Wtedy pies uczy się unikać wstrząsu przez przeskakiwanie barierki w czasie tych dziesięciu sekund. decydując się podejść do dziecka jedynie po każdym piątym płaczu. 3 razy (VR-3). Kiedy pies znajduje się w jednym pomieszczeniu. a trzecią noc może w ogóle prześpi spokojnie (s. VR-5). uczy się różnicować warunki prowadzące do wzmocnienia od tych. Niemowlę może wyuczyć się reakcji na rozkład. ale coraz częściej i domagać się nie tylU towarzystwa matki. Oczywiście. Niemowlę. Zdarza się np. ustalamy określony rozkład wzmacniania. nie wiedząc. dziecko dość szybko reaguje na zbieżności występujące w tych połączonych rozkładach wzmacniania i odpowiednio przystosowuje swoje zachowanie. itórego dwie części oddzielone są od siebie barierką. że matka wprowadza do tej reguły óżne zmiany. Oba sposoby postępowania nazywają się odpowiednio uczeniem 'if ucieczki i uczeniem się unikania. Pierwszej nocy może przepłakać 20-30 minut (choć wyda wam się to bardzo długo).„Jeżeli rodzice nie zdołają ukrócić tego przykrego nawyku. to jednak samo dziecko prawdopodobnie po prostu reaguje na dany rozkład i zaczyna płakać za każdym razem w pół godziny po otrzymaniu wzmocnienia. FI-30). Można też przed włączeniem prądu dawać ostrzeżenie: dziesięć sekund przed uderzeniem prądu pojawia się sygnał świetlny. po której podchodzi się do dziecka. i jeśli spróbuje ona położyć je 7 powrotem do łóżka. pobawiono się z nim. Rozkłady wzmacniania. przykryto). że krzykiem pośród nocy nic nie wskóra. sami mogą wymyśleć prostą regułę. Jego zadanie polegało na uczeniu się przeskakiwania przez barierkę z jednej części pomieszczenia do drugiej. które oddzielają sygnał świetlny xl uderzenia prądem. gdy płacze z jakiegoś ważnego powodu. Jedyna różnica dotyczy warunków środowiska. 188). VI10). tj. metalowa siatka znajdująca się na podłodze przewodzi elektryczność i jego łapy odbierają uderzenia prądem. gdy płacz pojawi się po upływie 30 minut od otrzymania poprzedniego wzmocnienia. FR-5). to dziecko nauczy sie budzić w nocy już nie jeden raz. Matka może początkowo odczekać ileś razy po 20 min. że taki reżim niełatwo wytrzymać. zaś po upływie tego czasu należy podejść do dziecka jak tylko zapłacze. Niestety. Jeżeli przy tym średni odstęp wynosi jak dawniej 30 min. Jak to zrobić? Wróćmy ponownie do doktora Spocka: „W wielu wypadkach łatwo można zaradzić tej sprawie. W danym wypadku wzmocnienie następuje jedynie wówczas. Sam słyszałem o wypadkach kiedy rodzice musieli nosić dziecko na ręku po trzy. wstrzymując jego wzmacnianie. to nie należy zwracać uwagi na jakikolwiek płacz w ciągu 30 min. Ucieczka przed mierzeniem prądem pozwala na przerwanie jego oddziaływania na psa. mówimy. to mamy do czynienia z rozkładem wzmacniania o zmiennych proporcjach (vańable-ratio. Dziecko powinno nauczyć się. urządzeniu. Oba typy uczenia się są związane ze wzmocnieniem negatywnym. Mówiliśmy do tej pory o wzmocnieniu pozytywnym: niemowlę otrzymuje to. następnej nocy przepłacze 10 minut. czego chce. zwłaszcza gdy dziecko zanosi się płaczem i zaczyna wymiotować.. zmienia się przy tej samej (5 reakcji) średniej proporcji. mamy do czynienia z rozkładem wzmacniania o stałych proporcjach równych 5 reakcjom (fixed-ratio. według którego otrzymuje ono wzmocnienie. jak mówi Spock. Pies szybko . że jego zachowanie jest kontrolowane przez bodźce. które nie prowadzą do niego. Psa umieszczono w skrzynce wahadłowej. Analogiczny system reguł rządzi jego reakcjami na wzmocnienie negatywne. Mamy tu do czynienia z sekwencją dwóch rozkładów. co mu było potrzebne (nakarmiono je. to mamy do czynienia n 1 J0-minutowym rozkładem o zmiennym odstępie czasowym (variable-interval.nie podchodźcie do niego. Jest to rozkład wzmacniania o stałym 30-minutowym odstępie czasowym (fixed-interval. Kiedy już może ono kontrolować swoje zachowanie zgodnie z tymi bodźcami. Możliwe są również inne rozkłady. Matka jednak powinna okazać „twarde serce". Niech płacze . Tak więc dziecko powinno uczyć się różnic między swoimi różnymi stanami sensorycznymi. Rodzice udręczeni płaczem dziecka mogą spróbować wygasić płacz jako formę zachowania. w przeciwnym razie dziecko może przepłakać większą część doby. Rodzice. Pozostawmy niemowlę na jakiś czas. które nastąpiło po uprzednim płaczu.. ustalające się w wyniku pojawiania się przypadkowych frustracji dziecka i czynienia przez rodziców chaotycznych prób opanowania tych sytuacji. Różnicowanie. a którego płacz jest wygaszany w sytuacjach mało istotnych. Jeśli niemowlę dopiero co otrzymało wszystko. i bezwarunkowo „postawić na swoim": nie podchodzić do dziecka. które otrzymuje wzmocnienie. na warunki związane ze zdarzeniami nieprzyjemnymi bądź też szkodliwymi dla niemowlęcia. zmieniono pieluszki. Uczenie się ucieczki i unikania.

że jeśli przeskoczy ono przez barierkę. Powróćmy do sytuacji opisanej jako uczenie się ucieczki i unikania. starając się raczej stłumić dużą liczbę zachowań niż ryzykować ponowne ukaranie. że wszystkie reakcje znajdujące się w jego repertuarze powodują uderzenia prądem. istnieje korelacja 100% (zazwyczaj określana jako 1. Zwierzęta są zdolne nie tylko do uczenia się korelacji. pies skacze i nie otrzymuje uderzenia prądem. Jeżeli zakończenie działania przykrego lub pojawienie się przyjemnego zdarzenia zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia poprzedzającej je reakcji. Tak więc. potwierdzały się oczekiwania psa i prawdopodobieństwo tego. jak zwierzę uczy się zbieżności między własnymi czynnościami a wzmocnieniem. Tendencja ta w powiązaniu ze znaną niekonsekwencją rodziców w stosowaniu kary sprawia. jak j wzmocnienie negatywne zwiększają prawdopodobieństwo pojawienia się reakcji. Kiedy pies doświadcza przez pewien czas tej nowej sytuacji. że psy te przyjęły hipotezę dotyczącą bezradności. jeśli chodzi o zwierzę. Pewien wgląd w istotę tej sytuacji może dać przeprowadzenie podobnych eksperymentów z ludźmi. Wyuczona bezradność. gdy źródło prądu zostanie odłączone od podłogi skrzynki wahadłowej. Czynność prowadzi do pożądanego rezultatu. która tu funkcjonuje. Możliwe są tu również wartości pośrednie. że korelacja między warunkami środowiska ciemne chmury a wynikiem deszcz wynosi 0. znaczy to. polega na tym. Korelacje między dwoma zdarzeniami mogą przybierać dowolną wartość od -100% do +100%. stwierdziło że: . Tak też jest w istocie. Ale tym razem nie ma barierki i nie występuje reakcja. mimo że eksperymentator pokazuje im prawidłowe rozwiązanie. Ponadto wzmożona aktywność i stres. Tłumi znaczną liczbę różnych reakcji. korelacja wynosi-100% (lub -1. że w nowej sytuacji (w odróżnieni u od zachowania się zwierząt w opisanych wcześniej eksperymentach) pies. a zatem nie ma powodu zmieniać zachowania. że próby oddziaływania na zachowanie dziecka za pomocą kary są przedsięwzięciem dość wątpliwym. eksperymentator zmienia sytuację. Zarówno wzmocnienie pozytywne. stawało się coraz mniejsze. która następuje w wyniku przerwania działania nagrody. korelacja jest równa 0.95. kiedy po tej reakcji zamiast oczekiwanego pokarmu otrzyma uderzenie prądem. Korelację między piękną słoneczną pogodą a deszczem można ocenić na-0. Kara. Jeżeli brak jest jakiejkolwiek współzależności między czynnością a wynikiem. Brakjest korelacji międzyjego czynnościami a wynikami. W toku naszych rozważań dotyczących motywacji (rozdział 17) wskażemy. w jaki sposób może uniknąć uderzenia prądem. że częstą reakcją na przykre lub uciążliwe zda rżenia jest agresja. 1969). Niektóre psy nie mogą się tego nauczyć. czego nauczyio się zwierzę w rezultacie wytworzenia się reakcji unikania. Jeżeli wystąpienie czynności gwarantuje wynik. że dostało klapsa. których nie mógł uniknąć. to trudno ją wykorzenić. znaczy to. najwidoczniej przyswoił sobie przekonanie. który miał pierwsze doświadczenia w sytuacji korelacji zerowej. mogą utrudniać uczenie się bardziej właściwych form zachowania. Wydaje się.00). Skoro już reakcja unikania została wyuczona. z największą trudnością uczy się. która poprzedziła je bezpośrednio. aby na stale przerwać tę reakcję. że płacze.75. Wyłączenie prądu nie ma żadnego wpływu na tę zależność. uczą się również tego. jaka powstaje w wyniku ukarania przez pojawienie się przykrego zdarzenia. to jego zachowanie ulegnie szybkiej zmianie. to pojawienie się nieprzyjemnego zdarzenia lub przerwanie zdarzenia przyjemnego powinno to prawdopodobieństwo zmniejszać. skoro zwierzę nauczyło się unikać uderzenia prądem przez przeskakiwanie barierki po pojawieniu się sygnału świetlnego. Przy kolejnych uderzeniach prądem hipoteza ta się potwierdzała. Maier i Solomn. jego zachowanie jest bardzo trudne do wygaszenia. Okazują się być bardzo ostrożne w ocenianiu źródła kary. Czasem wystarczy jedna próba. dlaczego nie mogą się wyuczyć reagowania ucieczką na zmianę warunków. powtarza to setki razy. gdy pies otrzymywał uderzenia prądem.nego zdarzenia zwane jest wzmocnieniem pozytywnym: Zakończenie przykrego zdarzenia nazywamy wzmocnieniem negatywnym. Jeżeli zwierzę wyuczyło się reakcji specyficznej w celu otrzymania pokarmu. pies po dawnemu przeskakuje barierkę zaraz po włączeniu światła. Zapala się światełko. różni się nieco od wygaszenia reakcji. W wielu sytuacjach zbieżności te mają charakter probabilistyczny. przenosząc je przez barierkę (Scligman. jednak sytuacja. że w sytuacji dużego zachmurzenia deszcz jest wynikiem w wysokim stopniu prawdopodobnym. Większość organizmów jest szczególnie wrażliwa na przykre zdarzenia. Wracając do płaczu niemowlęcia należy powiedzieć. Jeżeli czynność wyklucza pojawienie się wyniku. Przy próbach karania powstaje błędne koło akcji i reakcji: matka daje dziecku klapsa dlatego. W tym wypadku korzystne jest to. to zbieżność. że kara jest wyraźnie nieskutecznym sposobem redukowania płaczu. Jeśli taka hipoteza utrwaliła się.00). I oto okazuje się. Pies zostaje umieszczony w skrzynce wahadłowej i otrzymuje uderzenia prądem. dziecko płacze jeszcze głośniej dlatego. Kara polegająca na uderzeniu prądem ma tendencję do rozszerzania się na inne formy zachowania. W jednym z eksperymeniów tego typu 60% osób badanych. którym nie "udało się wyuczyć ucieczki. że między pewnymi czynnościami a wynikami istnieje korelacja zerowa. która pozwalałaby uniknąć uderzenia lub też uciec przed nim. że możemy ich zapytać. Zbieżność jest po prostu szczególnym przypadkiem korelacji. Nawet wówczas. które zazwyczaj towarzyszą karaniu przez przykre zdarzenia. Wykrywanie korelacji powiliśmy dotychczas o tym. W czasie. zaledwie pośrednio związanych z reakcją karaną. A zatem możemy powiedzieć. to nie otrzyma uderzenia prądem. Spróbujmy zastanowić się. Mówimy wtedy o istnieniu korelacji między czynnością a wynikiem. Ustawiona zostaje barierka i w tej zmienionej sytuacji możliwe jest uniknięcie uderzenia lub też ucieczka przed nim przez przeskoczenie barierki w odpowiednim czasie. że podejmie on jakieś działanie przy następnym uderzeniu. że jeden warunek wyklucza (choć nie całkowicie) drugi.

które uważały. jeśli w ogóle doprowadzi do przerwania reakcji.. Jedna z trudności. Aby utrzymać na trwałe daną formę zachowania w warunkach jej wygaszania. Zdaniem Dr Spocka: „Bardzo ważne jest uniknięcie pokusy podejścia do dziecka. Byłoby idealnie. to wkrótce po rozpoczęciu wygaszania zwierzę przestanie naciskać dźwignię. które przyzwyczaiło MC działać według rozkładu FR-1000. powiedzmy naciskać dźwignię w celu otrzymania pokarmu. Moc niewłaściwej hipotezy ujawniła się najwyraźniej w zachowaniu tych osób. gdy jest spokojne. Jest to zjawisko ogólne: jeżeli różnica między dwoma rozkładami wzmacniania jest trudna do wykrycia. gdyby nauczyciel zwiększał powoli odstępy między wzmocnieniami. W rezultacie częstość jego płaczu wzrasta. że rodzice zawsze podchodzą do dziecka. ale ponad 70% spośród nich „. ostrożnie przygotowując dziecko do jeszcze skromniejszego rozkładu nagród. od FR-1 do FR-10. Jeśli nauczyciel nagradza dziecko zawsze za prawidłowe wykonanie. gdy istniała możliwość uniknięcia uderzenia. Około 35% badanych oświadczyło. Jeżeli zwierzę nauczyło się rozwiązywać jakieś zadanie. Wynik jest oczywiście zupełnie odwrotny od pożądanego. jakim rozkładem wzmocnienia posługiwano się podczas uczenia. Aby wprowadzić nowe zachowanie. że jesteście w pobliżu. zwierzę prawdopodobnie nauczy się zdobywać pokarm nawet wówczas..czują się bezsilni. następnie do I "R-100 i nawet do FR-1000. aby przekonać się. w momencie gdy rozpoczyna się wygas/anic / największym trudem może dostrzec. że sfustrowani rodzice starają się zupełnie nie zwracać uwagi na płacz dziecka i aby wygasić tę formę jego zachowania postanowili podchodzić do niego dopiero wówczas. w którym wzmacniana jest tylko część jego reakcji. jeśli chodzi o uniknięcie uderzeń. gdy wykonuje ono zadanie w terminie. Rozważmy problem ćwiczenia dziecka do efektywnej pracy w szkole podstawowej. Badani.. Jak pisze dobry Dr Spock: „Rodzicom o wrażliwym sercu trudno słuchać ciągłego płaczu dziecka. Dziecko nauczyło się.. prądem. W rezultacie dziecko otrzymuje częściowe wzmocnienie według jakiegoś rozkładu. Stało się jasne. samo uczenie się w takich warunkach jest trudniejsze). albo je uspokoić. że po naciśnięciu jednego czy dwu przycisków (prawidłowa kombinacja pozwalała zapobiec uderzeniu) stracili nadzieje ucieczki". to zmiany w rozkładach nieznacznie wpływają na zachowanie (przynajmniej nie od razu). to wygaszanie będzie bardzo powolne. natomiast w celu podtrzymania tego zachowania należy wprowadzić rozkład częściowy. Załóżmy teraz. Wyobrażają sobie zaraz najgorsze rzeczy: główka dziecka utkwiła między prętami łóżka. Jeżeli jednak nauczyciel pominie taką okazję do nagrody. że uderzenia są nieuniknione. zmienionej sytuacji. 187). dopóki nauczyciel będzie zawsze obecny. że osoby te nie kojarzyły swoich reakcji ze wzmocnieniem". powiedzmy. więc po co próbować? Badani twierdzili. to wszystko będzie szło dobrze dopóty. Płacz staje się jeszcze dłuższy i trudniejszy do wygaszenia. Zwierzę. dziecko stanie się niepewne. dostało torsji i leży całe zabrudzone. a którym w warunkach. że z pewnością istnieje sposób kontrolowany uderzeń. to co zdarzy się podc/a^ wygaszania nawyku. kiedy po naciśnięciu dźwigni nie pojawia się pożywienie? Odpowiedź zależy od tego. s. gdy będzie musiało naciekać dźwignię po 1000 razy dla jednego wzmocnienia. Zmiana rozkładu jest wyraźna i łalwu ją zauważyć. na przykład VR-H>00. czyli 100% rozkładu wzmacniania (FR-1). jakie napotyka zwierzę lub osoba badana w eksperymentach teuo typu. najlepiej rzadko i przy tym w zmiennych proporcjach. Przypuśćmy. polega na tym. Jeżeli stosowany był rozkład o stałej proporcji równej 1 (FR-1). ogarnął je lęk z powodu osamotnienia" (s. że rozkład zmienia się powoli. że znaczną część czasu spędzają na przygotowaniu się do kolejnego uderzeni. Czasami osobom tym udawało się „. ale przy następnych próbach ponownie otrzymywały pełne uderzenie. Przedłużające się występowanie podczas wyga^/aiiu reakcji nabytych przy zastosowaniu rozkładu sporadycznego wzmacniania na7>wam> efektem częściowego wzmacniania (partial reinforcement ejJect-PRE). t>m dłużej po rozpoczęciu wygaszania utrzymywać się będą reakcje zwierzęcia.. 187).Im rzadziej (lub z większą zmiennością) wzmiacniamy zwierzę w czasie ćwiczenia. Nie tylko nauczyli się unikać uderzeń. że nic mu nie jest. konieczne jest zastosowanie ciągłego. Wygaszanie a różnicowanie. (Thoronton i Jacoba. dziecko zaczyna płakać zawsze wtedy.stwierdziło. Z reguły nie udaje się im wprowadzić w życie tego postanowienia. Po takim treningu wydajność dziecka nie ulegnie zmianie nawet wówczas. „przypadkowo" udawało M\ ich uniknąć. Zbieżności między warunkami zewnętrznymi a wynikami Wygaszanie reakcji można traktować jako postawienie zwierzęciu problemu polegającego na różnicowaniu. gdy nauczyciel nie będzie poświęcał mu tyle uwagi (albo będzie nieobecny przez kilka dni). najlepiej uczyć zwierzę według rozkładu. Jeżeli umiejętnie przeprowadzi się stopniowanie. trzeba go tylko znaleźć". że musi dłużej płakać. 1971. ale również można się spodziewać wystąpienia u dziecka reakcji frustracyjnej. Przypuśćmy również.„.uciec lub uniknąć uderzeń nawa więcej niż jeden raz.. Zastanówmy się ponownie nad problemem płaczącego niemowlęcia. że warunki korelacji zerowej tylko nieznacznie różnią się od nowej. To tylko rozzłości je jeszcze bardziej i będzie płakało znacznie dłużej" (s. jak tylko ono zapłacze.. którzy nie uczyli się w sytuacji korelacji zerowej. że pojawiła się jakaś zmiana. Musi ono wiedzieć. ponieważ przedłużający się brak nagrody za prawidłowe zachowanie nie będzie łatwo odróżniony od normalnych wahań w rozkładzie wzmocnień. trwające trzy sekundy. kiedy budząc się nie spostrzega rodziców. (Ocz> wiście. 371). zanim dokona odpowiedniej zmiany swego . aby otrzymać wzmocnienie w takiej sytuacji. mimo że wzmocnienie zostało wstrzymane. Efekt częściowego wzmacniania. reagowali zupełnie inaczej. Jeśli zas oralni rozkład przed wprowadzeniem wygaszania był zmienny. tak że zwierzę po każdym naciśnięciu dźwigni otrzymywało pokarm. Przez dłuższy c/as nic zmodyfikuje swoich reakcji. Brak oczekiwanego wzmocnienia nie tylko zahamuje daną czynność. powiedzmy co godzinę (VI-60).

prowadzącego w efekcie do otrzymania pokarmu. który z danych rozkładów ono preferuje. Po pierwsze. w tym momencie wypada błękitny krążek. Ważne jest. szympans wrzuca go do szczeliny automatu i otrzymuje kiść winogron. FR-100 lub VR-100. można też trenować zwierzę według innego rozkładu. aby S było skuteczne. jest wprowadzanie zmiany jednego elementu środowiska zawsze wtedy.słabe światło (to znaczy S ). Modelowanie zachowania. Tworzenie łańcuchów zachowań wiąże się ze stosowaniem w toku uczenia się wzmocnień utrwalonych już wcześniej. jeżeli nauczymy szympansa zdobywać winogrona przez wrzucanie niebieskich krążków do automatu. Ta sama technika z niewielkimi zmianami może być użyta do badania u zwierząt zachowania polegającego na różnicowaniu.) Kiedy już SD ustabilizowało się. Jest to sytuacja wyboru. Jeśli bodziec nabrał wartości wzmocnienia wtórnego. pies w czasie treningu musi być w miarę głodny. (Zazwyczaj w eksperymentach ze zwierzętami SD i SA to-odpowiednio-pojawienie się lub brak sygnału świetlnego. dając sygnał zawsze wtedy. Prostym przykładem może być zastosowanie FR-1 w jednym rozkładzie przy braku wzmocnień w drugim. Jeżeli zwierzę może odróżnić różnice intensywności obu świateł. otwiera je i pociąga za sznurek. W tym celu można posłużyć się gwizdkiem. Stanowi to główny element siły technik instrumentalnych. tak że staje się coraz bardziej podobne do SA. oznaczający początek drugiego rozkładu wzmocnień. kiedy wystąpi SD. A zatem. gdy podawany jest pokarm. gromadząc stopniowo sekwencje reakcji. a nie ma czego oczekiwać. jak tylko zwierzę nauczyło się kojarzyć określony S" z odpowiadającym mu rozkładem wzmocnień. dźwięki i inne sygnały. Stopniowo kryteria wydawania gwizdu zmieniają się: siedzenie na tylnych łapach. tak aby ich lokalizacja była bez znaczenia). Zgodnie z techniką instrumentalną należy ustalić przede wszystkim zdarzenie wzmacniające. Teraz gwizd SD może stanowić wzmocnienie D dla następnej reakcji. że ktoś chce nauczyć swego psa chodzenia na tylnych łapach. Podczas tworzenia łańcucha reakcji należy postępować wspak. Przypuśćmy. Następnie niezbędne będzie wprowadzenie jakiegoś sygnału różnicującego dla pokarmu. aby otrzymać krążki. powiedzmy o zmiennych proporcjach (VR-100). Teraz zwierzę ma do czynienia z dwiema dźwigniami oraz dwoma bodźcami. Wybór. Bodziec sygnalizujący obecność wzmocnienia oznaczamy jako S!)bodziec. Końcowym rezultatem tego skomplikowanego ćwiczenia będzie łańcuch następujących po sobie reakcji. to SA. wzmacniając co setną reakcję. możemy nauczyć go pociągać za sznur. Tera/ znacznie łatwiej kontrolować sytuację: zwierzę zwykle łatwo uczy się. że zwierzę wyraźnie preferuje jeden niż drugi. może być użyty do wzmocnienia reakcji. gdy zmienia się rozkład wzmacniania. a nie wzmacnianie innych. powiedzmy zjadanie przez psa niewielkiej ilości pokarmu. następnie podchodzi do drzwi. który sygnalizuje brak wzmocnienia (procedura wygaszania). ich zdolności do modelowania zachowania Rrzez wybiórcze wzmacnianie jego pożądanych cech. Na przykład. Sygnałem dla tego rozkładu (FR-100) będą pionowe pasy umieszczone na dźwigni. Teraz możemy wyuczyć szympansa wykonywania innych czynności. Oczywiście tę technikę można wykorzystać do porównania dowolnych dwu (lub więcej) rozkładów wzmocnień. uzyskujemy możliwość sprawdzenia. Jest to standardowa metoda mierzenia wrażliwości i czułości zwierząt na światło. nabiera mocy wzmacniającej. światło (drzwi otwierają się tylko wówczas. Zdolność zwierzęcia do różnicowania intensywności światła ustalamy na podstawie jego zdolności wyboru prawidłowej reakcji (jest oczywiste. łatwo możemy je rozszerzyć na sygnały innego rodzaju. A do włączania światła można sporządzić odpowiedni włącznik. Kontrola bodźcowa. Można nauczyć szympansa otwierania drzwi. to według wszelkiego prawdopodobieństwa zawsze będzie wybierać dźwignię „oznaczoną" silnym światłem SD. do tego celu służy dźwignia z pasami poziomymi. Niech sygnałem dla pierwszego rozkładu będzie silne światło (to znaczy S ). Załóżmy. ale w innych godzinach. gdy zapali się światło). że trenujemy zwierzę według rozkładu o stałych proporcjach. Technika ta może być stosowana do pomiaru zdolności różnicowania przez zwierzę dowolnych bodźców stosowanych jako SD lub SA. Początkowo wzmacniamy każdy ruch psa. po którym zawsze następuje wzmocnienie. jakiemu rozkładowi wzmocnienia podlega. światłem o dużej intensywności i o małej intensywności. Kiedy czynność ta zostanie utrwalona. Obserwowanie tego wywiera niezwykłe wrażenie: wygłodniały szympans przebiega przez pomieszczenie i włącza światło. oderwanie jednej przedniej łapy od ziemi w pozycji siedzącej. Tworzenie łańcucha reakcji. Różnicowanie. jaki rozkład wystąpi. aby uzyskać odpowiedni SD. Tak więc zwierzę może nauczyć się działać według pewnego rozkładu wzmocnień. Jednym ze sposobów dawania wskazówek. Bodźcem (SD) do otwarcia drzwi może być np. a dla A drugiego . w wyniku których uzyskiwać będzie niebieskie krążki. można zaczynać ćwiczenie. Teraz powoli zmieniamy intensywność światła SD. aby mógł dostać się do sznura. a w końcu próba podniesienia się bez dotykania do ziemi obu przednimi łapami. aby pojawił się SD. Obserwując reakcje zwierzęcia możemy ustalić względną preferencję dotyczącą jednego z dwu rozkładów. aż . Następnie pozostawia się zwierzęciu możliwość wyboru którejś z dwu dźwigni: jednej z poziomymi pasami i drugiej z pionowymi pasami. Wcześniej czy później gwizd przekształci się w SD i nabędzie wartości wtórnego wzmocnienia. A w dodatku. krążki te prędko nabierają wartości jako wzmacniacze. Taką zewnętrzną wskazówko nazywamy bodźcem sygnałowym. Zaczynamy od dwu rozkładów wzmocnień. choćby w niewielkim stopniu przypominał on próbę stawania na tylnych łapach. że dobór rozkładów i bodźców świetlnych do danych dźwigni jest przypadkowy.zachowania. (Oczywiście. gdy pojawia się SA. Wprowadzając pojęcie kontroli bodźcowej. o których wiemy. Powszechną formą S'4 dla ludzi jest napis „nieczynne"). że może otrzymać wzmocnienie. Dlatego zazwyczaj łańcuch taki przyswajany jest w odwrotnej kolejności niż w opisanym przykładzie. W tym samym czasie. sam bodziec SD może mieć właściwości wzmocnienia wtórnego: zwierzę podejmuje różne działania. aby formowanie lub modelowanie zachowania zwierzęcia odbywało się bardzo powoli.

że słowa te stosowane są wyłącznie jako SD dla wzmocnienia. obejmuje już całość korelacji między kontekstem bodźcowym. Ale teraz wystarczy sama obecność eksperymentatora. A zatem pokarm to Bb. który nie byt jeszcze w sytuacji eksperymentalnej. że nie stosujemy żadnych kar. gdy „sprawuje się dobrze" w czasie ćwiczenia.i. Prawo Efektu ma. a reakcja ślinienia na jego obecność to reakcja warunkowa (Rw). ale dotyczy również całego układu powiązań między zdarzeniami. a tylko będziemy eksponować dzwonek. W warunkowaniu klasycznym istnieją dwa rodzaje bodźców i dwa rodzaje reakcji. jaką wydobywa ono w trakcie uczenia się. że wydzielanie śliny wywołane jest nie tylko przez pokarm. gdy zwierzę ma możność nabywania wiedzy wolno i systematycznie. leżącymi u podłoża zdolności organizmów do przystosowywania swoich reakcji do wymagań świata zewnętrznego. nie przyniesie żadnych rezultatów.ld uczeniem się dotyczy tego typu uczenia się. Zwróćcie uwagę na to. Należy pamiętać o tym. reakcjami oraz wynikami działań. które omawialiśmy. Wydzielenie śliny jest Rb na Bb. Pies może zrozumieć czego się od niego wymaga. Modelowanie zachowani'! dokonuje się w wyniku wybiórczego wzmacniania kolejnych przybliżeń do pożądanego zachowania. która pojawiała się tylko na smak pokarmu. żeby wzmacniane były te zachowania. W rezultacie szeregu powtórzeń. Jedną z najbardziej zaskakujących właściwości tego uczenia się jest ogromna wrażliwość zwierząt na bardzo subtelne związki między działaniami a wynikami tych działań. P. eksperymentator to Bw. W istocie. Ale już naciśnięcie dźwigni po pojawieniu się światła nie można uważać za Rb na światło jako Bb: reakcja ta nie ma charakteru wrodzonej czynności odruchowej. Istnieje kilka podstawowych różnic między pawłowowskim lub klasycznym warunkowaniem a Podsumowanie Takie są podstawowe zjawiska związane z uczeniem się bezpośrednich zbieżności między czynnościami a wynikami. ale pod warunkiem. Staje się on Bw. taki jak światło.jeżeniem się przyszedł z innej strony: byty to prace rosyjskiego fizjologa 1. Ścisła kolejność zdarzeń wzmacniających może być różndla różnych psów. Teraz. Wypowiadane w innych sytuacjach. w luźnej uprzęży. Gwizd jest skuteczny dlatego. jak się okazuje. Jest to widoczne szczególnie wyraźnie wówczas. ale również źródłem informacyjnego sprzężenia zwrotnego. jeśli nowy nieznany bodziec. które stopniowo przybliżają się do zachowania pożądanego. Inaczej mówiąc. Potrzebne jest do tego niezawodne i szybko pojawiające się wzmocnię me. czy bodziec bezwarunkowy i reakcja bezwarunkowa są rzeczywiście bezwarunkowe. tracą swą skuteczność jako wzmocnienie. Uczenie psa przez pozwolenie mu. jak on to robi. Pawiowa. a w odpowiednim czasie specjalne urządzenie wdmuchiwało sproszkowany pokarm do pyska zwierzęcia. cechującą prawdziwego naukowca. . Pawłów byt fizjologiem i swoje badania (za które otrzymat Nagrodę Nobla) zacząt od interesującego go mierzenia reakcji wydzielania się śliny i soków żołądkowych u głodnego zwierzęcia. albo Rw. Inaczej mówiąc. tylko wtedy. Na przykład. W warunkowaniu klasycznym. WARUNKOWANIE KLASYCZNE potychczas zajmowaliśmy się uczeniem się instrumentalnym. Można również posługiwać się wzmocnieniem werbalnym (na przykład słowami „dobry pies"). a dzwonek (Bw) jej nie wywoła.zostanie osiągnięty pożądany rezultat. że ślinienie zostało uwarunkowane na ten nowy bodziec: nowy bodziec warunkowy określamy jako Bw. zastosowanie nie tylko w sytuacji wzmocnienia jednostkowego. Odznaczając się przenikliwością. Ogólnie biorąc. gdy wzmocnienie pojawia się natychmiast po prawidłowej reakcji. !. jak czynności zwierzęcia lub człowieka są związane ze zdarzeniami zewnętrznymi. że już Bw wywołuje tę reakcję: za każdym razem w reakcji na dzwonek zwierzę wydziela ślinę. w zależności od tego. kiedy występuje prawidłowa reakcja. kiedy to bodziec (bodziec bezwarunkowy) automatycznie wywołuje specyficzną reakcję (reakcja bezwarunkowa): w skrócie bodźce bezwarunkowe będziemy określać jako Bb. Przed eksperymentem upewniamy się. aby wywołać u psa wydzielanie śliny. Wróćmy zatem do rozważań nad pewnymi procesami. smak jedzenia w pysku (Bb) wywoła wydzielanie śliny (Rb). P. dzwonek lub osoba eksperymentatora. Dzwonek w warunkowaniu klasycznym wyprzedza o około 3 sekundy podawanie pokarmu. Rb wywołana przez określony Bb ma charakter wrodzonej odruchowej czynności. najważniejsze jest. kiedy wchodzi! do pomieszczenia z psami. sprawdzamy. reakcje bezwarunkowe jako Rb. pozwalają one na opisanie. za każdym razem. to mówi się. po pewnym czasie ślina (Rb) zaczyna pojawiać się przed podaniem sproszkowanego pokarmu. W rezultacie opracował szereg technik mierzenia ilości śliny wydzielanej przez psa. prowadzone na początku naszego stulecia. Gwizd jest nie tylko czynnikiem wzmacniającym. Pawtow odkryt. co organizm robi. że można go eksponować w tym czasie. Większość współczesnych badań . okaże się. Zjawiska związane z uczeniem się zbieżności mówią nam o tym. Jednak pierwszy poważny impuls do badań nad . tuż przed wdmuchnięciem sproszkowanego pokarmu. Zapewne informacja. Pierwszy krok w modelowaniu zachowania to ustalenie jego zbieżności ze wzmocnieniem. jeśli przestaniemy podawać psu Bb. kiedy to pies wydziela ślinę na dźwięk dzwonka. Pawłów uzyskiwał to umieszczając psa w specjalnym izolowanym pomieszczeniu. ale nie wiemy jeszcze. Pokarm zatem byt Bb. eksponujemy dzwonek. zwierzęta zaczynały wydzielać ślinę: Pawłów odkrył silę bodźca warunkowego. która ograniczała jego ruchy. a wydzielenie się śliny to albo Rb. że podtrzymywanie wzmacniajcej wartości gwizdu wiąże się z podawaniem jedzenia zwierzęciu bezpośrednio po jego ekspozycji (dozwolony jest częściowy rozkład wzmacniania). który z bodźców je wywołał. Na tym polega istota warunkowania klasycznego. Po minucie powtarzamy całą procedurę. lecz tylko wzmocnienie. jakim jest strumień powietrza skierowany na oko. Pawłowowskie (lub klasyczne) warunkowanie różni się nieco od uczenia się. Pierwszy. czy u psa. jakim jest pokarm w jamie ustnej. Początkowo wydzielanie śliny było Rb. a. ale i przez inne bodźce. żeby jadł. Mruganie jest Rb na Bb. wywołuje reakcje wydzielania śliny. Przedstawimy teraz techniki warunkowania klasycznego na klasycznym przykładzie.

red. w jaki sposób zwierzę uczy się skojarzeń. ponieważ jest to jedna z pierwszych czynności codziennych. Oczywiście. Odpowiedzią jest pewnie „nie".przyp. na tarczach telefonicznych umieszczone są zarówno cyfry. polega na określeniu warunków. chociaż nie staraliście się tego zapamiętać. nie można go nauczyć unikania warunków. iż wzmacniana czynność pozostaje jeszcze w pamięci krótkotrwałej. Zapamiętanie pojęcia lub zdarzenia zapewne zależy od typu procesów przetwarzania w mózgu obrazu tego zdarzenia czy pojęcia w chwili. jak byliście wczoraj ubrani? Raczej chyba tak. UCZENIE SIĘ POZNAWCZE Dowiedzieliśmy się już co nieco o zjawiskach uczenia się. w tym w USA. Można więc oczekiwać. żeby pamięć o ostatnich posiłkach była wystarczająco pełna i stosunkowo łatwo dostępna (warunki te są spełnione z pewnością w przypadku człowieka. chociaż nie stara się on zapamiętać menu swoich posiłków. że zwierzę. • Czy pamiętacie. . Po drugie. • . Ta forma zachowania utrzymuje się. że zostanie zapamiętana. że wynik musi pojawić się tak szybko. Nasz punkt widzenia dotyczący uczenia się jest taki sam jak ten. celem naszym jest opisanie schematów pojęciowych. kiedy w przeszłości specjalnie się ich wyuczyliście). Zwierzęta wydają się zdolne do wykrywania (a tym samym unikania) szkodliwego pokarmu. która jest godzina? Pewnie nie. Skojarzenie między specyficznym pokarmem a symptomami chorobowymi pojawia się. to znaczy. który dotyczy pamięci: nowa informacja jest dołączona do już istniejących w pamięci struktur znaczeniowych. gdy będzie jednoznaczne. Maksymalizacja sygnalizacyjnej właściwości wzmocnienia może się dokonywać przy spełnieniu co najmniej jednego z dwu warunków. który jadło. które nań wpływają. W przeciwnym razie nie zostanie. jakkolwiek widzieliście je i posługiwaliście się nimi niezliczoną ilość razy. u którego wywołano mdłości w jakiś nie związany z karmieniem sposób (na przykład promieniami Roentgena). A nawet więcej. Czy pamiętacie. istnieje duże prawdopodobieństwo. chyba że tę informację w jakiś szczególny sposób wykorzystaliście. Akt wyboru odzieży i ubierania automatycznie zachował się w pamięci w formie schematu. chociaż powoduje pojawianie się kary. kiedy wynik jest opóźniony. aby go W przyszłości unikać. chociaż choroba jako skutek spożycia takiego pokarmu ujawnia się dopiero po kilku godzinach (Garcia i Koelling. Taka strategia wymaga. istnieje duże prawdopodobieństwo jej zapamiętania. Po pierwsze. tak aby można je było łatwo odnaleźć w pamięci długotrwałej. • Przypomnijcie sobie. które znajdują się obok cyfry 7 na tarczy telefonicznej? (w niektórych krajach. jest to taka reakcja. które warunki są pożądane. aby gwarantować. (Odpowiedź jest wtedy „tak". Natomiast badanie warunkowania instrumentalnego pozwala nam zrozumieć w jaki sposób zwierzę uczy się interakcji ze swoim środowiskiem. co jedliście w czasie ostatnich dwu posiłków?). Ale reakcja ta mus' znajdować się uprzednio w repertuarze reakcji zwierzęcia. Zazwyczaj strategia unikania nowego pokarmu jest wystarczająca. że wzmocnienie pomaga organizmowi w opanowaniu poprzedzającej je właśnie reakcji. Stosując zaś warunkowanie instrumentalne. jak można przypuszczać.). Ale wzmocnienie jest również sygnałem wskazującym organizmowi. gdy nie pojawiają się żadne wątpliwości co do tego. które są rzeczywiście silnie skorelowane z przyszłymi mdłościami. 1966). gdy zwierzę ich doświadcza. a które nie. aby zapobiec ponownemu wystąpieniu mdłości wywołanych pokarmem. Dla nich zagrożenie uderzeniem prądem to po prostu przykre informacyjne sprzężenie zwrotne. możem powiązać daną reakcję z bodźcem (Bw). odruchową. to związane z nim zdarzenie powinno zdecydowanie odróżniać się od innych. gdy warunki te są wyraźnie oznaczone przez światła. jako skutek działania wrodzonej strategii organizmu i właściwego wykorzystania struktury pamięci długotrwałej. Ta reguła 5 sekund popuszcza jeden bardzo ważny wyjątek. możemy wyuczyć zwierzę nieskończenie wielu nowych reakcji. i na właściwym zarejestrowaniu tej informacji. Teraz zajmiemy się zbadaniem tego. jaka konkretnie czynność jest wzmacniana. Wzmocnienie nie jest koniecznym warunkiem zapamiętania. • Czy pamiętacie litery. Najwidoczniej zwierzę automatycznie kojarzy każde uczucie mdłości z ostatnim pokarmem. w jaki sposób informacja reprezentowana jest w strukturze pamięci. Badamy warunkowanie klasyczne. Ta granica opóźnienia wzmocnienia interpretowana była bardzo różnie.warunkowaniem instrumentalnym lub sprawczym.Czy pamiętacie. Mdłości najwidoczniej są wskazówką wstrętu do jedzenia i niczego więcej. jak zachowuje się człowiek czy zwierzę w sytuacji przyjęcia hipotezy bezradności. że wzmocnienie tylko wówczas będzie miało optimum właściwości sygnalizacyjnych. Wrodzony charakter tej strategii potwierdza fakt. odmawia jedzenia ostatniego nowego pokarmu. Problem. Normalnie. kiedy ostatni raz sprawdzaliście. aby zrozumieć. jak i litery. tak aby nie wiązało się z wykonaniem innych czynności i aby odpowiednia czynność tkwiła ciągle jeszcze w pamięci krótkotrwałej. Wzmocnienie jako sygnał W rozważaniach nad uczeniem się stwierdziliśmy. A zatem Rb jest zazwyczaj prostą reakcją fizjologiczną lU[. które pojawiają się w wyniku uczenia się. jaki staje przed uczącym się. że uderzenie prądem jest nieuniknione. który zazwyczaj nie wywołuje jej. nawet wtedy. brzęczyki itp. Jeżeli informacja zostanie włączona do jakiegoś schematu lub czynności. ale najprostsza interpretacja jest oczywiście taka. przechowującej zdarzenia. musimy wzmacniać ją nie później niż po 5 sekundach od momentu pojawienia się tej czynności. potwierdzające i podtrzymujące ich przekonanie. która musi bv' automatycznie wywołana przez Bb. Stosując warunkowanie klasyczne. chcąc wyuczyć zwierzę jakiejś czynności. wzmocnienie powinno nastąpić od razu po wykonaniu właściwej czynności.

Oczekiwania te ujawniają się najpierw w zachowaniu poszukiwawczym. Ale gdyby nawet było to możliwe. (W pewnych wypadkach. Spadochroniarz może wierzyć. Najbardziej złożone aspekty zachowania ukierunkowanego na osiągnięcie celu ujawniają się wtedy. Kładę przed nim skórkę od chleba. W wieku do 6 miesięcy życia próby odnalezienia przedmiotu. 269). Gracz może sądzić. Odpowiedź na to pytań ie jest bardzo trudna. że skoro już raz zbieżności danego zdarzenia zostały ustalone. ale samo ich nie wywołuje. może po niego sięgnąć czy też włożyć go do ust. po czym zmienia sytuację" (s. czy możliwe jest uczenie się bez udziału świadomości. zadając pytanie kontrolne. W ten sposób odkrywa ono. „Tym razem Laurent leży na plecach. Ale. to zwierzę skazane jest na powtarzanie swych czynności za każdym razem. trzy razy w to samo miejsce. To trzyma rękę pionowo. to niezbyt się tym przejmuje. Szybko jednak dziecko podejmuje systematyczną eksplorację możliwych kryjówek przedmiotu: pod przykryciem. to ukośnie. jak wykażemy w następnych rozdziałach. nie wydaje się słuszne przypuszczenie. kiedy się pojawiają. i drugie. możliwe jest bez świadomości retrospektywnej. Mimo to eksperymentowanie jest decydującym czynnikiem w rozwoju intelektualnym istoty ludzkiej). że talizman zapewni mu bezpieczeństwo. Do 6 miesiąca wydaje się reagować wyłącznie na sygnały zewnętrzne: reaguje na zdarzenia. od tańców wywołujących deszcz do odpukiwania w niemalowane drewno. oczywiście. powstałymi w wyniku minionych doświadczeń. Siedzi przy stole. Jeżeli dziecko widzi przedmiot. Uczenie się przez eksperymentowanie System uczenia się zbieżności nastawiony wyłącznie na wykrywanie korelacji między środowiskiem. stają się normalną częścią jego zachowania poszukiwawczego. jednak po upływie kilku minut możemy zapomnieć i jedno. Oto. które korelują z nimi w sposób zupełnie przypadkowy. Przypuszczalny krótki żywot w świadomości określonych zdarzeń utrudnia eksperymentalne badanie tego problemu. Niemowlę zmienia swoje czynności raczej umyślnie. Chwyta kolejno: celuloidowego łabędzia. W rezultacie eksperymentator. gdy obserwujemy dziecko posługujące się własną inteligencją sensoryczno-motoryczną do rozwiązywania praktycznych problemów. w zaciśniętej dłoni ojca czy matki. Kiedy przedmiot spada na nowe miejsce (na przykład na poduszkę). kiedy znajdzie się w podobnych warunkach. że schematy pamięciowe i hipotezy mogą powstawać i być wykorzystywane podświadomie. myślenie człowieka możliwe jest bez świadomości bezpośredniej i. upuszcza go jeszcze dwa. Można bardzo łatwo zademonstrować je w laboratorium. o czym świadczą długie i gwałtowne spory. działaniami i ich wynikami ma fatamą wadę. ale w takiej odległości. jak jego działania wpływają na otaczające je środowisko i dzięki temu chroni się również przed przypadkowymi związkami między reakcjami a ich zewnętrznymi skutkami. pudełko itp. że już w najwcześniejszym wieku życia niemowlę antycypuje określone konsekwencje swych działań. Hiemowlę eksperymentuje z otaczającym je światem. jak na przykład Piaget (1952) opisuje tego typu eksperymentowanie swego 10-miesięcznego syna Laurenta: Znaczenie oczekiwań '/. ale kontynuuje swoje wczorajsze eksperymenty. że stanie na lewej nodze jest ściśle związane z pojawieniem się winogron. pochodzące z obserwacji zdarzeń zewnętrznych. kiedy występuje. Spadochroniarz nie zdecyduje się na pozostawienie swego talizmanu w domu. Jest oczywiste. W końcu dedukcje dotyczące miejsca danego przedmiotu. Nawet niemowlę nie zdaje się ślepo na wskazówki wynikające z kontekstu i nie powtarza mechanicznie reakcji skojarzonych ze schematami sensoryczno-motorycznymi. za przeszkodą. z tyłu lub z przodu głowy. Jednocześnie kładę w . starając się przy tym zaobserwować podobieństwa i różnice w uzyskiwanych rezultatach. mogą wydawać się dość prymitywne: ostrożne macanie lub szukanie wzrokiem. Zakłada się. bez udziału świadomości człowieka. oczywiście.uchowanie ukierunkowane na osiągnięcie celu. który zniknął z pola widzenia. Jednak w wieku około 6 miesięcy zaczyna przejawiać oznaki szczególnych oczekiwań w odniesieniu do interakcji ze swoim środowiskiem. aby nie mógł jej dosięgnąć. że świadomość nie jest potrzebna. Strategia taka oddziela przyczyny od czystych zbieżności (korelacji). Przeanalizujemy zachowanie dziecka Piageta . U człowieka jednak istnieją pewne mechanizmy zapobiegawcze. wyciąga rękę i upuszcza przedmiot. że skrzyżowanie palców pomoże mu wygrać. które rzeczywiście spowodowały określony wynik.. ale gdy ten przedmiot nagle zniknie.Laurenta: „Laurent ma 16 miesięcy i 5 dni. którzy twierdzą.Uczenie się i świadomość Przez wiele lat ważnym teoretycznym problemem było pytanie o to. a nie za sygnał. Ten aspekt uczenia się zbieżności pozwala wyjaśnić wicie rytualnych przesądów. że w badaniach nad uczeniem się jego wynik może służyć za wzmocnienie. Wyraźnie zmienia miejsce upadku przedmiotu. zasadę tę trudno jest zastosować. aby w ten sposób sprawdzić jego skuteczność. Ludzie. Na przykład możemy uświadomić sobie wskazówkę zastosowaną do rozwiązania zadania albo też treść marzenia w momencie. Zjawisko to otrzymało nazwę zachowania przesądnego. Nie pozwala mianowicie na oddzielenie tych aspektów. może wykryć absolutny brak świadomości tych zdarzeń. jakby badając stosunki przestrzenne. często próbują uzasadniać swe stanowisko wskazując na fakt. Szympans zaś może być przekonany. od tych.

w którym wyłaniają się cechy inteligencji człowieka dorosłego. może wydawać się zadaniem zbyt prostym. że jego ręka jest zbyt krótka i musi znaleźć „przedłużenie ręki"? Jak do tego doszedł? W jaki sposób kontekst zewnętrzny . Laurent patrzy na chleb siedząc nieruchomo. 335). tym razem za koniec (przypadkowo czy świadomie?) i przyciąga chleb do siebie. która pozwoli dziecku czynić szybkie postępy w opanowaniu wiedzy.niektóre gatunki naczelnych i człowiek-potrafią rozwiązać „problem kijka". Jednak nie może jej dosięgnąć. Jest ono ograniczone do odkrywania świata za pomocą manipulowania przedmiotami. trwający mniej więcej do 11 roku życia. wtedy zaczyna się też rozwój języka. czy na oślep metodą prób i błędów. Zasadniczo dziecko nauczyło się już organizować cechy percepcyjne świata. Drugi to okres myślenia przeduperacyjnego. W rozwoju zdolności poznawczych człowieka można wyróżnić kilka stadiów. Należy próbować jakiegoś nowego sposobu. nie dotyka on celu. mimo pozornej prostoty.u łapie za kijek i przyciąga nim zabawkę" (s. Piaget wyróżnił poszczególne okresy. jak nauczył się nowego schematu? Nigdy wcześniej nie posługiwał się kijkiem w celu uzyskania przedmiotów.. Co kierowało jego wyborem czynności i czego konkretnie nauczyło go poprzednie niepowodzenie? Czy domyślił się.na przykład obecność kijka-ułatwił mu poszukiwanie rozwiązania problemu? Nauczenie się tego. Problem na jeszcze wyższym poziomie . Po pierwsze. W końcu tego okresu wyobraźnia dopiero zaczyna się rozwijać. Początkowo Laurent stara się dosięgnąć chleba nie zwracając uwagi na kijek. że można przemieszczać się w przestrzeni i wywoływać różne zdarzenia. ROZWÓJ POZNAWCZY Zdolności poznawcze człowieka zmieniają się radykalnie w okresie od narodzin do wieku młodzieńczego. trwający od momentu narodzin do 18-24 miesiąca życia. Pierwszy to okres rozwoju sensoryczno-motorycznego. Laurent odkrył w jakiś sposób. następnie spogląda na kijek i nagle chwyta go i kieruje w stronę skórki. które wykonywał do tej pory siedząc przy stole? „Wtedy kładę kijek między nim a chlebem. od ra/. aby dosięgnąć przedmiotu. a nie za któryś z końców. Na początku występuje jedynie zdolność do uczenia się związków w otaczającym świecie. Przeanalizujemy teraz stadia rozwoju intelektualnego wyróżnione przez Piageta4. jednak jego procesy myślowe ciągle jeszcze są ściśle związane ze światem zewnętrznym. pojawiają się początki internalizacji myślenia. Wtedy rzuca kijek i wyciąga rękę w stronę chleba. bez dłuższego marudzenia. Uczenie się sensoryczno-motoryczne Omówiliśmy już podstawowe właściwości uczenia się sensoryczno-motorycznego. że przedmioty mają określoną stałość. tymczasem jest ono zaskakująco trudne. czasie i kształtach. Ten poziom rozwiązywania problemu przewyższa wyjaśniające możliwości każdej z istniejących teorii uczenia się zbieżności. W pierwszych latach życia rozwój intelektualny szympansów przebiega szybciej niż u dziecka w tym samym wieku. Największy wkład w badania nad intelektualnym rozwojem dziecka ma uczony szwajcarski. umiejętności posługiwania się symbolami. Ale jak wybrać ten nowy sposób: czy przypadkowo. Znany mu sposób zdobycia przedmiotu nie prowadzi do osiągnięcia pożądanego celu. W ciągu tego okresu dziecko stopniowo opanowuje rozumienie przedmiotów i działań. Po kilku próbach zaprzestaje działań". czy też wychodząc od tych czynności. Uczy się. że można posłużyć się kijkiem. co jest pod ręką) może rozwiązać wyłącznie człowiek. podokresy i stadia w rozwoju poznawczym dziecka. Następnie zaczyna się okres operacji konkretnych. Po czym.Dwie następne próby prowadzą do tego samego rezultatu. aby je tu wymienić. Ale. Jako ostatni występuje okres operacji formalnych (zaczyna się około 11 roku i trwa do okresu młodzieńczego). Po drugie. jego myśli zaczynają w mniejszym stopniu zależeć od zdarzeń zewnętrznych. .pobliżujego prawej ręki kijek długości około 25 centymetrów. Bibliografia zawiera niektóre bardziej znane pozycje. język zaś znajduje się w zarodku. trwający od końca okresu sensoryczno-motorycznego (około 2 lat) do 7 lat. jednak brak mu jeszcze dostatecznie dobrej wewnętrznej reprezentacji świata. . Nawet nie próbuje sięgnąć ręką po przedmiot.skonstruowanie specjalnego narzędzia służącego do określonego celu (zamiast posługiwania się tym.. Laurent ma problem. Jean Piaget. ponieważ występujący tu rodzaj uczenia się jest niezwykle skomplikowany. Faktycznie tu leży granica możliwości intelektualnych istot pozaludzkich: jedynie bardzo rozwinięte gatunki zwierząt . że można" chwytać przedmioty i manipulować nimi. następnie u dziecka zaczyna się powoli pojawiać świadomość pojęć j zdarzeń i rozwijają się proste schematy sensoryczno-motoryczne. bierze kijek ponownie. Prace Piageta są zbyt liczne. że aby osiągnąć określony cel. zaskakujące zmiany w zdolnościach poznawczych dziecka ludzkiego. Jednak w wieku około 2 lat następują wyraźne. sekwencja czynnośćwynik musi zostać zmodyfikowana. Omawialiśmy już niektóre jego poglądy (oraz wspominaliśmy trochę o jego synku Laurencie). Nauczyło się ono co nieco o przestrzeni. Dziecko nauczyło się już wyodrębniać siebie z otaczającego je świata oraz tego. ponieważ złapał kijek w połowie. ale zawiera się w tym jakaś niezaprzeczalna sugestia wizualna. Po upływie godziny umieszczam przed Laurentem zabawkę (poza jego zasięgiem) i nowy kijek tuż przed nim.

i zaczynają osiągać samodzielną egzystencję. Stopniowo. Zdolność do organizowania informacji percepcyjnej na zasadzie jej zbieżności z reakcjami organizmu jest prawdopodobnie wrodzona. system pamięci może rozpoznać dany przedmiot. w miarę jak dziecko manipuluje otaczającymi je przedmiotami. że przedmioty zewnętrzne istnieją niezależnie od jego czynności. Rozwój obrazów wewnętrznych. jak i różnice w porównaniu z rzeczami. Dziecko zaś musi utworzyć wewnętrzny obraz zdarzeń zewnętrznych.RYSUNEK 13-5 Długi Przedmiot Niebieski ROZWÓJ OBRAZÓW Centralne miejsce w uczeniu się zbieżności zajmuje organizacja cech percepcyjnych w wiązki oparte na ich skojarzeniach z ciągami działań. Jest to pierwszy krok w kierunku myślenia ludzi dorosłych: wykonanie eksperymentu myślowego. operując wewnętrzną wiązką informacji . nie wykonując równocześnie rzeczywistych czynności. które ono już zna. Myślenie przedoperacyjne W okresie od około 2 do 7 lat dziecko zaczyna się posługiwać wewnętrzną reprezentacją otaczającego je świata. Potrafi ono po raz pierwszy przewidzieć bieg zdarzeń. że w pierwszych rozwijających się u dziecka schematach sensorycznomotorycznych nie odróżnia ono cech percepcyjnych od samych czynności. ale problemy związane z organizacją informacji percepcyjnej w sytuacji uczenia się ulegają zmianie. zdolności.węzłem pamięci-jako jednostką (rys.? RYSUNEK 13-4 . gdy już się pojawi. Ten sam mechanizm działa dalej w miarę rozwoju dziecka. Piaget sugerował. komponenty sensoryczne oddzielają się od czynności.wywołuje przyPrzyjemny dźwięk < Przyjemność > < > Błyszczący Długi Niebieski jemny dźwięk.. Kiedy powstanie już określony repertuar obrazów. odgrywa decydującą rolę w rozwoju poznawczym dziecka. Przypuszczalnie.. ponieważ wiele rzeczy z otoczenia niemowlęcia wykazuje zarówno podobieństwa. Jak tylko właściwy zbiór cech połączy się w oddzielny niezależny obraz. oparty na tc. pierwsze pojęcia rozwijające się w mózgu niemowlęcia dotyczą przedmiotów z jego doświadczenia Początkowo jednak pojęcia te mogą mieć znaczenie jedynie w odniesieniu do jego własnych czynności (to znaczy wyłącznie znaczenie /notoryczne). nowe przedmioty muszą zostać włączone w istniejące struktury pojęciowe za pomocą procesów uogólniania i różnicowania. W rzeczywistości. ale nie pojawiło się jeszcze oddzielnie pojęcie dotyczące potrzebnego do tego przedmiotu. Jest to pierwszy decydujący krok w nabywaniu wiedzy przez dziecko. Rysunek ] 3-4 przedstawia możliwy schemat sensoryczno-motoryczny: zdarzenie . Uczy się również odpowiadać na pytania: Co będzie. początkowo dziecko może nawet nie rozumieć tego.ruch ręki . jeśli. 13-5).

Początkowo jednak dziecko ma ograniczoną zdolność do interioryzacji zdarzeń Ogranicza się przede wszystkim do konkretnych czynności: nie potrafi tworzyć abstrakcji czy uogólnień. to wybiera i wypróbowuje nową regułę. w odróżnieniu od dorosłych. na jakich operacjach się koncentrują. kiedy już się pojawiło przebiega systematycznie. różniące się między sobą określonymi cechami. który nic odpowiada danemu kryterium. Chociaż dziecko może sobie wyobrazić wynik pewnego ciągu operacji. Teraz zapytajmy dziecko. poziom wody będzie tu znacznie wyższy niż poprzednio. a skoro jest niebieski. na przykład musi być równocześnie czerwony i duży). następnie piłeczkę z pomidorem (okrągłe). Obrazki: pieca. że pokazujemy dziecku serię obrazków przedstawiających różne przedmioty. która znajdzie zastosowanie w odniesieniu do wszystkich przedmiotów. Najbardziej znanym przykładem nieodwracalności myślenia dziecięcego jest problem szklanki wody przedstawiony przez Piageta. Niektóre z widocznych osobliwości dotyczących zachowania dziecka w zakresie tworzenia abstrakcji i uogólnień możemy zauważyć obserwując jego zachowanie klasyfikujące. W sumie jednak pewne cechy klasyfikującego zachowania się dziecka różnią się wyraźnie od odpowiednich cech w zachowaniu dorosłych. Przypuśćmy. to się nie odstanie. jego wewnętrzne przedstawienia myślowe koncentrują się wokół samego siebie. drugą szeroką i niską. Osoba dorosła. oprócz tych wszystkich ograniczeń (albo też jako ich nieunikniony wynik) proces myślenia dziecka jest nieodwracalny. Rozwój w stadium operacji konkretnych można obserwować dając dziecku dwie . że mechanizmy indukcyjne dziecka operują zazwyczaj tylko ograniczonym zakresem dostępnej informacji. Najtrudniej nauczyć się pojęć. Następnie na oczach obserwującego nas dziecka przelejemy wodę do wąskiej szklanki. możliwe jest również tworzenie kupki obrazków związanych z podwórkiem czy gospodarstwem wiejskim. to musi być mały). Dorosły tak nie postępuje. brak mu prawdziwego pojęcia abstrakcji. jakie reguły zostały już sprawdzone. Jeżeli pojawi się obrazek. jednak bez względu na to. Niektóre dzieci mówią. Pod pewnym względem dorosły. Podobnie jak dziecko. ile było w pierwszej. Nauczyło się prawa zachowania masy. Dziecko stara się skoncentrować uwagę na dominujących cechach danego zdarzenia. ale dysponuje ono bogatym arsenałem metod myślenia: opanowuje zasady manipulacji. lodówki. czy między różnymi przedmiotami ułożonymi na jednej kupce istnieją wyraźne podobieństwa. w wąskiej szklance nie jest tyle samo wody. Mówiliśmy już o tym. z niewielką elastycznością lub też zupełnym jej brakiem. jakby wyobrażenie sobie zdarzenia miało właściwość realnego zaistnienia konkretnego zdarzenia: co się stało. jaki to może mieć wpływ na zachowanie językowe (rozdział 12). w jaki łączy je wspólna sytuacja zewnętrzna. że mniej (mniejsza szerokość). który znajdzie się w sytuacji eksperymentalnej dotyczącej kształtowania się pojęć. jak też i tego. a następnie prosimy je. Podobieństwa lub różnice cech fizycznych interesują je dopiero wówczas. Jeśli poprosimy studenta. i zaczyna się powtarzać. Dorośli starają się raczej odnaleźć jedną regułę. że wody jest teraz więcej (jest wyższy poziom). Dziecko nie opanowało jeszcze pojęcia zachowania masy. to nie jest w stanie powrócić do stanu wyjściowego. Dziecko może zgrupować rakietkę i piłeczkę (ponieważ gra nimi). Oczywiście. to prosta koniunkcja cech wydaje się najłatwiejsza (aby należeć do danej klasy. jego uwaga zaś koncentruje się przede wszystkim na przedmiotach realnych. Ponadto wyobrażanie sobie ciągu czynności. Najważniejsze w tym. Dziecko w stadium przedoperacyjnym jest egocentryczne. a z niebieską-na drugą. ale wiąże się również ściśle ze zdolnością do uczenia się dziecka przez komunikowanie się z innymi ludźmi albo poprzez myślowe przedstawienie danej sytuacji z innej perspektywy niż własna. zadowala się ono istniejącą w danym momencie zgodnością w doborze przykładów. aby ułożyło podobne obrazki na jedną kupkę. bez konieczności odnoszenia się do pełnego zasobu dostępnej informacji. aby podzielił i ułożył obrazki na dwie kupki według dowolnie przyjętej reguły. jedną wysoką i wąską. zazwyczaj wybiera jakąś cechę fizyczną albo też określoną kombinacje cech. a w końcu pomidor z różą (czerwone). Jeżeli cechy muszą występować łącznie. A nawet więcej. Wygląda to tak. inne zaś. Weźmy dwie szklanki. liczby i przestrzeni oraz prostego uogólnienia i prostej abstrakcji. jak się okazuje. to jego strategia polega na wybraniu jednej cechy i posługiwaniu sienią jako podstawą dokonywanego podziału. mając do rozwiązaniu takie zadanie. Poza tym. Operacje konkretne Około 7 roku życia dziecko wchodzi w stadium operacji konkretnych. Mimo to w tym stadium myślenie dziecka pozostaje związane z konkretnymi przedmiotami i zdarzeniami. dorośli uważają reguły klasyfikowania wymagające uwzględnienia równocześnie kilku cech przy selekcji za znacznie trudniejsze. które opierają się na zależnościach między cechami (na przykład. Inaczej mówiąc. W postępowaniu ze znanymi mu przedmiotami dziecko przejawia tendencję do grupowania ich zgodnie ze związkiem. Myślenie dziecka jest jeszcze ciągle ograniczone konkretnymi sądami o przedmiotach. niż oparte tylko na jednej cesze. Dysjunkcja jest znacznie trudniejsza (przedmiot powinien posiadać tylko jedną cechę: na przykład musi być albo czerwony. obwódką na jedną kupkę. przedmiot powinien posiadać wszystkie cechy tej klasy. Teraz już pojęcie zachowania masy nie sprawia mu kłopotu i dziecko szybko rozwiązuje próbę ze szklanką wody. Tak więc może on układać obrazki z czerwona. to musi on być duży. kiedy nie ma innego wyboru. kiedy badany ma wykonać zadanie bardziej złożone. że jeden wymiar (szerokość) może być kompensowany przez inny (wysokość). jest to. Dziecko w stadium przedoperacyjnym odpowie nam: nie. dziecko nie martwi się o to. talerza z kaszką i lalki (oznaczającej mamę) znajdą się na jednej kupce. może on zapomnieć. jeżeli przedmiot jest czerwony. że ilość wody nie uległa zmianie. W sytuacji. albo duży). czy w drugiej szklance jest tyle samo wody. najwyraźniej nie potrafi ono przyjąć czy też choćby zrozumieć perspektywy innej osoby. szeroką szklankę. nie można ich przekonać. a następnie sortuje systematycznie przedmioty zgodnie z przyjętymi kryteriami Dziecko jednak (w stadium myślenia przedoperacyjnego) zachowuje się zupełnie inaczej. Napełnijmy wodą niską. krok po kroku. Ponadto. zachowuje się dokładnie tak jak dziecko.

Oczekiwania mogą tu odgrywać główną rolę nawet wtedy. przekonamy się. Około 9 roku życia rozpoznaje ono. że objętość jest inna I dopiero po upływie 11-12 lat stabilizują się wszystkie trzy pojęcia. Operacje formalne W końcu. czego szukać. W znacznej większości zwierzęta i dzieci w wieku poniżej 2 lat wydają się polegać na próbnym działaniu po to. abstrakcji. procesy myślowe uniezależniają się od środowiska. Może posługiwać się konkretnymi pojęciami. Okresy rozwoju umysłowego dziecka (według J. Uczy się aktywizowania schematów sensoryczno-motorycznych w myśli. ciężar i objętość wałeczka zmieniły się. nieodwracalne. w jakim stopniu ich aktualne reakcje są uzależnione od antycypacji przyszłych zdarzeń. Operacje są egocentryczne. Warunki brakujące można rozpatrywać jako podcele prowadzące do poszukiwania metody wykrywania schematów sensoryczno-motorycznych. Procesy związane z organizacją i strukturalizacją informacji percepcyjnej w postaci schematów sensoryczno-motorycznych stanowią nieoceniona . aby zaobserwować. Ciągle jeszcze egocentryczne (choć w mniejszym stopniu). jest zdolne do myślowego sprawdzania hipotez. mieć nadzieję. aby określić jej wyniki. że rozwiązywanie sytuacji problemowych obejmuje szeregi realnych i umysłowych działań i ich skutków oraz różne punkty wyboru. Przy wewnętrznej reprezentacji świata nie jest już konieczne wykonywanie czynności wyłącznie po to. przejawiając wówczas jedynie początki rzeczywistej planowej Jziałalności. odwracalności i kompensacji. Rozwijają się pojęcia stałości. W ciągu pierwszych dwu lat życia dziecko rozwija inteligencję -ensoryczno-motoryczną. że masa i ciężar nie uległy zmianie. ciągle ograniczone do możliwych realnych zdarzeń. które byłyby odpowiednie dla ich osiągnięcia.możliwe są eksperymenty myślowe. niezbędnej do Inteligentnego wyboru nowych czynności w wypadku. posuwając się wstecz w obrębie swoich struktur wewnętrznych. Kiedy pojawiają się wewnętrzne struktury. opanowuje umiejętność posługiwania się rozumowaniem logicznym i wycia. co z tego wyniknie. Mogą one pomóc w wyodrębnianiu krytycznej informacji. ale sądzi. ale zmieniły się objętość i ciężar. Czy organizmy niższe mają zdolność planowania? Nie wiemy tego dokładnie. Przed 7 rokiem życia (przed operacjami konkretnymi) dziecko sądzi ż masa. nie potrafią zaś wypracować określonej strategii osiągania odległego celu. kierują jego badaniem dostępnych cech środowiska oraz wykrywaniem cech brakujących. 2-7 7-11 11-15 pomoc dla procesów umysłowych wyższego rzędu. Operacje konkretne Pojawia się zdolność do rozumowania logicznego. Myślenie przedoperacyjne Początki rozwoju języka. Operacje formalne Rozwój implikacji. Rozważmy. że masa wałeczka nie uległa zmianie. W 7-8 roku życia sądzi ono. Te same podstawowe zdolności niezbędne dla rozwoju i symbolicznego przekształcania schematów sensoryczno-motorycznych są ważne na wszystkich poziomach myślenia. że odkryje w ten sposób możliwe czynności prowadzące do celu oraz warunki wymagane do jego osiągnięcia. poczynając od około 11 roku życia dziecko wkracza w ostatnie stadium na drodze do pełnego opanowania całego bogactwa logicznego myślenia. Piageta) Wiek dziecka w przybliżeń tu (lata) 0-2 Opis Rozwój sensoryczno-motoryczny Rozwój schematów sensoryczno-motorycznych. które wystąpiły w danej chwili. Uczy się stałości przedmiotów : czynności. gania wniosków i zaczyna przejawiać rozumowanie abstrakcyjne. jakie korzyści daje możność posługiwania się reprezentacją wewnętrzną. Badając zachowanie dorosłych związane z rozwiązywaniem problemów (rozdział 14) i podejmowaniem decyzji (rozdziały 15 i 16). Wewnętrzne schematy sensoryczno-motoryczne mogą pełnić rolę selektywnego filtra dla uwagi i spostrzegania: podpowiadają człowiekowi.identyczne wielkością i ciężarem kulki plasteliny. pojawiają się operacje logiczne. Tabela 13-1. jednak trudno stwierdzić. Myślenie wymaga zdolności do umysłowego symulowania całego scenariusza danej sytuacji. MYŚLENIE Wstępnym warunkiem zdolności do myślenia jest tworzenie wewnętrznych reprezentacji zdarzeń zewnętrznych. kiedy stare nie doprowadziły do pożądanego wyniku. hipotetyczne. Zapewne są zdolne do tworzenia względnie złożonych łańcuchów czynności. stawiania hipotez dotyczących nowych możliwości oraz manipulowania nimi za pomocą symboli. Ogranicza się do konkretnych czynności związanych ze zdarzeniami. gdy zdarzają się pomyłki. poczynając od samego wyobrażenia celu. bez wykonywania odpowiednich czynności . We wczesnych latach dorastania doskonalą się jego możliwości językowe. Cały ciąg zdarzeń może być antycypowany dzięki symulacji umysłowej: symulacja umysłowa jest istotą myślenia. pojawiające się w toku rozwiązywania problemu. Jedną z kulek należy rozwałkować n długi wałeczek. Człowiek myślący może zacząć od jakiegoś pożądanego dlań celu i. sądów logicznych. Ogranicza się jedynie do operacji dotyczących świata otaczającego.

jak: zachowanie poszukiwawcze oparte na oczekiwaniu celu. ANATOMIA PROBLEMU Być może. od którego należy zacząć. W rozważaniach nad inteligencją sensoryczno-motoryczną omawialiśmy takie pojęcia. Chcemy dowiedzieć się. określony sposób pozwalający ocenić. Chcielibyśmy zrozumieć. Ułatwi bowiem nasz wywód. MECHANIZMY MYŚLENIA Reguły a fakty Podprogramy Pamięć krótkotrwała Liczenie w pamięci Mamy pełne podstawy. Problemy mogą należeć do dwu szerokich klas: problemy dobrze określone oraz problemy źle określone. Formułowaliśmy już wcześniej niektóre podstawowe zasady zachowania dotyczącego rozwiązywania problemów. jak ludzie rozwiązują abstrakcyjne problemy pojęciowe. Naszym celem jest zrozumienie procesów zachodzących u człowieka. . aby skoncentrować nasze badania na problemach dobrze określonych. zamieszczonego we wczorajszej gazecie. Badaliśmy. jakie wybiera strategie. aby rozwiązać problem? W rozdziale tym zbadamy strategie i procedury stosowane przez ludzi. to analiza jakiegoś problemu. . Wyreżyserować najbardziej znaczący film stulecia. jak ocenia swoje postępy. białe zaczynają i dają mata w pięciu ruchach? Co robiłeś 16 miesięcy temu? Graf rozwiązywania problemu Stany wiedzy Graf zadania DONALD+GERALD Cofanie się STRATEGIE ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW Poszukiwanie rozwiązań Wybór operatorów Ograniczenia metody analizy protokołów STANY WEWNĘTRZNE A STANY ZANOTOWANE W PROTOKOLE Heurystyki Gra w szachy problemy te mają dobrze określone atrybuty: określony cel. Stworzyć dzieło sztuki o nieprzemijającej wartości. w jakim stopniu strategie te stosowane są do rozwiązania praktycznych problemów środowiska. jak tworzy swój wewnętrzny model problemu. gdy zajmuje się on rozwiązywaniem określonego problemu. prześledzenie całego łańcucha schematów sensoryczno-motorycznych w celu wykrycia końcowego efektu jakiegoś ciągu czynności. które będziemy omawiać. Teraz wykażemy. Jednakże częściej mamy do czynienia ze źle określonymi problemami. jeżeli wszystkie główne ulice są zamknięte dla ruchu w związku z odbywającym się festynem? Jakie jest rozwiązanie problemu szachowego. Zajmo- . Jak najlepiej dojechać na drugi koniec miasta. . Zrobić coś ważnego w życiu. jakie stosuje reguły. . . Spróbujcie rozwiązać problem przedstawiony poniżej. W dobrze określonym problemie mamy jasno sformułowany cel. czy proces rozwiązywania problemu zmierza w prawidłowym kierunku. jeśli będziecie mieli jakiś pogląd na kolejne kroki i operacje. Rozwiązywanie problemów ANATOMIA PROBLEMU Protokoły Protokół rozwiązywania problemu DONALD+GERALD Analiza £o właściwie trzeba zrobić. A zatem: .14. najlepszy sposób. kiedy zbliża się do rozwiązania. że te same procedury pojawiają się w badaniu tego. Rezultaty tych badań powinny znaleźć zastosowanie w odniesieniu do wszystkich zachowań związanych z rozwiązywaniem problemu źle lub dobrze określonego. rozpoczęcie od tego celu końcowego i posuwanie się w myśli wstecz jako metoda zbudowania planu pozwalającego na osiągnięcie tego celu.

przenoszę 1 do drugiej kolumny. i . tam. Och. mam dwa A i dwa L. że zostawię to na chwilę. Pamiętajcie. co robi. gdzie sumuje się D+G. a D równa się 5. Tekst ten będzie dla nas materiałem do analizy. notujcie to. co robi. Możliwe. aby nie było "omyłek z literą O). to razem zero. że mogę wpisać 5 z drugiego końca. Myślę. Zato jest jeszcze jedno D. czy rozwiążecie ten problem. protokół werbalny. prosząc go na przykład. zatem T wynosi zero. jaką można tu przyjąć takuk . wynika stąd. 1 ' • . Tak więc myślę. jakie podjąć decyzje nawet wówczas. do czego one prowadzą.wanie się tym problemem pozwoli Wam zorientować się. Tak więc. To znaczy. nie da się obserwować bezpośrednio. oraz. które przyjdą Wam do glmu w trakcie rozwiązywania. Oczywiście. na które on odpowiedział „Jedną wartość numeryczną"). Wpisuję: 5 i 5. czy też nie. Wpisuję 5 i 5. gdy nie uda się Wam go rozwiązać. o czym myślicie próbując rozwiązać tni problem. myślę. nie 5. A zatem R może być równe 1 lub 3. ustalając. Badany ten po raz pierwszy próbował rozwiązać problem U1^' typu1.a suma dwu jednakowych liczb daje zawsze liczbę parzystą. ponieważ są dwa L . W rzeczywistości nie jest istotne. • ): '/ Problem ten. Prosimy o mówienie wszystkiego. Dalej. Pełny zapis protokołu werbalnego osoby badanej zawiera około 2200 słów wypowiedzianych w ciągu 20 minut rozu u r wania problemu. Spójrzcie na protokół. jeżeli musiałbym przenieść 1 z poprzedniej kolumny. aby opisywał na głos to. (Tu nastąpiła dłuższa przerwa i eksperymentator zapytał „O czym teraz myślisz?) Teraz G-ponieważ R to liczba nieparzysta. Dwa L równe są jednemu R. od '• ' "•izu odkrywając. Mamy tu dziesięć różnych liter i każda z nich ma jedną wartość numeryczną. że można to tu wpisać. DONALD łGERALD ROBERT D=5 protokół rozwiązywania problemu DONALD+GERALD Każda litera ma jedną i tylko jedną wartość numeryczną (Pytanie to skierowano do eksperymentatora. co uznacie /a stosowne. dla siebie. Jeden ze sposobów pr/e/w\ciężenia tej trudności polega na skłonieniu człowieka do ujawnienia tych procesów. możliwe. że T jest równe 0. najważniejszą rzeczą w dokon\. Nie. Jeżeli będziecie mieli ochotę coś zapisać. Nie jestem jednak pewien. Więc są dwie litery D i każdej z nich odpowiada 5. otrzymał podobną instrukcję jak Wy. mimo trudności w interpretowaniu tych protokołów. Oczywistą trudność w badaniu rozwiązywania problemów przez człowieka sprawia fakt. jego analiza i wszelkie cytaty pochodzą z pracy Newella (1967).s/c/c na głos w toku Waszej pracy. Przeanalizujemy małą część protokołu werbalnego jednej z osób badanych. Badany startuje energicznie. tak aby po zastąpieniu liter cyframi działanie arytmetyczne dało prawidłowy wynik. czy jest to najłatwiejsza droga. W wyrażeniu tym wykorz\ stano dziesięć liter.-każda para w jednej kolumnie-aha-i R-trzy R. Oczywiście. Badany był studentem Camegie-Mellon University. czy nie ma gdzieś jeszcze T. nie. że R powinno być liczbą nieparzystą. aby dla każdej litery odnaleźć odpowiadającą jej cyfrę. która próbowała rozwiązać problem DONALD plus GERALD. gdzie dodawane są E+O. Patrzę na lewą stronę zadania. Ludzie wykonują własne operacje myślowe po cichu. Jakie prawidłowości możemy w nim dostrzec? Pierwsze wrażenie z protokołu jest takie. nie ma. W rezultacie otrzymujemy dosłowny zapis jego zwerbalizowanych procesów myślo w\ ch. A/y. Jest to problem typu szyfru arytmetycznego. Protokoły Pierwszym krokiem w badaniu jakiegoś zjawiska jest obserwacja związanego / nim zachowania. czy nie. dostarczają one niezmiernie użytecznej informacji wstępnej o procesach malenia zachodzących w trakcie rozwiązywania problemu. zatem T wynosi zero. Zobaczmy. Często zapuszcza się w ślepy zaułek i • ycofując się próbuje nowej drogi. trakcie rozwiązywania problemu. Zadanie polega na tjm. nawet jeślj wyda się Wam. że najlepszy sposób rozwiązania tego problemu to wypróbowanie różnych możliwych rozwiązań. wypowiadajcie wszystkie myśli. a 1 to liczba nieparzysta. miał on za zadanie głośno myśleć w trakcie poszukiwania rozwiązania. to razem zero. że można to tu wpisać. (Zamiast zero wstawiamy znak 0. Więc są dwie litery D i każdej z nich odpowiada 5. 7 lub 9. że trzeba tu jeszcze dodać 1. że badany nie podchodzi do problemu prosto i bezpośrednio. \naliza. jakie rodzaje operacji umysłowych wykonują ludzie u. Raczej gromadzi on informacje i sprawdza rozliczne •'ipotezy. że nie czynicie postępów. Poświęćcie temu problemowi chociaż 5 minut. z których każda odpowiada określonej cyfrze. że wiele z tego. kiedy usiłuje rozwiązać problem. to G powinno być liczbą parzystą. wanej tu analizie jest odkrycie.

że T równa się [) •. i» jest równe 5. że R jest liczbą nieparzystą. Dalej mam dwa A i dwa L-każda para w jednej kolumnie i R-trzy R. to rozbicie tego końcowego celu na pewną liczbę małych kroków. kiedy zastosuje on określoną operację do określonego nowego faktu. To znaczy. a operację związaną z przechodzeniem z jednego stanu wiedzy do drugiego w postaci >trzałki (rys. Ponownie powraca do myśli. Użyteczną techniką jest zastosowanie obrazu wzrokowego sekwencji operacji wykonywanych w czasie rozwiązywania problemu. Dwa L równe są jednemu R. zmienia się stan jego wiedzy. Stara się znaleźć T. Ale tym razem posuwa się w analizie nieco dalej i konkretyzuje listę możliwych liczb: A zatem R może być równe 1 lub 3. przyczyna jest oczywista: nic ma sposobu na wybranie spośród wielu kandydatów odpowiedniej wartości dla R. Opis jego zachowania w trakcie rozwiązywania problemu powinien uwzględniać to stopniowe przechodzenie od jednego do drugiego stanu wiedzy. Podobne ogólne zasady odnajdujemy w sensoryczno-motorycznym rozwiązywaniu problemów praktycznych. To się nie udało. Ta krótka analiza pierwszych pięciu minut protokołu wystarcza. jakby sprawdzając swój wywód: . Odnotowawszy już ten fakt. że R powinno być liczbą nieparzystą. badany odnajduje nowy obiecujący punkt wyjścia ze względu na możliwość rozwiązania problemu. Na podstawie analizy protokołu stwierdziliśmy. t Graf rozwiązywania problemu Protokoły werbalne są dosyć niewygodne do analizy. Inne strategie wyraźnie nie funkcjonują: w takim wypadku badany rezygnuje z nich i próbuje innych sposobów. Zna on ogólny cel.. Operuje swą n-yjściową wiedzą dodając do niej stwierdzenia dotyczące problemu. powróćmy znów do protokołu zadania DONALD+GERALD. że badany stopniowo gromadzi informację o problemie. jaką musi przejść osoba badana poprzez kolejne stany wiedzy. Początkowe wypowiedzi osoby badanej dotyczą po 'tostu weryfikacji. stosując odpowiednie reguły lub strategie. a co z Dl Za to jest jeszcze jedno D. Chociaż doszedł już do wniosku. nie ma. Jedne strategie przynoszą efekty i liczba danych ciągle wzrasta. potrzebna jest metoda pozwalająca na przedstawienie zachodzących tu zdarzeń. Aby to "lustrować. mając nadzieję. Pierwsza rzecz. . że R jest liczbą nieparzystą i czy daje to jakieś informacje o G. potrzebna jest procedura doskonalsza od analizy protokołu. \a naszym diagramie stan wiedzy przedstawimy graficznie w postaci kwadratu. 7 lub 9. a D równa się 5. a I to liczba nieparzysta. wiele pytań bez odpowiedzi. czy nie ma gdzieś jeszcze T? Nie. h każdym razem. czy zastosowana w jaiiytn momencie strategia pozwoli na osiągnięcie celu. Jedną z technik przydatną do tego celu jest graf rozwiązywania problemu.a suma dwu jednakowych liczb daje zawsze liczbę parzystą. który stara się osiągnąć. Co się kryje za procesem rozbijania na kolejne proste kroki w toku osiągania końcowego celu? Skąd osoba badana wie.ponieważ R to liczba nieparzysta. jaką konkretną strategię najlepiej zastosować w danej chwili? Skąd wie. 14-1). zatem T wynosi zero. Sumy wiedzy. Sama dedukcja zaczyna się dopiero od Sierdzenia: Są dwie litery D i każdej z nich odpowiada 5. że każda z nich dostarczy mu określonej informacji. ponieważ są dwa L. czy też zaprowadzi go w ślepą uliczkę? Aby móc odpowiedzieć na te pytania. Teraz G . Opis ten można również odnieść do szerokiego wachlarza problemów i zadań poznawczych.Następnie patrzy. Cała informacja o problemie. 1971). to G powinno być liczbą parzystą. czy rozumie reguły zadania. przenoszę 1 do drugiej kolumny. jaką badany dysponuje w danym momencie. jaką robi. połączonych strzałkami 'pisującymi drogę.. "'((/zadania DONALD+GERALD. że mogę wpisać 5 z drugiego końca. nie 5. Operacja RYSUNEK 14-1 Stany wiedzy Teraz protokół możemy przedstawić jako zbiór kwadratów. ponownie wraca do tej sprawy. gdzie da się zastosować w zadaniu wiedzę o tym. metoda rozwinięta przez Allena Newella z Carnegie-Mellon University (patrz Simon i Newell. Następnie przystępuje do sukcesywnego sprawdzenia różnych prostych strategii. nazywa się stanem jego wiedzy. wynika stąd. Ale w przedstawionym opisie jest na razie wiele niejasności.. Oczywiście. W celu dokładniejszego zbadania procesu rozwiązywania problemu.. Po dłuższej przerwie badany jednak rezygnuje z tej drogi. jakiego Ypu strategie mogą być przydatne w rozwiązywaniu danego problemu? Skąd wie. Zobaczymy. aby ukazać pewne ogólne schematy w zachowaniu badanego w czasie rozwiązywania problemu.

przy stanie 5. Zauważcie. Na grafie (rys. licząc od prawej do lewej. a więc eksperymentator musi się włączyć i poprosić ją. dodany diagram został zacieniowany). Ale teraz decyduje się na ustalenie wartości liczbowej litery R. a potem z 2. W efekcie przechodzi od stanu wiedzy 4 do stanu 5.. W stanie 7 badany ponownie powraca do faktu. mówi: Dwa L równe są jednemu R. Stan 6 . Osoba badana milczy. jakie możliwe wartości dla R zostały wykorzystane. w której występuje D+D = T. Widzimy raczej. że R = 5. w tym celu wraca do stanu 4 i wypróbowuje nowe podejście. że proces ponownie się cofa. znajduje kolumnę zawierającą D. Nazwijmy tę operację przetwarzaniem kolumny 1 (Ponumerujcie sześć kolumn zadania. Dalej mam dwa A i dwa L .trzy R. że D = 5) do nowego stanu. Prowadzi nas to do stanu 10. 7 lub 9. Operacja ta posuwa badanego od początkowego stanu wiedzy (kiedy wie. że R powinno być liczbą nieparzystą. a D jest równe 5. A zatem R może być równe 1 lub 3.ponieważ R to liczba nieparzysta. Pierwsza operacja poszukiwania nowej kolumny z (T) nie przynosi sukcesu. RYSUNEK 14-5 RYSUNEK 14-3 Teraz osoba badana decyduje się znów na to. wynika stąd. 14-6). zaś ostatni. a w stanie 8 metodycznie sprawdza wszystkie Hczby nieparzyste. Nie pomija jednak zwyczajnie takiej ewentualności. przenoszę 1 do drugiej kolumny. Wybiegając jednak nieco w przód. aby nie było pomyłek z literą O.Badany w sposób oczywisty przetwarza informację zawartą w tej kolumnie.i R . Prowadzi ją to do tego punktu rozważań. aby mówiła dalej. Postęp ten został pokazany na rysunku 14-4. 14-5) ten ruch cofania się przedstawiony jest w ten sposób.każda para w jednej kolumnie . próbując najpierw z kolumną 3.. tym razem badany przechodzi do kolumny 6 i wychodząc z założenia. Jak do tej chwili nasz graf ma dwa stany wiedzy. że kiedy już badany generuje liczby kandydujące do R.t o po prostu ten sam stan co stan 4. to jednak w sytuacji przedstawionej w stanie 10 odpowiada aktualnemu stanowi wiedzy osoby badanej (patrz rys. Zwróćcie uwagę na ciąg czynności. że należy dokonać przeniesienia do następnej kolumny 2? Do tego momentu nie ma o tym wzmianki w protokole. co przedstawia rysunek 14-2. a 1 to liczba nieparzysta. gdzie warto zacząć przetwarzać kolumnę 2. Następnie mamy próbę znalezienia innych kolumn. stanu 2. wykonuje tę pracę metodycznie. Chociaż dedukcja ta nie jest prawidłowa.a suma dwu jednakowych liczb daje zawsze liczbę parzystą. A więc najpierw po prostu wytwarza. nie 5. przenoszę 1. że R jest liczbą nieparzystą.. że R jest liczbą nieparzystą. że strzałka do następnego stanu 6 przechodzi od stanu 4. (Zamiast zera wstawiamy znak 0. czytamy: Oczywiście. które do tego momentu osoba badana zebrała. Graf rozwiązywania problemu posunął się nieco jak na rysunku 14-3 (na rysunku stare stany wiedzy są niezacieniowane. że T = 0. aby sprawdzać nowe kolumny. Teraz osoba badana cofa się do stanu uprzednio osiągniętego. tylko w późniejszym czasie. Cofanie się. a następnie dopiero odrzuca możliwość. wnioskuje. RYSUNEK 14-2 Kilka następnych twierdzeń z protokołu koncentruje się na zapisie danych. że R jest liczbą nieparzystą. w których znajduje się T lub D. kiedy wie również. W rezultacie nie mamy pewności. druga kończy się powodzeniem. Następna partia zapisu ilustruje trudności. to G powinno być liczbą parzystą. ponieważ są dwa L . .. Jednakże RYSUNEK 14-4 . jakie ma eksperymentator sporządzający protokół. że G musi być liczbą parzystą.) Czy osoba badana wie również o tym. Teraz G . a D równa się 5. Oczywiście. nie wykluczając wartości wykorzystanych uprzednio. Początkowo. a zatem badany wie o tym. gdzie konkluduje.

Oczywiste jest. nie. następnie z powrotem do następnej linii poziomej i tak dalej. Och. którą rozwiązaliście przedtem nim rozwiązaliście tę. Badany przekształca problem ogólny na szereg prostych podcelów i podproblemów. jak: cele. Graf rozwiązywania problemu jest jedną z metod podziału etapów rozwiązywania problemu. Zobaczymy. Kiedy dojdziemy do końca. . była trudniejsza aniżeli łamigłówka. aby zacząć od nowa. że osoba badana chce ponownie przystąpić do pr. Reguta brzmi: Przechodź wszystkie punkty grafu idąc na prawo do "Olka. Jeżeli jednak czniemy po prostu analizować zdanie od początku do końca. 1969) Ostateczny cel tej zagadki jest jasny: podanie odpowiedzi tak lub nie. możliwi1. osoba badana zużyła na wykonanie tego zadania 20 minut2. to czy łamigłówka. tam. Osoba badana najwidoczniej dysponuje niewielkim zasobem różnych strategii. Przedstawia informację nagromadzoną do tego momentu. Ta ogólna forma analizy i schemat zachowania się wydają się możliwe do zastosowania w bardzo różnorodnych sytuacjach problemowych. która kończy się na stanie 12. jednak ogólna struktura jego zachowania w toku rozwiązywania problemów jest zawsze podobna. Badany przechodzi od jednego stanu wiedzy do drugiego usiłując zastosować jedną z operacji wybranych z niewielkiego zbioru. W wypadku powodzenia zdobywa nową informację. była od niej trudniejsza czy też nie? (Restle. Powtórz czytanie grafu tyle razy. jak rozwiązaliście łamigłówkę. Patrzę na lewą stronę zadania. dość szybko przychód/i mu dn głowy. możliwość że G niekoniecznie musi być liczbą parzystą. Przechodzimy kolejno przez wszystkie poziomy nie powtarzając żadnego z nich aż przejdziemy przez ł «\stkie idąc zawsze z lewa na prawo. Do opisu jego zachowania wprowadzone zostały takie pojęcia. Przedstawia graficznie niieszaninę sukcesów i pomyłek typowych w rozwiązywaniu każdego problemu. że konkretne reguły stosowane przez badanego zależą przede wszystkim od rodzaju problemu. że zostawię to na chwilę. Ten krótki fragment analizowanego protokołu ilustruje metodę rozłożenia 1 graficznego przedstawienia kolejnych kroków prowadzących do rozwiązania problemu. którą rozwiązaliście przedtem. nim rozwiązaliście tę. Na tym zakończymy analizę fragmentu protokołu. którą rozwiązaliście potem. jeżeli musiałbym przenieść 1 z poprzedniej kohiinn>. gdzie sumuje się D+G. gdzie dodawane są E4O. W każdym momencie osiągnięty postęp stanowi sumę stanów wiedzy. szybko ugrzęźniemy w •o skomplikowanej strukturze lingwistycznej. przechodząc tym samym do nowego stanu wiedzy.gysunek 14-7 przedstawia w formie schematycznej graf całego protokołu rozwiązywania problemu. pełna analiza zawiera nieco ponad 200 przejść między kolejnymi stanami wiedzy. Myślę.k-> nad kolumną 6. które wielokrotnie powtarza. RYSUNEK 14-6 >TRATEGIE ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW Jeśli łamigłówka. Odpowiedni fragment grafu rozwiązywania problemu przedstawiony został na rysunku 14-6. jednak do opisania ich wystarczyły zaledwie cztery różne operacje. następnie decyduje się raz jeszcze na cofnięcie się. stany wiedzy i operatory. nim rozwiązaliście tę. kiedy dany ciąg operacji doprowadzi go do martwego punktu. wracamy do lewego krańca następnej linii i znów posuwamy się poziomo w Prawo. Czytając grafy zawsze zaczynamy od lewej górnej klatki i posuwamy się poziomo w Wiwo. rozłożenia tego procesu na serię małych kroków. ile jest to Wtr/ebne. nie zajmując się już wartością G. drogą prób i błędów. na ile te terminy znajdą zastosowanie w odniesieniu do rozwiązywania problemów w ogóle. Poszukiwanie rozwiązania w kierunku : Stosowanie grafu. Posuwa się okrężnie. To ostatnie stwierdzenie wskazuje. Analizując cały protokół dostrzegamy te same prawidłowości. cofając się. sprawdzając skuteczność różnorodnych operatorów. tx trzeba tu będzie jeszcze dodać 1. uznając możliwość przeniesienia. którą rozwiązaliście przedtem.

jak rozwiązaliście łamigłówkę. drogę „oszukiwań? Zacząć od sformułowania celu . to łamigłówka A. Na przykład. Zastępujemy we wszystkich przypadkach frazę „łamigłówka. z którymi . bardziej zrozumiały. nim rozwiązaliście łamigłówkę A. to czy łamigłówka. przekształcamy tekst zagadki w nowy. tj. jak rozwiązaliście łamigłówkę B". po prostu jróbować zrozumieć każdą frazę zdania. którą rozwiązaliście potem. Zgodnie ze stosowanymi zasadami podstawienia łamigłówka poprzedzająca A to łamigłówka B. była trudniejsza aniżeli łamigłówka. Jeśli łamigłówka.nacznie łatwiej sobie poradzić. którą rozwiązaliście przedtem. jeśli przyjmiemy odwrotną. Tak więc frazę „łamigłówka. którą rozwiązaliście potem. to czy łamigłówka B była trudniejsza niż łamigłówka A? 238 stanów RYSUNEK 14-7. od tyłu. którą rozwiązaliście potem. to czy łamigłówka B była trudniejsza niż łamigłówka A? Jeszcze jedna fraza w tekście wymaga interpetacji: „łamigłówka. Teraz już problem jest wręcz tanalny: Jeśli łamigłówka B była trudniejsza aniżeli łamigłówka A. Źródło: Simon i Newell (1971). w którym łamigłówka następująca po łamigłówce B. . czego potrzeba. którą rozwiązaliście przedtem nim rozwiązaliście łamigłówkę A frazą „łamigłówka B". A więc. A zatem odwracając stosunki otrzymamy wariant. że najlepsza w :Vm wypadku będzie strategia polegająca na rozbiciu zdania na podcele. Każdą frazę dotyczącą danej iaaadki zastępujemy zatem odpowiednią literą. jak rozwiązaliście łamigłówkę B.a następnie ^stanowić się.odpowiedzieć tak lub n i e . Nie ulega wątpliwości. litery alfabetu. którą rozwiązaliście potem jak rozwiązaliście łamigłówkę B". którą rozwiązaliście przedtem nim rozwiązaliście łamigłówkę A.^ przodu nie daje efektu. A co będzie. można przyjąć taki podcel. nim rozwiązaliście łamigłówkę A. którą rozwiązaliście przedtem. czy też nie? Wyszło nieźle: spróbujmy jeszcze raz tej samej metody. Określamy ją konkretnie łamigłówka A. ta = ta łamigłówka = łamigłówka A. jak np. podstawiając odpowiednie oznaczenie. należy zastąpić frazą „łamigłówka A". Po tym podstawieniu mamy nową wersję tekstu zadania: Jeśli łamigłówka B była trudniejsza aniżeli łamigłówka. aby osiągnąć cel. Fraza ta odpowiada oczywiście frazie ta łamigłówka. Jaki operator okaże się dobry do osiągnięcia go podcelu? e Jeden sposób polega na wprowadzeniu w miejsce różnorodnych zagadkowych sformułowań takich oznaczeń. była trudniejsza niż łamigłówka A.

!. Jest to jeden z przykładów zastosowania strategii analizy środków-celów. Ważnym aspektem tego faktu jest to. że w celu rozwiązania problemu: Po pierwsze. W wypadku problemu z łamigłówkami celem było zrozumienie poszczególnych fraz zdania. bezpośrednich kroków. W analizie tej pożądany podcel ( w tym wypadku najbliższy podcel) jest porównywany z aktualnym stanem wiedzy. prowadzą automatycznie do generowania prawidłowego rozwiązania. jaki poprzedzający krok należy uczynić. W badaniach nad rozwiązywaniem problemów rozróżniane są dwa typy planów lub operatorów: algorytmiczny i heurystyczny. Woda po prostu zaczyn•! płynąć w dół po pochyłości: wyłącznie rzeźba powierzchni ziemi określa dokładną drogo przepływającej wody. aby skomplikowaną frazę zastąpić literą i tym samym uprościć problem łamigłówki? Bez wątpienia jednym z głównych problemów jest znalezienie właściwych operatorów. musimy obmyśleć plan. który został podany w sformułowaniu danego problemu. a może w ogóle one nie istnieją. i c zanim błąd zostanie odkryty i poszukiwania podjęte zostaną na nowo. Rozpatrzenie przytoczonego niżej przykładu ułatwi zrozumielie roli strategii heurystycznej. Dla wielu bardziej skomplikowanych i zarazem bardziej interesujących problemów nie znaleziono odpowiednich algorytmów rozwiązania. a ich wartość opiera się na ich efektywności w rozwiązywaniu poprzednich problemów. Niezmiernie ważna metoda heurystyczna polega na odnajdywaniu analogii między Janym problemem a innymi problemami ze znanym rozwiązaniem. jeśli są ściśle :ir/estrzegane. Reguły mnożenia stanowią swoisty algorytm: jeśli będziemy je stosować właściwie. aby ignorować oczywiste różnice. • istocie różnice między szachistami wydają się wynikać głównie z siły i skuteczności 'V thematów heurystycznych zastosowanych w trakcie gry (patrz Simon i Simon. a następnie sprawdzamy. Heurystyki wchodzą w grę w każdej skomplikowanej sytuacji rozwiązywania problem . ustalić niezbędne warunki oraz dane. właściwych operatorów. Często wymaga to jmicjętności rozpoznawania ukrytych podobieństw. na przykład poszukiwanie na mapie drogi z jednego punktu do drugiego.środka który zmniejszałby istniejącą rozbieżność. zdolnych do działania w danej sytuacji. Heurystyki są bardziej podobne do reguł taktycznych. to posuwamy się dalej w tym samym kierunku od osiągniętego już punktu. Istnieje oczywiście niebezpieczeństwo doszukiwania < analogii tam. Należy zapewnić bezpieczeństwo królowi. są to procedury lub wskazówki. Ale żadna z tych taktyk nie mówi nam. Podręczniki gry w szachy nie dostarczają przepisów gwarantujących •Ograną. jakie stosują ludzie próbujący rozwiążą • określone problemy. Rozwiązanie przez analogię jest niezwykle cenne. ]^i\tak. Poszukiwanie w kierunku odwrotnym jest niezwykle użyteczne w wypadku pewnych problemów wzrokowych. czy przyniosła nam ona jakikolwiek postęp. Matematyk Polya (1945) uważa. Różnica między nimi jest teka. Strategia ta znajduje częste zastosowanie w wielu różnych sytuacjach problemowych. musimy zrozumieć problem. aby dotrzeć do tego rozwiązania. Po dokładnym ustaleniu tego kroku. Algorytm to zbiór reguł. że jeden z nich gwarantuje uzyskanie prawidłowego wyniku. którymi można posługiwać się bez większej trudności. zawsze otrzymamy prawidłową odpowiedź. Musimy jasno rozumieć cel. określamy krok bezpośrednio go poprzedzający i tak dalej. •jra w szachy. gdzie w ogóle jej nie ma. często z nadzwyczajnym powodzeniem. W tych wypadkach należy posłużyć się metodami turystycznymi. powoduje to znaczną stratę czasu i wysiłku. W poszukiwaniu w kierunku odwrotnym postęp dokonuje się małymi krokami. Ijciirystyki. Analiza środków-celów jest użyteczna przy ocenie wartości danego operatora dla rozwiązania zadania. Problem polega na odnalezieniu odpowiedniego operatora .Poszukiwanie rozwiązań Omawiany przykład wskazuje na nowe strategie. który doprowadzi nas do rozwiązania. W takim ujęciu koncetrujemy się na pożądanym rozwiązaniu i zastanawiamy się. .ióre doprowadzą do rozwiązania. takie proste poszukiwanie do przodu nie dało rezultatu Inne podejście to zaczynać od końca. jeżeli sawet analogia ta jest dość odległa. Środek redukujący różnice między jednym a drugim polegał na uproszczeniu fraz przez wprowadzenie właściwych oznaczeń. stanem wiedzy była złożona struktura lingwistyczna. działanie tych reguł widoczne jest szczególnie w końcówce partii-to znaczy w trakcie Wybór operatorów Skąd przyszła nam do głowy myśl. a jednocześnie pewnego sprytu.\le sedno sprawy polega na obmyśleniu odpowiedniego planu. Inaczej mówiąc. W tej szczególnej łamigłówce o łamigłówkach. Raczej zawierają one pewne reguły heurystyczne: Należy kontrolować cztery pola środkowe. które. Jednak w odróżnieniu od algorytmów metody heurystyczne nie gwarantują pełnego powodzenia. 1962). jaki operator należy właśnie wybrać. a w najlepszym wypadku aż do punktu wyjścia. W gruncie rzeczy wiele z badań poświęconych myśleniu i rozwiązywaniu probleu m w w znacznej mierze sprowadza się do poszukiwania określonych rodzajów heurystyk ó losowanych przez ludzi. że poszukiwanie od początku do końca dokonuje się za pomocą prostych. Pojawia się tu jedna z najskuteczniejszych strategii: analiza środków-celów {means-ends analysis). Większość problemów wymaga obrania kierunku poszukiwań <|( przodu". Określony zostaje podcel i czynione są próby jego rozwiązania. . Po drugie. Podział ogólnego problemu na podcele jest z pewnością użyteczny w momencie pojawienia się problemu. Proces ten jest podobny do rzeki tworzącej meandry na zboczu góry. początkowo wypróbowujemy określoną metodę atakowani' problemu.

. Analizuje jedynie w dość ograniczonym zakresie te ruchy. któr\ stwarza sytuację do ataku króla przeciwnika w efekcie wycofania własnej figim / linii ataku).! . Co więcej. nawet sama analiza protokołów nie ogranicza się wyłącznie do czystej sytuacji rozwiązywania problemów.ostatnich kilku ruchów tuż przed daniem mata królowi (atak na króla przeciwnika t . że mistrzowie szachowi posługują się pr/\ ocenie sytuacji i wyborze ruchów licznymi regułami heurystycznymi. aby ocenić najlepszą z możliwych kombinacji. przeprowadzony. w jaki sposób poszukują oni odpowiednich operatorów: • Należy dać pierwszeństwo podwójnemu szachowi (ruch. to procedury..|. w wielu wypadkach zapewniają sukces.. i ^ -" do 19 możliwości w fazie weryfikacji. Stara się RYSUNEK 14-8 . atakuj silniejszą hgunj (siła figury zależy od różnorodności ruchów. • Daj pierwszeństwo szachowania tej figurze.. a w mniejszym stopniu od . który powoduje równoczesne zaatakowanie króla przez dwie figury) oraz odkrytemu szachowi (ruch. Reguły te N uporządkowane według ich ważności i ten porządek wykorzystywany jest przy w\rw. Szachista. . aby rozwa/>l on jedynie od 9 do 77 możliwości w fazie eksploracji dotyczącej osiągania rozwiązania... wynika z tego. które.v najlepszego ruchu. Podobny wysiłek przekracza nawet możliwości niezwykle v\h. milionowi miliardów miliardów). Liczba możliwych sekwencji złożonych z ośmiu ruchów może być równa 10(m(a jeśli wolicie. . kiedy utwierdza się w przekonaniu. • Daj pierwszeństwo tym ruchom. to otrzymamy około tysiąca kombinacji.ów szachowych pozwoli nam lepiej zorientować się. . ułożonych w poprawnym gramatycznym porządku (na przykład trzech zdań tego tekstu). które teoretycznie mo^ wystąpić. . mogliśmy dowiedzieć się nieco o naturze zaangażowanych tu procesów :nyślowych. na które przeciwnik może odpowiedzieć jed\nic minimalną liczbą ruchów. Jednakże. Obserwowane różnice między szachistami pod względem ich różnych możliwości zależą raczej od skuteczności ^lektywnych schematów heurystycznych. Próbka wybranych heurystyk wykorzystywanych przez arcymisir/. Ograniczenia metody analizy protokołów Zaczynając od zwerbalizowania przez osobę badaną jej myśli w trakcie rozwiązywania problemu. W rzeczywistości zadanie to wydaje się podobne do zadania wymagającego zapamiętania w ciągu 15 minut 75 do 100 słów. kió:v / milionów możliwych ruchów należy dokładnie przeanalizować? Badania nad mistrzami szachowymi-posiadającymi tytuły Arcy mistrzów międ/\ narodowych . tfinut. że zadanie takie nie wymaga uruchomienia jakichś nadzwyczajnych zdolności umysłowych. . istota sprawy jest ta sama. że zapamiętanie ich nie jest dla szachM> zbyt uciążliwe i nie wymaga specjalnej pojemności pamięci: wystarczy. Niektóre końcówki zaczynają się o . jakie może ona wykonywać w irakcie gry). . mogą doprowadzić do uzyskania oczekiwanych efektów. • W przypadku dwu możliwości szachowania równocześnie. oczywiście.dostarczają informacji o tym. • Daj pierwszeństwo takiemu szachowi. musielibyśmy zbadać dosłownie miliari!. Ponieważ na znale/ICIIK1 rozwiązania niektórych ze wspomnianych problemów arcymistrzowi potrzeba oko. różnych możliwości. . aby poi!j. nie sprawdza wszystkich możliwych kombinacji. Jeśli chcielibyśmy zbudować a Igois im. gdy zastosuje sieje do pewnej liczby typowych końom ck szachowych (wziętych z dowolnego podręcznika szachowego).. który zmusza króla przeciwnika do oddalenia się od własnych pól. 70 _u^ kombinacja ruchów jest rzeczywiście wartościowa i logiczna. Jeśli rozważymy wszystkie możliwe ruchy i przeciwruchy występujące w ka/il\jv stadium gry w szachy. Są to proste reguły. Skąd on wie o tym. osiem ruchów przedtem nim nastąpi mat. jakie stosuje.o .-/ystych zdolności umysłowych. są oparte na nieco mniej sformalizowanej analizie protokołu wywiadu ze swoim pacjentem. kiego komputera. że nie ma przed nim obrony). Kiedy psycholog kliniczny próbuje zbadać <wego pacjenta. jego zdanien-.K decyzję. która do tego momentu nie nale/ala do grupy figur aktywnych. które stosują. Jeszcze ważniejsze jest to.

wykonuje pewne czynności. Eksperymentator (który znajdował się w tym samym pokoju co osoba badana) posługiwał sie dwiema różnymi wskazówkami. Odbywa się to w taki sposób. że wskazówka pomogła im w tym. zapisaną w protokole. jeżeli mógłbym ruszyć sznur. Wskazówka 2. Maiera interesowało tylko jedno rozwiązanie. które rozwiązały zadanie od razu „całościowo". że tylko część aktywności poznawczej osoby badanej dostępna jest obserwacji zewnętrznej. aby skłonić swoich badanych do wybrania tego właśnie rozwiązania. Zadanie osoby badanej polegało na związaniu obu końców sznura. ci zaś. które rozwiązywały problem etapami. w którym przeprowadzano eksperyment. po drodze zaczepia o sznur. Ponadto badany. nie wspomniały o tym.] Maier podzielił osoby badane. Na rysunku 14-9 przedstawiony został przykład przestrzeni wewnętrznej. Wskazówka 1. których odbicie znajduje w jego wypowiedziach. że korzystali ze wskazówek. można znaleźć inny sposób rozwiązania tego zadania". aha!"). że korzystały ze wskazówek. 1931) \y eksperymencie tym posłużono się dwoma sznurami zwisającymi z sufitu. które najwyraźniej rozwiązywały go etapami („Popatrzmy. Niebezpiecznie byłoby całkowicie zawierzyć metodzie analizy protokołu. Nawet „całościowi" badani Maiera mogliby uświadomić sobie rolę wskazówki.. jednakże były one tak oddalone od siebie. bez względu na pewne jej słabości analiza protokołów stanowi skuteczną metodę rekonstrukcji zdarzeń zachodzących w świadomości człowieka rozwiązującego problem oraz badania strategii myślenia. jedynie 13 z 22 stanów pojawia się w jego protokole. rzucić weń czymś. które przeprowadza w trakcie dochodzenia do rozwiązania. śledząc wybrane pr/cpacjenta drogi. Musimy założyć zatem. Eksperymentator spaceruje po pokoju i przechodząc obok sznura wiszącego bliżej środka pokoju. Wypowiedzi ustne dokonywane przez osobę badaną w trakcie rozwiązywania problemu . stanowi jedynie częściowy opis zachodzących procesów wewnętrznych. Eksperymentator. gdyby uprzedzano ich wcześniej. Przyjmujemy. to możemy oczekiwać. Graf rozwiązywania zadania w przestrzeni protokołu może wyglądać na przykład tak. w swym protokole-co zaznaczone zostało w postaci zaciemnionych kwadratów.są zapisem rozwiązywania problemu w przestrzeni protokołu. że powinni uważnie śledzić tok swoich myśli i informować na głos o drogach dochodzenia po omacku do rozwiązania. Interesująca jest kwestia. Rozwiązanie to jest przedstawione w przestrzeni wewnętrznej. nie wiem jak"). tworząc w ten sposób przestrzeń zewnętrzną swego rozwiązania. chociaż nie uświadamiały sobie jej roli. czy istotnie przedstawiciele grupy „całościoyvej" nie wiedzieli o tym. co jest w nich dostępne. eksperymentator po upływie kilku minut bierze w ręce szczypce i zwracając się do osoby badanej mówi: „Posługując się wyłącznie tym przedmiotem. Liczba możliwych rozwiązań wiązała się ze zręcznym wykorzystaniem wielu różnych przedmiotów. i zewnętrzną. Pomimo to nie wszystkie jego procesy wewnętrzne znajdują dokładne odbicie w jego sprawozdaniach werbalnych. która nie korzystała w ogóle ze wskazówek. gdy wskazówka 1 nie przyniosła rezultatu. dlatego nie możemy go obserwować bezpośrednio. Przestrzeń wewnętrzną można przedstawić schematycznie w postaci grafu rozwiązywania problemów. Przykładem tego może być jedno z wcześniejszych badań nad rozumowaniem (Maier.. Średnio. a do drugiej te. są zgodne ze strategiami i operacjami analizowanymi w grafie rozwiązywania problemu. 14-8). że badany rozwiązuje problem wewnętrznie według pewnych ogólnych strategii i określonych operacji.. które prawidłowo rozwiązały problem po otrzymaniu wskazówek.. Jeżeli osoba badana nie dostrzega oczywistego kroku w swym postępowaniu. idąc po prostu w stronę okna. na dwie grupy-do jednej grupy należały osoby. ale nie chciały się do tego przyznać. które nie wspominały o roli wskazówek. którymi posługuje się on w tych złożonych zadaniach. które. . abyście sami spróbowali rozwiązać to zadanie). w której występują 22 stany.. posuwając się w kierunku rozwiązania. bez wahania przy opisywaniu sposobu rozwiązywania wymieniają rolę wskazówki. Ale osoba badana może przedstawić jedynie część z nich. Dlaczego zatem dla osób z grupy „całościowej" miałoby to być tajemnicą? Nasuwa się wniosek. nieznacznym ruchem powoduje jego rozkołysan ie. W konkluzji musimy stwierdzić.. STANY WEWNĘTRZNE A STANY ZANOTOWANE W PROTOKOLE W celu zilustrowania naszego problemu rozpatrzmy różnice między trzema różnymi przestrzeniami problemu: wewnętrzną. W tym wypadku. (Świadomie nie podajemy odpowiedzi. Te osoby badane. jak mamy nadzieję. jedynie 20% osób znalazło prawidłowe rozwiązanie. W grupie. rozwiązały zadanie szybciej niż grupa osób. Osoby badane.. mogą pomijać szereg kroków ważnych dla rozwiązania tych problemów. stosował więc system wskazówek (sugestii). Po pierwsze. rozkołysać jak wahadło. To. Tak czy inaczej. które nie otrzymały w ogóle żadnej wskazówki w tym względzie. jest jasne. Zapis będzie bardziej kompletny. którzy dochodzili do rozwiązania drogą kolejnych kroków.Interesujące nas różnice między obiema grupami polegają na różnym sposobie relacjonowania wartości wskazówek. jak te trzy „przestrzenie" mają się do siebie wzajemnie. W wypadku.protokół . niby przypadkowo rozrzuconych na podłodze pokoju. że protokoły robione w czasie eksperymentów nad rozwiązywaniem problemów. że osoby badane. A może osoby z grupy „całościowej" dostrzegły wskazówkę. chociaż otrzymały poi godziny na rozpracowanie problemu. które rozwiązały problem od razu „całościowo" („Rozwiązanie przyszło samo. większość badanych znalazła rozwiązanie wciągu jednej minuty od otrzymania wskazówki. Zastanówmy się. Wydaje się to mało prawdopodobne. to jej protokół z całą pewnością jest niepełny. robi jakieś notatki. dmuchnąć na niego..odgadnąć naturę operacji wewnętrznych w strukturze pamięci. przyznali (z jednym wyjątkiem). Jeżeli tak było. aby osoba badana niczego nie podejrzewała. że badany rozwiązując problem odwzierciedla w swym opisie słownym różnorodne strategie i operacje myślowe. że wskazówka w znacznym stopniu ułatwiła im rozwiązanie. jak to zostało przedstawione na rysunku 14-10. jeśli zachęcimy badanego do szczegółowego werbalizowania swego procesu myślowego i jeśli będziemy sporządzać protokół w trakcie trwania czynności rozwiązywania. że badany nie mógł ich równocześnie złapać (rys. [Szczegółowy opis wskazówek udzielanych przez Maiera znajduje się w jego artykule (1931).

W omawianym Przestrzeń protokołu RYSUNEK 14-11 RYSUNEK 14-10 wypadku protokół zawiera sprzeczności: stany 10 i 13 nie mają takiego charakteru. możemy jedynie domyślać się ich istnienia. Stosunki między stanem wewnętrznym a stanem protokołowym można sobie wyobrazić na przykład w ten sposób. Stany pośrednie 2 i 4. ponieważ jednak nie zostały zapisane w protokole. Na dodatek stany 10 i 13 następują po stanie 7. 14-11). Podobnie gubi się stan 18. nazwijmy je A i B. a ponadto żaden z nich nie może występować bezpośrednio po stanie 7. aby jeden wynikał z drugiego. Wiemy. że procesy wewnętrzne znajdują swe odzwierciedlenie w . jakby osoba badana przeszła bezpośrednio od stanu 1 do stanów 5 i 6. jak też ślepa droga prowadząca do stanu 3. W „przestrzeni" protokołu wygląda to tak. Ostateczny graf zrekonstruowany na podstawie protokołu ma wiele podobieństwa z grafem stanów wewnętrznych. jednakże nie stanowi on z pewnością odbicia zachodzących tam procesów (rys. że są one niezbędne. W takim wypadku możemy wprowadzić pewne stany hipotetyczne. zostały całkowicie pominięte.RYSUNEK 14-9 Wyraźnie widać co zaszło. Często w toku analizy protokołu można dostrzec brak pewnych łączących ogniw. ponieważ nie można go odróżnić od stanu 20.

który analizuje oddzielne podrzędne frazy arnknięte w nawiasach). Każdy system. w jakim stanie znajduje się proces rozwiązywania problemu. Niektórzy zagorzali entuzjaści sztuczek liczbowych. Pierwsza polega na gromadzeniu faktów bezpośrednio w pamięci. czy damy pierwszeństwo zapamiętywaniu reguł czy też konkretnych wyników. tzw. zależą od ogólnego charakteru procesów zachodzących w mózgu człowieka oraz od ich organizacji. czy są to systemy elektroniczne czy biologiczne. podprogram. gdy usiłujemy odnaleźć zasady organizacji mózgu ludzkiego. mają w pamięci dość znaczną liczbę iloczynów liczb trzycyfrowych (jednak nie wszystkie 499500 z możliwych). z tego właśnie faktu wynika szereg fundamentalnych problemów. Za przykład posłuży nam program niezbędny do mnożenia dwu liczb dwucyfrowych. aby posługując się regułami mnożenia uzyskać prawidłową odpowiedź. ale kosztem obniżenia szybkości odszukania informacji. Jeżeli podczas rozwiązywania określonego robieniu podprogram wykorzystywany jest wielokrotnie. jak ją zaleźć. Po pierwsze. gdy jest to konieczne. W tym celu wystarczy dwukrotnie zastosować regułę mnożenia jednej liczby dwucyfrowej przez . Jeśli całe życie zajmujecie się liczeniem w • myśli. czy też przekładni i dźwigni-heurystyka we wszystkich wypadkach jest taka sama. Jeśli chodzi o mnożenie. ponieważ nakładają one fundamentalne ograniczenia na pracę tych systemów. wiemy jednak. in W wielu wypadkach możliwy jest wybór między obiema strategiami. W badaniu struktur systemów przetwarzających informacje należy skupić uwagę na pewnych podstawowych sprawach. jak . musimy na ogół pamiętać iloczyny wszystkich par liczb jednocyfrowych (około 45 iloczynów) i niektóre z iloczynów dwucyfrowych (do 4950 iloczynów). Nacisk kładziemy tu na słowo zasady. Na przykład. która wymaga rekursji. Są to dwie różne strategie posługiwania się informacją. wydobywają i wykorzystują informacje. skąd wziąć podpro?am i gdzie go zwrócić po wykorzystaniu. W pierwszym wypadku odpowiednia informacja przechowywana jest w naszej pamięci i kiedy zostanie zadane pytanie.zcsto wykorzystujemy dany materiał. Reguły a fakty Obliczcie w pamięci: Ile to będzie 8x4? Ile to będzie 262x127? Aby odpowiedzieć na oba pytania. Program nadrzędny nazywany jest zazwyczaj programem wykonawczym. który we właściwym momencie wwoła z pamięci podprogram. Dzięki bezpośredniemu gromadzeniu informacji przyspieszamy i uła[wiatny sobie odszukanie ich później.:cdnocyfrową. oraz w razie konieczności podawania odpowiedzi częściowej? Jeśli istnieją ograniczenia tego typu. aby w danym uomencie było wiadome. Ludzie na ogół mają trudności w sytuacji. wymaga podprogramu. Specjalne środki powinny być przygotowane na wypadek. które pozwalają na wytworzenie potrzebnej formacji. Druga strategia polega na jroniadzeniu programu. zależy to. W takich wypadkach dobrze jest mieć w pamięci jeden : c odpowiedni program i posługiwać się nim zawsze. błyskawiczni kalkulatorzy. ważne jest. Dla większości z nas jednak taki balast w pamięci byłby nieuzasadniony. ale dzieje się to kosztem nieekonomicznego wykorzystania przestrzeni pamięci. kiedy w trakcie działania 'odprogram musi wykorzystać sam siebie. który to raz jest on wykorzystywany. Przechodząc przez kolejne stany wewnętrzne. będący w interakcji z nieustannie zmieniającym się światem zewnętrznym. badany tworzy rr poziomie zachowania skondensowaną wersję wewnętrznych procesów myślowych. MECHANIZMY MYŚLENIA Strategie rozwiązywania problemów. wypadku najprawdopodobniej nie znamy prawidłowej odpowiedzi. celowe jest przeanalizowanie zasad organizacji i struktur wszelkich systemów informacyjnych. Dotyczy to na przykład takich kwestii: czy system zapamiętuje rozwiązania poszczególnych problemów czy też wyłącznie procedury dochodzenia do rozwiązań? Co dzieje się z procedurami. Szczegóły dotyczące różnych sposobów funkcjonowania oraz mechanizmy uruchamiania tych systemów w tym miejscu zupełnie nas nie interesują. dzięki którym można je uzyskać. że w trakcie rozwiązywania danego problemu wielokrotnie powtarza > określone następstwo operacji. czy zbudowany jest on z neuronów.protokole jedynie okazjonalnie. bardziej efektywne okazuje się zapamiętywanie reguł. W związku ze znacznym stopniem ogólności. elektronicznych obwodów scalonych. potrzebny jest pewiem program nadrzędny. Każda z nich ma jVvoje zalety. przypominamy sobie właściwą odpowiedź. Podprogramy Zdarza się często. wspólnych dla wszystkich systemów tego typu. Posługiwanie się podprogramami wymaga spełnienia pewnych warunków. Od tego. to nie ma znaczenia. który analizuje całe frazy. Kiedy rzecz dotyczy już większej liczby informacji. które są stale wykorzystywane do rozwiązywania różnorodnych zadań? Czy ograniczona jest zdolność systemu do sprawdzania na bieżąco. Bierzemy zatem ołówek i papier. W drugim zas . Ponadto trzeba mieć możność kontrolowania. to jaki mają one wpływ na zdolność systemu do rozwiązywania problemów. że dany system posługuje się metodą heurystyczną analizy środków-celów. niezależnie od tego. które omawialiśmy. aby Szumieć następujące zdanie. Jeśli jesteśmy w stanie stwierdzić. Taki jednostkowy zestaw reguł będziemy nazywać podprogramami. pozwala to na zaoszczędzenie miejsca w przestrzeni pamięci. uczenie się konkretnych wyników ma swój sens. które przechowują. te ogólne zasady organizacji muszą też stosować się do określonych systemów. musi gromadzić i przetwarzać informacje. Co więcej. Taki proces nazywamy rekursją (powróce•iein). zestawu reguł. musimy posłużyć się dwiema różnymi strategiami.

W jednym punkcie obciążenie zbliża się do granic możliwości pamięci krótkotrwałej (gdzieś około siedmiu). ludzi ma kłopoty z przemnożeniem w pamięci dwu liczb dwucyfrowych. Zajmijmy się teraz mnożeniem liczby dwucyfrowej przez jednocyfrową. że mu\ini\ ciągle pamiętać o tym. mają odpowiednio większe trudności w rozwiązywaniu /łożonych zadań poznawczych. że 9 pomnożono przez 8). Oprócz tego w pamięci krótkotrwałej. Ale opisany system ulegnie zaburzeniu. nie bez pewnego wysiłku. który odkrył powieść. podprogram musi być użyty do uporządkowania zdania that the produccr (która producent). Zacznijmy od pomnożenia dwu liczb jednocyfrowych. Zapisy te stanowią coś w rodzaju pamięci zewnętrznej naszej aktywności w toku rozwiązywania problemu. nie potrzeba więcej niż ::zech rejestrów pamięciowych: jeden dla 9. Dalej następuje piąty krok. w pamięci krótkotrwałej znajduje się pięć liczb. ale i tu podprogram zostaje przerwany po to. Wraz ze wzrostem stopnia złożoności problemu. Obciążenie pamięci krótkotrwałej • a a się zatem w trakcie rozwiązywania w sześciu krokach. ll)7()|.•/ęściowy (6x8 = 48) i teraz w pamięci krótkotrwałej znajduje się sześć liczb. jakie są wymacania dla pamięci. A więc. Przeanalizujmy zadanie: 95x49.i'*. Tak więc.. że większość ludzi rzeczywiście jest zdolnych. Zastanówmy się nad prostym zadaniem pamięciowym. dającego ostateczną odpowiedź. Dwie z tych pięciu liczb odpadają (fakt. W czwartym kroku oblicza się ostatni wynik . a w pamięci pozostają jedynie dwie liczby. powiedzmy 69 razy 8. którą należy przenieść lub dodać do rozwiązania teściowego w celu podsumowania. z której zrobiono scenariusz. RYSUNEK 14-12 Zadanie Struktura pamięci krótkotrwałej Pamięć krótkotrwała W pracy nad jakimś złożonym problemem podstawową trudność sprawia to. w którym wszystkie liczby wymagające pomnożenia zostają zapomniane. możemy przyjąć. musi być przechowywana również inna formacja. Obciążenie pamięci rośnie od 6 jednostek w4. m k a*v było zrozumiałe bez stosowania rekursji. którą musimy śledzić. które po prawidłowym rozmieszczeniu i dodaniu prowadzą do rozwiązania. przemnożyć w pamięci liczbę dwucyfrową przez jednocyfrową. To samo zdanie można zbudować inac/ci. (Miller. Czasami opieramy się na pomocach zewnętrznych. kiedy człowiek nie będzie mógł rozwiązać takiego czy innego problemu po prostu dlatego. który był entuzjastycznie przyjęty przez krytykę). . na przykład wskazówka o tym. | | . które należy pomnożyć. Zakładamy. świadczy o tym. siedem fclnostek na 9 kroków-to zaniżony poziom obciążenia pamięci. W drugim kroku wytwarza się pierwszy wynik częściowy. na przykład 9 razy 4. / którego zrobiono film. rośnie ilość inlormacii doraźnej. Liczenie w pamięci. Problem ten można rozwiązać za pomocą kroków. Czy wiąże -»ię w . j | n (którego scenariusz (z której powieści (którą producent (któremu ona (l/ickimał-n odkrył) został) zrobiony) był entuzjastycznie przyjęty przez krytykę. Kolejne kroki w działaniu pamięci /ostały przedstawione na rysunku 14-13.p.The movie (that the script (that the novel (that the producer (whom slio thanki-di discovered) became) madę) was applauded by the critics. She thanked the producer who discowered the novel that became the script that mad? the movie that was applauded by the critics. które nie dysponują takimi możliwościami w zakresie pomocy zewnętrznych. kiedy zajdzie konieczność przemnożenia dwu •xzb dwucyfrowych. że często uciekamy się do tych pomocy zewnętrznych. jeden dla 4 oraz jeden dla odpowiedzi 36. na jakim etapie obecnie jesteśmy i jakie wyniki osiągnęliśmy do tego momentu. że odpowiedź jest już od dawna w pamięci. Pierwszy krok polega na wprowadzeniu do pamięci krótkotrwałej dwu liczb. ograniczoną pojemnością pamięci krótkotrwałej? Spróbujmy ustalić. że nie będzie w stanie śledzić równocześnie wszystkich zdar/en zachodzących w danym momencie. aby rozwiązać zadanie tego typu. Jak vidać zadanie jest łatwe. (Ona d/ię-kowala producentowi. Nawet u człowieka mała pojemność pamięci krótkotrwałej (5-lOjednostekinformacji)stwarzapewneograniczenia wstrukturzei stopniu /ło/onosci procesów myślenia. że głównym czynnikiem wpływającym na przebieg wewnętrznych procesów rozwią/y wania problemów oraz podejmowania decyzji są ograniczenia w utrzymywaniu inlonnaeji w pamięci krótkotrwałej. jest to krok ornych liczb. odnotowując wypróbowane już drogi dochodzenia do rozwiązania ora/ ws/yMkie uzyskane wyniki częściowe. pozostaje jedynie wynik operacji (3 krok). [Millcr. jaka część zadania jest opracowywana w •-unym momencie albo liczba. Zwierzęta. -hociaż nie jest to pokazane na wykresie. W istocie można przewidzeć. 1970). ale ponieważ nie przekracza się tej granicy. Podprogram wykorzysiyuam ^(i analizy zdania that the novel (z której powieści) przerywa się w trakcie działaniu i iL<n ^. Fakt. aby przepracować zdanie whom she thanked (któremu ona dziękowała).] Z problemem rekursji wiążą się niemałe trudności. między dwiema a sześcioma Ah 'izbami równocześnie. posługuje się on nią bowiem do śledzenia przebiegu procesu rozwiązywania zadania i zapisu uzyskanych wyników częściowych.7 i 10 krokach do siedmiu jednostek w 9 kroku. Teraz tę samą informację można w/s:lodnic łatwo zrozumieć. W ięks/.

Po przeprowadzeniu obliczeń. zobaczycie. jak u i nn\ cli ludzi.j Struktura pamięci krótkotrwałej Prawdę mówiąc. Niektórzy ludzie-na przykład magicy estradowi-osiągają niezwykłe elekt) w liczeniu w pamięci. że pomnożenie lic/hy dwucyfrowej przez inną liczbę dwucyfrową przekracza ich możliwości.Zadanie RY S U N K K I4. bowiem tera/ papier zastępuje nam pamięć krótkotrwałą. Po prostu przy mnożeniu posługują się innymi regułami. Wystarczy wziąć ołówek i kartkę. a uzyskany wynik pomnożyć znów przez 7. Cały problem został sprowadzony do dwu prostych działań. że maksymalne obciążenie pamięci /ostało obniżone do sześciu liczb. że możemy sprowadzić zadanie do dwu zadań prostych: najpierw pomnożyć 95x7.i zmniejszenie ilości informacji. . Inne triki polegające na zmniejszeniu obciążenia pamięci krótkotrwałej mogą przynieść jeszcze bardziej efektowne wyniki. że pojemność ich pamięci krótkotrwałej jest taka. które muszą być przechowywane w pamięci krótkotrwałej.. pozwalając) mi n. Zastanówmy się nad prostym trikiem. Jest oczy w istc. że 49 równe jest 7x7. Oznacza to. który pozwoli nam łatwo rozwiązać w myśli ostatnie zadanie. a zadanie staje się dziecinnie proste. mimo. a nie zdolności intelektualne. xc granice te wyznacza pojemność pamięci krótkotrwałej. większość ludzi przekonana jest o tym. Zwróćcie uwagę na fakt.

leżał na piasku brzuchem do góry. z których każda musi być oceniona ze względu na jej wartość. jeśli każdy sposób działania jest chociaż trochę skomplikowany. komplikujących sytuację: pewne efekty działania są jedynie problematyczne . jakie informacje są konieczne i jak należy je złożyć. jak wybrać określoną linię działania w sytuacji niepewnej. co się zrobiło. skąd wziąć kapelusz. Czasami decyzja zależy od reakcji innych ludzi. aby dojść do optymalnej decyzji.. jaka będzie jej reakcja. pamięć krótkotrwała może być przeciążona nawet wówczas. nie starając się nawet przeanalizować jej wszystkich możliwych następstw. że człowiek zdesperowany opuszcza ręce i stara się jak najdłużej odwlec moment decyzji. kiedy sama tylko złożoność sytuacji podejmowania decyzji prowadzi często do tego. w przypadku występowania złożonych alternatywnie ma dobrych sposobów ich porównywania. męczył go głód. Teoria podej mowania decyzji daje receptę na to. czasami odgrywa rolę przypadek. Porównanie kilku sposobów działania i wybór jednego z nich-to bardzo trudne zadanie psychologiczne. kiedy już za późno na zmianę. Milne Now we are six 1927. nawet jeśli istnieje możliwość rozważania poszczególnych wyborów w konfrontacji z niektórymi innymi. nadchodzi czas dręczenia się i żałowania tego. chatkę i spodnie. gdyby zostało wybrane inne. co się zdarzy naprawdę? Pewne następstwa decyzji zależą od tego. w przekładzie Ireny Tuwim. 1957] Decyzje przenikają całe nasze życie. często podjęciu decyzji towarzyszy kłopotliwa mieszanina osiągnięć i porażek. Po pierwsze.1 5. Badając zachowanie człowieka w trakcie podejmowania Przeciążenie poznawcze Co jest przedmiotem optymalizacji? LOGIKA WYBORU PODEJMOWANIE DECYZJI RYZYKOWNYCH Użyteczność w sytuacji ryzykownego wyboru Pra wdopodobieńst wo Wartość oczekiwana Prawdopodobieństwo subiektywne Reprezentatywność i dostępność Subiektywnie oczekiwana użyteczność GROMADZENIE DOWODÓW Szansę Testowanie raka Dowody EFEKTY NASTĘPCZE PODEJMOWANIA DECYZJI Racjonalizacja O konikach polnych i innych rzeczach Racjonalizacja podecyzyjna WNIOSKI . w końcu pod naciskiem podejmuje decyzję. kozę i kury. Podejmowanie decyzji OKREŚLANIE WARTOŚCI Psychologiczna wartość pieniędzy Wartość złożonych alternatyw Jak wybrać małżonka? Strategie decyzyjne Ogólne wrażenie Porównywanie wymiarów Ocena strategu • Tak rozmyślając całe tygodnie. po wszystkim. łódź ratunkową. kiedy musi przedstawić wszystkie warianty równocześnie dla porównania ich ze sobą. A w końcu trzeba powiedzieć. że zawsze może wystąpić pewna liczba nieznanych czynników. Ja wniosek prosty wyciągam stąd. lepsze rozwiązanie. [„Stary marynarz" („The Old Sailor"). Po drugie. A. a co mogłoby być. Później. że tak postępując czynił niemądrze. Nie budzi też zdziwienia fakt. ciągle stoimy wobec problemu wyboru jednej z alternatywnych form zachowania. I tak nic zgoła nie robiąc w końcu. gdy będzie miała zobrazować tylko jedną z alternatyw i wszystko to. która sama często z góry nie wie. Ze zbiorku: A..kto wie. Aż dwaj koledzy przyżeglowali i marynarza wyratowali. w szal owinięty leżał na słońcu. Uczy nas. co się z nią wiąże. bo wciąż nie wiedział co zrobić wprzód. Pić mu się chciało. nie mówiąc już o sytuacji. jak zareaguje na nią inna osoba.

Wyobraźcie sobie. zanim przejdziecie do dalszego czytania. ponieważ ludzie często opisują swoje zachowanie jako jasne i logiczne nawet wówczas. ich ocena sytuacji znacznie się różni. kto je przysłał.decyzji. Oznacza to. jak też od naszych własnych działań. wybrany wariant powinien mieć największą wartom. Jeden dolar dany'biedakowi ma dla niego wyższą użyteczność niż dla bogatego. aby zadowolenie wasze było dwukrotnie większe? A czterokrotnie? Ośmiokrotnie? (Jest to technika skalowania oceny wielkości w jej zastosowaniu do pieniędzy1. iiik w rzeczywistości tak nie jest. nawet tak dobrze znanych. ile trzeba pieniędzy. przecież wiedziałem to wcześniej. że teoria podejmowania decyzji napotyka szereg problemów podobnych do tych. Jakie zachowanie mamy badać. Wybór możliwych działań i przewidywanie oczekiwanych wyników musi wynikać z logicznej analizy sytuacji. pełne błędów. jak pieniądze. Nie należy traktować tej zależności zbyt poważnie. ale rzeczywiste. Badania nad podejmowaniem decyzji dotyczą sytuacji. w jaki sposób połączyć je. suma pieniędzy musi zwiększyć się więcej niż dwukrotnie. przynajmniej w świetle tej informacji. A zatem. nie rośnie proporcjonalnie do ich nominalnej wielkości. nazywamy ich użytecznością dla tej osoby. Na pierwszy rzut oka. że dostaliście w prezencie 20 dolarów bez żadnych zobowiązań. rośnie znacznie wolniej. j. Istnieje ścisły związek między działaniami ludzkimi a ograniczonymi możl i woniami ludzkiego poznania. Ważne jest. że decyzja ta miała sens z jego własnego punktu widzenia. ta prosta maksyma działania w celu maksymalizacji z\sku i minimalizacji straty wygląda całkiem rozsądnie. w jaki sposób ludzie przypisują danej rzeczy określoną wartość i jak te oceny użyteczności a wykorzystywane w trakcie podejmowania decyzji. W uczeniu się zbieżności zachowanie regulowane jest przez wyniki. którymi człowiek powinien się posługiwać. Na ogół biorąc. Nie spodziewaliście się tych pieniędzy i nie macie pojęcia. mimo ograniczonej wiedzy odnoszącej się do warunków. Zastanówmy się nad takim prostym eksperymentem. W znacznym stopniu utrudnia to badanie procesu podejmowania decyzji. odkryjemy. że użyteczność pieniądza nie stanowi prostego odpowiednika jego wartości nominalnej: w oczywisty sposób musi ona zależeć między innymi od stopnia zamożności danej osoby. że z tego przykładu wypływa stwierdzenie. jaką właśnie analizował. Jeśli ktoś podejmuje decyzję nielogiczną z punktu wid/enia osoby postronnej. których dochody miesięczne wynoszą 1000 dolarów. OKREŚLANIE WARTOŚCI Funkcja racjonalnej teorii podejmowania decyzji polega na wyodrębnieniu informacji istotnych dla decyzji oraz ustaleniu. zazwyczaj okazuje się. że aby podwoić zadowolenie. że użyteczność pieniądza wydaje się rosnąć z pierwiastkiem kwadratowym ich wartości nominalnej. najczęściej odpowie nam. że po prostu „zapomniał" o tej ważnej informacji („O do diabła. na tych zaś. Rzec/ w tym. że różni ludzie w różny sposób oceniają wartości zysków i strat. jak dużą przyjemność sprawił Wam taki prezent. Powiedzmy. Jasne jest. aby dojść do właściwej konkluzji. . do których prowadzi.i tymi. kiedy będziemy mieli do czynienia z czymś innym. . omawiana w Dodatku A. a później zupełnie <i tym zapomniałem"). Dla niektórych względnie biednych ludzi prezent 20 dolarów będzie powodem do radości.ik<! Wartość złożonych alternatyw K co się stanie. w których zmuszeni jesteśmy do podjęcia decyzji oraz działania. które wyłoniły się w toku analizy uczenia się zbieżności (rozdział 13) Istota tego ostatniego sprowadzała się do określenia poprzez doświadczenie warunków zewnętrznych i działań. Ale w tak prostej postaci ma ona względnie niewielką wartość dla teorii podejmowania decyzji przez człowieka. s Psychologiczna wartość pieniędzy Naturalną koleją rzeczy rozważania nad użytecznością rozpoczniemy od psychologicznej wartości pieniędzy. Jest to podstawowa zasada uczenia się zbieżności. pozytywny (nagroda) bądź iK-yatywny (kara). Często w tym samym stopniu może on zależeć od zachowania innych ludzi. Główna trudność związana z pojęciem optymalizacji polega na ustaleniu. Różnica ta jest dość subtelna. Zróbcie ten eksperyment. Najważniejszą zasadą racjonalnej decyzji jest zasada optymalizacji: pr/y pozostałych równych warunkach. badając proces podejmowania decyzji. Wartość psychologiczną. A teraz spróbujcie na serio określić wielkość tego zadowolenia z 20 dolarów w jakichś jednostkach. dana osoba wiąże z określonym sposobem działania lub określonym przedmiotem. c/\ też przemyślane i celowe? Odpowiedź brzmi: oczywiście jedno i drugie. nie wywoła większego wrażenia. Innymi słowy.) Różni ludzie różnie odpowiadają na te pytania-i to jest naturalne. Przy podejmowaniu decyzji przez człowieka możliwe wyniki są c/csio znacznie bardziej skomplikowane i nie tak łatwo ocenić je właściwie. aniżeli z prostą ilościową oceną wartości pieniądza? Jak określić wartość złożonych celów bądź sytuacji? Abstrakcyjna natura problemów czasem lepiej daje się przedstawić za pomocą takiej Eksperyment ten byt przeprowadzony po raz pierwszy przez Galantera (19626). aby zadowolenie (użyteczność) mogło wzrosnąć dwukrotnie. Niemniej jednak wszyscy zgodni są co do tego. który mu go ofiarowuje.uilc pamiętać o różnicy między tymi regułami. Zadanie teorii decyzji polega na określeniu. Zastanówcie się teraz. Jest ona również podstawową reuułą teorii decyzji. musirm >. które prowadzą do pożądanych wyników. jak lud/ie szacują wartości i koszty w sytuacji podejmowania decyzji. W rzeczywistości typowa odpowiedź brzmi: suma powinna wzrosnąć czterokrotnie. którymi w rzeczywistości się posługuje. Jeśli jego oczywisty błąd zostanie mu wytknięty („Dlaczego poszedłeś tym pionkiem? Pr/ecież teraz zabiorę ci królową"). iż wartość psychologiczna określonych jednostek.

Jedną ze strategii określimy mianem ogólnego wrażenia. że jest dwóch kandydatów A i B. Pierwszy krok do osiągnięcia rozwiązania to upewnienie się. a kandydata B za obniżoną cenę. która nie całkiem ściśle wynika z rzeczywistości. wjakiej znalazła się Maga. MALIK: O wybijającej się inteligencji. zero punktów oznac/alo średnią. świetny w •alce. Opierając się na długiej. Ale jak ma ona zestawić ze sobą umiejętności seksualne z inteligencją. iż zasadniczy problem polega tu na porównaniu różnych wymiarów. każdy potencjalny kandydat miał zostać poddany surowej próbie kMuwcj w kilku najważniejszych wymiarach. Jak duża różnica w cenie kupna mogłaby wyrównać tę różnicę w ocenach? Załóżmy. Ważne jest. Cena obu była taka sama. Przyjmijmy jednak. musimy rozpatrzeć dwie całkowicie różne strategie tworzenia kombinacji wartości wielowymiarowych dla obu kandydatów w celu wyboru jednego z nich. 2 że mogą one być porównywane bezpośrednio ze sobą (rys. Ocena przyszłego małżonka Wymiary Shar Umiejętności militarne Umiejętności seksualne Umiejętność konwersacji Inteligencja Osobowość Atrakcyjność fizyczna Prestiż rodowy 2 5 -2 -4 4 2 3 Kandydat Malik -1 4 3 3 2 1 Opis kandydatów przedstawiony przez swata: SHAR: Mężczyzna z rodu cieszącego się dużym prestiżem. bardzo przystojny. skalę monetarną. •fabela 15-1. 2 Jeden ze sposobów takiego porównania polega na przekształceniu każdej wartości rangowej na jedną skalę. Jeśli obniżka ta. zależnie od umiejętności i uzdolnień. co +3 przyznane Malikowi za inteligencję. Atrakcyjny laterial na męża. aby właśnie oni udali się na poszukiwania nowego małżonka. zatem na moment od rzeczywistości i zajmijmy się opowiastką. to wtedy różnica w tej jednej ocenie ma tę samą psychologiczną wartość. Posiada bogatą wiedzę i umiejętności w sztuce miłosnej. Spróbujmy podjąć decyzję: Którego z nich powinna Maga wybrać? Jak Wy poradzilibyście sobie z różnymi ocenami na różnych wymiarach? Podejmując próbę rozwiązania tego problemu. np. zażądała. jest wystarczająca. czy +3 przyznane Sharowi za prestiż rodowy ma dokładnie tę samą psychologiczną wartość dla Magi. o atrakcyjnej powierzchowności. zwłaszcza ze względu na wysoki poziom umiejętności rowadzenia konwersacji. jak mówiono o dwu swatach. co 1. naukowo ustalonej tradycji. jakie powinien posiadać kandydat na męża. zgodn ie / jej wymaganiami. wykazuje. Następnie. gdzie kobiety. Oderwij im s j . Maga z Kantabary zapragnęła małżonka którego mogłaby dołączyć do swojej kolekcji. Przypuśćmy. z wyjątkiem jednego. Maga określiła najważniejsze cechy.sytuacji. władczyniami i sułtanami po dziś dzień. w końcu są to różne rzeczy. że ten pierwszy problem został rozwiązany i każda z przypisanych na poszczególnych wymiarach ocen jest tak starannie wyważona. Ponieważ słyszała. RYSUNEK 15-1 . Przyczyni się o reputacji dworu. czy wszystkie te wartości mają wspólną skalę. -5 całkiem do niczego. Strategie decyzyjne. że przyszłemu nabywcy zaoferowano kandydata A za określoną cenę. aby zrównoważyć niższą rangę B natym jednym wymiarze. Jak wybrać małżonka? W odległym kraju. jeden przyprowadził Shara. 15-1) Pozostaje wciąż problem łączenia różnych wymiarów. aby stwierdzić. Obaj swaci powrócili ze swymi kandydatami. a drugi Malika. Pochodzi z dobrego rodu i posiada znaczną wiedzę zakresu umiejętności wojennych. w ten sposób możecie unikną • wpływu przeszłego doświadczenia w trakcie poszukiwania rozwiązań. którzy są identyczni na wszystkich wymiarach. zgodnie z obyczajem. na którym A oceniony jest wyżej od B. Każdy miał być poddany ocenie liczbowej w rangach od -5 do +5. Ich indywidualne oceny przedstawione zostaK w tabeli 15-1. Poprzez oferowanie kilku takich wyborów dla różnych ocen na rożnych wymiarach staje się możliwe wyrażenie ocen na każdym z wymiarów za pomocą powszechnie znanej skali monetarnej.000$.000 $. Prześledzenie sytuacji wyboru. +5 nadzwyczajny. drugą zaś porównywaniem wymiarów. że są najlepsi w całym kraju. wynosząca powiedzmy 1. Przyjemny. *.

Jednakże.-obi coś innego równie przypadkowego a irytującego: „Ten Malik jest zanadto niezdarny. Następnie końcowy sąd opiera się na analizie różnic tych wymiarów. Malika zaś w dwu. z których każda prowadzi do innego rozwiązania. które należy przechowywać równocześnie w pamięci krótkotrwałej. Po prostu mistrz szachowy zdobył tak szerokie doświadczenie w grze w szachy. Mamy tu do czynienia z dwiema strategiami. a jeden z nich. gdy wszystko odbywa się „na spokojnie". ale jest ona również trudna do stosowania: oszacowanie danej alternatywy jest względnie trudne. Ocena strategii. że mistrzowie szachowi (arcymistrzowie międzynarodowi) posiadają jakiś specjalny. to znika zarówno jego znakomita pamięć. że wiele ważnych subtelności zostaje tu pominiętych. trudności związane z porównywaniem dwu złożonych alternatyw nakładają się w tej sytuacji na ograniczenia wynikające z osobistych kontaktów. że jeden z kandydatów potknie się o dywan lub też ubrany jest w krzykliwe kolory. Poważne ograniczenia w zdolności do liczenia nałożone przez pamięć krótkotrwałą u człowieka podejmującego decyzje wpływają na jego sposób podejścia do różnych zadań. Co powinna zrobić Maga? To już jej sprawa. a to dlatego. Strategia ta przewiduje oddzielne zbadanie każdego z kandydatów •) pojedyncza wartość cyfrowa stanowi całościową ocenę kandydata. które nie tworzą sensownych wyrazów. Umiejętność wyboru najlepszego z możliwych ruchów. Porównywanie wymiarów. która musi podjąć decyzję. wyższy poziom zdolności umysłowych. co da się ująć liczbowo. Wynik tej analizy wymiarów stawia Shara jako zwycięzcę w czterech wymiarach. że potrafi rozpoznać znaczenie różnorodnych kombinacji figur na szachownicy równie łatwo. W osobistym kontakcie nawet najbardziej trywialne wydarzenie może często nabrać znaczenia. których trzeba się trzymać przy podejmowaniu decyzji. uczenie się czy myślenie.Ogólne wrażenie. Ale có robi większość ludzi. Tak więc. W istocie. Ta sama procedun stosowana jest w odniesieniu do każdego kandydata. jak się wydaje. wszystko to jest dobre dla dokonania wstępnej selekcji kandydatów. jest stopień przeciążenia poznawczego w toku tych operacji. można wyjaśnić tym. Tak więc wartość Shara łącznie wynosi 10. Maga ma całkowitą rację nie wykazując zadowolenia z takiej ściśle określonej listy wartości kandydatów: oczywiście w każdej z tych alternatyw jest coś więcej ponad to. osobisty kontakt może przynieść marne rezultaty. żeby poczynili tego typu oceny alternatyw. raz jedną. że pozwala ona na podjęcie racjonalnej decyzji. Mówiąc o swym zachowa- . Jeśli przedstawicie szachiście do zanalizowania przypadkowy i bezsensowny z punktu widzenia gry w szachy układ figur na szachownicy. jak my rozpoznajemy i określamy znaczenie konfiguracji liter tworzących wyrazy. pamięć nasza zaraz ulega przeciążeniu. przewyższa też Malika w ocenie osobowości i prestiżu rodowego. nie jest z tego w pełni zadowolona. jacy są naprawdę". W normalnych sytuacjach nie jest jednak możliwe takie pełne ocenianie wartości. Prosta reguła decyzyjna polega na wyborze kandydata mającego preferencje w większej liczbie wymiarów: tu Shar będzie zwycięzcą z wynikiem 4 do 2. Niewątpliwie Shar okazałby się bardziej zręczny". Najpierw różnice między alternatywami są oszacowane dla każdego wymiaru. W tym przypadku Shar wygrywa w umiejętnościach wojskowych i seksualnych. W tej strategii alternatywy są porównywane bezpośrednio wymiar po wymiarze. mimo posiadania naukowo uzasadnionej skali ocen dla przyszłego małżonka. przy jednym wymiarze identycznym dla obu. raz drugą. to zazwyczaj osoba. Zgodnie z tą strategia decyzyjną Maga powinna zakupić Malika na małżonka. Chociaż jest w stanie zrozumieć racjonalnie reguły. W istocie jednak jest inaczej. samo porównanie między sobą alternatyw na prostych wymiarach jest względnie łatwe. W metodzie porównywania wymiarów. i w ten sposób wyjaśniliśmy. a wtedy zobaczę. że szczególna wiedza szachowa pozwala mistrzowi szachowemu na operowanie całymi układami figur jako oddzielnymi jednostkami psychologicznymi. niezależnie od długości (liczby liter). Główną zaletą oceny liczbowej jest to. takiej jak rozwiązywanie problemów. mimo że wynik jest mniej efektywny. Wiele osób sądzi. jak i umiejętności analityczne. W wypadku nonsensownej konfiguracji liter. gdy efektywnemu biznesmenowi lub pracownikowi administracji państwowej wyższego szczebla uda się przekonać decydentów. zostaje wybrany. że dany wyraz stanowi jednostkę psychologiczną. albo też . każda alternatywa jest oceniona odrębnie i następnie suma tych ocen tworzy jedną wartość. Utalentowany szachista posługuje się znanymi mu układami figur. która wydaje się nam niezwykła. niestety. Najpoważniejszym czynnikiem ograniczającym jest tu pojemność pamięci krótkotrwałej. są stosowane przez ludzi w różnych sytuacjach. lecz może raczej zostawcie mi każdego z nich po kolei na jeden wieczór. podobnie jak to się dzieje w przypadku zapamiętywania przez Was liter. Nie ulega również wątpliwości. W poprzednim rozdziale zwróciliśmy uwagę na związek między stopniem skomplikowania różnych zadań obliczanych w pamięci a liczbą cyfr. że napotykając realną sytuację najczęściej bardzo je upraszcza. ponieważ każda litera przekształca się w samodzielną jednostkę psychologiczną (spróbujcie zapamiętać XPCWPIMSQXKR). Dla kandydata Malika ta sama procedura daje wynik ogólny 13. Procedura ta jest prawdopodobnie najbardziej dokładna. dokładnie tak samo jak my posługujemy się dobrze znanymi wyrazami. Analogiczne problemy pojawiają się przed człowiekiem. Przypuśćmy. to śledzenie tych reguł stanowi takie obciążenie jego pamięci. nawet wtedy. Tak więc przedstawiliśmy problem podejmowania decyzji w sytuacji. Maga najprawdopodobniej odpowie: „Dobrze. że ograniczone możliwości człowieka w zakresie liczenia w pamięci wynikają z ograniczonej pojemności jego pamięci krótkotrwałej. ten z nąjwyższ-i ogólną użytecznością. Obie strategie. Przeciążenie pozna wcze Głównym czynnikiem stanowiącym o zdolności człowieka do podejmowania decyzji albo do wykonania dowolnej pracy umysłowej. kiedy ma podjąć decyzję. Każda ma zalety i wady. jej dokładnością i zdolnością człowieka do dokonania niezbędnej oceny. W metodzie ogólnego wrażenia. Istnieje skomplikowany związek między złożonością reguły decyzyjnej. jaką strategię wybiera? Odpowiedź brzmi: obie. Łatwo zapamiętujemy wyrazy. żeby zostać mężem Magi.

• 1. w którym ten sam aparat kosztował 115 dolarów. („Tak. Co jest przedmiotem optymalizacji? Czy zawsze po ustaleniu wartości decydent wybiera tę alternatywę. Niedługo też musi spotkać się z przyjacielem. kiedy już zapomniał o zmęczeniu i głodzie. Rano znalazł sklep A. I oś! i A = B i B = C.. a w końcu n 1 f>"znalazł się w sklepie C.whodniość tego rodzaju jest podstawową cechą myślenia logicznego i możemy ją zaobserwować . recjalista w zakresie teorii decyzji może przyjąć dwojaką postawę wobec tych trudności.. to logicznie rzecz biorąc A powinno mieć wyższą wartość niż C. że przecież jedno potknięcie nie czyni jeszcze nikogo niezdarą I uh. Nie nie jadł przez cały dzień. regularni. gd> dcc\ zia jaką podjął. Bob najprawdopodobniej wybierze drugi wariant. a nie takie. l ł n/. kiedy nadchodzi czas dokonywania iiKJIKA WYBORU \!. Bob spodziewał się. I chociaż te trzy założenia stanowią jądro •'•^szóści teorii podejmowania decyzji. ograniczające liczbę •vrównań. którymi rzeczywiście się posługują. . to A = C. wiem.trzy reguły stanowią racjonalny zespół postulatów dotyczących zachowania decyzyjnego. s . Nasze podstaii'we założenie jest takie.•Jnym z najważniejszych czynników determinujących aktualny wybór. li wyższą wartość niż C.jak się sądzi.:j!nego jest warta więcej niż wynik..-. usuniemy oznaczenia matematyczne. ab\ kupii sobie aparat fotograficzny z lustrzanym obiektywem. Pod koniec tygodnia Bob wraz z przyjacielem zrobili wypad do Los Angeles (około 160 km). . jaka powinna -i--. że naruszenie reguł zachodzi jedynie w niezwykłych okolicznościach. w którym cena aparatu wynosiła 120 dolarów.we. . jeśli •A/ględnione zostaną wszystkie informacje związane z analizą alternatyw. W danym momencie jest to logiczna decyzja. gdyby prowadzić dalszą i •viniejszą analizę alternatyw. Oczywiste. Właściwości pamięci krótkotrwałej.ja.•:.eplywane przez zdrowy rozsądek. że każda decyzja optymalizuje użyteczność psychologiczną. jest podstawą każdej decyzji. . -. jeśli Maga wybiera jako partnera Shara ponieważ wydaje się jej bardziej zręczny niż Malik. Kiedy usiłujemy zrozumieć konkretne decyzje podejmowane przez kogoś innego napotykamy wielkie trudności. Albo -"•i. Poniżej "•. zakładając.T>wać je. tym. iż psychologiczna wartość wypoczynku lub minimalizacji wysiłku intelek:. •r. a . jakim było w rzeczywistości.•kazało się. okazała się nielogiczna. jakie powinno h\<. ponieważ nie znamy i nie możemy znać \wWkich zmiennych wpływających na daną sytuację decyzyjną. Jednakże uczeni badający procesy decyzyjne przekonali • -• rc istnieje pewna różnica między tymi regułami. a uzmysłowił sobie. żeby coś zjeść. że nie zawsze są one stosowane.pełnie zwariowanego wyboru może być traktowana jako logiczna i rozsądna. Biegał cały dzień po mieście od jednego do drugiego sklepu z aparatami fotograficznymi. że Bob pożałuje swojej decyzji. albo też zrobić zakupy w sklepie C. ale wówczas nie będzie miał czasu na to. Zasada maksymali/acii.vii|/. że Bob powinien wrócić do sklepu B. Nazajutrz jednak bardzo możliwe. że się nimi posługują.•.| górę nad ewentualną stratą 5 dolarów. że te 5 dolarów trzeba będzie zarobić pracując dodatkowo 2 godziny w kafeterii. to postulaty te będą wyglądały jak wskazówki ••vv. to znaczy takie. Wówczas podstawowe reguły logicznego wyboru mogą być przedstawione w •. Ma 140 dolarów i za wszystkie pozostałe po zakupieniu aparatu pieniądze zamierza kupić podręczniki potrzebne w następnym semestrze. Jednakże. to dlaczego nie pow rócić do oceny osobowości Shara? •pilnego wyboru. że procesy decyzyjne powinny być logiczne. .cy sposób: . to jednak wiadomo. mimo że możemy zarzucić jej brak konsekwencji. a . to A + C > B.. bowiem cały problem pojawi się od początku w całej swej złożoności.u danej sytuacji. albo też może włączyć fakty związane z ••: i szaniem reguł do samej teorii.Kepu. Pracował studiując równocześnie. okazują się często . to A > C. kiedy porównujemy ze sobą jakiekolwiek przedmioty. •. a nie inną decyzji.k:śli A > B i B > C. że w pewnej chwili . człowiek opisuje je z zasady jako racjonalne. że jest to całkiem logiczna reguła decyzyjna. :. jeśli ma się oceniać ponownie inteligencję Malika. spokojnie zjeść i chwilę odpocząć przed podróżą powrotna. Zazwyczaj można jednak zrozumieć.j wskazać na to. że popełniłem błąd wychodząc tak wcześnie. że kupi tam odpowiedni aparat w granicach swoich możliwości finansowych. ukazując równocześnie. to musimy uznać. Jeśli A ma wyższą wartość niż B.e jednego przedmiotu nad inny." ••. " .iio kto zaprzeczy. Więcej. który można by osiągnąć. formalne teorie •A\ jmowania decyzji wywodzą się z tej samej zasady logicznej spójności. że w danej sytuacji pojawiły się nowe zmienne.:uet jeśli ktoś z zewnątrz (a czasem i sam decydent) będzie później zdziwiony skonanym wyborem. ' . a symbol = kompletny brak różnicy między dwoma • . '•'•z na znaleźć dostatecznie dużo przykładów wskazujących na naruszenie każdej z tych reguł.!. aby razem wrócić do domu.ywać przy porównywaniu ze sobą różnych przedmiotów. która ma dlań największą wartość? Przypuśćmy.-^które ze starych nie zostały uwzględnione. gdzie aparat kosztował 135 dolarów.•v. ale musiałem pójść do łazienki"). może się okazać. W południe trafił na sklep B.niu. wydawałoby się. >c wysoka inteligencja Malika może rekompensować popełniane przezeń od czasu do cza>i. jakie mogą być dokonane w określonej jednostce czasu. dlaczego właśnie ten czy inny człowiek podjął taką. że u jej podłoża tkwiły logiczne przesłanki nawet wówczas. Tak więc.Kih A = B i C > 0. Niech symbol > oznacza prefero. Ale jest już głodny i zmęczony.•dmiotami. stracić 5 dolarów. a więc nie łatwo przyszło mu zarobić potrzebną sumę.•. Jawnie •-logiczny wybór decyzyjny może być po prostu wynikiem tego. A zatem nawet decyzja prowadząca do •..-Włączających poza sytuacje analizowane przez teorię.'Alstawiamy kilka anegdotycznych przykładów naruszenia każdej z trzech podstawowych reguł r '-^-jmowania decyzji.. w ten sposób głód i zmęczenie wezm. o których ludzie sądzą. że student Bob długo zbierał pieniądze. ZosiawpiMadze ocenę faktu. A zatem pozostaje mu do wyboru albo wrócić do sklepu B i zaoszczędzić 5 dolarów. w jaki sposób wynikają one z takich czy •• ' '••'•'•: ch niedostatków człowieka traktowanego jako system przetwarzania informacji. niezręczności.

to A = C. Aby podjąć racjonalną decyzję. Sprzedawca skromnie zauważa. a psychologię C. Jeżeli oznaczymy antropologię A. zobac/\ I diugie kolejki chętnych do zapisu. Kupujący stwierdza. wykładana jest lepiej niż antropologia. Przypuśćmy. to wyraźnie widać. więc ta dodatkowa dopłata jest nieznaczna. Oczywiście. Kontynuujmy rozważania w tym duchu: pokrowiec na tablicę rozdzielczą z pięknej czarnej *óry kosztuje tylko 37 dolarów 95 centów. Sprzedawca ze swej strony proponuje mu yz .tylko 92. 6-tylko 20. Tvm razem historyjka dotyczy zakupu nowego samochodu. Przypuśćmy. że nie sprawia mu różnicy. a B ceną amochodu z chromowanymi obręczami kół. antropologii. to podobna sytuacja nic jest rzadka.tylko 42. A zatem. Tak więc. ponieważ logiczne reguły podejmowania decyzji prowadzą do wyboru przedmiotu mającego wyższe oceny na większej liczbie wymiarów. ale nie oczekuje tu wysokiego stopnia. że preferuje raczej A niż B i B niż C. Jakość wykładu z psychologii jest bardzo wysoka. 8 . Inacienie małych różnic: reguła 2 Jeżeli A = B i B = C. A może powinien powrócić do kolejki na psychologię? Przyczyna tego „błędnego koła" w zachowaniu naszego studenta tkwi w braku przechodniości w jego wyborze pomiędzy przedmiotami. istnieje dość duże prawdopodobieństwo pojawienia się błęjnego koła.00 $.. to dla kupującego A = B. Zmuszony jest szybko podjąć decyzję. samochód kosztuje 3500 dolarów. zwłaszcza gdy dach jest często odsłonięty. student utwierdza się w przekonaniu. który studiując nauki społeczne do wyboru wysłuchanie i zaliczenie jednego z trzech przedmiotów: psychologię. pokryte aluminium obręcze kół znacznie poprawiają wygląd samochodu. a i sam przedmiot nie jest dla niego tak bardzo interesujący jak socjologia. to Ą > C.. ocenia wszystka przedmioty według tych trzech wymiarów. Kiedy przedmioty są złożone. mimo że posługuje się on prostą i logiczną regułą w celu dokonywania swoich wyborów. że tak właśnie zrobił. Przedmiot Psychologia Socjologia Antropologia Jakość wykładu Wysoka Niska Średnia Oczekiwana ocena Niska Średnia Wysoka Zainteresowanie materiałem Średnie Wysokie Niskie . jak i spodziewanej oceny. Kiedy musimy uczynić wybór między złożonymi przedmiotami.00 $.95 $.vażaniem ich wartości oraz na koniec obraniem odpowiedniej strategii dla porównania różnych 'lC'en.50$. 4-tylko 50. Stojąc zaczyna myśleć o swym wyborze między socjologią a psychologią. 9 . którego cena podstawowa wynosi 3500 dolarów.oczywiście za odpowiednią Joplatą. 3-tylko 27. Ponadto wszystkie te wahania związane zjego wyborem pojawiają się. 5 . że antropologia jest wyraźnie lepsza od socjologii i słusznie będzie przenieść się do trzeciej kolejki. socjoloui antropologię. że tak postąpił.00 $. Antropologia czy socjologia? Student stoi w kolejce na socjologię. Problem podjęcia decyzji często wiąże się z analizą większej liczby wymiarów. Zgodnie z tą samą regułą podejmowania decyzji. że za te obręcze trzeba będzie •iopłacić zaledwie 49 dolarów. . jeżeli A będzie ceną samochodu. Tak więc socjologia jest dla niego lepsza od psychologii. A zatem socjologia na dwu z trzech wymiarów oceniana jest wyżej niż psychologia. aby zdążyć przed zamknięciem list. Przypuśćmy.50 $. Poza wszystkim. 2 -tylko 37. Student powinien więc przejść do kolejki zapisujących się na socjologię. czy zapłaci 3500 czy 3549 dolarów za samochód. Klient wybrał czerwony solidny wóz. Poza tym realnie nie ma różnicy między ceną 3549 dolarów a 3586 dolarów. Ale teraz rozmyśla o trzecim przedmiocie. socjologię H. Przyjmij my. że system preferencji studenta koncentruje się na trzech cechach-jakośwykładu. chociaż są mniej interesujące. a i sam przedmiot też jest bardziej interesujący.95 $. ale również C niż A: A > B > C > A > B.00 $. Kupujący zdecydował się na sportowy • ó .tylko 49.vybór wariantu z takim czy innym wyposażeniem dodatkowym . To konieczne.Błędne koło: reguła 1 Jeżeli A > B i B > C.00 $. wyRYSUNEK 15-2 1-tylko 72. Wykłady z tej dziedziny przewyższają socjologię zarówno pod względem jakości. Socjologia czy psychologia? Kiedy student przyszedł zapisać się na kursy przedmiotowe. oczekiwanej oceny (z uwzględnieniem trudności materiału i wymagań egzaminatoni osobistym zainteresowaniu przedmiotem. Psychologia czy antropologia? Stojąc w kolejce na antropologię nie przestaje jednak myśleć o psychologii. Tak jest chyba naprawdę. Przeanalizujmy problem decyzyjny stojący przed studentem.tylko 75. że zaczął od kolejki na psychologię. ..

Jak odniesiecie się do tej propozycji? Zakładamy. że wszystkie drobne dopłaty stanowią odczuwalną sumę. co wolicie: 1. Oznaczmy psychologiczną wartość podróży do Paryża przez P. czy zawsze z A= B. że wydał już 4000. Możecie sami wybrać trasę t podróży: całkowicie bezpłatną wycieczkę do Paryża czy też podobną do Tokio? Przyjmijmy. po prostu analizując zachowanie decyzyjne człowieka należy brać pod uwagę zarówno użyteczność. Użyteczność w sytuacji ryzykownego wyboru Rozważcie zespół następujących alternatyw. że wartość przedmiotu zależy również od kontekstu. Wygraliście na loterii główną nagrodę . i możecie rozstrzygnąć problem grając w „orła i szkę". W tej sytuacji wino wyraźnie nie ma związku z problemem wyboru. Podkreśla jedynie znikomość ceny każdego dodatku w porównaniu z całą sumą. nie o winie. że teraz ktoś zaoferuje wam w prezencie butelkę wina3. Wygląda z o tak. dokąd pojedziecie. jak i specjalistom w zakresie teorii podejmowania decyzji. Zręczny sprzedawca unika oczywiście wymienienia całej skumulowanej ceny z dodatkami. że różnica między 3500 a 4000 dolarów nie jest już dlań bez znaczeni' Jednakże mając takie doświadczenie. że psychologicznie rzecz biorąc jest mu łatwiej zapłacić dodatkowe pieniądze niż precyzować wykaz tych uzupełniających dodatków. To dołączenie czynnika szansy do sytuacji nie zmienia podstawowej zasady optymalizacji. ale byłaby to oszczędność 19 dolarów 95 centów. że otrzymacie butelkę wina tylko wówczas. łączny koszt samochodu przekroczy już4000 dolarów Nie ulega wątpliwości. zatem P+W > T. jest on nany zarówno ekonomistom. gdzie pojedziecie. Nieraz. Klient wie. Ponieważ jest Warn obojętne. ustalamy. że całkowicie może się obejść bez obicia wewnątrz bagażnika z imitat-i' krokodylej skóry. i B = C wynika. niż z niego zrezygnujecie. to A + C > B. Pytanie. W innej ta sama butelka może okazać się czynnikiem decydującym. Jakoś butelka wina naprawdę tu „nie pasuje". kupujący zaczyna orientować się. Nie jest to problem. że wino nie ma wartości. Całkowicie pewne 0. a C =. i tym samym obniżyć cenę wozu. W oderwaniu od tej sprawy większość ludzi woli otrzymać bezpłatnie wino niż go nie dostać.wycieczkę zagraniczną. ale musi to być niewielka ilość tego. Wybór strategii politycznej zależy od -prawdopodobieństwa zastosowania przez przeciwników pewnych kontrdziałań. Powiedzcie.zupełna błahostka biorąc po^ uwagę. ale trzeba starać się przewidzieć rozwój wydarzeń. że trudno mu sizatrzymać. A zatem wycieczka do Paryża powinna mieć wyraźną preferencję w porównaniu z wycieczką do Tokio: przecież P = T. bez których mógtbs się obyć. Wy zaś Możecie wstawić tu dowolny przedmiot wedle Waszego życzenia. że podejmujemy decyzje w sytuacjach niepewnych. Oznacza to. nie wystarczy ocena użyteczności różnych możliwych wyników. a W > 0.10 dolara czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 1 dolara? RYSUNEK 15-3 3 W tradycyjnym przykładzie podawanym przez teoretyków decyzji mowa jest o martini. przypuśćmy. Możliwe. Teraz wyobraźcie sobie. to zatrzyma się w porę zanim kupujący zastanowi się poważnie nad tym. aby móc dokonać wyboru. Wartość decyzji dotyczącej wzięcia na spacer parasola zależy od prawdopodobieństwa deszczu. że psychologiczna wartość prezentu (oznaczmy go W) stanowi dla Was wielkość pozytywną: W > 0.jeżeli B to cena samochodu z chromowanymi osłonami kół. gdy wybierzecie podróż do Paryża. Istnieje bardzo popularny przykład ilustrujący sytuację będącą w opozycji do tej reguły. Nie godzicie się z tym? Słusznie. że jest \Vani całkowicie obojętne. logika nie znajduje tu zastosowania. Problem Paryż-Tokio: reguła 3 Jeśli A = B i C > 0. w jakim on występuje. jest ściśle związane z szansą przeżycia jeszcze pewnego określonego odcinka czasu. że P =T. A co z białym pokrowcem na tylne siedzenie? Zanim kupujący zorientuje się. czy ubezpieczyć się na wypadek śmierci czy też nie.B plus cena czarnego pokrow to dla kupującego B = C. jak i szansę. że A = C. co jest Przez Was pożądane. PODEJMOWANIE DECYZJI RYZYKOWNYCH W życiu codziennym często się zdarza. Jeżeli sprzedawca jest dostatecznie sprytny. że raczej przyjmiecie prezent. . Sprawa polega na tym. a wycieczki do Tokio przez re T.

W wypadku na przykład wyboru 1 preferujecie prawdopodobnie raczej szansę wygrania 1 dolara niż pewne 10 centów. w którym człowiek przestaje „iść na ryzyko" i woli otrzymać pewne pieniądze. W odniesieniu do zdarzeń. tym chętniej będzie ryzykował dla wygrania odpowiednio wysokiej stawki. gdy użyteczność pieniędzy zaczyna rosnąć wolniej niż ich wartość nominalna. jak i jego wartość muszą być brane pod uwagę w wyborze optymalnego sposobu działania. Teoria prawdopodobieństwa stanowi aparat matematyczny pozwalający na określenie stopnia prawdopodobieństwa. musimy dodać dwa nowe pojęcia do naszych rozważań: prawdopodobieństwo oraz oczekiwana wartość. oznacza to. i reszka. Często można obliczyć prawdopodobieństwo zdarzeń. a nie podejmie ryzyka. Oczekiwana wartość W przypadkach. s. Jest do pomyślenia. Jeśli pewnych 100 dolarów przedkłada się nad 10% prawdopodobieństwa zdobycia 1000 dolarów. że wystąpienie określonego zdarzenia przewidywane jest w określonym procencie (w przedziale między 0 a 1) przypadków przy długiej serii prób. Całkowicie pewnego 1 dolara czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 10 dolarów? 3. Zarówno prawdopodobieństwo samego zdarzenia. że przy jednym rzuceniu monetą wypadnie i orzeł. tym później następuje przestawienie się. Podobnie jest możliwe. mówiąc językiem statystyki. które wolicie od 1 pewnego dolara. jest równe zeru. wynikającego z właściwości fizycznych danej sytuacji. iż zdarzenie zajdzie z określoną częstością. wystąpi w 28% przypadków podczas długotrwałej serii obserwacji. powoduje.2. kiedy wyniki mają charakter probabilistyczny. Zdarzenie. mając nadzieję na 10% prawdopodobieństwa wygrania 10 000000 dolarów. Jest to typowy przykład podejmowania decyzji w sytuacji ryzykownej. Podobny eksperyment można łatwo przeprowadzić z przyjaciółmi. Po prostu nie jest ono oczekiwane. Fakt. 150). Nie oznacza to jednak. Podobnie uczynicie w wypadku propozycji wygrania 10 dolarów. 1952. którego prawdopodobieństwo wynosi 0. że dokładnie wiemy. być może. Przejście od ryzyka do pewności następuje wówczas. Całkowicie pewnych 1000 dolarów czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 10 000 dolarów? 6. otrzymujecie 10 dolarów. Kiedy przypisujemy pośrednie wartości prawdopodobieństwu. Prosta gra hazardowa lustruje podstawowe zasady łączenia obu tych aspektów w sytuacji decyzyjnej. że nadarzyła się Wam okazja do wzięcia udziału w następującej grze. teoria podejmowania decyzji przewiduje. iniędzy zerem a jednością. Ale od jakiegoś momentu sytuacja ulegnie zmianie i zaczniecie preferować pewne pieniądze niż nadzieję na szczęśliwy przypadek. Kiedy wyniki są niepewne. nie zawsze musi ono pokrywać się z konkretną subiektywną oceną przez danąjednostkę prawdopodobieństwa wystąpienia takiego czy innego zdarzenia. że w przyszłości prawdopodobieństwo to ulegnie zmianie. jak i użyteczność. Wybierzcie kilku znajomych. Wartości prawdopodobieństwa układają się liczbowo . w jakim momencie każdy z nich wybierze pewne pieniądze. W sytuacjach ekstremalnych można nawet preferować monetę 10-centową nad szansę wygrania 1 dolara. Pozwolimy sobie wysunąć dwa przypuszczenia dotyczące Waszych preferencji tej sytuacji. Po pierwsze. wiemy z całą pewnością. płacicie 5 dolarów. że racjonalny decydent maksymalizuje na dłuższą metę oczekiwane zyski. co nastąpi: jeśli wszyscy ludzie są śmiertelni. należy brać pod uwagę zarówno prawdopodobieństwo. w takich wypadkach prawdopodobieństwo pojawienia się danego zjawiska określone jest dzięki długotrwałej obserwacji jego względnej częstości występowania w przeszłości. jeszcze będziecie preferować szansę wygrania 100 dolarów nad pewne 10. że nastąpi zdarzenie o prawdopodobieństwie zerowym. Zostaje rzucona moneta. następnie zaznaczcie. to liczba ta stanowi ocenę wynikającą z wieloletnich obserwacji meteorologicznych. Czy warto zagrać? Pra wdopodobieństwo Prawdopodobieństwo jakiegoś zdarzenia to po prostu jego względna częstość pojawienia się w długim ciągu oczekiwań. ile razy wystąpi dane zjawisko. Czasami istota mechanizmów fizycznych powodujących dane zdarzenie nie jest nam znana. zależy od jego sytuacji materialnej. który z wariantów wybrać. Wszystko to dotyczy pojęcia prawdopodobieństwa obiektywnego. że prawdopodobieństwo opadu deszczu w Kalifornii wynosi na dany dzień 0. Drugie przypuszczenie wiąże się z tym. że nigdy ono nie nastąpi. to prawdopodobieństwo śmierci dowolnego człowieka równe jest jedności. że użyteczność 1000 dolarów jest mniejsza niż dziesięć razy 100 dolarów. analizując cechy fizyczne urządzeń. nie jest Warn wszystko jedno. Aby wprowadzić porządek. Jeżeli wypadnie reszka. zacznijcie od pierwszego wyboru i posuwajcie się w dół listy.28. Jeśli mówi się o tym. Przekonacie się. że im bardziej zasobny jest człowiek. że kostka do gry ma sześć boków symetrycznych w stosunku do jej środka ciężkości. Całkowicie pewnych 10 dolarów czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 1()() dolarów? 4. Im jest bogatszy. Przypuśćmy. z jakim można oczekiwać wystąpienia takich czy innych zdarzeń albo też całej kombinacji zdarzeń. Prawdopodobnie jedynie zwolennik silnych wrażeń związanych z ryzykiem nie przyjmie 1 000 000 dolarów. Całkowicie pewnych 100 dolarów czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 1000 dolarów? 5. iż prawdopodobieństwo pokazania się jednego z boków wynosi średnio 1 /6. to można z pewnością stwierdzić. Jeżeli prawdopodobieństwo jakiegoś zdarzenia jest równe zeru. że moment. Jeżeli wypadnie orzeł.01. oznacza to. Jak zobaczycie za chwilę. Znaczy to wyłącznie tyle że. w miarę możliwości o zróżnicowanych dochodach. których prawdopodobieństwo wynosi jeden. które są ich źródłem. Prawdopodobieństwo tego. oczekuje się. Całkowicie pewny milion dolarów czy też jedną na dziesięć szansę uzyskania 10 milionów dolarów? (według Markowita. Orzeł powinien pojawić się w przybliżeniu w 50% rzutów monetą przy odpowiednio dużej liczbie prób.

moneU i inne podobne rzeczy nie mogą pamiętać tego. a zatem rozkład a D Ch Ch D Ch D : c D Ch D Ch Ch D : d Ch D Ch D D Ch : e Ch D D Ch D Ch : Pomysł. Jednakże gracz często gotów jest założyć się. Obliczenia są bardzo proste. pojawił się w pracach Daniela Kahnemana i Amosa Tversky'ego z •'••^rajskiego Uniwersytetu w Jerozolimie. że około jedna trzecia tych rodzin ma trzech synów i trzy „•orki. Prawdopodobieństwo pojawienia się orla jest równo (i. prawdopodobieństwo subiektywne sekwencji • jest znacznie wyższe od prawdopodobieństwa subiektywnego sekwencji b. nie ma to najmniejszego znaczenia. zgodnie z regułą prawdopodobieństwa.ym wszystkie te warianty są równie prawdopodobne. Ocenę aktualnego obiektywnego prawdopodobieństwa poprzez subiektywną percepcję szans wystąpienia takiego lub innego zdarzenia nazywamy prawdopodobieństwem subiektywnym. możliwe w danej sytuacji mają równe prawdopodobieństwo. należy wybrać taką strategię działania.[ F(orzeł) xp (orzeł)]+[ F(reszka) xp (reszka)]. to zazwyczaj wyobrażamy ją sobie jako . Szansa pojawienia się or\:i czy też reszki jest jednakowa. '. że interesuje nas kolejność pojawienia się chłopców i Jziewcząt w takich rodzinach. które mają po -ześcioro dzieci. gd\ możemy przypisać prawdopodobieństwo każdemu z możliwych wyników.ni rzucie wyjdzie 7 punktów: „Dlatego. a wartość tego zdarzenia wynosi 10 dolarów [V (orzeł) = 10 dolaniu | Kiedy wypada reszka.) Zastanówmy się teraz nad tym. Tak oto w trakcie dłużej trwającej gry powinniście wygrać średnio 2. Zauważyliśmy.coś pomieszanego". EV=2. że w ostatnich 100 rzutach 7 punktów nie było. dłuższym czasie łączną wygraną maksymalną. Ludzie najwyraźniej traktują jako podobne tak w. która doprowadź i do uzyskania najwyższej oczekiwanej wartości.5+(-5 dolarów)x0.. niezależnie od wyników uzyskanych wcześniej. prowadzącej do uzyskania najwyższej oczekiwanej wartości. aby opisywać reprezentatywność zdarzeń w podejmowaniu decyzji w postaci tworzonych w yśle scenariuszy możliwych wyników. że uprzednio 7 punktów wyrzucane było 100 razy pod rząd..y. a nie na realną sytuację. Reprezentatywność i dostępność Często bywa tak. W wypadku rodziny nającej 3 synów i 3 córki istnieje 20 możliwych kolejności narodzin synów i córek. na ile jest ono typowe dla procesu jędącego podstawą jego pojawienia się4.ne sekwencje. W rzeczywistości natomiast obie sekwencje są równie prawdopodobne. Znaczy to tylko.Oczekiwana wartość wygranej w tej grze to po prostu suma algebraiczna wygranu-n i przegranych po dłuższym okresie gry. że sporządziliśmy spis wszystkich rodzin w Kalifornii. przy . Reaguje on na swe subiektywne poczucie prawdopodobieństwa. że przy wielokrotnym powtarzaniu slraiedi optymalnej. że w następuj. Jest możliwe. prawdopodobieństwa różnych możliwych zdarzeń jest zawsze ten sam w każdym rzucie. Jaka kolejność według Was jest bardziej prawdopodobna: a: D Ch Ch D Ch D b: Ch Ch Ch D D D Kiedy myślimy o przypadkowej kolejności.5]. jak zachowuje się w podobnej sytuacji przeciętny człowiek. Przypuśćmy. wartość przegranej jest równa 5 dolarów [F(reszka) = -5 dolarów ] Z prostego połączenia tych wartości i prawdopodobieństw możemy uzyskać cala oczekiwaną wartość (EV) dla tej gry. że właściciele kasyn gry. jak sądzicie.5 dolara. możecie uzyskać po pewnym. a każda kosc jest całkowicie niezależna od drugiej (mamy na myśli czystą grę i nie sfałszowane kości). Aby podjąć decyzję optymalną. Kości. odnoszą się do niej z pełnym szacunkiem i uznaniem. muszą się pojawić".jesl wyrzucenie 7 punktów? Urządzenia takie jak dwie kości nie mają pamięci. Inaczej mówiąc. towarzystwa ubezpieczeniowe oraz inni zajmujący się zbliżoną branża. na ile prawdopodobni. Chociaż obliczenie oczekiwanej wartości zapewnia wybór optymalnej decyzji.* \p (orzeł) = 0. (Ale możecie być pewni. Najwyraźniej pierwszy przykład (a) bardziej odpowiada wyobrażeniu o przypadkowej kolejności pojawiania się dzieci i większości ludzi wydaje się on bardziej prawdopodobny. same kości nie mogą przecie/ o tym wiedzieć. Oczekiwaną wartość można obliczyć dla każdej dowolnej sytuacji w wypadku.5. udzie rozumują następująco: skądby się wziął taki uporządkowany układ. 1 . że w każdej próbie zawsze będziecie wygrywać.. skoro proces >. E V. jak: Prawdopodobieństwo subiektywne Jeśli rzucacie jednocześnie dwie kości to. EV=\0 dolarówxO.5 dolara w Każihm rzucie. A jednak sekwencja a wydaje się "ardziej odpowiadać wyobrażeniom przez ludzi czystego przypadku niż sekwencja b.t przypadkowy? Problem w istocie jest bardzo prosty. Po wykonaniu 1000 rzutów będziecie mieli zatem około 2500 dolarów. Nie znaczy to oczywiście. co zdarzyło się wcześniej. a może nie zdarzyło się ani razu. Oba zdarzeni. Przypuśćmy następnie. lo teraz. że dla człowieka subiektywne prawdopodobieństwo wystąpienia janego zdarzenia jest następstwem własnej oceny tego. mało kto rozumie tę procedurę albo też rozumiejąc ją zadaje sobie trud przeprowadzenia niezbędnych obliczeń przed podjęciem decyzji.

Wzór na obliczenie SEU jest analogiczny do wzoru obliczania oczekiwanej wartości. należy jednak działać tak. że lekarstwo A wywołało u jednej pacjentki silne bóle głowy. a zamiast wartości (V) pojawia się użyteczność (U).„wiele przypadków". W przypadku leku B jest całkiem możliwe. pokrewny sposób określania subiektywnego prawdopodobieństwa wystąpieniu zdarzenia polega na rozważeniu wszystkich przykładów. lecz pacjenci nie skarżyli się. czy wykładowcy matematyki są dobrzy czy źli. jakich wyrazów jest więcej w języku angielskim: a: wyrazów zaczynających się na literę k. że jest to „normalne". każde też ma pewne działania uboczne. Co zaś dzieje się w istocie? Jedna z możliwości polega na wytwarzaniu przez ludzi wyimaginowanych scenariuszy zdarzeń z możliwymi konsekwencjami każdej alternatywnej decyzji. Ludzie skłonni są podzielić błędny punkt widzenia graczy przewidujących. to raptem 15. Ocena oparta na „dostępności" zniekształca szacunek subiektywnego prawdopodobieństwa. że organizacja ludzkiej pamięci sprzyja poszukiwaniu słów według pierwszej litery (lub początkowego dźwięku). ale tylko dwa sposoby uzyskania sekwencji „w rodzaju" h u-\ Ch Ch D D D. A zatem większość ludzi będzie oceniała możliwość a jako znacznie bardziej prawdopodobną niż możliwość b. który maksymalizuje oczekiwany na dłuższą metę zysk. Jednak w rzeczywistości konstrukcja scenariusza ściśle wiąże się z ogólną oceną subiektywnie oczekiwanej użyteczności. to okaże się. Jednakże odwoła się on w swej analizie przede wszystkim do własnego doświadczenia w zakresie stosowania tych medykamentów. że w istocie . Może wybrać jedno z dwu lekarstw A lub B.Mogą więc wyobrazić sobie wiele różnych sposobów dojścia do sekwencji „w rodzaju"' c. W tym celu należy połączyć subiektywne prawdopodobieństwo zdarzenia z oceną jego użyteczności i posługując się tą oceną dokonać wyboru. chociaż mogliście znać jedynie znikomą część z tych tysięcy wykładowców matematyki działających w całym kraju. Weźmy dla przykładu lekarza. i D D D Ch Ch Ch). które są dla nich pomyślne. które są niepomyślne. który zamierza przepisać choremu lekarstwo. Jeśli podacie wszystkie wyrazy. Oczywiście pytanie postawione było inac/u'porównywane były tylko dwie ściśle określone sekwencje a i b. 2. że w życiu urzeczywist niają się typowe (reprezentatywne) wzorce. ale nie ułatwia poszukiwań środkowych liter. Zasadniczo lekarz powinien porównać SEU lekarstwa A z SEU lekarstwa B i wybrać to. dla którego uzyska większą wartość SEU. Niemniej jednak ten właśnie przypadek . 1. Może jednak okazać się. że pojawienie się wysypki u nieprzyjemnego pacjenta było jedynym na 50 pacjentów przypadkiem wystąpienia skutków ubocznych. Jeśli chodzi o lekarstwo B. Pomimo to. Jeśli zostaniecie zapytani o to. aby uwzględniając prawdopodobieństwo subiektywne oraz użyteczność można było w efekcie końcowym maksymalizować oczekiwany zysk. Zastanówmy się na przykład nad tym. Jeśli więc zdarzenie E może doprowadzić do wyniku A z subiektywnym prawdopodobieństwem równym sp (A) lub do wyniku B. nie zaś inne podobne Niemniej jednak jest to pouczająca lekcja: ludzie oczekują tego. które lekarz sobie przypomina dla leku A. a następnie na wyborze scenariusza najbardziej atrakcyjnego. Drugi. Może przypomnieć sobie. które Warn przyjdą na myśl. z tego trzej chorzy odeszli nie kontaktując się z nim ponownie. że zdarzenie. tym bardziej uważamy je /a prawdopodobne. wyobrażając sobie możliwe konsekwencje każdego zdarzenia. ma większe prawdopodobieństwo wystąpienia w najbliższej przyszłości. b: wyrazów. Ludzie zdradzają skłonność do przeceniania rzeczywistego prawdopodobieństwa tych zdarzeń. w których k jest trzecią literą. Im zdarzenie jest „dostępniejsze" w pamięci.. Tak jak przy obliczeniach oczekiwanej wartości. a które by odpowiadały warunkom a lub b. mającego prawdopodobieństwo subiektywne sp (B). uważając. z tym że w miejscu obiektywnego prawdopodobieństwa (p) pojawia się subiektywne prawdopodobieństwo (sp). Problem polega na tym.k" jako trzecią literą jest w języku angielskim trzy razy więcej niż wyrazów zaczynających się od tej litery. to wywołało ono wysypkę u jednego z pacjentów. który skarżył się na nią przez dwa tygodnie. jednak „w wielu przypadkach" nie było żadnych skarg. Subiektywnie oczekiwana użyteczność y[imo niepewności realnych zdarzeń życiowych. cl lub e (dokładnie 18). chociaż taka ocena SEU nie będzie ściśle odpowiadała wyżej zaprezentowanym obliczeniom dokonywanym wedle wzoru. W rzeczywistości wyrazów z . 3. To wyjaśnienie zależności między ocenami subiektywnego prawdopodobieństwa z jednej strony a reprezentatywnością próbki i dostępnością zdarzeń w pamięci z drugiej strony prowadzi często do sformułowania trzech ogólnych postulatów dotyczących subiektywnego prawdopodobieństwa. trzeba tak czy inaczej połączyć jego użyteczność z subiektywnym prawdopodobieństwem jego pojawienia się. tak również i tu mało kto zajmuje się tymi rachunkami przed podjęciem decyzji. że te pierwsze można znaleźć znacznie łatwiej niż drugie. to SEU(E) = [U(A)xsp(A)]+[U(B)xsp(B). i niedoceniania tych. każde z nich ma swoje plusy. które nie wystąpiło przez dłuższy czas. Ludzie zdradzają skłonność do przeceniania występowania zdarzeń mających niskie prawdopodobieństwo i niedoceniania pojawienia się zdarzeń mających duże prawdopodobieństwo. jakie tylko możemy sobie przypomnieć. będziecie opierać się w swej odpowiedzi na własnych wspomnieniach. połączenie subiektywnego prawdopodobieństwa z użytecznością nazywane jest subieklywnie oczekiwaną użytecznością (subjective expecled utility-SEU) danego zdarzenia. a u czterech wystąpił ból głowy.

Jeżeli szansę zdarzenia A i szansę zdarzenia M mają się tak jak a do m. Przypuszcza. który był chorowity.5). Przez słowo szansę rozumiemy prawdopodobieństwo tego. jakie jest prawdopodobieństwo. Jednak na myśl o tym. a następnie uważnie śledzisz wyniki rzutów. formułą obliczania szans. znany oszust. Stwierdzenie „trzy do jednego"-to wyjściowa ocena szans dokonana przed uzyskaniem danych rzeczywistych. spreparowaną (prawdopodobieństwo wypadnięcia orła równe 0. że prawdopodobieństwo zdarzenia A równe jest a/(a+m). Tak więc ten scenariusz przeważa i lekarz wybiera lek A. SEU(lek A) = [U(wyleczenie)xsp(wyleczenie]+[U(ból głowy)xsp(ból głowy)]. jakie będą dwie możliwe alternatywne hipotezy. Jest krzepki. co człowiek cz\ ni w podobnej sytuacji. Mamy jakieś przeczucia lub też intuicje dol\ezace tego. że przyjaciel zgodzi się na proponowany przez na* interes.2. Przypuśćmy. Dla leku B prawdopodobieństwo wysypki wynosi Vso. Jak zawsze rozpoczniemy od omówienia idealnej procedury gromadzenia dowodów. W tym wypadku zakładasz. przez ks. Przede wszystkim należy określić. i pana Z. jak najlepiej wykorzwać zgromadzone dowody. Prawidłowy wybór należy obliczyć w następujący sposób. że obliczenia te oddają istotę rzeczywistego zachowania. M) przedstawia następujący wzór: Testowanie raka Szansę U podłoża wszystkich teorii dynamicznego w