Procesy przetwarzania informacji

U C z ł o w i e k a wprowadzenie do psychologii
Wydawnictwo Naukowe PWN ^ -*'*'.'" '•*' . ' • • » . " . j k

P.H. Lindsay D.A. Norman

./

.

Peter H.Lindsay Donald A. Norman

Procesy przetwarzania informacji u człowieka

wprowadzenie do psychologii
Tłumaczył Artur Kowaliszyn

Wydawnictwo Naukowe PWN

Warszawa 1991

Z oryginału angielskiego: HUMAN INFORMATION PROCESSING. An Introduction to Psychology Copyright © 1972 by Harcourt Brace Jovanovich, Inc. Published by arrangement with Harcourt Brace Jovanovich, Inc.

Spis treści

Przedmowa do wydania polskiego... \i Przedmowa... 19 Podziękowania...21 Uwagi dla Czytelnika... 25 1. Spostrzeganie
INTERPRETACJA PRZEKAZÓW SENSORYCZNYCH... 29 Dopasowywanie do wzorca... 29 ROZPOZNAWANIE OBRAZÓW... 35 Organizowanie niepełnych obrazów... 36 Obrazy konkurencyjne. ..37 Obrazy pozbawione znaczenia... 39 Naginanie danych sensorycznych do przyjętej interpretacji... 42 ZNACZENIE REGUŁ... 44 Spostrzeganie przestrzeni... 46 Znaczenie kontekstu... 55 ANALIZA CECH... 59 Zatrzymywanie obrazu... 61 Efekty następcze... 66 Wyjaśnienie efektów następczych... 68 Adaptacja do barwy uzależniona od kierunku... 70 SPOSTRZEGANIE BEZ WYODRĘBNIANIA CECH... 72 Widzenie skórne... 72
JAK UZYSKAĆ EFEKTY NASTĘPCZE RUCHU?... 67 ORGANIZOWANIE INFORMACJI SŁUCHOWEJ... 38

Redaktor naukowy Ida Kurcz Dodatki tłumaczyli Herbert Szafraniec (A) i Józef Radzicki (B) Redaktor Irena Kaltenberg Układ typograficzny Tadeusz Piasecki Korektorki Ewa Bojara, Ewa Dąbrowska, Janina Wanat Okładkę projektował Zygmunt Ziemka © Copyright for the Polish edition by Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1984 ISBN 83-01-04689-9 Wydawnictwo Naukowe PWN Wydanie drugie Arkuszy wydawniczych 55,25; drukarskich 43,5 Papier offsetowy klasy III 70 g, 70 x 100 cm Oddano do reprodukcji 9 grudnia 1991 r. Druk ukończono w lutym 1992 r. Zamówienie 2326/91 Olsztyńskie Zakłady Graficzne im. Seweryna Pieniężnego

2. Przetwarzanie informacji przez układ nerwowy
OKO ZABY... 77
ANATOMIA DETEKTORÓW... 78

Cechy związane z rozpoznawaniem mowy... 149 Detektory cech związane z analizą mowy... 1 51 Podsumowanie dotyczące analizy cech... 153 ANALIZA PRZEZ SYNTEZĘ... 154 Znaczenie kontekstu... 154 Mokre skarpetki... 156 Ważna rola redundancji... 158 DOKONYWANIE SYNTEZY PRZEKAZU SENSOR YCZNEGO... 158
KOLEJNOŚĆ OPERACJI... 1 64

METODY FIZJOLOGICZNE... 80 Neuron... 80 Rejestracja reakcji neuronów... 82 TWORZENIE OBWODÓW NEURONOWYCH... 84 OBWODY PODSTAWOWE... 85 Budowa bloków... 85 WYODRĘBNIANIE KONTURÓW... 88 Wrażliwość a czułość sensoryczna... 88 Hamowanie oboczne... 89 Obwody służące do wyodrębniania konturów... 93 Pola centralne i peryferyjne... 101 Obwody włączeniowo-wyłączeniowe... 105 REAKCJE W CZASIE... 108 Obwody służące do wytwarzania przemijających reakcji... 109 REAGOWANIE NA RUCH... 112 Obwody służące do wykrywania ruchu... 114 PRZETWARZANIE SYGNAŁÓW W CIELE KOLANKOWATYM BOCZNYM 118 WYODRĘBNIANIE CECH... 120 Proste komórki... 120 Komórki złożone... 128 Komórki superzłożone... 130 WNIOSKI... 136
DIPOLE... 1 2 7

CECHY A OCZEKIWANIA... 165

4. System wzrokowy
ŚWIATŁO... 171
DECYBELE... 1 72

DROGA WZROKOWA... 173 Źrenica... 173 Soczewka... 175 Siatkówka... 178 REAKCJE CHEMICZNE NA ŚWIATŁO... 178 Reakcja fotochemiczna... 179 NEUROANATOMIA WIDZENIA... 180 Sieć nerwo wa siatkówki... 182 DROGA DO MÓZGU... 185 WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ... 185 Ruchy oka... 185 Lokalizacja przedmiotów... 189 Widzenie bez udziału kory wzrokowej... 191 Widzenie bez udziału wzgórków czworaczych górnych... 193

3. Teorie rozpoznawania obrazów
PANDEMONIUM... 139 Cechy związane z rozpoznawaniem liter... 141 Jak zbudo wać pandemonium?... 141

5. Podstawowe właściwości widzenia
SPOSTRZEGANIE JASNOŚCI... 195 Pasy Macha... 195 Kontrast jasności... 200
JASNOŚĆ A GŁĘBIA... 2 0 3

ADAPTACJA... 206 Warstwice równej jasności... 209 WŁAŚCIWOŚCI WIDZENIA ZWIĄZANE Z CZASEM... 211 Czas integracji... 211 Kiedy migające światło wydaje się ciągłe?... 211 Krytyczna częstotliwość migotania... 212 BARWA... 214 MIESZANIE BARW... 215 Koło barw... 215 Obrazy następcze... 222 WRAŻLIWOŚĆ CZOPKÓW NA BARWY... 223 Teoria widzenia barwnego oparta na procesach przeciwstawnych... 225 Kontrast indukowany... 230
BARWNIKI I ŚWIATŁA... 2 2 0

WYSOKOŚĆ DŹWIĘKU... 269 Skala muzyczna... 269 Skala melowa... 270 Teoria miejsca: położenie na błonie podstawowej... 270 Cykliczność wysokości dźwięku... 274 Maskowanie nieobecnego tonu podstawowego... 277 Argumenty przeciw teorii periodyczności spostrzegania wysokości tonu... 281 Dwoistość teorii spostrzegania wysokości dźwięku... 282 KRYTYCZNE PASMO CZĘSTOTLIWOŚCI... 283 PRZESTRZENNE SPOSTRZEGANIE DŹWIĘKU... 286 Lokalizacja... 286 Interakcje dwuuszne... 290 Znaczenie słyszenia dwuusznego... 291 Zapis dźwięku... 293 Efekt pierwszeństwa... 295
ODRÓŻNIANIE WYSOKOŚCI DŹWIĘKU , _ n BEZ UDZIAŁU BŁONY PODSTAWOWEJ... I /y

6.\System słuchowy
FIZYKA DŹWIĘKU... 234 Częstotliwość dźwięku... 235 Intensywność dźwięku... 237
DECYBELE... 2 3 8

8. Nerwowe podłoże pamięci
SYSTEMY PAMIĘCI... 299 System przechowywania informacji sensorycznej... 299 Pamięć krótkotrwała... 300 Pamięć długotrwała... 301 PRZECHOWYWANIE INFORMACJI... 302 Obwody nerwowe pamięci... 303 CHEMIA PAMIĘCI... 309 Zmiany w RNA a uczenie się... 309 Uczenie się po wprowadzeniu zmian w RNA... 310 Przekazywanie pamięci. ..313 ZABURZENIA PAMIĘCI... 314 Wstrząsy elektryczne. ..315 Amnezje. ..316 Przypadki H.M. i N. A.... 321 Mechanizmy pamięci. ..323 POSZUKIWANIE LOKALIZACJI PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ... 324

BUDOWA I FUNKCJONOWANIE UCHA... 239 Ucho wewnętrzne... 239 Ruchy błony podstawowej... 241 Komórki włoskowe (włosowate)... 243 REAKCJE ELEKTRYCZNE NA DŹWIĘK... 246 Krzywe strojenia (tonów)... 246 Charakterystyka czasowa reakcji neuronów... 247 Kodowanie intensywności informacji... 249 Przetwarzanie informacji słuchowej... 251

7. Wymiary dźwięku
GŁOŚNOŚĆ... 259 Warstwice równej głośności... 260 Słuchanie muzyki... 261 Maskowanie... 265 Pomiar głośności... 268

JEDEN MÓZG CZY DWA MÓZGI?... 325 Rozszczepienie mózgu u zwierząt... 327 Rozszczepienie mózgu u człowieka... 329 Dwa mózgi: niezmienność czy plastyczność?... 333 WNIOSKI... 335

Pojęcia pierwotne i wtórne... 397 Zapamiętywanie zdarzeń... 399

11. Procesy pamięci
MECHANIZMY WEJŚCIA I WYJŚCIA... 409 Przetwarzanie na wejściu... 410 Udzielanie odpowiedzi... 411
WNIOSKOWANIE O STRUKTURZE PAMIĘCI LUDZKIEJ... 4 1 2

9. Pamięć przemijająca
PRZECHOWYWANIE INFORMACJI SENSORYCZNEJ... 337 Pojemność systemu SIS... 340 PAMIĘĆ KRÓTKOTRWAŁA... 344 Błędy w przypominaniu z pamięci krótkotrwałej... 346 Powtarzanie... 348 Zapominanie... 349 Właściwości pamięci... 353 OD PAMIĘCI KRÓTKOTRWAŁEJ DO PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ... 357 ZJAWISKA UWAGI... 362 Wybór przekazów. ..363 Przetwarzanie odrzuconego przekazu... 366 Pamięć bez uwagi... 368 TEORIE UWAGI... 371 Model osłabiacza... 371 Model procesu aktywnej syntezy. • • 373
TACHISTOSKOP... 3 3 8

POSZUKIWANIE INFORMACJI W PAMIĘCI... 414 Wieloetapowy proces poszukiwań. . . 4 1 7 REORGANIZACJA STRUKTUR PAMIĘCI POPRZEZ PROCESY MYŚLOWE... 421 Korygowanie błędów... 424 Ocenianie na wejściu... 429
PENETRACJA HANKI; DANYCH... 4 3 2

ROZUMIENIE A ZAPAMIĘTYWANIE... 435 PAMIĘĆ JAKO PROCES PRZETWARZANIA INFORMACJI... 437

1 2. Język
Nabywanie znaczenia poprzez działanie... 441 Znaczenie nazw... 442 STRUKTURA JĘZYKA... 443 Struktura znaczeniowa a struktura powierzchniowa... 444 Przekazywanie struktury... 455 Przekazywanie znaczenia... 457 UCZENIE SIĘ JĘZYKA... 459 Uczenie się reguł... 459 Naśladownictwo... 460 Język jako środek komunikowania się... 461 Pierwsze kroki w komunikowaniu się... 462 Rozumienie... 465
GRAMATYKA ANGIELSKA... 4 4 9

10. Struktura pamięci
ODPOWIADANIE NA PYTANIA... 379 Kiedy należy poszukiwać informacji?... 380 Odszukiwanie obrazu... 381 Odszukiwanie informacji jako proces rozwiązywania problemów... 383 Poszukiwanie i rozumienie... 384 DONIOSŁOŚĆ ROZUMIENIA... 385 MODEL PAMIĘCI... 391 Zapamięty wanie pojęć... 391

13. Uczenie się i rozwój poznawczy
SCHEMATY SENSORYCZNO-MOTORYCZNE... 471 Schemat sensoryczno-motoryczny... 472 ZJAWISKA UCZENIA SIĘ... 476 Zbieżności między czynnościami a wynikami... 476 Wykrywanie korelacji... 481 Zbieżności między warunkami zewnętrznymi a wynikami... 483 Podsumowanie... 486
WARUNKOWANIE KLASYCZNE... 4 8 7

1 5. Podejmowanie decyzji
OKREŚLANIE WARTOŚCI... 528 Psychologiczna wartość pieniędzy. •• 529 Wartość złożonych alternatyw... 529 Przeciążenie poznawcze... 533 Co jest przedmiotem optymalizacji?... 534
LOGIKA WYBORU... 5 3 5

UCZENIE SIĘ POZNAWCZE... 488 Wzmocnienie jako sygnał... 488 Uczenie się i świadomość... 490 Uczenie się przez eksperymentowanie... 490 Znaczenie oczekiwań... 491 ROZWÓJ POZNAWCZY... 493 Uczenie się sensoryczno-motoryczne... 493 Myślenie przedoperacyjne... 49 5 Operacje konkretne... 497 Operacje formalne... 498 MYŚLENIE... 498
ROZWÓJ OBRAZÓW... 4 9 4

PODEJMOWANIE DECYZJI RYZYKOWNYCH... 539 Użyteczność w sytuacji ryzykownego wyboru... 539 Prawdopodobieństwo... 540 Oczekiwana wartość... 541 Prawdopodobieństwo subiektywne... 542 Reprezentatywność i dostępność... 543 Subiektywnie oczekiwana użyteczność... 545 GROMADZENIE DOWODÓW... 546 Szansę... 546 Testowanie raka... 547 EFEKTY NASTĘPCZE PODEJMOWANIA DECYZJI... 550
Racjonalizacja... 550 O konikach polnych i innych rzeczach... 551 Racjonalizacja podecyzyjna. . . 5 5 2

WNIOSKI... 553

14. Rozwiązywanie problemów
ANATOMIA PROBLEMU... 501 Protokoły... 502 Protokół rozwiązywania problemu DONALD + GERALD... 503 Graf rozwiązywania problemu... 505 STRATEGIE ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW... 509 Poszukiwanie rozwiązań... 512 Wybór operatorów... 512 Ograniczenia metody analizy protokołów... 515
STANY WEWNĘTRZNE A STANY ZANOTOWANE W PROTOKOLE... 5 1 7

16. Społeczny kontekst decyzji j
WPŁYW CZYNNIKÓW SPOŁECZNYCH NA PODEJMOWANIE DECYZJI... 555 ZACHOWANIE SIĘ OSÓB POSTRONNYCH... 556 Apatia osób postronnych... 558 Podporządkowanie się autorytetowi... 559 DECYZJE INTERAKCYJNE... 564 Targowanie się... 564 Procedura targowania się... 565 Proces negocjacji... 567 Negocjacje strategiczne... 572 Taktyka konfliktu... 573
GRY I DECYZJE... 5 7 5

MECHANIZMY MYŚLENIA... 520 Reguły a fakty... 520 Podprogramy... 521 Pamięć krótkotrwała... 522

638 Jak skalować?. 599 REAGOWANIE NA NIEPEWNOŚĆ.... 629 Rodzaje skal.....636 Zakres zastosowania. 627 SKALOWANIE.. 6 1 6 Jak wywołać gniew lub euforie?..634 ...... 669 Zbiory artykułów.. . .. 585 Sprawdzian liczbowy........ 665 Bibliografia WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE.. 591 Zakończenie jedzenia. 584 SYSTEMY REGULACJI MOTYWACYJNEJ.. 694 . 606 Reakcja na nic.. Jakiego rodzaju"?. 630 Techniki skalowania. 633 Pra wo potęgo we. 649 Reguła określania kryterium. 637 Porównywanie między modalnościami.. 671 INTERPRETACJA WZBUDZENIA EMOCJONALNEGO...1 7.......... 668 Czasopisma.... .655 Rozkład normalny. 600 Reakcje na stres.... 61 1 SEN.He" wobec .. 600 Reakcje na konflikt.. 662 Problem tryskaczy przeciwpożarowych. 642 Indeks nazwisk..... . 670 BIBLIOGRAFIA.... 657 PROBLEMY.. 649 GRA W KOŚCI. 664 Gra w kości po raz drugi............... 668 PODRĘCZNIKI. ... 651 Oceny pewności. 635 In terpretacja funkcji potęgo wej.. 616 Emocje: jedna czy wiele?.... 594 Czynniki pozabiologiczne... 6 0 2 DODATEK B Charakterystyki funkcjonowania PROBLEM DECYZJI. 667 Abstrakty Psychologiczne (Psychological Abstracts).. 631 Ocenianie wielkości. Motywacja MÓZGOWE MECHANIZMY MOTYWACJI... 583 Zaburzenia systemu regulacji motywacyjnej.. 622 DODATEK A Mierzenie zmiennych psychologicznych DOZNANIA ZMYSŁOWE.... 619 MOTYWACJA A POZNANIE.. 662 Pamięć... 667 Roczne Przeglądy (Annual Reviews). 690 Indeks rzeczowy.. 583 Elektryczna regulacja głodu i pragnienia... 6 1 4 BIOCHEMICZNE REAKCJE NA STRES. 609 Nerwowe mechanizmy wzbudzenia. 667 Indeks Cytowań (The Science Citation Index)....

jak ongiś był paradygmat behavioryzmu. pamięci i myślenia do psychologii społecznej i osobowości. jak ją określano) wyznaczyła nowy paradygmat myślenia psychologów amerykańskich.od psychologii percepcji. W zamierzeniu autorów stanowić miał kurs wstępny psychologii. Podręcznik Lindsaya i Normana powstawał w czasie (początek lat siedemdziesiątych). Jak długi był. który zaczyna być tak powszechnie stosowany i obowiązujący. a co stanowiło właśnie ową reprezentację świata w pamięci trwałej. Z drugiej strony dzięki bujnemu w owych czasach rozwojowi teorii i badań psycholingwistycznych nad przyswajaniem i używaniem języka przez człowieka wykazano kompletną nieprzydatność koncepcji behaviorystycznych do zrozumienia rzeczywistych mechanizmów zachowań językowych. Podręcznik ten przyczynił się niewątpliwie do tego. Jego wielką zaletą jest z jednej strony pokazanie fizjologicznych podstaw poznawczego modelu funkcjonowania umysłu ludzkiego. Modele opracowane dla maszyny zaczęły prowokować badaczy jako możliwe modele pracy umysłu ludzkiego. poprawione wydanie podręcznika w języku angielskim (w 1977 roku) i ono miało już kilka kolejnych wydań. Lindsay i Norman przedstawiają własny model struktury pamięci. co określano jako pamięć semantyczną i epizodyczną. używany jest jednak powszchnie jako podręcznik podstawowego kursu psychologii procesów poznawczych. że doczekamy się tego poprawionego wydania w wersji polskiej. zwykle hierarchiczną organizację tego.ten okres pracy zespołu polskiego. Podręcznik Lindsaya i Normana zdobył sobie zasłużoną sławę na uniwersytetach amerykańskich i innych na całym świecie. a z drugiej ukazanie związku tego modelu z problematyką motywacji i zachowania społecznego. nie analizując bliżej innych modeli ani nie wnikając w dyskusje. obrazujących złożoną. modeli o charakterze strukturalistycznym.Przedmowa do wydania polskiego Po kilku latach pracy tłumaczy i zespołu redakcyjnego oddajemy do rąk Czytelnika polskiego podręcznik psychologii poznawczej Lindsaya i Normana. Mam nadzieję. Ta nowa psychologia („New Look". Ten poznawczy paradygmat myślenia wyłonił się na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych z jednej strony w wyniku badań nad modelami sztucznej inteligencji i symulowanego myślenia. niech świadczy fakt. tłumaczony na wiele języków. dając zarazem klucz do otwarcia szczelnie dotąd przez behaviorystów zamkniętej „czarnej skrzynki". że podejście poznawcze w psychologii amerykańskiej stało się dominujące i objęło stopniowo wszelkie jej dziedziny . kiedy psychologia poznawcza zaczyna się umacniać w badaniach i teoriach psychologicznych. Jest to okres tworzenia modeli i teorii reprezentacji świata w umyśle ludzkim. jakie toczyły się i toczą nadal nad zaletami i wadami różnych modeli . że w tym czasie zdążyło się ukazać drugie. wydany w 1972 roku.

który by konsekwentnie taką wiedzę wykładał. H. którą określa się jako badania nad poznaniem . akcentującym dynamiczny. rozwijał się nasz zestaw notatek i pomysłów. Zmusiło to nas do skrystalizowania naszych idei i dziś sami jesteśmy bardziej zafascynowani psychologią niż wtedy. Najbardziej reprezentatywnym autorem jest Józef Kozielecki. jak i pisania tej książki. wpływa też na inne nauki humanistyczne dając w wyniku podstawy do wyłonienia się nowej interdyscyplinarnej dziedziny wiedzy. A. Czekamy z niecierpliwością na postępy. do innego. że nie jest trudno pokazać jego korzenie tkwiące w europejskiej psychologii postaci i piagetowskim strukturalizmie. ale sprawiał nam trudności brak odpowiedniego podręcznika. Pragnęliśmy skłonić studentów do aktywnego obcowania z pojęciami z zakresu psychologii. gdy zaczynaliśmy ten kurs. Książka Procesy przetwarzania informacji u człowieka powinna więc dobrze służyć studentom i wykładowcom psychologii. Nasze wykłady utrzymywały się przez kolejne lata. Celem naszym było zafascynowanie początkujących studentów współczesną psychologią eksperymentalną. Lindsay z Toronto. jak myślimy i jak widzimy badania nad psychiką ludzką. W Europie. oryginalnej i tłumaczonej.Przedmowa reprezentacji świata. Nie odnieśliśmy jednak błyskawicznego sukcesu. Lukę tę w zamierzeniu naszym ma zapełnić podręcznik Lindsaya i Normana. funkcjonalnym. W polskiej psychologii również nowe podejście poznawcze napotyka bardzo podatny grunt. nie zawsze były takimi dla studentów: jednocześnie i my uczyliśmy się. jest wiele prac reprezentujących orientację poznawczą. jak też wszystkim zainteresowanym tą dziedziną wiedzy. W miarę jak zdobywaliśmy doświadczenie. Wiele nauczyliśmy się zarówno w toku nauczania. I da Kurcz Warszawa. proceduralny charakter reprezentacji świata w umyśle. Norman jest wybitnym reprezentantem nurtu poznawczego. to brak "jest podręcznika akademickiego. artykułów i monografii. w czerwcu 1982 roku Wszystko zaczęło się latem 1966 roku. że sprawy. wywodzącego się z badań nad sztuczną inteligencją. zwłaszcza dlatego. Ukazało się wiele prac. Chcieliśmy im wyjaśnić. które po długiej przerwie ponownie powraca do problematyki świadomości i analiz wewnętrznych procesów psychicznych. jak też nad kodami tej reprezentacji: obrazowym i abstrakcyjnym (analogowym i analitycznym) versus tylko abstrakcyjnym. że jedynym sposobem zdobycia takiego podręcznika będzie napisanie go. które nam wydawały się bardzo interesujące. aktualnie żywo zaangażowany w rozwijaniu cognitive science. Lindsay jest psychologiem fizjologicznym i jego to kompetencji zawdzięczamy. który od deklaracji swego akcesu do psychologii poznawczej w Koncepcjach psychologicznych człowieka przechodzi do przedstawienia własnej teorii typu „poznawczego" w Psychologicznej teorii samowiedzy. a zwłaszcza w rozwijanych w Polsce teoriach osobowości. Sposób podejścia zaprezentowany w tej książce ukierunkował nasze studia z zakresu psychologii. szczególnie w PWN-owskiej serii „Biblioteka Psychologii Współczesnej". D. a zarazem twórczego wykorzystania wiedzy neurofizjologicznej (na co wskazuje chociażby posługiwanie się w książce koncepcją hamowania obocznego). Przykre było odkrycie. Dojeżdżaliśmy wtedy obaj do La Jolla-P. w jaki sposób nauczać wstępnego kursu psychologii. kiedy obaj spotkaliśmy się po raz pierwszy na konferencji w Driebergen w Holandii. . Cechującą autorów lekkość stylu i jasność wykładu zapewne nie zawsze potrafiliśmy oddać w polskim przekładzie. Chociaż w polskiej literaturze psychologicznej. Słowo o autorach. ale bogata i dowcipna szata graficzna (tak rzadko spotykana w pracach rodzimych) powinna ułatwić odbiór prezentowanego tekstu. I oto on. Postanowiliśmy wspólnie prowadzić wykłady z tego przedmiotu. Jest przykładem bardzo kompetentnego przedstawienia podejścia poznawczego. Wpływ psychologii poznawczej na polskich psychologów da się zaobserwować we wszystkich dziedzinach tej nauki.cognitive science. wywołało zainteresowanie i żywy odzew. Panujące w amerykańskiej psychologii podejście poznawcze. co robimy w naszych laboratoriach. gdzie tradycje behaviorystyczne nie były nigdy zbyt silne. W ostatnim okresie to strukturalistyczne podejście w psychologii poznawczej bywa zastępowane podejściem bardziej procesualnym. jak prowadzimy badania. Uniwersytet Kalifornijski otworzył właśnie swój oddział w San Diego i nie opracowano jeszcze programu z zakresu psychologii dla studentów pierwszych lat. zamiast wbijania sobie do głowy długich list faktów i eksperymentów. że w prezentowanym podręczniku abstrakcyjne modele symulujące pracę umysłu znalazły realne podstawy w przedstawianych modelach funkcjonowania układu nerwowego. myśli itp. zgłaszało się na nie coraz więcej chętnych. tak jak ongiś podejście beheviorystyczne. Chcieliśmy przekazać im. Doszliśmy zatem do wniosku. to nowe podejście. o przechodzeniu od jednego stanu pamięci. ze względu na bezsporne zalety merytoryczne i formalne. Norman z Harvardu. jakie niewątpliwie uczyni ona w ciągu najbliższych lat. rolę procesów decydujących o ciągłej jej transformacji. które należą do nurtu poznawczego.

swoje działania i swoje myśli. W szczególności pragnęlibyśmy podziękować za pomoc. 1972. Odegrał on szczególnie stymulącą rolę w opracowaniu i rozwinięciu modelu pamięci . Jack Nachmias i Charles Harris poczynili uwagi do pierwszej wersji rozdziałów 1-7. (Patrz artykuł napisany przez Rumelharta. poi. którego uwagi. Pracę edytorską nad książką wykonała Margaret Jackson. Julie Lustig i Martha Norman sporządziły indeks rzeczowy w czasie jednego nadmiernie przydługiego. Ed Fantino . Uwagi Ulrica Neissera i kilku anonimowych recenzentów pomogły nam wnieść poprawki w różnych partiach książki. i ukierunkował organizację materiału w rozdziałach 12 i 13. Najpierw nagrywała nasze wykłady na taśmie magnetofonowej. Szczególnie wiele zawdzięczamy Davidowi Rumelhartowi. Jej rysunki anatomiczne .) w ciągu lat jej działania przyczynili się do wskazania sposobu. Ponadto jeszcze przygotowała szkice rysunków. sprawdziła bibliografię i w ogóle pomagała we wszystkich fazach naszej pracy nad książką. Lindsaya i Normana. były bardzo inspirujące i użyteczne. Cathy Cox pomogła nam w transkrypcji wykładów na temat słyszenia. Każdy z nich indywidualnie i wszyscy razem zasługują na naszą wdzięczność. który stał się punktem wyjścia tej książki. na podstawie których wykonano ilustracje do druku. chociaż ostre i przykre. czarujące demony i niekształtne ciała przyczyniają się do tworzenia atmosfery tej książki i rozjaśniają tekst. Leanne Hinton wiele nam pomogła w toku pisania tej książki. . który współpracując z nami w naszych badaniach i w zajęciach dydaktycznych wniósł do nich poważny wkład intelektualny. Allen Newell-rozdział 14. maratońskiego weekendu. Wielu (chyba z pięćdziesięciu) doktorantów i asystentów pomagało nam w prowadzeniu wykładu. jakiej udzielili nam kierownicy grup asystenckich: Richard Meltzer.materiał na temat uczenia się sprawczego. Marlene Farnum. natomiast Julie Lustig zajmowała się w ostatnim roku sprawdzaniem i nadzorem nad końcowymi pracami.materiału. w jaki widzimy procesy poznawcze od percepcji do myślenia. Chcielibyśmy zwłaszcza podziękować Recenzentowi nr 3. George Mandler-rozdział 17.przyp.) Podobnie uczestnicy „grupy badawczej LNR" (Lindsaya. Normana i Rumelhart a . które stanowią rozdziały 6 i 7. Jim Levin i Marc Eisenstadt. który został przedstawiony w rozdziałach 10 i 11. następnie je uporządkowała i przepisała. Uwagi Petem'Deana pomogły nam w opracowaniu ostatecznej wersji tekstu na temat rozwiązywania problemów i w odniesieniu do współczesnej sztuki.Podziękowania Wiele osób poświęciło nam bezinteresownie swój czas. Wiele osób przeczytało poszczególne rozdziały i poczyniło niezwykle cenne uwagi. red. Larry Sąuires przeczytał i skomentował rozdział 8.

Human problem sohing© 1971. 6-11 Rys. Copyright 1962 by the American Psychological Association. By permission of John Wiley & Sons. Zwislocki. From R. 16-4 i 16-5 Rys. Hanlon. Copyright 1970 by the American Association for the Advancement of Science. By permission of John Wiley & Sons. 6-13 Rys. Cognition and the development of language.). Illinois. 73 (2). Stevens (1961b). 5-28 Rys. From S. Bush. 17-14 Rys. By permission of the Institute of Physics and the Physical Society. New York: Dover Publication. Basic correlates of the visual stimulus. Inc. 1-45 Rys. 6-4 i 6-5 Rys. Conn. Journal of'Comparative & Physiological Psychology. From B. F. Incorporated. S. 1965. 9-11 oraz 9-14 Tabela 12-2 Rys. and used by permission. Courtesy of Charles C. 7-1 Rys. Lindsley. From Denes and Pinson (1963). and reproduced by permission. From J. Englewood Cliffs. New York: Wiley. Vol. New York: Wiley. Biological foundations of language. 1962. Siegal and L. 7-18 Rys. From S. Stabilized images on the retina. Inc. Polyak. Based on DeValois and Jacobs (1968). From R.7-12. The serial effect of free recall. R. 17-15 Illustration courtesy of C. Neural mechanisms of the auditory and vestibular systems. Copyright 1970 by the American Psychological Association. Auditory freąuency stimulation in the goldfish (Carassius Auratus). Windle (Eds. Inc. R.).. 1970. Scharf. Kleitman. 14-7 Rys. 7-6 i 7-8 ŹRÓDŁA RYSUNKÓW I TABEL Rys.. Brown and C. Copyright© 1961 by Scientific American. Springfield. Judd. Ltd. którzy z perspektywy Nowego Jorku i San Francisco musieli widzieć całe nasze przedsięwzięcie jako chaotyczne i niepewne. In J. By permission of John Wiley & Sons. Fay. Inc. By permission of John Wiley & Sons. and reproduced by permission. Psychology Review. Journal of Experimental Psychology. 1951. Oak Brook. Inc. E. 3-26. lecz mimo to ich pomoc pozwoliła na ostateczne edytorskie wykończenie pracy. Courtesy of Bell Telephone Laboratories. Inc. Copyright © 1963 by the University of Chicago Press.64. Galanter (Eds. Murdock. Copyright 1970 by the American Association for the Advancement of Science. Graph from E. Fouraker. Reprinted from D. Stevens (Ed. Sleep and wakefulness (2nd ed. Publisher. Luckiesh. Copyright 1968 by the American Association for the Advancement of Science. New York: Wiley. 1967. From B. Copyright 1960 by McGraw-Hill. After G. Allrights reserved. Reprinted through permission of the publisher. From Robinson and Dadson (1956). H. Copyright 1965 by the American Psychological Association. 5-8 Rys. 1965. L. Analysis of some auditory characteristics. Jr. 7-2 Rys. Handbook ofexperimental psychology. 2-6 i 4-7 Tabela 3-2 i rys. 1965.482-488. The retention of individual items. In S.. Pritchard. Murdock. Zwicker and B. Hayes (Ed. New York: Wiley. Copyright 1961 by the American Association for the Advancement of Science. Copyright© 1957 by the University of Chicago Press and used by permission. Luce. Psychophysiology and . The vertebrate nsual system. From N. R. Bargaining and group decision making: Experiments in bilateral monopoly. 9-8 Rys.). 5-18 From M. M.. From S. Copyright 1964 by the American Association for the Advancement of Science. Yisual illusions. 175-180. B. 1970. Photo is from Bredberg et al. Copyright 1961 by the American Psychological Association. Journal of'Experimental Psychology. Inc. Lenneberg.). From Herbert A. 1-38 Rys. Inc. Derivational complexity and order of acquisition in child speech. 8-15 Rys. (1970). 62. 1961. From Wald (1964). Thomas. i 7-21 Rys. 7-11. 618-625. R. 1960.). 5-29 Rys. B. B. Handbook of mathematical psychology. From E. 2-1 Rys. New Jersey. R. and reproduced by permission. From D. From R. and reproduced by permission. and E. Simon and Allen Newell. In D. By permission of Prentice-Hall. S. Model of loudness summation. Rasmussen and W. Rys. From Pomeranz andChung (1970). Rys. Illinois. used with permission of McGraw-Hill Book Company. B.Wreszcie powinniśmy wyrazić wdzięczność naszym cierpliwym wydawcom. III. Jr. G. 72.

Obszar ten ciągle jeszcze nie . Reprinted by permission of Plenum Publishing Corp. Rosenblith (Ed. jak również to. 371-378. Sensory communication. Meredith Corporation.. 559 Str. 483 Str. L. Nebraska symposium on mothation. 1965. A-4 i A-5 motivation. Massachusetts.. co już znane. 6. co jeszcze nie zostało poznane. Baby and child care.T. Reprinted by permission of Appleton-Century-Crofts. odsuwając to. Educational Division.. D. From B. 1968 By Benjamin Spock. Copyright © 1945. Copyright © 1961 by the M.T. Dutton. Further analysis of the hipocampal amnesic syndrome: 14 year follow-up study of H.. co jest wiadome o jej podłożu fizjologicznym oraz o dysfunkcjach pamięci wywołanych przez różne zaburzenia procesów fizjologicznych. Gazzaniga. From Michael S. co nie jest istotne.Rys. P. Copyright 1927 by E. Po prześledzeniu głównych właściwości połączeń nerwowych. . Str. . From the book Now we are six by A. M. szereg bardzo istotnych problemów psychologicznych do tej pory pozostaje nierozwiązanych. jak powinien funkcjonować system. A. Ltd. Na kolejnych stronach tej książki próbowaliśmy budować modele charakteryzujące istotę opisywanych zjawisk. In W. Copyright © 1957 by The University of Nebraska Press. aby zbudować pełny obraz wyjaśniający to zjawisko. Pamięć odgrywa nadzwyczaj ważną rolę w działalności intelektualnej człowieka. 332 Str. Stevens. Copyright 1966 by the American Association for the Advancement of Science. Stosując modele możemy odkrywać zasady leżące u podstaw teoretycznego wyjaśnienia tego czy innego zjawiska i ujawnić zarazem zalety i niedostatki teorii. Inc. R. Od percepcji i rozpoznawania obrazów przejdziemy do pamięci. Zresztą w fazie początkowej modele z konieczności są proste: należy pamiętać o tym. inc. 1963. . by permission of The M. pomagają jednak wyłonić najistotniejsze elementy badanego problemu. Inc. Rozważywszy kilka problemów teoretycznych. Copyright 1963 by the American Psychological Association and reproduced by permission: From S. Jones (Ed. A-3 i A-6 i tabela A-3 Rys. 527 Str.. 67. Analizujemy procesy intelektualne człowieka. problem ten omawiamy w rozdziałach 8-11. Cambridge. Dutton & Co. S.. jakimi posługujemy się w książce. The bisected brain. Milgram.). and Methuen & Co.I. Potrafimy już jednak stawiać właściwe pytania. który posiadałby właściwości percepcji ludzkiej. 1946.. A.. Reprinted with permission from Pergamon Press. Teuber.. 18. ponownie wrócimy do ogólnych zagadnień percepcji i pokażemy. and used with their permission. i nie na to. P. przejdziemy następnie do szczegółowej analizy niektórych rzeczywistych mechanizmów fizjologicznych. nie mogą. W pierwszych siedmiu rozdziałach książki rozpatrujemy wybrane zagadnienia związane z percepcją i wyjaśniamy. Journal ofAbnormal andSocialPsychology. jak też systemów wzrokowego i słuchowego. że człowiek dopiero zaczyna zbliżać się do poznawania własnej psychiki. . Milne. że nasza wiedza o fizjologicznych mechanizmach percepcji jest niewystarczająca. Copyright © 1970 by Meredith Corporation. Spock.. koncentrując się na właściwościach pamięci. Reprinted from S. The psychophysics of sensory function. M. Corkin. lecz na sposoby dochodzenia do tego poznania. Uwagi dla Czytelnika ZRODŁA CYTATÓW Str. . 1968. From S. W kolejnych rozdziałach 10 i 11 omawiamy jeden z prawdopodobnych modeli przechowywania informacji w pamięci długotrwałej. In M. Press. Milgram. Published by E. dlatego też jej istota i funkcje wymagają wnikliwej analizy. Modele. Milner. oczywiście. . W rozdziale 9 podajemy przegląd badań nad pamięcią krótkotrwałą i uwagą. 215-234. analizując odtwórcze właściwości pamięci krótkotrwałej i jej rolę w wybranych rodzajach działań ludzkich. Behavioral study of obedience. A. S. a division of Simon and Schuster. Press. Some conditions of obedience and disobedience to authority. Human Relations.' From Stevens (1966a). and H. Renewal © 1955 by A. by permission of University of Nebraska Press...I. przy czym główny nacisk położony został nie na to. W szczególności zajmiemy się budową połączeń nerwowych będących podłożem wielu podstawowych operacji przy rozpoznawaniu obrazów. 1957. Neuropsychologica. ukazać procesów myślowych człowieka w całej ich złożoności i precyzji. Milne. 561 Ciągle jeszcze świadomość ludzka stanowi dla nas zagadkę. 322 From B.. W rozdziale 8 omawiamy nerwowe mechanizmy pamięci. Reprinted by permission of Pocket Books. New York: Pocket Books. 478. 57-75.).. Książka ta wprowadza Czytelnika w metody badania czynności psychicznych człowieka. Inc..

spenetrowany. 671. W Dodatku A przedstawiony jest skrótowo problem pomiaru w psychologii. które w toku naszych studiów nad danym tematem wydały się nam interesujące. zwrócono także uwagę na procedury oceniania wprowadzając pewne proste zadania. przy czym szczególnie zajmujemy się analizą rozwiązywania problemów i procesami decyzyjnymi oraz społecznym kontekstem decyzji podejmowanych przez ludzi. Często cytujemy prace. stanowiącym przewodnik dla tych czytelników. poszukujemy sposobu. W Dodatku B przedstawione są zagadnienia dotyczące podejmowania decyzji.667). Porozumiewanie się ludzi między sobą wydaje się podstawowym warunkiem powstania języka u człowieka. Rozdziały 1-17 składają się na pełny tekst książki. Informacje o tym. współdziałając z procesami poznawczymi. w jaki stany chemiczne i biologiczne ciała. Wprowadzamy ją zarówno w tekście. jak szukać dodatkowych pozycji. W rozdziale 12 staramy się przedstawić badania nad językiem jako środkiem komunikowania się ludzi. Wychodząc z tego punktu widzenia. uzupełniające go Dodatki przynoszą obszerny materiał dotyczący technik. wyjaśniamy rozwój mowy dziecka. którzy pragną poznać dane zagadnienie bardziej szczegółowo. Ostatnia część książki (rozdziały 12-17) poświęcona jest analizie procesów poznawczych. Rozdział 13 dotyczy mechanizmów uczenia się oraz stadiów rozwoju inteligencji dziecka. regulują emocje i zachowanie człowieka. Czyniąc to wracamy do pewnych kwestii podnoszonych w rozdziałach 1 i 3. rzadko był badany. a kończąc na okresie dojrzewania. Podane tam źródła mogą prowadzić do bardziej specyficznych (i zwykle trudniejszych) lektur. W rozdziałach 14-16 poddajemy analizie czynności intelektualne dorosłego człowieka. zawiera on również wprowadzenie w ważną technikę tzw. W rozdziale ostatnim rozpatrujemy zagadnienia dotyczące motywacji i emocji. Pełną informację bibliograficzną o każdej cytowanej pozycji zawiera „Bibliografia" zamieszczona na s. Wychodząc od prototypowego modelu systemu motywacji. podajemy w paragrafie „Wskazówki bibliograficzne" (s. Literatura naukowa stanowi podstawę danej dziedziny nauki. poczynając od jego narodzin. choć nie mają one bezpośredniego związku z materiałem prezentowanym w danym rozdziale. charakterystyk funkcjonowania. . jak i w spisie bibliografii na końcu książki. W następnych rozdziałach prezentowany model pamięci zajmuje główne miejsce. a poznanie tej dziedziny jest niezbędne do zrozumienia wyższych czynności psychicznych człowieka.

jak należy umieścić ołówek w ręku. Doświadczenia inżynierów wskazują jednak. Na przykład. Aby móc posługiwać się tą metodą. Dla naszych potrzeb można przyjąć. W jaki sposób sygnały płynące z zewnątrz i oddziałujące na narządy zmysłowe przekształcają się w mające sens doznania sensoryczne? Zwykle rozpoznajemy otaczające nas przedmioty i zdarzenia na pozór tak łatwo i szybko. aby móc nim się posługiwać. Nie skonstruowano takich maszyn. nie zastanawia się w sposób świadomy ani nad tym. Spostrzeganie INTERPRETACJA PRZEKAZÓW SENSORYCZNYCH Dopasowywanie do wzorca ROZPOZNAWANIE OBRAZÓW Organizowanie niepełnych obrazów Obrazy konkurencyjne Obrazy pozbawione znaczenia Naginanie danych sensorycznych do przyjętej interpretacji ZNACZENIE REGUŁ Spostrzeganie przestrzeni Znaczenie kontekstu Niemożliwe organizacje figur ORGANIZOWANIE INFORMACJI SŁUCHOWEJ Celem naszym jest zrozumienie mechanizmów spostrzegania. podlegającego rozpoznaniu.1. Wielokrotnie ponawiane próby skonstruowania maszyn zdolnych do rozpoznawania obrazów dały rezultaty znacznie odbiegające od możliwości. Problemów jest tu wiele. konieczna jest określona reprezentacja-wzorzec-dla każdego obrazu. Jeżeli z lewej strony rozlegnie się dźwięk.. szybko i bez wysiłku poznaje otaczające go przedmioty. biorących udział w spostrzeganiu. to z tej strony słyszy go. że pogląd taki daleko odbiega od prawdy. dlaczego zadanie to jest aż tak trudne. jak należy kierować ruchami ręki i dłoni. jakie cechy odróżniają ołówek od innych przedmiotów. Efekty następcze barwy Wyjaśnienie efektów następczych Adaptacja do barwy uzależniona od kierunku SPOSTRZEGANIE BEZ WYODRĘBNIANIA CECH . iż nasuwa się przypuszczenie. Rozpoznawanie dokonuje się w drodze dopasowywania sygnału płynącego z zewnątrz do wzorca wewnętrznego. który lepiej od innych odpowiada sygnałowi. w systemie połączeń nerwowych. ANALIZA CECH Zatrzymywanie obrazu Efekty następcze Efekty następcze mchu JAK UZYSKAĆ EFEKTY NASTĘPCZE RUCHU? INTERPRETACJA PRZEKAZÓW SENSORYCZNYCH Zajmując się spostrzeganiem zaczniemy od analizy rozpoznawania układów bodźcowych. Biorąc ołówek do ręki. jakie mają w tym zakresie narządy percepcyjne najbardziej prymitywnych organizmów zwierzęcych. aby go uchwycić. które należy jakoś uporządkować. prowadzi do zidentyfikowania tego ostatniego. że . Po dojściu do brzegu chodnika. Zaczniemy od zbadania. Podobnie mowę ludzką odbieramy od razu jako sensowne słowa. ani też nad tym. Zadanie to polega na ujawnieniu procesów psychologicznych. ani nad tym. Popatrzmy. Odnalezienie wzorca. w odpowiedniej chwili wstępuje nań lub schodzi zeń. że zadanie polega na rozpoznawaniu liter alfabetu. oraz na zorientowaniu się na tyle. że związane z rozpoznawaniem operacje również są proste i bezpośrednie. jak działa taki system przy odbieraniu sygnałów wzrokowych. Widzenie skórne" Dopasowywanie do wzorca Dopasowywanie do wzorca to najprostszy z możliwych sposobów klasyfikacji i rozpoznawania obrazów. idąc ulicą. Człowiek. na ile jest to możliwe. a niejako mieszaninę dźwięków. aby nadać im dopiero określony sens. Załóżmy. które byłyby zdolne do rozpoznawania symboli i dźwięków występujących w otaczającym nas środowisku. w czasie czytania znaków drukarskich zapełniających stronicę tekstu szybko i bez widocznego wysiłku przekładamy w myśli symbole wzrokowe na sensowne zdania.

„detektor litery A" zaczyna intensywnie reagować (rys. Podczas prezentacji litery A na siatkówce oka ulega pobudzeniu układ receptorów (rys. 1-3). 1 -4). zwanych receptorami.do góry nogami" czy też nie. jak muszą być one ze sobą połączone. Działanie tych receptorów omówimy później.. jeszcze inny dla litery N. że pobudza tylko ów określony zbiór receptorów. . Jeżeli układ świateł rozkłada się na siatkówce tak. że zasada połączeń międzyreceptorycznych nie zmienia się w zależności od tego. Gdybyśmy połączyli wszystkie te pobudzone receptory zjedna komórką detekcyj- „Tak" RYSUNEK 1-3 ną. w 1 Na przedstawionych tu rysunkach pomijamy fakt. Czynimy to dla wygody i ułatwienia wykładu. że soczewka oka odwraca obraz. aby rozpoznawanie liter alfabetu było możliwe. na jej siatkówkę.obraz prezentowanej litery pada na wewnętrzną powierzchnię oka. otrzymalibyśmy wzorzec komórek receptorycznych. Jest rzeczą oczywistą. specyficznie przystosowanych do wykrywania wystąpień litery A. Siatkówka składa się z wielu setek tysięcy światłoczułych komórek nerwowych. 1-1). Taki możliwy wzorzec dla A przedstawiony jest na rysunku 1-2'. Inny zespół receptorów stanowi wzorzec dla litery L (rys. teraz zajmiemy się tym. czy obraz przedstawiony jest .

aby jej dłuższa oś znalazła się w położeniu pionowym. aby zrozumieć. Takie dopasowywanie do wzorca można przyjąć za najprostszy schemat rozpoznawania obrazów. który reaguje na dany układ silniej niż inne. l-5b.PORÓWNYWANIE POŁOŻENIA Z WZORCEM „Nie" RYSUNEK l-5a RYSUNEK l-5c RYSUNEK \-5b ten sposób można zbudować wzorzec dla rozpoznawania dowolnego obrazu. Można jednak znaleźć różne sposoby udoskonalenia rozpatrywanego schematu rozpoznawania przez porównywanie z wzorcem. odpada konieczność żmudnego kolejnego sprawdzania wszystkich istniejących wzorców w poszukiwaniu najbardziej odpowiedniego. 1-6). W tym celu zanim rozpocznie się proces rozpoznawania litery obraca się ją tak. zwiększyć ilość wzorców. właściwy wzorzec. Następnie za pomocą skalowania rozmiary jej. jeżeli litera będzie lekko pochylona albo rozmiary jej okażą się trochę mniejsze (lub większe) od wzorcowych. przewidziawszy wszystkie możliwe warianty wielkości oraz wszystkie możliwe nachylenia liter (rys. Wystarczy spojrzeć na rysunki l-5a. Pobudzeniu ulegająjednocześnie wszystkie możliwe wzorce i ten z nich. co zajdzie. l-5c. Przedstawiony tu system rozpoznawania okazuje się mało przydatny. że schemat ten ma jedną specyficzną właściwość: układ napływających sygnałów dopasowywany jest do wszystkich możliwych wzorców równocześnie. Zauważmy. Inny sposób podejścia wymaga wcześniejszego procesu przekształcania liter na jakiś standardowy format zanim nastąpi proces porównywania z wzorcem. zbstają sprowadzone do wcześniej . to poszukiwany. Można np. Wiele programów dla maszyn liczących i urządzeń posługujących się techniką porównywania z wzorcem w celu rozpoznania układów sygnałów przewiduje wcześniejsze przekształcenie tych sygnałów. Jednakże ten prosty schemat nie nadaje się zbytnio jako model rozpoznawania obrazów przez człowieka. jeżeli nie zawiera odpowiedniego wzorca dla danego obrazu.

lub są wynikiem braku czasu na interpretację przedstawionego mu obrazu. I dopiero wówczas tak przekształcony sygnał jest porównywany ze standardowym zbiorem wzorców (rys. kiedy indziej powstają w efekcie długotrwałej stymulacji. wystarczy prosta logika. po której system spostrzegania musi przyjść do siebie. pozwała na rozpoznanie danej cyfry i w ten sposób również całego kodu bankowego. Wynika z tego jasno. RYSUNEK 1-7 ustalonych wielkości. Ale w momencie. Zaczniemy przede wszystkim od zbadania.Calitornia 92037 SOUTHERN CALIFORNIA FIRST NATIONAL BANK RYSUNEK 1-8 . jeżeli wszystko przebiega sprawnie. usuwając pewne elementy obrazu czynimy jego interpretację trudną (jeśli nie niemożliwą). aby się o tym przekonać. aby zobaczyć. rozmiar. które mogą być odczytane zarówno przez człowieka. kiedy odkrywamy błędy. Jakie są zatem alternatywy? Należy najpier>v prześledzić zjawiska spostrzegania. System elektroniczny. Po drugie. Najprostszy przykład praktycznego wykorzystania systemu porównywania z wzorcem (który zresztą dość wyraźnie pokazuje pewne słabości tego systemu)-to sortowanie czeków bankowych. że zdolność człowieka do rozpoznawania obrazów oparta jest na jakimś innym. co uczyniłoby system nadzwyczaj złożonym i mało elastycznym.RYSUNEK 1-6 możliwych cyfr. z jakimi styka się człowiek. Podczas opracowywania metod prezentacji cyfr cały wysiłek skierowano na to. Można by sobie w zasadzie z tymi trudnościami poradzić. Wszystkie te zjawiska są ważne dla nas. Wydaje się mało prawdopodobne. System spostrzegania popełnia często omyłki. zawierający wzorcowe rozkłady odbicia światła. Nie ma potrzeby przeprowadzania dodatkowych eksperymentów. Z tego też względu zaczniemy od prześledzenia kilku zjawisk z dziedziny spostrzegania w celu poznania podstawowych zasad. bardziej pewnym i elastycznym systemie niż porównywanie z wzorcem. jak i przez bankowy komputer. kształt każdej z cyfr był narzucony jednoznacznie. Porównywanie z wzorcem to najprostsza.Ls Jolla. aby rozpoznawanie obrazów przez człowieka posługiwało się tym mechanizmem. Po trzecie. Nie zawsze widzimy i słyszymy to. 1-8). Otaczające nas przedmioty nie zawsze wydają się nam takimi. ale zarazem najbardziej zawodna metoda rozpoznawania. Zwróćcie uwagę na kształty cyfr (rys. to znaczy odbiera ona rozkład światła w wyznaczonym polu. 1-8). co w istocie zachodzi. jakimi są w rzeczywistości. ROZPOZNAWANIE OBRAZÓW Nieprzydatna okazała się analiza za pomocą porównywania z wzorcem. stworzymy możliwość konkurencyjnej organizacji obrazu przez dostarczenie kilku sprzecznych interpretacji tego samego obrazu. w przeciwnym bowiem razie urządzenie odczytujące czeki myliłoby się. a to dlatego. Proces interpretacji możemy uczynić w pełni świadomym. ponieważ często mechanizmy tego czy innego systemu najlepiej daje się odsłonić w wyniku analizy jego błędów i zaburzeń. A człowiek potrafi to robić. Wielka różnorodność obrazów. 1-7). ale wówczas każdy nowy przypadek należałoby rozpatrywać oddzielnie. jak są interpretowane informacje sensoryczne. dla których nie ma wzorców. W dodatku schemat porównywania z wzorcem nie przewiduje rozpoznawania nowych wariantów układów. „klatki" dla cyfr wyraźnie zaznaczono. Trudno zdecydować. Czasem błędy te polegają na złudzeniach. Maszyna „czyta" cyfry prześwietlając kopertę. jaki wpływ na proces interpretacji wywiera uprzednie doświadczenie. jeżeli zastosujemy specjalne tricki: po pierwsze. aby były one najmniej podobne do siebie. żeby układ. odpowiadające każdej z dziesięciu LAJOLLASHORES OFFICE 2256Avenida De La Playa. stwarza olbrzymie trudności dla tego schematu. Na dole każdego czeku numer seryjny i numer konta wydrukowane są specjalnymi czcionkami (rys. od czego zacząć poszukiwania. pokażemy obrazy pozbawione znaczenia. ich analiza może być bardzo pomocna. jakie udało się z nich wyprowadzić.

James (fotograf). musimy zwolnić przebieg tego procesu. Ale przy innej organizacji percepcyjnej obrazu twarze mniszek -zamieniają się w oczy Woltera. RYSUNEK 1-9. W celu ujawnienia uwikłanych tu mechanizmów.dalmatyńczyka (z głową skierowaną na lewo). Sahador Dali „Targ niewolników wraz ze znikającym popiersiem Waltera. dwa różne sposoby równocześnie. Tak więc wiedza na temat tego. W takich warunkach trudno jest interpretować obraz na RYSUNEK 1-10. Za zgodą autora. przyspiesza cały proces interpretacji: kiedy wiemy. to wystarczy raz zobaczyć psa i już trudno go nie dostrzec. zachodzące podczas interpretowania obrazu wzrokowego. Za zgodą fotografa Muzeum Sabadora Dali. Kolekcja: Mr i Mrs Reynolds Morse. a białe części ich ubioru w talii . łatwiej jest to odnaleźć. Ohio. Obrazy konkurencyjne Obraz może okazać się dwuznaczny wskutek braku istotnej informacji lub też nadmiaru nieistotnych danych. ponieważ istnieje wiele sensownych sposobów jego interpretowania. możemy też prześledzić procesy organizowania obrazu. a drugi do spostrzegania powiększonego popiersia. R. ich połączone ramionami sylwetki w jego nos.Organizowanie niepełnych obrazów Zazwyczaj interpretacja przekazów sensorycznych przebiega tak szybko i automatycznie. W samym centrum obrazu stoją dwie małe zakonnice dotykając się ramionami. Ilustruje to praca artysty Salvadora Dali (rys. 1-10). C. Do pewnego stopnia . że można na nim zobaczyć psa .w jego podbródek. że rzadko zdajemy sobie sprawę. Może on też być dwuznaczny. jakie to skomplikowane zadanie. co przedstawia obraz. Cleveland. Jeden sposób takiego zwolnienia polega na ograniczeniu dostępnej informacji wzrokowej. czego szukamy. Kiedy dodamy informację. W tym wypadku jeden sposób organizowania informacji prowadzi do spostrzegania małych figurek ludzkich. Obserwując rysunek 1-9. Tytuł obrazu: „Targ niewolników wraz ze znikającym popiersiem Waltera"dostarcza wskazówek dla alternatywnych interpretacji przedstawionej sceny.

Spróbujcie wsłuchać się w muzykę trudniejszą Bacha czy Strawińskiego lub nawet dobry jazz czy rock. zmuszając wykonawcę przez cały czas do przechodzenia od jednego do drugiego. przenosząc uwagę z jednego instrumentu na drugi. Za każdym razem. a potem przełączamy się na inny instrument. że w tym wypadku kompozytor (Telemann) dokładnie oddziela dwa tematy. wyodrębniamy jako jednostki takie ugrupowania. wybieramy sobie temat i śledzimy go. Interpretując przekaz wzrokowy. Słuchając orkiestry. Zauważcie. Wypróbujcie różne sposoby wsłuchiwania się w muzykę. Yictor Vasare/y. Słuchacz może zgodnie z własnym wyborem śledzić jeden temat lub drugi. zanim określony układ pojawi się wyraźnie i jasno. Editions du Griffan. RYSUNEK 1-12. gdzie możliwe jest przerzucanie uwagi z jednej rozmowy na inną. „Tlinko". . trudno mu będzie potem go uniknąć. Uczymy się śledzić układ melodii. lecz kiedy słuchacz odkryje określony sposób organizacji percepcyjnej dzieła muzycznego. Efekt ten występuje szczególnie wyraźnie na dużym i gwarnym przyjęciu. a przysłuchując się niskim tonom-inną. spostrzega jedną melodię. odkrywamy w nim nowe tematy. Wielu malarzy współczesnych-to mistrzowie w odkrywaniu różnorodnych kompozycji. a wszystkie pozostałe dźwięki spostrzegane są jako tło czy akompaniament. podobnie jak przy spostrzeganiu wzrokowym. Temat wyodrębniony w danej chwili staje się figurą. przedstawiony na rysunku 1-11. Organizowanie naszych spostrzeżeń w figurę i tło jest znane w muzyce. wszystkie pozostałe schodzą na dalszy plan. staje się „figurą". Słuchając jakiegoś utworu ponownie. które mają wyróżniające się cechy. a słuchacz. a wszystkie pozostałe dźwięki stają się tłem. iż w dźwięku jednego instrumentu grającego solo można równocześnie usłyszeć dwa różne tematy. Ten temat. Kompozytorzy często podają dwa różne tematy równocześnie. 1956. Seuchdtel.Suis. wiedząc. wszystko pozostałe tworzy tło. Obrazy pozbawione znaczenia Czy nasza zdolność organizowania i wyodrębniania określonych komponentów obrazu wzrokowego jest w pełni niezależna od umiejętności tworzenia znanych spostrzeżeń? Wcale nie. rozmowa ta staje się figurą. Niektóre kompozycje napisane są tak. łatwiej to znajdujemy. Być może trzeba będzie dziesięć razy przesłuchać ten sam kawałek. który przyciąga jego uwagę. Tu. W takim wypadku grający przechodzi na przemian od tonów wysokich do niskich. Kiedy jedna z wielu rozmów prowadzonych obok nas zostaje wyodrębniona. Klasyczna maksyma kompozycji ciekawej struktury graficznej wymaga wprowadzenia punktu ogniskowania uwagi poprzez zaburzenie powtarzającego się układu. s: 120. Słyszymy kontrabas i przez chwilę tylko go słyszymy. Wiązki elementów o podobnym kształcie albo też przerwy w powtarzającym się układzie jawią się nam jako figury. przysłuchując się wysokim tonom.te dwa sposoby organizowania informacji wzrokowej wzajemnie się wykluczają: trudno spostrzegać oba obrazy jednocześnie. jeżeli wiemy czego szukać. Bogactwo i różnorodność możliwych organizacji percepcyjnych pojawi się stopniowo. że słuchacz wybierze jeden jako główny. kiedy w świadomości pojawia się wyraźnie nowa rozmowa. i tak zdarza się wiele razy. Źródło: Vasarely V.se. kolejne następowanie po sobie tonów wysokich i niskich może być odebrane jako dwa oddzielne ciągi dźwięków -dwa różne tematy muzyczne. Bogactwo odbioru muzyki w dużej mierze uzależnione jest od organizacji percepcyjnej. ORGANIZOWANIE INFORMACJI SŁUCHOWEJ Tendencja do wybiórczego wyodrębniania i organizowania danych dostarczanych przez system sensoryczny to jedna z podstawowych cech wszystkich doznań spostrzeżeniowych. które RYSUNEK 1-11 Przykładem podobnej kompozycji jest fragment solówki dla fletu.

48x48 cali. ' V T ł* T T • ™ ~ • r?mTTf •••••••• mtfTf JW9X RYSUNEK 1-13. Paris. Uważnie przyjrzyjcie się tym obrazom. Za zgodą Mr Darida M. przy czym jeden z tych układów występuje zawsze. „Screen Painting: 0°. Strukturę tę wnosi sam widz. Ale jakaś struktura obrazu zawsze występuje i to nawet wówczas. prostokątnych rurek lub jako układ dużych przesuwających się trójkątów. 1962. a czasem wręcz niemożliwie. a to dlatego. Za zgodą artysty. „Tremor". Francois Morellet. Brickn Rilev. znany lub obcy-proces spostrzegania wzrokowego zawsze nadaje mu jakąś organizację. Organizacja ich jest WT&JOT* V8W RYSUNEK 1-14. Winlona. 45°. . Obraz może być sensowny lub bez sensu. czy przedmiot ma jakieś znaczenie i czy jest on nam znany. zasady organizacji percepcyjnej działają niezależnie od tego. 1-14). Rysunki 1-12 i 1-13 przedstawiają próbki ich prac. Wyjątkowo interesujący jest obraz „Tremor "(rys. Jak odbieracie te obrazy? Na co patrzycie? Z jakiego powodu na niektórych obrazach tego typu organizacja pola bezustannie się zmienia? Obrazy te pozwalają nam wykryć bardzo istotne sprawy. gdy artysta świadomie starał się uniknąć standardowej formy organizacji obrazu. przyjmuje raz taką. Kolekcja: Muzeum Sztuki Współczesnej.niestała. można wykorzystać jako ciekawe przykłady zależności między figurą a tłem. raz inną formę. 22"5. 67°5". Po pierwsze. Po drugie. zapobiec organizacji informacji. trudno jest. że jest on odbierany jako zbiór długich poziomych to znów pionowych.

Kiedy przedmiot spostrzegany jest jako leżący. W ten sposób udaje się często poznać lepiej szczegóły operacji systemu spostrzegania niż byłoby to możliwe w normalnych warunkach. Kiedy przedmiot widoczny jest w jego prawidłowej orientacji przestrzennej. że przedmiot sporządzony jest z jakiegoś elastycznego materiału. lekko poruszcie głową w przód i w tył (pamiętając o tym. że' używamy ciągle jednego oka). Przedstawia on figurę. nie ograniczając się jedynie do przeczytania opisanego tu zjawiska. jak to widać na rysunku 1-16. której poszczególne części znajdują się w różnej głębi. wszelkie informacje dotyczące głębi pasują do siebie. Kiedy przedmiot spostrzegany jest jako stojący. złóżcie i ustawcie tak. Punkt fiksacji wzroku nazwiemy punktem O. żeby wprowadzając na wejście systemu wzrokowego wieloznaczną informację sensoryczną i poddając analizie błędy. zgodność orientacji pionowej ze wskazówkami paralaksy ruchowej możliwa jest tylko w takim wypadku. a oko znajdowało się nieco wyżej od linii zgięcia. Przygotujcie kawałek twardego kartonu2. że przedmiot obserwowany nie może się tak zachowywać. Złudzenie warte jest tego. 2 RYSUNEK 1-15 RYSUNEK 1-16 RYSUNEK 1-17 RYSUNEK 1-18 . zjawisko to nazywamy paralaksą ruchową. jakie system spostrzegania przy tym popełnia. wszystkie punkty zgięcia wydają się jednakowo oddalone. którą można spostrzegać jako przedmiot „leżący" (rys. Zanim odłożycie ten kawałek kartonu. Spójrzmy na rysunek 1-15. to wskazówki związane z paralaksą ruchową zbiegają się z rzeczywistym ruchem przedmiotu. musimy zdobyć się na chwilę koncentracji oraz cierpliwości. odsłonić pewne ukryte właściwości tego systemu. 1-17). I chociaż dobrze wiemy. Ale jeżeli przedmiot spostrzegany jest jako „stojący". że przy obrotach głowy obraz najbliższego punktu zgięcia przemieszcza się na siatkówce oka szybciej niż obraz bardziej oddalonego punktu. 1-17). Kiedy obserwator porusza głową. 1-16) albo „stojący" (rys. jak na rysunku 1-17. dane sensoryczne zmuszają nas do spostrzegania go właśnie w ten sposób. jak to przedstawia rysunek 1-18.Naginanie danych sensorycznych do przyjętej interpretacji Inne ważne aspekty organizacji informacji wzrokowej można przedstawić na przykładzie złudzeń. rozmieszczenie jego konturów i cieni wydaje się nieco inne niż powinno być (dzięki czemu przedmiot wydaje się lekko świecący). spróbujcie przeprowadzić jeszcze jedno Złudzenia te najlepiej sprawdzić samemu. Wszystkie dane sensoryczne służą do konstruowania spójnej interpretacji świata widzialnego. tak aby oko i linia kartonu znalazły się na jednej płaszczyźnie. Początkowo przedmiot wygląda tak. Istnieją dwa różne sposoby organizacji obrazu tej figury. Istota wywołania złudzenia polega na tym. Kiedy dostrzeżecie przedmiot w pionie (rys. Układ stymulacji podobnego typu pojawia się podczas obserwacji sceny. Zwróćcie uwagę na zmiany kształtu przedmiotu przy ruchach głowy. Następnie popatrzcie rtań jednym okiem. ponieważ wygina się jakby był z gumy. Aby uzyskać omawiany efekt. jednak po dłuższym wpatrywaniu się weń karton nagle podnosi się i wygląda tak. gdy sam przedmiot wygina się i skręca. A zachodzi to dzięki temu. to wydaje mu się.

Źródło: Guzman (1969). przy czym wierzchołek przecięcia znajduje się w górze RYSUNEK 1-19. należą do różnych ciał. z jakiej informacji korzystamy. Przykład ten zapożyczyliśmy z pracy Guzmana (1969). aby zadecydować. za pomocą których maszyna licząca mogłaby rozwiązywać podobne zadanie. a powierzchnią do drugiego. f mogą należeć do tego samego ciała. na której znajduje się środek.Trzy linie schodzą się w jednym punkcie. która znajduje się w cieniu. w których przecinają się kontury (rys.doświadczenie. będąc specjalistą od maszyn liczących. dwie najednej prostej K . Kiedy nastąpi iluzoryczna zmiana poiożenia przedmiotu z pozycji poziomej w pionową. wyodrębnione z całego obrazu. nie tworzące żadnego z omówionych typów RYSUNEK 1-20. e. że obraz można rozczłonkować za pomocą różnorodnych metod. przy czym jeden z kątów jest większy od 180° T .Trzy linie zbieżne. Źródło: Guzman (1969). Strzałka zazwyczaj wyznacza przynależność trzech powierzchni do dwu różnych ciał: powierzchni /iii do jednego. częściowo zasłaniających się wzajemnie. to powierzchnie lewa a i prawa b.Przecięcie. Autor ten. Jeżeli przecięcie ma na przykład kształt litery L. Guzman przeanalizował szereg zadań tego typu i wywnioskował. Okazuje się jednak. mówiącą o konieczności interpretowania danych sensorycznych. Skrzyżowaniewieloramienne . Przy przecięciach w kształcie widełek wszystkie trzy powierzchnie: d.Przecięcie. . Pytanie dotyczy tego. Czy możecie wyjaśnić te różnice jasności? ZNACZENIE REGUŁ Przytoczone w tekście przykłady ilustrują ogólną tezę teoretyczną. a dwa pozostałe po jednej stronie tej prostej X . że powierzchnie 20 i 18 albo też (trudniejszy przykład) powierzchnie 3 i 29 należą do jednej bryły? Aby rozwiązać to zadanie. zwróćcie szczególną uwagę na zmianę pozornej jasności tej strony przedmiotu.Wierzchołek. Spostrzegamy go od razu jako zbiór trójwymiarowych ciał. Jakie reguły rządzą procesem interpretacji? Spójrzcie na lysunek 1-19. a dwa pozostałe rozmieszczone są po obu jej stronach Iglica . według wszelkiego prawdopodobieństwa. L . jak poszczególne powierzchnie brył współgrają w tworzeniu figur percepcyjnych? Skąd wiadomo. gdzie dwa wierzchołki tworzą linię prostą. próbował ustalić zasady.utworzona przez cztery lub więcej linii. w którym dwie linie się spotykają Widełki . że najważniejszych informacji dotyczących zasłaniania jednych brył przez drugie dostarcza analiza przecięć. gdzie dwa wierzchołki leżą na tej samej prostej co środek.przecięcie utworzone przez cztery lub więcej linii. 1-20). aby jedna jego strona była silnie oświetlona. to znaczy tych miejsc. Ustawcie przedmiot w ten sposób. należy rozpatrzyć poszczególne linie i kąty.Trzy przecinające się linie tworzą kąty mniejsze od 180° Strzałka .

p. Za zgodą Instytutu Sztuki w Minneapolis. i że o i r stanowią tę samą powierzchnię. Uzupełniająca informacja. leżące bliżej nas. pozwala na jednoznaczną interpretację całej figury: £7—jest jednym ciałem. podobnie jak p i s.specyficzną informację o obrazie. że powierzchnie u i p są powiązane ze sobą. to jak one łączą się z pierwszym? Na rysunku 1-21 widoczne są dwa przecięcia typu T. Takie przecięcie często oznacza. czy w pobliżu nie ma innych przecięć tego typu. podobnie jak powierzchnie s i r. że jeden przedmiot umieszczony jest przed drugim w taki sposób. jakiej dostarcza analiza przecinających się linii. ale i w tych przypadkach. Renę Magritte.Spacery Euklidesa". W taki to sposób informacja zawarta w cechach samego obrazu łączy się tu z interpretacją struktur widzianych całościowo. s i z-drugim. natomiast o. . Z tym podwójnym procesem . kiedy taka sprzeczność się wyłoni. drugie . Spostrzeganie przestrzeni Zazwyczaj spostrzegamy przestrzeń jako trójwymiarową. jakiej dostarczają widełki. r. . Co więcej. Odległe przedmioty widziane są pod mniejszym kątem aniżeli przedmioty tej samej wielkości.wyodrębnienia cech oraz ich interpretacją w kontekście całości . wynikające zeń spostrzeżenie ujawni ją w pełni.spotykamy się ciągle podczas badania procesu spostrzegania. u stanowi tło. kiedy występuje sprzeczność między cechami specyficznymi a całościową interpretacją danego przedmiotu.y i z do jednego ciała.. które rozpościera się z tyłu ciała m. W przytoczonym tu przykładzie niewątpliwie wykorzystuje się dwa różne źródła informacji: pierwsze . Dlatego też po odkryciu przecięcia typu T należy sprawdzić.RYSUNEK 1-21 W Widełki Dwa przecięcia typu T Szczególnie ważnych wskazówek dla ostatecznej rekonstrukcji obrazu dostarcza przecięcie typu T. RYSUNEK 1-22. ta dwoistość procesu spostrzegania zaznacza się wyraźnie nie tylko w toku analizy prostych brył. a świadcząca o przynależności r. że powierzchnie k i / należą do jednego ciała. . a jeżeli są.interpretację znaczenia przekazywanego przez przecięcia tych linii. stanowią one dostateczne wskazówki.

We wszystkich przypadkach. Zdolność widzenia głębi nie zależy od stopnia znajomości przedmiotu obserwacji. kiedy mamy do czynienia z układem obrazów wzrokowych. Lewy stożek wyraźnie jest ustawiony pionowo.Eksperyment barokoWy:FredMaddoX". . widziany pod pewnym kątem-i wówczas linie w rzeczywistości mogą być równoległe. albo też przedmiot trójwymiarowy. że odstępy między liniami stopniowo się zmniejszają. 1-23) złudzenie głębi tworzy się dzięki umiejętnemu wykorzystaniu perspektywy przy niekończących się powtórzeniach danego układu. Może to być albo przedmiot dwuwymiarowy. które spostrzega. 1-22). niemal identycznie. ale przedstawiają dwie różne rzeczy. Linie równoległe zdają się stykać w oddali. Oba stożki nakreślone są. Spróbujemy rozpatrzyć szereg reguł wykorzystywanych prawdopodobnie przez aparat wzrokowy do tego celu i wyjaśnimy zasady ich działania przy powstawaniu niektórych znanych zjawisk. Jeżeli zaczynając od środka przenosimy wzrok w prawo i pojawia się wrażenie cofania się w głąb. możliwe są dwa podejścia interpretacyjne. . a pozorne ich schodzenie się-to rezultat odległości.. Przypatrzcie się układowi na rysunku 1-24. to jest tak dlatego. I oto ta sama informacja wzrokowa może być interpretowana zupełnie inaczej. zawierających zbiegające się linie lub krawędzie.Zmienia się struktura powierzchni widzianej z różnych odległości i pod różnymi kątami. przedstawia ulicę oddalającą się w stosunku do obserwatora. mający te same rozmiary. to możecie się przekonać. Jego brzegi wydają się równoległe. że ma on tak ukształtowany w procesie ewolucji aparat wzrokowy. rozmieszczone w równych odstępach w przestrzeni. na podstawie analizy wszystkich dostępnych informacji. Jeżeli uważnie przestudiujecie geometrię rysunku. 2 1 J ^y^e(c. Wybór jednego z możliwych sposobów interpretacji dokonuje się. Źródło: Carraher i Thitrston (1968). rzutowane są na siatkówkę w coraz mniejszych odstępach. jest rzeczą naturalną. Ponieważ człowiek żyje i porusza się w świecie trójwymiarowym. Jego brzegi nie wydają się równoległe.. jak widać. Rozpatrzmy dwie stożkowate figury na obrazie Magritte'a (rys. Anthony Samuel Za RYSUNEK 1-24. i w tym przypadku linie istotnie zbiegają się. Na obrazie Jeffreya Steele'a (rys. Kolekcja:Ho. . aby był przystosowany do tworzenia trójwymiarowej reprezentacji tych obrazów. ustawiony frontalnie. Poziome kontury. Stożek z prawej strony. że gradient zmniejszania się tych odstępów daje wystarczająco dokładną informację o kątach i o S . .

RYSUNEK 1-27 RYSUNEK 1-28 . Źródło: Gibson (1950).RYSUNEK 1-25 WIDZIANY OBRAZ Z boku WIDZIANA SYTUACJA Z góry RYSUNEK 1-26.

Na rysunku 1-25 gradienty różnych linii. RYSUNEK 1-30. C. nachylenia. Źródło: M. Kolekcja: Hags Gemeentemuseum . przy czym powierzchnia nachylona jest w kierunku od Gradient odstępów linii pozwala obserwatorowi bezbłędnie ocenić kąt obserwator. Źródło: Penrose i Penrose (1958).The Hague. Źródło: Penrose i Penrose (1958). w równych patrzącego.RYSUNEK 1-29 RYSUNEK 1-31. . RYSUNEK 1-32. Escher „Cube with Magie Rlbhons". odległościach. które widzi przedstawione są w postaci gładkiej powierzchni z naniesionymi na nią odstępach liniami.

1-32 i 1-33 przedstawiamy jeszcze kilka figur tego typu. Interpretując oddalenie się od kąta prostego jako informację o głębi. Inny sposób pozwalający ujawnić nasze wysiłki umiejscowienia przedmiotów w trzech wymiarach polega na zbudowaniu figur. to te same przecięcia odbierane są zupełnie inaczej. Znaczenie kontekstu RYSUNEK 1-33. Do tego celu nadają się np. Na rysunku 1-29 przedstawione są fragmenty. Pierwszy rodzaj takiego złudzenia przedstawia rysunek 1-24. Co otrzymaliśmy? Okazuje się. uzyskujemy informację o odległości. 57). 63. Niemożliwe organizacje figur. w obrazie siatkówkowym kąty są rozbieżne. 1-30). Nie trzeba wiele. Rysunek ten dostarcza obserwatorowi sprzecznych informacji. jak na rysunku 1-28. Niczego nie spostrzegamy w izolacji. które wyglądają jak kąty i boki jakiegoś trójwymiarowego przedmiotu. która wydaje się znacznie bardziej oddalona. Josef Albers. 79. Tak więc na rysunku 1-27 łatwo możemy stwierdzić. Trzy baryłeczki na rysunku 1-34 . jakim jest gradient odległości. ta część przedmiotu. jeżeli jednak uzupełni się te informacje dodatkową informacją o głębi. że górna poprzeczka krzyża przecina linię pionową pod kątem prostym. pomimo że (a w istocie właśnie dlatego) wszystkie pionowe linie na rysunku mają jednakową długość. Każda informacja musi być zintegrowana w jakąś spójną interpretację całego obrazu wzrokowego. sytuacja podlega dalszym ograniczeniom. ponieważ w przedstawionym przypadku ten sam gradient odstępów może być obserwowany z dowolnej odległości (pod warunkiem. że fragmenty te niezupełnie pasują do siebie. Należy jednak pamiętać. nic więc dziwnego. różnorodne rodzaje gradientów płaszczyzny (rys. że tworzące go linie przecinają się pod kątem prostym. Spróbujmy je połączyć (rys. Jeżeli przedmiot ten jest nachylony lub obraca się w przestrzeni. że jeśli (tak jak w pokazanym przypadku) położenie brzegów płaszczyzny jest znane. to obserwator widzi. ale także zmniejszenie długości linii w rzucie. s. a jednak w tym przypadku interpretacja oddzielnych części zaprzecza całości. Na rysunkach 1-31. wywołuje to nie tylko zgęszczenie linii w dalszych partiach obrazu na siatkówce (w rzeczywistości linie te rozmieszczone są równomiernie). stanowi częste źródło licznych złudzeń wzrokowych. 1 -26).Odległość nie jest jednak znana. że jego interpretacja też jest sprzeczna (patrz również rys. „Structural Constellations".DesnitP P Straight Lines. że obserwator nie zna rzeczywistych odstępów między poziomymi liniami). 1953-1958 Źródło. Jeżeli przedmiot prostokątny jest oglądany na wprost. równocześnie robi wrażenie większej. w zasadzie nie ma nic nienormalnego w jakimkolwiek połączeniu tych linii i kątów na rysunku. Za zgodą artysty. Stopień rozbieżności kątów od kąta prostego zależny jest od ukierunkowania przedmiotu w przestrzeni. 1-37 s. To dobrze znane nam zjawisko. których części nie da się logicznie połączyć w jedną całość. aby pojawiła się informacja o głębi. Na rysunku 1-25 płaska powierzchnia jest nachylona.

RYSUNEK 1-36 Dwie poziome linie na RYSUNKU 1-386 są równolegle.RYSUNEK 1-37. Dwie linie poziome na rys. RYSUNEK 1-34 RYSUNEK 1-35 RYSUNEK l-38a. Źródło: Luckiesh (1965). 1-37 mają tę samą długość. Źródło: Luckiesh (1965). Przedstawia idealne koło. . Źródło: Luckiesh (1965).

co możemy powiedzieć o samych cechach? Jaką informację wyławia układ nerwowy z sygnałów docierających poprzez narządy zmysłowe? I znowu przychodzi nam z pomocą obserwacja anomalii w spostrzeganiu. W warunkach laboratoryjnych możemy stwarzać sytuacje. co w efekcie dostarczyło nam dodatkowe wskaźniki głębi. że obserwowaliśmy go jednym okiem przy względnie stałym położeniu głowy. ale tym razem wskaźniki ruchu zostały zinterpretowane jako zupełnie nowe spostrzeżenie. jak wpływa on na spostrzeganie. a każdy posyłałby po prostu własny niezależny sygnał do mózgu. Patrząc na rysunek 1-40 (krata Heringa). a nawet z rozmysłem zniekształcają prawa logicznej proporcji obrazu wzrokowego (rys. A surrealiści w swych dziełach odkrywają. Te dwa rysunki ilustrują jedno z praw analizy sensorycznej: wzajemnego oddziaływania na siebie komórek nerwowych. Tak więc praca receptorów. na którym spoczywa nasz wzrok w danym momencie. 1-37 i 1-38). Na przykład. Tak długo. artysta osiąga interesujący efekt. że kwadraty wewnętrzne mają różne odcienie szarości. okazuje się być zależna od sąsiadujących z nimi receptorów. 1-39). Kiedy nań patrzymy. . Stosunek wielkości i odległości jest dokładnie taki. W zwykłych warunkach wszelkie informacje stanowiące kontekst pasują do siebie. w których informacja wzrokowa może być wieloznaczna lub niepełna. 1-35 i 1-36). pomocne będzie prześledzenie pewnych bardziej ogólnych właściwości systemu wyodrębniania cech poprzez przyjrzenie się. Zanim zajmiemy się jednak pracą układu nerwowego. wielkość jego obrazu odpowiednio się zmniejsza. Ale Magritte zrobił. Nosi on nazwę plamki żółtej (fovea). Ale.59 wyraźnie różnią się wymiarami. Jego rola ujawnia się nawet w bardzo prostych rysunkach linii (rys. ANALIZA CECH Poprzednie partie tego rozdziału dotyczyły interpretacji cech sensorycznych i reguł działających w toku spostrzegania. W badaniu działania systemu sensorycznego można wykorzystać metody rejestracji i bezpośredniego pomiaru aktywności włókien nerwowych. Świadomie naruszając reguły. Renę Magritte. Podobny efekt możemy zauważyć również na rysunku 1-42. „The ListeningRoom". aby wielkość jabłka i pokoju były odbierane jako normalne. gdzie receptory nie współdziałają zbytnio ze sobą i nie zachodzi w nim efekt pojawiania się szarych plamek na skrzyżowaniach-jest to mały obszar siatkówki dokładnie odpowiadający punktowi fiksacji. kiedy mamy do czynienia ze znanymi przedmiotami. ani psycholog nie ograniczają swych zainteresowań do zwykłych sytuacji życiowych. że pokój jest bardzo malutki. stosowane w fizjologii. między kwadratami RYSUNEK 1-39. to wydaje się nam. Kiedy przedmiot oddala się od obserwatora. a to dlatego. Możemy zgodzić się na to jabłko pod warunkiem. Jednakże ani artysta. co mógł. jak długo interpretacja okazywała się możliwa (nawet jeżeli obraz był nieznany lub jedyny w swoim rodzaju). ani drugie nie jest odbierane w pomniejszonej skali. chociaż w istocie są takie same. że w toku integracji informacji sensorycznych powstaje spójny obraz realnego świata. zrobiliśmy ruch głową. Rezultaty tych badań zostaną omówione w rozdziale 2. W istocie jest jedno takie miejsce na siatkówce. Łatwo jednak możemy zmienić istniejące stosunki wielkości między nimi: wystarczy tylko dodać informację. że kontekst działa nie tylko w przypadku. (patrz też rozdziały 4 i 5). widzimy małe szare plamki na skrzyżowaniach wszystkich białych pasów. Copley. jaki powinien być. w doświadczeniu ze złożonym kartonem brakowało informacji o prawdziwym położeniu przedmiotu. Jak tylko pojawiło się złudzenie. która stworzy określony kontekst (rys. tak że ani jedno. na które pada część obrazu. Żaden z opisanych wyżej efektów nie miałby miejsca. Kiedy patrzymy na rysunek 1-41. Kolekcja William N. złudzenie utrzymywało się. z wyjątkiem tego jednego. gdyby receptory działały niezależnie od siebie. Zwróćcie uwagę na to. jak również w rozdziałach 4-7. Wszystkie zjawiska tego typu świadczą o tym. Prześledźmy uważnie rysunek 1-40 i 1-41.

jak silny wpływ ma mechanizm wyodrębnienia cech na nasze spostrzeganie. (Przypomnijmy. Można wyróżnić kilka typów mimowolnych i subiektywnie niedostrzegalnych ruchów oczu: Bardzo szybkie i drobne ruchy. kiedy oko porusza się około 20 sekund kątowych z szybkością 30-70 razy na sekundę. Drugi rodzaj to ruch powolny 180 oscylujący. przypatrując się rysunkowi 1-43. a w stopniu kątowym mieści się 60 1 stopnia). kiedy ruchy oka są zatrzymane. odkryte zostało przez Roberta Springera. Kontrast równoczesny. znajduje się w ciągłym ruchu. Krata Heringa: Szare plamki pojawiają się na każdym skrzyżowaniu. oglądany przedmiot stopniowo zanika. 20 sekund kątowych stanowi RYSUNEK 1-41. i to nie tylko z powodu ruchów otoczenia. ale nie wnoszą nic nowego do zrozumienia działania tego mechanizmu. Dodatkowy obraz jest efektem współdziałania komórek nerwowych siatkówki. Druga wykorzystuje obrazy następcze . Pierwsza z nich uwzględnia stałe ruchy gałek ocznych. w jaki obraz przestaje być widoczny. Złudzenie to. na którym spoczywa nasz wzrok w danym momencie. Źródło: Cornsweet (1970).RYSUNEK 1-42. że minuta kątowa składa się z 60 sekund. Spróbujmy zobaczyć ten efekt wynikający z ruchów oczu.ślady. które często korygują ruch powolny. Jeśli zatrzymać ruchy oka. RYSUNEK 1-40. z wyjątkiem tego jednego. wszystkie małe kwadraty mają ten sam odcień szarości. dostrzegamy szare ukośne linie. Wszystkie te proste przykłady pozwalają nam zaobserwować. który odbiera oko. ujawnia pewne właściwości mechanizmu wyodrębniania cech. jakie nakładają się na odbiór danego przedmiotu. Zatrzymywanie obrazu Obraz. jeśli uprzednio przez długi odcinek czasu obserwowany był inny przedmiot. Jeżeli wpatrujemy się w czarny punkt fiksacji (kropka w środku rysunku) bez odrywania wzroku. Sposób. to po około 30 sekundach czarne i białe części obrazu zaczynają minut. które nazywamy nystagmusem fizjologicznym. W istocie żadnych ukośnych linii na rysunku nie ma.szybkie skoki o amplitudzie około 5 minut kątowych. Nieco więcej możemy dowiedzieć się o mechanizmach wyodrębniania cech korzystając z dwu procedur psychologicznych: . ale i w efekcie ciągłego tremom samego oka-drobnych drgań. I trzeci . polegające na pojawieniu się szarych ukośnych linii (których tu nie ma).

jakie osoba badana miała oglądać. Znikanie obrazu przebiega w sposób dość szczególny. im bardziej sensowna jest jego struktura. 1-46 -wkładka kolorowa). Właśnie dzięki temu można uzyskać określony efekt. jakby się rozpływały. Nie jest to przypadek. Wtedy przenieśmy wzrok na biały punkt. Źródło: Pritchard (1961).) nałożony na właściwy rysunek. tak że w efekcie pozostaje puste jednorodne pole w miejscu. gdzie uprzednio był obraz. Obrzeża koncentrycznych kół namalowane są tak. że kiedy oko porusza się w prawo. To właśnie jest efekt nystagmusa fizjologicznego. Zjawisko to dostarcza nam ważnych informacji o pracy systemu receptorycznego. widziany obraz już po kilku sekundach zaczyna stopniowo znikać. to wraz z nim przesuwa się lusterko. Istnieje szereg technik stabilizacji obrazu na siatkówce. Nikną kolejno jego sensowne fragmenty. analizującego informacje sensoryczne. Do szkła kontaktowego w oku przymocowano małe lusterko. Ratliff: Cornsweet i Cornsweet (1953) rysunku 1-44. Cornswett. wtedy żadne ruchy oczu nie doprowadzą do zmiany położenia obrazu na siatkówce. Ratliff. 1952).przyp. Skierujmy wzrok na środek obrazu (z bliskiej odległości) . (Riggs. Możemy sami zaobserwować znikanie obrazu dzięki reprodukcji obrazu angielskiego artysty Petera Sedgleya Lustrzana suita nr 9" (rys. Powinniśmy dostrzec zbiór białych kwadratów na czarnym tle (tzn. Zwróćcie uwagę przede wszystkim na pewne cechy specyficzne rysunku. Szczególnie interesujący jest nie tyle fakt ciągłego ruchu gałek ocznych. w której przestrzeń poruszania się obrazu będzie ściśle odpowiadała kątowi widzenia oka. Obraz utrzymuje się tym dłużej. Ta część obrazu. Znikająjedne części. ile zjawisko znikania obrazu w rezultacie zatrzymania ruchów oka. Jeden z nich przedstawiony jest na RYSUNEK 1-45.RYSUNEK (1961). Obraz „nie roztapia się". RYSUNEK 1-44. Źródło: Riggs. trwa najdłużej (rys. a tym samym i rzutowany obraz. Obraz następczy kraty będzie przez cały czas przemieszczał się na rysunku bez względu na wysiłki „utrzymania" go na miejscu. 1-45). Tak odbity obraz pada na powierzchnię receptoryczną. inne pozostają nietknięte. tłum. Przy starannej kalibracji można doprowadzić do sytuacji. Źródło: Yerheijen migotać. Obserwując za pomocą tego urządzenia jakąkolwiek scenę. na które z projektora rzutowano obrazy. 1-43. to znaczy zatrzymania jego ruchu na siatkówce. Za pomocą tego urządzenia uzyskujemy to. na którą świadomie zwraca uwagę obserwator. obraz następczy .

kiedy sygnały te są zmienne. Może RYSUNEK 1-47. Wszelkie alternatywne wyjaśnienia trzeba też starannie rozpatrzeć. dlaczego znika tylko krąg zamglony. Sygnały dźwiękowe charakteryzują się towarzyszącym im ruchem. ale od razu w większych częściach. chociaż nie stosowaliśmy specjalnej aparatury w celu stabilizacji obrazu na siatkówce? Łatwo możemy znaleźć odpowiedź na pierwsze pytanie. Jednostajne sygnały dźwiękowe nie istnieją. skutkiem technicznych trudności aparatu. a miejsce ich zajęło żółte pole. że percepcja obrazu jest zależna od pracy bardzo złożonych detektorów cech . Jak wyjaśnić te zjawiska? Najpopularniejsze wyjaśnienie dotyczy faktu.i nie odrywając go nie poruszajmy też oczami. zanim kręgi zaczną znikać. a ponownie przypomina nam on o swoim istnieniu w momencie. Należy odpowiedzieć na dwa pytaniar Po pierwsze. które wydają się stałe ze względu na ich wysokość i głośność. która jeszcze pozostaje dostępna. a nawet koła. są niczym innym jak stałym układem drgań ciśnienia powietrza. wasze oczy mimowolnie poruszają się. Mimowolne ruchy gałek ocznych (nystagnnis fizjologiczny) prowadzą do znacznej zmiany intensywności obrazu na siatkówce (a). Rysunki te pochodzą z pracy Cornsweeta (1969). a po chwili jako pierwszy zniknie krąg centralny. dopóty detektory te ciągle pracują i widzimy cały obraz. w końcu w tym tkwi przyczyna zniekształconego spostrzegania złożonych obrazów.) Kręgi zniknęły. W tym wypadku znika obraz kręgów. Jak widać. krawędzie. Przejście od jednego koloru do drugiego następuje tak płynnie. to znaczy przestają przesyłać sygnały do centrum. Nie spieszmy się zbytnio. ale te same ruchy oczu powodują jedynie nieznaczne zmiany w intensywności zamglonego kręgu (b). Wrażenie smakowe lub zapachowe również znika po pewnym czasie. kiedy wygasający sygnał sensoryczny powoduje. Nawet te dźwięki. receptory wzrokowe przestają reagować. czy podobnie zachowują się inne zmysły? Na przykład. ale nie rezygnujcie. aby była zauważalna przez receptory. Wyraźnie zarysowany krąg (a) oczywiście nie znika. że miały rozpływające się brzegi. kiedy mrugniemy okiem lub też przeniesiemy wzrok na punkt X. gdy poruszymy zegarkiem. U góry: Wyjaśnienie. Jest to sprawa praktyki: im częściej będziecie to powtarzać. takich jak przesuwanie się soczewek. . mającego miejsce w momencie. jeśli choć odrobinę poruszymy oczami. jeśli pobudzenie nie ulega zmianie. Ale. Początkowo dość trudno jest wywołać go. a nie krąg wyraźny. Ilekroć układ nerwowy zaprzestaje normalnie działaćjego braki nie są odczuwalne. to zamglony krąg szybko zniknie. Należy zachować ostrożność przy wyciąganiu wniosków o mechanizmach nerwowych na podstawie tego typu danych behawioralnych. (Nie zniechęcajcie się. kręgi znowu się pojawią. Jeżeli będziecie nieruchomo wpatrywać się w czarny punkt na rysunku b (lepiej zamknąć jedno oko). ale te ruchy o nieznacznej amplitudzie prowadzą jedynie do wibracji obrazu na receptorach siatkówki (rys. jeżeli upływa dłuższy czas. pozwala również Wyjaśnić nagłe znikanie całych fragmentów obrazu. tym szybciej pojawi się pożądany efekt. dlaczego znikają kręgi Sedgleya. a następnie zaczną znikać części innych kręgów. W efekcie braku sygnałów detektory te przestają funkcjonować i obraz wzrokowy znika w całości. Znikanie i pojawianie się na nowo obrazów może być np. czy po pewnym czasie przestajemy słyszeć jednostajny sygnał dźwiękowy? Po drugie. W końcu kręgi całkiem znikną i pozostanie jednolita żółta płaszczyzna. Pojawi się natomiast ponownie z chwilą. Na przykład. Wyjaśniałoby to względnie długi okres trwania odbioru skomplikowanych obrazów w porównaniu z prostszymi. A jak wygląda odpowiedź na drugie pytanie? Kręgi znikały dlatego. ale pozostaje informacja o barwie: od tej chwili widzimy tylko ją.obwodów nerwowych odkrywających linie. pasek do zegarka przestajemy odczuwać po jakimś czasie. a system wzrokowy wymaga sztucznego wprowadzenia ruchu. 1-47). Czy wyjaśnia to znikanie kręgów na obrazie Petera Sedgleya (rysunek 1-46 na wkładce kolorowej)? Na dole: Przedstawiono wpływ nagłych zmian intensywności. i to nie powoli. że ruch rozpływającego się brzegu nie może wywołać na tyle silnej stymulacji. Kiedy spoglądacie na rysunek. kąty. Inne systemy (zmysły smaku i dotyku) mają zdolność do adaptacji. że mechanizmy spostrzegania błędnie interpretują tę informację sensoryczną. Kiedy oko przestaje się poruszać. Zatrzymajmy obraz-to przestaniemy go spostrzegać. Doznanie jest tego warte. wszystkie systemy sensoryczne są zdolne do długotrwałego odbierania sygnałów tylko w takich warunkach. Dopóki od receptorów nerwowych siatkówki dociera wystarczająca ilość informacji. kiedy fiksacja oka jest na wyraźnym kręgu.

Jeżeli przedmiot poruszał się z góry na dół. a następnie silnie „odpychajcie" rękoma framugę nad głową. zależnie od kierunku obrotów. jeżeli obserwujemy powierzchnię o barwie czerwonej. a jeżeli początkowo obserwowaliśmy czarną powierzchnię. Odbieramy wrażenie ruchu pozornego przy braku poruszającego się obrazu. . to w obrazie następczym będzie się zwijała. Jeśli spiralę tę (lub jej odbitkę) umieścimy na wirującym talerzu gramofonu. a następnie przenosi wzrok na powierzchnię gładką i białą. ta wydaje się nie biała. jakie potrafimy bez trudu opisać. RYSUNEK 1-48. to oglądana następnie biała powierzchnia wyda się nam zielona. zauważymy. odniesiecie wrażenie. że spirala ta zwija się lub rozwija. Jeżeli potem przeniesie wzrok na przedmiot o wyraźnej fakturze (na przykład na ścianę albo jeszcze lepiej na tkaninę o delikatnej fakturze. to odniesie wrażenie pozornego ruchu. Aby ułatwić wam obserwację efektu następczego ruchu. kiedy odejdziecie na bok i rozluźnicie mięśnie rąk. które wyraźnie kontrastują z tłem krążka. Spirala Efekty następcze Drugim ważnym źródłem dostarczającym informacji o procesie spostrzegania jest analiza następstw silnej stymulacji. ale jedynie jako impuls do dalszych badań. Najwyraźniejszy efekt ruchu można uzyskać rysując na krążku spiralę. 1-48). Przyglądając się uważnie powierzchni z określoną fakturą. JAK UZYSKAĆ EFEKTY NASTĘPCZE RUCHU? Niezwykle efektywnym źródłem ruchu jest wirownica obracająca się z prędkością 3^1 obrotów na sekundę. lecz kolorowa-w kolorze dopełniającym do uprzednio oglądanego. Obserwatorowi. zasłonę lub prześcieradło). że znikają sensowne składniki obrazu. Podstawowy warunek-obserwator bez przerwy patrzy w jeden punkt. Eksperymenty nad zatrzymywaniem obrazu stanowią zapewne użyteczny pomost między naszym doświadczeniem percepcyjnym a mechanizmami nerwowymi leżącymi u podłoża systemu wzrokowego człowieka. jakby ręce same podnosiły się do góry. to obraz następczy będzie żółty. zaopatrzyliśmy was w odpowiednią spiralę (rys. Szczególnie wyraziście prezentują się efekty następcze ruchu. którą po przerysowaniu na karton należy umieścić na talerzu gramofonu. np. że w istocie nie ma żadnego ruchu: obraz wzrokowy jest nieruchomy. ponieważ są to jedyne zmiany w percepcji. w czasie których trwa ruch. Źródło: Gregory (1970). Stańcie w otwartych drzwiach. który będzie się odbywał w kierunku odwrotnym w stosunku do obserwowanego wcześniej. Na wirownicy należy narysować linie. tak jakbyście chcieli powiększyć przejście. Może tylko dlatego sądzimy. Jeżeli pierwotne oświetlenie było niebieskie. który początkowo patrzy na jaskrawo oświetloną kolorową płaszczyznę. a następnie obserwując obracający się krążek odnosimy wrażenie. ale możemy też znaleźć i inne przedmioty. Poobserwujcie poruszający się przedmiot. Tak więc. to obraz następczy przemieszcza się z dołu do góry. Efekty następcze ruchu. utrzymując w absolutnym bezruchu wzrok przez kilka minut. Klasycznym przykładem jest efekt wodospadu. ułatwi to obserwację ruchu. Analogiczne efekty charakteryzują również system mięśniowy. to wystąpi efekt następczy ruchu. jeżeli obserwujemy rozwijającą się spiralę. to obraz następczy będzie biały. I w tym przypadku efekt następczy silnej stymulacji mówi nam co nieco o wewnętrznym funkcjonowaniu systemu. a wzrok zatrzymamy na jej środku przez 30 sek.obraz nie został idealnie zatrzymany. Problemów tych nie należy oczywiście traktować jako podstaw do odrzucenia opisywanego zjawiska.

który był charakterystyczny dla stymulacji początkowej. to zmęczenie obejmuje centralną część systemu. Starajcie się jednak obracać ją dosyć wolno. w przybliżeniu z prędkością około 33 -y obrotów na minutę. Następnie wpatrujcie się w środek wirującej spirali nie odrywając wzroku co najmniej przez 30 sekund. Zapoznajcie się z rysunkiem 1 -49 (wkładka kolorowa). że oko obserwuje przez pewien czas czerwoną powierzchnię. Stopniowo receptory czerwieni ulegają zmęczeniu i tracą swą zdolność do reagowania. która część całego systemu spostrzegania uległa zmęczeniu. Efekty następcze barwy. potrzebne są dodatkowe fakty. zrozumiemy. Obraz następczy. jeżeli mrugniecie kilkakrotnie powiekami). Jeżeli po tym włączymy białe światło. który występuje w wyniku intensywnego wpatrywania się w daną barwę. Może to świadczyć o istnieniu dwu antagonistycznych systemów. główne efekty następcze ruchu powstają w wyniku długotrwałej obserwacji wodospadu. tym sposobem „zielone" reakcje przeważą nad „czerwonymi" i w efekcie białe światło będzie odbierane jako zielone. które znajdują się na wkładkach barwnych. jak i napięcia mięśniowego lub barwy (kiedy zajmiemy się mechanizmami widzenia barw. Opisane wcześniej efekty . który wskazuje brak ruchu. to znaczy aktywność jednych hamuje równocześnie aktywność drugich. ten z prawej strony. Teraz musimy przyjąć nowe założenie. których działanie jest wzajemnie przeciwstawne. Powinniście zobaczyć szereg czerwonych serduszek (obraz następczy łatwiej pojawi się. Jeżeli nie dysponujecie gramofonem. to istnieje jeszcze jedna alternatywna metoda znalezienia ruchu. Aby móc to wyjaśnić. Po pierwsze. Wówczas przenieście wzrok na drugi czarny punkt. a komórka „zielona" będzie reagowała na światło zielone i na wyjściu pary pojawi się reakcja negatywna. Ale komórka „czerwona" będzie reagowała na czerwone światło i na wyjściu pary pojawi się reakcja pozytywna. iż tworzą nową jednostkę-detektor wyższego rzędu. Niestety obraz. ale daje ona pożądany efekt. Wpatrujcie się uporczywie w czarny punkt z lewej strony. ale normalna reakcja zmęczonych receptorów czerwieni jest zahamowana. Metody tej specjalnie nie polecamy. że przy długotrwałej jednostajnej stymulacji detektory zasilające ten obwód wyższego rzędu ulegają zmęczeniu. to oba reagują identycznie na obecność światła białego i na wyjściu połączonych komórek brak będzie sygnałów. dowolny efekt następczy pojawia się w wyniku długotrwałej stymulacji jednego z tych antagonistycznych systemów: długotrwałej ekspozycji jednej z barw dopełniających lub długotrwałego ruchu w jednym kierunku. Przypuśćmy teraz. polega na pojawieniu się barwy dopełniającej w stosunku do poprzednio działającej lub-jeśli wolicie-barwy przeciwstawnej. Jeżeli receptor czerwieni znajduje się w jednej parze z receptorem zieleni. a potem przenieście wzrok na dowolne przedmioty znajdujące się w pokoju lub na czyjąkolwiek twarz. Również i tu komórki nerwowe połączone są parami. jeśli zaś transfer nie wystąpi. w dodatku detektory ruchu odbywającego się w jednym kierunku występują w parze z detektorami ruchu w kierunku przeciwnym. Musimy jeszcze przyjąć. Wreszcie można symulować wodospad odkręcając maksymalny strumień wody w wannie lub prysznicach i wpatrując się weń przez co najmniej jedną minutę. można po prostu umieścić w centrum spirali ołówek i wprawiać ją w ruch obrotowy. że detektory ruchu są tak ze sobą połączone. Przyjmijmy dalej.ta została przystosowana do szybkości 33 -^ obrotów na minutę. to receptory zieleni będą reagowały normalnie. Można zatem przypuszczać. tak aby można było sprawdzić możliwość transferu efektu następczego z jednego oka na drugie: jeżeli stymulacja jednego oka prowadzi do pojawienia się efektu następczego w drugim oku. że w pewnym momencie jedno z ogniw w łańcuchu procesów prowadzących do spostrzegania ulega zmęczeniu w wyniku długotrwałej stymulacji. że oba typy detektorów są antagonistyczne. efekt następczy zawsze jest w swej istocie przeciwstawny lub dopełniający w stosunku do oddziaływania początkowego. Kiedy ruch nie występuje. oba typy detektorów znajdują się w równowadze i wówczas na wyjściu tej nowej jednostki detektora występuje pewien stały niski poziom wyładowań-potencjał tła. Wyjaśnienie efektów następczych Zwróćcie uwagę na dwa aspekty dotyczące efektu następczego. Jak już wspominaliśmy. zwłaszcza w dobrym telewizorze. będzie drgał. w tym również te. że istnieją w układzie nerwowym specyficzne detektory ruchu. dotyczy to zarówno ruchu. że zaangażo- wane tu mechanizmy nerwowe ulegają procesowi adaptacji lub zmęczeniu. Jednostka ta reaguje wzmocnieniem reakcji neuronów w wypadku ruchu w jednym kierunku i osłabieniem ich reakcji. zmęczone detektory nie mogą przyczynić się w wystarczającym stopniu do zrównoważenia aktywności przeciwstawnych im detektorów i cały obwód sygnalizuje ruch przeciwny do tego. W analogiczny sposób można wyjaśnić również efekty następcze barwy. reakcja na wyjściu takiej pary będzie stanowiła różnicę reakcji obu komórek. dlaczego barwa czerwona jest dopełniającą w stosunku do zielonej). Rozpatrzmy na przykład efekt następczy ruchu. gdzie znajdują się zielone serduszka. tak aby obraz przesuwał się przez ekran w sposób ciągły w górę lub w dół. kiedy ruch pojawia się w kierunku przeciwnym. tam. Po drugie. Załóżmy. Efekty następcze wskazują. Podstawowy sposób uzyskania tych faktów polega na oddzieleniu pól widzenia obu oczu. na białym tle. Starajcie się nie poruszać głową i nie odrywać oczu tak długo aż cata figura zacznie migotać. Taką metodą jest użycie telewizora. Z tego względu w następstwie nadmiernej stymulacji (i zmęczenia). Można dostrzec efekt następczy oddziaływania barwy wykorzystując dowolną barwną powierzchnię. co w konsekwencji prowadzi do obniżenia ich wrażliwości na sygnały płynące z zewnątrz. kiedy obserwujemy ten sam przedmiot. Należy w takiej sytuacji wpatrywać się weń dłużej (róbcie to przy wyłączonym dźwięku). Jeśli nie możecie znaleźć wodospadu i nie chcecie lub nie potraficie skonstruować wirownicy. co przeszkadza w uzyskaniu efektu. Oba komponenty systemu reagują identycznie na białe światło i na wyjściu połączonych komórek znajduje się jedynie potencjał tła. po ustawieniu obrazu na maksymalną jasność i maksymalny kontrast należy ostrożnie manipulować pokrętłami synchronizacji poziomej. dotyczy ono jedynie części obwodowej. w każdej parze komórki reagują na dwa różne rodzaje bodźców. ale samo wystąpienie efektu nie daje informacji o tym.

że efekt następczy utrzymuje się około tygodnia. Jeżeli istnieje antagonistyczna grupa detektorów. Ale najdziwniejsze w tym wszystkim jest to. a następnie zaprezentować neutralny bodziec. a zwiększenie kontrastu nawet zwiększało efekt następczy. Następnie prezentuje się osobie badanej wzorzec kontrolny złożony z białych i czarnych linii ułożonych w różnych kierunkach (rys. to przybiorą one wówczas odpowiednie zabarwienie. W ciągu 5 minut osobie badanej pokazywane są na przemian czerwone pionowe linie (rys. Przypuśćmy. tak aby białe pionowe linie ukazały się zabarwione na zielono. które mają maksymalną wrażliwość na linie o określonej barwie. można zatem traktować je jako wynik zmęczenia lub adaptacji mechanizmów obwodowych. trzeba równocześnie wywołać także zmęczenie odpowiednich detektorów czerwonych pionowych linii. została niedawno wykryta w mózgu małp. A są i tacy. pewna liczba detektorów linii barwnych. że linie ukośne staną się poziome lub pionowe. Trudno natomiast określić dokładną lokalizację zmęczenia leżącego u podstaw efektów następczych ruchu. Efekt następczy wymaga długotrwałej stymulacji przy nieruchomych oczach. Inne prace jednak tego nie potwierdzają. Czy efekt ten ogranicza się wyłącznie do linii poziomych. Jeżeli badany przechyla głowę w taki sposób. Niektórzy ludzie nawet po upływie 8-10 godzin od zakończenia eksperymentu ciągle RYSUNEK 1-50. wrażliwych na pewne układy cech zawarte w bodźcu wzrokowym. że istnieją odrębne detektory dla czerwonych i zielonych poziomych linii.następcze barwy nie przenoszą się z jednego oka na drugie. rozpływania się granic między czarnymi a białymi liniami na wzorcu kontrolnym. że istnieją również specjalne detektory kolorowych linii w systemie widzenia człowieka. Po długotrwałej ekspozycji zielonych linii poziomych. dostarcza nam model znacznie prostszego detektora (patrz s. Jak zademonstrować ich obecność? Rozważania w poprzedniej części rozdziału wskazują. Źródło: Gibson i Harńs (1968). Efekt McCollough służy do zademonstrowania organizacji funkcjonalnej dwu uzupełniających się wzajemnie systemów. Wysuwaliśmy już przypuszczenie dotyczące istnienia specyficznych detektorów linii. którzy twierdzą. służących do rozpoznawania cech. Jak dowiemy się później. jak i o istnieniu specyficznych detektorów ruchu i barwy. b) Adaptacja do barwy uzależniona od kierunku Stosunkowo niedawno odkryto szereg dość zagadkowych efektów następczych. dopóki linie są wyraźnie widoczne. że efekt ten nie jest zgodny z dwiema intuicyjnie wysuniętymi tezami dotyczącymi detektorów linii. Teraz przyjmijmy. Efekt ten wyraźnie nie jest prostym obrazem następczym w rodzaju białego obrazu następczego. Jedna z nich to fakt. że jest on niezwykle trwały.odcień zielonkawy. przekonamy się o tym. jeszcze spostrzegają białe linie jako zabarwione. chcemy odnotować interesujące zjawisko. Jeśli te specyficzne efekty adaptacji do barwy byłyby wynikiem istnienia specyficznych obwodów detektorów linii. należałoby oczekiwać zniknięcia efektu w sytuacji rozmycia konturów. a linie ukośne biały. czy też jest przejawem ogólnej adaptacji do koloru zielonego? Aby to ustalić. otóż efekt ten utrzymuje się również w sytuacji spostrzegania poruszających się . To właśnie zjawisko jest efektem McCollough. białe pionowe . jest to niezwykle długotrwałe utrzymywanie się zjawiska stosunkowo prostego dla systemu spostrzegania. jawiącego się po obserwacji czarnego kwadratu. Jednak w toku sprawdzania uzyskano odwrotny rezultat: zmiany ostrości nie miały wpływu na efekt. jakimi dysponujemy. i zostały one nazwane efektem McCollough (McCollough. 127). związany prawdopodobnie z wyczerpaniem się zapasów substancji chemicznej w receptorach barw siatkówki. 1965). l-50c). że zmęczeniu ulegają procesy ośrodkowe. Z kolei zmiana stopnia kontrastu między czarnymi i białymi liniami na wzorcu kontrolnym nie powinna mieć wpływu na efekt następcz"y dopóty. Wyjaśnienie tego efektu wiąże się ponownie z założeniem dotyczącym istnienia w systemie spostrzegania człowieka specyficznych detektorów cech. iż należy wywołać zmęczenie jednego rodzaju detektorów linii. 1 -50a) i zielone poziome linie (rys. co pozwalałoby na wysunięcie sugestii. Nie należy jednak zbyt pochopnie wyciągać wniosków. Wniosek jest tu oczywisty: efekty następcze świadczą zarówno o występowaniu specyficznych obwodów nerwowych w systemie analizy sensorycznej. Zanim skończymy omawianie efektu McCollough. Detektory linii są znacznie bardziej złożone niż byłoby to niezbędne do wyjaśnienia omawianego tu zjawiska. Efekt ten niesie kilka niespodzianek. to znaczy jednostek funkcjonalnych. białe linie poziome mają czerwonawy odcień. \-50b). Kiedy zajmiemy się omawianiem obwodów nerwowych. Jedne badania wykazały. Zjawiska te po raz pierwszy opisała McCollough w 1965 r. że możliwy jest transfer tego efektu z jednego oka na drugie. każdy wzorzec eksponowany jest przez około 5 sekund. białe linie poziome powinny wydawać się czerwonawe (ponieważ białe światło składa się z równych ilości czerwonego i zielonego światła). że lepszego wyjaśnienia danych eksperymentalnych. to ujawni się ona w wystąpieniu efektu następczego.

że istnieją rzeczywiście wrażliwe na barwy detektory ruchu? SPOSTRZEGANIE BEZ WYODRĘBNIANIA CECH Badania nad zatrzymywaniem obrazów oraz nad efektami następczymi dają nam wyobrażenie o tym.koła. odróżnić pasy pionowe od poziomych. 1970). Przeanalizujcie raz jeszcze ilustracje zamieszczone w tym rozdziale. . Czyżby skóra posiadała detektory cech pozwalające na rozwiązanie tego zadania? W celu zinterpretowania tego typu wrażeń skórnych człowiek musi być zdolny do odtworzenia drogi. Jeden z takich aparatów przetwarza obraz wzrokowy na dotykowy w następujący sposób: 400 wibratorów dotykowych umieszczonych w kwadratowej kracie (bok kwadratu wynosi 25 centymetrów) jest przymocowanych do oparcia krzesła. zaś przy ruchu w dół na czerwono. W ten sposób. Fragmenty obrazu wzrokowego. Obserwator siedzi na krześle plecami do wibratorów. połączonej z zestawem wibratorów pobudzających dotykowe receptory skóry. to czy są one potrzebne w normalnym rozpoznawaniu wzrokowym? Rozpatrzmy sytuację bardziej kontrolowaną. Jednakże ciągle jeszcze nie znamy dokładnie ich ogólnej roli w procesie spostrzegania. linie wydają się czerwonawe. 1970). iaką literę ona przedstawia. Początkowo osobie badanej prezentowany jest obraz składający się z poziomych pasów. bez trudu uda się Warn ją rozpoznać. Spójrzcie na cętkowanego psa lub też na inne rysunki. które prawdopodobnie funkcjonują w systemie wzrokowym człowieka. układ intensywności oświetlenia tej sceny zostaje przetworzony na obrazy dotykowe na skórze pleców (rys. w której założony obraz wzrokowy rysuje się" nie na fotoreceptorach siatkówki oka. jak i osoby widzące biorące udział w . Czy oznacza to. 1-51).słynnej rozrzutności procesu ewolucji. Scadden. trójkąty. jaką przebył palec na jego skórze. kiedy obserwator przesuwa obraz kamery telewizyjnej wzdłuż obserwowanej sceny. przy czym w momencie poruszania się w górę pasy zabarwiają się na zielono.obrazów. Stromeyer i Mansfield. nie zostały też wyodrębnione poszczególne typy tych detektorów. zaś przy ruchu w dół przybierają barwę zielonkawą (Stromeyer. Aparat przekształcający obraz wzrokowy na obraz dotykowy składa się z kamery telewizyjnej. Udaje się im bardzo łatwo. że przeanalizujemy jeszcze problem „widzenia skórnego". Wibratory przejmują wzorzec z kamery (aparat ten został skonstruowany i wypróbowany przez Withe'a. RYSUNEK 1-51. zarówno niewidomi. już przy pierwszej próbie. aktywizują wibratory w odpowiadających im miejscach kraty. jak i niewidomych. kwadraty. filiżanka czy telefon. zdolność obserwatorów zarówno widzących (z oczyma zasłoniętymi). Po 5 minutach eksponuje się osobie badanej wzorzec kontrolny. lecz na dotykowych receptorach skórnych. 1969. jak np. Biorąc pod uwagę prymitywność obrazów dotykowych. Bach-y-Rita i Collinsa. wibratory odpowiadające fragmentom obrazu o niskiej intensywności są nieaktywne. i zdecydować. które mogą poruszać się w górę lub w dół. 1967) twierdzi. Jakie cechy specyficzne są tam przedstawione? Jak rekonstruowany jest obraz psa z różnorodnych plamek. Jest to zjawisko analogiczne do efektu McCollough. a u człowieka stanowią coś w rodzaju niedopatrzenia. Kiedy obraz kontrolny porusza się w górę. Scaddena.. Dane te uzyskano w toku ostatnich badań nad systemami zastępującymi wzrok i przeznaczonymi dla osób niewidomych. Jeżeli rozpoznawanie obrazów na podstawie wrażeń dotykowych może odbywać się bez pomocy detektorów cech. składający się z czarnych i białych linii poziomych. które nie zawierają ani linii. które zachowało się dzięki.5 sekund w górę. Pewne właściwości ludzkiego spostrzegania dość trudno wyjaśnić. Nie ulega bowiem wątpliwości. Szybko uczą się odróżniać proste figury geometryczne . że człowiek rzeczywiście ma detektory do wykrywania cech specyficznych. do rozpoznawania obrazów przy użyciu tej aparatury jest w istocie bardzo duża. potem 5 sekund w dół i tak dalej. Osoba badana obserwuje całość przez 5 minut. Widzenie skórne" Jeżeli ktoś „nakreśli" palcem na waszych plecach lub dłoni jakąś dużą literę. Po nabyciu wprawy. jakie metody mają zastosowanie przy poznawaniu tych rodzajów detektorów cech. że detektory cech są niezbędne wyłącznie dla niższych gatunków zwierząt. Saunders. odwołując się do systemów zawierających detektory cech. Saundersa. ani też wyrazistych konturów? Jak rywalizują ze sobą różne obrazy na płótnie Salvadora Dali albo też różne interpretacje form stożkowatych w obrazie Magritte'a? Jak to wyjaśnić opierając się wyłącznie na detektorach cech? Pozwólcie. Bachy-Rita i Collins (1970). Źródło: White. Większego doświadczenia wymaga rozpoznawanie przedmiotów bardziej złożonych. przy czym ruch przebiega naprzemiennie. którym towarzyszy wysoka intensywność oświetlenia. W każdym razie jeden z wybitnych neurofizjologów (Spinelli. poruszających się w górę lub w dół. Zmieniony został tylko jeden warunek: zamiast nieruchomych linii położonych w różnych kierunkach eksponowano linie poruszające się w różnych kierunkach.

których badani nie mogli nauczyć się rozpoznawać. upoważnia nas do stwierdzenia. Kiedy jednak niewidomemu obserwatorowi eksponowano przedmiot. wywołanych przez lekkie naciskanie palcami. iż prawidłowe rozpoznanie ułatwiła obserwatorowi sytuacja. badany czuje. Można więc sądzić. co powiedzieliśmy do tej pory. że dotyczy to tylko tych ruchów. Czy to. łatwiej identyfikowano w sytuacji. że tak samo wygląda sprawa ruchu dla wrażeń dotykowych. Część obserwatorów dostrzegła również związek między odległością przedmiotu a jego odbieraną wielkością. kiedy obserwatorowi pozwolono swobodnie poruszać plecami. Tak więc nawet ludzie niewidomi mogą doznawać złudzeń „wzrokowych". W zasadzie niewidomi od urodzenia wykonywali to zadanie nie gorzej niż obserwatorzy mający normalny wzrok. Jeżeli ktoś inny porusza przedmiotem (lub kamerą telewizyjną). tzn. W omawianym przypadku skóra odbiera układ kropek-gruba analogia obrazu wzrokowego. że kanały nerwowe przekazujące informację dotykową funkcjonują podobnie jak kanały przekazujące dane wzrokowe? Czy zatem system analizujący informację dotykową posiada detektory linii oraz detektory kątów? A jeżeli nie. Należy szczególnie zaznaczyć istotną rolę aktywnego ruchu w rozpoznawaniu obrazów dotykowych. poinformował o tym. choć nie widzi. chociaż zazwyczaj uważa się. kiedy kamera pozostawała nieruchoma. jak po raz pierwszy odkrył związek między modyfikacją dotykowo odbieranej wielkości przedmiotu a jego odległością: efekt ten wykrył nagle. jak wskazują materiały zawarte w tym rozdziale. który wielokrotnie opowiadał studentom o zmianach wielkości przedmiotów wraz ze zmianą ich odległości. uzyskujemy wrażenie. W dwu następnych rozdziałach rozpatrzymy niektóre z tych problemów bardziej szczegółowo. obserwatorzy potrafili opisać ich wzajemne położenie oraz względną głębię obrazu. Wiele przedmiotów. z zawodu psycholog. Mamy za sobą pierwsze kroki w zakresie badania problemów dotyczących rozpoznawania obrazów. że wszystko wokół porusza się. tak że obraz dotykowy przesuwał się po plecach drażniąc różne. to wywołany w ten sposób ruch nie ułatwia spostrzegania. na zasadzie wglądu (typu reakcji „aha") w czasie przybliżania obserwowanego przedmiotu do obiektywu kamery telewizyjnej. Możliwe. to w jaki sposób analizowane są złożone obrazy dotykowe? Być może złożone detektory nie są aż tak ważne i stanowią „przedmiot luksusu" w systemie wzrokowym? Wszystkie te pytania są zapewne niezmiernie intrygujące. Główną wskazówkę pozwalającą na ukierunkowanie przedmiotów w przestrzeni stanowi niewątpliwie względna wysokość przedmiotów znajdujących się w różnej odległości od obserwatora. Przy pasywnych ruchach oczu. pobudzającego receptory siatkówki. Dysponujemy analogicznymi danymi dotyczącymi ruchów oczu . Badanie systemów zastępujących widzenie pozwala na postawienie zasadniczych pytań dotyczących struktury analizy percepcyjnej. Ten fałszywy efekt kompensuje się tylko w toku aktywnych ruchów oczu. linie rysunku. ale nie potrafimy jeszcze odpowiedzieć na nie. Co więcej. w tym celu niezbędne jest wykorzystanie odpowiednich bodźców dotykowych.aktywnych i pasywnych. jeżeli przedmioty były rozmieszczone na stole i obserwowane nieco z góry. kiedy sam posługiwał się telekamerą. Warto dodać. Przekonamy się. aniżeli z reakcji na sygnał statyczny dochodzący z otoczenia. którego kształty nie były mu znane z wcześniejszych doświadczeń dotykowych. Skoncentrujemy się zarówno na operacjach zachodzących w komórkach odpowiedzialnych za wstępne przetwarzanie sygnałów. Trzeba tu dodać. nie mógł go rozpoznać. iż uzyskują więcej informacji z następstwa zjawisk wywołanego poruszającym się obrazem. Ale. Kiedy oko wykonuje naturalne ruchy. że takie złudzenia pojawiają się na stosunkowo wysokim poziomie analizy percepcyjnej. Ruch odgrywa ważną rolę w przetwarzaniu informacji wzrokowej. jak i na ocenie wybranych teorii rozpoznawania obrazów. A jednak tą drogą rozpoznawane są skomplikowane obrazy. Ta ostatnia zdolność do odbioru głębi obrazu na podstawie dwuwymiarowego obrazu dotykowego jest szczególnie interesująca. Nawet niektórych złudzeń wzrokowych można doświadczyć w ten sposób. analiza cech nie może być uważana za wystarczającą do wyjaśnienia wszystkich właściwości ludzkiego spostrzegania.eksperymencie mogą na podstawie obrazów dotykowych rozpoznawać 25 przedmiotów codziennego użytku. Jeden z niewidomych. regulowane przez mięśnie oczne. . otaczający nas świat wygląda normalnie. że na ogół systemy spostrzegania są tak zaprogramowane. receptory. że proces wyodrębniania cech odgrywa ważną rolę tak w badaniu mechanizmów fizjologicznych. jak i w konstruktach teoretycznych. które obserwator może sam regulować.

Przetwarzanie informacji przez układ nerwowy OKO ŻABY ANATOMIA DETEKTORÓW OKO ŻABY Od czego należy zacząć badanie nad przetwarzaniem informacji w układzie nerwowym? Jeden ze sposobów podejścia zaprezentowany został w klasycznej już dziś pracy Lettvina. z włókien nieuszkodzonego nerwu wzrokowego. Najbardziej interesujące są jednak detektory czwartego typu-detektory wypukłych krawędzi.. takie. jeżeli nagle zmieni się oświetlenie. Lettvin i jego wpółpracownicy stwierdzili. Oko żaby okazuje się być zdolne do wyławiania z sygnału wzrokowego tylko czterech typów informacji. które ją otaczają. przeznaczonym do wyszukiwania pokarmu: METODY FIZJOLOGICZNE Neuron Rejestracja reakcji neuronów TWORZENIE OBWODÓW NEURONOWYCH OBWODY PODSTAWOWE Budowa bloków Receptor Komórka nerwowa WYODRĘBNIANIE KONTURÓW Wrażliwość a czułość sensoryczna Hamowanie oboczne Obwody służące do wyodrębniania konturów Pola centralne i peryferyjne (center-surround fields) Obwody włączeniowo-wyłączeniowe REAKCJE W CZASIE Obwody służąCe do wytwarzania przemijających reakcji REAGOWANIE NA RUCH Obwody służące do wykrywania ruchu Światło porusza się z lewe] strony na prawą Światło porusza się z prawej strony na lewą PRZETWARZANIE SYGNAŁÓW W CIELE KOLANKOWATYM BOCZNYM WYODRĘBNIANIE CECH Proste komórki Charakterystyczne reakcje Jak zbudować detektory -szczeliny i detektory linii? DIPOLE Komórki złożone Komórki superzłożone WNIOSKI Jak zbudować komórki złożone? Jak zbudować komórkę superzłożoną? . Żaba wydaje się na ogół nie zwracać uwagi na wiele rzeczy. Po drugie. że główny sygnał niebezpieczeństwa. detektory kontrastu ruchu. reagujące tylko wtedy. Oczekuje ona momentu. różnorodne figury geometryczne. kiedy owad znajdzie się dostatecznie blisko. jakie posiada. Detektor ten jest oczywiście detektorem owadów. jaki dociera do żaby. Detektor kontynuuje swą pracę nawet wtedy. Właściwie jedyną oznaką. w wyniku mrugnięcia). reagujące tylko w tych przypadkach. i wykazuje względnie słabą aktywność poznawczą. W miarę jak przedmiot zbliża się do żaby. Właśnie z powodu braku aktywności poznawczej łatwo jest ją złapać . detektor wypukłych krawędzi zaczyna wysyłać słabe impulsy. Jak tylko taki przedmiot pojawi się w polu widzenia. należało eksponować żabie możliwie zróżnicowany zestaw bodźców wzrokowych: nie tylko plamki świetlne. kiedy ta granica porusza się. Aby ten detektor zaczął działać. że odpowiada on w pełni zachowaniu żaby. silnie reagujące na granicę między jasnymi i ciemnymi częściami. dotyczącej badań nad systemem wzrokowym żaby: „Postanowiliśmy. które byłyby dla niej jadalne. po czym łowi go szybkim i precyzyjnym ruchem języka. chcieliśmy spróbować znaleźć podłoże anatomiczne grupowania percepcyjnego". należało znaleźć sposób rejestracji impulsów nerwowych. W efekcie chcieliśmy ustalić. impulsy stają się coraz silniejsze. nieruchome i poruszające się itp. kiedy w polu widzenia porusza się mały ciemny przedmiot. Wydaje się. powinien się poruszać i mieć względnie okrągły kształt. przedmiot musi być ciemny. jakie cechy wspólne z całego bogactwa bodźców są wyodrębniane przez określone włókna albo też grupy włókien znajdujące się w nerwie wzrokowym. jest jej umiejętność chwytania poruszających się szybko owadów. Z czterech detektorów.wystarczy zbliżyć się do niej od tyłu. McCullocha i Pittsa (1959). trzy związane są z wyodrębnieniem względnie ogólnych cech sytuacji wzrokowej: Są to: detektory ostrości.. które mogłaby odebrać jako zagrażające. i detektory ciemności. że nasza praca powinna wyglądać następująco: Po pierwsze. Co badacze ci spodziewali się znaleźć w oku żaby? Pozornie świat wzrokowy żaby nie wygląda na zbyt skomplikowany. Po trzecie zaś. Maturany. które to uprzedzają ją o zbliżającym się napastniku. lecz również takie przedmioty. reagujące na ogólne obniżenie oświetlenia. stanowią poruszające się cienie. np. gdy przedmiot nagle zniknie z pola widzenia (ale impulsy zanikają. Analizując system wzrokowy żaby.2. że żaba robi użytek ze swego wzroku.

nie jest odpowiednio elastyczny. że nie mają one detektora kontrastu. Obrali za przedmiot swych badań kijankę. jak ona wygląda. . Rysunek 2-1 przedstawia: a) klasyfikację komórek nerwowych postulowaną przez Lettvina i współpracowników (1961). Taka specjalizacja żabiego oka świadczy z jednej strony o wysokiej efektywności i skomplikowaniu mechanizmów nerwowych. 2-1). że na preparacie mikroskopowym widzimy martwe komórki. Niełatwo jest określić. jakie są niezbędne do efektywnego łapania much. nie znajdujemy odpowiedzi. lecz trzy rodzaje różnych komórek (rys. że oko żaby zawiera wzorzec nerwowy pozwalający rozpoznawać muchy i inne owady. a ona. jaki przedstawiliśmy. RYSUNEK 2-1. Ustalenie związku między typem detektora a rodzajem komórki wymagato dużego sprytu. Podstawowa trudność polega na tym. System rozpoznawania bodźców wzrokowych. Oko kijanki ma bowiem nie cztery. Widocznie ten detektor pojawia się w późniejszej fazie rozwoju u dorosłego osobnika. odkrytych w siatkówce kijanki. ANATOMIA DETEKTORÓW Różnorodne funkcje czterech typów detektorów odkrytych w oku żaby mają swoje odpowiedniki w morfologii komórek nerwowych. Źródło: Pomeranz i Chung (1970). nie żabę. które komórki odpowiadają receptorom każdego z tych typów. I tu znowu odwołano się do logiki dedukcyjnej. Następnie udało się ustalić. Dlatego też Pomeranz i Chung szukali wsparcia w logice dedukcyjnej. Ponadto detektory te wysyłają impulsy do różnych części mózgu i każdy z nich wygląda inaczej. mimo takiego nadmiaru pożywienia. z drugiej ogranicza możliwości przystosowawcze. Dzięki istnieniu w oku żaby detektora owadów cały proces koordynacji wzrokowo-ruchowej związanej z łapaniem much zostaje znacznie uproszczony. Wtedy rzeczywiście widzimy cztery typy komórek. która z tych komórek odpowiada danemu receptorowi. że są to detektory wypukłych krawędzi. Oczywiście można zrobić sekcję oka żaby i oglądać je pod mikroskopem. aby móc równocześnie określić nie tylko. na przykład rozsypać wokół niej świeżo zabite muchy. Przygotowanie histologiczne zawsze narusza struktury nerwowe. b) klasyfikację neuronów rzeczywiście odkrytych u kijanki przez Pomeranza i Chunga (1970). Pozwoliło to na zidentyfikowanie komórek określonego rodzaju-tych. Mikrofotografia • (jednakowe powiększenie) trzech typów komórek zwojowych. udało się ustalić. szczegółowe badania fizjologiczne dokonane na żywych kijankach wykazały. Tak więc należy przypuszczać. Wystarczy jednak umieścić żabę w nowych warunkach. że na peryferiach siatkówki oka kijanki znajdują się komórki wyłącznie jednego rodzaju. których brak jest w oku kijanki. aby przystosowywać się do nowych warunków. Mózg żaby jest dość prymitywny. Pozostały już tylko do wyodrębnienia dwa rodzaje komórek: detektora kontrastu ruchu i detektora ciemności. może zginąć z głodu: w efekcie braku ruchu wzorzec zawodzi i żaba nie zwróci najmniejszej uwagi na otaczające ją martwe muchy." Nie potrafimy badać komórki pod mikroskopem i w tym samym czasie odprowadzać od niej impulsy elektryczne.dostarcza właśnie takich informacji. Rejestrując reakcje żywych kijanek na peryferyczne bodźce. Ale na pytanie. i c) fotografie komórek odkrytych przez Pomeranza i Chunga. ale i jak funkcjonuje. Przygotowanie komórki wzrokowej do badań mikroskopowych musi naruszyć jej funkcjonowanie jako detektora bodźców.

Pojedynczy neuron składa się z kilku części: ciała komórki (zwanego samą) oraz włókna nerwowego (zwanego aksonem). przeznaczony do wyodrębniania specyficznych informacji z obrazu wzrokowego. W istocie u wyżej niż żaba zorganizowanych osobników system przetwarzania informacji sensorycznych jest zbudowany w pewnym sensie znacznie prościej. Rezultatem tych badań było wykazanie. Włókna nerwowe i dendryty można rozpatrywać jako izolowane przewodniki. W samej synapsie pod wpływem napływającego b) RYSUNEK 2-2 a) Rysunek schematyczny różnych połączeń synaptycznych. którymi przekazywane są sygnały specyficzne dla układu nerwowego-impulsy elektryczne.dendryty. 2-2). b) Schemat budowy neuronu pokazujący promienistą strukturę aksonu i dendrytów wychodzących z ciała komórki. przegrupowywania i analizowania danych. Synapsa i dendryt Synapsa i soma Dendryty a) Dendryty METODY FIZJOLOGICZNE Neuron Podstawowym elementem układu nerwowego jest neuron-komórka. dostarczanych przez receptory z otaczającego środowiska. Akson jest zakończony albo niewielką liczbą odgałęzień. . po którym informacja przechodzi od jednego neuronu do drugiego. w których dokonuje się analiza informacji dostarczanej przez narządy zmysłów. Podobnie ciało komórkowe jednego neuronu może odbierać sygnały od niewielu lub też od tysięcy różnych neuronów. Proces ten przebiega małymi krokami. Wskaźniki te okazały się wystarczające do rozwiązania zagadki. Źródło: Eccles (1953). Ograniczymy się do wyłożenia podstawowych danych dotyczących budowy i funkcji neuronu. druga zaś jednowarstwowa. musimy najpierw zapoznać się z podstawową jednostką układu nerwowego.i metodami badania jego zachowania. Aby móc zrozumieć te zasady.neuronem . Następnie musimy poznać sposoby połączeń neuronów w obwody nerwowe. W połączeniach między neuronami bierze udział samo ciało komórki lub też jej cienkie wypustki . że żaba ma dość skomplikowany system analizy sensorycznej. Oczywiście nie należy oczekiwać. przez którą przechodzi informacja przekazywana z jednej części organizmu do drugiej.Spośród dwu pozostałych komórek jedna jest dwuwarstwowa. nosi nazwę synapsy (rys. Ponieważ detektorciemności ma większe pole recepcyjne i w dodatku spełnia znacznie prostsze funkcje niż detektor kontrastu ruchu. że detektory owadów znajdziemy u wszystkich zwierząt. część. ale jest równocześnie bardziej precyzyjny i elastyczny. Te elektryczne (a ściślej jonowe) sygnały są generowane w ciele komórki jako reakcje na pobudzenie wejść synaptycznych. albo też odgałęzień tych jest wiele i wówczas możliwa jest znaczna liczba połączeń synaptycznych z innymi neuronami. przy tym komórek drugiego rodzaju było znacznie więcej. Badania nad okiem żaby ilustrują metody i założenia będące podstawą badań fizjologicznych. c) Schemat połączeń neuronów w mózgu szczura i myszy. lecz skuteczne zasady łączenia. regulowany poprzez proste. w której pobudzenie jednego neuronu przekazywane jest do drugiego. powinien zatem mieć prostszą jednowarstwową strukturę.

każda z nich spełnia wyspecjalizowane funkcje. Jedynie w rzadkich przypadkach pobudzenie jednej synapsy wystarczy do pojawienia się impulsu w komórce odbiorczej. dlatego też jego aktywność można rejestrować jedynie wówczas. W takim wypadku wygodniej jest badać średnią aktywność sąsiadujących neuronów za pomocą makroelektrody. ale występują tu również pewne ograniczenia. mające nieco większą średnicę. W momencie.komórki przetwarzające energię fizyczną przekazywaną z sygnału zewnętrznego w impulsy elektryczne.impulsu uwolniona zostaje specyficzna substancja chemiczna . Wszystkie połączenia synaptyczne można podzielić na pobudzeniowe i hamujące. Często duże liczby sąsiadujących ze sobą neuronów zdają się wydobywać z nadchodzącego sygnału podobną informację. Dla nas szczególnie interesujące są tzw. gdy uda się nam połączyć przewodniki elektryczne z neuronami. Po wytworzeniu impulsu neuron przestaje działać przez okres 0. Przykładem takich komórek (receptorów) są pręciki i czopki w siatkówce oka. receptory .001 sek. pobudzenie zaś drugich zmniejsza je. która wypełnia lukę między zakończeniem aksonu od przekazującego impuls neuronu a częścią odbiorczą następnego neuronu. Reakcja komórek na pobudzenie wszystkich synaps jest rezultatem jakby „głosowania chemicznego": stosunek „głosów" płynących z synaps pobudzeniowych i hamujących na wejściu danego neuronu determinuje poziom jego finalnej aktywności. jeżeli ilość mediatora jest dostatecznie duża. co wywołuje zmianę normalnego potencjału elektrycznego tego neuronu. W celu rejestracji aktywności grupy leżących obok siebie włókien stosuje się makroelektrody. Dla większości systemów sensorycznych charakterystyczne są cienkie włókna nerwowe o średnicy 3-5 mikronów («). używa się bardzo małych elektrod-mikroelektrod. praktycznie zaś jest znacznie niższa i waha się w granicach 300-800 impulsów na sekundę. Przyrządem rejestrującym jest tu elektroda. zależnie od potrzeb badawczych. podobnie można fotografować obraz pojawiający się na ekranie oscylografu lub też analiza pojawiających się impulsów może być dokonana za pomocą komputera. oddzielne neurony w toku analizy i kodowania sygnałów sensorycznych współdziałają często z innymi w sposób złożony. aby dać możność obserwatorowi zarówno widzenia. zmiana potencjału elektrycznego ciała komórkowego neuronu osiąga wystarczający poziom do wzbudzenia impulsu. kiedy impulsy nerwowe przechodzą przez elektrodę. Jeżeli sygnał ten zostanie przekazany do głośnika. zanim w jego ciele komórkowym pojawi się impuls-reakcja. Zależnie od rodzaju mikroelektrody. W celu wyjaśnienia . Z drugiej strony. że nie udaje się jej dostrzec pod normalnym mikroskopem i widoczna staje się dopiero przy użyciu mikroskopu elektronowego. jak i mikroelektrody. który poprzez akson dociera do następnego połączenia synaptycznego. W użyciu są zarówno makroelektrody. W celu rejestracji obrazu zmian napięć w neuronie w ciągu określonego czasu posługujemy się zazwyczaj oscylografem. w celu regeneracji. Podobnie komórki wioskowe (włosowate) ucha wewnętrznego przekształcają energię mechaniczną sygnałów akustycznych w kod nerwowy. Ponadto aktywność neuronu przebiegającą w określonym czasie możemy zapisać na taśmie magnetofonowej. 1000 impulsów na sekundę. teoretycznie maksymalna częstotliwość reakcji neuronu wynosi ok. RYSUNEK 2-3 Elektryczna wtyczka umieszczona na czaszce Rejestracja reakcji neuronów Reakcja neuronu stanowi krótkie wyładowanie elektryczne. Aby zarejestrować aktywność pojedynczego neuronu. co pozwała na dokonanie analizy po jakimś czasie. które przekształcają elektromagnetyczną energię padającego na nie światła w impulsy nerwowe. Zwykle neuron musi otrzymać wiele impulsów. można usłyszeć trzask w momencie. na ekranie pojawiają się małe punkciki lub kreski. Pobudzenie pierwszych zwiększa prawdopodobieństwo reakcji neuronu. 2-3). Sygnał z wyjścia wzmacniacza przekazywany jest na monitor elektroniczny. gdzie cały ten proces powtarza się od nowa. jej końcówka ma średnicę od 0.1 do 1 mikrona. Znamy obecnie wiele różnych rodzajów komórek nerwowych. Częstotliwość reakcji neuronu zależy na ogół od częstotliwości i rodzaju impulsów na wejściu synaps. Czasem końcówka mikroelektrody'jest tak cienka. gdy neuron wytwarza impuls. jak i słyszenia reakcji neuronów wywołanych przez sygnały zewnętrzne (rys. Tak więc. aby słabe impulsy elektryczne komórki stały się dostępne dla obserwatora.mediator. tak że pojedyncze włókno nie może być odpowiedzialne za dostarczenie właściwej informacji do mózgu. Zwykle łączy się ją z wzmacniaczem elektrycznym.

Zanim jednak przystąpimy do stojącego przed nami zadania. Podstawowym przedmiotem naszego zainteresowania będzie system wzrokowy. rzadko ptaki. Pojedynczy neuron kory mózgu (a jest ich setki milionów) obejmuje. Nie będziemy sztywno posługiwać się terminologią przyjętą w neurologii i często będziemy używać takich terminów. należy wyrazić uznanie. Zasady budowy bloków strukturalnych układu nerwowego są takie same dla wszystkich modalności zmysłowych. że o połączeniach neuronów w oku oraz o wzrokowych ośrodkach mózgu wiemy więcej niż o innych systemach sensorycznych. jak receptor czy komórka zwojowa (ganglion). System wzrokowy człowieka zawiera około 125 milionów podstawowych elementów receptorycznych w każdym oku. W świetle tych liczb oraz uwzględniając czułość mikroelektrod używanych do badania pojedynczych neuronów i wiele czynników biologicznych. kiedy przedmiot porusza się z lewej strony. Na jeden centymetr sześcienny mózgu przypada aż 40 milionów synaps. tym bardziej złożone organizmy musimy wybierać do badań. badanie stacji synaptycznych jest niezmiernie użyteczne. mechanicznych i elektronicznych. Będziemy jednak musieli zatrzymać się w pewnym miejscu. OBWODY PODSTAWOWE Budowa bloków Badając budowę obwodu sensorycznego. i to. Kiedy poznamy już zasady budowy obwodów nerwowych dokonujących analizy sygnałów wzrokowych. nie dochodząc do tego ostatniego etapu. bada się tylko wówczas. A tymczasem. co otrzymujemy na wyjściu. zanim przejdziemy do wyczerpującego omówienia problemu. w zależności od tego. aby przejść (teoretycznie) do systemu neuronów reagujących tylko na bardzo złożone przedmioty. W takich sytuacjach wykorzystuje się mikroelektrody. Czy rzeczywiście można utworzyć detektor babci? Czy istnieje w mózgu komórka. TWORZENIE OBWODÓW NEURONOWYCH Mamy już teraz wszelkie niezbędne dane do utworzenia obwodów nerwowych. a to dlatego. jakie uzyskano do dziś. a czasem określane jako dwubiegunowe (bipolars) lub zwojowe {ganglion cells). powinniśmy zorientować się. że mimo to udało się nam nauczyć tak wiele.komórki amakrynowe. gdy konieczne je^ dokonanie operacji neurochirurgicznych. a po drugie dlatego. koloru i innych cech przedmiotów. Gdzie należy umieszczać elektrody? Dla sygnałów sensorycznych charakterystyczne jest łączne występowanie synaps włókien przewodzących informację sensoryczną w miejscu zwanym stacją synaptyczną lub stacją przekaźnikową. że zaczniemy od systemów sensorycznych. W toku badania różnorodnych typów analizy informacji w systemach sensorycznych należy zawsze pamiętać o nieprawdopodobnym stopniu złożoności połączeń elementów nerwowych mózgu. na przykład na pojawienie się w polu widzenia naszej babci. ruchu. Zaczniemy od prostych obwodów. Zaczniemy od bardzo prostych interakcji układu nerwowego i stopniowo będziemy postępować w ten sposób. Przeprowadzono liczne badania podstawowe nad okiem ostrogona (Limulusa). Oznacza to. Wybór zwierzęcia eksperymentalnego zależy od wielu czynników. jak łączyć neurony. łatwo będziemy mogli opracować analogiczne obwody dla innych systemów sensorycznych. po pierwsze dlatego. jak je»t przekształcana informacja sensoryczną. jakich dokonuje układ nerwowy. że stanowi materiał dla naszych celów dogodny. Inne zwierzęta. które w różny sposób zbierają i łączą nadchodzące impulsy nerwowe. musimy ostrzec Czytelnika. są niezmiernie obiecujące. od 6000 do 60 000 synaps. że badania dotyczące specyficznych funkcji pojedynczych komórek mózgu są w powijakach. takie jak ryb\. inne zaś ciągle wywołują dyskusje. komórki horyzontalne. Jak przejść od prostej reakcji światłoczułych receptorów oka do neuronu reagującego tylko wtedy. a następnie prześledzimy drogi nerwowe wiodące od nich do mózgu. gdy ich systemy sensoryczne dają nam więks/o możliwości w badaniu specyficznych typów kodowania nerwowego. Rezultaty. Analizując to. zwane po prostu komórkami nerwowymi. co dajemy na wejściu. Eksperymenty / ludźmi są zjawiskiem niezmiernie rzadkim. wszerz pola widzenia? Jak sformułować teorię obwodów neuronowych? Na kolejnych stronach tej książki będziemy tworzyć obwody neuronowe. kiedy przechodzi przez stację synaptyczną. jaką zasygnalizowaliśmy na początku książki. próbujemy dociec. przechodząc stopniowo do bardziej złożonych. w przeciwnym razie napotkamy trudność. przeprowadzana jest na połączeniach międ/> neuronami. Możliwe są tylko wtedy. aby sprawnie funkcjonowały. zdolne do wykrywania konturów figur.są to receptory lub odbiorniki oraz komórki. musimy wyróżnić dwa poziomy tego systemu: zespół komórek przetwarzających nadchodzące z zewnątrz sygnały fizyczne w wyjścia nerwowe. pozostałą część stanowią konstrukcje czysto teoretyczne. w czasie których rejestracja neuronów stanów i dopuszczalny margines samej operacji lub stanowi niezbędny element jej przebiegu. kiedy w istocie w grę wchodzi cały kompleks elementów . Ponieważ większość operacji. Rozpatrzmy problem wykrywania poruszającego się przedmiotu. która reaguje w specyficzny sposób tylko wtedy.istoty tych interakcji konieczne jest dokładne badanie pracy każdego neuronu z osobna. do jakiej części mózgu należy. Najczęściej eksperymentuje się z małpami i kotami. ale ciągle jeszcze niepełne. które także wpływają na pomyślny przebieg każdego badania tego typu. Część materiału przedstawionego w tym rozdziale to precyzyjnie ustalone fakty. . Niektóre z nich są ogólnie przyjęte. gdy ona pojawi się w polu widzenia? Analiza i rozpoznanie złożonych obrazów będzie tematem rozważań w następnym rozdziale. Czytając kolejne paragrafy trzeba pamiętać. że neuron> jego siatkówki są dostatecznie duże i dostęp do nich jest łatwy. Im bardziej chcemy zbliż> c się do człowieka.

receptory i komórki nerwowe. Jednakże wyjaśnienie istotnych dla nas cech neuronu będzie łatwiejsze. które wytwarza on w receptorze. z zasady będziemy pomijać mechanizmy przetwarzające intensywność sygnału fizycznego w częstotliwość poszczególnych reakcji. Model receptora przedstawiony został na rysunku 2-4. Sygnał o intensywności 5 oznacza sygnał o takiej intensywności. Rysunek 2-4 jest przykładem stosowania przyjętych oznaczeń. gdy ograniczymy podział na dwa podstawowe typy: przetworniki i łączniki (transfurmers andcumbiners).Receptor. dźwięk. różnorodne receptory i rozliczne rodzaje mechanizmów synaptycznych. Receptor reaguje na sygnały zewnętrzne .światło. działanie czynnika chemicznego-poprzez impuls nerwowy. z jaką receptor przewodzi impulsy nerwowe. Dla ułatwienia. RYSUNEK 2-5 . dla której reakcja neuronu stanowi pięć jednostek umownych. albo .w terminologii neurofizjologicznej . Tak więc intensywność sygnału będziemy przedstawiać za pomocą liczby impulsów nerwowych. dotyk. Wyjścia receptora oznaczyliśmy liczbami: wskazują one na szybkość.

foto recepto rów oka (słupki i czopki). Neuron ma często własne „wewnętrzne" tempo (częstotliwość) wyładowań. 2-5). Możemy badać równocześnie zaledwie kilka różnych komórek. minus aktywność na wszystkich wejściach hamujących. aby ich reakcje sumowały się w jednej komórce zwojowej.5". to na wyjściu neuronu aktywność maleje o 50 jednostek na każde 100 znajdujących się na wejściu. Energia świetlna docierając do oka rozkłada się na powierzchnię zbudowaną z oddzielnych receptorów. Tak więc. to zanika zdolność rozróżniania niejednakowych rozkładów światła w obrębie tego obszaru. Każdemu wejściu neuronu przypisana jest dodatnia lub ujemna wartość liczbowa-mnożnik. Zmiany te mogą się rozciągać na znacznej części oglądanej sceny. Źródło: Poiyak (1957).-0. . Dla ułatwienia. Im więcej receptorów zostanie przyłączonych do jednej komórki zwojowej. odpowiadając różnej jasności poszczególnych jej składników. często przyjmowana jest za 100. RYSUNEK 2-6. Ma ona dwa rodzaje połączeń. Rozmieszczenie połączeń nerwowych w aparacie receptorowym determinuje sposób kodowania tych zmian w postaci impulsów nerwowych w systemie wzrokowym. W miejscach odpowiadających konturom przedmiotów mogą występować znaczne i bardziej gwałtowne zmiany intensywności. Jednocześnie pożądane jest. Znaczna część wiedzy dotyczącej systemu połączeń neuronowych pochodzi z pewnych niezwykle pomysłowych eksperymentów. Jeżeli na przykład mnożnik na wejściu wynosi „0. Jeżeli wejście ma współczynnik . tym wrażliwszy będzie system na słabe sygnały świetlne. czyli wejść: pobudzeniowe i hamujące. połączenia pobudzeniowe (pobudzające) oznaczyliśmy na rysunku 2-5 strzałkami. ale na wyjściu przekazuje tylko jeden (chociaż może być skierowany w różne miejsca).Podstawowej wiedzy na temat oka dostarczyły badania nad okiem ostrogona (Limu- . Ale za podwyższenie wrażliwości trzeba zapłacić określoną cenę. to wejście hamujące.5x100). Maksymalną reakcję komórki zwojowej uzyskuje się przez zsumowanie reakcji jak największej liczby receptorów (rys. Hamowanie oboczne Metody badania systemu połączeń w siatkówce oka są dość skomplikowane. Wejście charakteryzujące się dodatnim (+) mnożnikiem. Przeanalizujemy w ogólnych zarysach rozmieszczenie receptorów jednego z systemów sensorycznych . a wejście mające ujemny (-) mnożnik. odpowiadająca spontanicznej aktywności. Aby zachować szczegóły układów świetlnych. komórka nerwowa może wysyłać impulsy nawet w takich wypadkach. kiedy na jej wejściu brak jest jakichkolwiek sygnałów. Wartość wyjścia neuronu obliczamy jako sumę algebraiczną aktywności własnej plus aktywność na wszystkich wejściach pobudzeniowych. Komórkę nerwową oznaczamy kółkiem. Aby system był dostatecznie wrażliwy.. najprościej będzie przyłączyć do każdej z komórek kolejnego poziomu (komórki zwojowe) jak najwięcej receptorów-tak. zmuszeni jesteśmy pójść na kompromis między utrzymaniem wrażliwości a rejestrowaniem szczegółów struktury sygnału. a czasem nawet równa 0. Oba te wymagania wydają się sprzeczne. W pewnych wypadkach wielkość ta może być większa lub mniejsza od 100. Jest to miejsce łączenia się różnych impulsów nerwowych. Mikrofotografia komórek siatkówki człowieka w obrębie plamki żółtej. 2-7). Neuron odbiera na wejściu znaczną liczbę impulsów. wyjście neuronu powiększa się o 50 jednostek (0. aby systemy sensoryczne były możliwie jak najbardziej wrażliwe na sygnały dopływające z otoczenia zewnętrznego. Wrażliwość a czułość sensoryczna Pożądane jest. Inaczej mówiąc. aby przechowywały one jak najwięcej szczegółów rozkładu energii odpowiadającego sygnałowi dochodzącemu z zewnątrz.5". Jeżeli jedna i ta sama komórka zwojowa zbiera reakcje receptorów z dużego obszaru siatkówki. Na rysunku 2-6 możemy zobaczyć znaczną liczbę ciasno stłoczonych receptorów siatkówki. pole odbiorcze komórki zwojowej powinno być dość małe. to wejście pobudzeniowe. że na każde 100 jednostek aktywności na wejściu. oznacza to. W opisywanych niżej obwodach częstotliwość własna. WYODRĘBNIANIE KONTURÓW W obrazie na siatkówce najistotniejszą informację niosą zmiany intensywności światła padającego na poszczególne części powierzchni siatkówki.Komórka nerwowa (rys. a połączenia hamujące kropkami. rozważając najlepszy sposób rozmieszczenia receptorów na pierwszym poziomie sensorycznego przetwarzania informacji.

możemy przyjąć. Jak się okazuje. to jednak obniża aktywność tej komórki (jeśli znajdowała się ona uprzednio w stanie aktywności). Jeżeli pobudzenie komórki zwojowej wzrasta.RYSUNEK 2-8. Załóżmy. RYSUNEK 2-7 lusa)-(rys. Zaczniemy ponownie od włączenia źródła światła pobudzającego receptor A. Tak więc. dlatego łatwo można je preparować. 2-11). kiedy podrażnimy jednocześnie oba receptory. zobaczmy. że jest ono związane z aktywnością receptora A. 2-8). kiedy światło skierowane jest bezpośrednio na receptor A (rys. z pominięciem soczewki i innych tkanek (rys. 2-9).hamowanie oboczne (lateral inhibition): aktywność . krab ostrogon. że wyłącznie receptor A oddziałuje na komórkę. Skierujmy teraz światło na receptor B (rys. Tym razem elektroda nie rejestruje żadnych zmian aktywności komórki zwojowej. chociaż światło padające na inne niż A receptory nie może wywołać reakcji w omawianej komórce zwojowej. Jednakże zanim stwierdzimy. siła reakcji komórki zwojowej maleje (rys. Źródło: Cornsweet (1970). że obserwowana jest reakcja komórki zwojowej. co się stanie. Ten prosty eksperyment pokazuje jeden z najważniejszych mechanizmów przetwarzania informacji sensorycznej . Najpierw preparujemy oko w ten sposób. Limulus. aby można było bezpośrednio stymulować odrębne receptory. 2-12). 2-10). a następnie oświetlimy receptor B. Następnie umieszczamy elektrodę w komórce zwojowej i włączamy światło. Dogodnie umieszczone oko ostrogona ma grube włókna nerwu wzrokowego. Widocznie receptor B nie wpływa na aktywność komórki zwojowej A.

w którym aktywność neuronów pobudzanych światłem o stałej intensywności byłaby stosunkowo słaba. który w efekcie końcowym będzie przesyłany do wyższych ośrodków nerwowych. Struktura aktywności neuronów byłaby wówczas jedynie bardziej lub mniej dokładnym powtórzeniem właściwości układu światła padającego na te receptory. Prostota jest tu tylko pozorna. Oko boczne ostrogom. Dla wyróżnienia konturów niezbędny jest taki układ. który powoduje. Daje to bowiem możliwość wyliczenia wszystkich przekształceń złożonego sygnału świetlnego. pozwala na obliczenie różnicy między dwoma wejściami. 2-13). Niezbędne są jakieś czynniki dodatkowe. Źródło: Cornsweet (1970). Pozornie koncepcja ta jest dość prosta. ale nie może stanowić mechanizmu wyodrębniania konturów figury za pomocą takiej sieci. gdzie wszystkie receptory ustawione są w jednym rzędzie. że reakcje jednej komórki mogą być odjęte od reakcji innej komórki. Dla pewnych celów byłoby to wystarczające. Problem wyodrębniania konturów polega na określeniu miejsca. w logicznie uporządkowany przekaz sensoryczny. niewiele by to dało (rys. Takie warunki może . Światło skierowane na receptor B Światło skierowane na receptor A Obwody służące do wyodrębniania konturów Przyjmując założenie o istnieniu mechanizmów hamowania obocznego. Wszystkie zostają oświetlone. Jeżeli receptory oraz komórki zwojowe byłyby połączone ze sobą w sposób prosty i bezpośredni. natomiast przy zmianach oświetlenia aktywność ta musi się znacznie zwiększać. Odzwierciedla ona działanie procesu hamowania. gdzie następuje zmiana intensywności światła. rozpatrzymy podstawowe cechy sieci wyodrębniania konturów figur.Światło na B Światło na A ł ł RYSUNEK 2-12 Rzeczywiste impulsy nerwowe RYSUNEK 2-9. jednej komórki jest modyfikowana przez aktywność sąsiadujących z nią komórek. Zaczniemy od sieci jednowymiarowej. padającego na powierzchnię receptorów. inaczej mówiąc.

I oto uzyskaliśmy bardzo interesujący wynik Najsilniejsza reakcja pojawia się przy konturach. 2-16). Scemy aby komórka zwojowa w ogóle nie reagowała na to źródło światła. . Musimy prowadzić bardzo staranne pomiary w celu ustalenia podstawo w ch wartość. Zauważcie również. Trzeba będzie poszukać kompromisu między dwoma typami obwodów. że wpływ jednego czynnego elementu na drugi jest wprost proporcjonalny do częstotliwości wyładowań^ W omawianym przypadku współczynnik proporcjonalności jest równy 0. gdzie aktywność własna ustalona J t — t r n u S C k r S n y c h zagadme. własnej możliwe są pozytywne . Musimy więc So Jednostek aktywności. Przy zwięk- . mech będzie po 5 z każdej strony. hamowanie ma charakter liniowy Wykres przedstawiony na rysunku 2-17 wskazuje. Jednak w momencie kiedy pojawia się spadek częstotliwości wyładowań neuronów. a drug. występujących w rzeczywistym procesie hamowania w k a d z i e nerwowym.16. me moglibyśmy uzykać negatywnej część. reakcji na pobudzenie. zarejestrowanej w sytuacji prawie identycznej z opisaną powyżej. że istnieje najwyraźniej pewien próg dla pojawienia się efektu hamowania: częstotliwość impulsów neuronu A zm. Tak jak i uprzednio obniża się częstotliwość impulsów nerwowych z chwilą. możemy zmienić również rodzaj informacji wydobywanej z obrazu wzrokowego.P<. Rozpatrzmy dla przykładu eouiący przypadek: mamy stale źródło światła 10 jednostek (oznacza to ze " b u E y t y m ^ a t ł e m receptor wytwarza reakcję charakteryzującą ac liczbą 10).t na 20 wyładowań na sekundę. dzięki któremu aktywność danego receptora zależy od " i w n S d receptorów lezących po obu jego stronach. Taki model jest zbyt jednostronny. poprzez zmniejszenie efektu hamowania oboranego. pozostawia z niego jedynie kontury. ale pozostaje rowmez informacja o względnych intensywnościach światła padającego na różne części obrazu.enia się dopiero wtedy gdy aktywność neuronu B osiągnie 10 wyładowań na sekundę. Neurony oddziałują na siebie wzajem: A oddziałuje na B tak jak B na A. gdy włączymy źródło światła A. Można to zrobić na przykład. ' W Mn to sposób zachowując ten sam schemat zasadniczy. . Nie uwzględnia różnic w oświetleniu padającym na rożne części obrazu wzrokowego. Po uważnej analizie tych schematów można dostrzec. S m n o ż n i k wynosi „-0.newmć hamowanie oboczne. Jeżeli byjej nie było. . ponieważ negatywna aktywność to ab ud DzTękHstniniu aktywność. P^edstawTony tu obwód reaguje wyiączme na kontury. ale zmieniając stosunki w procesie hamowania. ze ^ r e a g u j e tylko przy zrmanach różnic w intensywność. z których jeden zupełnie nie zmienia sygnału. . który wyodrębnia ze struktury pobudzenia Jeftaego tylko kontury. Na rysunku 2-17 przedstawione są zapisy graficzne aktywności neuronowej. Łatwo to oaągnąc usSwszy współczynnik połączeń miedzy komórką zwojową a sąsiednimi receptorami ^Rysunk! 2-14 i 2-15 pokazują system.erwsze staje * oczywista RYSUNEK 2-13 . Po p. Iluluje to wykres umieszczony u dołu rysunku 2-15.2" (rys. światła padającego na k Jn eczTość istnienia aktywności własnej komórki. negatywne reakcj iomórkr wyrażają się one w podwyższeniu lub obniżeniu jej normalnej aktywność. P r z e m k a świat w rysunek kreskowy.

OBWÓD PODSTAWOWY Światło Reakcja ISTOTNE OBLICZENIA Receptory 5 10 Komórki zwojowe 10 5 5 Reakcje RYSUNEK 2-14 Procesy przetwarzania .

U góry: Źródło: Ratliff (1965). Niżej: Źródło: Ratliff i Hartline (1959). .5 mm na powierzchni oka RYSUNEK 2-18.Receptor mórki zw Reakcje Odpowiada 0.

dokładnie nad miejscem. Przemieszczając światło odnajdu- Położenie szeniu częstotliwości wyładowań o każde 10 impulsów na sekundę uzyskuje się obniżenie efektu hamowania do wielkości równej 1. ale znacznie łatwiejsza do przeprowadzenia. gdzie znajdowała się elektroda (kółko z krzyżykiem na rysunku 2-18). W tym momencie zaczynały działać wszystkie czynniki hamujące.6 impulsów na sekundę.Położenie Rysunek 2-18 przedstawia rzeczywistą częstotliwość reakcji neuronu zarejestrowaną w oku kraba (ostrogona). jednak wydaje się nam. przeanalizujcie uważnie pasma przedstawione na rysunku 2-19. ale podstawowe cechy analizy są podobne. Sąsiednia komórka receptoryczna może wywołać zarówno zwiększenie. Z kształtu krzywej wynika. Czy występuje wrażenie.16. : Pola centralne i peryferyjne (center-surround fields) U bardziej złożonych organizmów. Elektrodę rejestrującą umieszczono na jednej komórce zwojowej. połączenia między receptorami i komórkami zwojowymi u wyższych organizmów mogą być pobudzeniowe. Elektrodę wprowadzono do komórki zwojowej i rejestrowano reakcje na bodziec świetlny. Jednakże ten podstawowy mechanizm jest wielce elastyczny i może być użyty do innych typów analizy obrazu wzrokowego. która nie zmienia się w obrębie danego pasa? Spróbujcie odnaleźć typ reakcji neuronu na taki układ pasm opierając się na schemacie przedstawionym na rysunku 2-16. pojedynczy receptor może się łączyć z wieloma różnymi komórkami zwojowymi i wtedy nie możemy tak ograniczyć źródła światła. Po pierwsze. Następnie maskę zdejmowano i na oko padał cały układ świateł. Wszystkie badane przez nas do tej pory systemy sensoryczne zdają się mieć mechanizmy wyodrębniania konturów. w której zrobiono maleńki otworek umieszczony. że reakcja neuronów dokładnie oddaje układ pobudzenia świetlnego. Zanim zakończymy ten eksperyment. W oku ostrogona dana komórka może mieć tylko negatywny wpływ na sąsiednie komórki. Jednak w toku analizy tych bardziej złożonych systemów wzrokowych pojawiają się nowe problemy. który opisywaliśmy wcześniej. Zarejestrowana aktywność przedstawiona została na rysunku 2-18 (krzywa oznaczona kółkami): sieć nerwowa nie reprodukuje już w prosty sposób bodźca świetlnego. jak i obniżenie aktywności w danej komórce zwojowej. Po drugie. nakrywszy przedtem oko maską. RYSUNEK 2-19. Rozważmy typowy zapis z siatkówki kota.20 -współczynnikowi. Aby odkryć reakcję na dany układ świateł. Jest to operacja równoważna z przemieszczaniem elektrody. aby pobudzało tylko jedną komórkę zwojową. trzeba było przemieszczać światło tak. Wykres (linia ciągła) przedstawia aktywność neuronów w porównaniu z rzeczywistym rozkładem intensywności dla bodźca świetlnego^ (oznaczonym linią przerywaną). Pouczająca będzie próba narysowania takich obwodów. pozostawiając elektrodę w pozycji stałej. U innych zwierząt sprawa przedstawia się odmiennie. na przykład ssaków. Źródło: Cornsweet (1970). że intensywność pojedynczego pasma nie jest jednolita. co przedstawiono na rysunku 2-16. co jest dość bliskie -0. Dzięki temu rozkład reakcji w oku ostrogona powinien być niemal identyczny z tym. świetlne i krzywa oznaczona trójkącikami na rysunku 2-18 odzwierciedla wynik aktywności neuronu bez hamowania. jak i hamujące. rezultat powinien odpowiadać waszemu spostrzeganiu tych pasm. Początkowo światło eksponowano. . W ten sposób w obwodzie tym współczynnik hamowania osiąga-0. Dzięki temu jedynie pobudzająca część pola recepcyjnego otrzymywała bodźce. który wspólnie wybraliśmy dla obwodu nakreślonego uprzednio. zaznaczone są granice szybko zmieniających się intensywności światła. Fotografia przedstawia ten sam test świetlny. Każde z pasm przedstawionych na fotografii ma jednakową intensywność. siatkówka działa nieco inaczej niż u kraba (ostrogona). że zaciemnienie przedstawionych pasm zmienia się w sposób jednolity? Czy każde z pasm ma jednakową intensywność. oparte na hamowaniu obocznym. jak to pokazują strzałki.

Typowy kształt obszaru pobudzeniowego to wydłużone koło ze średnicą około 0. Widać to na rysunku 2-20. Z kolei nieznacznie poruszając źródłem światła postaramy się dokładnie określić obszar na siatkówce. Obszar.Światło RYSUNEK 2-20. której pobudzenie prowadzi do wzmocnienia reakcji -jest to obszar pobudzeniowy. Kiedy odbierane źródło światła wychodzi poza granice tego kolistego obszaru pobudzeniowego.1 do 1 milimetra. który może aktywizować daną komórkę zwojową. Do rozkładu reakcji neuronu dołączyła się nowa właściwość: dana jednostka funkcjonalna reaguje na pobudzenie świetlne początkowym gwałtownym skokiem aktywności powyżej poziomu aktywności stałej. rodzaj reakcji komórki ulega zmianie: zamiast obniżenia aktywności do poziomu stałej aktywności własnej. . wyłączenie światła powoduje w komórce zwojowej krótkotrwały nagły skok aktywności. strefę pobudzeniową (rys. 2-21). ma także kształt kolisty i otacza. w którym pojawia się reakcja na zgaszenie światła. Światło RYSUNEK 2-21 Pole recepcyjne Pole recepcyjne Komórka zwojowa Wielkość reakcji komórki zwojowej Komórka zwojowa Wielkość reakcji komórki zwojowej jemy tę część siatkówki. przy czym poziom aktywności występujący w ślad za gwałtownym skokiem może być tylko nieznacznie wyższy od poziomu spontanicznej aktywności własnej.

Światło RYSUNEK 2-22 centrum. które dotychczas rozpatrywaliśmy. tzn. Ogólnie możemy przyjąć. typ reakcji. 2-22). że układ nerwowy jest raczej symetryczny. Nazwiemy je jednostkami wyłączeniowymi pole centralne i włączeniowymi pole peryferyjne. jak i na peryferie. poprzedzonego jednak krótkotrwałą. że obszar centralny jest całkowicie powiązany z pobudzeniowym systemem włączeniowym. a pobudzana poprzez stymulację peryferii. gdzie jednostka jest hamowana w momencie stymulacji obszaru centralnego. zarówno na Komórka zwojowa RYSUNEK 2-23 . możemy bez większego wysiłku skonstruować odpowiednie obwody. A zatem jako uzupełniające w stosunku do jednostek włączeniowych pole centralne i wyłączeniowych pole peryferyjne istnieją w tej samej liczbie jednostki z odwrotnym typem organizacji. uzupełniający w stosunku do pierwszego. Dlatego też. że istnieje tu szereg możliwości. Oświetlenie części centralnej prowadzi do wzmocnienia aktywności komórki zwojowej. może w ogóle nie wywołać żadnej obserwowalnej reakcji (rys. 2-23).do obniżenia aktywności tej komórki. Stwarza to konieczność wprowadzenia widocznej na diagramie nowej Pole recepcyjne Komórka zwojowa Wielkość reakcji komórki zwojowej Taką jednostkę funkcjonalną . odkrywszy jakiś charakterystyczny dlań rodzaj reakcji. Pole recepcyjne Obwody włączeniowo-wyłączeniowe Jakie mechanizmy nerwowe prowadzą do takiego uzupełniającego układu włączeniowo-wylączeniowego? Wykorzystując podstawowe mechanizmy receptor-komórka zwojowa. Problem jednak w tym. możemy się spodziewać. Jedną z możliwości jest założenie. Rozproszone światło na całe pola recepcyjne. Rozpatrzmy pole z „plus-centrum" i „minus-peryferie". że powinien istnieć drugi. wzmożoną aktywnością zaraz po wyłączeniu źródła światła. a peryferie są w pełni powiązane z hamującym systemem wyłączeniowym (rys.komórkę zwojową wraz z jej polem recepcyjnym-będziemy nazywać jednostką włączeniową (+) pole centralne i wyłączeniową (-) pole peryferyjne (on center-offsurround). oświetlenie peryferii . jakim mechanizmem posługuje się rzeczywisty układ nerwowy? Możemy przyjąć.

Źródło: Kuffler (1953). Połączenia z obu dwubiegunowych komórek zbiegają się w jednej komórce zwojowej. zwanej komórką dwubiegunową. że reakcje receptorów. bez względu na ich usytuowanie w polu. mogą być hamujące lub pobudzeniowe. kiedy nie ma tak ostrej granicy. Reakcja komórki zwojowej z siatkówki złotej rybki na pobudzenie półsekundowymi błyskami świetlnymi.. że istnieje ścisłe rozgraniczenie między obszarami centralnymi a peryferyjnymi. . Zakłada ono jednak. Ą co dzieje się wówczas. Nad każdym zapisem z prawej strony umieszczono dane dotyczące długości fal wietlnych.RYSUNEK 2-24 komórki. co Światło padające na: Obszar „plus" Reakcja komórki Intensywność światła Obszar „minus" b Równocześnie na „plus" a + b i „minus" RYSUNEK 2-26. jest to niewątpliwie proste uzupełnienie mechanizmu . MacNichol i Wolbarsht (1960). a w obszarze „minus" hamujące. ale w obszarze „plus" przeważają połączenia pobudzeniowe. Jedna komórka dwubiegunowa odbiera impulsy płynące od receptorów z części „minus" pola. a druga z części „plus". RYSUNEK 2-25.plus"-„minus". W obszarze centralnym będą przeważać połączenia pobudzeniowe. Źródło: Wagner. a różnice są trudno uchwytne? Załóżmy. W omawianym przypadku ogólny wzorzec reakcji będzie taki sam.

„minusperyferie" układ stosunków jest odwrotny. Ta ważna właściwość komórek wrażliwych na długość fal świetlnych będzie szczegółowo omówiona w rozdziale 5. Aktualnie jednak nie dysponujemy takimi danymi. zwróćcie uwagę na skok reakcji typu „minus" przy zgaszeniu światła. w środku-przy obniżonej intensywności i na prawo . Na rysunku 2-25b światło pobudza obszar „minus". stosowanych zazwyczaj w typowych eksperymentach. Na rysunku 2-25a światło pada na obszar „plus". Na rysunku 2-25 a+b pokazana jest reakcja na połączenie oddziaływań a i b. przedstawione są trzy warianty reakcji na dwa poziomy intensywności światła: na lewo-przy umiarkowanej intensywności światła. Inne. minus-peryferie". Początkowo częstotliwość reakcji komórki gwałtownie wzrasta-do około 80 impulsów na sekundę. W tej komórce następuje wyraźny krótkotrwały spadek aktywności do 5 impulsów na sekundę. tak więc aktywność wzbudzona była znacznie wyższa. a jest ich wiele.doprowadzi do reakcji typu „plus". Białe kółka odpowiadają reakcji komórki zwojowej. ale też przy oświetleniu różnych obszarów różnymi barwami. Reakcja na sygnał. Na rysunku 2-28 przedstawione jest takie połączenie między poziomem REAKCJE W CZASIE Zwróciliśmy już uwagę na przemijający skok aktywności jako typową reakcję na zapalenie światła. jak to dokonuje się rzeczywiście w układzie nerwowym. mimo to spróbujemy coś wymyśleć. ale za każdym razem bodźcem jest światło o innej długości fal. 2-24).ponownie przy umiarkowanej. będzie zależała od stosunku elementów pobudzeniowych do elementów hamujących na danym obszarze. Nie jest w pełni jasne. w omawianym wypadku aktywność własna komórki wynosiła 30 impulsów na sekundę. Jeszcze inne komórki wydają się nie reagować na żaden ze standardowych bodźców. pracującej w „systemie plus-minus". Częstotliwość taka utrzymuje się do momentu zgaszenia światła. . wytwarzającego przemijającą reakcję. Dla obszaru typu „plus-centrum". A nawet proste komórki zwojowe z koncentrycznymi polami recepcyjnymi w zmienionych warunkach wytwarzają dość skomplikowane układy reakcji. występuje ona bardzo wyraźnie. ale bez koncentrycznego pola recepcyjnego. W siatkówce kota około 30-50% komórek zwojowych reaguje na pobudzenie w sposób zgodny z formułą „centrum-peryferie". który utrzymuje się w pozostałym czasie oddziaływania bodźca. ale z polami recepcyjnymi o przedziwnych kształtach. a na peryferiach połączenia hamujące. Obwody służące do wytwarzania przemijających reakcji Łatwiej jest zbudować model mechanizmu nerwowego. który nadchodzi z dowolnego punktu w dowolnym obszarze pola. Oba opisane tu sposoby połączeń komórek receptorycznych prowadzą do tych samych w zasadzie rezultatów. Rezultat zależny jest od względnego zmieszania światła w obszarach „plus" i „minus". Pozostałe komórki wykazują bardzo zróżnicowane upodobania. 2-27. niż stwierdzić. Jedne z nich reagują tylko na zapalenie albo tylko na zgaszenie światła. należą do typu „centrum-peryferie". czy też jest to autentyczne zwiększenie wrażliwości właśnie na bodziec przemijający (krótkotrwałe oświetlenie). co da reakcję typu „minus" (rys. pokazane zostały reakcje komórki na pobudzenie światłem o umiarkowanej i wysokiej intensywności. a dla wyjaśnienia rzeczywistego mechanizmu niezbędne są uważne i trudne badania mikroanatomii poszczególnych komórek. której aktywność hamowana jest pod wpływem bodźca świetlnego. Czarne kółka na rysunku 2-27 pokazują reakcje komórki zwojowej. to znaczy do poziomu znacznie niższego niż ten. czy ta charakterystyczna reakcja to przejaw działania mechanizmów adaptacyjnych. Rysunek 2-26 przedstawia reakcje komórki zwojowej pochodzącej z siatkówki złotej rybki na pobudzenia światłem o różnych barwach. po zmianie długości fal świetlnych komórka zwojowa przechodzi od reakcji „plus" do reakcji „minus". Dla stworzenia modelu wystarczy wykorzystać zasady funkcjonowania obwodów podstawowych. RYSUNEK. Rysunek 2-27 przedstawia krzywą przebiegu tej reakcji. aby później równie szybko ustabilizować się na poziomie 40 impulsów na sekundę. Jak się okazuje. Jaki by nie był mechanizm tej przemijającej reakcji. zapewniających zmniejszenie szybkości reakcji komórki i uczynienie całego systemu mniej wrażliwym na długotrwałe pobudzenie. Grupę receptorów oświetlano przez około 2 sekundy. Źródło: Ratiiff(1961). Łatwo możemy uzyskać przemijającą reakcję przez wprowadzenie do systemu łączącego dwie komórki obok połączenia pobudzeniowego równoległego połączenia hamującego. Na rysunku 2-25 przedstawione są reakcje komórki zwojowej typu „plus-centrum. Czas (w sekundach) Ten podstawowy mechanizm „centrum-peryferie" może funkcjonować nie tylko przy oświetleniu światłem białym. Pobudzana jest stale ta sama część pola recepcyjnego.

kiedy zaczyna działać proces hamowania. aby komórka B mogła bezpośrednio hamować A. Takie systemy są dość powszechne w obwodach elektronicznych.do tej pory nie wiadomo. które występuje między komórkami sąsiadującymi ze sobą. wówczas nie będzie dla tego samego neuronu równoczesnych połączeń pobudzeniowych i hamujących. w tym obwodzie opóźnienie hamowania jest wmontowane w ten sam mechanizm i dlatego wszystkie jego ogniwa mogą działać z jednakową prędkością. Aktywność końcowa będzie zależała od stosunku oddziaływania kanału pobudzeniowego do oddziaływania kanału hamującego. że proces hamowania rozwija się wolniej niż proces pobudzania. W literaturze fachowej te dwa mechanizmy określane są jako hamowanie naprzednie (forward inhibition). częstotliwość impulsów obniża się lub całkowicie zanika. że rozchodzenie się impulsów hamujących będzie znacznie wolniejsze niż rozchodzenie się impulsów pobudzeniowych. Właściwie komórka A nie jest wcale niezbędna. Jeszcze inny sposób uzyskania efektu reakcji przemijającej przedstawiony jest na rysunku 2-30. Pośrednicząca komórka F zapewnia sprzężenie zwrotne. Oczywiście. Tak jak w poprzednim wypadku uzyskamy efekt przemijającej reakcji pod warunkiem. Wykres pokazuje system hamowania w wyniku sprzężenia zwrotnego: reakcja na wyjściu komórki B działa hamująco na wyjście komórki A. Wtedy po zapaleniu światła reakcja neuronów nasila się. załóżmy. Na przykład usuwając komórkę F tak. można uprościć pętlę sprzężenia zwrotnego. w odróżnieniu od hamowania obocznego.komórek dwubiegunowych i zwojowych. Tendencja do pobudzenia wywołana pojawieniem się światła napotyka przeciwdziałanie ze strony równoległego połączenia hamującego. ze tylko ten sposób hamowania poprzez sprzężenie zwrotne pozwala automatycznie wyjaśnić występowanie salwy szybkich impulsów przy zgaszeniu światła. ponieważ system pobudzenia działa szybciej. Reakcja komórki zwojowej wywiera wpływ zwrotny na komórki dostarczające jej impulsów wejściowych. lateralnego. Aby nie doprowadzić do pełnego zablokowania reakcji. Nieco później. W odróżnieniu od innych mechanizmów. Ale czy istnieją w obwodach nerwowych . . 2-29). można przekazać sygnał z wyjścia B wprost na jej wejście-i komórka będzie bezpośrednio hamować samą siebie. Istnieje alternatywny obwód dla wywołania zachowania przemijającego: hamowanie zachodzi poprzez odrębny łańcuch neuronów (rys. Zauważcie jednak.

Na przykład.stałych i będących w ruchu. Siatkówka oka królika. jeżeli przemieszczamy wiązkę świetlną z lewej strony na prawą poprzez jednostkę „centrum-peryferie". Obszar centralny wytwarza reakcje typu „plus-minus" (oznaczone symbolem ± ) . a poza tym na nic innego. Źródło: Barlow. . Hill i Lenek (1964). 2-31). Idealny byłby taki detektor. znowu hamowanie i w końcu znów aktywność własna (rys. W środku rysunku przedstawiono układ pól odbiorczych. naprzedni i typu sprzężenia zwrotnego. nie wywołuje żadnej reakcji. potem zaś pobudzenie. gdy światło będzie padało po lewej stronie peryferii. który ma wybiórczą wrażliwość na kierunek. później pojawi się efekt hamowania. polega na wykryciu i ocenie ruchu. wiewiórki.Badaliśmy trzy różne typy mechanizmów „pobudzenie-hamowanie": oboczny. Poruszające się źródło światła RYSUNEK 2-32. które pozostają niezmienne. Hamowanie naprzednie oraz hamowanie typu sprzężenia zwrotnego pozwala na subtelne dostosowywanie reakcji neuronów do czasowych zmian w oświetleniu. zanotujemy aktywność własną. jaki musi rozwiązać system wzrokowy. jak i na drugie. Hamowanie oboczne wpływa na zaostrzenie konturów. wyodrębnienie ich i hamowanie tych aspektów. a nawet na szybkość poruszającego się bodźca. REAGOWANIE NA RUCH Ostatni z podstawowych problemów. Pole recepcyjne Kierunek ruchu Komórka zwojowa Elektroda Reakcja komórki zwojowej RYSUNEK 2-31 reagują one zarówno na jedne. zapewnia dostosowanie się systemu wzrokowego do zmian w strukturze przestrzennej bodźca świetlnego. Detektor ruchu powinien reagować "wyłącznie na poruszający się przedmiot. reakcja będzie ulegała zmianie zgodnie z lokalizacją światła w polu recepcyjnym tego systemu: początkowo. Najwidoczniej podstawową strategią układu nerwowego jest przede wszystkim wykrywanie zmiennych aspektów sygnałów zewnętrznych. Większość dotychczas rozpatrywanych receptorów nie jest przeznaczona do odróżniania przedmiotów . Oczywiście. Taka kolejność reakcji nie pozwala jeszcze na traktowanie danej jednostki jako detektora ruchu. jak widać. 2-32). pobudzenie świetlne peryferii tego obszaru (przedstawione za pomocą symbolu O). Poszukiwanie detektorów ruchu we wzrokowym systemie nerwowym zakończy się z pewnością ich wykryciem. żaby posiada elementy wyposażone w wybiórczą wrażliwość na określone rodzaje ruchu. Zapoznajmy się więc z dostępnymi informacjami o systemie wzrokowym królika (rys.

ani też na bodziec poruszający się z prawa na lewo. Pierwsząjest to. Dlatego możemy oczekiwać. Na rysunku 2-34c światło osiągnęło już dwa receptory. Dlatego. 2-34<?) aż do momentu. muszą cechować je dwie właściwości. a w konsekwencji i komórki zwojowej do-10 jednostek. co w efekcie doprowadziłoby do zredukowania reakcji drugiego receptora. jak daleko znajduje się ten obszar od poruszającego się bodźca. tak że może on już objąć wpływem hamującym pierwszy receptor. Prześledźmy rysunek 2-34. 2-?>Ab). Impulsy te zostały całkowicie zniesione przez hamujący wpływ komórki położonej na prawo. W momencie. kiedy światło dociera do trzeciego receptora (rys. hamowanie zaczyna działać. kiedy światło przekroczy granice pola recepcyjnego i opóźniony wpływ hamowania rozprzestrzeni się na całym polu. w dalszym ciągu zachodzą zmiany analogiczne do opisanych.jak i procesów pobudzenia w układzie nerwowym zależny jest od stopnia intensywności bodźca. W tym wypadku uzyskamy zupełnie inny wzorzec reakcji (rys. sumaryczna reakcja na wyjściu komórki zwojowej wzrasta do 20 jednostek. to znaczy pionowo w dół (2 impulsy). Ruch można byłoby wykryć przez obniżenie częstotliwości reakcji w stosunku do normalnego poziomu aktywności własnej. że obwody te są szczególnie wrażliwe na kontury. Światło porusza się z lewej strony na prawą. w jakim kierunku porusza się plamka po polu recepcyjnym. Widzieliśmy. Początkowa intensywność światła jest równa 10 jednostkom. Obwody służące do wykrywania ruchu Jak pracuje detektor ruchu? Wiemy. Posługując się tym schematem podstawowym. Kiedy jednak Światło porusza się z lewej strony na prawą « »- najjaśniejsza część plamki świetlnej (o intensywności równej 20) dociera do pierwszego receptora. dla każdego kierunku ruchu podano odpowiednią częstotliwość reakcji. 2-34a) komórka zwojowa nie reaguje. że dobry detektor ruchu powinien reagować w sposób najbardziej aktywny na bodziec poruszający się z określoną prędkością.Strzałki wskazują. Ponieważ hamowanie jest opóźnione. ale ciągle jeszcze brak reakcji komórki zwojowej. Teraz bodziec o wysokiej intensywności oddziałuje na trzy receptory. możemy zbudować niezwykle skomplikowane detektory ruchu. reakcja komórki zwojowej pozostaje na stałym poziomie (20 jednostek). Co więcej. pomimo że trzy receptory odbierają silniejsze pobudzenie. A opóźnienie hamowania oddziałującego na określony obszar receptorów może zależeć od tego. że reakcje Światło porusza się z prawej strony na lewą Receptor Obwody hamujące Komórka zwojowa RYSUNEK 2-33. ani wzrost. zostaje on pobudzony do poziomu 20 jednostek (a wpływ hamujący utrzymuje się stale na poziomie -10) i wówczas komórka zwojowa wytwarza reakcję na wyjściu równą 10 jednostkom (patrz rys. Każde połączenie hamujące powoduje opóżnienie o jednostkę czasu. Aby mechanizmy te reagowały w określonym kierunku. 2-35). odpowiadającą prędkości rozchodzenia się hamowania w polu recepcyjnym. Liczby wskazują tu nie mnożnik przyrostu. Światło porusza się z prawej strony na lewą. ale nie reagują odmiennie w zależności od kierunku ruchu. W miarę jak światło porusza się. Rysunek 2-33 pokazuje obwód podstawowy. w omawianym wypadku jest równa 0 (rys. Na rysunku 2-356 światło dotarło już do pierwszego receptora. Hamowanie z prawej strony nasila się już w momencie pobudzenia pierwszego receptora i uniemożliwia jego reakcję. Zbudowaliśmy detektor ruchu wrażliwy na jeden kierunek ruchu. Gdyby hamowanie nie było opóźnione. . Jednak z powodu opóźnienia hamowania nie zachodzą żadne zmiany w reakcji komórki zwojowej. 2-34/). Reakcję maksymalną (79 impulsów) wywołuje ruch bodźca pionowo w górę. dokonajmy niezbędnych obliczeń. drugą zaś to. że w normalnym polu recepcyjnym znajdują się mechanizmy hamowania obocznego. a hamowane są na poziomie -10. Zwróćcie uwagę na przykład na fakt. wówczas hamujący wpływ pierwszego receptora wzrastałby szybko. że hamowanie oboczne ma pojawić się z pewnym opóźnieniem. że połączenia hamujące powinny być asymetryczne. przedstawiono tu mnożniki przyrostu dla każdego połączenia. Ale brak jeszcze nasilenia hamowania ze strony pierwszego receptora w stosunku do drugiego. reakcję minimalną-jego ruch w kierunku przeciwnym. Wówczas reakcja komórki zwojowej obniży się do poziomu wyjściowego. Reakcja komórki zwojowej będzie utrzymywała się na poziomie 20 jednostek (rys. 2-3Ąd). ani obniżenie. Na dolnym wykresie przedstawiono częstotliwość reakcji przy poruszaniu się bodźca w pośrednich kierunkach. czas reakcji zarówno procesów hamowania. pierwsza komórka ciągle jeszcze nie odebrała podwyższonego działania hamującego i obie komórki reagują na poziomie 20 jednostek. lecz rzeczywistą częstotliwość reakcji. I dlatego na wyjściu każdego z receptorów jest ich 10. Najpierw (rys. ale minęło już dość czasu od pobudzenia drugiego receptora. Detektor ten nie reaguje ani na nieruchomy bodziec świetlny. Opóźnienie hamowania jest wyjątkowo ważne.

RYSUNEK 2-35 .

jakie zachodzą w połączeniach synaptycznych siatkówki. Reakcja powinna być takajakby światło poruszało się w sposób ciągły z jednego receptora na drugi. Łatwo możemy „oszukać" detektor ruchu: wystarczy w tym celu przekazać krótki błysk światła na jeden receptor. Do jednej warstwy dochodzą włókna nerwowe z jednego oka. U większości zwierząt badano tylko te komórki.ciała kolankowatego bocznego (Lateral Geniculate Nucleiis. który pobudził aktywność nerwową w określonej części siatkówki jednego oka. jakie powstają w dynamicznym środowisku wizualnym. w jednej z trzech warstw komórek tworzących siatkówkę. zjawisko to nazywamy zjawiskiem fi. Następnie bowiem sygnały nerwowe przewodzone są za pomocą nerwu wzrokowego do wyższych ośrodków. że w LGN nie następuje żadna istotna faza przetwarzania informacji płynącej z siatkówki. aby impuls był przekazywany dalej. lecz również od intensywności bodźca. LGN zbudowane jest z oddzielnych warstw. leżącej bezpośrednio nad warstwą poprzednią lub pod nią. docierają do określonego obszaru warstwy LGN. w mózgu. od zmian wywołanych ruchami w świecie zewnętrznym. nie potrzebują wzmacniaczy. Nie można również przypisać tej funkcji LGN. W omawianych obwodach brak jest jakichkolwiek elementów pozwalających na odróżnienie ruchów wywołanych zmianą położenia głowy czy oka od ruchów wykonywanych aktualnie przez przedmioty zewnętrzne. Nerw wzrokowy / Nerw wzrokowy Skrzyżowanie wzrokowe •zyzowanie 'okowe RYSUNEK 2-36 Kora wzroków PRZETWARZANIE SYGNAŁÓW W CIELE KOLANKOWATYM BOCZNYM Przeprowadzona przez nas analiza pozwala opisać i wyjaśnić mechanizm wyodrębniania podstawowych cech obrazu wzrokowego. Najwidoczniej wyższe mechanizmy mózgowe w jakiś sposób konfrontują informację płynącą od detektorów ruchu z nakazami motorycznymi. przesyłając informację wzrokową na następny poziom przetwarzania. Sygnały płynące od widzianego przedmiotu. Nadszedł czas.LGN). Zachodzące tu procesy to zaledwie pierwszy poziom analizy sygnałów. rzeczywistości tylko stacją przekaźnikową. bez żadnej deformacji. Wydaje się. możemy jedynie wymienić kilka hipotez. Włókna odchodzące z przyległych do siebie części siatkówki dochodzą do przyległych do siebie części LGN. gdzie następuje ich przetwarzanie (rys. w odróżnieniu od innych systemów komunikacji. warstwowej budowy LGN do dziś jest dla nas zagadką. Zbliżone są rozmiarami i zbudowane na tej samej zasadzie „centrum-peryferie". Chociaż przedstawione obwody ilustrują możliwe mechanizmy służące do wykrywania ruchu. trzy warstwy u kota. Kanały nerwowe. wywołanych ruchami głowy i oczu. a także przejrzysta struktura anatomiczna LGN sugerują. sterującymi ruchami głowy i oczu. Odległość między lampkami pozwalająca na pojawienie się zjawiska/ musi być znacznie większa niż średnica pola recepcyjnego przeciętnego detektora ruchu w typowym systemie wzrokowym. które znajdują się w samym oku.błysk światła na sąsiedni receptor. aby prześledzić tę drogę i zobaczyć. należy pamiętać. że dalsze przetwarzanie i analiza informacji sensorycznej powinny zachodzić w tym ośrodku mózgowym. Sygnały nerwowe z siatkówki płyną aksonami z komórek zwojowych do następnej stacji przekaźnikowej . nie pozwalają jednak na wyjaśnienie wszystkich problemów. 2-36). LGN jest w. które wydają się dość prawdopodobne. W rzeczywistości widzimy ruch ciągły. Pola recepcyjne włókien wychodzących z LGN są niemal identyczne z polami recepcyjnymi komórek zwojowych siatkówki. Na przykład. sześć u małpy i u człowieka. po określonej przerwie . jeżeli dwie lampki rozmieszczone w określonych względem siebie odstępach zapalają się naprzemiennie. Rola uporządkowanej. do przylegającej warstwy dociera informacja z drugiego oka i tak na przemian. w jaki sposób informacja wzrokowa zostaje przetworzona. Być może.detektorów będą zależeć nie tylko od szybkości ruchu. w przeciwnym wypadku byłoby niemożliwe odróżnienie zmian obrazu na siatkówce. a sygnały z analogicznej części siatkówki drugiego oka (w którym aktywność wzbudził ten sam przedmiot) do odpowiedniego obszaru innej warstwy LGN. że do LGN docierają nie tylko impulsy z . Dlatego sąsiadujące ze sobą części LGN otrzymują informację nerwową od sąsiadujących ze sobą części pola widzenia. 2-36). a następnie. leżących jedne na drugich podobnie jak w przekładańcu. Tu włókna biegnące z komórek siatkówki tworzą połączenia synaptyczne ż neuronami przekazującymi informację sensoryczną do projekcyjnych pól kory mózgowej (rys. Do czego zatem ono służy? Zagadka ta ciągle jeszcze nie jest rozwiązana. Precyzja operacji przetwarzania informacji. Oczekiwanie to jednak nie znajduje potwierdzenia.

służące do przetwarzania sygnałów. 1 WYODRĘBNIANIE CECH W analizie informacji wzrokowej przesyłanej z LGN uczestniczą trzy różne części kory. Po przejściu przez LGN informacja wzrokowa dochodzi do odpowiednich obszarówp projekcyjnych kory mózgowej. Na razie jednak nie została udowodniona. W korze wzrokowej znowu pojawiają się obwody nerwowe. które. Analiza sygnału sensorycznego zaczyna się w czwartej i piątej warstwie i jest kontynuowana w wyższych warstwach kory. że aktywność tych niesensorycz-: nych dróg polega na tym. kiedy mała plamka świetlna przemieszcza się na siatkówce. po czym informacja wzrokowa przechodzi do innych części mózgu. że LGN działa na zasadzie regulatora intensywności sygnałów wzrokowych. Dlatego wydaje się możliwe. Jeżeli będziemy rejestrować aktywność elektryczną tej warstwy. między warstwami kory istnieje wiele połączeń. Pola wzrokowe kory zbudowane są tak. Podobnie jak LGN. że włókna odchodzące od sąsiadujących ze sobą części siatkówki docierają do sąsiadujących części kory. Jest jednak różnica między tymi komórkami a komórkami siatkówki. które znajdują się w siatkówce oka. płynących z oka do mózgu. Jest to kusząca hipoteza. Z trzech części kory dwie otrzymują sygnały prosto z LGN. że istnieją w niej komórki. Przypuszcza się. przy czym duża liczba oraz znaczne zróżnicowanie detektorów korowych w różnych obszarach kory pozwalają na specyficzną analizę cech sygnałów w danym obszarze. Każda z nich kontroluje niewielki odcinek siatkówki-pole recepcyjne-i komórka zwojowa reaguje tylko wówczas. zawiadują uczeniem się i przechowywaniem nawyków wzrokowych. ostrożnie wprowadzając elektrodę przez leżące nad nią trzy warstwy na głębokość kilku milimetrów. Włókna wychodzące ze wzrokowych pól kory dochodzą przede wszystkim do płatów skroniowych mózgu. ale również sygnały z różnych części mózgu. Kora ma zupełnie inny . Reakcje detektorowych komórek siatkówki są nadzwyczaj specyficzne. Ciało kolankowate boczne przesyła informację bezpośrednio do czwartej warstwy kory. a szczególnie z twom siatkowa-: tego (reticular formation) pnia mózgu. między wszystkimi trzema częściami istnieje mnóstwo wzajemnych połączeń. Składa się z pięciu warstw. RYSUNEK 2-37 Proste komórki Charakterystyka reakcji. że pomagają one wybierać te sygnały sensoryczne. Ogólny obraz procesu przetwarzania informacji w korze mózgowej obejmuje stopniowe przekształcanie i analizę specyficznych aspektów sygnału. Analiza dokonywana jest kolejno w różnych częściach kory. . kiedy bodziec natrafi na to niewielkie określone pole. kora wzrokowa zbudowana jest warstwowo. to zobaczymy. Są one funkcjonalnie podobne do tych.siatkówki. Czy są w obrazie kontury? Czy są krawędzie? Ciemne lin ie? Czy tło jest jaśniejsze? Czy też jest to świecący błysk na ciemnym tle? Jaki jest kierunek ruchu? Czy wychodzi poza dany obszar? Czy zmienia kierunek? Na wszystkie te pytania detektory korowe muszą znaleźć odpowiedź. jak się wydaje. które reagują zawsze. które należy przekazać dalej. gdzie zaczyna się proces analizy. Jednakże w odróżnieniu od LGN. Włókna dochodzące z LGN kończą się głównie w czwartej i piątej warstwie (licząc od powierzchni kory).

to istnieją również układy o właściwościach dopełniających.oznaczymy symbolami .(rys. a jeżeli należą one do typu „minus-centrum". jak to przedstawia rysunek 2-40. że skoro odnaleźliśmy układ hamowanie-pobudzenie-hamowanie. ponieważ nikt dotąd nie odnalazł takich obwodów w realnym układzie nerwowym. to obok niej odkrywamy drugą. gdy zestawimy razem te proste obwody.który wywołuje ich reakcje. kiedy odnajdziemy taką pobudzeniową linię. Każdy sygnał o innej strukturze wywoła reakcję niższą od maksymalnej (rys. to drugi . Zazwyczaj. Zwróćcie przy okazji uwagę. W granicach każdego obszaru krawędzie oraz linie powinny być ułożone odpowiednio. 2-37). W tym wypadku strefy hamowania rozmieszczone są symetrycznie po obu stronach strefy pobudzenia (rys. Model nasz będzie czysto spekułatywny.+ . ale z odwrotnym efektem: oświetlenie dowolnego punktu na drugiej linii wywołuje efekt hamowania .bardziej złożoną organizację ma na przykład detektor szczeliny.plus-centrum". paralelną do pierwszej. ale nieco . Tak więc reakcję maksymalną wywoła pas świetlny. plusperyferie". mają jednak wybiórczą zdolność wyłowienia położenia i rodzaju sygnału. uzyskamy detektor szczeliny. Detektory krawędzi. Rozważmy charakterystyczne reakcje takiego obwodu. Inne proste komórki mają pole recepcyjne odmiennego typu. Jeżeli komórki zwojowe należą do typu . . Układ nerwowy posługuje się zarówno wzrostem. Jak zbudować detektory szczeliny i lin ii?'Zobaczymy. 2-39). dlatego błędem byłoby traktować reakcje „plus" jako bardziej podstawowe lub ważniejsze niż reakcje „minus". ponieważ końce szczeliny znajdą się tam.obniża aktywność tej komórki. położoną równolegle do osi obu pól. Kiedy skrócimy jej długość. I rzeczywiście tak jest. ale również przy jego obniżeniu. co wyniknie. aby zebrać reakcje z tych komórek zwojowych. Jeśli pierwszy układ . W celu uproszczenia naszych schematów wprowadzimy symbole w postaci pary kół koncentrycznych dla określenia układu reakcji komórek zwojowych siatkówki (rys. możemy oczekiwać. Detektor szczeliny wywołuje przy tym reakcje maksymalne. szczeliny i linii odbierają sygnały z określonych obszarów siatkówki. W typowym wypadku plamka świetlna skierowana na dowolny punkt wzdłuż jakiejś linii zwiększa reakcję określonej komórki. Podobną. gdzie nie ma receptorów. Podstawowy problem polega na tym. które leżą wzdłuż jednej linii w określonym obszarze siatkówki. aby móc wywołać maksymalną reakcję. nie wywołamy zwiększenia reakcji. Zacznijmy od informacji płynącej z siatkówki. jak i obniżeniem się poziomu reakcji komórki jako formą sygnału. że informacja płynie z komórki nie tylko przy podwyższeniu się poziomu reagowania (w stosunku do stałego poziomu). reakcję minimalną zaś wywołuje ciemna linia otoczona jasnymi polami. 2-386). Tak więc mamy do czynienia z dwoma leżącymi równolegle liniowymi polami recepcyjnymi: jedno-pobudzeniowe i drugie-hamujące. to otrzymamy detektor linii. Zwiększając długość szczeliny poza obszar recepcyjny.dokładnie tak.detektor linii-przedstawimy jako +-+ (rys. tworząc jednostki reagujące na linie i szczeliny. „minus-peryferie". reakcje jej nie są ograniczone do małych kolistych pól recepcyjnych. które mogłyby rejestrować jej wydłużenie. podłączając ich wyjścia do jednej komórki korowej (rys. Najprostsza metoda utworzenia detektora szczeliny lub detektora linii polega na tym. w jaki sposób informacja płynąca z jednostki typu „centrum-peryferie" łączy się. Oba typy reakcji są bowiem informacyjne i jedna z reakcji nie może być uważana za bardziej istotną lub bardziej ważną niż druga. Zaczniemy od sytuacji. 2-38). Ważną sprawą są pewne zmiany w aktywności.. 2-3 8a). to RYSUNEK 2-38 typ organizacji. w której szczelina znajduje się nad pobudzeniowymi polami szeregu komórek zwojowych . Jakkolwiek więc komórki te reagują na bardziej złożone cechy obrazu wzrokowego. po bokach którego będą się znajdowały ciemne pola. Taką konfigurację pól pobudzeniowych i hamujących ma detektor krawędzi: komórka reaguje maksymalnie na jasno oświetloną krawędź. Pamiętając o symetrii specyficznej dla układu nerwowego. 2-40).detektor szczeliny .

aby jej położenie odchylało się coraz bardziej od pozycji wyjściowej -optymalnej. dopóki jest ona dłuższa od pola recepcyjnego Jednostki centrum-peryferie Słabe światło częstotliwość występowania reakcji korowej zostanie zmniejszona. Jeżeli przesuwamy Reakcja RYSUNEK 2-40 Wzrost szerokości . Zacznijmy znowu od idealnego przypadku. jeżeli zwiększymy jej szerokość. a w wypadku bardzo krótkiej szczeliny liczba pobudzonych komórek zwojowych będzie tak mała.Obszar centralny Obszar peryferyjny RYSUNEK 2-39 szczelinę tak. co się stanie. Właściwa reakcja dla określonego kąta położenia szczeliny zależy od stosunku wzajemnego pobudzeniowych i hamujących pól oświetlonych przez szczelinę. W miarę jak światło będzie rozprzestrzeniało się na pola recepcyjne peryferii. i zobaczmy. Stopniowo maleje potok impulsów w nerwie wzrokowym i w efekcie końcowym detektor korowy znowu powraca do poziomu aktywności własnej. znajdzie się pod nią coraz mniejsza liczba centrów pobudzeniowych. że ich reakcja nie wystarcza do pobudzenia komórki korowej i przestaje ona reagować. kiedy szczelina umieszczona jest dokładnie nad polami pobudzeniowymi. Przy pewnej szerokości szczeliny te przeciwstawne oddziaływania wzajemne zniosą się i poziom reakcji komórki korowej powróci do poziomu równego spontanicznej aktywności własnej. wpływom pobudzeniowym centrów pól będą przeciwdziałać wpływy hamujące z peryferii i częstotliwość reakcji będzie spadać. będzie również rosło hamowanie Długość świecącej szczeliny nie ma istotnego znaczenia dopóty. A jak wygląda problem kierunku? Spójrzcie na rysunek 2-41. Ogólny obraz jest jasny: możemy łączyć ze sobą podstawowe jednostki typu „centrum-peryferie" i w ten sposób otrzymać jednostki służące do rozpoznawania DŁUGOŚĆ I SZEROKOŚĆ Jeżeli szerokość będzie się powiększać.

Można na przykład doprowadzić do tego. W przedstawionym poprzednio przykładzie mieliśmy do czynienia z projektowaniem detektora. Dipol to dowolne asymetryczne urządzenie. Zawsze RYSUNEK 2-41 . że jednostki typu plus-centrum" będą hamować komórkę korową. że nie będzie ona reagowała ani na linię nieruchomą. a z drugiej na zielony. wtedy jego część centralna jest bardziej wrażliwa na jedną barwę. ani na poruszającą się pod innym niż „zadany" kątem. 2-42). Staje się jasne. Istnieje nieskomplikowany schemat połączeń nerwowych wrażliwy na kierunek. że na tym pierwszym poziomie przetwarzania informacji sensorycznej w korze mózgowej można zbudować szereg różnorodnych detektorów. DIPOLE Czy pamiętacie zjawisko McCollough (s.różnych układów. ani też na linię o tym samym położeniu co linia wzorcowa. poruszającą się w ustalonym kierunku-detektor poruszającej się linii. a peryferyczna na inną. że nie są one do siebie dopasowane. Dowolne dwa pola mogą tworzyć dipol pod warunkiem. Dipol może mieć dowolny kształt. zwany dipolem (Harris i Gibson. białe linie poziome odbierane były jako zielone. który będzie reagował wyłącznie na linię w określonym położeniu. ponieważ można nie tylko tworzyć jednostki typu „plus-centrum" i „minus-centrum". a jednostki typu „minus-centrum" będą J4 pobudzać. przy czym kształt nie ma tu żadnego znaczenia. Możliwe jest jednak inne prostsze wyjaśnienie tego zjawiska. Można zbudować również taki detektor. który reagował jedynie na poruszającą się plamkę świetlną. Można również wykorzystać jednostki w siatkówce o odmiennych kształtach i typach pól recepcyjnych. Na przykład. ale można też lączyćjedne i drugie w różne układy. Jedno z możliwych wyjaśnień tego zjawiska wiązało się z faktem zmęczenia detektorów linii barwnych. Jednostkę tę można zbudować tak. nawet „okrągły". 70)? Po długotrwałej stymulacji oka za pomocą poziomych linii czerwonych. Istnieje przy tym dość dużo wariantów. 1968). ale poruszającą się w innym niż „zadany" kierunku. dipol może być z jednej strony bardziej wrażliwy na kolor czerwony. które jest bardziej wrażliwe na jedno z dwu wejść z jednej strony i jednocześnie na inne z dwu wejść z drugiej strony (rys.

poruszające się linie i inne-są te same. Komórki na tym poziomie są nieco bardziej złożone niż komórki na niższym poziomie kory.czerwoną i zieloną (a inne niebieską i żółtą. pod warunkiem. Prosta komórka-detektor linii reaguje tylko na tę linię. Jasne jest. że dipol zbudowany jest prościej niż detektor linii. a granice części centralnej i peryferycznej nie będą koncentryczne. której położenie na siatkówce jest dokładnie określone. Lepiej też wyjaśnia działanie efektu McCollough. dipol nie jest wrażliwy na zamazanie się obrazu. Na następnym. Podstawowe cechy podlegające rozpoznaniu. zaczyna reagować adaptując się stopniowo do bodźca. aniżeli detektor linii barwnych. RYSUNEK 2-44 •> Procesy przetwarzania . s. w granicach dostatecznie dużego obszaru (rys. Z tego też względu otrzymały nazwę komórek złożonych. wyższym poziomie też jest wymagane. że komórki wrażliwe na barwę należą do typu „centrum-peryferie" z przeciwstawnymi barwami .jednak jego kształt odbiegać będzie od prawdziwego koła. komórki typu „centrum-peryferie" są z zasady asymetryczne. aby linia miała określoną szerokość i określone położenie. że obie jej części nie są rozmieszczone zbyt koncentrycznie. Dipol stanowi znacznie prostsze urządzenie wrażliwe na położenie. Oświetlony cały dipol nie reaguje. Jest natomiast wrażliwy na intensywność bodźca. niż detektor linii. Nie będąc w ścisłym znaczeniu detektorem linii. 108). Reakcja Proste komórki Komórka złożona RYSUNEK 2-43. ale jej lokalizacja na siatkówce jest tu mniej istotna: linia może znajdować się na dowolnym miejscu siatkówki. 2-43). Wiemy już. Typowe reakcje prostych i złożonych komórek. ale jest mniej ograniczeń. Bardzo rzadko trafiają się rzeczywiście okrągłe. Nawet więcej. linie. Kiedy tylko światło pada na jedną jego część. por. szczeliny. Jednostki centrum-peryferie detektora szczeliny Komórki złożone Na następnym poziomie korowego przetwarzania informacji sprawa przedstawia się nieco inaczej. Dowolna jednostka typu „centrum-peryferie" może być dipolem. krawędzie.

kiedy odpowiedni bodziec porusza się w granicach ich pola recepcyjnego. że komórka reaguje zarówno na przesunięcie linii w górę i na prawo. które omawialiśmy uprzednio. . kiedy zwiększymy długość linii tak. 2-46). Linie o innym położeniu lub też poruszające się w innym kierunku wywołują słabszą (w porównaniu z maksymalną) reakcję. że jest to wytwór połączenia szeregu prostych komórek. Detektory krawędzi też uwzględniają wymiar długości. który. na którym znajdują się pola recepcyjne prostych komórek. reaguje on jedynie na linię poziomą przesuwającą się w dół. Jeżeli będziemy zmieniali położenie linii na obszarze siatkówki. komórka przestaje reagować. jak i dla wywołania reakcji prostych komórek. pojawia się w polu recepcyjnym w różnych jego miejscach i wywołuje typową reakcję komórki złożonej. Tak więc dla reakcji komórek złożonych ciągle jeszcze decydujące znaczenie ma typ. Rysunki 2-48 i 2-49 ilustrują reakcje detektora krawędzi na wąski prostokąt. jak można połączyć reakcje ośmiu prostych komórek. określenie wielkości nie jest precyzyjne. że jej końce znajdą się poza granicami pola recepcyjnego (obwiedzionego cienką linią). na przykład długość linii stanowiącej bodziec. komórka superzłożona przestaje reagować. Jak zbudować komórki złożone? Czym jest komórka złożona? Najprostsze wyjaśnienie jest takie. Zwróćcie uwagę. żeby jeden jej koniec znalazł się w granicach pola. co się stanie w momencie. to reakcja będzie słaba albo też nie będzie jej wcale. Części siatkówki. gdy. Ale. Jak widać na rysunku. Jest to typowe zjawisko dla każdej komórki złożonej. Kiedy jednak szerokość prostokąta przekroczy określoną wielkość krytyczną. Komórka na rysunku 2-45 to detektor przemieszczającej się linii. że szerokość i położenie linii mają tak samo decydujące znaczenie dla uaktywnienia komórki złożonej. nie zareaguje na niego również komórka złożona. nie zmniejszając dokładności w odróżnianiu typu układów bodźcowych potrzebnych do aktywizowania detektora złożonych cech. wówczas zaczyna reagować również złożony detektor linii. jeśli linia jest zbyt długa. że reagują w maksymalny sposób tylko w takim wypadku. Na rysunkach 2-45 i 2-46 przedstawione zostały przykłady układów reakcji komórek superzłożonych. Zauważcie jednak. jak i na przesunięcie jej wdół i w lewo.określenie wielkości. Jeżeli z pewnych powodów prosta komórka nie reaguje na dany bodziec. ponieważ w tej fazie położenie konturu w polu wzrokowym nie jest aż tak ważne. kierunek i rozpiętość bodźca.Podobnie jak komórki proste. Jeżeli tę samą linię przesunie się tak. reakcje na wyjściach różnych. Komórki superzłoione Pewne cechy sygnału powinny podlegać dokładniejszej analizie. to komórka zareaguje (rys. poruszając się w górę. komórka nie reaguje. tak i złożone komórki kory leżące w jej górnych warstwach nie reagują na takie zwiększenie rozciągłości bodźca. aby otrzymać jednostkę odpowiadającą komórce złożonej. odpowiadające reakcjom złożonych detektorów na preferowane przez nie bodźce. krawędź lub linia kończy się w ściśle określonym miejscu. Unikalną właściwością tych komórek jest to. Jednakże informacja uzyskana od tych detektorów jest bardziej abstrakcyjna niż informacja pochodząca od detektorów rozmieszczonych na niższym poziomie. Jeżeli linia jest zbyt długa. Właśnie tym zajmują się komórki najwyższego z analizowanych poziomów kory. Na tym poziomie przetwarzania informacji dochodzi nowy wymiar . komórki superzłożone niekiedy przejawiają specyficzną cechę oceny ruchu w dwu kierunkach. często też wykazują one preferencję dla kierunku ruchu. Komórki te mają jeszcze inną właściwość. tak jak i komórki proste. jeszcze bardziej złożone niż te komórki. oddzielnych prostych komórek przekazywane będą do komórki złożonej. Na rysunku 2-44 pokazujemy. Chociaż detektor ruchu z samej swej natury przystosowany jest do rejestrowania ruchu w jednym kierunku. Są to komórki superzłożone. jak na rysunkach 2-45 i 2-46. Na rysunku 2-47 można zaobserwować. reagują wówczas. Jest to jeden ze sposobów rozszerzenia pola reagującego siatkówki. Komórki złożone. przy którym wychodzi on poza granice pola recepcyjnego. Kiedy któraś z prostych komórek uaktywnia się. są znacznie większe niż pola recepcyjne prostych detektorów korowych.

.

RYSUNEK 2-51 Siatkówka Złożone komórki Superzlożona komórka Na poziomie komórek superzłożonych mamy do czynienia z jeszcze jedną innowacją: detektorem kąta. Reaguje ona również na inne kąty. nową właściwością takiego modelu jest to. przesyłanych do centralnych części mózgu. że to samo można uzyskać bez hamowania. Jak zbudować komórkę superzłożoną? Komórkę superzłożoną można utworzyć łącząc wyjścia komórek złożonych. . Podstawową. Ich droga nie jest jeszcze zakończona. łącząc wyjścia trzech komórek. Na tym kończy się nasza analiza. Na rysunku 2-50 przedstawiona została komórka najbardziej wrażliwa na kąt prosty. dokąd i którędy ona wiedzie. Daleko nam jeszcze do pełnego rozumienia mechanizmów rozpoznawania obrazów. służące do wyodrębniania cech. że efekt hamowania odgrywa tu główną rolę. ciągle jednak nie znamy ich ostatnich ogniw. Sieci nerwowe. ponieważ w tym miejscu gubimy ślad przekazów RYSUNEK 2-52 sensorycznych.). ale poziom jej aktywności przy tym wyraźnie się obniża. detektora szczeliny (. (Zwróćcie uwagę. który przesuwa się po polu recepcyjnym w górę. wydają się coraz bardziej skomplikowane w miarę jak śledzimy drogę informacji sensorycznej do mózgu. maksymalnie wrażliwą na bodziec-linię o określonym położeniu i długości.+ -) jako środkowego i dwu detektorów linii (+-+) po jego bokach. Na rysunku 2-51 pokazano. Na rysunku 2-52 przedstawione zostały wszystkie poznane już komórki. w jaki sposób należy połączyć trzy komórki złożone. aby otrzymać jedną superzłożoną komórkę. ale ciągle jeszcze nie wiemy.

Na wyższym poziomie znikają również inne właściwości typowe dla detektorów niższych poziomów. Różnice są wyławiane. Obliczenia odbywają się w miejscach przerw w drogach sensorycznych-w kolejnych stacjach przekaźnikowych. ale już na poziomach następnych charakteryzują się znaczną wybiórczością i reagują tylko na linie określonej długości. na kąty albo punkty. posługuje się takimi mechanizmami w rozpoznawaniu przedmiotów nawet bardzo skomplikowanych. Czasem wyodrębniana jest cecha bardziej ogólna dzięki kombinacji reakcji specyficznych detektorów niższego poziomu. iż podstawowa strategia analizy polega na porównywaniu. pracujące na tym obszarze. Drugi poziom przetwarzania korowego jest znacznie mniej wrażliwy na precyzyjne położenie linii niż poziom poprzedzający go bezpośrednio. które są związane ze zmianą kierunku konturu. Wydaje się. detektory linii pierwszego poziomu kory nie są wrażliwe na długość. na każdym z nich dokonuje się przetwarzanie informacji przejmowanej z etapu poprzedniego. Analiza przekazów sensorycznych odbywa się małymi etapami. Dokładne badania dotyczące spostrzegania przez ludzi wykazują. niezmienność nie jest notowana. Mówiąc ogólnie. przez które przechodzi impuls w drodze od oka do centralnych ośrodków mózgu. w których kończą się linie. kiedy sygnał przychodzący z zewnątrz uległ w jakiś sposób modyfikacji. jak mózg ludzki. Niektóre obwody porównują nadchodzący sygnał z bezpośrenio poprzedzającym. Sygnały napływające od 125 milionów receptorów oka przekodowywane są w różne układy reakcji. aby redukcja informacji dokonywana w toku analizy sensorycznej była przypadkowa lub dowolna. jak wysoki poziom aktywności spontanicznej i utrzymywanie się reakcji przy długotrwałej stymulacji. wychodzących z komórek zwojowych siatkówki. Jak przekonaliśmy się jednak czytając rozdział 1 i jak przekonamy się czytając rozdział następny. Porównywana jest intensywność sygnałów nadchodzących z sąsiadujących części siatkówki. samochodów czy domów. Na najwyższych poziomach neurony reagują głównie na te części obrazu. że jest jeszcze wiele tajemnic. Tak więc linia pojawiająca się w odpowiedniej części siatkówki zmusza do działania wszystkie proste detektory linii. reakcje zależą od różnicy w stopniu intensywności tych sygnałów. Procesy dodawania i odejmowania na wejściu neuronu dostarczają nożliwości dokonania obliczeń niezbędnych dla skomplikowanej analizy obrazu . Podstawowa zasada pracy układu nerwowego polega na wykrywaniu zmian w strukturze sygnału. ekstrapolacje tego typu są niebezpieczne. Przy okazji kolejnego przetwarzania informacji sensorycznej wyodrębniane są nowe dane. być może. aczkolwiek krótkotrwała reakcja. Jeżeli oba sygnały są jednakowe. Proste zestawienie w pary wpływów hamujących i pobudzeniowych stanowi podstawę wszystkich obwodów nerwowych we wszystkich systemach sensorycznych u wszystkich zwierząt. które trudno wyjaśnić odwołując się do podstawowych mechanizmów przetwarzania informacji przez układ nerwowy. W zasadzie możemy kontynuować tę pracę i budować w tym samym stylu nawet bardziej skomplikowane detektory-detektory rozpoznawania babci. Głównym mechanizmem porównywania jest rywalizacja wpływów pobudzeniowych i hamujących. w jakie wchodzi 800 tysięcy włókien nerwowych. Kora jest względnie spokojna. ale gwałtowne fale aktywności pojawiają się jedynie w takich wypadkach. występuje silna. w miarę jak ładunek informacji sensorycznej przechodzi na wyższy poziom układu nerwowego. Na przykład. Bardzo możliwe. . które były badane. ale o dwa poziomy wyżej reagują już tylko te detektory. cym. Czasem następuje jedynie sprecyzowanie informacji uzyskanej w etapie poprzedzają. ogólna ilość zawartych w nim informacji stopniowo maleje.//rokowego. dotyczących procesów sensorycznych. reakcji nie będzie. że uzasadniona jest prosta ekstrapolacja mechanizmów już znanych i układ nerwowy. W miarę przepływu informacji do mózgu coraz mniej neuronów reaguje na jeden określony sygnał. kiedy badania dotyczą tak złożonego systemu.WNIOSKI Przedstawiliśmy szereg zasad ogólnych. jeżeli są różne. Wydaje się mało prawdopodobne. rzadkie i krótkotrwałe. które są wrażliwe na linie o określonej długości.

Czy wystarczą te systemy detekcyjne. błędów Reakcje na zniekształcone obrazy Problem segmentacji Cechy związane z rozpoznawaniem mowy Detektory cech związane z analizą mowy Fonemy Cechy dystynktywne w rozdziale poprzednim poznaliśmy niektóre mechanizmy nerwowe leżące u podstaw naszego spostrzegania. Teorie rozpoznawania obrazów PANDEMONIUM Cechy związane z rozpoznawaniem liter Jak zbudować pandemonium? Znaczeń k. Wymaganiom tym musimy sprostać. który łączyłby zdolność wyodrębniania cech w procesie widzenia z siłą i elastycznością spostrzegania ludzkiego. System ten składa się z kolejnych demonów. określoną krzywą lub kontur . Spróbujemy ustalić. aby wyjaśnić zdolność }o\vieka do rozpoznawania obrazów? Po chwili zastanowienia nasuwają się istotne cZ wątpliwości. Podsumowanie dotyczące analizy cech ANALIZA PRZEZ SYNTEZĘ Znaczenie kontekstu Mokre skarpetki Ważna rola redundancji DOKONYWANIE SYNTEZY PRZEKAZU SENSORYCZNEGO KOLEJNOŚĆ OPERACJI lub kiedy zawiera on dodatkowe elementy. 3-1) Pierwszy zespół demonów . powolny system modelujący zdolność człowieka do rozpoznawania obrazów powinien być przede wszystkim bardzo elastyczny. jeżeli chcemy zrozumieć proces przetwarzania informacji sensorycznej. inaczej mówiąc spróbujemy zbudować model rozpoznawania obrazów przez człowieka.demony obrazu . które pracują nad odebranym obrazem i każdy z nich wykonuje inną czynność (rys.3. PANDEMONIUM Jedną z możliwych metod wykorzystania analizy cech do rozpoznawania obrazów jest system zwany Pandemonium (Selfridge. Następnie obraz ten jest analizowany przez demony cech. §§§ jak też w przypadku różnorodnych form druku tej samej litery. każdy z nich szuka w przedstawionym obrazie określonych cech charakterystycznych: linię lub kąt pewnego rodzaju. System taki powinien na przykład bezbłędnie rozpoznawać tę lub inną literę. CECHY A OCZEKIWANIA \JUIBSOU /tięS op" auooaiMpo Ai9}i[ oBjAzopo Auiazoui 'juazsnuiz oga} op Auisajsaf ijsaf 'JSAYBU y Jest to bardzo obszerna lista wymagań. Człowiek potrafi rozpoznać dowolny obraz nawet wtedy. 1959). niezależnie od WIELKOŚCI lub położenia konkretnej litery. Ponadto wszelkiego typu zakłócenia obrazu nie powinny mieć istotnego wpływu na rozpoznawanie.wykonuje pracę najprostszą: po prostu rejestrują one pierwotny obraz sygnału zewnętrznego. jaki powinien być system. kiedy brak jest jakichś jego części.

Kadży demon poznawczy jest odpowiedzialny za rozpoznawanie określonego układu cech. musimy przede wszystkim zbadać cały zestaw cech mających podlegać rozpoznawaniu i spróbować określić te cechy. dają podstawy do przypuszczeń. że początkowy obraz zostaje przekodowany i rozbity na szereg cech. Rozpatrzmy ponownie cały ten proces. W ten sposób system wzrokowy z reguły wydobywa z obrazu wzrokowego ogromną liczbę szczegółowych informacji o jego '•'echach specyficznych. są wykorzystywane w prawdziwym systemie rozpoznawania obrazów przez człowieka.od długości linii. Demon litery A stara się odszukać cechy odpowiadające literze A. jakie cechy w istocie są wyławiane z nadchodzącej informacji sensorycznej. niektóre oddzielne neurony reagują wyłącznie na występowanie linii prostej o określonym kierunku w określonej części pola siatkówki. który przysłuchuje się wrzawie wywołanej przez alarmujące demony poznawcze. że w ośrodkach mózgowych. Demony poznawcze mogą stopniowo uczyć się. Spróbujmy wykorzystać to. itp. System Pandemonium mówi jedynie o tyffl. co wiemy o układzie nerwowym człowieka. ale niczego nie powie o tym. W zasadzie mamy znaczną swobodę w wyborze określonej grupy cech. jeżeli chodzi o dokładne jej położenie. Inne neurony przejawiają maksymalną wrażliwość na kontury określonego kształtu albo też na linie przecinające się pod określonym kątem. wywołanych przez specyficzne sygnały na wejściu. że odpowiadający temu demonowi układ cech jest najbardziej prawdopodobny. jak • należy interpretować różnorodne cechy związane z podlegającym im układem. kierunku i położenia danego obrazu? Nie bezpośrednio Wszystko zależy od natury analizowanej cechy. a nie jest bezpośrednio porównywany z posiadanymi wzorcami czy reprezentacjami. przy której stosowalibyśmy proste obwody połączeń. rozpoznaniem litery B . W rzeczywistości wydobywa on znacznie więcej informacji.• dząc z założenia. ale nie są tak drobiazgowe. Łatwo można też wprowadzić do systemu wpływ kontekstu na rozpoznawanie. Można na przykład skłonić go do uczenia się. wycho. W obu systemach niewątpliwie jedno jest wspólne: analizują równocześnie wszystkie dostępne elementy obrazu.RYSUNEK 3-1 DEMONY POZNAWCZE DEMONY OBRAZU vch neuronów systemu spostrzegania można identyfikować jako demony cech. że systemy spostrzegania u większości organizmów żywych są zdolne do wyodrębniania z dowolnego obrazu wzrokowego ogromnej liczby charakterystycznych dla niego cech.: W końcu demon podejmujący decyzję. Neurony sąsiadujące z nimi mogą też wytwarzać maksymalną reakcję na linię o określonym kierunku. być może. tym głośniej alarmuje. ale w postaci nieco bardziej konkretnej. W poprzednich rozdziałach wykazano. Przy takim zestawie cech dowolna zmiana położenia litery H wyłoni takie same trudności dla systemu Pandemonium. które. pozwalają z dużym prawdopodobieństwem odróżnić jeden obraz od wszystkich pozostałych. Cechy związane z rozpoznawaniem liter Przystępując do projektowania maszyny zdolnej do rozpoznawania obrazów wzrokowych. wybiera tego. System ten różni się od systemu wyboru na'. otrzymujących od receptorów informację sensoryczną. w jakim stopniu sygnał na wejściu pasuje do należącego do niego zestawu cech. które dołączą swoje głosy do ogólnej wrzawy. Demony poznawcze śledzą reakcje demonów cech. Im więcej wynajdzie cech charakterystycznych. aby wybrać cechy. powinien też dawać jak największą gwarancję uniknięcia pomyłek oraz poddawać się analizie. Atrakcyjność tego systemu wiąże się z jego elastycznością. Czy system zbudowany na rozpoznawaniu cech pozwala nam rozwiązać problemy wnikające ze zmiany wymiarów. Należy tu posługiwać się następującymi kryteriami: zespół cech powinien być możliwie najprostszy. Każdy demon poznawczy powiadamia. wszczyna alarm. Ponadto system ten jest zgodny z tym. Reakcja ich jest niezależna. System Pandemonium opisuje w ten sposób przypuszczalną kolejność operacji: występujących w toku analizy cech obrazów. Po odnalezieniu tej cechy demon. który „krzyczy" najgłośniej. jak nam się wydaje.drugi itd. Załóżmy. Przypomnijmy. co wiemy o analizie sygnałów zewnętrznych w układzie nerwowym. że litera H opisana jest jako dwie linie pionowe plus krótka linia pozioma. włączając do niego demony kontekstu. jak można wykorzystać cechy do rozpoznawania obrazów. że typ reakcji specyficznych dla oddziel- Jak zbudować pandemonium? Badania nad rodzajami reakcji neuronów. niż jest to konieczne do rozpoznawania liter w systemie pandemonium. podstawie porównywania z wzorcem (opisanego w rozdziale 1) tylko tym. . które stanowią o unikalności danego obrazu. które. jakie stwarza dla systemu porównywania z wzorcem. Tak na przykład rozpoznaniem litery A zaj muje się jeden demon.

a reagujące na występowanie w obrazie W X Y L 1 2 2 1 . Również pewna informacja powinna być zawarta w liniach krzywych. Na przykład. która została przeanalizowana ze względu na występowanie siedmiu typów cech ogólnych (tabela 3-1). Reakcja takiego detektora zależniona będzie od liczby linii pionowych w danym obrazie bez względu na ich długość. z której korzystaliśmy przy konstruowaniu wzorców: po prostu należy połączyć pewną liczbę komórek. skonstruować bardziej ogólny detektor cech. trych itd. Demony Tabela 3-1 DEMONY OBRAZU A B C D E F G H 1 J K L M N 0 P Q R S T U V Linie pionowe 1 1 1 • Linie poziome 1 3 2 3 2 1 1 Linie ukośne 2 Kąty proste 4 2 4 3 1 4 4 Kąty ostre 3 Krzywe ciągle Krzywe nieciągłe 2 1 1 1 1 2 1 1 1 1 2 2 1 1 1 2 ' 1 2 2 1 2 1 2 2 1 2 4 2 1 1 1 1 1 3 2 1 3 2 3 2 1 1 3 2 1 2 1 1 2 1 2 PRZETWARZANIE SYGNAŁU W KORZE Informację można skondensować stosując tę samą zasadę. Można skonstruować analogicznego demona również dla linii poziomych lub skośnych. można połączyć wszystkie neurony leżące w różnych częściach siatkówki. aby. To samo można zrobić dla kątów: prostych. ile „swoich" cech znalazł w obrazie. a drugi na pewną liczbę krzywych nieciąglych (jak w literach C i G).RYSUNEK 3-2 DEMONY CECH DEMONY POZNAWCZE tnii pionowych: otrzymamy ogólny detektor linii pionowych. Dla oS naszych celów warto stworzyć dwa demony linii krzywej. Mamy tu do czynienia z informacją sensoryczną. Demon odpowiedzialny za każdą z cech zawiadamia. Jeden z nich będzie reagował na określoną liczbę krzywych ciągłych (jak w literach O i Q). Po przeprowadzeniu niezbędnych połączeń otrzymamy system zbliżony do przedstawionego na rysunku 3-2. intensywność czy Jakość".

nie trzeba koniecznie korzystać z usług siedmiu demonów wyodrębniania cech. Czy może on działać? Jedynym sposobem sprawdzenia go jest wypróbowanie w działaniu. Zobaczymy. V i Y. Reakcja ta jednak nie wystarczy do sklasyfikowania obrazu. a następnie informacja ta przekazana zostanie do dalszej obróbki. 6 zaś po dwie linie poziome.). Na przykład litera F składa się z linii pionowej. a sygnały wysyłane przez nie będą tym głośniejsze. . Problem ten możemy rozwiązać przez ustanowienie standardowego maksymalnego poziomu reakcji dla wszystkich demonów. Spośród 26 możliwych liter alfabetu* 13 ma po jednej lin ii pionowej. że pozostałe cechy litery R pobudzają aktywność różnych demonów poznawczych. dwóch linii poziomych i trzech kątów prostych. Jeżeli dodalibyśmy do alfabetu nowe Chodzi o liczbę liter alfabetu języka angielskiego (Przyp. W tym wypadku demon decyzji łatwo dokona wyboru. kiedy niektórym demonom wyodrębniania cech zdarzy się popełnić błąd. poi. Litera P ma wszystkie te cechy plus krzywą nieciągłą. pozostaje do przezwyciężenia jeszcze jeden robieni. Zwróćcie uwagę na pewne istotne cechy charakteryzujące działanie takiego systemu rozpoznawania obrazów.RYSUNEK 3-3 DEMONY CECH DEMONY POZNAWCZE DEMONY OBRAZU Aby system ten mógł rozpocząć pracę. Tak w zarysie wygląda schemat systemu rozpoznawania cech specyficznych. 3-3). Dalej widzimy. jak i demon P będą reagowały równie donośnie i demon decyzji będzie miał kłopot z ich odróżnieniem. Oznacza to. Dany demon reaguje maksymalnie tylko wtedy. red. to nie ma problemu: demon P zareaguje głośniej niż demon F. który reaguje najbardziej energicznie. Aby rozpoznać na przykład literę R. Podobny problem pojawi się również w sytuacji wyboru między literami P i R. które wiążą się z odpowiadającym im układem cech. im więcej takich cech zawiera informacja sensoryczna. że mamy do czynienia z kątem ostrym i zamkniętym konturem. Inaczej mówiąc. a kolejna litera D ma ich trzy. kiedy zaprezentujemy temu systemowi jakąkolwiek literę. ponieważ najgłośniej ze wszystkich reaguje demon litery R. Początkowo litera R zostanie zarejestrowana przez demony obrazu. gdy chcemy uzyskać pełny opis wszystkich liter i każdej litery oddzielnie. na przykład R (rys. siedem demonów wyodrębniania cech dostarcza nadmiar informacji. Nieobecność jakiejkolwiek z poszukiwanych cech albo też wystąpienie dodatkowej cechy powoduje pewne stłumienie reakcji. A zatem dla poszczególnych liter. gdy wszystkie możliwe wzorce będą rozważane równocześnie. poznawcze zwracają uwagę na te cechy. Na rysunku pokazano znaczną liczbę demonów poznawczych reagujących na linię pionową. potrzebne nam są wszystkie cechy. że mają pewne dodatkowe cechy. kiedy występują wszystkie poszukiwane przezeń cechy. W wypadku ekspozycji litery F zarówno demon F. albo też wystarczy posłużyć się informacją o kątach: występowanie trzech kątów prostych i jednego ostrego jest charakterystyczne tylko dla wzorca litery R. Jako pierwszy zareaguje demon linii pionowej. Pełny zestaw siedmiu cech niezbędny będzie tylko wtedy. Następna najbardziej zbliżona litera to P. Wystarczy odnotować. co się stanie. Jeżeli eksponowana jest litera P. Właściwy układ cech ustalony zostanie przez demona decyzji na podstawie doniesień tego z demonów poznawczych. Zaczynają reagować demony cech. Znaczenie błędów. Niektóre litery różnią się między sobą tylko tym. której odpowiadają cztery z siedmiu możliwych cech. że system będzie funkcjonował również w takim wypadku. O i Q itp.

Marsetta i Showman (1966). . że rodzaje błędów. jakie mogą wystąpić w procesie rozpoznawania. zaś rodzaj tych cech byłby uzależniony od cech charakterystycznych nowych liter. Jeżeli pojawiają się błędy w czasie rozpoznawania litery R. Należy zwrócić uwagę również na to. to należałoby wówczas również zwiększyć liczbę analizowanych cech. kiedy bowiem sygnał jest przetwarzany przez demony cech.DEMONY POZNAWCZE RYSUNEK 3-6 RYSUNEK 3-4. A B C D E F G H I S T U V W X Y Z 1 J K L M N O P O R RYSUNEK 3-5 2 3 4 5 6 7 8 9 0 litery. to najczęściej wynikają z mylenia jej z literą P. układ cech dla P jest najbardziej zbliżony do R. Źródło: Kinney. są uzależnione od zestawu cech wybranych do rozpoznawania obrazów.

budując demony dla bardziej ogólnych cech. Nawet bardzo prosty zbiór cech nieźle . Również kąty proste pozostają prostymi. | ur nnie R. Z tego powodu demon decyzji bodzie miał trudność w dokonaniu wyboru między C i G. leszcze jedna sprawa zasługuje na naszą uwagę. to równocześnie w odpowiadającym jej szeregu poziomym możemy •ulnaleźć odpowiedzi osób badanych. jak można posłużyć się schematem wyodrębniania cech do opracowania systemu rozpoznawania liter.RYSUNEK 3-7 DEMONY POZNAWCZE górze zaś. Wystarczy przewrócić literę F . na przykład łącząc wszystkie demony linii prostych. Demony cech otrzymują przecież informacje od detektorów linii.jednakże. 3-7). Inny problem stanowi położenie linii. Zwróćcie uwagę na błędy pojawiające się przy rozpoznawaniu tych liter. otóż błędy pojawiające się przy •n/poznawaniu liter w wyniku analizy cech nie zawsze rozkładają się symetrycznie. w danym wypadku inpełniły one 6 błędów. a osoby badane odczytywały to. Zmiany wielkości liter nie stwarzają żadnego problemu w toku wyodrębniania cech przez system. funkcjonującym u człowieka. Weźmy na przykład literę C. Jeżeli odszukamy w lewej . Myli on litery M i W. Marsetta i Showmana. Natomiast. które były istotnie eksponowane. jak to wynika z matrycy pomyłek. Podczas prezentacji tej litery będzie reagował wyłącznie Jemon reagujący na otwarty kontur (krzywą nieciągłą). system rozpoznawania nie będzie miał żadnych kłopotów: Demony linii pionowych i demony linii poziomych będą reagować dokładnie tak samo. zamiast jednej linii pionowej i dwu poziomych prostych linii pojawia się jedna linia pozioma i dwie linie pionowe. a ostre-ostrymi. Czy jednak taki system rozpoznawania może być zdolny do identyfikowania wszystkich liter na podstawie zestawu ich cech ogólnych? Wcale nie. litery podawane przez osoby badane. 1966). ponieważ mają one po trzy linie proste i po dwa kąty ostre (rys. Dorośli z reguły nie mylą tych liter. kiedy znamy już pewne właściwości systemu pandemonium. Reakcje na zniekształcone obrazy. w tym czterokrotnie pomyliły R z literą P. 3-6). Osobom badanym najwięcej trudności ze wszystkich liter przysporzyło rozpoznanie litery C: 21 razy zamiast C odczytywali literę (i. Tak więc te ostatnie kombinacje cech nie stanowią właściwego zestawu cech w systemie rozpoznawania obrazów. co widziały w danym momencie (według danych uzyskanych przez Kinneya. poziomo. a następnie na analizowaniu występujących błędów. ponieważ każda z nich składa się z czterech linii prostych i trzech kątów prostych.. ponieważ teraz. choć dzieciom to się czasem zdarza. wśród błędów powstałych przy rozpoznaniu litery G litera C pojawiła się tylko raz. rozpatrzymy problemy związane ze zniekształceniami w strukturze syąnału zewnętrznego. kiedy odwrócimy literę „do góry nogami". które nie są wrażliwe na ich długość. Teraz. Cechy związane z rozpoznawaniem mowy Nietrudno zrozumieć. DEMONY OBRAZU Jedna z metod sprawdzania tej teorii polega na prezentowaniu ludziom różnych liter w warunkach utrudnionego rozpoznawania. niezależnie od wielkości litery. Podobnie będzie z Ni Z. Z lewej strony matrycy pionowo umieszczono litery. Teoretycznie wszystko to możemy łatwo wykonać. uzyskamy demona reagującego na linie proste niezależnie od ich położenia (rys.na bok" i demony znajdą się w kłopocie. w którym litery i cyfry pokazane na rysunku 3-5 eksponowano przez krótki czas na ekranie. Rysunek 3-4 przedstawia taką matrycę wyników eksperymentu. Oczywiście można poprawić wrażliwość systemu na położenie.tworzą matrycę pomyłek popełnianych przez osoby badane w trakcie rozpoznawania liter. usiłujących rozpoznać tę literę. Wyniki takich eksperymentów .

jak na przykład rozczłonkovać układ dźwięków p-o-w-ó-z. Pomimo ogromnych nakładów finansowych i wysiłków. j Łatwo możemy przekonać się o tym przysłuchując się mowie człowieka w obcym dla [ nas języku. czy fala głosowa może być opisana przez odwołanie się do operacji niezbędnych dla wytwarzania dźwięków. W ten sposób wyznaczenie granic między literami. który sam nie ma znaczenia. Jedna z metod polega na zbadaniu. przerw i skrótów. dla którego jest to jego język ojczysty. czy wyraz ten wchodzi w skład zdania powóz dopiero co zajechał" czy też zdania „Szofer przyszedł po wóz do garażu". W . To wszystko jest tylko złudzeniem. Słuchając. z których tworzą się wszystkie wypowiadane wyrazy. ale na ogół ani mówiący. Lingwiści od dawna próbowali scharakteryzować dźwiękowe komponenty mowy.jak ktoś mówi. a nawet czy w ogóle takie cechy istnieją. W celu skonstruowania systemu rozpoznawania mowy należy przezwyciężyć trzv podstawowe trudności. że dla skutecznego odnajdowania granic między wyrazami !iezbcdna jest znajomość poprzednich wyrazów w zdaniu. jakby dźwięki płynęły i nieprzerwanym potokiem. wane dotychczas sztuczne systemy rozpoznawania mowy mają bardzo ograniczone zdolności: rozpoznają wyrazy. w drugim wypadku zaś te same dźwięki okazują się niezorganizowaną. Na przykład. Problem segmentacji. odkrywa. Jeżeli język nie jest nam znany. gdy ma pewną funkcjonalną wartość. aby stwierdzić. które wolno i wyraźnie wypowiada jedna osoba 2 niewielkiej grupy ludzi. Jak dotąd. Jednak żadna ze zbadanych do dziś cech fizycznych fali głosowej nie może służyć za pewną podstawę do określenia granic między wyrazami. a nawet liczba i rodzaj fonemów mogą być różne w różnych dialektach w obrębie tego samego języka. odnosimy wrażenie. W pewnych rejonach USA na przykład. nieartykułowanych dźwięków. marry i Mary wymawia się identycznie. kto rozpoczął naukę i opanował podstawowy. Nawet ten. Aby dokonać analizy fali głosowej. zasób słów. Dźwięki mowy pojawiają się w rezultacie kompleksowego współdziałania różnych części aparatu . Weźmy pod uwagę wyrazy: bok. tylko człowiek potrafi rozpoznawać fonemy w fali głosowej. niewyraźnych zgłosek. „k" albo „1"). każda z nich jest oddzielona od sąsiednich liter odstępem określonej wielkości. Cechy dynstynktywne. fonem „d" wymawia się całkiem różnie w wyrazach: dom i brud. różnica sensu występuje w trakcie zmiany jednego dźwięku-w naszym przykładzie początkowego („b". Co najgorsze. ale jest zdolny do zmiany znaczenia wyrazu. że jest mu bardzo trudno wyławiać znane słowa z płynącego bez. j nie widać żadnego wyraźnego związku między przerwami w kształcie fali głosowej a j granicami pomiędzy oddzielnymi wyrazami. nie są wyraźnie rozgraniczone. W jednym wypadku dźwięki mają sens i wyrazy jawią się jako oddzielne jednostki. że w tekście drukowanym sylaby i oddzielne litery stanowią elementarne jednostki wyrazu. Detektory cech związane z analizą mowy fonemy. W trakcie analizy tekstu drukowanego łatwo możemy odnaleźć poszczególne litery. jak i nawet wtedy. bezsensowną plątaniną. Różnice w dźwięku. które można by było wykorzystać do rozpoznania mowy. Jeżeli fonemy w swej istocie są podstawowymi cegiełkami służącymi do budowy wyrazów. gdy wyraz ten wypowiadają różni ludzie. Pojedynczy dźwięk zasługuje na miano jednostki podstawowej wówczas. wyrazami i zdaniami w tekście drukowanym nie sprawia kłopotu. ale przy odbiorze słuchowym tego samego tekstu sprawa przedstawia się całkiem inaczej.'• wania. „i". nazywa się fonemem. „u" i inne również są fonemami. Dźwięki „a". Różnice w odbieraniu szybkości mowy związane są z różnicą warunków jej rozpozna. Trudności związane z identyfikowaniem fonemów doprowadziły do przyjęcia innych systemów klasyfikacji dźwięków mowy. musimy posłużyć się znacznie bardziej skomplikowanym systemem rozpoznawania obrazów.nie wiadomo. widocznych przerw potoku słów człowieka.funkcjonuje przy rozpoznawaniu liter. rzeczywistości ta płynność słów cudzoziemca w większości wypadków jest złudna. jeżeli nie sygnalizują nam różnic w znaczeniu. jakie są w istocie te podstawowe cechy. Niektóre właściwości fizyczne fali głosowej można wykorzystać w celu segmentacji przekazu werbalnego. stanowią bowiem jedynie rezultat procesu rozpoznawania obrazów. Ale w mowie ludzkiej nie tak łatwo wyróżnić podstawowe jednostki. jak mowa jest produkowana. Traktując fonemy jako cechy niewiele zyskamy. Dźwięk. W przeciwieństwie do detektorów linii i kątów w systemie wzrokowym nie znamy obecnie sposobu analizowania i wyodrębniania fonemów z fali głosowej. słowa merry. kok i lok. Sam kształt fal charakteryzujących mowę ludzką stwarza poważne trudności dla analizy. omówionym w następnym paragrafie. Na przykład. W rzeczywistości mowa ludzka to dziwaczne splątanie. Po pierwsze-rozwiązać problem segmentacji mowy: jednostki które należy rozpoznać. w innych zaś zupełnie inaczej. odnosimy wrażenie. Ich i odbiór jest wynikiem analizy. wszystkie opraco. Jest oczywiste. jeszcze większy odstęp znajduje się między wyrazami. I w wielu . I p0 trzecie . Każdy z tych wyrazów ma inne znaczenie. Kiedy jednak w grę wchodzi mowa. Wpadkach okazuje się.częstotliwości amplituda fal dźwiękowych odpowiadające jednemu i temu samemu wyrazowi są nadzwyczaj silnie zróżnicowane zarówno w wypadku. „e". to czy można by je wykorzystać jako cechy niezbędne w systemie rozpoznawania mowy typu pandemonium? Prawdopodobnie nie. sprawa nie jcst tak prosta. gdy ta sama osoba wypowiada go w różnych kontekstach. Tak wyraźnie' odróżniane przerwy między oddzielnymi wyrazami w istocie w realnych sygnałach nie występują. że rozróżniamy wyraźnie oddzielonej: na ogół dobrze artykułowane wyrazy. na ogół są nie zauważane. Po drugie. ani słuchający nie uświadamiają sobie tych różnic. wstawiając w środek wyrazu lok „e" lub „a" możemy uzyskać wyrazy o nowych znaczeniach. jeżeli nie wiemy. Dla doświadczonego ucha specjalisty istnieje jednak stosunkowo niewielki zbiór podstawowych dźwięków. Nie każda litera musi koniecznie odpowiadać fonemowi.

Jedna z przyjętych klasyfikacji fonemów języka angielskiego* Tnąca/ Nietnąca o (jak w pot) a (jak w pat) e (jak w pet) u (jak w put) 9 (jak w pirtt) i (jak w pit) 1 (jak w /uli) T| (jak w lu«g) J (jak w ship) T (jak w chip) k (jak w /rip) •% (jak w azure) £ (jakwjuice) g O'ak w goose) m (jak w mili) f(jakwy!ll) p (jak w pili) v (jak w vim) b (jak w Mil) n (jak w mil) s (jak w sil) 0 (jak w thill) t (jak w rill) z (jak w zip) y (jak w this) dGakwrfill) h G a k w hill) ft ( j a k w . + + + + + + + + + + + - ' + + + + + _ _ + + + + + + + + + + + + + _ _ _ _ .+ _ _ + + + + + _ _ __ _ _ _ _ _ _ + + + _ _ _ _ _ _ + + + + + + + + + _ _ _ _ _ + + + + + _ + + + _ _ Źródło: Jakobson.Tabela 3-2. Fant i Halle (19M ) .i l l ) Ciągła/ Nieciągła Napięta/ Nienapięta Nosowa/ Ustna Mollowa/ j Ciemna/ Niemollowa Jasna + + + + + Skupiona/ Poproszona + + Spółgłoskowa/ Samogłoskowa _ _ _ + Wokaliczna/ Niewokałiczna + + + + + + + + + .

. że dźwięki „z" i „s" różnią się jedynie y. „cz". Niektórzy preferują systemy klasyfikacji oparte na wytwarzaniu dźwięków mowy. uzyskujemy dźwięk bezdźwięczny na przykład „s" w słowie syk. wargi /-by poruszają się jednocześnie. „f'. „w". aby w miarę możliwości nie popełniała ona błędów. wytwarza się dźwięk dźwięczny. albowiem każdy dźwięk ma unikalne właściwości.ił sowego. I'. przepycha powietrze przez tchawicę. trudno jest wyodrębnić z fali głosowej. unosząc się.wytwarzane są dźwięki szczelinowe „sz". po ^v. ale żaden z nich nie jest w pełni zadowalający. na przykład „a" lub „z".vm nagle uwolniony produkuje dźwięki zwarte. Inna cecha dystynktywna tworzy się w wyniku ograniczenia strumienia nowietrza gdzieś w ustach . W tabeli 3-2 przedstawiamy j^dną ze stosowanych klasyfikacji cech Jystynktywnych dla fonemów występujących w języku angielskim. nie mówiąc już o rozmowie prowadzonej przez kilka osób równocześnie.wraźne przerwy w toku mowy: jedna po . W liodatku charakter dźwięków zmienia się zasadniczo zależnie od kontekstu.. Przeanalizowaliśmy sposoby budowania i weryfikacji teorii rozpoznawania obrazów. Czy rzeczywiście wyodrębnione cechy nadają się do klasyfikowania i identyfikowania wszystkich obrazów danej modalności zmysłowej? Jeżeli budujemy maszynę do odczytywania adresów na kopertach i sortowania przesyłek. Jeżeli zatem usiłujemy zbudować model rozpoznawania obrazów przez człowieka. na przykład . Podsumowanie dotyczące analizy cech Przedstawiony materiał pozwala nam w zasadzie przejść do rozważań nad metodą zbudowania systemu rozpoznawania obrazów. co zapewnia harmonijną i czasową strukturę produkowanych ciągów dźwiękowych. W ten sposób możemy przekodować dźwięki mowy na cechy dystynktywne związane z wytwarzaniem dźwięków przez aparat mowy. Na przykład. wreszcie jeszcze inni starają się łączyć oba podejścia. czy możliwe jest potwierdzenie jej w praktyce. nie ma ona jednak żadnego związku z odstępem między wyrazami. to powinien on popełniać takie same błędy. inni podkreślają wagę ich percepcji przez słuchaczy. Dźwięki mowy możemy podzielić w zależności od sposobu i miejsca ich artykulacji w • mracie mowy. Jak na razie nie udało się jednak opracować takiego systemu. który umożliwiałby maszynie efektywne rozpoznawanie mowy.7V wymawianiu innych dźwięków strumień powietrza zostaje przerwany na krótko. Ale błędy są rzeczą ludzką. Podniebienie ^ • -kkie odsłania i zasłania kanały nosowe w celu przepuszczenia powietrza. Zauważcie. druga po „n" i trzecia po „r".t" i „d". Analiza błędów okazała się być . „s". Ale też tylko •x trzy przerwy wystąpią przy wypowiadaniu zdania he uses standard oil. Jeżeli struny . podobnie jak fonemy.więcznością. Przepona. dźwięki te • vvorzą przerwę w kształcie fali głosowej. Język. jakie popełnia człowiek. opartego na analizie cech. Jeżeli powietrze przechodząc przez tchawicę wywołuje wibrację strun ••losowych. w czasie wymawiania słowa standard występują trzy •. to staramy się.•losowe nie wibrują w trakcie artykułowania dźwięku.s". W rezultacie istnieje wiele sposobów klasyfikacji dźwięków. Tworząc dowolną teorię musimy przede wszystkim ustalić. Cechy dystynktywne.

: Takie ogólne podejście do problemu rozpoznawania obrazów jest słuszne. że symbole 13 są liczbą. że A leży „na boku". jaką ma system rozpoznawania obrazów przez człowieka.jednym z najważniejszych sposobów uzyskiwania informacji o działaniu systemu • rozpoznawania obrazów przez człowieka. W wypadku niektórych zadań wystarczy jedynie. aby proces rozpoznawania obrazów osiągnął tę moc. co w nim się znajduje. . lecz będą literą. Gemini G. Na innym poziomie system mógłby tylko wyodrębniać ogólną liczbę linii \ niezależnie od ich położenia. LV> ni sygnał ma być. które pozwalałyby rozpoznawać obrazy. ale szczegóły są niewątpliwie fałszywe.E. Niższe poziomy mogą sygnalizować na przykład. które nie przedstawiają żadnej trudności dla człowieka. Potrzeba więcej informacji. Przy \ próbie budowania takich ogólnych schematów. Litografia 48xAx32lA cali. pomimo występujących zniekształceń. rzadziej zaś na informacji. Kontekst obejmuje całe środo- RYSUNEK3-8. poziomych i skośnych linii danego: obrazu. kiedy pojawiają się w kontekście 13 579. Jedna z ważniejszych spraw dotyczy różnorodnych : możliwych poziomów abstrakcji w systemie wyodrębniania cech. który z dwu dźwięków „noo-dis-plaee" oznacza słowa „new display". na przykład jego nadmiernego wydłużenia lub s krzywizny. gdyby istniały jakieś pośrednie: poziomy albo też analizatory jeszcze bardziej ogólnych cech. należałoby przewidywać możliwość takich zniekształceń w odbieranym sygnale. W cóż jeszcze jest on wyposażony. jaką ten sygnał zawiera. „Katedra nr 5". Na jednym z pozio. odkrycie bardzo ogólnych cech obrazu. Inne części systemu prawdopodobnie zajmują się różnymi szczegółami informacji na wejściu. a który słowa „nudist play"? Jakie cechy mówią nam o tym. Copyright © 1969. rejestrując wszystkie dodatkowe kropki i spirale. W jaki sposób analiza cech może być pomocna w ustaleniu. Na najwyższym poziomie rejestrowane jest pojawienie się litery A. kiedy pojawią się w kontekście |3OY? A co ma robić system rozpoznawania cech z obrazem z rysunku 3-8-jakie cechy określają katedrę? Demony z pandemonium okazują się tu niewystarczające. które zostają odfiltrowane na wyższych i poziomach przetwarzania informacji. Może byłoby lepiej. poziomach ogólności. Tę infomacw dodatkową dostarcza kontekst zdarzenia sensorycznego. i ka-prawdopodobnie-odbierany obraz klasyfikowany jest równocześnie na różnych. RoyLichtenstein. Dla innych może okazać się konieczna szczegółowa analiza obrazu. ANALIZA PRZEZ SYNTEZĘ Systemy działające na zasadzie wyodrębniania cech okazują się zawodne w wielu sytuacjach. gdy zawiodą systemy porównywania z wzorcem i rozpoznawania cech? Znaczenie kontekstu Interpretacja danych sensorycznych opiera się w poważnej mierze na wiedzy o tym. mów system może reagować na wiele pionowych. W przypadku czfowie.L.

W tym wypadku rozpoznawanie. Jasne jest zatem znaczenie kontekstu. podczas głośnego czytania oczy czytającego biegną szybciej po linijkach tekstu niż jego głos. . brings. skarpetek.niż wtedy. albo też. red.b" i określić. przyniósł. gdy te same litery jawią się w sensownym porządku . W tej sytuacji szansa odgadnięcia zwiększyła się znacznie.sgtooeurua.! przyniósł. : 2 Właściwy podział na słowa przedstawia się następująco: „In my craft or sullen art". że fizycznie obie sytuacje .j rozpoznawania obrazów w szczególności.. Missisipi. Przewidywania te będą do tego stopnj. słuchający. i możemy sensownie interpretować nasze spostrzeżenia. prawdopodobieństwo prawidłowej odpowiedzi stanowi 12. kiedy jest pustą dekoracją. to wyraz jest jednym z dwu: brought lub bought: tylko dwie możliwości. ale również wyrazom pojawiającym się po nim (socks).outrageous (oburzający). Nie można chwalić się (brag) skarpetkami. brags. w jakim zachodzi dane doświadczenie. na przykład słowo „brought"? Dźwięczy onojakgłuche burczenie na tleszumu.5% do 50%. gania u człowieka znacznie doskonalszym i bardziej elastycznym. To opóźnienie między dopływem informacji sensorycznej a interpretacją końcową przekazu odgrywa ważną rolę w analizie percepcyjnej. kiedy słyszymy jakieś słowo bez kontekstu. 1 osło w istotny sposób i odpowiadało takiemu poziomowi. Kontekst dostarcza zasad. na przykład takie słowa.wisko. prawidłowe. że ten sam wyraz wchodzi w zwrot. czego możemy oczekiwać. ale pozostaje jeszcze duża liczba innych możliwości. bones. które pozwalają zademonstrować wpływ kontekstu na analizę percepcyjną napływających sygnałów. Opracowana została znaczna liczba technik eksperymentalnych. spostrzeganie musi „opóźniać się" w stosunku do informacji odebranej przez system sensoryczny. aby móc ustalić zasadę odrzucenia takich wyrazów. Wyrazy wypowiadane były na tle szumu. następnym badaniu zmieniono w ten sposób porządek słów. że maszynistka przepisująca tekst wstawiła automatycznie ten. Teraz mamy cztery alternatywy: brought. jak i psycholog. uchwyci tuszereg stotnych cech: na przykład może rozpoznać dźwięk . parę. niż byłby jakikolwiek elektroniczny system rozpoznawania obrazów. wiemy tylko jedno. Te dwie cechy wystarczą. gdyż prawdopodobieństwo właściwego rozwiązania wzrosło od 12. takich jak: socks. Na tym etapie rozwiązanie może być prawidłowe w 1 przypadku na 8. brought. więc jeszcze jedna możliwość jest wyeliminowana. jak na przykład słowo „po" opuszczone w poprzednim zdaniu1. Zdolność do! czytania i zapamiętywania liter jest znacznie bardziej ograniczona. Czy jest gdzieś syczący dźwięk „s"? Jeśli nie ma.). Rysunek odbierany jest szybciej) łatwiej. bought. Więcej nawet. jeśli tworzą one ciąg bezsensowny. WI jednym przykładzie (eksperyment przeprowadzony przez Millera. że tekst jej napisany po polsku. że aby w pełni wykorzystać informację płynącą z kontekstu. W. some. Co się dzieje. po pewnym czasie CzytelnjtJ zapoznawszy się ze stylem autorów może z dużym prawdopodobieństwem przewidzieć jakie słowa nastąpią uprzednio przeczytanych. buys i bought. dzięki niemu wiemy. która lepiej niż inne odpowiada danej konkretnej informacji kontekstowej. Odbiór wyrazu brought winien dopomóc nie tylko wyrazom pojawiającym się przedtem (who). Można opracować reguły. who (skarpetek. co na to sarno' wychodzi. które pozwalają na tworzenie się naszego percepcyjnego świata. jak: brought. poi. jeśli zawiera jakąś myśl. że dotyczy zarówno ogólnie psychologii. Nie znany wyraz jest prawdopodobnie czasownikiem. Zdolność do wykorzystywania kontekstu czyni system spostrze. buys. jakie w danym momencie należy brać pod uwagę. nie zauważy jego braku. z je(inej długiej sylaby. bananas i boondocks. Tytuł wiersza Dyiana Thomasa (przyp. Bez informacji dodatkowej nie uda się podjąć żadnej decyzji. mokrych. jaka jest nagromadzona! zazwyczaj automatycznie wykorzystana do zrozumienia zdarzeń.trudno jest je odebrać. brings. Liczba możliwych alternatyw kurczy się. że w spostrzeganiu uczestniczy świadomy proces prób i błędów dla wszystkich możliwych alternatyw w celu wybrania tej. boy. Na przykład. Mokre skarpetki Efekt wpływu kontekstu łatwo jest udokumentować. who b some wet socks (kto p parę mokrych skarpetek?) Jest to drugi wariant eksperymentu Millera. bit. Czytelnik wie sporo rzeczy o treści czytam-1 książki. kiedy litery tworzą sensowne słowainm ycr aft ors uli ena rt . jakie to mechanizmy zajmują się informacjami występującymi w kontekście. więc można pominąć wyrazy boys i bones jako możliwe alternatywy. każdy oddzielny! wyraz udawało się rozpoznać prawidłowo jedynie w około 50% przypadków. Dokładnie nie wiemy. jaki uzyskiwany był w • rwszym eksperymencie przy obniżaniu stopnia szumów o 50% uprzedniej wartości. wet. Nie znaczy to wcale. Załóżmy teraz. 1962a) osoba badana j słuchała szeregu wyrazów. A nawet wówczas. kto). że cały wyraz składa .. kontekst istotnie odgrywa bardzo ważną rolę w naszym spostrzeganiu. Ogromną ilość informacji. Kiedy sprawna S .' brakujący wyraz. „Who bit the wet socks" (kto gryzie mokre skarpetki) jest mało prawdopodobnym stwierdzeniem. gdy podzielone są w inny niż zazwyczaj sposób2. Należy pamiętać. Musi też odnosić się do konkretnego przedmiotu. p miętajmy. A wraz z małą dodatkową informacją dotyczącą jakiejś cechy akustycznej tego wyrazu ograniczymy wybór jeszcze bardziej. mokrych.pierwsza i druga-były identyczne.5%. które pozwoliłyby na ograniczenie możliwych alternatyw. określamy mianem kontekstu tych zdarzeń. Musi też mieć jakiś prawdopodobny sens. To właśnie unik kontekstu przyczynił się do poprawy dokładności spostrzegania przy identycznym sygnale fizycznym. jak: hospital. Dobrym przyktadem tego jest fakt. że powstało sensowne zdanie:-kto. zatem odrzućmy wyraz bit. być może. Zatrzymajmy się na tych ośmiu wyrazach. Wie. że czytający automatycznie będzie wstawiał brakujące wyrazy. w uzupełnieniu do konkretnych układów liter na danej stronicy. parę. niż wówczas.

Każdy nieprzewidziany hałas mógłby doprowadzić do katastrofy./Jednak proces konfron- . Gdyby język nasz był bardziej efektywny lub też. co istnieje w danej chwili. Dane sensoryczne muszą być skonfrontowane z nagromadzoną •^•/eśniej informacją. Niemniej jednak musimy zrobić tu jakiś początek. Nie moglibyśmy ani na chwilę osłabić uwagi. Trzeba by było przysłuchiwać się uważnie każdemu słowu. aby dać Wam możliwość uchwycenia istoty problemu. Mxżexy sxokxjnxe uxunxć ex trxecxą lxtexę w xynj xekxcix. ale nie będziecie mieć trudności ze zrozumieniem go. Opuszczenie wielu wyrazów uczyni tekst krótszym. co chcemy powiedzieć lub też napisać. jeden opuszczony czy zniekształcony wyraz i już całe zdanie traciłoby sens albo też zostałoby źle zrozumiane. Zbyt mało jeszcze wiemy o procesach poznawczych i strukturze pamięci człowieka. Łatwość. Dotychczasowe rozważania pozwalają przypuszczać. Język angielski jest w wysokim stopniu redundantny. W efekcie możemy nawet odwracać uwagę ufni. a mimo to zrozumiecie go dobrze. z jaką zadanie to może być wykonanej stanowi miarę redundancji języka. czyta tekst znacznie szybciej niż pisze go na masz\ni. fragmentarycznego komunikatu. przewidywać następne jego części. że na jednym końcu systemu sensorycznego pojawia się reakcja na zdarzenia zewnętrzne i przekaz sensoryczny przekształcony zostaje w zespół cech specyficznych. Ważna rola redundancji i Jak się wydaje. jakie stawia przed mir wykonywane zadanie. Mówimy i piszemy znacznie więcej słów niż jest to konieczne dla zrozumienia tego. gdyby ludzie byli mniej zdolni do posługiwania się informacją kontekstową w ukierunkowaniu własnej percepcji. skupić się na kluczowych słowach i frazach przenoszących główny sens przekazu.maszynistka przepisuje rękopis. Jednym ze sposobów oceny redundancji wyrazów w języku jest zamieszczone zniekształcenie tekstu przez systematyczne opuszczanie określonych jego elementów które czytający powinien odtworzyć. Im więcej wiemy o tym. to porozumiewanie się stanowiłoby proces męczący i niepewny. co będzie za chwilę. że pomimo braku wielu szczegółów mowy czy pisma nie zagubimy przekazywanego znaczenia. struktura języka może poprawiać i uzupełniać zdolność człowieka do I wydobywania sensu z niepełnego. tym łatuodbieramy to. Redundancja języka zatem pozwala nam koncentrować wybiórczo uwagę na oddzielnych częściach komunikatu. W jakiś sposób oba te źródła informacji muszą zbiegać się ze sobą. Na drugim zaś końcu znajduje sk system pamięci zawierający zapis minionych zdarzeń-danych i teorii niezbędnych dla "iterpretacji sygnałów sensorycznych. zanim przystąpimy do tych działań. aby zbudować w pełni adekwatny model. Poruszamy się ciągle do przodu starając się zebrać możliwie jak najwięcej inforrrmpłynącej z kontekstu. Zaane bdze tudiesz gd ni zaełim prer. ii DOKONYWANIE SYNTEZY PRZEKAZU SENSORYCZNEGO Znacznie łatwiej jest przedstawić efekty działania kontekstu niż rozpracować podstawowe mechanizmy korzystania z informacji kontekstowej dla interpretacji sygnałów sensorycznych. aby było możliwe rozpoznanie sygnału.

WORKED i WORRIED. Informacja kontekstowa może nam sugerować. liczba ich ulega ograniczeniu do momentu aż pozostaną już tylko te trzy możliwości.[-! Nawet więcej.lZywali procesem aktywnej syntezy. W środku między analizą sensoryczną a pamięcią leży proces aktywnej v.tacji nie może być arbitralny. jak stoły i krzesła.w miarę tego jak postępuje p r/e twarzanie sygnału. /wodnego z obu źródłami informacji. oczekiwania bezustannie się zmieniają . który opisaliśmy powyżej. y. że są czasownikami. i po drugie dlatego.. Aktualnie analizowane słowo zaczyna się od WOR .:itezy. System pamięci zawiera nie raZ klucz do rozpoznawania nowych danych.-tem analizy sensorycznej przedstawiony został w momencie. 3-11). że istnieją różne możliwe do uwzględnienia słowa. "! Clonego zdarzenia sensorycznego. System ten nie opiera się wyłącznie na własnych modelach wewnętrznych czy też tylko na świadectwie narządów zmysłowych. Niewątpliwie analiza wyrazu zaczyna się od znacznie dłuższej listy możliwości. Jeśli zdarzenia byłyby wydobywane z pamięci przypadkowo. że należy oczekiwać jako kolejnej istotnej części przekazu dopełnienia orzeczenia będącego zapewne nazwą stopnia pokrewieństwa. ale również z pamięcią. ale także dane dotyczące dopiero co ! -' r e t o W a n y c h zdarzeń sensorycznych. powstawanie i weryfikowanie oczekiwań w trakcie interpretacji przekazu będziemy . właśnie należy rozważyć rolę. Nie jest możliwe. że są to dla tego systemu jedyne znane wyrazy.Msie system pamięci zawiera już zinterpretowaną część zdania: T H E BOY \\()R_ . aby zidentyfikować takie proste przedmioty. że jest ono w jakiś tam sposób związane z napływającym sygnałem sensorycznym. Są to oczekiwania tego. lecz dopiero •p . jest zamknięta w skrzynce „analiza cech". c o jest spostrzegane. co zachodzi wewnątrz skrzynki. co ma nastąpić. próbujący porównać pojawiające się oczekiwania z napływającą informacją sensoryczną. W tym i. ponieważ poprzednie zdanie dotyczyło już stosunków rodzinnych chłopca. Przypuśćmy. aby z pamięci wydobywane było pierwsze' lepsze zdarzenie w nadziei. Na rysunku 3-9 główna część modelu pandemo''um. Demon i . że zaczynają się od WOR. Właśnie odkrył dwie linie proste jako cechy R w skrzynce analizy cech. Przedstawiliśmy system rozpoznawania. W miarę rozwoju drobiazgowej analizy kolejnego wyrazu pojawiają się nowe oczekiwania. Na razie skrzynka jest pusta. jaką pełni kontekst. jak na przykład: W O R S H I P P E D . zgodne ze wszystkimi danymi posiadanymi do tej pory. które poddawane są sprawdzeniu przez porównanie z danymi sensorycznymi (rys. Będą one rozpatrywane po pierwsze dlatego. Po zakończeniu procesu syntezy jednego segmentu przekazu system przechodzi do następnego.cyZji znajduje się zaś w skrzynce „procesu aktywnej syntezy" i ma on do czynienia nie •v |ko z danymi sensorycznymi. Jednakże w miarę jak interpretacja posuwa się naprzód. Ma rysunku 3-10 zatrzymaliśmy proces w połowie czytania następującego zdania: HIE BOY WORRIED H I S FATHER (CHŁOPIEC MARTWI SWEGO OJCA). Przyjrzyjmy się tym oczekiwaniom. które może przyjąć podmiot osobowy. toi trzeba by sporo czasu. w którym w miarę interpretacji przekazu sensorycznego bezustannie są konstruowane i sprawdzane oczekiwania odnośnie do tego. chwytając procesy syntezy w połowie interpretacji przekazu. A teraz spróbujmy ^•obrazić sobie to. kiedy zatrzymał się na liu-rze R. wynikającego z danych dopiero co spostrzega° . Załóżmy. ' Praca procesu aktywnej syntezy polega na tworzeniu logicznie spójnego przekazu.

że po nim nastąpi rzeczownik. i że użyte wyrazy powinny wiązać się z sytuacją rodzinną chłopca. \V ramach tego ogólnego kontekstu mieści się jedynie niewielki zestaw słów. jakie niesie kontekst. Oczekiwania te ze swej strony generują przewidywania dotyczące określonego układu cech aktualnie interpretowanego sygnału. PASTOR FORMER INDIGENT aby ponownie prześledzić przekaz i sprawdzić. trzeba to sprawdzić choćby wyrywkowo. którymi dysponuje system. Jak tylko demony konturów zaczynają iodnosić alarm. Czy nowe dane sensoryczne zgodne są z oczekiwaniem? Jeżeli teraz mamy zgodność. że stwarza on możliwości wyboru próbki informacji napływającej z otoczenia i poddania analizie tylko takiej niezbędnej ilości informacji. Rozważmy. że po uzyskaniu wszystkich danych okazało się. cały kompleks oczekiwań zostaje poddany równoczesnemu sprawdzeniu i system może przejść do następnego segmentu przekazu. Płynny bieg procesu przetwarzania informacji musi zostać przerwany na Kontekst jakiś czas.. wówczas trzeba będzie rozluźnić ograniczenia. czy nie została wybrana niewłaściwa FRII. w tym przypadku system może FATHER kontynuować swoją pracę. chociaż może ono pobudzić system do powtórzenia całej analizy.fli i kolejnego oczekiwania. że wyraz jest czasownizz ! • . która wystarczy do jednoznacznej interpretacji sygnału. które nie zgadza się z kontekstem zdaniowym. Analizie mogą być poddawane i takie słowa. sygnału wejściowego. kiedy dane z obu tych źródeł informacji są zbieżne._ droga. jednak system dysponuje licznymi. W procesie syntezy mogą pojawiać się fałszywe hipotezy i błędne przewidywania zdarzeń sensorycznych.naczenie języka pozwalają na tworzenie się oczekiwania. aby móc wykryć i poprawić Początek zdania ewentualne błędy. mający związek z tym Hśnie czasownikiem. Jeśli niezgodność występuje nadal. Wielka zaleta procesu aktywnej syntezy polega na tym. Dane sensory czne o długości wyrazu oraz jego kształcie ogólnym łączą się z informacją kontekstową w celu zawężenia kręgu możliwych alternatyw. Proces syntezy kieruje uwagę na najistotniejsze części przekazu i na najważniejsze cechy obrazu. przynajmniej dopóty. to trzeba cofnąć się dalej. Może jakieś litery zostały opuszczone. zabezpieczającymi przed takimi błędami. które ^powiadałyby zarówno kontekstowi. j Taki typ systemu rozpoznawania obrazów powinien mieć zdolność konstruowaniak sprawdzania hipotez równocześnie na kilku poziomach.. z którymi system wcześniej nigdy nie miał do wówczas. Reguły zawarte w gramatyccj . Informacja dotycząca przybliżonej długości wyrazów oraz ich liczby i kształtu wykorzystywana jest prawdopodobnie przy wyborze następnego segmentu do interpretacji. W uzupełnieniu do tych ogólnych cech zachodzi równocześnie szczegółowa analiza drobniejszych części przekazu. nie znajdzie on wtedy znaczenia dla takiego sygnału wejściowego. że np. i pozwolić na zdominowanie sposobu interpretacji komunikatu sensorycznego przez RYSUNEK 3-11 bezpośrednie dane sensoryczne. dopóki nie zostanie wyjaśnione to nieporozumienie. to poprzednia niezgodność mogła być po prostu następstwem przekręconego Słownik wyrazów: lub też niewłaściwie odebranego sygnału na wejściu.. można zrozumieć. Słowo. że dane sensoryczne nie odpowiadają żadnej z oczekiwanych liter. jak i zinterpretowanej już części odebranego irzelcazu. wbudowanymi weń mechanizmami. słowo „houseboat" pojawiło się całkowicie w niezgodzie z TRA kontekstem. kończy się interpretacjai czynienia. Przypuśćmy. WORRIED HIS. jakie są możliwości. Na drugim krańcu system sensoryczny musi dostarczać wielu informacji sensorycznvch i to na różnych poziomach. Możliwe.

. aby móc zakończyć interpretację słowa. że proces ten może wykorzystywać wszystkie źródła informacji. Jeśli znaczenie może dopomóc. litera po literze. Po pierwsze. „La Jolla". przy analizie wyrazi WORRIED w zdaniu THE BOY WORRIED HIS FATHER. Jak zatem zbiór źle odebranych wyrazów może pomóc rozszyfrować jeszcze jeden niejasny wyraz? Całkiem różne. odbiór zniekształconyc kleksem części litery W pozwala nam teraz łatwiej rozpoznać literę R. że wszystkie wyrazy w zdaniu mogły być odebrane dokładnie. Ważną sprawą w procesie analizy przez syntezę jest fakt. to można je rozszyfrować bez specjalnego wysiłku. są one jednak pewnym uproszczeniem. w efekcie tworzy się jednoznaczne spostrzeżenie. lecz musi uić analizowana jako całość. a czasem nawet równocześnie. Copyright 1966. to jednak nie zawsze tak musi być. z wyjątkiem tego który jest aktualnie przedmiotem analizy. zawierające dostępną informację. chociaż żadna z nich oddzielnie nie jest wyraźnie dostrzegana. Mamy tu do czynienia z sekwencją symboli. że ana!iza zdania postępowała litera po literze. choć żadnej z liter nie widzimy dokładnie. te inne wyrazy były również zagłuszane. ale teraz całkiem łatwo odczytujem zdanie: THE WORK MUST GET DONE (PRACA MUSI BYĆ ZAKOŃCZONA). to zostaną one pominięte. która nie poddaje się analizie litera po literze. przy czym częściowa interpretacja wyrazu WOR określała wybór następnych liter. Zauważcii że ta ilustracja trafia w obie omówione przez nas sprawy. choć to jest wygodne (taki właśnie porządek przyjęliśmy w naszyi przykładzie). Jeśli pojedyncza litera musi być przeanalizowana. W większości naszych normalnych doświadczeń cechy i oczekiwania doskonale się uzupełniają. Przyjęto tu założenie. segment po segmencie. Żadne z tych stwierdzeń nie jest nieprawdziwe. Żadnej litery nie można rozpoznać. Naturalne było założenie. Jeżeli calj człon wyrazu-lub też cały wyraz-nie wydają się niezbędne dla zrozumienia napływającycl zdarzeń sensorycznych. Ponadto proces ten wcale nie musi zachodzi kolejno. posłużymy się znaczeniem. Spróbujmy wyobrazić sobie. Każda część tej sekwencji symboli pomaga w odbiorze innych • ' części i. Różne części mogą być analizowane w różny! porządku. Robert Glasheen (fotograf). takjak rozpoznanie zakrył R ułatwia nam rozpoznanie W. Tak więc dopuszczamy. CECHY A OCZEKIWANIA Dwie rzeczy są wykorzystywane w analizie informacji sensorycznej: cechy sensoryczne i oczekiwania. które jjj zostały odebrane i pomogły zawęzić krąg możliwości. przy ocenie wpły^ kontekstu przyjęto. to całe słowo możemy dość łatwo odczytać. opisanym powyżej. dotyczącą istoty analizowanego sygnału. chociaż związane z poprzednią założenie zostało przyjęte w omawianym przed chwilą przykładzie. A nawet więcej.KOLEJNOŚĆ OPERACJI W poprzednich przykładach dwie sprawy uległy uproszczeniu. dostarczonej przez te wyrazy. percepcji każdej z części pomaga kontekst trzech ozostaiych. Ale jeżeli ten ciąg symboli włączymy do zdania (ryi 3-13). Gtasheen Graphics. to litera ta zostanie przeanalizowana. że zagłuszone szumem wyrazj stawały się zrozumiałe dzięki informacji kontekstowej. które były tl rysunku 3-12. przedstawione na rysunk 3-12. zostały przedstawione jako pokryte kleksem. Pierwsza. Na rysunku 3-13 symbole. że proces analizy przebiega! miarę napływania sygnałów i. W eksperymencie Millera. jak będą analizowane kolejne symbole. Jednak w RYSUNEK 3-12 MUST GET DONE RYSUNEK 3-13 RYSUNEK 3-14.

Oglądając ponownie niektóre 1 istracje. możemy wyraźnie stwierJZJĆ wzajemne współdziałanie informacji dostarczanej z wyodrębniania cech z informa• pjynącą z kontekstu oczekiwań. Cechy łatwo można wyróżnić i oczekiwania tak jakby sprawdzały „jg ale nie do końca. RYSUNEK 3-15. . 79. 63. Staramy się podporządkować nasze spostrzeganie to jednym. Na rysunku 3-14 przedstawiona została fotografia. lecz spostrzegany obraz ulega fluktuacji. Ale spójrzcie na nrosty rysunek 3-15. „Konstelacje strukturalne" 1953-1958. RYSUNEK 3-16.wtiych sytuacjach brak jednego z dwu wymienionych źródeł powoduje to. którą łatwo można zinterpretować: cechy i oczekiwania pasują do siebie. Za zgodą artysty. że cały obraz usi być interpretowany jedynie na podstawie drugiego. to drugim regułom interpretacyjnym. przedstawione w poprzednich rozdziałach książki. s. Źródło: Carraher i Thurston (1968). Josef Albers. Źródło: Despite Straight Lines.

to całe spostrzeżenie nie poddaje się stabilnej interpretacji. . poznawczy i pamięciowy. które są niezbędne do potwierdzenia aktualnych oczekiwań i uzupełniając to. Cała jego złożoność jest w pełni niezbędna do wyjaśnienia systemu rozpoznawania obrazów przez człowieka. co odbieramy za pomocą zmysłów. Operując w znanym i wysoce przewidywalnym świecie. różnorodne etapy analizy informacji. C. a tylko z interpretacją. Jest to niewątpliwie mechanizm skomplikowany. musimy zrozumieć rozliczne i . Stara się przełożyć dane sensoyczne na formę przekazu. Ponadto. Aby zrozumieć proces rozpoznawania obrazów. jednoznacznie i prawidłowo interpretując fotografię. zwrócić uwagę na zarys psa. Za zgodą fotografika. James (fotograf). R. odpowiadającą temu. Tu ! nie mamy do czynienia z wyraźnymi cechami. a proces syntezy przełoży ciemne i jasne plamy na obraz psa: dalmatyńczyka. Na rysunku 3-16 [ wyraziście wyłaniają się cechy. Dzięki niej zaś pies jawi się wyraziście! jasno. Wystarczy jednak . system pracuje wolno.myślowe mogą być interpretowane jako sygnały sensowne tylko w rezultacie równo•zesnego włączenia się do analizy sensorycznej procesów pamięci i myślenia. Kiedy oczekiwania nie sprawdzają się lub też brak jest kontekstu. przy braku i oczekiwań. wybierając do analizy tylko te dane.cech sensorycznych. zasady procesu aktywnej syntezy stawiają różne zadania wobec pamięci i funkcji poznawczych. 4naliza przez syntezę to taki system rozpoznawania obrazów. i Jeśli korzystamy tylko z jednego źródła informacji . | W końcu przypomnijmy sobie obraz przedstawiający cętkowanego psa (rys. Niezbędna jest krótkotrwała pamięć rejestrująca rezultaty dokonywanej analizy. r Bezustannie konstruuje. Do zadań jej będzie należało szybkie i bezbłędne wydobycie potrzebnej informacji z pamięci trwałej. czego nie spostrzega zgodnie z regułami swego modelu wewnętrznego. Układy energii oddziaływające na narządy. Bez procesu interpretacji obraz byłby całkowicie nieczytelny. Musi ona być zdolna do pracy z różnymi rodzajami informacji na różnych poziomach analizy w tym samym czasie. tak aby połączyć w całość procesy: sensoryczny. system pracuje szybko i efektywnie. sprawdza i rewiduje hipotezy o tym. zdając się prawie wyłącznie na dane sensoryczne. 3-17). co wiemy o otaczającym nas świecie. bądź j też jako prostokątne rurki skierowane w głąb i rozmieszczone poziomo. ale interpretacja nie jest ograniczona jakimikolwiek j barierami. dlatego obraz zmienia się i spostrzegany jest bądź jako zbiór trójkątów. który rozpracowuje danie równocześnie ze wszystkich możliwych stron. RYSUNEK 3-17. pionowo czy | jeszcze inaczej. ale takim jest mózg ludzki.

Heinricha R. ponieważ defekty te powodują. Część widma odpowiadająca światłu widzialnemu zamyka się w przedziale drgań od 400 (widzialnym jako fioletowy) do 700 nanometrów 3 (widzialnym jako czerwony) . gdyby jakiś specjalista optyk postanowił zbudować nr oko starałby się uniknąć niektórych wad specyficznych dla oka ludzkiego. Aby móc określić bliżej tę rozpiętość. ultrakrótkich i promieniowania infraczerwonego z jednej strony a częstotliwościami promieniowania ultrafioletowego i Roentgena z drugiej strony (rys. że oko nasze jest niedoskonałym i niepewnym narzędziem. posługując się skalą logarytmiczną (o podstawie 10). nie będziemy zatem posługiwać się jednostkami fizycznymi. System wzrokowy ŚWIATŁO DECYBELE DROGA WZROKOWA Źrenica Soczewka Siatkówka Ogniskowanie i konwergencja 7anim światło dotrze do siatkówki oka. Jeden nanometr równa się jednemu milimikronowi. płyn wodnisty. Każda część oka wykonuje proste zadanie. jest milion miliardów razy intensywniejsze. REAKCJE CHEMICZNE NA ŚWIATŁO Reakcja fotochemiczna NEUROANATOMIA WIDZENIA Sieć nerwowa siatkówki DROGA DO MÓZGU WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ Ruchy oka Lokalizacja przedmiotów Widzenie bez udziału kory wzrokowej Widzenie bez udziału wzgórków czworaczych górnych ŚWIATŁO 1 Główne cechy charakterystyczne światła to częstotliwość i intensywność. dla ich opisu przyjęto nie ich częstotliwość. a nie wywołujące uczucia bólu. Ponieważ określenia te nie mają dla nas istotnego znaczenia. Będziemy często używali tej jednostki w rozdziale 6. soczewkę i ciało szkliste. jaką pokona światło w czasie niezbędnym do osiągnięcia jednego pełnego cyklu. intensywności i energii światła zawsze jest zadaniem skomplikowanym. świetnie przystosowany do funkcji. Rozpiętość intensywności światła oddziałującego na oko jest olbrzymia. Częstotliwość fali świetlnej to główny czynnik określający spostrzeganą barwę (odcień). Najbardziej intensywne światło. w którym zajmujemy się systemem słuchowym. Hertza (1857-1894). Częstotliwości odpowiadające widzialnej części widma leżą między częstotliwościami fal krótkich. bardziej wrażliwy. 2 Jeden cykl na sekundę nosi nazwę jednego herca (w skrócie Hz). Ponieważ w widzialnej części widma częstotliwości fal elektromagnetycznych są bardzo duże (1015 herców)2. 10 angstremom. który wytwarza) i badał fale elektromagnetyczne. lecz długość fali. przechodzi przez rogówkę. że oko to wspaniały instrument. Czasem we wcześniej wydanych książkach długość fal określana bywa w milimikronach (mu). bardziej elastyczny i bardziej niezawodny niż instrumenty zrobione prZez człowieka. tęczówkę. aniżeli najsłabsze widzialne światło (w przybliżeniu rząd 1016). Z wielu względów możemy traktować oko jako bardzo dziwny zyrząd optyczny. jaką musi wykonywać.4. lecz każda wydaje się mieć wady. lub 40xl0~9 cala. w końcu okazuje się. 5 Nanometr (nm) jest jedną miliardową metra (10"9 m). jeszcze ciągle widzialne. to znaczy odległość. . angstremach (A) lub nawet w calach. Intensywność jest głównym czynnikiem określającym jasność. trzeba porównywać dowolne dwa źródła światła. Nazwa ta wywodzi się od nazwiska niemieckiego fizyka. Niewątpliwie. Jak to jednak zazwyczaj bywa również z innymi częściami naszego ciała. Procedura ta po raz pierwszy 1 Zalecamy przeczytanie pierwszej części Dodatku A „Mierzenie zmiennych psychologicznych" przed czytaniem tego paragrafu. Widzialne światło stanowi część widma fal elektromagnetycznych. Dokładne określenie jednostek amplitudy. 4-1 -wkładka kolorowa).

13 0.Tabela 4-1A( Intensywność (dB) 200 180 160 140 120 100 80 60 40 20 0 Biała kartka w świetle lampy stołowej Ekran telewizora Najsłabsze oświetlenie dla widzenia barw Światło progowe dla oka zaadaptowanego do ciemności Próg bólowy Światło słoneczne Odpowiednik psychologiczny Tabela 4-1B Długość fali (nm) 400 450 500 550 600 650 700 Odpowiednik psychologiczny fioletowy niebieski zielony żółtozielony pomarańczowy czerwony . że jakiś sygnał ma intensywność 65 dB jest całkowicie pozbawione sensu. Podwajając (lub zmniejszając o połowę) stosunek intensywności sygnałów dodaje się (lub odejmuje) 3 dB. Przy bardzo silnym oświetleniu otwór źreniczny kurczy się (chroniąc oko przed nadmiarem światła).3 5.001 0. to stosunek ich intensywności wynosi 10". wygodniej posługiwać się jednostkami mniejszymi: dlatego stosunek dwu intensywności zazwyczaj określany jest za pomocą dziesiątych części bela . na cześć Alexandra Grahama Bella nazwano ją belem. Mnożąc (lub dzieląc) stosunek intensywności sygnałów przez 10 dodaje się (lub odejmuje) 10 dB.25 0.0 1.3 1. ^ujemy porównań. jak i w optyce. Jeśli dwa światła różnią się o lOn dB.0 31. 2. a przy słabym świetle rozszerza się (aby wpuścić możliwie najwięcej światła). DECYBELE 1.032 0. 4-2).79 1.32 0. że sygnał jest 65 dB • tensywniejszy od standardowego poziomu odniesienia: 10"10 lambertów jest liczbą używaną w j książce jako standard. jeszcze dostrzeganego światła. jakie może być odebrane przez oko ludzkie.6 dB 40 30 20 15 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 zastosowana została przez inżynierów akustyków dla określenia siły dźwięków. Jest nim światło o bardzo niskiej intensywności. chyba że znany jest poziom.0 100.10 -40 -30 -20 -15 0. 4. jest to w przybliżeniu minimalna intensywność światła.0 1.2 2. Bel jest zbyt dużą jednostką. jeśli spotkacie takie określenie.63 0. oznacza tó.00 -10 _g -8 -7 -6 -4 -3 -2 -1 0 _j I/lo 10000. Liczbowe określenie stosunku dwu intensywności światła /do L w decybelach wyraża się 10 log (I/L). z tego względu jednostka wyrażająca logarytm stosunku dwu intensywności otrzymała tę samą nazwę zarówno w akustyce.rogówkę (rys.decybela {dB).40 0. 3. że jedno z nich jest 10 (1 milion) razy silniejsze niż drugie.6 10. stwierdzenie. minimalna zaś około 2-3 mm.0 7.0001 0. Na przykład 6 różnica 60-dB w intensywności dwu świateł oznacza. Właśnie zewnętrzna warstwa rogówki określa moc załamującą optyki oka.0 2. Maksymalna średnica źrenicy wynosi 7-8 milimetrów (mm). Zwróćcie uwagę na następujący problem: najbardziej intensywne światło.50 0. DROGA WZROKOWA Światło wpadając do oka napotyka najpierw zewnętrzną ochronną błonę . jest miliardy razy silniejsze od najsłabszego. Następnie światło przechodzi przez płyn wodnisty (substancja galaretopodobna) wypełniający komorę przednią oka i dalej przez otwór źreniczny w tęczówce.0 1000. Decybele Liczba dB= 10 log (///o) dB 0. z którym Źrenica Źrenica kontroluje ilość światła przenikającego do oka.5 2.0 3.010 0.20 0. Ponieważ decybele odnoszą się do stosunku dwu intensywności. Na ogól.9 6. W porównaniu z tak olbrzymią rozpiętością zmiany otworu źrenicy są bardzo słabo zróżnicowane. Przy największym zwężeniu źrenica przepuszcza około '/u tej ilości .16 0. jeszcze nie wywołujące odczuć bólowych.

że wszystkie żywe komórki muszą być stale zasilane substancją odżywczą. tzw. w tej sytuacji obraz ulega zniekształceniu . która dociera do oka w przypadku maksymalnego rozszerzenia źrenicy.RYSUNEK 4-2 Tęczówka A nych warunkach oświetlenia. ponieważ ich obecność zmniejszyłaby jej przezroczystość.6 miliarda do 1 (88 dB).5 sek. Stopień rozszerzania się źrenicy jest regulowany tak. Światło barwne. (w czasie 1. jak przebiega ogniskowanie. które są przymocowane do otaczającej soczewkę błony. Mięśnie zewnętrzne Soczewka Z kolei na drodze światła leży soczewka. dlatego tkanki soczewki pobierają substancję odżywczą zawartą w otaczającym ją płynie. Przy przechodzeniu od silnego do słabego światła potrzeba 10 sekund na rozszerzenie się do 2/J maksymalnej średnicy i aż 5 minut na pełne rozszerzenie. które pada na centralne części soczewki. występujące przy tym zjawisko zniekształcenia obrazu nosi nazwę aberracji chromatycznej. Zmniejszanie się źrenicy pozwala na uzyskiwanie większej głębi ostrości-największej możliwej W . też załamuje się w sposób zróżnicowany. Zmiany średnicy tęczówki przebiegają stosunkowo wolno. aby przepuścić tylko to światło. Aby zbadać. 1 źrenica zmniejsza się do h maksymalnej średnicy). przechodząc przez soczewkę. jego kontury zaczną się rozpływać i wyraźnie odczujecie napięcie mięśni oczu. Soczewka składa się z pewnej liczby cienkich słojów przezroczystej tkanki. vvielkość otworu źrenicznego zmienia się. Zmiany wypukłości zachodzą w efekcie pracy specjalnych mięśni. Teraz stopniowo zbliżajcie go do nosa nie odrywając od niego oczu. Rozpiętość od 10 miliardów do 1 (100 dB) zostaje zredukowana do rozpiętości od 0. Soczewka powoduje wiele zniekształceń. Ogniskowanie i konwergencja. łującego na oko około 16 razy (lub około 12 dB). zwłaszcza obniża się jej zdolność ogniskowania. rozmieszczonych podobnie jak warstwy cebuli. że rozmiary źrenicy odzwierciedlają również stan układu nerwowego. druga grupa mięśni bezustannie zwiększa krzywiznę soczewek obu oczu. zmian długości ogniskowej). Zmiany szerokości otworu źrenicznego zmniejszają intensywność pobudzenia świetlnego oddzia-. gdzie ogniskowanie jest najbardziej precyzyjne. którą otrzymują wraz z krwią. W miarę zbliżania ołówka zachodzą dwa zjawiska: jedna grupa mięśni zapewnia kierowanie obu osi wzrokowych na przedmiot (konwergencja). Dla różnych celów prowadzono nomiary zmian wielkości źrenicy w badaniach nad rozwiązywaniem trudnych problemów przez człowieka. że źrenica nie reguluje intensywności światła. Promienie światła przechodzące przez jej części peryferyczne załamują się silniej niż promienie przechodzące przez część centralną. torebki. Tymczasem soczewka nie ma naczyń krwionośnych. Jasne jest. weźcie ołówek i trzymając go w wyciągniętej ręce skupcie na nim wzrok. w czasie myślenia. W rezultacie wewnętrzne warstwy soczewki odżywiają się w niewystarczającej mierze i wraz z wiekiem stopniowo tracą swe główne właściwości: przezroczystość i elastyczność. że te biologiczne soczewki nie są najwyższej jakości. Kiedy już ołówek znajdzie się na kilka centymetrów od nosa. Prey zmianach stanów emocjonalnych. wskutek czego promienie światła załamują się w Twardówka światła. podstawowa jej funkcja polega na tym. Nie redukuje to jednak w sposób istotny zakresu intensywności padającego na oko światła. Podstawową jej funkcją jest oczywiście ogniskowanie światła płynącego z przedmiotu zewnętrznego na światłoczułych receptorach. Trzeba zaznaczyć. Ponadto soczewka stopniowo traci swoje właściwości w miarę starzenia się. nie czyni to zbyt wielkiej różnicy. aby chodziła pewna równowaga między maksymalną głębią ostrości (w tym celu otwór musi być minimalny) a stopniem przepuszczenia dostatecznej ilości światła do siatkówki (w tym celu otwór powinien być maksymalnie szeroki). Trzeba obiektywnie stwierdzić. leżących na dnie oka. jak też przy różnorodnych reakcjach emocjonalnych. Przy przejściu od słabego do silnego światła.zjawisko to zwane jest aberracją sferyczną. Ogniskowanie odbywa się w wyniku zmian w wypukłości soczewki (tzn. do pełnego zwężenia źrenicy potrzeba około 5 sekund. Sprawa polega na tym.i rozwiązywania oblemów. Z wiekiem soczewka funkcjonuje coraz gorzej.

umieszczony na tym samym poziomie. a kąt konwergencji zmniejsza się. Wraz z wiekiem słabnie [ zdolność do zwiększania krzywizny soczewki i dlatego dla starszych ludzi niezbędne są j sztuczne soczewki (okulary) w celu ogniskowania promieni świetlnych na blisko j położonych przedmiotach. soczewka j ponownie powraca do swego wydłużonego kształtu i gałki oczne obracają się na zewnątrz f aż do momentu. że mechanizm akomodacji oka polega na uzyskaniu ostrości widzenia przez utrzymanie maksymalnego kontrastu Soczewka spłaszcza się. ogniskowanie następuje w drodze zmiany odległości między soczewką a powierzchnią światłoczułą. Jest również inny sposób pozwalający na odczucie działania własnych mięśni oczu. Nie wiadomo. tym lepiej). u ryb. j Kiedy ołówek oddalamy od oczu. obie grupy mięśni rozluźniają się. 4-3). a nawet i u niektórych zwierząt. Potrzymajcie palec w odległości około 15 centymetrów od oczu. Odczujecie wvraźną różnicę między stanem mięśni oczu przy przenoszeniu wzroku z przedmiotów dalszych na bliższe (aktywne ściągnięcie mięśni oczu zawiadujących konwergencją i akomodacją) i przy przenoszeniu wzroku z przedmiotu bliższego na dalszy (rozluźnienie odpowiednich mięśni).RYSUNEK 4-3 Zgrubienie soczewki oraz zwiększenie kąta konwergencji podczas zbliżenia przedmiotu ^—Kąt konwergencji lieco wyżej od palca (im dalej będzie znajdował się ten przedmiot. nie zaś w wyniku zmiany grubości soczewki. np. kiedy przedmiot oddala się Światio Bardzo płaska soczewka i minimalny kąt konwergencji. Możliwe. Mechanizm akomodacji oka ludzkiego ciągle stanowi dla nas tajemnicę. jak oko reguluje ostrość widzenia przedmiotu. U człowieka stopień załamywania promieni przez soczewkę zmienia się dzięki zmianom jej grubości. jak i w innych urządzeniach. Zarówno w aparacie fotograficznym. kiedy przedmiot znajduje się bardzo daleko Fotoreceptory każdym oku coraz bardziej i obraz ołówka na siatkówce pozostaje wyraźny w czasie jego zbliżania się do oka (rys. kiedy ich osie wzrokowe staną się równoległe. ale RYSUNEK 4-4 . a następnie przenieście wzrok na jakikolwiek oddalony przedmiot.

Jeszcze i tu światło natrafia na wytwarza się końcowy produkt tych przekształceń -witamina A. jaka jest potrzebna U zwierząt i ptaków żerujących nocą zawartość purpury wzrokowej w siatkówce jesi uziennie. Na pewno nie poprawia wzroku. w rezultacie których substancję (ciało szkliste). którastaje się bezbarwna d wpły w e m światła. W naturalnych Jedna z pierwszych i przy tym najbardziej obrazowych demonstracji reakcji fotoche. Być może. że siatkówka staje się bezbarwna. j żonatych zdolności do widzenia w ciemnościach. że powinny istnieć mechanizmy powodujące syntezę i regenerację fotoreceptorów leżą w postaci bezładnie splątanej masy na drodze padającego światła. Podstawowa metoda pozwalająca na opisanie tych reakcji •hi*inicznych polega na mierzeniu stopnia blaknięcia siatkówki przy świetle o stałej •itensywności i zmiennej długości fali. żabę) trzymano w zupełnej wybielenie tylko 2% rodopsyny powoduje 50-krotne obniżenie wrażliwości siatkówki. Siatkówka pokrywa wklęsłą wewnętrzną powierzchnię oka (dno! siatkówce żółty kolor częściowo rozłożonego pigmentu. światło pada na siatkówkę. ale różni się ona nieco od purpury wzrokowej swoją wrażliwością . Rezultat uzyskany w wyniku takich pomiarów . zostało jaki sposób reakcje chemiczne wywołują impulsy nerwowe. że lotnicy brytyjscy otrzymują specjalny wyciąg witaminowy. Pytanie. Przewaga witaminy A po oka). ale możliwa jest również świadoma zmianj! akomodacji oka. W wynikuj długotrwałego przebywania w ciemności siatkówka przybiera czerwono-purpurowąj Rola witaminy A w procesach fotochemicznych może prowadzić do przekonania. przy długotrwałym oddziaływaniu światła przekształcenia obrazu świetlnego w reakcje fizjologiczne. W gruncie rzeczy rozpowszechnianie tej plotki było próbą zachowania w tajemnicy wynalazku czysta i bezbarwna. Reakcja fotochemiczna Reakcja fotochemiczna zachodząca w oku jest dziś dobrze znana. Reakcje chemiczne w znacznym stopniu określają ogólne cechy wrażliwości wzrokowej. jakie elektrycznych we włóknach nerwowych nie przyniosły jak dotąd rezultatów. musi istnieć Pierwszy to stosunkowo szybkie odnowienie zawartości rodopsyny przez połączenie otwór w tylnej części powierzchni oka-jest to tzw. Włókna nerwowe odchodzące od Logika dyktuje. który nadzwyczaj poprawia ich widzenie siatkówki: początkowo staje się ona bladożółta. zazwyczaj wyższa niż u zwierząt dziennych. że żaden przedmiot! leżący na osi widzenia nie będzie wyraźnie widoczny. a następnie blaknie stając się przezro. A do tego micznych oka otrzymała nazwę „optigramu". Tak dowolna regulacja byłaby! niemożliwa w wypadku. Można nawet zmienić ogniskowanie oczu tak. światło o różnej długości fal. co zwierzę zobaczyło. jakim jest witamina A4. niosące sygnał wzrokowy do utrwalone na siatkówce w jaskrawych żółto-czerwonych barwach. następnie zaś oświetlono je bardzo silnym światłem i od Znaczne i wytrwałe wysiłki zmierzające do ustalenia rzeczywistej natury związku razu zabito. tzn. W istocie witamina A przyjmowana w nadmiarze w stosunku do niewielkiej ilości. znacznie wolniejszy proces odnowienia rodopsyny. W efekcie można zobaczyć reakcje fotochemiczne. retinene i opsiny . 4-4). pozostaje nadal bez odpowiedzi. Ze względu na tę charakterystyczną barwę. a jej elementy światłoczułe zwrócone są w kierunku przeciwnym do płynącego! długotrwałej ekspozycji światła powoduje. podczas bitwy o Anglię. Zwierzę (np. W czasie II Wojny Światowej.produktów tworzących się przy częściowym rozkładzie rodopsyny. Drugi. w zaszły w siatkówce żaby w ostatniej chwili jej życia. że komórki nerwowe wrażliwe n kontury wytwarzają maksymalną reakcję na wyraźnie zogniskowany obraz (detektory.! wany i niezależny od wyższych ośrodków nerwowych. Retinene nadaje pewne utrudnienia. że jedzenie marchwi barwę. Ponadto włókna te znajdują się wewnątrz oka i aby się zeń mogły wydostać.nocne.warunkach świetlnych tylko nieznaczna część rodopsyny ulega wyblaknięciu. Jako reakcja na bodziec świetlny zmienia się barwa Plotki. jest to właściwe wyjaśnienie icli Siatkówka . część oka odpowiedzialną za tworzy się substancja zwana retinene. substancji światłoczułych w oku. Pod wpływem światła rodopsyna przechodzi szereg zmian. W ciemności następuje koncentracja w siatkówce znacznej ilości rodopsyny (nazwa chemiczna purpury wzroNa koniec. detektory szczeliny i detektory linii). U gadów. zwrócone są do mózgu (rys. pigment znajdujący się w siatkówetj (bogatej w witaminę A) jest dobre dla oczu. po przejściu przez soczewkę oraz znajdującą się wewnątrz oka galaretowatą kowej). Zmiana krzywizny soczewki j e s ( . Wiadomo. to uzyskanie jej z końcowego produktu jej przekształcania. którzy zaczęli pisać o mordercach wykrytych dzięki optigramom utrwalonym w oczach ich ofiar. Synteza rodopsyny dokonuje się dwoma sposobami. to. Ale niestety związek między wrażliwością wzrokową a zachodzącymi w receptorach REAKCJE CHEMICZNE NA ŚWIATŁO siatkówki reakcjami fotochemicznymi nie jest wcale taki prosty. ciemności przez kilka godzin. plamka ślepa. nie przynosi żadnego pożytku. ptaków dziennych i 'żnych gatunków ryb również istnieje substancja światłoczuła. światła. pobudziły wyobraźnię różnych pisarzy. w. krawędzi.występującego w obrazie na siatkówce.wany jest widmem absorpcji substancji fotochemicznej. Eksperymenty te mózgu. gdyby mechanizm akomodacji oka byl w petni zautomatyzrj.. procesem automatycznym i mimowolnym. siatkówkę po wypreparowaniu z oka umieszczono w specjalnym roztworzeo między reakcją fotochemiczną zachodzącą w siatkówce a pojawieniem się impulsów właściwościach utrwalających. krążyły otrzymał nazwę purpury wzrokowej. j radaru. j Procesy fotochemiczne stanowią pierwszą reakcję oka na sygnał wzrokowy.

Jest to nadzwyczaj bogate zagęszczenie receptorów. Źródło: Pirenne (1967). Źródło: Comsweet (1970): według Greeffa (1900).YSLJNEK 4-6. W. a koty prawie wyłącznie pręciki. Purpura wzrokowa-rodopsyna-znajduje się tylko w pręcikach. nosi ono nazwę plamki żółtej. różnią się one również ze względu na pełnione funkcje. W istocie oko posiada dwa oddzielne systemy wzrokowe. 4-5). albo czopki. Zagęszczenie czopków w plamce żółtej osiąga 150 tysięcy na milimetr kwadratowy. po których informacja od pręcików i czopków dochodzi do mózgu. czyli recepto. 4-6). Pręciki i czopki rozmieszczone są w siatkówce niezbyt równomiernie: pręcików jest więcej na peryferiach. Największe zagęszczenie komórek światłoczułych występuje w środkowej części siatkówki i maleje w częściach peryferycznych (rys. Czopki zawierają różnorodne substancje fotochemiczne. Chociaż znaczna część fotoreceptorów nie ma bezpośredniego połączenia z mózgiem. Składa się z bardzo dużej liczby oddzielnych elementów światłoczułych.samym środku siatkówki znajduje się małe wgłębienie. Plamka żółta jest zarazem miejscem o największej ostrości widzenia. U innych zwierząt występują albo pręciki. Każdy z nich charakteryzuje się specyficznymi właściwościami reakcji. każdy z nich reaguje na energię świetlną niezależnie od drugiego. Gołębie mają tylko czopki. Zarówno u człowieka. pręciki i czopki. Czopek centralny Czopek peryferyjny Pręcik RYSUNEK 4-5. rów. Oprócz tych różnic funkcjonalnych istnieje ponadto różnica w organizacji dróg nerwowych. Jest ona tak położona. Pręcik jest prawie 500 razy wrażliwszy na światło niż czopek. Oprócz różnic morfologicznych. jak i u małpy występują dwa typy elementów światłoczułych: pręciki i czopki (rys. że obraz na ekranie telewizora składa się jedynie z 250 tysięcy niezależnych elementów. składające się wyłącznie z czopków. które były podstawą podziału fotoreceptorów na dwa typy. że pada na nią część centralna obrazu. i około 120 milionów pręcików-w sumie około 125 milionów receptorów. niezbędne do widzenia barw. na który oko patrzy. Dla porównania dodajmy. a czopków w centrum. Oś widzenia NEUROANATOMIA WIDZENIA Siatkówka nie stanowi jednolitej powierzchni pokrytej materiałem światłoczułym. nie ma jej w czopkach. ale z kolei nie potrafi on reagować w sposób zróżnicowany na barwy. W oku ludzkim znajduje się w przybliżeniu 6 milionów czopków. to pojedyncze elementy .

i organizację poziomą. Przekrój poprzeczny przez siatkówkę człowieka. Ponadto. Źródło: . Aksony komórek zwojowych tworząpień nerwu wzrokowego. które noszą miano komórek poziomych. W środku siatkówki. system. Ze względu na budowę anatomiczną siatkówki możemy wydzielić w niej dwa typy organizacji dróg nerwowych: organizację pionową. Powiększenie Polyak (1957). Zagęszczenie połączeń poziomych nie jest równomierne w całej siatkówce. System czopków charakteryzuje się wysoką zdolnością do wyławiania informacji 'dotyczącej barwy. W przekazywaniu sygnałów od receptorów do mózgu uczestniczą różne typy komórek. przede wszystkim za pośrednictwem komórek. . Na jej krańcach jedna komórka zwojowa otrzymuje informacje od znacznej liczby (czasem od wielu tysięcy) pręcików. Dwa różnorodne typy receptorów uzupełniają się wzajem. Takie bezpośrednie połączenia tworzone są przez komórki o małych rozmiarach . pojedynczy czopek może poprzez oddzielną komórkę dwubiegunową łączyć się z pojedynczą komórką zwojową. barwę. W rozdziale 2 rozpatrywaliśmy niektóre operacje zachodzące w siatkówce.plamki żółtej związane są z wyższymi ośrodkami nerwowymi własnym system^ połączeń. Z pręcików i czopków sygnał przechodzi siecią pionową poprzez dwie synapsy: pierwsza z nich leży między samym receptorem a komórką dwubiegunową. wychodzącego z oka. System pręcików jest bardzo' wrażliwy na światło. ale zdarzają się również i w tym względzie wyjątki. Komórki amakrynowe modyfikują aktywność w trakcie przechodzenia sygnału od komórek dwubiegunowych do zwojowych. rające ze środowiska. Te dwie warstwy połączeń poziomych stanowią podłoże anatomiczne obwodów nerwowych siatkówki.reaguje na sygnały świetlne docie-. W tym samym czasie dokonuje się przetwarzanie sygnału w sieci organizacji poziomej siatkówki. RYSUNEK 4-7. karłowate komórki dwubiegunowe i karłowate komórki zwojowe. Na ogół dana komórka zwojowa połączona jest albo wyłącznie z pręcikami. nie wchodząc przy tym w jakiekolwiek interakcje z sąsiadującymi jednostkami. ale jego zdolności różnicujące są niewielkie i nie jest wrażliwy na. który spełnia podstawową funkcję wzroku .tzw. • nie. ale wrażliwość jego jest ograniczona. Tak więc dwoje ludzkich oczu gromadzi informacje napływające ze środowiska: widzianego za pomocą 250 milionów receptorów i przesyła je do mózgu przez około 1^ • miliona włókien nerwowych. w obrębie plamki żółtej. druga-między komórką dwubiegunową a komórką zwojową. na nieco wyższym poziomie proces przetwarzania sygnału zachodzi w komórkach amakrynowych. I Światto Komórki dwubiegunowe i amakrynowe Komórki horyzontalne Zewnętrzna warstwa s\ naptyczna Jądra receptorów Sieć nerwowa siatkówki Przetwarzanie informacji wzrokowych zaczyna się w receptorach siatkówki. Działając równocześnie. odpowiadającą za różnego typu interakcje między sąsiadującymi komórkami receptorów (rys. 4-7 i 4-8). pręciki i czopki tworzą nadzwyczaj elastyczny i potężny. dzięki której sygnały przekazywane są od receptorów do mózgu. Komórki te tworzą połączenia między receptorami i w ten sposób modyfikują aktywność na poziomie przejścia sygnału z receptorów do komórek dwubiegunowych. albo też wyłącznie z czopkami. w przybliżeniu-ul 50.

U człowieka oraz u wielu wyżej rozwiniętych ssaków w część włókien nerwu wzrokowego idących od każdego oka krzyżuje się. (Pionowa granica między obydwiema połowami poła widzenia przechodzi przez punkt fiksacji. nie jest nawet w przybliżeniu tak wrażliwa na subtelne szczegóły obrazu ani też na informacje o barwie. Taka struktura organizacji siatkówki ma szereg oczywistych zalet. System rozpoznawania obrazów powinien jednak dysponować możliwością przenoszenia wzroku z jednej części pola widzenia na drugą. miejsce tego skrzyżowania nosi nazwę skrzyżowania wzrokowego (chiasma optica). W korze wzrokowej ponad 50% neuronów zajmuje się analizą informacji napływającej z części odpowiadającej zaledwie 10% pola widzenia. a wszystkie włókna z prawej połowy do prawej półkuli.) Włókna nerwu wzrokowego Komórki zwojowe Wewnętrz na warst. że soczewki odwracają obraz: przedmiot znajdujący się z lewej strony punktu fiksacji zostanie odbity na prawej połowie siatkówki. Jądra receptorów ReceptoryWarstwa pigmentowa . (Komórki nabłonka) Ruchy oka Oczy poruszają się nieustannie badając kolejno różne części pola widzenia. stąd nazwa]. W skrzyżowaniu wzrokowym nie następuje przerwanie dróg nerwowych ani nie pojawiają się nowe połączenia synaptyczne. ponieważ w przeciwnym razie jedynie niewielka część jego pola może podlegać subtelnej analizie. U człowieka wszystkie włókna z lewej połowy siatkówek obu oczu kierują się do lewej półkuli mózgu. bardziej wrażliwa na światło niż jego część centralna. Należy również pamiętać o tym. z jego części centralnej. Ten ruch skokowy . Ruchy gałek ocznych polegają na szeregu prawie niedostrzegalnych skoków lub też „sakkad" (saccades). a prawa część-w lewej półkuli. jak to pokazano na rysunku 4-6. Źródło: Comsweet (1970) PROGA DO MÓZGU Każda komórka siatkówki łączy się z nerwem wzrokowym za pomocą jednego włókna. Lewa część pola widzenia znajduje się w prawej półkuli mózgu. w wyniku przegrupowania włókien nerwów wzrokowych pole widzenia rozpada się na dwie połowy. Peryferyczna część oka.4-10 i 4-11. tak więc ogólna liczba tych włókien w nerwie wzrokowym sięga około 800 tysięcy. które na ogół występują od 4 do 5 razy na sekundę. która leży w środku siatkówki-w rejonie plamki żółtej.RYSUNEK 4-8. co daje efekcie wiązkę grubości ołówka.wa synaptyczna Komórki amakry nowe Komórki dwubiegu nowe Komórki horyzontalne Zewnętrzna warstwą synaptyczna WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ Podstawowa część pracy związanej z wydobywaniem informacji wzrokowej dotyczy tej części obrazu. od której to sygnał przejdzie następnie do prawej półkuli mózgu. [Chiasma jest podobna z wyglądu do litery greckiej x (Chi). Jak pokazano na rysunkach 4-9. jak właśnie plamka żółta. Tam skoncentrowana jest większość czopków.

Zamknijcie lewe oko-plamka ślepa dla prawego oka powinna zniknąć. jest kontynuowany bez jakichkolwiek poprawek aż do momentu osiągnięcia pożądanego położenia: podobny ruch w mechanice nazywany jest ruchem balistycznym. (sakkadowy) występuje dzięki aktywności zewnętrznych mięśni oka (jest ich 6). Mechanizmy nerwowe stosowane do „obliczania" i kontroli położenia oka nie zostały jeszcze dostatecznie poznane. • • • Otwórzcie prawe oko-plamka ślepa pojawi się ponownie (w dalszym ciągu wpatrujcie się w punki flksacji) *. która sięga po ołówek leżący na stole. kiedy palce uchwycą właściwy przedmiot. Ruch balistyczny przypomina lot piłki: w momencie. kiedy piłka odrywa się od ręki. w tym bowiem wypadku ruch jest nieustannie korygowany aż do momentu. obserwujcie. że jedno oko musi być zamknięte). przy czym kierunek i amplituda tych ruchów zależy od miejsca przyłożenia elektrody. (Może być tu potrzebni ponowne dopasowanie stronicy). Na ogół stymulacja lewej półkuli powoduje ruchy sakkadowe oczu w prawą stronę. Stronica powinna być ustawiona pionowo. to rezultat jest kompromisowy: kierunek i zasięg ruchu zależy od względnej intensywności Podrażnienia obu półkul. jak znika koniec ołówka. Ponadto ruch sakkadowy. nie ma ona już żadnego wpływu na jej dalszy lot. prowadźcie ołówek wzdłuż stronicy w kierunku plamki.WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ 187 RYSUNEK 4-10 RYSUNEK 4-9. Nie jest on z pewnością podobny do ruchu ręki. Mechanizmy odpowiedzialne za „obliczanie" kierunku i amplitudy ruchu na podsta- . one to powodują szybkie zmiany położenia gaiki ocznej. a przy podrażnieniu prawej półkuli-ruchy w lewo. Jeżeli natomiast równocześnie stymulujemy obie półkule. Wpatrujcie się w punkt ftksacjl Dopasowujcie kat patrzenia i odległość stronicy tak długo aż zniknie plamka ślepa dla lewego oka. U człowieka ruchy oczu występują nie częściej jak 4 do 5 razy na sekundę. Ostatnie ogniwa w łańcuchu działań prowadzących do ruchu oczu związane są zapewne z przednimi obszarami kory mózgowej-z czołowymi polami wzrokowymi. Kiedy odnajdziecie plamkę ślepą. Instrukcja: Zamknijcie prawe oko. W wyniku stymulacji tych okolic kory za pomocą elektrody pojawiają się skokowe (sakkadowe) ruchy oczu. Trzymajcie rysunek na wysokości oczu w odległości ok. (Pamiętajcie. jeżeli już się rozpocznie. 21 cm {patrz skala z lewej).

W odróżnieniu od kory wzrokowej we wzgórkach czworaczych górnych obszar plamki żółtej nie ma oddzielnej reprezentacji. położenie głowy oraz zmiany pozycji ciała. W niektórych wypadkach ruchy sakkadowe pewnością są dokonywane automatycznie. że ten właśnie kanał zajmuje się lokalizowaniem przedmiotów w Kora wzrokowa RYSUNEK 4-11 . czy człowiek). Idealny system rozpoznawania obrazów powinien ignorować te sprawy. Z reguły operacje niezbędne do zlokalizowania przedmiotu w polu widzenia świetnie współdziałają z operacjami niezbędnymi do jego rozpoznania. lokalizacja przedmiotów Chociaż proces związany z określeniem lokalizacji przedmiotów będących w polu widzenia ciągle jeszcze nie jest dostatecznie zbadany. często występuje mimowolny ruch sakkadowy skierowany w stronę źródła ruchu.rysunki 4-12a i 4-12b. Jednakże analiza. Włókna wychodzące ze wzgórków czworaczych górnych kierują się do systemu kontrolującego ruchy oczu. jego odległości czy też jego umiejscowienie w polu widzenia nie ma większego znaczenia. dokładne określenie kierunku przedmiotu. W większości wypadków jednak rodzaj ruchów oczu j es t odzwierciedleniem systematycznego pobierania informacji z otoczenia. ważne jest bowiem tylko jego położenie w polu widzenia oraz ukierunkowanie. Na przykład. Nawet w czasie snu występują ruchy sakkadowe oczu. Mamy także pewne dowody na to. W ciągu wielu lat ruchy te uważane były za główny wskaźnik występowania marzeń sennych. W procesie identyfikowania obrazu wzrokowego przedmiotu (czy to będzie krzesło. że do wzgórków czworaczych dochodzą również sygnały ze wzrokowych pól odbiorczych kory. które są ważne ze względu na identyfikację przedmiotu-krzesła (czy człowieka). bazującego na interpretacji znaczenia napływających danych sensorycznych. Dla lokalizacji przedmiotu nie jest istotna jego uprzednia identyfikacja. której celem jest określenie. w ten sposób przestrzenna projekcja siatkówki i tu pozostaje utrzymana. lecz do ośrodka mózgowego. koncentrując się jedynie na tych właściwościach. Analogicznie jak w ciałach kolankowatych bocznych i korze wzrokowej zakończenia włókien wychodzących z sąsiadujących części siatkówki trafiają do sąsiadujących ze sobą części wzgórków czworaczych górnych. Anatomiczna organizacja połączeń wzgórków czworaczych z systemem wzrokowym pozwala przypuszczać. że proces ten przebiega w kanale odrębnym od kanału rozpoznawania obrazów. kiedy ruch pojawia się w neryferycznej części pola widzenia. musi w pewnym stopniu różnić się od analizy mającej określić. czym jest dana rzecz. zwanego wzgórkami czworaczymi górnymi (superior colliculuś). Część włókien nerwu wzrokowego oddziela się od ogólnej masy i odchodzi nie do ciał kolankowatych bocznych. to jednak uzyskane stosunkowo niedawno dane pozwalają na przyjęcie założenia. Czy zatem te niewątpliwie różne analizy dokonują się w dwu różnych kanałach nerwowych? Sądząc po budowie anatomicznej systemu wzrokowego jest to możliwe.2 / 3 4 -S 6 7 8 \ 9 O Pokrywające się pola wzrokowe obu oczu wie analizy obrazu wzrokowego nie są znane. gdzie znajduje się dany przedmiot.

gdyby 5 aktywność była wywołana przez normalny bodziec wzrokowy . kiedy uszkodzony zostanie jeden z dwu głównych kanałów wzrokowych? Rozpatrzmy najpierw skutki uszkodzenia kanału. tak więc wzgórek czworaczy wydaje się odpowiednim miejscem do dokonywania łącznej ich analizy. pozycja ciała zwierzęcia zmienia się w taki sposób. który w pierwszej chwili nie da się odróżnić od zupełnej ślepoty. Zwierzę traci zdolność widzenia przedmiotów z otoczenia. przed Pewne najnowsze dane wskazują. zajmuje się głównie rozpoznawaniem obrazów. Podczas drażnienia neuronów związanych z odpowiednimi częściami pola widzenia. Co się zdarzy w procesie widzenia. Jednakże po dokładnym . że gdy ośrodek lokalizacji przedmiotów gromadzi informacje pochodzące od różnych modalności zmysłowych. U kotów i u małp usunięcie kory wzrokowej wywołuje skutek. RYSUNEK 4-1 Nerw. że wzgóreK czworaczy łączy informacje zarówno o ruchu. Ilekroć uda się zidentyfikować strukturę nerwową związaną z określoną funkcją. Ponadto komórki wrażliwe na stymulację słuchową zostały ostatnio odkryte we wzrokowych partiach wzgórka.RYS UNEK4-12/. to u czuwającego zwierzęcia pojawią się ruchy głowy i zmiany pozycji ciała. Jednakże oprócz dowodów anatomicznych istnieją inne bardziej przekonywające dowody. Łiwijdujsii\ radiami oczu otoczeniu. Kiedy podrażnimy elektrodami neurony wchodzące w skład rozpatrywanego kanału nerwowego. Widzenie bez udziału kory wzrokowej Kanał nerwowy związany z rozpoznawaniem obrazów możemy uszkodzić usuwając chirurgicznie korę wzrokową (cortical ablatioń). to informacja o ruchu jest ściśle powiązana z informacją o położeniu. że ustawia się ono właśnie w tę stronę. Oznaczałoby to. jak i o położeniu. jak się przypuszcza. gdzie powinien znajdować się przedmiot wówczas. jak też zdolność do wzrokowo-motorycznej koordynacji i wyuczenia się wykonywania jakiegokolwiek zadania wymagającego odróżniania sygnałów wzrokowych. który.. 5 eksperymentatorem otwierają się nowe możliwości.

a uzyskamy inny rezultat. Ostatnio stwierdzono również. Schneider (1969) w celu zapoznania się ze szczegółami tego eksperymentu. czym on jest. że pewne szczątkowe zdolności widzenia utrzymują się Zwierzę pozbawione kory wzrokowej może nauczyć się odróżniać przedmioty na podstawie różnic jasności. gdzie znajduje się przedmiot. aby go osiągnąć. Przeprowadzając standardowe badania eksperymentalne.jeżeli stawia się go w sytuacji. na jednych drzwiach znajduje się wzór z czarnych kropek. Posuwając się wzdłuż ściany skrzynki. są tak anatomicznie podzielone. w której musi rozróżniać dwa wzory rozmieszczone na końcach dwu korytarzy. E. Na przykład. Być może zwierzę po prostu nie rozpoznaje pokarmu? Eksperymentator natrafia tu na problem „łamigłówkę". chomik nie może wyuczyć się wybierania wzoru właściwego. ale kiedy tylko eksperymentator zaczyna poruszać ręką. Popełnia jednak przy tym pomyłkę w ocenie głębi i nie może wyuczyć się rozwiązywania zadań polegających na wzrokowym różnicowaniu obrazów. Wystarczy zaplanować zadanie tak. Ponieważ w czasie tej operacji wzgórki czworacze górne pozostają nienaruszone. na których wyrysowano jeden z wzorów. to może kontynuować spacer wzdłuż ściany i obejdzie w ten sposób całą skrzynkę aż wróci do pierwszych drzwiczek i wszystko zaczyna od nowa.sprawdzeniu okazuje się. PROCEDURA EKSPERYMENTU Chomik idzie w dól dwu sąsiadujących drzwi. gdzie powtarza się cała czynność. stwierdzamy. należałoby uszkodzić wzgórki czworacze. możliwe jest. aby odpadła potrzeba lokalizowania. a zdolność do lokalizowania ulegnie poważnemu zaburzeniu. nie potrafi wykonać reakcji niezbędnych do tego. Uzyskane do tej pory rezultaty potwierdzają hipotezę o istnieniu dwu oddzielnych systemów: jeden przetwarza informacje. W normalnych warunkach systemy te nie mogą funkcjonować niezależnie od siebie. Aby to udowodnić. a na drugich z czarnych pasów. że wygodnie jest dokonywać operacji. otrzymują nagrodę w postaci jedzenia (rys. Zastanówcie się jednak nad samym zadaniem. a drugi-na pytanie. Potem przechodzi Zwierzęta z uszkodzoną korą wzrokową nie są w stanie odróżnić wzoru w kropki od wzoru w pasy RYSUNEK 4-13 przez drzwiczki albo też ponownie idzie wzdłuż ściany aż dotrze do następnych drzwi. następstwem niezdolności do rozpoznawania obrazów. a następnie zlokalizować go prawidłowo w przestrzeni. być może. . Jeżeli eksperymentator trzyma w ręku jakiś łakomy kąsek. że chomik nie może wyuczyć się odróżniania prostych obrazów wzrokowych. by odpowiedzieć na pytanie. Łącznie bowiem oba te kanały tworzą silny i niezawodny aparat do pobierania i analizowania informacji wzrokowej. korowy i związany ze wzgórkami czworaczymi. Por. Eksperyment ten ilustruje różnicę 6 między zdolnością lokalizowania a zdolnością rozpoznawania . kiedy znajdą się w skrzynce eksperymentalnej. 4-13). szybko uczą się wybierać właściwy wzór i zawsze. Za drzwiami znajduje się nagroda w postaci wody Chomiki z uszkodzonym wzgórkiem czworaczym górnym potrafią sobie poradzić z zadaniem polegającym na rozpoznaniu wzorów i wybierają właściwe drzwi. Chomiki nie poddane operacji łatwo radzą sobie z tym zadaniem. chomik dotrze do pierwszych drzwi. u którego oba kanały. z których tylko jeden prowadzi do pokarmu. że właśnie te struktury przetwarzają informacje o położeniu przedmiotów. Jedne drzwi otworzą się pod naciskiem. Aby je rozwiązać. wybierając właściwy kierunek. małpa sięga po orzech. chomik musi rozpoznać właściwy wzór. Zachowanie chomika ulegnie krańcowej zmianie. jeżeli stworzy się im warunki dotarcia do nich bez posługiwania się wzrokiem Widzenie bez udziału wzgórków czworaczych górnych W tym wypadku zwierzęciem eksperymentalnym był chomik. Ta niezdolność do lokalizowania jest. a następnie sprawdzić zdolność zwierzęcia do lokalizowania. że małpy pozbawione kory wzrokowej zdolne są y pewnym stopniu do wzrokowego lokalizowania przedmiotów. Po uszkodzeniu kanału odpowiedzialnego za rozpoznawanie obrazów utrzymana zostaje w pewnym stopniu zdolność do lokalizowania. Niewiele jest jeszcze badań eksperymentalnych w tej dziedzinie i nie znamy szczegółów o pracy systemu regulującego lokalizację sygnału wzrokowego w przestrzeni. sporządzonych z pleksiglasu. Istotny przy tym okazał się czynnik ruchu. Jeżeli chomik nie wejdzie w następne drzwiczki. na przykład orzech. Po uszkodzeniu wzgórków czworaczych chomik całkowicie traci zdolność do lokalizowania przedmiotów. Jeżeli oba te kanały funkcjonują niezależnie. G. Kiedy podaje się mu pokarm (na przykład ziarna słonecznika). drugie pozostaną zamknięte. to zdolność do rozpoznawania obrazów powinna pozostać nadal. małpa początkowo go nie zauważa. a być może też i wielkości. Wtedy staje na tylnych łapach i najwyraźniej bada wzór.

s. 101) Obrazy następcze WRAŻLIWOŚĆ CZOPKÓW NA BARWY Teoria widzenia barwnego oparta na procesach przeciwstawnych Kontrast indukowany . aż czarne i białe części złączą się i cała tarcza odbierana będzie jako jednorodna szara powierzchnia (szybkość powinna przekraczać 30 obrotów na sekundę). 5-2) i obracać jąz taką prędkością. Interakcja ta odgrywa bardzo istotną rolę w procesie przetwarzania informacji wzrokowej i wyjaśnia pewne podstawowe zjawiska nercepcyjne. Właśnie to zjawisko ilustruje rysunek 5-5 (patrz również rozważania w rozdziale 2. a nawet więcej. występujących w rezultacie tych współdziałań. który nie widzi płynnego przejścia od większej do niniejszej jasności czy też odwrotnie. opisany po raz pierwszy przez naukowca austriackiego Ernsta Macha i określony jego nazwiskiem. Odpowiednie mechanizmy nerwowe zostały dość dokładnie przeanalizowane w poprzednich rozdziałach (rys. w tym celu w niewielkiej odległości od źródła światła umieszczamy przesłonę (rys. że granica między słabo oświetlonym obszarem i obszarem intensywniej oświetlonym jest spostrzegana jako znacznie bardziej ostry spadek jasności (rys. Poziome połączenia nerwowe łączące receptory siatkówki poprzez komórki horyzontalne i amakrynowe powodują współdziałanie sąsiadujących części siatkówki. W jednym wypadku należy posłużyć się tarczą z czarnymi i białymi częściami (rys.5. Inny sposób polega na tym. są to właśnie pasy Macha. mimo braku odpowiednich zmian fizycznych w intensywności światła. 5-3). Teraz skoncentrujemy uwagę na pewnych zjawiskach psychologicznych. ADAPTACJA Warstwice równej jasności WŁAŚCIWOŚCI WIDZENIA ZWIĄZANE Z CZASEM Czas integracji Kiedy migające światło wydaje się ciągłe? Krytyczna częstotliwość migotania BARWA MIESZANIE BARW Koło barw Mieszanie dwu świateł Miesza n ie _ trzech ś wia teł BARWNIKI I ŚWIATŁA Pasy Macha Jedno z bardziej interesujących zjawisk związanych z przestrzenną interakcją -to efekt kontrastu jasności. po obu stronach granicy między słabiej i silniej oświetlonymi obszarami są widoczne pasy jasny i ciemny. przy czym obszar zmian oświetlenia leży między punktami P i y. że człowiek może widzieć jasne i ciemne pasma. 5-1). W obu wypadkach uzyskujemy stopniową zmianę oświetlenia (jak to pokazują wykresy)-od najsilniejszego (oznaczonego literą a) do najmniej oświetlonej powierzchni (oznaczonej literą er). Rysunek 5-4 przedstawia rzeczywisty rozkład intensywności oświetlenia (linia przerywana) oraz rozkład spostrzegany (linia ciągła). co odbiera obserwator. że na danej powierzchni tworzymy cienie o rozmytych konturach. Zjawisko to jest rezultatem wzajemnego oddziaływania różnych części obrazu na siatkówce. Tak się przedstawia rzeczywisty rozkład światła odbitego od danej powierzchni. ale jasną linię przechodzącą przez punkt/? i ciemną linię przechodzącą przez punkt y. Gradient oświetlenia można uzyskać w dwojaki sposób. 5-2 i 5-3). Podstawowe właściwości widzenia SPOSTRZEGANIE JASNOŚCI Pasy Macha Kontrast jasności JASNOŚĆ A GŁĘBIA SPOSTRZEGANIE JASNOŚCI Obraz wzrokowy występujący w określonej części siatkówki wpływa również na spostrzeganie obrazu umiejscowionego w sąsiedztwie. Nie odpowiada to jednak temu. Już w swych pierwszych badaniach dotyczących fizjologii narządów zmysłowych (w latach 1860-tych) Mach zauważył. Zjawisko to jest związane z tym. niż ma to miejsce w rzeczywistości.

Źródło: Ratliff (1965).oYSUNEK 5-2. Jeśli lampa znajduje się na wysokości ok.5 do 5 cm. . RYSUNEK 5- RYSUNEK 5-4. Prosta metoda uzyskania pasów Macha. Poprzez lekkie boczne ruchy ręki można łatwo uzyskać pojawienie się pasów Macha. Biała tarcza z arn vm sektorem w czasie szybkich obrotów wokół osi (nie mniej niż 1S00 na minutę) uzyskuje Silnią intensywność światła po\aiana na wykresie. pasy Macha. Źródło: Ratliff (1965). to szerokość karty powin na wyn osiś 2. Źródło: Ratliff 11965). 30 centymetrów nad białym arkuszem papieru. jak to zostało przedstawione na_ rysunku 5-4. RYSUNEK 5-3. która odbierana jest tak.

RYSUNEK 5-5. Źródło: Cornsweet 11970). Wykres (linia ciąjg) przedstawia aktywność neuro.0. kiedy różnice w intensywności oświetlenia . a wydaje się. W percepcji ważna jest lokalizacja granic 'rzedmiotów.»ySUNEK5-6. nawet w takich wypadkach. Możemy to z łatwością wyjaśnić logicznie. w jaki sposób oko ludzkie spostrzega lionowe pasy przedstawione na rysunku 5-6. że jasność każdego z pasów jest niejednolita. Każdy z pasów charakteryzuje się stałą ntensywnością barwy. a linia przerywana rzeczy wiintensywności bodźca siy rozkład świetlnego. Interakcje te są również odpowiedzialne za to.

zamknąć drzwi. reakcji receptorów rozmieszczanych po obu stronach granicy różnych poziomo^ oświetlenia niewątpliwie ułatwia procesy rozpoznawania obrazów. Każdy może przeprowadzić podobny eksperyment we własnym zakresie. to intensywność światła odbijanego od tła i figury wzrasta jednakowo (proporcjonalnie do współczynnika odbicia) i rzeczywisty kontrast między nimi pozostaje niezmieniony. tym ciemniejszy wydaje się środek. Pierwszy polega na tym. co otacza ten przedmiot.) Druga metoda polega na wykorzystaniu odbiornika telewizyjnego jako źródła światła. ąijposzczególne receptory sensoryczne umiejscowione są obok siebie: wzrokowe. to powinien być jaśniejszy.przedmiotu i otaczających rzeczy są niezbyt duże. w którym można by zmieniać intensywność światła bez zmiany jego barwy. Pomimo to wydaje się. W istocie podobne wyostrzony reakcji komórek nerwowych daje się zaobserwować prawie zawsze wówczas. a zewnętrzny tłem. że kwadrat umieszczony na ciemnym tle (na lewym brzegu) jest jaśniejszy niż ten.wszystko to bowiem zależy od stosunku intensywności światła odbitego od środka i od tła. Nazwijmy wewnętrzny kwadrat figurą. W' rzeczywistości wszystkie one są identyczne. Jak przebiega to zjawisko w wypadku zmiany jasności figury wraz ze wzrostem oświetlenia pokazuje nam rysunek 5-8. przyrost odbieranej jasności środka nie zachodzi równomiernie wraz z przyrostem światła. słuchowo smakowe. który znajduje się na jasnym tle (pierwszy z prawej). aby uzyskać odpowiednią ilość światła.est wyodrębnienie konturów. W tym celu należy przejść do ciemnego pokoju. W typowych warunkach domowych można przyjąć dwa warianty postępowania. Stevensa (19616). dla urzeczywistnij. że wraz ze wzrostem fizycznej siły bodźca wzrasta subiektywnie spostrzegana jego jasność.. informacji. a nawet jej jasność może ulec zmniejszeniu . że kiedy drzwi otwieramy do jasno oświetlonego pomieszczenia. Interakcje neuronów warunkujące występowanie opisywanych zjawisk są charakter. pozostać niezmieniona. Zmiana w spostrzeganiu wynikająca ze zwiększenia padającego światła na przedmiot zależy również od tego. Interakcje między sąsiadującymi komórkarni nerwowymi odgrywają decydującą rolę szczególnie w pierwszych etapach anali/-. jeżeli przedmiot odbija więcej światła. Przy większym kontraście występuje interesujące zjawisko: im bardziej wzrasta oświetlenie. opisaną w Dodatku A do niniejszej książki. R ySUNEK 5-8. Spotęgowanie różnic w częstotjiwo^. Przywykliśmy do tego. Należy w ciemnym pokoju włączyć telewizor ustawiając go na nieczynny kanał. to wystarczy szpara kilkumilimetrowej szerokości. i to we wszystkich systemach sensorycznych. może stać się jaśniejsza. regulując w ten sposób ilość światła przedostającego się do pomieszczenia (Zwróćcie uwagę na fakt. Przy jednakowej jasności środka i tła (kontrast 0 dB) spostrzegana jasność środka wzrasta stopniowo wraz ze wzrostem fizykalnej intensywności oświetlenia. . Weźmy dwa( kwadraty z lewej strony rysunku 5-7. RYSUNEK 5-7. W miarę jak wzrasta kontrast jasności między środkiem a tłem. ta sama ilość światła jest odbijana przez każdy z nich. aby wejść do ciemnego pomieszczenia. Okazuje się jednak. Tym razem regulator jasności ekranu służy nam do 1 Pomiarów jasności dokonywano metodą oceny wielkości bezwzględnej S. że odbierana jasność przedmiotu zależna jest również od otaczającego tła.. na którym przedstawiono dane dotyczące różnych stosunków kontrastu jasności między figurą a tłem (w decybelach)1. Źródło: Stewns H96lbl Kontrast jasności Przyjrzyjmy się wszystkim wewnętrznym kwadratom pokazanym na rysunku 5-7. Jednakże spostrzegana jasność figury nie musi wzrastać wraz ze zwiększeniem oświetlenia. podobnie jak dźwięk o zwiększonej sile odbierany jest jako głośniejszy. a następnie powoli otwierać je coraz szerzej. jak to pokazuje górna gruba linia na rysunku 5-8. nia których konieczne . S. posługując się kwadratami przedstawionymi na rysunku 5-7. Przy średnim ciemnoszarym kolorze figury (różnica w kontraście około 8 dB) osiągana jest pełna stałość spostrzegania jasności: odbierana jasność figury nie zmienia się przy wzroście oświetlenia. styczne również dla innych systemów sensorycznych. Tak więc. dotykowe lub receptory węchowe. Źródło: Cornsweet (1970). Jeżeli będziemy zwiększać oświetlenie całości.

ekran ma szarą. Spójrzcie teraz na kwadraty. gdy występują równocześnie jaśniejsze powierzchnie. wiązka elektronów wzbudzająca fluorescencję kineskopu może jedynie emitować. JASNOŚĆ A GŁĘBIA Proste obliczenie jasności nie zawsze jest wystarczające do wyjaśnienia naszego spostrzegania. a nie osłabić intensywność oświetlenia ekranu. Przy słabym świetle-dwa obszary o intensywności 20 otaczające z obu stron obszar o intensywności 10-dwa neurony odpowiadające obszarom A i C zaczynają reagować intensywniej wraz ze wzrostem intensywności światła. bez względu na to. Nie należy zapominać o tym. który wyjaśnia współdziałanie między informacją o jasności a RYSUNEK 5-9 . ale tylko wtedy.40. to w miarę tego. neutralną jasność. że inaczej być nie może. gdyż zmienia się wtedy także barwa światła). a odbierane są jako różne dlatego. a nie pochłaniać światło. Kiedy telewizor jest wyłączony. lecz jako szara. Stan ten odpowiada spostrzeganiu „szarości". Jeżeli natomiast będziecie patrzeć na lewy kwadrat. będzie wydawał się on coraz bardziej jaśniejszy. kiedy pojawia się światło.) Kiedy intensywność sygnału świetlnego wzrośnie czterokrotnie.regulowania oświetlenia w pokoju (regulator zaś kontrastu należy ustawić na minimum. Zaczynamy spostrzegać czerń. figura nie jest spostrzegana jako czarna. gdyż ten neutralny stan spostrzegania jasności wynika z aktywności własnej neuronów. Kiedy na żaden z trzech receptorów nie pada światło. Po włączeniu telewizora niektóre części ekranu wydają się znacznie ciemniejsze od szarości ekranu wyłączonego telewizora. aby przypadkowe pasy czy punkty nie przeszkadzały w eksperymencie). przyjętej jako 50. W warunkach minimalnego oświetlenia. a przecież włączenie aparatu może jedynie zwiększyć. Chociaż początkowo może wydać się dziwnym fakt. że na niego także pada teraz więcej światła niż przedtem. tak że oświetlenie obszarów A i B osiągnie 80. efekt utrzymuje się nadal: reakcje neuronów A i C wzrastają wraz ze zwiększeniem intensywności światła. że wzrost oświetlenia powoduje subiektywne ciemnienie figury. Pozorne ciemnienie odpowiednich części ekranu jest wynikiem występowania mechanizmu kontrastu równoczesnego w oku. które działają hamująco na powierzchnie ciemne. każdy z nich reaguje na poziomie swojej aktywności własnej. Zapoznajmy się z eksperymentem. a wewnętrznego obszaru B . (Przy obliczaniu należy założyć. ale aktywność neuronu odpowiadającego środkowemu obszarowi B obniża się. kiedy żadne światło nie pada na siatkówkę. jak w pokoju robi się coraz jaśniej. że w istocie wszystkie kwadraty są absolutnie jednakowe. w istocie jest oczywiste. Prostym przykładem tego zjawiska może być ekran telewizora. Wraz ze wzrostem oświetlenia pokoju prawy kwadrat wydaje się coraz ciemniejszy. że umieszczone zostały na różnym tle (uwaga: nie używajcie do zmiany oświetlenia przyciemniaczy. a reakcja neuronu B jest jeszcze słabsza niż uprzednio. że obszary o zwiększonej intensywności oświetlenia rozciągają się nieograniczenie w obie strony. Rozpatrzmy obwód nerwowy przedstawiony na rysunku 5-9.

5-11). Dlaczego tak się dzieje? Istota sprawy wiąże się z tym. dzięki czemu kąt patrzenia jest absolutnie stały.RYSUNEK 5-10 RYSUNEK 5-12 informacją o głębi. Obserwator patrzy na stół przez otwór wycięty w jednej ze ścian kamery. Intensywność światła odbitego od danej powierzchni i dochodzącego do oka obserwatora jest uzależniona od położenia tej powierzchni względem światła i dlatego jasność tych powierzchni spostrzegana jest jako stała. 5-11). Kartka znajdzie się wówczas w cieniu i ilość odbitego przez nią światła wyraźnie się RYSUNEK 5-13 CO WIDZI OBSERWATOR RYSUNEK 5-14 RYSUNEK 5-11 . inne zaś pozostają w cieniu (rys. na której rozłożono szereg przedmiotów. Osoba obserwująca widzi powierzchnię stołu. Chociaż ilość światła odbijanego przez poszczególne powierzchnie jest różna. Na jedne powierzchnie pada światło bezpośrednio. 1954): Na stole ustawionym w specjalnej kamerze rozmieszczono szereg białych przedmiotów (patrz rys. że kartkę papieru z narysowanym x ustawimy pionowo na stole przed źródłem światła (rys. 5-10). wszystko to oświetlone jest jedną lampą umieszczoną na górze. wszystkie wydają się mieć taką samą barwę-białą. Załóżmy. gdyż obserwator nie może ruszać głową (rys. Nie wszystkie powierzchnie tych przedmiotów oświetlone są jednakowo. że obserwator spostrzega przedmioty jako trójwymiarowe. 5-12). w wyniku czego pojawia się spostrzeganie uwzględniające również inne czynniki (Hochbergi Beck.

Wystarczy rzut oka na krzywą. Określenie wartości progowej należy zacząć od eksponowania dość jasnego punktu świetlnego. Możemy wykorzystać różnice morfologiczne i funkcjonalne między dwoma systemami dla wyodrębnienia z krzywej adaptacji do ciemności jej oddzielnych składników Pręciki rozmieszczone są znacznie gęściej na peryferiach siatkówki. a czopki w jej środku Jeżeli ograniczymy oddziaływanie światła do peryferii siatkówki. badany nagle oświadczy. ADAPTACJA Jeżeli przyprowadzimy do laboratorium człowieka prosto z ulicy i zaczniemy badać jego wrażliwość wzrokową. aby uzyskała kształt zbliżony do trapezu (rys. w zależności od ogólnej interpretacji wszystkich sygnałów wzrokowych odbieranych przez obserwatora. A ponieważ kartka jest faktycznie w cieniu. która odpowiadałaby poziomemu położeniu. lecz jest poziomym prostokątem i w konsekwencji powinna odbijać znacznie więcej światła (rys. Źródło: Hecht i Hsia (1945). że mimo. że do badanego procesu włączają się jakieś mechanizmy dodatkowe. proces adaptacji wzrokowej. W oku działają dwa systemy receptorów: pręciki i czopki. Teraz obserwator interpretuje widziany przez siebie kształt kartki jako informację o tym że kartka ta nie stoi pionowo. wszystko widzi go nadal. a jeżeli ograniczymy je do części centralnej siatkówki. nie odbija więc tej ilości światła. : Aby prześledzić ten proces bardziej szczegółowo. Z upływem czasu jej wrażliwość na światło będzie wzrastała coraz bardziej. interpretacja dotycząca głębi nie zachodzi i położenie przestrzenne kartki ponownie odbierane jest jako pionowe-jasność jej ponownie się zwiększa. kiedy osoba badana powie.zdolność oka do przystosowywania swej wrażliwości na światło stosownie do zmiany oświetlenia. Mimo to obserwator nadal będzie uważał. Przy spostrzeganiu jasności ten sam obraz wzrokowy może być interpretowany na różne sposoby. następnie wprowadzamy ją do całkowicie ciemnego pomieszczenia i eksponujemy coraz słabsze światło mierząc jej wrażliwość wzrokową.. przypuszczamy. badany najpierw oznajmi. że nie widzi punktu świetlnego. że nie widzi nic więcej. to znaczy najmniejsza intensywność światła. jest to tzw. 5-14). że załamanie na krzywej jest wynikiem interakcji tych dwu systemów. to okaże się. Spostrzegana jasność zmienia się odpowiednio: kartka wydaje się bardziej szara aniżeli pozostałe przedmioty. . Jeżeli ponownie spróbujemy zmniejszyć intensywność światła. a następnie stopniowo zmniejszać jasność aż do momentu. W toku badania włączył się nowy element. I najprawdopodobniej zachowanie badanego będzie dla nas frustrujące. Kiedy na krzywej obserwujemy załamanie. kierujemy najpierw na oczy osoby i badanej bardzo silne źródło światła (w celu maksymalnego obniżenia jej wrażliwości na światło). a po kilku sekundach powie. W ten sposób również i w tym wypadku prawidtow0 spostrzegane położenie powierzchni względem padającego na nią światła zapewnia stałość spostrzegania jasności. że jest tak samo biała jak i wszystkie inne przedmioty umieszczone na stole. tak można uzyskać w dużym przybliżeniu wartość progową. że interesuje nas jego próg wrażliwości na światło. 5-13) i następnie połóżmy ją na stole pionowo w dawnym miejscu. jaką człowiek jeszcze widzi. historia powtórzy się na nowo. uzyskamy krzywą odzwierciedlającą przede wszystkim zmiany wrażliwości KYSUNEK 5-16. W odniesieniu do wzroku mamy pełne podstawy do takich przypuszczeń. Na rysunku 5-15 przedstawiona jest krzywa zmian wrażliwości w czasie. to powinniśmy otrzymać krzywą adaptacji pręcików. Dokonajmy teraz zmiany spostrzeganej jasności kartki papieru przycinając jej brzegi tak. krzywa adaptacji do ciemności. że sprawa wcale nie jest tak prosta. że znowu widzi światło. Zanim jednak zdążycie zapisać tę wartość progową. Należy przypuszczać. aby zauważyć. Załóżmy na przykład.zmniejszy. że na poziomie podziałki odpowiadającej 10 minucie zaczyna się coś dziać. Jeżeli jednak umieścimy za kartką pręcik.

kiedy światło przechodzi z centrum do obwodu siatkówki. powinniśmy otrzymać względnie czystą krzywą adaptacji pręcików. Zobaczycie n'>:inve serca na zielonkawym tle ''kilkakrotne mrugnięcie okiem przyśpiesza pojawienie się obrazu następczego). Podobne ułożenie krzywych uzyskuje się.„ u ir iv środek rysunku z '^'lljoir! . jaki ma przy białym świetle. Wraz ze zmniejszeniem długości fal świetlnych na krzywej pojawia się załamanie.-I ' 5 cm nie poruszając '' 'iinti. Różnice między przedstawionymi krzywymi są uwarunkowane tylko jednym czynnikiem zewnętrznym -długością fali stosowanego światła. pobudzenie centrum daje krzywą podobna do górnej krzywej na rysunku 5-17. Istotnie.czopków. A • KolekcJa litografii '' p | Nim i<i>ia). spodziewamy się uzyskać przede wszystkim krzywą adaptacji czopków.:ajijc głową ani oczami tak dhi!-•<>. Różowa barwatot>l<i'i:: następczy.1-49. a przy długości fali rzędu 485-570 nm (zielone światło) krzywa osiąga praktycznie taki sam kształt.!*. ySUNI ' ^" "' e '^' będziecie . i'1'by zamazywać. jest to właściwa krzywa wrażliwości czopków. na rysunku 5-17 przedstawiony został zbiór krzywych adaptacji do ciemności. i'r cała figura zacznie migotać. Źródło: Chapanis (1947).. Oświetlając zaś wyłącznie środek siatkówki albo też posługując się światłem czerwonym (długość fali powyżej 650 nm). a pobudzenie obwodu . Looking Glass \inic. Oświetlając jedynie peryferie siatkówki albo też stosując światło fioletowe (długość fali poniżej 450 nm).. :h\'ać. Wtedy przenieście szybko yrrok na czarną kropkę praweg" !>iulego rysunku. 5-16). Maksymalna wrażliwość i najwyższy stopień adaptacji występuje przy najkrótszych falach widzialnego światła-światło fioletowe (poniżej 485 nm). tu "" pewnym czasie koła ''"~nt{ -s/. Interchemicul Corp.krzywą podobną do dolnej krzywej na tym rysunku. Wy'. Ponadto jest rzeczą wiadomą. Krzywa adaptacji do ciemności uzyskana przy stosowaniu światła czerwonego (długość fali powyżej 680 nm) nie ma załamania. ty ten sposób możemy wybiórczo badać albo krzywą adaptacji pręcików. że maksymalna wrażliwość czopków i pręcików jest różna dla światła o różnej długości fal (rys. Dlatego kształt krzywej adaptacji do ciemności powinien zależeć od barwy (długości fali) stosowanego w badaniu światła. RYSUNEK 5-17. patrz rysunek ' 41 (Pet'"' ' ''Igtey. Wpatrujcie się w carnci L-i'i'kc na lewym rysunku nie pom. na sygnały świetlne tego typu reaguje pr/cde wszystkim system pręcików.'<Hienie ••" <> faktu. Na przykład. New York 1965). zielona jest JndukirMina" (zmodyfikowane na podstawie The Color Tree. . albo też krzywą adaptacji czopków. 50 RYSUN'. wszystkie nasze oczekiwania sprawdzają się.

1965).. W tym wypadku obraz kwiatka czerwonego pada na plamkę żółtą. działa jedynie widzenie pręcikowe. praktycznie pozbawioną pręcików. "Zjawisko Purkinjego. a widzieć będziemy tylko niebieski. Oba spostrzegane są dzięki widzeniu czopkowemu. to przykładowo po 5 minutach czerwony kwiatek przestanie być widoczny. Różnice między wrażliwością wzrokową w dzień i w nocv. jeżeli przez cały czas będziemy koncentrować wzrok na środku czerwonego kwiatka. Przedstawione na ilustracji dwa „kwiatki" czerwony i niebieski normalnie widziane są jednakowo dobrze.RYSUNEK 4-1 RYSUNEK 5-19. Interchemieal Corp. a obraz kwiatka niebieskiego na obszar bogato usiany pręcikami (zmodyfikowane na podstawie The Color Tree. . Jeżeli będziemy patrzyli na kwiatki przy bardzo słabym świetle. Możemy przyspieszyć pojawienie się tego efektu. przy czym czerwony wydaje się jaśniejszy od niebieskiego. Jeżeli światło jest dostatecznie słabe. New York.

która charakteryzuje się krótkimi falami. Źródło: Judd (1951). 1965).tfarśtwice równej jasności Istnieje również inny sposób wywołania efektu adaptacji do ciemności. Po raz pierwszy zauważył to czeski fizjolog. mimo zmiany długości fali. Na rysunku 5-18 ilustrującym zbiór warstwie równej jasności pokazane są zmiany w przebiegu krzywych w różnych Poziom światła użytego do adaptacji RYSUNEK 5-18. New York. Przyczyną tych zmian są różne ilości pręcików i czopków.. Zobaczycie pierścienie i tło w barwach dopełniających (zmodyfikowane na podstawie The Color Tree. działających na danym poziomie adaptacji. Warstwice równej jasności kaZują. a przy świetle przyćmionym . Wpatrujcie się w punkt fiksacji w środku dolnego rysunku. RYSUNEK 5-31. . Przy stosowaniu sygnałów świetlnych różnego typu w godzinach nocnych (np.odwrotnie. Uzyskiwane krzywe są analogiczne do warstwie równej głośności. Interchemical Corp. Zmiany wrażliwości mają określone znaczenie dla praktyki. Następnie spójrzcie w punkt fiksacji górnego prostokąta. powstających w efekcie badania słuchu. jaka powinna być intensywność światła potrzebna do zachowania stałej isności. Jan Purkinje. W jasnym świetle czerwona barwa wydaje się jaśniejsza od niebieskiej. i jako jeden z pierwszych określił różnicę między systemami czopków i pręcików na podstawie obserwacji zachowania. stadiach adaptacji do ciemności. Wraz ze zmianą poziomu adaptacji. We wczesnym stadium adaptacji (górna krzywa) główną rolę odgrywa widzenie czopkowe i dlatego maksymalna wrażliwość przenosi się na światło o Względnie dużej długości fali-właśnie takie światło wydaje się najbardziej jasne. krzywe równej jasności uwidaczniają zmiany maksymalnej wrażliwości na długość fali eksponowanego światła. Wraz ze zmianą •llugości fali świetlnej zmienia się również jasność światła. W późniejszych stadiach adaptacji widzenie zachodzi głównie dzięki pręcikom i dlatego maksymalna wrażliwość przenosi się na tę część widma świetlnego.

Potrzeba czasu. wvmaga czasu. Obraz na siatkówce znika bardzo wolno. kiedy wywołujący je bodziec przestał już działać. w obrębie którego światło przechodzi przez czerwony filtr. Filtr przepuszcza '/» światła pobudzającego czopki i '/IOO pobudzającego pręciki. Związek czasu i intensywności utrzymuje się w przedziale długości oddziaływania do 20 milisekund. powinien przeci sięwziąć niezbędne środki w celu zachowania poziomu adaptacji widzenia pręcikowego Można tego dokonać za pomocą prawidłowego wyboru długości fali świetlnej dla oświetlającego pokój światła. Należy jednak pamiętać. 5-19 . nawet wówczas. w których badanego poddawano uprzednio działaniu bardzo silnego światła (typu fotograficznego flesza). bez względu na to. że okres 20-30 minut odnosi się do takich sytuacji. gdy po wytworzeniu się adaptacji zapalimy w pokoju słabe światło na 10 sekund. Na tym polega sens stosowania czerwonych szkieł albo oświetlenia czerwonym światłem pomieszczeń służących do odpoczynku dla takich pracowników. Gdyby tak nie było. jaką dysponuje oko. Dla większości celów praktycznych wystarczy 30 minut. Typowy czas naświetlania waha się w granicach od 0. Ile czasu potrzeba dla wytworzenia się adaptacji do ciemności? Krzywa przedstawiona na rysunku 5-17 wskazuje. kiedy to wolą przebywać w jasno oświetlonych miejscach (rys. Po przejściu do ciemnego pomieszczenia i po zdjęciu okularów. ale podwoimy czas oddziaływania bodźca. nawet przy silnym świetle. to trwa jeszcze chwilę. kiedy obraz przestanie działać na narząd wzroku. że najszybszy przyrost wrażliwości występuje w pierwszych 10-20 minutach. Jeżeli tylko długość trwania sygnału przekroczy np. aby wystąpiła reakcja na obraz wzrokowy. aby wytworzyła się dobra adaptacja do ciemności. a nie do ciemności. zdolność obserwatora do wykrycia sygnału nie ulegnie zmianie. poziom jej prawie się nie zmieni: już po 60 sekundach powróci do poprzedniego stanu. Tak więc. kiedy to . a równocześni powinien okresowo pracować w dobrze oświetlonym pomieszczeniu. Jest ona wspólna dla procesów fotochemicznych wszystkich rodzajów.znaki drogowe) należy uwzględniać to zjawisko zmian wrażliwości (rys. jedynie szczegółowe obserwacje pozwalają stwierdzić. w którym filtr odcina pozostałe długości światła. jak operatorzy stacji radiolokacyjnych. to może okazać się. Jak wiemy. chronią system pręcikowy i pozwalają na zachowanie jego zdolność adaptacyjnych. Na przykład. a więc rozpiętość znacznie większa aniżeli ta. jeżeli zmniejszymy intensywność światła o połowę.wkłady kolorowa). którzy muszą utrzymywać adaptację oczu do ciemności nawet w czasie przerw obiadowych i rekreacyjnych. że czopki w tym samym czasie osiągnęły adaptację do światła. Dla dłuższych błysków zmniejszenie intensywności światła nie da się w pełni zrekompensować wydłużeniem czasu oddziaływania. że wrażliwość rośnie bardzo wolno jeszcze w okresie do 6 godzin. w vniku czego przez jakiś czas nic nie byłoby widać. Można ustalić pewien związek między siłą światła oddziałującego na oko a trwaniem jego wpływu. wszelka zależność między zdolnością obserwatora do wykrycia sygnału a długością tego ostatniego zanika i decydującym czynnikiem staje się intensywność światła. jaką dysponuje typowa błona fotograficzna. To zjawisko utrzymywania się obrazu wzrokowego po raz pierwszy odkryte zostało przez pomysłowego wynalazcę w wieku XVII. można nosić w jasnym pomieszczeniu okulary. Okulary takie.001 do 1 sekundy. 5-20). RYSUNEK 5-20. 1/4 sekundy (250 milisekund). Na przykład. ponieważ światła mochodów nadjeżdżających z przeciwka naruszałyby znacznie poziom adaptacji. Linia pozioma wskazuje miejsce. to prowadzenie samochodu nocą byłoby niezwykle uciążliwe. W przedziałach czasu reakcji oka znaczenie ma jedynie ogólna suma działającej na nie energii. dzięki którym światło eksponowane przez określone źródło przeistoczy się w reakcję neuroelektryczną. Nawet. oślepienie pojawiające się takich wypadkach trwa bardzo krótko i wrażliwość szybko powraca. Zakreskowana część oznacza rejon. człowiek odkryje. że wystarczy tylko 5 minut. że dobrze widzi: pręciki zachowały wysoki stopień swojej adaptacji do ciemności. odpowiedni czas naświetlania błony fotograficznej można uzyskać przy różnorodnych zestawieniach długości czasu naświetlania (migawki) oraz intensywności światła (wielkość przesłony). WŁAŚCIWOŚCI WIDZENIA ZWIĄZANE Z CZASEM Czas integracji \Vidzenie nie jest procesem natychmiastowym. Pojawienie się reakcji chemicznych. na przykład taki. a kiedy już wystąpi. Jeżeli wyjściowy poziom oświetlenia jest niski. które przepuszczałyby tylko promienie ciemnoczerwone. jaki jest w dużym pokoju oświetlonym kilkoma żarówkami 50 W. pozostając jeszcze przez kilka dziesiętnych części sekundy (patrz omówienie problemu wzrokowej pamięci krótkotrwałej w rozdziale 9). Natomiast wrażliwość systemu wzrokowego na światło jest znacznie wyższa aniżeli ta. Ta wymienność między czasem a intensywnością nie jest jedynie specyficzna dla systemu wzrokowego. Jeżeli człowiek musi zachować oczy zaadaptowane do ciemności. Źródło: Hechi iHsia(1945j. Kiedy migające światło wydaje się ciągłe? Wrażenie wzrokowe utrzymuje się przez krótki czas nawet po tym. ponieważ podczas działania silnego czerwonego światła będą pracować tylko czopki.

Dla pręcików. Krytyczna częstotliwość migotania Jeżeli prawidłowo ustalimy przerwy między błyskami. możemy uzyskać u obserwatora efekt światła ciągłego. Rezultat ekspery. Światło padające na ekran zostaje wygaszone na ten moment. Nie odnosi się to do kina. tak że kolejny prezentowany obraz zdąży zniknąć. czy posługujemy się skomplikowaną elektroniczną aparaturą pomiarową. wycinającego częstotliwości w przedziale od 10 do 50 Hz. który powoduje zlewanie się światła. każdy kadr rzutowany jest kilkakrotnie: tzn. że właściwości oka związane z czasem są analogiczne do właściwości filtru pasmowego. że światło. która jest spostrzegana jako światło ciągłe. porozrywane obrazy. 2 Czytelnicy obznajmieni z obwodami elektronicznymi zapewne zauważą. Obraz wzrokowy przechowywany jest w ciągu około 150 milisekund. Przy światłach stroboskopowych wykorzystywanych czasami w świetlnych widowiskach estradowych stosuje się serię odrębnych zjawisk migawkowych. Częstotliwość migotania.CFFf. zanim pojawi się następny. na ekranie obraz pojawia się co '/ĆO sekundy. wzbudzonej w siatkówce w wyniku krótkotrwałych błysków świetlnych. Tak więc błyski światła wywołują w systemie wzrokowym reakcję ciągłą. w czasie którego szereg kolejnych błysków spostrzegany jest jako nieprzerwane światło ciągłe. kiem. Eliminuje to całkowicie migotanie.. W kinie projekcja odbywa się z prędkością 24 kadrów na sekundę (czasem 30). z jaką oko może wykryć oraz prześledzić zmiany nachodzące w strukturze bodźca padającego na siatkówkę. i przechodził wzdłuż rzędów w dół do prawego dolnego rogu. wywania śladów bodźca świetlnego na przeciąg 150-250 milisekund okaże się niez\ul^ ważna w badaniach nad pamięcią (rozdziały 8 i 9). gdyby nie zastosowano specjalnej metody. krytyczna częstotliwość migotania jest mniejsza niż dla czopków. Przy silnych błyskach czas integracji ulega skróceniu i dlatego jedynie przy bardzo dużej częstotliwości błyski. Słabe błyski zlewają się przy niższej częstotliwości migotania. zależnie od intensywności. Jeżeli drugi błysk następuje dostatecznie szybko po pierwszym. mentu zawsze jest ten sam. która utrzymuje się w ciągu 100 milisekund. Właśnie w wyniku tego procesu następujące po sobie oddzielne kadry na ekranie kinowym czy też telewizyjnym stwarzają złudzenie ruchu ciągłego. to reakcja na ten błysk wystąpi już. Następnie wiązka elektronów powraca do punktu wyjścia i ponownie przebiega linie na drugiej połowie. (Niektóre aparaty projekcyjne pozwalają na uzyskanie 72 błysków na sekundę i w nich światło wygasza się dwukrotnie przy ekspozycji każdej klatki filmowej. jak wyglądałby świat. jest to w pełni wystarczające do uniknięcia migotania. z tym że zamiast węgielka użyjemy zapalonej latarki elektrycznej. czy też zwykłą latarką lub rozżarzonym węgiel. niezależnie od tego. W ten sposób. prawo Talbota). Jeżeli znamy szybkość obrotów. Dowolny czynnik wpływający na szybkość integracji i na inercję w systemie wzrokowym zmienia również krytyczną częstotliwość migotania. chociaż na pełną ekspozycję obrazu potrzeba zaledwie 'Ao sek. dla którego czas trwania błysków jest równy czasowi trwania przerw między błyskami (przy częstotliwości migotania powyżej krytycznej). począwszy od lewego górnego rogu. Ten proces uśredniania bodźców zapewnia płynne zlewanie się następujących po sobie obrazów w nieprzerwany strumień spostrzegania wzrokowego. gdyby w naszym systemie wzrokowym nie występowały mechanizmy integrujące. Po pierwszym błysku występuje reakcja wzrokowa. można przewidzieć. W ten to sposób. który jest niezbędny do zmiany kadru. spostrzegane jest jako równe jasnością stałemu światłu o intensywności niższej o połowę (tzw. (1970) dla omówienia metody analizy filtru pasmowego. ponieważ pojawienie się każdego punktu (przy tak krótkich odcinkach czasu) zajęłoby tyle samo czasu. jaka powinna być jasność migającego światła. Wielkość ta jest bardzo zbliżona do trwania aktywności elektrycznej. Możemy powtórzyć ten eksperyment. Gdyby obraz tworzył się stopniowo. Pełny obraz prezentowany jest 30 razy na sekundę. Znając mechanizm integracji bodźców. . ilość błysków odbieranych przez oko wynosi co najmniej 48 na sekundę. Aby uniknąć zjawiska migotania. przy której widziane jest koło świetlne możemy obliczyć długość czasu utrzymywania się obrazu świetlnego. Trwa to około 'Ao sek. z których każda składa się z około 500 punktów. W ślad za drugim błyskiem można w tym samym czasie eksponować trzeci. jak i filmowe migotałyby w trakcie oglądania. zamiast projekcji ciągłej jednego kadru.] fe integracyjne aspekty procesów przetwarzania informacji wzrokowej w sposób oczywisty ograniczają szybkość. które są najbardziej aktywne przy małej sile światła. pozwalające przekonać się naocznie. kiedy cały ekran jest oświetlony. Zdolność systemu wzrokowego do przecho. Na ekranie telewizora obraz tworzy się z oddzielnych punktów. zarówno obrazy telewizyjne. prezentowana jest najpierw połowa obrazu i wiązka elektronów przebiega linie na jednej połowie. inaczej obserwowalibyśmy migotanie obrazu. gdyż tam każdy element obrazu jest eksponowany w momencie. co pojawienie się całego obrazu. co daje w efekcie minimalną lub żadną reakcję prądu stałego.przywiązawszy do jednego końca sznura żarzący się węgielek i trzymając w ręku drugj koniec zaczął nim szybko obracać-w ciemności pojawił się krąg ognisty. a ściślej mówiąc z 525 linii. [Patrz Cornsweet. takie zlewają się i mogą być spostrzegane jako światło ciągle. nazywamy krytyczną częstotliwością migotania (Critical jlicker freąuency . Aby uniknąć migotania. Ostatnio przemysł rozrywkowy ponownie wprowadził migotanie. Przy dużej intensywności błysków i niskiej częstotliwości ich pojawiania się system wzrokowy nie nadąża łączyć kolejnych błysków i obserwator spostrzega nierealne. chociaż tylko 24 kadry są eksponowane w czasie jednej sekundy. zanim wygaśnie reakcja na błysk uprzedni. Wiadomo. System wzrokowy sprowadza intensywność do średniego poziomu w czasie integracji błyskowi odpowiednio do tego obniża się spostrzegana jasność. Prawdę mówiąc.) W telewizji mamy do czynienia z podobnym problemem. światło przerywane jest raz lub kilkakrotnie. wtedy wystąpiłoby migotanie.

jaki istnieje w widmie światła słonecznego i przedstawmy je w postaci koła. na widmo świetlne. podobnie jak to jest w systemie słuchowym. W pryzmacie (albo jego ekwiwalencie w przyrodzie. Barwy te najwidoczniej nie są monochromatyczne. (Z wyjątkiem odcinka oznaczonego jako „purpurowy". w tęczy) białe światło słoneczne rozszczepia się na wiązki promieni o różnych długościach fali i wszystkie barwy od długich do krótkich fal układają się odpowiednio. lecz próbujemy jedynie opisać związki wzajemne między barwami spostrzeganymi przez człowieka. Na przykład. a kończąc na skomplikowanych bryłach. i jeżeli dobrana zostanie odpowiednia ilość każdego z nich. wytworzony w pryzmacie. W widmie optycznym wytworzonym przez pryzmat brak niektórych spostrzeganych przez nas barw. że ten prosty schemat doskonale opisuje widzenie barw i to znacznie dokładniej niż można było oczekiwać ze względu na prostotę jego założenia. To zjawisko różni się w swej istocie od analogicznego doświadczenia ze słuchem: oddzielne tony tworzące akordy stosunkowo łatwo są identyfikowane przez słuchacza. Jasność oznacza dokładnie to samo. że teoria taka byłaby zbyt uproszczona. Wymiar ten nie został uwzględniony w naszym kole barw. oba końce widma są do siebie dość podobne (ciemnoniebieski lub fioletowy na końcu fal krótkich i purpurowy na końcu fal długich). Takie mieszanie świateł określamy jako pary barw dopełniających. poczynając od prostego koła. zmienia się wraz ze zmianą długości fali świetlnej. dokonajmy prostej operacji: zachowajmy kolejność barw w takim układzie. Ponadto po zmieszaniu niektórych monochromatycznych fal świetlnych widzimy światło białe. a punkt znajdujący się na przykład w połowie między białym a zielonym oznacza nasycenie w stopniu średnim. Na podstawie tego prostego faktu zbudowana była pierwsza teoria widzenia barw Widziana barwa zależy od długości fali świetlnej wpadającej do oka. co możemy powiedzieć o widzeniu barw. Spostrzegamy widmo optyczne jako wstęgę barw-od czerwonej do fioletowej. co określaliśmy już tym terminem w poprzednich częściach tego rozdziału. Zwróćmy uwagę przede wszysjkjm na dwie rzeczy: po pierwsze. posługując się przedstawionymi faktami. Wszystkie punkty na obwodzie koła odpowiadają barwom wysoko nasyconym. Najbardziej zbliżonym odpowiednikiem fizycznym jasności jest intensywność światła (z zastrzeżeniem. Po zmieszaniu dwu monochromatycznych wiązek promieni oko ludzkie nie może dokładnie określić. na którym przedstawione są różne możliwe barwy i ich mieszaniny. Nasycenie określa względną ilość światła monochromatycznego. Ze zdziwieniem stwierdzimy. jak należy przedstawiać widzenie barw przez człowieka. istnieje zbiór zasad mieszania barw. Bywają bardzo różne przestrzenie barw. Po zmieszaniu dwu różnej długości fal świetlnych widzimy nie dwie różne barwy. pewne barwy są „przeciwstawne" lub dopełniające w stosunku do innych. aby otrzymać spostrzeganą barwę. Tak jak w wielu innych teoriach okazało się. jeżeli błękitnozielone światło monochromatyczne (o długości fali 490 nm) zmieszane zostanie z żółtoczerwonym światłem monochromatycznym (o długości fali 600 nm). jostatecznie dobrze charakteryzuje spostrzeganie oddzielnych monochromatycznych wiązek świetlnych. nasycenie i jasność. Idealny model powinien pozwolić na przewidywanie barwy. tak aby barwy dopełniające znalazły się naprzeciw siebie wzdłuż średnicy koła. dla każdego monochromatycznego światła). Układ barw w widmie. które omawialiśmy już wcześniej). Na obwodzie znalazły się nazwy barw i odpowiadające im długości fal świetlnych (na rys. Zwróćcie uwagę. gdzie znajdują się różne neurony reagujące w specyficzny sposób na dźwięki o różnej częstotliwości? Dokładne badanie spostrzegania barw wykazuje. Pary barw dopełniających można odnaleźć łącząc wzdłuż średnicy koła dowolne dwa przeciwstawne punkty na obwodzie koła. przechodzącego przez pryzmat. punkt określony jako biały oznacza nasycenie zerowe. Miejsce na obwodzie koła wyznacza właśnie jakość. jaką otrzymamy po zmieszaniu dowolnych barw monochromatycznych.BARWA Podstawą współczesnych teorii widzenia barw są obserwacje Izaaka Newtona. Idąc od obwodu do środka koła możemy zaobserwować obniżenie się nasycenia.. to teoria jest błędna (rys. które należy zmieszać ze światłem białym. A może istnieje specjalnego rodzaju receptor dla światła o określonej długości fali (tzn. Chyba to wszystko.po drugie. Jakość (odcień) odpowiada barwie w potocznym rozumieniu tego słowa. . Taki diagram (wraz z odpowiednim opisem matematycznym) nazywa się przestrzenią barw. Zazwyczaj dokonywanie takich przewidywań umożliwia narysowany diagram. to obie barwy zniosą się wzajemnie i człowiek zobaczy szarą plamę. możemy uzyskać pierwszy system pozwalajmy opisać mieszanie barw. że chociaż fakty są prawdziwe. jakie barwy weszły w skład tej mieszaniny. ale jedną nową-rezultat mieszania. pozwalających na przewidywanie wyników łączenia różnych monochromatycznych promieni świetlnych. Dowolną barwę charakteryzują trzy różne właściwości psychologiczne: jakość. MIESZANIE BARW posługując się parami barw dopełniających. ponieważ dla tej barwy nie ma odpowiednika w postaci monochromatycznej wiązki) Zanim jednak przystąpimy do analizy koła barw. Barwy dopełniające stanowią wskazówkę. Przede wszystkim trzeba znaleźć sposób określenia wzajemnych zależności odpowiadających wszystkim możliwym przypadkom spostrzegania światła i barwy. Koło barw Rysunek 5-21 przedstawia jeden z możliwych wariantów koła barw. 4-i -wkładka kolorowa). różowej lub purpurowej. 4-1 ten sam schemat przedstawiony został inaczej). że jak dotychczas nie zajmujemy się teorią widzenia barw. w tym na przykład: brązowej. musimy precyzyjnie zdefiniować termin barwa. Posłużymy się przykładem widma. dotyczące rozszczepienia promienia świetlnego.

ponieważ jedyny możliwy efekt mieszania tych dwu barw będzie leżał na linii prostej AB. a drugie monochromatyczne niebieskie. że zmienia się nie to. w wyniku zmieszania A i B. Dlatego też mieszając barwy C i D możemy RYSUNEK 5-22 . Dla opisu barwy yszystkie wymienione gradacje jasności są nieistotne. c Poruszając się od punktu B do środka. Załóżmy. 5-22). Przypuśćmy. Powróćmy teraz do pytania postawionego na początku: jakiej barwie odpowiada punkt 0' na rysunku 5-22? Wyprowadźmy promień ze środka koła W poprzez punkt O' i znajdziemy punkt O na obwodzie (rys. Punkt ten odpowiada określonej barwie. Aby tego dowieść. tylko jej nasycenie. ale o mniejszym nasyceniu. w wyniku którego barwa całkowicie zanika. B i C. Tak więc punkt w środku koła (W) odpowiada światłu białemu. Załóżmy. Niebieskozielony 480 Mieszanie dwu świateł. należy odnaleźć na obwodzie koła odpowiadające tym dwu barwom punkty i połączyć je linią prostą. stanowi ona jednak w kole barw taki sam element. kiedy będziemy poruszać się od punktu B leżącego na bwodzie kota w kierunku punktu W leżącego w środku. której miejsce będzie gdzieś na tej linii. do punktu W (tylko białe. B z C albo A z C) leżą na prostych (linie przerywane) łączących odpowiednie punkty. weźmy dowolny punkt na linii BW (z wyłączeniem punktów B i W) i polećmy obserwatorowi. przeanalizujemy mieszanie barw A. aby wskazał. barwa w punktach O i O' będzie jednakowa. Rysunek 5-23 wyraźnie wskazuje. Tak więc najbliższym możliwym przybliżeniem do O. Dowolne zmieszanie dwu oddzielnych barw da nam barwę trzecią. Trzy barwy monochromatyczne-nazwijmy je A. że mieszamy dwie barwy nie będące dopełniającymi. Dokładnie tak samo jak dla punktu B i dowolnego innego punktu między B i środkiem koła.RYSUNEK 5. Aby stwierdzić. jak inne czyste monochromatyczne wiązki światła. B i C. nazywa się białe. 5-22). co jest spostrzegane jako bezbarwne. Z połączenia A i B wybierzmy-punkt D. \y efekcie uzyskujemy jakąś nową barwę O' (rys. a jego miejsce na tej prostej zależy od względnych intensywności A i B. że barwy uzyskiwane w rezultacie mieszania dowolnych dwu barw (A z B. której z barw widma najbliższa jest prezentowana barwa: wybierze on barwę odpowiadającą punktowi B. jakie wystąpią. Nie znaczy to wcale.1. Zwróćcie uwagę. ale o mniejszym nasyceniu. co większość ludzi nazywa „barwą". że zmieszanie B i A da barwę O. na przykład A i B. Dokładne położenie tej barwy zależy od ilości (intensywności) każdej z dwu mieszanych barw. Na tym rysunku wszystko. mieszamy po prostu dwa światła. Stosunek tych dwu świateł zmienia się w miarę jak posuwamy się od punktu B (tylko niebieskie. przez określony punkt. jest O' o tej samej jakości co 0. Punkt znajdujący się w środku koła odpowiada zmieszaniu. Poszukiwana barwa Z nie znajduje się na żadnej z tych prostych. jedno z nich jest białe. Aby zrozumieć. tym bliższy A będzie wynik zmieszania. dające w efekcie czwartą barwę Z. Punkt B odpowiada jednej z O zysto monochromatycznych barw widmowych. brak białego). „jasność" barwy. Dlatego białe" oznacza tu ogólną klasę spostrzeżeń w skali od czarnego (bardzo mała jasność) oprzez szare (pośredni stopień jasności) do białego (duża jasność). w jaki sposób występuje to zjawisko. że barwy tej nie można uzyskać. oznaczone jako punkty B i Bc na rysunku 5-22 przedstawiającym koło.w połączeniu mogą dać dowolną barwę leżącą wewnątrz trójkąta o wierzchołkach A. jaką barwę otrzymamy po zmieszaniu dwu barw. w którym intensywność obu świateł jest równa. Im większa będzie intensywność A. Pomimo że barwę D otrzymuje się w wyniku mieszania dwu monochromatycznych barw. B i C . że mieszamy dwie monochromatyczne barwy dopełniające. niezależnie od stopnia jasności. tylko że w punkcie O barwa będzie bardziej nasycona. Mieszanie trzech świateł. Próba uzyskania O w wyniku zmieszania A i B jest z góry skazana na niepowodzenie. że punkt B jest niebieski. brak niebieskiego). Jaka to jest barwa O'? Poszukiwanie odpowiedzi na to pytanie najłatwiej zacząć od rozpatrzenia zmian w spostrzeganiu. Widzimy zatem.

Czy istnieją takie trzy monochromatyczne światła. uzyskanie pełnego zestawu barw byłoby nieosiągalne: środek koła barw powinien leżeć wewnątrz trójkąta. B i C. Jak wskazuje rysunek 5-24. Tak więc. Zauważmy też. aby punkt D znalazł się na linii prostej łączącej C i Z. większą skalę barw leżących wewnątrz trójkąta można uzyskać wtedy. należy zmieszać A i B w takich proporcjach. barwy podstawowe nie powinny być dopełniające względem siebie. w celu uzyskania barwy Z. B i C. oznacza to. Wiadomo też. Analogiczne rozumowanie prowadzi do tego. Jedyne. Ścisłe sformułowanie tych wymagań jest następujące: trzy barwy podstawowe powinny być dobrane tak.RYSUNEK 5-23 R Y S UNEK 5-24 D powstaje w wyniku zmieszania A i B Połączenie C i D daje Z największa. Wtedy to mieszając C i D we właściwych proporcjach uzyskamy barwę Z. Na nieszczęście jednak podstawowe barwy A. że gdyby wszystkie trzy punkty leżały na jednej połowie obwodu koła. że monochromatyczne źródła światła nie mogą dać takich barw. w który wpisane zostało całe koło barw. uzyskujemy duży trójkąt równoramienny. Idealny zespół barw podstawowych przedstawiony został na rysunku 5-25. że aby uzyskać wszystkie możliwe barwy. które po zmieszaniu mogą dawać wszystkie możliwe spostrzegalne barwy? Nazwijmy te trzy zasadnicze światła barwami podstawowymi. B i C leżą poza kołem. ponadto powierzchnia trójkąta powinna być jak RYSUNEK 5-25 RYSUNEK 5-26 . gdy barwy podstawowe nie leżą zbyt blisko siebie. aby ani jedna z nich nie była dopełniającą w stosunku do dwu pozostałych i aby żadna z trzech barw nie mogła być uzyskana w wyniku zmieszania dwu pozostałych. co możemy uzyskać dowolną barwę leżącą na prostej łączącej C i D. aby uzyskać wcześniej założony punkt w trójkącie o wierzchołkach A. że zawsze można zestawić taką kombinację barw A.

z wyjątkiem jednej. Pomalujcie kartkę papieru mieszaniną niebieskiej i żółtej farby. Aby określić. Skierujcie na nią białe światło. Aby określić rezultat zmieszania dwu barwników. pomarańczowy. Oko widzi mieszaninę tych barw-papier jest żółty (rys. jakiej długości fale będą pochłaniane przez tę mieszaninę. jakie barwy były zmieszane. Oświetlmy kartkę światłem żółtym. niebieska i fioletowa. a farba żółta . Teraz oświetlmy kartkę równocześnie światłem niebieskim i żółtym. a nie barwników. Mieszaniny świateł nazywamy addytywnymi. Ponieważ absorpcja barw jest najistotniejszą właściwością farby. mimo że ich barwy mają tę samą nazwę. 5-27). czerwony). Mieszanina światła niebieskiego i żółtego da nam światło szare (rys. że wiążą się one z różnicami między połączeniem dwu świateł a połączeniem dwu barwników. jakie są rzeczywiste barwy podstawowe systemu wzrokowego. jaką barwę uzyskamy po zmieszaniu. Ale jeszcze do tej pory nie zastanawialiśmy się nad tym. to trójkąt równoramienny wpisany w koło (rys. 5-26). Pozostaje Biała kartka RYSUNEK 5-27 . Koło barw dobrze przedstawia znaczną część zjawisk związanych ze spostrzeganie^ barw.uzyskać stosując jako źródło światło widzialne. Ważniejsze jest inne pytanie: jakie barwy dostrzeże oko? Rozpatrzmy mieszaninę świateł (rys. Pokazuje nam. Niebieska farba pochłania wszystkie jego składniki o długich falach (żółty. Mieszanina świateł czerwonego i zielonego może dać światło żółte. mieszaniny te nazywamy absorpcyjnymi. Oko widzi mieszaninę tych trzech barw . Aby odpowiedzieć na pytanie. 5-27). podstawowymi mogą być trzy dowolne barwy wybrane zgodnie z przedstawionymi wyżej zasadami. To właśnie światło odbija się od pomalowanej powierzchni i powoduje. Pomalujcie kartkę papieru na niebiesko. Pomalujcie białą kartkę na żółto. oświetlcie ją białym światłem. jako niebieska. że spostrzegamy daną barwę. choć niewątpliwie są one sprzeczne z tym. jakie barwy uzyskamy przez zmieszanie farb. MIESZANINY ŚWIATEŁ Niebieskie Niebieskie ' Biała kartka BARWNIKI I ŚWIATŁA Zasady koła barw dotyczą mieszania świateł. Ale jest to tylko opis zjawiska. że barwa farby zależy od stopnia pochłaniania przez nią całego światła wszystkich długości fal. co większość ludzi dowiedziała się o mieszaniu barw na lekcjach rysunków. Farba pochłania wszystkie składowe części o krótkich falach. 5-21). Światło to odbija się również i widzimy żółtą kartkę. 5-27). pomarańczowe i czerwone. musimy wiedzieć. jak p0 zmieszaniu barw podstawowych można uzyskać dowolne spostrzegane przez nas barwy Kiedy rozpatrujemy koło barw. odbijając jedynie zielone. tak że odbijają się tylko fale krótkie: zielona. żółte. Promień niebieskiego światła pada na kartkę papieru: światło niebieskie odbite od kartki wpada do oka i kartka widziana jest. Rozpatrzmy mieszaninę barwników (rys. Farba pochłonie z niego wszystkie składowe części o długich falach. musimy pamiętać. Takie są fakty z mieszania barw. Skąd się biorą te różnice? Odpowiedź jest taka.wszystkie komponenty o falach krótkich (niebieski i fioletowy). 5-27). Następnie skierujcie na papier białe światło. Obie wiązki światła odbijają się od kartki i uzyskana w ten sposób barwa spostrzegana jest jako mieszanina obu wiązek: w tym wypadku szara. a nie jego wyjaśnienie. nie trzeba wiedzieć.kartka jest niebieska (rys.

Receptory zieleni uległy /. to żółta barwa daje obraz następczy o barwie niebieskiej. . to odbierzemy ją jako czerwień supernasyconą. Dzieje się tak dlatego. to uzyskamy ciemną barwę.jaśnić pochodzenie mieszaniny barw. co zostało przedstawione na rysunku 5-28. Następnie przenieście wzrokna białą powierzchnię. jego obrazy składają się z barwnych plam. działają wybiórczo w odniesieniu do fal określonej długości. Jeden z nich pochłania przede wszystkim światło o długości fali od 445 do 450 nm. Barwa tego obrazu prawie dokładnie odpowiada barwie dopełniającej pierwotnie obserwowanego obrazu. możemy uzyskać barwy „nienaturalne". jakie barwy wystąpią w obrazach następczych: barwa obrazu następczego leży nieomal naprzeciw barwy. a to prowadzi do stymulacji neutralnej. Załóżmy. tak aby padały ściśle na to samo miejsce. pod warunkiem.wyłącznie środkowa część widma: promienie zielone. Obrazy następcze Wpatrujcie się uparcie w barwny wzór przedstawiony na rysunku 1-49 (wkładka kolorowa II) tak długo aż obraz zacznie lekko „falować". że mieszanina zieleni (520 nm) i czerwieni (620 nm) nie powinna różnić się od barwy żółtej (o długości fali 564 nm). Jaki to ma związek z wrażliwością czopków przedstawionych na rysunku 5-28? Niech pionowa oś na wykresie przedstawia ilościową charakterystykę pobudzenia każdego z trzech receptorów barw przez światło o intensywności równej 100. Efekt wystąpi bardziej wyraziście przy szybkiej wymianie diapozytywów. kiedy 100 jednostek długości 620 nm zmiesza się ze 100 jednostkami długości 520 nm. że mieszając barwniki uzyskujemy efekt ich interferencji. Tak więc koło barw wskazuje nam również. które to oglądane z pewnej odległości dają zamierzony przez artystę efekt barwny. . Jeżeli przedtem nałożymy na papier czerwoną farbę w formie gęsto położonych kropek (z daleka papier wyglądać będzie jak czerwony). B i C) warunkujących normalne widzenie wszystkich barw. z koła barw wynika fakt. Przedstawić je można przez określenie długości ich fal. ale również określa prawidłowe miejsce barw pozawidmowych. że ten niewielki błąd w przewidywaniu barwy wynika z nieznacznego zabarwienia wnętrza oka. Na tych właśnie zasadach opiera się telewizja kolorowa. Rzutujmy je następnie na ekran naprzemiennie. że będziemy znali ich komponenty. aby barwniki mieszały się lakjak światło?'Zasady mieszania barw ustalone w wynj^ eksperymentów ze światłem stosują się również do mieszania farb. z bliska czerwone i zielone kropki widziane będą jako oddzielne. Na przykład. Obrazy następcze są odwracalne. Możecie zrobić to z łatwością sami mając do dyspozycji kolorowe diapozytywy. Jeżeli będziemy patrzeć przez jakiś czas na nasyconą zieleń. że składa się on z oddzielnych kolorowych punktów. chociaż w widmie nie ma części monochromatycznej. które powoduje pewną wybiórczą absorpcję części widma świetlnego). z tym że jeden powinien być negatywem. drugi od 525 do 535 nm. odpowiadającej barwie purpurowej. Nie mogą one już mieszać się z czerwienią i zmniejszać jej nasycenia. na którą patrzył uprzednio obserwator (barwy dopełniające dla obrazu następczego nie są rozmieszczone dokładnie naprzeciw siebie. aby zobaczyć. George Seurat (1859-1891). a następnie przeniesiemy wzrok na nasyconą cZCrwień. występuje tu pewne przesunięcie. mo obrazu wywołuje zmęczenie receptorów. Na podstawie wrażliwości tych podstawowych receptorów można wyjaśnić niemal wszystkie zjawiska widzenia barw. który odpowiada określonej selektywnej wrażliwości na barwy. a natępnie uzyskana mieszaninę przeniesiemy na papier. przy danej długości fali przedstawionej na osi poziomej. eksperymentował z addytywnymi mieszaninami barw. które to barwy po zmieszaniu dają intensywną purpurę. Wykorzystując to zjawisko indukowania barwy. a następnie na ten sam papier nałożymy kropki zielonej barwy lak aby wypełniły one wszystkie luki między czerwonymi kropkami i żeby nigdzie nie nakładały się jedna na drugą. Przedłużające się oddziaływanie ogląda. co pozwala systemowi konkurencyjnemu 'vz"iąć górę. Mieszaninę farby niebieskiej i żółtej widzimy jako barwę zieloną (rys. Purpura oraz powiązane z nią barwy nie są barwami widmowymi. Trzem podstawowym barwom odpowiadają trzy typy receptorów (A. Jednak z daleka oddzielnych kropek już nie można odróżnić. Jeżeli po prostu wymieszamy farby. Co zrobić. oko odbierze mieszaninę czerwonego i zielonego światła i papier będzie wyglądał tak jakby był pomalowany żółtą farbą. W ten sposób koło barw pozwala nie tylko WRAŻLIWOŚĆ CZOPKÓW NA BARWY W trakcie bezpośredniego mierzenia wrażliwości czopkówna barwę wykryto trzy rodzaje czopków. Efekt ten można wzmocnić przez dodanie indukowanej barwy. drugi zaś pozytywem (taśma kolorowa). zobaczycie obraz następczy barwnego wzoru. Na długo przed erą telewizji kolorowej malarz impresjonista. I właśnie te promienie odbijają sie ni papieru. Wyjaśnienie obrazów następczych jest łatwe. Przypatrzmy się ponownie kołu barw-purpura zajmuje w nim miejsce między fioletem (długość fali 400 nm) i czerwienią (długość fali 700 nm). maksymalna selektywność ostatniego mieści się w granicach 555-570 nm. 5-27). które nie zostało jeszcze w pełni wyjaśnione. a następnie na mocno zieloną figurę leżącą na mocno czerwonym tle. Podczas mieszania farb nalcA zachować daleko idącą ostrożność. że chcemy uzyskać barwę żółtą przez zmieszanie barwników czerwonego i zielonego. każdy typ czopków zawiera specjalny pigment.męczeniu. co w wyniku tego otrzymamy. Taka ha rwa czerwona jest jaśniejsza aniżeli ta. którą wytwarzają zwykle promienie monochromatyczne. Zastanówmy się teraz. Barwy te możemy jednak umieścić w kole barw. przypuszcza się. Jednak pewne odcienie zieleni dają purpurowe obrazy następcze. Różnorodne pigmenty w różnym stopniu pochłaniają światło. Wystarczy spojrzeć na obraz z bliska. Popatrzcie na mocno czerwoną figurę leżącą na mocno zielonym tle. Jeżeli barwa niebieska daje obraz następczy o barwie żółtej. prawdopodobnie z czerwonvni odcieniem. . Ogólna charakterystyka pochłaniania światła przez różnorodne pigmenty jest zbliżona do tego.

1%. czerwona z zieloną i biała z czarną. który ją otacza. Poszukajmy tej długości fali. Jeszcze w 1878 r. w tym receptor A otrzymuje 17/34. . Praktycznie jedyne miejsce. pozwalającym obliczyć dla dowolnego połączenia świateł odpowiednie wielkości pobudzenia w każdym z trzech receptorów i zarazem wyznaczyć.cl0pień pobudzenia receptorów barw A l \ B 2 15 l 7 C 0. to przybierze ona dla obserwatora odcień zielony.2 jednostek pobudzenia nerwowego. Tak więc mieszanina czerwieni i zieleni jest odbierana jako żółta. Sprawa ta już od dawna jest powodem poważnych sporów.2 •. Ocena jasności RYSUNEK 5-28. Ponieważ koło barw pozwala nam uzyskać ten sam rezultat. a receptor C. Na spostrzeganie danej barwy duży wpływ wywiera kontekst barwny. Teoria widzenia barwnego oparta na procesach przeciwstawnych Jeżeli szarą plamę umieścimy w centrum czerwonego pola. nm.. B i C są pobudzane w przedstawionych powyżej proporcjach.-wony (620 nm) . Musimy jeszcze zastanowić się nad tym.2. musimy przeskalować występujące tu wartości. przy której receptory A. Zjawisko to w połączeniu z informacją o barwach dopełniających i ślepocie na barwy stwarza podstawy do przypuszczeń. receptor B-tyle samo. 10 7 17 ni: Suma wskazuje pobudzenie każdego z trzech receptorów przy oddziaływaniu 200 jednostek świetlnych: 100 z czerwienią i 100 z zielenią.0 0. że dysponujemy prostym. Koło barw daje nam tę samą odpowiedź: mieszanina przybierze barwę żółtą. chociaż uciążliwym sposobem. Zgodnie z tą teorią. W danym wypadku łatwo możemy ją odnaleźć. mieści się w przedziale 560 i 565. barwy mieszają się parami dopełniającymi: niebieska z żółtą. Źródło: Wald(l964). to znaczy przybiera barwę dopełniającą do barwy tła. Ewold Hering przedstawił teorię widzenia barw opartą na procesach przeciwstawnych. któremu odpowiada równomierne pobudzenie A i B przy nieznacznym pobudzeniu C. Zasadnicza różnica poglądów dotyczy problemu. czy ośrodki mózgowe wykorzystują bezpośrednio informację płynącą z receptorów podstawowych czy też występują jakieś pośrednie etapy jej przetwarzania. . jak sygnały z receptorów podstawowych łączą się w systemie wzrokowym. Powróćmy teraz do krzywych przedstawionych na rysunku 5-28.. a posługiwać się nim jest znacznie łatwiej. czyli 50% ogólnego pobudzenia. Mamy w sumie 34. Z przeprowadzonych obliczeń jasno wynika. Aby krzywe te można było wykorzystać..2 °.!iony (520 nm) . jakie inne kombinacje świateł monochromatycznych wywołają takie samo pobudzenie receptorów. że w toku pracy aparatu widzenia barw uczestniczą procesy przeciwstawne. dajemy mu pierwszeństwo.

że badania fizjologiczne pozwolą w najbliższych latach na ustalenie rzeczywistych połączeń. jak i fizjologicznych. Należy przypuszczać. badania fizjologiczne włókien w ciałach kolankowatych bocznych u małp pozwoliły wykryć receptory. Sieć fizjologiczna na podstawie De Yalois i Jacobsa (1968). RYSUNEK 5-3Oa I Reakcje zarejestrowane przez jedną mikroelektrodę wprowadzoną do ciała kolankowatego bocznego małpy okazują nam procesy przeciwstawne komórki. aktywność ich wzrasta jako reakcja na światło zielone. jeden z takich schematów połączeń trzech receptorów. . Istnieją również inne możliwe połączenia. że system niebieski-żółty jest mniej wrażliwy aniżeli czerwony-zielony. Bez względu na to. Dokładnie hie wiadomo. 5-30 a.RYSUNEK 5-29. b. Na przykład. że szczegóły ciągle pozostają niewyjaśnione. c). kiedy w efekcie otrzymujemy pary czerwony-zielony. Jest to dokładnie taki sam efekt. chociaż jest ich (przynajmniej u przebadanych małp) znacznie mniej niż pa r czerwony-zielony. B i C. odbywa się na podstawie reakcji mechanizmu „czarny-biały". (+): reakcje na fale długie (czerwone) (-): reakcje na fale rótkie. W systemie procesów przeciwstawnych trzy podstawowe receptory barwy. jest pokazany na rysunku 5-29. sam fakt występowania rozlicznych połączeń między receptorami został stwierdzony zarówno w eksperymentach psychofizycznych. jakie są te połączenia. . Wykryte zostały również pary niebieski-żółty. Trzy krzywe na każdym z ykresów przedstawiają trzy różne poziomy intensywności (energii) mierzone w dowolnych jednostkach. c) Średnie reakcje różnorodnych klas przeciwstawnych neuronów w mózgu małpy. a barwy powstają w wyniku kombinacji mechanizmów „niebieski-żółty" i „czerwony-zielony". a obniża sięjako reakcja na światło czerwone (rys. oznaczone na rysunku 5-29 literami A. których aktywność rośnie w trakcie drażnienia światłem czerwonym. Z iepublikowanych danych De Yalois. Jest to zgodne z faktem. łączą się ze sobą w różny sposób. jaki można przewidzieć opierając się na teorii procesów przeciwstawnych. ale maleje pod wpływem zielonego światła. rozpatrywano jednak szereg możliwych wariantów. czarny-biały i niebieski-żółty. Abramova i Jacobsa (1966). Inne receptory reagują odwrotnie. Na przykład.

RYSU N E K 5-3Oc .

zmieniając jego położenie na siatkówce. co daje oscylacje między dwiema różnymi barwami po obu stronach krawędzi obrazu. W rzeczywistości patrzenie na pary barw dopełniających może wywołać przykre uczucie. Skoncentrujcie wzrok na czarnym punkcie. że obniża się przy tym wrażliwość na barwę niebieską w sąsiednich częściach. Podczas nieruchomego obserwowania męczą się szybciej receptory odbierające tę część obrazu. ale skąd znalazł się tam również kolor zielony? To właśnie efekt indukcji. W wyniku mamy do czynienia z kontrastem barwy. To samo zjawisko jest odpowiedzialne za wzrost kontrastu oraz stałość jasności. jeden krótkofalowy."świetlne. hamowanie jednego receptora jest równoznaczne z zwiększeniem wrażliwości receptora przeciwstawnego. teraz widzicie obraz następczy z różowymi sercami. barwy Landa będą identyczne z tymi. Przy patrzeniu na bk-| zwiększa się wrażliwość na sąsiadującą czerwień. Aby wyjaśnić te stwierdzenia.i wrażliwość na zieleń. nie były monochromak t/ne. Przenieście teraz wzrok na białą powierzchnię. B i C hamuje otaczające receptory A.Kontrast indukowany Podczas spostrzegania przedmiotów zarówno barwnych. a w takich trunkach maksymalizują się efekty indukowanych barw. Nieuniknione drobne ruchy oczu wywołują drganie tej części obrazu. W wypadku dwu prostych Wiązek promieni monochromatycznych. hamuje wszystkie otaczające go neurony tego samego rodzaju. Rł7 . Eksperymenty Landa przez jakiś czas bulwersowały zwolenników teorii trzech komponentów widzenia barwnego. że jeden neuron podstawow. aniżeli przywykliśmy ją spostrzegać normalnie (patrz rys. jakimi posłużył się Land. dopóki nie wystąpi migotanie obrazu. a w następstwie wzrasta wrażliwość na barwę żółtą. jeżeli długo patrzymy na obraz. że migotanie występuje silniej przy krawędziach obrazów. Tak więc nierównomierna adaptacja receptorów powoduje migotanie spostrzeganego obrazu. Tak. gdzie barwa się nie zmienia. Zauważcie. to nie udałoby się otrzymać pełnego zestawu barw. 5-31 -wkładka kolorowa). będąc pobudzony. Jednakże rezultaty uzyskane przez niego stanowiły najwy- . silniej nasycona. musimy przyjąć założenie.. jakich •Moglibyśmy oczekiwać stosując zasady koła barw. Indukowanie barw zawiera w sobie wiele możliwości. Tak np. Barwy uzyskane przez Miida pojawiają się tylko przy szerokiej gamie barw różnych przedmiotów.. lecz raczej były to dość duże obszary widma. dopóki nie pojawi się obraz następczy. tzn. Jeżeli będziemy patrzeć na niebieską plamę pobudzającą daną część siatkówki to stwierdzimy. każdy z trzech podstawowych receptorów barw A. Ponieważ receptory te połączone są w pary i tworzą systemy przeciwstawne. jak i czarno-białych widzenie jednych z nich ma wpływ na spostrzeganie innych.itrastu przestrzennego. Przy tej okazji zrozumieliście również. Najsilniejszy efekt kontrastu uzyskujemy w wypadku barw dopełniających. Inacz^: mówiąc. Przyjrzyjcie się zielonym sercom na rysunku 1 -49 (wkładka kolorowa). ponieważ indukowana barwa wywołana oddziaływaniem przestrzennym jest spostrzegana jako bardziej intensywna. Obie barwy. B i C. Edwinowi Land z Polaroid Corporation udało się zademonstrować możliwość uzyskania prawie pełnego zestawu spostrzeganych barw w wyniku posługiwania się mieszaniną dwu barw. Gdyby zastosować metodę Landa wykorzystując obie monochromatyczne \ [(. Takim zjawiskom kontrastu nadano nazwę kontrastu przestrzennego albo kontrastu indukowanego: każda barwa indukuje barwę dopełniającą » sąsiadujących z nią częściach pola. Jest to spowodowane hamowaniem obocznym. receptory odpowiadające krawędziom nie są tak zmęczone i bardziej podlegają wpływom kontrastu. dlaczego zaczyna występować migotanie barw. a przy patrzeniu na czerwień wzrasi.njcj efekt ukrytego działania systemu barw przeciwstawnych i były wynikiem . a drugi uueofalowy.

proces przechodzenia dźwięku przez ucho aż do wywołania sygnałów nerwowych obejmuje wiele złożonych etapów. małżowina uszna. w istocie jest po prostu tubą. Drgania powietrza wywołują drgania błony bębenkowej.jnak zewnętrzne części ucha. które w końcowym rezultacie prowadzą do odebrania dźwięku.to zaledwie początek długiego [. błony bębenkowej. I .. System słuchowy FIZYKA DŹWIĘKU Częstotliwość dźwięku Intensywność dźwięku DECYBELE BUDOWA I FUNKCJONOWANIE UCHA Ucho wewnętrzne Ruchy błony podstawowej Komórki wioskowe (włosowate) REAKCJE ELEKTRYCZNE NA DŹWIĘK Krzywe strojenia (tonów) Charakterystyka czasowa reakcji neuronów Kodowanie intensywności informacji Przetwarzanie informacji słuchowej Detektory zmian częstotliwości •cjio ludzkie jest nadzwyczaj skomplikowane. . tzw. błona bębenkowa.„icucha zdarzeń.liajfj najmniejsze znaczenie dla jego prawidłowego funkcjonowania. łączącą świat zewnętrzny z małą wewnętrzną ' icr)ibraną .6. Przyjrzyjcie się rysunkom 6-1 i 6-2..błoną bębenkową. Okienko owalne stanowi wejście do spiralnej struktury RYSUNEK 6- .. okienka owalnego poprzez trzy małe kosteczki ucha środkowego. Drgania błony h-benkowej jako reakcja na zmiany ciśnienia powietrza . Na pierwszy rzut oka może się wydawać. . Drgania te są przenoszone dalej do następnej błony. przewód słuchowy.tzw. Najpierw fala jźwięku dochodząca do ucha przechodzi przez przewód słuchowy i powoduje drgania ^(otiy znajdującej się na końcu tego przewodu .

jm większa amplituda sinusoidy. Na przykład. tzn. tzw. Aby opisać falę (o kształcie sinusoidy) należy określić trzy parametry: jak szybko się zmienia (częstotliwość fali).- :<nzu ciśnienia dźwięku generowanego przez źródło.•edmioty. Te złożone fale są trudne do mierzenia. im większa częstotliwość. że ' -t roZprzestrzeniając się w powietrzu słabnie. na szereg prostych fal sinusoidalnych. spowodowanego przez napotykane na jej drodze .63 drgań na sekundę odpowiada pod względem wysokości nucie środkowego C w skali muzycznej.-. które opiszemy dalej). Częstotliwość dźwięku Zmiany ciśnienia powietrza w fali dźwiękowej można przedstawić graficznie w postaci sinusoidy (rys. tym wyższy dźwięk. Ciśnienie dźwiękowe. Częstotliwość jest równa liczbie pełnych cykli na sekundę ' = Czas (sek) A = Amplituda / = Częstotliwość cykli na sekundę (Hz) RYSUNEK 6-3 FIZYKA DŹWIĘKU Dźwięk to zmiany ciśnienia powietrza. tym silniejszy dźwięk.000 Hz. Jeżeli jakiś przedmiot „wydaje dźwięk". Spójrzcie na krzywe ilustrujące zmiany ciśnienia dźwiękowego. kostnej ucha wewnętrznego zwanej ślimakiem. który udowodnił. Drgania okienka owalnego wprowadzają w ruch płyn znajdujący się w ślimaku. przedstawione na rysunkach 6-4 i 6-5. z którymi są one powiązane. Częstotliwość określa się też często w kilohercach (kHz). błonie podstawowej. który to ruch zostaje przekazany błonie leżącej wewnątrz wzdłuż spirali.. Łatwiej będzie. 1 kHz równa się 1. fala sinusoidalna o częstotliwości 261. 1 . Heinricha R. muzyki i mowy. Drgania te odbierane są przez cale rzędy włosków leżących na błonie podstawowej. jeśli rozłożymy je na składniki. Zadanie nasze będzie polegało na wykryciu. Ogólnie mówiąc (z pewnymi wyjątkami. mierzone w pewnej odległości od źródła dźwięku. Hertza (1857^-1894). Częstotliwość jednego herca (Hz)' odpowiada jednemu drganiu na sekundę. często wygodniej jest opisać falę w zupełnie inny sposób. ale po części wskutek różnego rodzaju ! bijania i załamywania się fali. Rozumowanie to jest oparte na twierdzeniu matematyka Fouriera (1768-1839). jak każde z wymienionych tu ogniw drogi dźwięku przyczynia się do powstania przekazu nerwowego wysyłanego przez nerw słuchowy do mózgu i jak ten przekaz jest dekodowany na psychiczne doznania dźwięku. jak silne ciśnienie wytwarza (jej amplituda) i adzic się zaczyna (faza). nie daje pełnego Chociaż opis zmian ciśnienia dźwiękowego w czasie daje możliwość pełnego opisania dźwięku. wytwarzają impulsy nerwowe niosące informację akustyczną do mózgu. to powoduje on rozprzestrzenianie się fal dźwiękowych w otaczającym go środowisku.. że komórki. co powoduje. 6-3). Każdy z tych etapów ma swoje ważne miejsce w tym złożonym procesie.RYSUNIK. Po części dzieje się tak dlatego. że dowolna skomplikowana fala (z pewnymi ograniczeniami) może być przedstawiona jako suma fal sinusoidalnych o Jednostka częstotliwości pochodzi od nazwiska niemieckiego fizyka.

6-6). które oddziałują na niego. lecz prawo inne. Jeżeli brzmią jednocześnie dwa dźwięki harmoniczne z częstotliwością 440-Hz (nuta A powyżej środkowego C) i 698-Hz (F). a nie jako jeden złożony dźwięk. Intensywność dźwięku Podobnie jak intensywność światła. Przedstawienie złożonych fal w postaci ich sinusoidalnych składowych jest najbliższe temu. Kiedy czerwone światło (długość fali 671 nm) miesza się ze światłem zielonym (długość fali 536 nm). rozpiętość intensywności dźwięku jest ogromna-od najsłabszego dźwięku. stąd odpowiedniość między tym. ten sam Ohm. Georg Ohm (1787-1854). to połączenie takie odbierane jest jako akord. W istocie ucho przeprowadza.RYSUNEK 6-6 Pojedyncze sinusoidy Suma sześciu sinusoid przedstawionych powyżej Suma nieskończonej liczby sinusoid wraz z sześcioma przedstawionymi powyżej określonej częstotliwości i intensywności. Takie rozłożenie fali na jej składowe częstotliwości nazywa się analizą Fouriera (rys. ledwie odbieranego przez ucho ludzkie. z grubsza biorąc. to w efekcie zmieszania uzyskujemy światło widziane jako żółte (długość fali 589 nm). do dźwięku wywołującego . a tym. co dźwięk sobą przedstawia w postaci odrębnych składowych znana jest jako prawo Ohma (Jest to ten sam Ohm. który ogłosił prawo Ohma w dziedzinie elektryczności. coś w rodzaju analizy Fouriera. Fale wzrokowe łączą się w oku i nie ma śladu ich odrębnych składników. system wzrokowy nie odbiera oddzielnie różnych częstotliwości.) W odniesieniu do światła sprawa wygląda zupełnie inaczej. Fakt ten po raz pierwszy zarejestrował niemiecki fizyk. W odróżnieniu od systemu słuchowego. co rzeczywiście zachodzi w uchu. co słyszymy.

że dany dźwięk jest 65 dB intensywniejszy od międzynarodowego standardowego poziomu odniesienia. Jeżeli dwa dźwięki różnią się o IOw dB. różnica 60 .5 cm długości i 1 centymetr szerokości. Na ogół.9 6.0 7. jest tysiąc miliardów razy silniejsza od najsłabszego odbieranego dźwięku.79 1. jaką może wykryć ucho ludzkie.00 dB I/Io 10 000.0 100.6 1. za jaki przyjęto 0. Tej ogromnej rozpiętości intensywności natężenia nie da się przedstawić bezpośrednio.8 261. zwana ślimakiem (rys. oznacza to.63 0.5 raza (u człowieka).032 0.2 2. Decybele Liczba dB = 10 log (I/Iu) ///» 0.0 3. ponieważ decybele odnoszą się do stosunku dwu intensywności.3 5. Ślimak człowieka ma 0.40 0. 6-7 i 6-8). wypełniony wewnątrz słonym roztworem.0 4. DECYBELE 1. Jeden z nich nazywany okienkiem owalnym okryty jest błoną.10 0. Jest to w przybliżeniu najniższa intensywność dźwięku o częstotliwości 1000 Hz.5 100 104. zespół rockowy Krzyk Rozmowa 180 160 140 120 100 80 60 Cichy szept Próg słyszalności przy 1000 Hz Dźwięk Najniższa nuta na fortepianie Najniższa nuta śpiewaka (bas) Najniższa nuta na klarnecie Środkowe C na fortepianie Standardowa wysokość strojenia (A powyżej środkowego C) Najwyższa nuta śpiewaczki (sopran) Najwyższa nuta na fortepianie Tony harmoniczne instrumentów muzycznych Granica słyszalności ludzi starszych Granica słyszalności 40 20 0 Częstotliwość (Hz) 27.25 0.0 31.32 0.0 1.001 0.dB w intensywności dwóch dźwięków oznacza. Podwajając (lub zmniejszając o połowę) stosunek intensywności sygnałów dodaje się (lub odejmuje) 3 dB. chyba że znany jest poziom.13 0. Ten standard odnosi się do dźwięku o bardzo niskiej intensywności.0 dB -40 -30 -20 -15 -10 —9 -8 -7 -6 -5 -4 „ ^ _2 -1 0 40 30 20 15 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 ból fizyczny. Na przykład przy 2000 Hz największa intensywność dźwięku. to stosunek ich intensywności wynosi 10 .20 ' 0.Tabela 6-1 Dźwięk Intensywność (dB) 200 Start rakiety kosmicznej z ludźmi na pokładzie (z odległości 45 m) Próg bólu Głośny grzmot.0 1 000. stwierdzenie. jeśli spotkacie takie określenie. która łączy się z ostatnią z kosteczek słuchowych. BUDOWA I FUNKCJONOWANIE UCHA Ucho wewnętrzne Dla psychologa jedną z najważniejszych części ucha jest niewielka spiralowata struktura kostna mieszcząca się w uchu wewnętrznym.0001 0. Stosuje się więc skondensowany zakres intensywności dźwięku poprzez wykorzystanie decybeli (dB) (tabela 6-1). Na przykład.50 0. .5 2.6 440 1000 4180 10 000 12 000 16 000-20 000 lytnożąc (lub dzieląc) stosunek intensywności sygnałów przez 10 dodaje się (lub odejmuje) 10 dB. Ślimak to przewód zakręcony 2.16 0. z którym dokonujemy porównań.0002 dyny/cm2.jaką człowiek może jeszcze wytrzymać.010 0.3 1. że jeden z nich jest 106 (1 milion) razy silniejszy niż drugi. W obudowie kostnej ślimaka znajdują się dwa otwory. że jakiś dźwięk ma intensywność 65 dB jest całkowicie pozbawiona sensu.6 10.

v ..-. • •• k a l i d Mllllilkil \ \ Błona . Ponieważ ślimak jest wypełniony nieściśliwym płynem. Błona podstawowa" RYSUNEK 6-8 prawie do jego końca (wierzchołka). gdyż praktycznie jest to nieosiągalne).'. niezbędny jest jakiś mechanizm umożliwiający przekazanie ciśnienia wytwarzanego w okolicy okienka owalnego. . i . Nas interesuje tu przede wszystkim błona podstawowa (rys. gdzie kosteczki ucha środkowego wywołują drgania okienka owalnego.. f\ Btona podstawowa RYSUNEK 6-7 Drgania z błony bębenkowej poprzez kosteczki ucha środkowego przechodzą przez tę błonę do ślimaka. co kryje on w swym wnętrzu (rys. " < o w \ v M ••• • • '. 6-9). Dokonuje się to dzięki istnieniu w ścianie kostnej drugiego małego otworu. : i . Dwie błony biegnące wzdłuż całego ślimaka dzielą go na trzy wąskie kanały. mieści się on w dolnej części ślimaka i nosi nazwę okienka okrągłego (rys. aby zobaczyć. 6-7 i 6-8). również pokrytego cieniutką błoną. Wewnątrz ślimaka znajduje się nadzwyczaj skomplikowany mechanizm. Rozłożona błona podstawowa ma około 3. Łatwiej możemy przeanalizować ten mechanizm rozwijając ślimak (co można wykonać jedynie teoretycznie.5 centymetra długości. Powiększanie się szerokości błony podstawowej odgrywa bardzo ważną rolę w jej funkcjonowaniu. przekazywany do nerwu słuchowego. a szerokość jej wzrasta w kierunku od okienka owalnego do wierzchołka. _ . Błona ta ciągnie się od początku ślimaka (podstawy). Między błoną i ściankami ślimaka pozostaje niewielka przestrzeń.' -"id przedsionkowi' . ..) Dzięki temu rodzaj aktywności wywołanej w błonie podstawowej nie zależy od RYSUNEK 6-9 . który przetwarza sygnały napływające z zewnątrz w postaci zmian ciśnienia w sygnał elektryczny.^ . .: .•-•:.\. . .N . (Fala ciśnienia rozprzestrzenia się wzdłuż ślimaka w czasie 1 /20 milionowej części sekundy.IH.\ i .'. •. wypełnione cieczą. 6-10). •::M. Ruchy błony podstawowej Ciśnienie oddziałujące z zewnątrz na okienko owalne powoduje ciśnienie w ciec/y znajdującej się nad błoną podstawową i rozprzestrzenia się natychmiast wzdłuż całej błony.

po czym fala v-\bko wygasa w miarę jej dalszego przesuwania się do końca błony. Od częstotliwości j/więku zależy. zazwyczaj rozmieszczone są w jednym rzędzie. Ta wędrująca fala jest rezultatem elastycznych właściwości błony. powodują stopniowy wzrost amplitudy wybrzuszenia. 6-11. Przy dźwiękach o a\>okiej częstotliwości maksymalne wybrzuszenie występuje w tej części błony podstawowej. to zobaczymy zjawisko wędrującej fali. wywołanego przez falę j/u iękową. Ponieważ komórki włoskowe są ściśnięte między dwiema błonami narządu Corticgo. w miarę jak przechodzi ona dalej od okienka owalnego. w pozostałej części błony jkiywność jest słaba. który jest umiejscowiony wzdłuż górnej części błony (rys. Sama błona podstawowa nie reaguje natychmiast na działające na nią ciśnienie. Komórki włoskowe (włosowate) RYSUNEK 6-10 tego. cM i 6-12).w części wierzchołkowej jest ona 100 razy sztywniejsza niż przy Btona podstawowa jest w istocie kawałkiem skóry i tak jak na skórze znajdują się na niej komórki wioskowe. 6-13). Komórki znajdujące się po jednej stronie łuku. Ogólna liczba zewnętrznych komórek wynosi około 25 000. zwanej narządem Cuniego. w jakim punkcie błony fala osiągnie największe rozmiary. Przypomnijmy.zaledwie około 3500. Człowiek ma około 25 000 takich komórek włoskowych. Jeżeli zaczniemy obserwować błonę w momencie. każdy ruch błony podstawowej powoduje deformację ich włosków. że błona rozszerza się w kierunku od okienka owalnego do wierzchołka ślimaka. Komórek włoskowych wewnętrznych jest. i szybkość jej rozprzestrzeniania zależne są od częstotliwości fali dźwiękowej. kiedy okienko owalne zaczyna drgać. a z każej z nich wystaje około stu włosków.<\ MyNEK. bliżej zewnętrznej strony ślimaka. a następnie wybrzuszenie to stopniowo przemieszcza się wzdłuż błony aż do wierzchołka ślimaka. l-tota tych drgań polega na tym. Źródło: Rassmussen i Wind/e (1960). to oddziałuje silniej na komórki włoskowe zewnętrzne . To przekodowanie częstotliwości sygnału dźwiękowego na drgania w określonym miejscu błony podstawowej potwierdza to. Fala przechodzi z jednego końca błony podstawowej do drugiego w ciągu kilku milisekund. Twardość jej również zmienia się . mają nazwę komórek włoskowych zewnętrznych i ułożone są w 3-5 rzędów. Odległość. Komórki włoskowe znajdujące się po drugiej stronie łuku zwane są komórkami włoskowymi wewnętrznymi. lecz na wierzchołek ślimaka. co powiedzieliśmy poprzednio. A ponieważ błona podstawowa jest przymocowana. jaki ma -iiinak.'ki^nku owalnym. . cały układ reagowałby równie sprawnie. Przy dźwiękach o niskiej częstotliwości wybrzuszenie przesuwa się do -amego wierzchołka i osiąga maksymalną amplitudę dopiero na końcu błony (rys. w jakim miejscu ślimaka nastąpiło pobudzenie. że dźwięki o różnych częstotliwościach przetwarzane v| w aktywność zlokalizowaną w różnych punktach błony podstawowej. Czynniki te w połączeniu z kształtem geometrycznym. Początkowo wybrzusza się ona przy okienku owalnym. które tworzą dwie warstwy rozdzielone łukowatym sklepieniem. Komórki te stanowią część złożonej struktury. że „ucho dokonuje analizy Kurnera napływającego sygnału". która znajduje się w pobliżu okienka owalnego. Jeżeli bodziec działałby nie na okienko owalne. jaką pokonuje.

West i Engstrom (1970). Lindeman. RYSUNEK 6-13. na której widać położenie narządu Cortiego oraz wyjście nerwu słuchowego RYSUNEK 6-12. Ades. Źródło: Bredberg. Mikrofotografia narządu Cortiego sporządzona za. .pomocą elektronowego mikroskopu icmningowegox370.Ślimak człowieka (w przekroju) Powiększona część ślimaka.

Charakterystyka czasowa reakcji neuronów Do tej pory interesowała nas jedynie liczba impulsów nerwowych wytwarzanych przez dany sygnał. Reakcje mechaniczne przekształcają częstotliwość i natężenie dźwięku w drgania błony podstawowej. Załóżmy. 9V SliNEK6-15 REAKCJE ELEKTRYCZNE NA DŹWIĘK Doskonale zorganizowane reakcje mechaniczne ucha nie miałyby żadnego znaczenia gdyby nie było sposobu na przetworzenie tej aktywności na sygnały odbierane prze? układ nerwowy. Przeanalizujmy reakcję komórki nerwowej. gdzie będzie ona rejestrowała wszystkie impuls1. aktywność neuronu ponownie słabnie aż do momentu. reakcja neuronu nasila się i osiąga swój szczyt. Przy wyższych częstotliwościach aktywność jego obniża się dość gwałtownie. wykazuje on tylko aktywność spontaniczną. na jakiego rodzaju sygnały on reaguje. to fakt. jeżeli badany neuron reaguje bezpośrednio na poziom aktywności w określonej części błony podstawowej. Naciski i naprężenia przekazywane na komórki włoskowe aktywność w powiązanych z nimi włóknach nerwowych. Właśnie tego typu reakcji należy oczekiwać. kiedy osiągnie on wyjściowy poziom aktywności spontanicznej. Krzywe strojenia {tonów) Dzięki precyzyjnym metodom chirurgicznym można wprowadzić bardzo małą elektroó. Ważna również jest charakterystyka czasowa aktywności pojedynczych neuronów. i następnie powoli będziemy obniżać częstotliwość. bezpośrednio do nerwu słuchowego. Na rysunku 6-15 przedstawiona została amplituda drgań przy częstotliwości od 25 do 1600 Hz. że neuron zupełnie nie reaguje na ton. Przy częstotliwościach niższych spadek aktywności jest znacznie wolniejszy. W tym celu zaczniemy od ekspozycji czystego tonu o umiarkowanej intensywności i wysokiej częstotliwości. Początkowo będzie nam się wydawało. Badając neuron należy przede wszystkim ustalić. mimo braku jakiegokolwiek sygnału zewnętrznego. Reakcje neuronu na różne częstotliwości przedstawione zostały na rysunku 6-14.niż na wewnętrzne. powiedzmy 10 000 Hz. Ta aktywność własna czy też spontaniczna. Nawet w sytuacji braku jakichkolwiek bodźcó\v dźwiękowych przekazuje ono do 150 impulsów na sekundę. jest charakterystyczna dla większości neuronów sensorycznych. przepływające przez pojedyncze włókno. że włókno takie jest stale aktywne. ale pewna aktywność pojawia się również i przy innych częstotliwościach. Neuron ten jest najbardziej wrażliwy na ton o częstotliwości 400 Hz. W miarę dalszego obniżania częstotliwości. Pierwsza rzecz. częstotliwość krytyczną). Kiedy częstotliwość osiąga pewną wielkość krytyczną (tzw. Informacja ta zostaje z kolei przeanalizowana przez komórki nerwowe. wytwarzając impulsy elektryk ne. że neuron rejestruje reakcje komórek włoskowych w części leżącej w odległości około 24 milimetrów od okienka owalnego. jaką można zauważyć. które są przenoszone przez nerw słuchowy. Maksymalne drgania błony w tym miejscu występują przy dźwięku o częstotliwości 400 Hz. Po prawej stronie przedstawiono amplitudę drgań błony jako funkcję częstotliwości. której częstotliwość krytyczna RYSUNEK 6-1 . które przekazują sygnał poprzez odpowiednie drogi do mózgu.

125 lub nawet 67.'. sugeruje nam jeden ze sposobów kodowania . jeśli odrębna komórka ma własne . to wywołuje w ten sposób impuls . Kiedy błona reagując na zmianę •siiienia podnosi się w górę. Impulsy płynące z komórki odzwierciedlają właściwości czasowe częstotliwości krytycznej: odstęp między impulsami wynosi w pizybliżeniu 2 milisekundy. '' . /dolność pojedynczych neuronów do reagowania na zmiany ciśnienia. że przy podwyższeniu tempa wyładowań komórki musi ono być wciąż zsynchronizowane z falą dźwiękową.'•/cstotliwości.nl Zewnątrz.5 impulsów na sekundę. » . Przv iWe/t. Reguła jest tu taka: jeżeli przy zwiększonym natężeniu sygnału jego częstotliwość pozostaje niezmieniona. włókien. Aktywność regularnie podnosi się i opada wraz ze zmianami ciśnienia sygnału. W praktyce w pojedynczej komórce o poziomie aktywności własnej równym 200 wyładowaniom na sekundę. W świetle rozważań o właściwościach drgań błony podstawowej taka zsynchronizo- Kodowanie intensywności informacji Reakcje neuronów nerwu słuchowego na zmiany intensywności są znacznie mniej złożone. Źródło: Wever (1970). Ruch w [. Pojedyncze włókno może przepuścić kilka cykli. lec. której tempo wynosi 500 impulsów na sekundę. że komórka o częstotliwości krytycznej równej 500-Hz może wytwarzać maksimum 250 lub 125 impulsów na sekundę... będącą wielokrotnością „w dół" częstotliwości sygnału. i n a aktywność nie jest czymś nieoczekiwanym. Czasem impuls nie pojawia się we właściwym momencie. Oczywiste jest. jest stosunkowo wąska..RYSUNEK 6-16. jaką może osiągnąć pojedynczy neuron. znajdujące się między nią a leżącą powyżej błoną pokrywającą.erwowy. skala intensywności sygnałów.' ••. reagujące na tę samą częstotliwość. wywołane orzcz napływający z zewnątrz sygnał. Załóżmy. Częstotliwości te znacznie przewyższają częstotliwość. synchronizacja nadal się utrzymuje. Wyładowania komórki są zsynchronizowane z sygnałem. Nawet wówczas. powiedzmy do 300 wyładowań na sekundę.. nie będzie jednakże reagować na dźwięk o częstotliwości 500 Hz wytwarzaniem 73 albo 187 impulsów na sekundę. jak 3000^1000 Hz. ale kiedy wystąpi ponownie. gdy w fazie obniżonego ciśnienia (rozrzedzenia) okienko owalne uwypukla się . Tak więc. Ruch błony w dół nie wywołuje natomiast żadnej reakcji na dźwięk. Będzie ona reagować z odpowiednio niższą częstotliwością. jednak dalszy wzrost intensywności sygnału nie będzie prowadził do odpowiedniego podwyższenia tempa reakcji. prawdopodobnie zareaguje na te opuszczone składniki. wynosi 500 Hz. którą zdolna jest kodować większość komórek." dzie reakcji włókien a-f.-a/ . aniżeli ich reakcje na zmiany częstotliwości. zwłaszcza w porównaniu z ogólną skalą słyszalności. . ciągły potok impulsów (rys. Teoria „.'-' intensywności pobudzenia (niżej: j. że pojedyncze włókna mogą okazać się niezdolne do reagowania na pewne zmiany ciśnienia wywołane przez dany <vunał (szczególnie przy wyższych częstotliwościach) nie stanowi problemu. Częstotliwość sygnału może być określona bezpośrednio przez tempo impulsów albo też przez średni odstęp między nimi. to tempo reakcji neuronu wzrasta. Reakcje wszystkich neuronów łącznie powodują salwę impulsów dla każdej fazy rozrzedzenia ciśnienia sygnału. Oczywiste jest też. Wiele włókien bierze udział w rejestrowaniu ruchów dowolnej części błony podstawowej. Poza tym linieje olbrzymia różnorodność zarówno podstawowych poziomów aktywności. częstotliwość może się podnieść. cykliczna reakcja nerwu słuchowego przekształca się w niezorganizowany. ton o częstotliwości 500 Hz wywołuje regularną reakcję. reakcję co najmniej w jednym y-o. Mówiąc krócej. że istnieją granice tego wzrostu. Każdy cykl fali dźwiękowej UTHY)/.''' włókien.'"! dany cykl reaguje niejedno. Nerw słuchowy potrafi rejestrować sygnały o tak wysokich częstotliwościach.. Przy częstotliwościach przekraczających 4000 Hz regularna. To właśnie obserwujemy w badaniach fizjologicznych. a następuje to tylko wówczas. A zatem. przy zmianie intensywności sygnału do 10 decybeli. Fakt. jak i reakcji pojedynczych komórek na zwiększenie intensywności sygnału. gdy komórka nie może reagować z szybkością odpowiadającą jej częstotliwości krytycznej. powiedzmy 250. deformując równocześnie komórki włoskowe. tak że częstotliwość pobutf-'! zostaje utrzymana w łącznym ro-ft. Pełny cykl sygnału trwa dwie milisekundy. zostanie zsynchronizowany z powtarzającymi się cyklami sygnału płynącego z zewnątrz. ale włókno sąsiadujące z nim. 6-16).OK pojawia się w wyniku obniżenia ciśnienia w płynie nad broną.

Sygnał z pn ucha Sygnał z lewego ucha " J ą d r o ślimaka Oliwka górna a) RYSUNEK 6-17 a) Powyżej: Droga od ucha do kory słuchowej. jednakże przy pełnej ich synchronizacji. 6-17a i \7b). Widok przekroju mózgu od tyłu. złożonych i superzłożonych jelektorów. a dopiero potem nastąpi zwiększenie liczby impulsów nerwowych reakcji na sygnał dźwiękowy.Kora słuchowa -Ciało kolankowa! przyśrodkowe . Kiedy informacja o podstawowej częstotliwości i intensywności zostanie zakodowanprzez nerw słuchowy.W z g ó r e k czwora. A co możemy powiedzieć o systemie słuchowym? Co dzieje się z informacją puchową przekazywaną z ucha do mózgu? Ja . a). ruch i barwę. przetwarzanie informacji słuchowej k to zostało przedstawione w poprzednich rozdziałach. b) . Potrafią odróżnić linie i kąiy. niezorganizowanej aktywności na aktywność zsynchro zowaną z sygnałem.detektorów: tU| neuronów typu „centrum-peryferie" do prostych. Istnieje cała hierarchia wyspecjalizowanych neuronów . Na drodze sygnai ja mózgu zachodzi szereg różnorodnych operacji (rys. dolny . zlokalizowane zostaje źródło dźwięku i w ogólnym zakresie określona zostaje siła i wysokość dźwięku. to pierwszą jej reakcją na dź\y będzie zmiana spontanicznej. neurony tworzące system wzrokowy reagują zawsze na cechy istotne sygnału wzrokowego. b) Obok: Pień mózgu wraz z lokalizacją miejsc przedstawionych na rys.tempo wyładowań równe 200 impulsom na sekundę.pCC-\ liczna informacja słuchowa. Wydobyta zostaje . sygnał w końcu zostaje skierowany do mózgu.

Inne znów obniżają tempo wyładowań (reakcja lamująca). że neurony te w . Niektóre z nich reagują na pojawienie się tonu zwiększeniem tempa wyładowań (reakcja pobudzeniowa). W przypadku sygnałów wzrokowych wiadomo dokładnie.:iowu) (patrz rys. 1967).-oczywistości przeznaczone są do reagowania wyłącznie na specjalne.ęstoiliwości albo sygnału o wędrującej częstotliwości. że neurony kory słuchowej muszą przeprowadzać jakąś implikowaną analizę. Liniowe zmiany częstotliwości sygnału powodują pojawienie się schodkowej modula<H sygnału. Tego po prostu nie wiemy. kąty i ruch odgrywają ważną rolę w rozpoznawaniu obrazów.. Reakcje te są oczywiście zbliżone do reakcji zachodzących w v\stcmie wzrokowym. że około 40% neuronów tej eści kory zupełnie nie reaguje na czyste tony. rując zmiany częstotliwości w błonie podstawowej. Liczne komórki w korze słuchowej (w każdym razie u kota) s. ale ciągle nie wiadomo. Niektóre odpowiadają tylko w momencie włączenia dźwięku (reakcja .. a jeszcze inne zarówno w chwili włączenia. Przy modulacji sinusoidalnej pokazany neuron reaguje tylko na wrosl częstotliwości sygnału. Niektóre neurony kory słuchowej charakteryzują się stałą krzywą aktywności własnej o ostrych wierzchołkach..tylko w chwili wyłączenia go (reakcja wyłączeniowa). W pewnym sensie nasz brak wiedzy jest odbiciem niedostatecznego rozumienia procesu analizy sygnałów słuchowych. dokonuje tego w sposób wielce -komplikowany. Źródło: Whitfield (1967).\viic cechy specyficzne dla systemu rozpoznawania obrazów. jak i wyłączenia dźwięku (reakcja włączeniowo-wyłącze. że większość badań fizjologicznych dotyczących słuchu przeprowadza się przede wszystkim na kotach i małpach i chociaż zwierzęta te nie Detektory zmian częstotliwości. Mowa wraz ze wszystkimi swymi właściwościami jest. Odpowiedź na to pytanie nie może być w pełni zadowalająca. że dla jej odbioru posiadam) wyspecjalizowane detektory dźwięku. Na rysunku 6-19 przedstawiona /ostała typowa reakcja neuronów wrażliwych na sygnał o modulowanej częstotliwości (częstotliwość sinusoidalnie obniżała się i podwyższała). w jaki sposób właśnie mechanizmy słuchowe wyodrębniają specyficzne cechy mowy. że tym określonym dźwiękiem jest po •irostu zgrzyt albo szum. że zmianie częstotliwości towarzyszy przesuwanie się maksymalnej stymulacji wzdłuż błony podstawowej. ale jak na razie zdołano jedynie stwierdzić. Nie reagują one na czyste dźwięki o stałej częstotliwości. na przykład szumy albo zgrzyty (Whitfeld. Czasem dźwięk o określonej częstotliwości powoduje wstrzymanie reakcji na dźwięk o innej częstotliwości {komórki •nierakcyjne). pojawiające się w trakcie zmian ^Cstotliwości sygnału dźwiękowego. można przypuszczać. A zatem. inne pozbawione są tej właściwości. RYSUNEK 6-18. Przy schodkowej modulacji częstotliwości zaprezentowano dwa różne typy neuronów: jeden reagujący wyłącznie na wzrost częstotliwości. a reaguje jedynie na dźwięki bardziej 7 •łożone. Jeszcze inne reagują tylko na zmiany częstotliwości {detektory zmian częstotliwości). inne . \. a drugi — tylko na jej obniżenie. Prawdą jest. widzieliśmy. niezależnie od ich intensywności i częstotliwości. Właściwości mowy ludzkiej pozwalają przypuszczać.•uitrafią mówić. jak się wydaje. Dźwięk o stałej intensywności i zmieniającej się częstotliwości nosi nazwę sygnału o modulowanej r. stałe czy też zmieniające się dźwięki. że linie i kontury. A jakie są analogiczne właściwości dla sygnałów słuchowych? Czy w takiej roli występują czyste lub złożone tony.iwet te 60% neuronów. Typowy sygnał wraz z odpowiadającą mu reakcją neuronu przedstawiono na rysunku 6-20. Świadczy o tym chociażby fakt. trwale związana ze specyfiką aparatów: głosowego i słuchowego. które reagują na czyste tony. Jest możliwe.t. Zwróćcie uwagę na to. że neurony odpowiadają jedynie na zmiany częstotliwości w określonych kierunkach. 6-18). jeżeli . •jest rzeczą oczywistą.łączeniowa). określone j/wicki.[ wrażliwe wyłącznie na zmiany częstotliwości. ponieważ bardzo niewiele wiemy o istocie procesu przetwarzania informacji słuchowej w układzie nerwowym. Jak wyglądałby obwód nerwowy dla tych detektorów zmian częstotliwości? Rozpa. Różnorodne typy reakcji neuronu na pobudzenie dźwiękowe wywołane w pierwotnej kor:i słuchowej nie znieczulonego kota. że ich mechanizmy słuchowe powinny przejawiać .

. Źródło: Whitfield i Etans (1965). Jednak reagują on. "ni:enie tonu w zakresie wysokich częstotliwości. RYSUNEK 6-20.. podobnie jak i wcześniej omawiane właściwości krzywej strojenia.1 ni na dowolny dźwięk w przedziale rozpiętości krzywej strojenia. podwyższa się. ze sobą komórki reagujące na odpowiednie częstotliwości podstawowe (zupełnie \A\ samo jak łączyliśmy jednostki typu centrum-peryferie w rozdziale 2) otrzymaliby>n:. Źródło: Whitfield i Evans (1965). ale nie na obniżenie tonu w tym samym przedziale częstotliwości. detektor zmiany częstotliwości byłby wrażliwy tylko na podwyższt-Ti: lub tylko na obniżenie częstotliwości. Źródło: Whitfield i Evans (1965). Po lewej: Neurony reagujące jedynie na podwyższenie tonu w dowolnym punkcie zakresu ich 1. Scuron reaguje na podwyższenie. podnosi się w części skali o niskiej częstotliwości i obniża się w jej części o wysokiej częstotliwości (rys. Podobnie jak detektory ruchu wrażliwe na ruch •:jednym kierunku. detektor zmiany częstotliwości. 3. U kota wykryto trzy różne typy detektorów modulacji częstotliwości (Whitfield. ale nie na podwyższenie tonu. 6-21). . chcielibyśmy zbudować detektor przemieszczania się aktywności wzdłuż błony. obniża się. 1%'• Wszystkie wrażliwe są tylko na częstotliwości w przedziałach określonego pasm. .KSZTAŁT FALI SYGNAŁU DŹWIĘKOWEGO KSZTAŁT FALI SYGNAŁU DŹWIĘKOWEGO SCHODKOWA MODULACJA CZĘSTOTLIWOŚCI RYSUNEK 6-19. W środku: Neurony reagujące na podwyższenie tonu w zakresie niskich częstotliwości i na 2. • '•' Si'uron reaguje na obniżenie. '•'u:linvści. ale nigdy na jedno i drugie równocześnie. to łą^Zu. a jedynie na dźwi^:których częstotliwość albo: '••VS(JNEK6-21.

polegających na wysyłaniu sygnałów akustycznych. Czy ludzie posługują się detektorami zmiany częstotliwości? T. cym je środowisku. najwidoczniej są one istotn procesach orientacyjnych nietoperzy. z którymi mamy do czynienia podczas anal mowy. że nietoperze mają ich niezwykle dużo. zwłaszcza przy ich zdolnościach echolokacyjn\. Wiadomo. Jest jednak możliwe. że taka informacja byłaby użyteczna dla bar< złożonych struktur dźwiękowych. również nie wiemy.Po co potrzebne są kotu wymienione detektory zmiany częstotliwości? Tego wiemy. . a następnie analizie fal odbitych pozwala nietoperzom określić rozmieszczenie oraz odległość przedmiotów w otacz.

jak konferencja. Zapis dźwięku Efekt pierwszeństwa . jak też powoduje /męczenie psychiczne czy nawet trwałe uszkodzenie fizyczne. krytyczne pasmo częstotliwości i przestrzenne spostrzeganie dźwięku. a następnie przeprowadzimy wywód o znaczeniu praktycznym rozpatrywanego zjawiska. Ale przy stałej intensywności dźwięki o bardzo wysokiej i bardzo niskiej częstotliwości wydają się znacznie cichsze niż dźwięki o średniej częstotliwości. że przy krańcowych częstotliwościach dźwięk przestanie być słyszalny. Wymiary dźwięku GŁOŚNOŚĆ Warstwke równej głośności Słuchanie muzyki Kompensatory głośności Maskowanie Eksperyment z maskowaniem Mechanizm maskowania Maskowanie w muzyce Sony Pomiar głośności WYSOKOŚĆ DŹWIĘKU Skala muzyczna Skala melowa Teoria miejsca: położenie błony podstawowej Cykliczność wysokości dźwięku Głośność i wysokość Nieobecność tonu podstawowego Argumenty przeciw nieliniowości Maskowanie nieobecnego tonu podstawowego ODRÓŻNIANIE WYSOKOŚCI DŹWIĘKU BEZ UDZIAŁU BŁONY PODSTAWOWEJ Wyjaśnienie na podstawie teorii miejsca Wyjaśnienie na podstawie teorii periodyczności ->'wieki orkiestry tworzą bogaty materiał dla doświadczenia słuchowego. Huk ^imolotów przeszkadza i męczy. v Nośności i wysokości. Zespoły rad° w e ' muzyka elektroniczna. oraz dzięki badaniom zjawisk maskowania i spostrzegania przestrzennego dźwięku. Argumenty przeciw teorii periodyczności spostrzegania wysokości dźwięku Dwoistość teorii spostrzegania wysokości dźwięku KRYTYCZNE PASMO CZĘSTOTLIWOŚCI PRZESTRZENNE SPOSTRZEGANIE DŹWIĘKU Lokalizacja Interakcje dwuuszne Znaczenie słyszenia dwuusznego Lokalizacja Różnice poziomów maskowania Maskowanie GŁOŚNOŚĆ Głośność dźwięku zależy od jego intensywności (natężenia) i częstotliwości. W rozdziale tym zajmiemy się niektórymi z różnorodnych doznań słuchowych. Przeanalizujemy cztery kwestie: głośność. dźwięki syntetyzatorów-wszystko to wpływa w ^ óżnicowany sposób na emocje słuchaczy. koncert. Dzięki posiadanej wiedzy . to utwierdzimy się w przekonaniu. Ale głośność zależy również od częstotliwości w normalnych Pilicach skali słyszalności. Wszystkie te właściwości dźwięku dotyczą sfery psychologii. mechanizmach funkcjonowania ucha i o psychologicznych wymiarach dźwięku.. Ponadto przeanalizujemy rolę tych czterech czynników w spostrzeganiu muzyki. jak dźwięki tworzone przez współczesnych kompozytorów dzięki odpowiedniej aparaturze elektronicznej. Jeżeli utrzymując stałą intensywność będziemy zmieniać częstotliwość. wywołanych przez dźwięk.a nie po prostu gwiżdżąc). wysokość. \V tym samym czasie różne źródła hałasu zanieczyszczają środowisko człowieka. psycholog może wyjaśniać i przewidywać wiele właściwości spostrzegania słuchowego. Jest to szczególnie obscrwowalne na krańcach skali słyszalności. że skala częstotliwości odbieranych przez ucho ludzkie jest ograniczona. Niech sygnał dźwiękowy (gwizd) ma średnią częstotliwość przy średnim poziomie intensywności. ""rzetnówienie.7. mowy i hałasu. tak aby spadła poniżej 20 Hz albo podniosła się powyżej 20 000 Hz (można to osiągnąć wyłącznie za pomocą aparatury elektronicznej . Bardziej techniczne aspekty mierzenia dźwięku przedstawione są w Dodatku A. W każdej kwestii zaczniemy od wyłożenia aktualnych danych naukowych. a także wytwarzanie nie istniejących w przyrodzie efektów ćwiekowych. a niekiedy wdziera się zakłócając tok normalnego życia. słuchaczy możliwość ponownego odtworzenia takich wydarzeń. Nowa technika zapisu dźwiękowego stwarza ji. Przy stałej częstotliwości dźwięki o większej intensywności wydają się głośniejsze niż dźwięki słabe. Głośność zależy więc od •^cstotliwości choćby z tego powodu. czasami hałas ten stanowi jedynie nieprzyjemną przeszkodę.

to brzmią jednakowo głośno. (Uszkodzenie ucha może być spowodowane także przez dźwięki o znacznie słabszej intensywności. która odpowiada progowi słyszalności..5 sek. .5 sek.63).. choć nie zawsze przez muzyków.Warstwicę równej głośności Wzajemny wpływ częstotliwości i natężenia na spostrzeganą głośność możemy łatwością dostrzec. którą rozpoczyna Ci. odpowiadająca progowi bólowemu. RYSUNEK 7-1. jaką ma ton standardowy. Każda z krzywych określa intensywności. jakiej części 1 Indeksy przy literach wskazują. bez względu na ich częstotliwość.najwyższa warstwica-odpowiada bardzo głośnym dźwiękom. jaką ma ton standardowy. Krzywa oznaczona liczbą 100 przedstawia warstwicę równej olośności.Ei. Aby lepiej wyobrazić sobie położenie tych częstotliwości na warstwicach równej głośności. Na rysunku 7-1 pokazane są wyniki eksperymentu. n Słuchanie muzyki Interesująco przedstawia się analiza miejsca. Krzywa oznaczona liczbą 40 odpowiada omawianemu przypadkowi . na rysunku 7-1 przedstawiono klawiaturę fortepianu i wskazano. ale przy innej częstotliwości. Dźwięki. jest równy głośności wzorca. B2. a to dlatego. Ton drugi będzie tonem porównywany Niech również trwa 0. jeżeli poprosimy osoby badane o porównanie dwu tonów charakte ryzujących się różnymi częstotliwościami i intensywnością. Dla każdej krzywej ton standardowy zawsze miał częstotliwość 1000 Hz. Najwyższa nuta fortepianu to Cs. których głośność pokrywa się z tą linią.. Dźwięki na tym poziomie mogą uszkodzić ucho.. że przy jej tworzeniu zmieniano częstotliwość tonu.. Drugie C na klawiaturze i wszystkie następujące po nim nuty otrzymują indeks 2: C2. Pierwsze C na klawiaturze fortepianu oznaczone jest Ci. w którym wykorzystano wiele różnych tonów standardowych. jeżeli oddziałują one przez dłuższy czas. i nazwijmy go tonem standardowym. są ledwie słyszalne (i z tego względu przyjmuje się. jest bardziej płaska niż warstwica. otrzymują indeks l:Di. Bi. utrzymując głośność równą głośności tonu standardowego. „Do" pierwszej oktawy.. Dźwięki poniżej tej linii są niesłyszalne. intensywności 400 dB i czasie trwania 0.ton standardowy miał intensywność 40 dB. Wszystkie nuty wchodzące w oktawę. czyli środkowe C (C4) na fortepianie ma częstotliwość około 260 Hz (ściśle 261. w 1 przybliżeniu od 30 do 4000 Hz. Nuta strojenia instrumentów orkiestrowych to A4. że warstwica równej głośności. na przykład 3000 Hz. ale jego intensywności były różne. aż osiągnie dokładnie |<ą głośność.•stotliwościach charakteryzują się tą samą głośnością. Kiedy to nastąpi. a częstotliwość 1000 Hz. Typowy rezultat pokazany jest va rysunku 7-1. który ta krzywa przedstawia.) Zwróćcie uwagę na to. Najniższa warstwica (linia przerywana) wskazuje absolutny próg wrażliwości ucha na różne częstotliwości./. 1968). jakie zajmują różne instrumenty muzyczne na warstwicach równej głośności. że są równoważne pod względem głośności). a przy dalszym wzroście intensywności odczucie bólu. Fortepian ma największą rozpiętość częstotliwości. do jakiej oktawy należy dana nuta. Druga linia krańcowa . a najniższa Ao (patrz: Backus. grzywa ta zwana jest krzywą warstwicy równej głośności. wywołującym w uchu początkowo wrażenie „lechtania".. Poziom głośności. Jeżeli dźwięki mają wysoką intensywność. przy których tony o różnych ul . Warstwicę równej głośności na podstawie danych Robinsona i Dadsona (1956). Zadanie osoby badanej polega na przemiennym wsłuchiwaniu się w ton standardowy i ton porównywany i regulowaniu intensywności tego ostatniego tak. Wedle tego schematu środkowe C n a klawiaturze fortepianu ma indeks 4 (C-t). Posłużmy się jako wzorci>nwybranym tonem o stałej częstotliwości 1000 Hz. przestawiamy ton porównyny na inną częstotliwość i powtarzamy całą procedurę. Zastosowano tu standardowy system notacji używany przez akustyków. uzyskaną przez porównanie różnych częstotliwości z tonem standardowym o intensywności 100 dB i częstotliwości również 1000 Hz.

Częstotliwość (Hz) Klawiatura fortepianu (numery klawiszy) .

aby jego głośność była w przybliżeniu jednakowa we wszystkich częstotliwościach (rys. teraz w ogóle nie występują. z trudem możemy wyregulować aparaturę odtwarzającą. na które zaplanował ją dyrygent. które tak świetnie słyszymy na koncercie. ale intensywność dźwięku obniża się. Słyszycie muzykę nie na tych warstwicach głośności. Słuchając w domu nagrań muzyki symfonicznej. Jeżeli będziemy grać bardzo głośno gamę na organach. Przy odtwarzaniu zapisu tego fragmentu ogólny obraz wydaje się identyczny. wówczas okazuje się. czy słuchacie jej przy zachowaniu tej samej głośności. Rozważmy fragment utworu symfonicznego. rZywych ona odpowiada. Ponadto wraz ze zmianą głośności zmienia się również względna głośność dźwięku na różnych poziomach częstotliwości. Fakt ten ma dwa następstwa: po pierwsze. po drugie względna głośność brzmienia różnorodnych instrumentów. w której percepcja głośności uzależniona jest od zmian w częstotliwości. że większa część dźwięków wydawanych przez instrumenty muzyczne znajduje się w strefie. jaką przewidywał dyrygent dla jej wykonania w sali koncertowej.. to wiele z częstotliwości emitowanych przez instrumenty nie będzie słyszalnych. że poziomy niektórych dźwięków znajdują się poniżej progu słyszalności. jakie miała w momencie nagrywania. granego tak. Dobrze znamy problem związany z odtworzeniem w warunkach domowych muzyki w takim brzmieniu. 7-3). Na rysunku 7-2 przedstawiono rozpiętość częstotliwości dla różnych instrumentów muzycznych. który dyrygent chciał wam zaprezentować. jeżeli nie słuchacie muzyki symfonicznej na poziomie rozsądnej intensywności dźwięków. tak aby odtworzyć natężenie dźwięków występujące w sali koncertowej. Okazuje się. zależy od tego. przechodząc od rejestrów dolnych do górnych. tak precyzyjnie obmyślona i regulowana przez dyrygenta. to dla słuchaczy wszystkie dźwięki będą wydawały się w przybliżeniu jednakowo głośne (przy wysokiej intensyw- . Niskie częstotliwości. tak więc słyszycie inny utwór muzyczny niż ten.

tak że w efekcie otrzymano 10 różnych krzywych maskowania.wszystko to maskuje mowę czy muzykę.. Aby prawidłowo wykorzystać kompensator. że-jak to przedstawiono na rys. Poza tym różnice w maskowaniu wywołanym przez czysty ton w porównaniu z wąskopasmowym szumem są niewielkie i raczej technicznej natury. że dźwięki stają się coraz to głośniejsze aż do momentu osiągnięcia dwóch lub trzech oktaw powyżej środkowego C. Jednakże. jeden z nich nazywa się tonem testowym. skokami co 10 dB. Eksperyment z maskowaniem. którą się posługujemy. ale wąskim pasmem szumu. tak więcjeśli natężenie jest stałe. można wzmocnić bardzo niskie albo też bardzo wysokie dźwięki (przy niskich poziomach dźwięku).. 1 W tym Badaniu dźwięk maskujący nie byt czystym tonem. podobną do przedstawionej na rysunku 7-5. Za pomocą kompensatora głośności. natężenie dźwięku musi rosnąć . pomimo występowania dźwięku maskującego. Na rysunku 7-4 przedstawiono działanie regulatora głośnoścl W rezultacie otrzymujemy odbieraną głośność. Dźwięki maskują się wzajemnie. w którym znajdują się kolumny głośnikowe. Ton maskujący ma pewną stałą częstotliwość i intensywność. jaką zastosowano w celu uzyskania warstwie równej głośności. a jego intensywność zmieniana jest tak długo aż ton ten stanie się ledwie słyszalny. 7-1 -w miarę jak częstotliwość zaczyna się obniżać i przekraczać poziom 1000 Hz. że badanemu przedstawia się dwa tony. drugi maskującym. Szelest papieru. Występowanie jednego dźwięku stwarza czasem trudności w usłyszeniu innych. (Zwróćcie uwagę. jak też parametry zestawu •iparatury dźwiękowej. W swej istocie procedura ta jest podobna do lej. Maskowanie Głośność dźwięku zależy nie tylko od jego intensywności lecz również od innych towarzyszących mu dźwięków. Ton testowy również ma jakąś stałą częstotliwość. o ile wyższą intensywność musi mieć testowany dźwięk. jaką intensywność powinien mieć ton testowy przy różnych częstotliwościach. Procedura ta jest powtarzana z tonami testowymi o różnej częstotliwości tak długo aż zostanie wykreślona cała krzywa maskowania. to nie tylko pewne niskie częstotliwości nie będą słyszalne. ności warstwice równej głośności są względnie płaskie). w której częstotliwość wpływa na głośność. kiedy odtworzymy zapis tej gamy w domu na rozsądnym poziomie głośności. Kiedy krzywa maskowania dla danego dźwięku maskującego zostanie już ustalona. w momencie obniżenia częstotliwości dźwięki są odbierane jako cichsze. ale trafią do strefy. kaszel .) 0 yjnpensatory głośności. należy uwzględnić akustykę pomieszczenia. można zmienić jego częstotliwość lub intensywność i wykreślić nową krzywą maskowania. należy zmierzyć. aby można go było wykryć mimo maskującego dźwięku. oklaski. Przy wysokich poziomach dźwięku kompensator głośności vVyłącza się automatycznie. dokładnie wskazująca. W tym wypadku częstotliwość tonu maskującego2 wynosiła 1200 Hz. będzie się wydawało. Szum daje wyniki wyraźniejsze niż ton. Jedna z metod służących do przeprowadzenia takiego eksperymentu polega na tym. Aby określić efekt maskowania. a jego intensywność zmieniała się od 20 do 110 dB. a czasem zwykłego regulatora głośności {-wieku. aby był słyszalny. Obecnie większość wysokiej jakości wzmacniaczy dźwięku konstruowana jest z myślą o uwzględnieniu wspomnianych czynników psychologicznych. wtedy głośność ich zacznie słabnąć. Typowy wynik takiego eksperymentu przedstawia rysunek 7-6. k aby dźwięki były odbierane jako jednakowo głośne.

wysokie częstotliwości oddziałują na znacznie bardziej ograniczony jej odcinek. Źródło: Bekesy (1949). wraz z podwyższeniem się poziom.\. intensywność ich jest niższa niż wtedy. dźwięki •• niskiej częstotliwości wzbudzają aktywność względnie dużej części błony.:. gdy były nagrywane. Głośno brzmiące instrumenty o niskich częstotliwościach maskują dźwięki wydawane przez instrumenty cicho brzmiące o wysokk" częstotliwościach.. Czy o i1 RYSUNEK 7-8. Najbardziej zadziwiającą właściwością tych wyników jest ich asymetria. Altówki maskują skrzypce. Ale ten sam słaby ten. że znacznie obniżono poziom dźwięków basowych. Kiedy jednak wszystkie te dźwięki są odtwarzane " domu. własna (1200 Hz). sygnału. Ton testowy o niski: częstotliwości i względnie wysokiej intensywności maskuje ton maskujący. zbadamy te zjawiska dokładniej (jak na rys. miedziane instrumenty dęte maskują drewniane.u: rozchodzeniem się drgań w błonie podstawowej.i i Scharf(1965). podczas gii. Jedno z wyjaśnień tej asymetrii pochodzi z badania n. ' RYSUNEK 7-7. Jeż>. W rezultacie zmień się model maskowania i nagle stają się wyraźnie słyszalne delikatne dźwięki skrzypiec c:" gitary. a to dlatego. Jak to widać na rysunku 7-7. . wzbudza odrębną aktywność w inri1 części błony i zaczyna być słyszalny. Mechanizm maskowania. 7-8). jeżeli ma niższą częstotliwość niż ton maskujący. Tak więc. Źródło: Z\vi. sygnał testowy i maskujący zamieniają się rolami. Maskowanie stanowi jeszcze jeden dodatkowy czynnik spostrzegania głośności dźwięków i muzyki.RYSUNEK 7-6. kotły maskują altówki. ale znacznie utrudnia słyszenie tonów o wyższej częstotliwości.). Źródło:Zwicker i Sc harf (1965. DźwiyŃ maskujący wywiera względnie słaby wpływ na tony o niższej częstotliwości niż je. Jeżeli te:: testowy jest słaby i nieco przewyższa częstotliwością ton maskujący. nie obserwuje si. będziemy mogli porównać drgarl błony podstawowej wywołane dźwiękiem maskującym oraz tonami testowymi. Maskowanie w muzyce. żadnej aktywności błony poza wywołaną przez ton maskujący.

członkowie orkiestry nie liczyli na t0. W celu uzyskania głośności tonu przy innych częstotliwościach można posługiwać się warstwicami równych głośności. Ilekroć podwyższamy intensywność fizyczną dziesięciokrotnie. ••SUNEK 7-9 Uruchomienie pojazdu kosmicznego (z odlegl. że głośne wzrasta wraz z pierwiastkiem sześciennym intensywności dźwięku.3) jest bardzo dogodna. ile razy wydaje się głośniejszyjeden od drugiego. psychologiczna głośność wzrasta dwukrotnie (rys. potrzebne są metody uwzględniające różnice. Jedna z takich metod oparta jest na ocenie wielkości tonu (magnitude estimaiio Osobie badanej prezentujemy dwa tony. Jednostką głośności jest son. dyrygent. 7-9). przy której ton 1000 Hz wydaje się tak samo głośny jak dźwięk j Intensywność dźwięku (dB) /łożony. intuicja muzyczna uwzględniała efekt maskowania ijego wpływ na słuchaczy.3. zawierających wiele komponentów częstotliwości. Według definicji. Kompozytor. jaką przyjmuje orkiestra w celu nastrojenia swoich instrumentów muzycznych. jak na przykład różne głosy. stanowi równocześnie ocenę poziomu tego dźwięku. Po każdorazowym wzroście o 10 decybeli liczba sonów podwaja się. pytamy ją. jeden sori to jednostka równa głośności tonu 1000 Hz o poziomic intensywności 40 decybeli. Wyrażone w sonach poziomy głośności dla niektórych typowych dźwięków zostały przedstawione na rysunku 7-9. WYSOKOŚĆ DŹWIĘKU Skala muzyczna Muzyczna skala wysokości dźwięku jest związana logarytmicznie z częstotliwością dźwięku. Za pomocą sonów dokonujemy pomiaru odbieranej głośności tonów czystych. 45 m) Pomiar głośności Pomiar głośności ma ważne znaczenie dla rozwiązywania wielu problemów prakty. Na rysunku 7-1 wszystkie tony na warstwiey równych głośności oznaczonej liczbą 40 mają głośność równą 1 sonowi. Ta metoda pomiaru była standaryzowana przez Międzynarodową Organizację Normalizacji (International Standards Organization). dźwięki orkiestry albo hałas samolotów i samochodów..) Rezultaty uzyskane za pomocą metody oceniania wielkości wskazują. zwłaszcza gdy intensywność dźwięku przedstawiamy w decybelach. efektu maskowania oznacza zniszczenie równowagi dźwiękowej między instrumenta. A zatem psycho giczna ocena głośności J zależy od fizycznej intensywności dźwięku /. a te. Zwiększenie intensywności dźwięku o 10 decybeli zawsze zwiększa głośność dwukrotnie. mają głośność 2 sonów. (Więcej informacji ten temat i pewne przykłady zawiera Dodatek A. nych.tak precyzyjnie przemyślanej i zgodnej z ich rozmieszczeniem. Sony. zaś przy każdym obniżeniu o 10 decybeli zmniejsza się o połowę. określana jest za pomocą porównywania z tonem standardowym o częstotliwości 1000 Hz.. które leżą na warstwicy oznaczonej liczbą 50. zgodnie z prawi wyrażonym w postaci wzoru: J=kl 0. Każda następna oktawa standardowej skali muzycznej ma dokładnie dwukrotnie wyższą częstotliwość od poprzedniej. Pytanie jest trochę niezwyk ale osoby badane mogą sobie poradzić i dać odpowiedź sensowną. Ponieważ psychologiczne spostrzeganie dźwięku nie odpowiada bezpośredi fizycznym pomiarom jego intensywności. Nuta A4 (A powyżej środkowego C). powiedzmy. oba o częstotliwości. | Wielkość w sonach. Głośność dźwięków złożonych. Usunie. które leżą na warstwicy 60. ma częstot- . Ta wartość wykładnika potęgowego (0. Te zaś. 1000 H.j. głośność 4 sonów.chodziło? Niezupełnie.

Psychologiczna różnica między wysokością dwu tonów najwyraźniej zależy od fizycznej odległości między położeniem punktów maksymalnej aktywności. Jednostką wysokości dźwięku przedstawioną na wykresie jest mel. jaki to ma wpływ? Jeżeli przejście od jednej do drugiej nuty psychologicznie oceniane jest jednakowo. ściśle jednak odpowiada on pewnym pojęciom kompozycji muzycznej. niezależnie od tego. to dlaczego transpozycja całej melodii musi wpłynąć na jej odbiór? Psychologiczne różnice między nutami pozostaną takie same. częstotliwość każdej kolejnej nuty powinna być o 2Vn raza wyższa od częstotliwości nuty. Ale większość muzyków uważa. Zmiany odbieranej wysokości przy przejściu od C4 do D4 różnią się od zmian przy przejściu od F4 do G4 albo też z Cs doDs. że wysokość tonu zależy od miejsca na błonie. Odbierana wysokość . że wysokość dźwięku odbierana przez osobę badaną podwaja się lub maleje o połowę (Rezultat ten wynika z procedury oceny wielkości opisanej w Dodatku A. okazuje się wówczas. Oprócz tego oktawa składa się z 12 dźwięków (licząc wszystkie tony i półtony). Podwojenie lub zmniejszenie częstotliwości o połowę nuty nie powoduje tego. a następnie transponowany na A major. w jakiej tonacji grany jest utwór. Częstotliwość (Hz) Częstotliwość (Hz) Teoria miejsca: położenie na błonie podstawowej Aby ustalić. Różnorodne częstotliwości wywołują w błonie specyficzną dla nich aktywność. a następnie musi ona porównać je pod względem ich wysokości. wywołanych tymi tonami. w którym występuje maksymalna amplituda drgań. Rozmieszczenie maksymalnej amplitudy drgań wywołanych przez tony o różnych częstotliwościach przedstawione zostało w miarach odległości (mm) od wierzchołka ślimaka. W miarę przechodzenia od częstotliwości wysokich do niskich maksymalna amplituda drgań błony przemieszcza się od okienka owalnego do wierzchołka ślimaka.) Rzeczywista zależność między częstotliwością a wysokością przedstawiona została na rysunku 7-10. A zatem na równomiernie stonowanej skali muzycznej podwyższenie nuty o oktawę powoduje podwojenie jej częstotliwości. wniosek okazał się trafny. Jeszcze w roku 1863 niemiecki fizyk Helmholtz wysunął przypuszczenie. Zmiany te są bardzo subtelne. Chociaż jego rozumowanie było niezbyt ścisłe. że odpowiedź jest przecząca. jakie to były nuty (podobnie podwyższenie nuty o oktawę powoduje podwojenie wysokości dźwięku). Obie te funkcje pokazane są na rysunku 7-11.liwość 440 Hz. charakteryzuje się częstotliwością równą odpowiednio 220 i 110 Hz. ale dane eksperymentalne wskazują. która ją poprzedza. Chociaż wynik ten może nie odpowiadać naszemu intuicyjnemu wyobrażeniu o wysokości dźwięku. A wyższe o jedną i o dwie oktawy (As i A«) mają częstotliwość odpowiednio 880 i 1760 Hz. co determinuje nasze spostrzeganie wysokości dźwięku. że spostrzegana wysokość nie odpowiada skali muzycznej. niemniej jednak istnieją. Muzycy często analizują konsekwencje transpozycji utworu z jednej tonacji na inną. Jeżeli na przykład utwór został skomponowany w tonacji C major. wróćmy ponownie do drgań błony podstawowej. niezależnie od tego. Kiedy osobie badanej eksponuje się różne nuty. Podobnie A niższe o jedną oraz o dwie oktawy (A3 i Ą2. Zgodnie z definicją. że transpozycja zmienia charakter utworu. Aby dokonać podziału skali częstotliwości objętej oktawą na 12 różnych interwalów. Stwierdzenie to jest zgodne z psychologicznymi ocenami stosunku wysokości dźwięków. ton o częstotliwości 1000 Hz (przy 60 dB) ma wysokość równą 1000 mclów. RYSUNEK 7-10 Skala melowa Czy nuta w danej oktawie spostrzegana jest jako dwa razy wyższa niż ta sama nuta w oktawie poprzedniej? Nasza intuicja sugeruje nam odpowiedź twierdzącą.

związany z różnicowaniem jest typowy dla wielu różnych narzędzi pomiarowych. i 1 mel odpowiada w przybliżeniu 12 neuronom. a następnie prosząc ją o rozstrzygnięcie. tzn. czyli taką zmianę intensywności sygnału.v/() . . Ale podobnie jak i uprzednio.. to taki ich rozkład pozwala założyć. Rozkład zmian w różnicowaniu jest podobny dla wielu różnych wymiarów fizycznych. " przedstawiona została również w skali melowej. że funkcjonuje zgodnie z Prawem Webera [od nazwiska fizjologa Webera (1795-1878) współczesnego Helmholtzowi]. Wrażliwość ucha na zmiany częstotliwości można mierzyć bezpośrednio i dokładnie eksponując kolejno osobie badanej pary tonów. gdzie k jest zmianą względną (100A: jest zmianą procentową).3% przy 1000 Hz. Jeżeli porównamy próg różnic ledwie dostrzegalnych dla wysokości tonu z odległościami między wierzchołkami maksymalnej aktywności na błonie podstawowej. Jeżeli dokonamy modyfikacji krzywej uwzględniając przy tym odpowiednie zagęszczenie neuronów. Na przykład. Jeśli przyjmiemy A7 za wielkość rld. Aby osoba badana mogła zauważyć zmianę. rld są względnie stałe w wielkościach bezwzględnych sygnału dla niskich intensywności i wykazują mniej więcej stałą wartość procentową dla średnich intensywności obszaru słyszalności. Kiedy krzywa jest skorygowana odpowiednio do zagęszczenia neuronów. wywołanymi przez dwie porównywane ze sobą częstotliwości. W ten sposób uzyskujemy pomiar wielkości progu za pomocą różnic ledwo dostrzegalnych (rld) [just noticeable difference (jnd)] między wysokością tonów. widzimy pełną zgodność: każda zmiana wysokości na skali melowej o jeden mel jest w przybliżeniu równa rozprzestrzenianiu się drgań wzdłuż błony na 12 neuronów. Wynika on stąd. Dla niskich częstotliwości różnice ledwie dostrzegalne dla wysokości są w przybliżeniu stałe. Jednak w miarę zbliżania się do wierzchołka zagęszczenie neuronów obniża się. Jeżeli większe zagęszczenie neuronów zapewnia bardziej dokładną informację. że wierzchołki ich aktywności przedzielone są na błonie interwałami. odpowiadającymi około 52 neuronom. Źródło: Ziv/. czy miały one identyczną wysokość czy też różną. to Prawo Webera można zapisać w postaci: 7= W. różnicowanie intensywności sygnału słuchowego wykazuje podobin rozkład. że pas odbioru niskich częstotliwości -obszar rozciągający się bliżej wierzchołka ślimaka-powinien być mniej wrażliwy na zmiany aktywności błony.05 mm lub 0. gdyby w systemie nerwowym nie było odpowiednich mechanizmów nerwowych. aby została ona dostrzeżona. niezbędna dla ich odróżnienia. Przy znacznie wyższych częstotliwościach (powyżej 500 lub 1000 Hz) w części. gdzie / oznacza intensywność sygnału. Przy częstotliwości 100 Hz niezbędna jest zmiana o 3% (3 Hz). Źródło: Zwislocki (1965). Możemy wykryć różnice między dwiema częstotliwościami pod warunkiem.w przybliżeniu 1150 komórek zwojowych na milimetr. W związku z tym wzrasta także bezwzględna wielkość różnicy między sygnałami. aż osiągnie minimum-około 0. Sposób rozmieszczenia 30 000 włókien nerwu słuchowego wzdłuż błony wskazuje na istnienie takiego mechanizmu. odbieranych przez różne systemy sensoryczne. Kiedy te wzrosty wielkości powodują stałą procentową zmianę wartości sygnału. to o takim systemie mówi się. trzeba koniecznie uwzględnić rozmieszczenie komórek włoskowych wzdłuż błony. Zdolność do takiego różnicowania zmienia się wraz z częstotliwością. rld odpowiada stałej odległości na błonie-około 0. 7-12). Zwróćcie uwagę na to. Dlaczego te odległości są czynnikiem decydującym? Nie miałyby one większeeo znaczenia. Ten stały procenl 3 RYSUNEK 7-12. tzn.2 lub 0. Określenie miejsca maksymalnej amplitudy drgań wzdłuż błony w połączeniu z uwzględnieniem rozmieszczenia neuronów daje w efekcie obraz zarówno subiektywnego spostrzegania wysokości tonu. że zmiana wysokości równa 1 melowi jest mniejsza od 1 rld.002 cala. Te dwie funkcje są podobne. że zmienność pomiarów zależy często od mierzonego poziomu i wzrasta wraz z tym poziomem. a więc nie może być wykryta. procent zmian potrzebny do uchwycenia różnicy pozostaje względnie stały i wynosi około O. W pobliżu okienka owalnego i w pierwszych zwojach ślimaka zagęszczenie neuronów okazuje się stałe . Ta procentowa wielkość systematycznie się obniża. jak i wrażliwości ucha na zmiany częstotliwości: • 1 rld odpowiada w przybliżeniu 52 neuronom.3%3.RYSUNEK 7-11. aby zmiana wysokości tonu została dostrzeżona. które pozwalają na wykorzystanie informacji o odległości. zgodność wzrośnie. wysokość powinna się zmienić o 4 lub 5 melów. ale nie identyczne. (1965). to zauważymy pełną zbieżność w strefie wysokich częstotliwości oraz rozbieżność w zakresie niskich częstotliwości (rys. gdzie zagęszczenie neuronów wzdłuż błony jest względnie stałe.

jaką ma ton o częstotliwości 131 Hz (dokładniej 130. Aby znaleźć odpowiedź na to pytanie. Chociaż przy częstotliwości 131 Hz potrzeba więcej energii niż przy innych częstotliwościach.R Y S UNEK7-14 Cykliczność wysokości dźwięku Analiza rozchodzenia się drgań wzdłuż błony podstawowej pozwala na wyjaśnienie szeregu zjawisk związanych z naszym spostrzeganiem wysokości dźwięku. Spójrzcie na widmo przedstawione na rysunku 7-13. chociaż nuta muzyczna cichnie. Ale wyraźnie dostrzegamy. Niektóre jednak zagadki pozostają nierozwiązane. Nasze ucho nie jest zbyt wrażliwe na dźwięki o niskich częstotliwościach. Jest to dość wysoka nuta o całą oktawę wyższa niż środkowe C. intensywność składowych o niskiej częstotliwości znajduje się poniżej progu słyszalności. to jednak i na te inne częstotliwości przypada część energii. leżących w paśmie niskich częstotliwości. Jeżeli więc na normalnym poziomie głośności najniższa słyszana częstotliwość wynosi 131 Hz. rozważmy prostą sytuację przedstawioną na rysunku 7-15. Co dzieje się z naszym spostrzeżeniem? Oczywiście. ale dlaczego? Czy ta sama nuta grana na fortepianie nie powinna zmieniać swej wysokości w miarę jak staje się coraz cichsza. że chociaż przy tym dodają się dwie fale sinusoidalne o częstotliwościach 1000 i 1100 Hz. ponieważ coraz więcej jej składowych. to dlaczego wysokość dźwięku złożonego. uzyskana w efekcie fala RYSUNEK 7-13 . że zachodzi tu dziwne zjawisko. aby wysokość jej ulegała zmianie (rys. znaczna część energii cicho zagranej nuty nie jest przez nas odbierana. Ale nuta grana na fortepianie to nie to samo co prosty ton.9 Hz). jakim jest nuta grana na fortepianie. wydaje się stała nawet po zmianie jej struktury w zakresie częstotliwości? W jaki sposób możemy nadal spostrzegać dźwięk nuty fortepianu zgo- dnie z jej częstotliwością podstawową na poziomie 131 Hz. Czysty ton o częstotliwości 524 Hz odpowiada wysokością nucie Cs. 7-14). Ma ona tę samą wysokość. nuta grana coraz ciszej i ciszej dźwięczy mniej więcej podobnie. Jeżeli nuta grana jest coraz ciszej i ciszej. następnie do 393 i w końcu do 524 Hz (przv umiarkowanie cichym graniu). nie wydaje się nam. Głośność i wysokość. to po obniżeniu poziomu głośności podnosi się ona do 262. kiedy najniższa ze słyszalnych częstotliwości jest równa 524 Hz? W jaki sposób słyszymy nieobecny ton podstawowy? Nieobecność tonu podstawowego. Jeżeli wysokość tonu określona jest miejscem na błonie podstawowej. Dwa czyste tony: 1000 Hz i 1100 Hz dodano w celu uzyskania fali złożonej. jednakże wiele instrumentów muzycznych wydaje dźwięki o takim zakresie częstotliwości. przestaje być słyszanych? Rozważmy nutę C3 („do" małej oktawy) graną na fortepianie. jest to niezbyt niska nuta. Tak więc. Zauważcie.

Zwróćcie uwagę na to. W danym przypadku sinusoida o częstotliwości 1000 Hz nakłada się na sinusoidę „ częstotliwości 1100 Hz. że ucho stanowi niezbyt dokładny przekaźnik dźwięku. dudnienie. dochodzą do tego zniekształcenia w czasie odbioru dźwięku. Wprowadzenie nieliniowości w toku transmisji i/więku jest typowe dla wielu systemów mechanicznych i pod tym względem ucho nie miowi wyjątku. a nie częstotliwość dudnienia równą 100 Hz. Ale. to znaczy odpowiada teorii miejsca w spostrzeganiu wysokości. tak twierdzi teoria \. że brak jest jakiejkolwiek energii dźwięku przy częstotliwości 100 HDodając sygnały o częstotliwości 1000 i 1100 Hz. Istnieją dwie możliwe teorie dla wyjaśnienia tego zjawiska. To wyjaśnienie jest zgodne z twierdzeniem. zwłaszcza dodawana jest częstotliwość dudnienia i błona podstawowa aktywizuje się w części odpowiadającej tej częstotliwości. W ten sposób. spostrzeganie częstotliwości dudnienia jest rezultatem tego. W ten sposób dudnienie powtarza się co In milisekund. Dwa czyste tony o sinusoidalnym kształcie fal.lltu. \taiitnenty przeciw nieliniowości. przy wysokich natężeniach . występując równocześnie dają zjawisko dudnienia: regularne nasilenia i osłabienia energii dźwięku z częstotliwością równą różnicy częstotliwości sumujących się fal.(iodvczności. ^steczki i mięśnie ucha środkowego chronią ucho wewnętrzne. Ale 4 Eksperyment opisywany w tym paragrafie został przeprowadzony przez Pattersona (1969). aby pozwalało wyjaśnić. Wyjaśnienie na podstawie teorii miejsca.atensywnościach zjawisko nieliniowości działa w niewielkim stopniu-na pewno nie na tyle silnie.-(lak zupełnie nieliniowe. Zjawisko przedstawione na rysunku nazywamy dudnieniem. charakteryzuje się zmiennością w granicach około 100 Hz. powinniśmy spostrzegać składowe o częstotliwości 1000 i 1100 Hz. nie otrzymujemy nowej sinusoidy. Zgodnie z jedną z nich. Przy wysokich poziomach intensywności dźwięku. tzw. Po <rugie.u komponentów wyjściowych. że określona wysokość tonu jest spostrzegana tylko dzięki występowaniu odpowiedniego maksimum amplitudy drgań wzdłuż błony. dlaczego wysokość nuty Gi okazuje się być zgodna z wysokością tonu podstawowego. 7-15). Wyładowania komórek nerwowych występujące jako reakcja na stan aktywności błony podstawowej zsynchronizowane są z regularnym wznoszeniem się i opadaniem częstotliwości dudnienia.akcjach neuronów jest podstawą spostrzegania wysokości dźwięku. Różnica częstotliwości okazuje się być istotnym przyczynkiem do spostrzegania wysokości dźwięku. Powstała częstotliwość jest równa różnicv dv. osłabiając napływający <venał. Po pierwsze. a . co daje częstotliwość dudnienia 100 Hz. które przewiduje teoria. . Wytwarza ono różne częstotliwości. Jednak dudnienie to nie powinno wystąpić na błonie podstawowej.1000 i 1100 Hz. występuje tu pewna nieliniowość. chociaż on sam leży poniżej progu słyszalności. Strumień impulsów w nerwie słuchowym jest zgodny z rozkładem dudnień dźwięku.'lC|ania nad nieobecnością tonu podstawowego stanowią klucz do oceny ich wartości. Wyjaśnienie na podstawie teorii periodyczności. sinusoidalnych fal o różnej częstotliwości. Są to dwa najważniejsze wyjaśnienia spostrzegania wysokości dźwięku. Druga teoria podkreśla wagę synchronicznych wyładowań neuronów w reakcji na zmieniające się ciśnienie fali dźwiękowej. ucho nie . Maksymalna aktywność błony podstawowej odpowiada po prostu rzeczywistym częstotliwościom fal składowych. To proste zjawisko można wyjaśnić na podstawie obu teorii spostrzegania wysokości. Synchronizacja w Maskowanie nieobecnego tonu podstawowego Przeanalizujmy złożony dźwięk utworzony z następujących częstotliwości: 1000 Hz 1200 Hz 1400 Hz 1600 Hz 1800 Hz 2000 Hz 2200 Hz Jeżeli poprosimy osobę badaną o ustawienie oscylatora tak. Fluktuacja ogólnego ciśnienia dźwięku pojawiająca się w wyniku nałożenia . szczególnie w wypadku dźwięków o niskim natężeniu. że sygnały o wysokiej intensywności istotnie wywoliijil zjawisko nieliniowości i dodawania właśnie tych tonów. charakteryzujący się nieliniowością. co dzieje się z nutą fortepianową o intensywności zaledwie 30 dB? Przy tak niskich . Liczne badania potwierdziły.się (/ni. Ten mechanizm ochronny także wnosi zniekształcenia do przekazywanego syg!. RYSUNEK 7-15. to ustawi go ona na częstotliwość 200 4 Hz . lecz po prostu regularne zmiany ciśnienia dźwięku zgodnie z częstotliwością dudnienia.poziom głośności powyżej 80 dB-ucho istotnie „racuje nieliniowo i przedstawione wcześniej wyjaśnienie spostrzegania częstotliwości Hidnienia jest wówczas prawidłowe. Istnieją jednak dwa źródła informacji nie pozwalające na przyjęcie tego wjaśnienia w odniesieniu do nieobecności tonu podstawowego. aby wysokość jego tonu odpowiadała wysokości tego złożonego dźwięku. Struktura fizyczna ucha (szczególnie ucha środkowego) dodaje do napływającego sygnału akustycznego częstotliwości uzupełniające. W rzeczywistości słyszymy dudnienie (rys. Siedem przedstawionych powyżej częstotliwości (tonów) daje sześć sposobów uzyskania różnicy częstotliwości równej 200 Hz. Ucho jest urządzeniem nieliniowym. jeżeli spostrzegamy wysokość na podstawie wyodrębnienia punktów maksymalnej amplitudy drgań.

Szczególnie ważne jest to. przynajmniej do tego punktu. znajdują się komórki włoskowe i nerwy słuchowe. ale brak jest błony. Narządy słuchowe u większości ryb różnią się nieco od ucha ssaków. w którym dźwięk rozprzestrzeniacie nieco inaczej niż w powietrzu. RYSUNEK 7-16 . że szum ten zamaskuje dowolną nisko częstotliwą aktywność na błonie.. Dla zupełnej pewności. zgodnie z teorią periodyczności. aby stłumić odbiór tonu. aby udowodnić istotność paskujących właściwości zastosowanego szumu. ucho zewnętrzne i środkowe nie są rybom potrzebne. ale wyładowania nerwowe z tv<* obszarów synchronizują się na częstotliwości 200 Hz. cr znieważ odpowiadająca mu część błony nie została zablokowana szumem o wysokiej '. 5 Eksperymenty na złotych rybkach zostały omówione przez Faya (1970) oraz Fay i MacKinnona (1969). że błona podstawowa drga tylko na obszar?. wysokich częstotliwości pomiędzy 1000 i 2200 Hz. A jaki jest rzeczywisty wynik? Przy ekspozycji szumu o wysokiej częstotliwości nieobecny ton podstawowy przestaje być odbierany. który zawiera wszystkie częstotliwości leżące poniżej określonej wielkości. '•vwołanej nieliniowymi dodatkami.. c?. W uchu złotej rybki znajdują się komórki włoskowe.zcstotliwości-szura zawierający wszystkie częstotliwości powyżej 500 Hz. Ponieważ gęstość wody mało różni się od gęstości tkanek i płynów wcielę. Przedstawiciel teorii periodyczności będzie udowadniał. Woda jest bardziej gęsta od powietrza i dźwięk rozprzestrzenia się w niej pięć razy szybciej niż w powietrzu. Następnie dołączamy . aby wyregulowała intensywność tego tonu tak. ale tym . Dogodnym przedmiotem takich badań jest złota rybka (Fay i MacKinon. że u ryb. Czy nadal będzie słyszalny składnik 200 Hz? /wolennik teorii periodyczności ma rację .aktywność neuronów wznosi się i opada regularnie. odróżnienie wysokości w takim wypadku powinno być całkiem dobre. dodać do sygnału szum o niskiej częstotliwości. Stosunkowo łatwo można wyłączyć część błony. a ponadto żyją w wodzie . można wypróbować szum o wysokiej . przy braku błony podstawowej nie może tez zachodzić proces kodowania wysokości tonu. Czy jest ono zdolne do odróżniania częstotliwości dźwięku? Zgodnie z twierdzeniem teorii miejsca.Zcstotliwości. jak cała aktywność na obszarze odpowiadającym jego 7'istotliwości jest fizycznie maskowana szumem. Tak więc główna rozbieżność między tymi teoriami sprowadza się do pytania. 200 razy na sekundę. Więcej. Fay 1970). początkowo eksponujemy osobie badanej czysty ton 200 Hz.ivSzalny. nawet po tym. i właśnie taktywność jest podstawą spostrzeganej wysokości dźwięku. 1969. począwszy od którego wyładowania neuronów nie nadążają już za sygnałem. ODRÓŻNIANIE WYSOKOŚCI DŹWIĘKU 5 B Z UDZIAŁU BŁONY PODSTAWOWEJ E Jednym ze sposobów sprawdzenia prawdziwości teorii periodyczności są eksperymenty przeprowadzone na zwierzęciu pozbawionym btony podstawowej. Ten o/iom szumu będzie wystarczający do zamaskowania jakiejkolwiek aktywności.środowisku. Czy jest możliwe dokonanie rozstrzygającego eksperymentu? W tym celu trzeba zatrzymać drgania błony w części odpowiadającej częstotliwości 200 Hz i sprawdzić. wszystkie składniki częstotliwości do 500 Hz. a szczególnie u złotych rybek. podajmy szum zawierając. Jaka powinna być jego intensywność1 Dostatecznie duża. aby zamaskował on zupełnie czysty ton 200 Hz. który słyszy ona w dźwięku złożonym. żeby dźwięczał dokładnie tak głośno. czy osoba badana może mimo wszystko słyszeć odpowiadającą temu wysokość dźwięku. W tym celu trzeba np. że jest odwrotne: szum o wysokiej częstotliwości zniekształci reakcje neuronów i nieobecny ton „odstawowy nie będzie więcej słyszany (rys. Ryby pozostają na znacznie niższym poziomie rozwoju. 7-16). rzeczywiście błona aktywizuje się w obszarze 200 Hz? Zwolennik teorii miejsca uważa i. natomiast brak jest błony podstawowej. Narządy słuchowe ryby są rozmieszczone w pęcherzykach powietrznych i różnice w narządach słuchu u różnych ryb są najwyraźniej związane z różnicami w rozmieszczeniu ich pęcherzyków powietrznych. to znaczy taki dźwięk. Dźwięk przechodzi przez ciało ryby nie obniżając swej intensywności. że sygnał o częstotliwości 200 Hz będzie właśnie słyszalny.nieobecny ton podstawowy ciągle jest ..lZcm dodajemy szum maskujący. Zwolennik • oi miejsca będzie twierdził. Teraz ponownie włączamy ton złożony. Jak więc w tej sytuacji mogą one odróżniać dźwięki o różnej częstotliwości? Dzięki odpowiedniemu treningowi złota rybka może odróżniać jedną częstotliwość od drugiej. a nawet mogłyby okazać się szkodliwe. um o niskiej częstotliwości tak. kiedy taki wystąpi. błona podstawowa drga w obszarze 200 Hz i osoba badana właśnie to odbiera Przedstawiciel teorii periodyczności uważa. a następnie prosimy ją. jak ton 200 Hz. W celu określenia 16 wielkości.

Początkowo podaje się rybie szereg tonów o jednakowej częstotliwości. że ten sam ton Obierany jest jako różniący się wysokością przez jedno ucho w porównaniu z drugim W celu przeprowadzenia doświadczenia należy unieruchomić rybę w uprzęży wypełnianej gazą. którą dostrzega człowiek.to interesująca -somalia słuchu.dostrzegalnym objawem tej antycypacji jest krótkotrwale wstrzymanie oddychania. że •Udzielny neuron nie może reagować częściej niż 300-400 razy na sekundę. krzywa ilustrująca zmiany wrażliwości wraz ze zmianą częstotliwości jest analogiczna do odpowiedniej krzywej u człowieka. Źródło: Fay i MacKinnon (1969). Uzyskane wyniki zostały przedstawione na rysunku 7-18. Zdolność złotej rybki do odróżniania częstotliwości znika na obszarze 1000-2000 Hz. i . która powoduje. Przy takich częstotliwościach neurony nie są już zdolne do reakcji synchronicznie z sygnałem dźwiękowym. że eksperymenty z maskowaniem dość wyraźnie potwierdzają 'rorię periodyczności. Ryba szybko uczy się antycypować wstrząs elektryczny w momencie. Zwróćcie uwagę na to. że minimalna zmiana częstotliwości dostrzegana przez rybę przekracza 10-krotnie tę. \rgumenty przeciw teorii periodyczności spostrzegania wysokości tonu Chociaż wydawałoby się. 7-17). to jest dokładnie tam. gdzie możemy tego oczekiwać na podstawie teorii periodyczności. chociaż absolutna wrażliwość ryby jest znacznie niższa. istnieją jednak dwa zjawiska utrudniające wyjaśnienie spostrzeania wysokości tonu na podstawie periodyczności. gdy następuje zmiana częstotliwości . Źródło: Fay (1970).RYSUNEK 7-18. a następnie eksponować dźwięk w połączeniu ze wstrząsem elektrycznym (rys. Następnie zmienia się częstotliwość jednego tonu i tej właśnie zmianie towarzyszy bodziec elektryczny. podwójne słyszenie („diplacusis"). RYSUNEK 7-17. Jak więc w 'akim wypadku jego aktywność może stanowić podstawę spostrzegania wysokości Opowiadającej sygnałom o częstotliwości do 4000 Hz? Drugie zjawisko . Pierwsze zjawisko polega na tym.

że |400Hz. głośność dźwięku wzrasta w miarę dodawania nowych częstotliwości . w których możliwa jest niewielka dysharmonia między lokalizacją włókien nerwowych a krytycznymi częstotliwościami. pojedynczo lub grupami. dla wykonania tego zadania konieczne ^utrzymanie całościowej energii na stałym poziomie. ma podstawową częstotliwość około między każdą parą punktów drgań na obu błonach. omawiane zjawisko występuje w tak niewielkim stopniu. 249). skoro neurony normalnie wyładowują się z taką samą i/0Iie •c pojawiają się żadne komplikacje i odbierana jest wysokość wywołana tonem 1000 Hz. to możemy tylko dziwić się. Ogólnie biorąc.) Tak więc wszyscy ludzie odbierają nieco inaczej wysokość tonu docierającego do obu uszu. Rozważmy to na prostym przykładzie. że istnieje wiele miejsc. i częstotliwością.. gdzie oba mechanizmy mogą działać. dzieje się tak dopóty. Zakłada się. (Należy zamaksymalnej amplitudy drgań na błonie. z jaką drga błona? . Inaczej trudno byłoby wyjaśnić przypadek z nieobecnym tonem podstawowym. nie mówiąc już o idealnych odpowiednikach na poziomie neuronów. van den Brink. aby powyżej tego punktu wyanomalia ta potwierdza pogląd. Tak więc. Na odpowiednie pobudzenia reagują określone grup^ nl m neuronów. i ze strukturą tonów harmonicznych w Wszarze 1000 Hz.oziom energii dla każdej częstotliwości jest proporcjonalny do l/(/H -fL). Pobudzeniu neuronów może wysyłać impulsy z częstotliwością łączną 1200 Hz. Dipkicusis to jeden z najważniejszych argumentów przeciw teorii periodyczności. dopóki nie zostanie przekroczona pewna irytyczna wielkość odległości między częstotliwościami. Poczynając od tego 6 uzupełniającej informacji dotyczącej wysokości dźwięku. Ale większość dźwięków natupewnymi różnicami w miejscu maksymalnej amplitudy drgań na błonach podstawowych ralnych wykorzystywanych przez człowieka do komunikowania się lub dla rozrywki leży w jednym i drugim uchu. jla częstotliwości w przedziale od 1000 (lub 4000) do 20 000 Hz spostrzeganie wysoszczególnie w wypadku tonu o wysokich częstotliwościach. jaka w strefie niższych częstotliwości. uzyskanego w efekcie dźwięku. s. Jednakże wyładowaniom o określonej uwagę. energia amplitudy drgań na błonie podstawowej. że rozkład aktywności neuronów dostarcza zostanie osiągnięta pewna krytyczna wielkość tej odległości. częstotliwości nie zawsze odpowiadają pobudzenia odpowiednich miejsc błony. że zgodnie z poglądami różnych badaczy. W tym wypadku częstotliwość wyładowań pomaga określić wysokość częstotliwość. Jest rzeczą mało prawdopodobną. pod warunkiem. Najłatwiej można to wyjaśnić kości tonu może wyjaśnić tylko mechanizm miejsca. czyli jego barwę. to KRYTYCZNE PASMO CZĘSTOTLIWOŚCI staje się jasne. Brak jakichkolwiek podstaw. Jeżeli te dwa tony będą coraz bardziej różniły się między Hb . aby sądzić. aby całą energię utrzymać stalą. że ta dwoistość operacji występuje tylko w wypadku częstotliwości poniżej mogą reagować na częstotliwości powyżej 2000 lub nawet 3000 Hz. 1000 albo 2000 Hz.. Trudno również oczekiwać. że wysokość tonu jest determinowana przez miejsce yowania neuronów mogły być zsynchronizowane z częstotliwością drgań. Jeżeli pojedynczy neuron wyładowuje się z częstotliwością zaledwie 300 Hz. Wiadomo również. szczególnie dla częstotliwości "lomentu. y tu do czynienia ze spostrzeganiem dźwięku złożonego.ikiegokolwiek miejsca wzdłuż błony podstawowej zawsze towarzyszą wyładowania o aktywność ich jest odpowiednio zsynchronizowana. na które są one Załóżmy.nU-miejsce na błonie determinuje jakość dźwięku. W gruncie rzeczy. powinna stanowić kombinację W podobny sposób dźwięk składający się z komponentów wszystkich częstotliwości teorii miejsca i teorii periodyczności.. Z pewnością miejsce na błonie podstawowej ma zawartych między pewną niską częstotliwością {£} a wysoką częstotliwością (fH) niezwykle ważne znaczenie dla wydobycia informacji o wysokości sygnału . z wysokością tonu zasadę salwy (por. Najwyższa nuzgodność impulsów nerwowych byłaby potrzebna do osiągnięcia idealnej zgodności % jaką może wziąć śpiewaczka sopranowa. chociaż do obu uszu wpada ten sam ton. Więcej nawet. Jak to jest możliwe. kiedy pasmo zawiera się w we-świetnie uzupełniają się wzajemnie. ziwie częstotliwości wyładowań jest możliwe aż do częstotliwości 4000 Hz. na którą żadne z nich oddzielnie nie mogłoby reagować.6 Zauważcie. jeśli tylko zastanowimy się nad tym. jeżeli przeanalizujemy kolejno wszystkie etapy przetwarzania sygnału w systemie nerwowym aż do samego mózgu. że neurony. Jeżeli nawet weźmiemy to p0(j częstotliwości odpowiadającej temu miejscu. to grupa złożona z czterech . Jeżeli włókna rozmiesz. uchem.świadczy o achowuje stałą głośność podczas zwiększenia odległości między.7Cli włókna w strefie lokalizacji 1000 Hz dają częstotliwość wyładowań 100 Hz. przez częstotliwość wyładowań we włóknach nerwu słuchowego. brak jest danych przemawiających za tym. że eksponujemy osobie badanej dwa czyste tony i prosimy ją o ocenę głośności najbardziej wrażliwe (por. . zwolennicy teorii periodyczności powołują się na . Począwszy od tego momentu Dwoistość teorii spostrzegania wysokości dźwięku głośność pary tonów zaczyna rosnąć wraz ze zwiększeniem tej odległości (rys. to Aby odparować pierwszy zarzut. do tego dochodzi informacja przekazywana ażdego z nich musi być zredukowana do połowy. Pełna teoria spostrzegania wysokości tonu. przy czym grupa włókien nerwowych może równocześnie reagować na taka odstawowego równą częstotliwości 100 Hz. lnicach częstotliwości /L i/^). częstotliwością (przy stałej średniej częstotliwości). kiedy dźwięk złożony z oddzielnych rw Za główny czynnik określający wysokość tonu możemy przyjąć miejsce maksymalnej •ó eksponowany jest osobie badanej./^ i. Jeśli dodajemy więcej tonów. 7-19). jak widać. że obie teorie są nieprawdzi. Człowiek cierpiący na ostry diplacmis słyszy znaczyć. żc •. 1970). aby błony w obu uszach miały idealnie zgodne rozmiary.. jeśli liczba tonów zostaje podwojona. określenie wysokości tonu na poddwa tony o różnej wysokości. zmienia ia wojej głośności. poniżej 1000-2000 Hz. Tak samo jest z szumem./n do momentu aż tym mnóstwo faktów.w strefie lokalizacji 1000 Hz reagują z częstotliwością wyładowań równą 1000 Hz. łączny dźwięk nie. że należy utrzymać stałą energię dźwięku (zwaną pasmem szumu.

że w przedziałach pewnej krytycznej strefy częstotliwości można zaobserwować wzajemne oddziaływanie energii dźwiękowych. mimo znacznego rozszerzanie pasma szumu nie ma wpływu na wykrycie czystego tonu. co wyprowadza je daleko poza granicę tej strefy. to znaczy w granicach krytycznego pasma RYSUNEK 7-20. Źródło: Scharf(J970). Jeżeli wychodzimy poza granicę tej strefy krytycznej. dopóki nie zostanie osiągnięta krytyczna odległość. Źródło: Scharffi97i. maskowany odpowiedniki krytycznego pasma częstotliwości. Dudnienie wywołane przez różne tony jest najwyraźniej dostrzegane wtedy. wywołanych dwoma tonami. W gruncie rzeczy tony te są rozdzielone dwoma krytycznymi pasmami częstotliwości. Na miarę zwiększenia odległości między fL i/ H . Strefa ta nazywa się pasmem krytycznym. W ten sposób zjawisko periodyczności spostrzegania wysokości wymaga. i Krytyczne pasmo częstotliwości ma szereg ważnych właściwości. w której mogłyby oddziaływać na siebie w naszym spostrzeganiu. aby komponenty tworzące nieobecny ton podstawowy znajdowały się dostatecznie blisko siebie. . Próg różnicy (rld) częstotliwości w tym obszarze stanowi około 1/50 przedstawionej tu odległości częstotliwości. które odpowiadały szumem w paśmie obejmującym częstotliwości zbliżone do częstotliwości tego tonu. pokrywania się krzywych aktywności. • 1 pasmo krytyczne odpowiada w przybliżeniu 1300 neuronom.23 rld i 0. Jej wielkość zależy od wartości częstotliwości środkowej (rys. Porównując przedstawione na rysunku 7-21 krytyczne pasmo częstotliwości z właściwościami błony podstawowej oraz skalą melową i skalą rld. W wielkościom różnic ledwie dostrzegalnych (rld) i skali melowej dla wysokości tonu.3 mela i 0. bardzo łatwo znajdziemy Rozważmy trzeci przykład.04 pasma krytycznego. podobne do tych. oddalonymi dzieje się tak dopóty. możemy w następujący sposób przedstawić wzajemne powiązania między nimi: 1 mel odpowiada w przybliżeniu 12 neuronom. Osoba badana próbuje wykryć czysty ton. 108 melom i 25 rld. 7-20). i 1 rld odpowiada w przybliżeniu 52 neuronom. wykrycie tonu staje się coraz trudniejsze. człowiek może łatwo odróżnić te dźwięki. W ten sposób. Źródło: Zwislocki (1965). chociaż psychologiczne właściwości nadal współgrają ze sobą. 0. Odległość od okienka owalnego (mm) Wszystkie trzy przykłady wskazują.009 pasma krytycznego. kiedy tony te leżą w przedziałach tego samego pasma krytycznego. RYSUNEK 7-21. Jeśli popatrzymy na układ pobudzeń na błonie podstawowej. rysunku 7-21 przedstawiono wykres aktywności wywołanej dwoma tonami.RYSUNEK 7-19. dalsze jeden od drugiego o 300 Hz. wzajemne oddziaływanie energii dźwiękowych zostaje przerwane. 4.

5 cm. to droga dodatkowa wynosi 8TI. Następnie włączajcie na przemian nagranie monofonicznej stereofoniczne. ale daje również znacznie bogatsze wrażenie dźwięku-różnorodne dźwięki stają się bardziej wyraziste. Jeżeli przyjmiemy. Dźwięki dochodzą najpierw i z większą siłą do ucha znajdującego się bliżej ich źródła. o wysokim standardzie. Instrumenty muzyczne wydają złożone dźwięki. Trudno docenić znaczenie lokalizacji dźwięku. Przeprowadzając niezbyt skomplikowane obliczenia. Większość współczesnych nagrań symfonicznych czy grup rockowych jest wysokiej jakości. Szerokość głowy ludzkiej wynosi około 18 cm. że głowa przedstawia kulę o promieniu około 8 cm. musi okrążyć głowę dookoła. dźwięk pada bezpośrednio do ucha z tejże strony.częstotliwości. Oddalone od źródła dźwięku ucho znajduje się w cieniu akustycznym utworzonym przez głowę (rys. PRZESTRZENNE SPOSTRZEGANIE DŹWIĘKU Mamy dwoje uszu. z jaką dźwięki docierają do obu uszu. 7 RYSUNEK 7-22 . Dwie nuty mogą być w dysonansie. ale słyszymy jednolity świat dźwięków. 7-22). Odtwarzanie stereofoniczne nie tylko zapewnia takie spostrzeganie dźwięku. że traktujemy je jako absolutnie oczywiste. tym silniejszy będzie dysonans. Wagę lokalizacji dźwięku można łatwo zademonstrować za pomocą nowoczesnej aparatury dźwiękowej. Jeżeli źródło dźwięku położone jest po jednej stronie. Przypuszcza się również. Im bardziej słyszalne są te tony harmoniczne. których częstotliwości leżą w granicach jednego pasma krytycznego. Nagranie powinno być zrobione w studium nagrań stereofonicznych-stare płyty lub pochodzące z masowej produkcji nie nadają się do tych celów. czyli około 27. stereofonicznego nagrania7. że dysonans jest wynikiem dudnienia wywołanego dwoma tonami. Posłuchajcie przez słuchawki dobrego. Ponieważ dźwięk rozchodzi się Mowa pochodząca od dwóch mówców nie daje tak wyraźnego efektu. chyba że jeden znajduje się bezpośrednio po lewej. jakby wychodził on z różnych punktów wyobrażonej otaczającej nas przestrzeni. Właśnie dzięki różnicy w informacjach uzyskiwanych przez oboje uszu (słyszenie dwuuszne). możemy określić w przybliżeniu możliwe opóźnienie w czasie między dotarciem sygnału do obu uszu. a więc i łatwiej słyszalne. zawierające wie]e częstotliwości harmonicznych. Jest to ważny czynnik wzbogacający nasze spostrzeganie i ułatwiający rozszyfrowanie informacji słuchowej. a nie przez jedno [słyszenie jednouszne). Droga dźwięku-do bliższego (lewego) ucha Lokalizacja Wskazówkami umożliwiającymi zlokalizowanie źródła dźwięku są: dokładny czas oraz intensywność. jeżeli dowolna para ich tonów harmonicznych trafia w granice tego samego pasma częstotliwości. Twierdzi się. ale żeby dotrzeć do drugiego. że pasmo krytyczne odpowiada za dysonans związany z kombinacją pewnych dźwięków. możemy określić położenie źródła dźwięków. Jest to tak naturalne i powszechne zjawisko. Wsłuchajcie się w różnicę między nimi. a drugi bezpośrednio po prawej stronie słuchającego.

8 cm) 9 = kąt. Oczywiście. czy źródło dźwięku leży o 55° na prawo albo 40°. = 270 m sek. jeżeli bowiem głowa jest całkowicie nieruchoma. 3. gdzie położone jest źródło dźwięk Jeżeli jest ono położone na wprost głowy.000 Hz o oHz o ! . Ale już dźwięk o częstotliwości lOOOOHz d = różnica długości dróg r = promień głowy = 3. sygnałów wzrokowych oraz dzięki różnicom w barwie dźwięku. Różnice w czasie stanowią dobrą sposobność do lokalizacji tych dźwięków. System nerwowy musi więc przechować informację o czasie nadejścia sygnału z dokładnością do 30 mikrosekund (rys.5. 7-23). aby obserwator mógł wykryć zmianę położenia źródła dźwięku. dźwięk dociera do lewego ucha o około 450 mikrosekund później niż do ucha prawego. Przybliżone obliczenie różnicy mędzy dwoma uszami w długości drogi ododdaloago źródła dźwięku. zaczyna sprawiać kłopoty w ustaleniu źródła sygnału. Jeżeli sygnał 10 000 Hz dochodzi od źródła umieszczonego po prawej stronie od obserwatora pod kątem 55°. a nawet 1/2 cykla? Mówiąc inaczej.5 sin 30° d =1. wynikającym ze sposobu odbicia i załamania przez głowę i ucho zewnętrzne różnych częstotliwości.3 centymetra). W tym wypadku cykl zmian ciśnienia dźwięku dokonuje się co 100 mikrosekund.5. jeden opóźnia się w stosunku do drugiego. jaką jest różnica w czasie. Różnica taka wystarczy. tym samym iwrzy się cień akustyczny. pod jakim ustawione jest źródło dźwięku (w radianach) Dźwięk płynący od oddalonego źródła RYSUNEK 7-23. 17° lub 6°? Jest to niemożliwe. Drugą wskazówkę dla określenia lokalizacji dźwięku stanowi cień akustyczny utworzony przez głowę. Na przykład. Efekty cienia akustycznego w wypadku położenia źródła iwięku pod kątem 15" wyglądają następująco: -fsto tliwosc Stosunek intensywności dźwięku dla obu uszu 1 dB 4dB 5 dB 6dB 10 dB 300 Hz 100 Hz i 200 Hz . M długość fali zaledwie 0.okrąża" głowę. Tak więc łatwo.033 m (3. to drogę równą 1 Cm przebywa w ciągu 30 mikrosekund. nie pozwala ustalić. 2.. W wypadku niskich częstotliwości fala dźwiękowa załamuje siei „okrąża" głowę. Przy sygnałach o wysokiej częstotliwości opóźnienie to nie jest jednoznaczne i nie może być wykorzystane do lokalizacji źródła dźwięku. d=r0 + rsin9 \ JF<9 = 30° =0.5.75+ 1.5 cala (ok. W naturalnych warunkach niejasności te mogą być usunięte za pomocą ruchów głowy. Odbija się więc od głowy.5 cykla falę docierającą do ucha lewego. Dźwięk przebywa drogę między jednym a drugie uchem w czasie około 840 mikrosekund. dźwięk dociera do prawego ucha o 30 mikrosekund wcześniej niż do lewego. 27°.75 = 3. Najdłuższy czas opóźnienia dźwięku między obu uszami wynosi około 840 mikrosekund i jakakolwiek częstotliwość dźwięku.52radiany d= 3. Aby to zrozumieć. zwłaszcza gdy uwzględnimy fakt. W takim wypadku fala odbierana przez prawe ucho wyprzedza o 4.5 + 3. których częstotliwości składowe są niższe niż 1300 Hz. to dźwięk dociera do obu uszu jednocześnie Jeżeli źródło leży o 3° w prawo. gdy wynoszą one: 4. Dźwięk docierający z przodu. Czyż można jednak określić różnice między dwoma tonami w wypadku. W gruncie rzeczy przestrzenna lokalizacja dźwięku nie jest zbyt dokładna nawet dla niskich częstotliwości. że w celu lokalizacji źródła dźwięku niezbędne jest porównanie sygnałów uzyskanych przez ucho prawe i lewe. dźwięk o częstotliwości 100 Hz ma długość fali 3. jedyna dostępna informacja. Różnica w czasie dotarcia sygnału do jednego i drugiego ucha jest wynikiem różnicy fa2 między sygnałami. której pełny cykl trwa krócej. czy można określić. jednakże przy wysokich częstotliwościach. 1.3 metra. czy dźwięk dociera z góry czyż dołu. która daje nieznaczny cień lub w ogóle go nie nakłada. brak jest w ogóle znaczącej dyfrakcji. gdy fala jest krótka w porównaniu z rozmiarami głowy. Jest to zdumiewająca zdolność.5 -0.5 cali Różnica czasu = 76 • d m sek. ta różnica w czasie zależy od tego. a nawet. ale z przesunięciem w jedną stronę. czy z przodu czy z tyłu. Ta maleńka różnica-30 mikrosekund różnicy czasu-jest dla człowieka wykrywalna. charakteryzuje się takim samym opóźnieniem jak dźwięk docierający z tyłu z analogicznym przesunięciem w tę samą stronę.w powietrzu z prędkością (w przybliżeniu) 330 metrów na sekundę.5. rozważmy sygnał o częstotliwości 10000 Hz.

do oliwki górnej. gdy sygnał dociera wpierw do drugiego ucha. Znaczenie słyszenia dwuusznego Równoczesne dotarcie dźwięków do obu uszu nie tylko uzupełnia spostrzegany dźwięk o wymiar przestrzenny. Źródło: van Bergeijk (1962). która pozwala na uporządkowaną reprezentację różnorodnych częstotliwości słuchowych. gdzie następuje łączenie informacji napływających z obu uszu. co zwiększałoby ryzyko uzyskania precyzyjnej informacji czasowej. Różne neurony najwidoczniej mają różnorodne preferencje dotyczące stron. która występuje u wszystkich zwierząt. jak i odróżnieniu i lokalizacji różnych częstotliwości dźwięku. charakteryzującym się najwięk. to jak sobie z tym radzą duże zwierzęta? Słoń ma chyba największą gtowę ze wszystkich lądowych ssaków. Jego struktura anatomiczna jest odpowiednio dostosowana do przechowania informacji czasowej. niezbędnej dla lokalizacji. Jedne z nich są hamujące inne pobudzeniowe. a jeszcze inne wytwarzają taki rodzaj interakcji. to tempo reakcji pewnych jednostek jest wyższe aniżeli wówczas. to jednak ciągle dalekie jest rozwiązanie problemu przestrzennej lokalizacji dźwięku. Chociaż zaczynamy rozumieć pewne mechanizmy nerwowe biorące udział w porównywaniu i łączeniu sygnałów z obu uszu. że jego uszy wewnętrzne leżą bliżej siebie o 22 do 25 cm niżby to wynikało z samej wielkości głowy. U kota różnica w czasie. (Dokładna anatomia nie jest jeszcze w pełni poznana.) Wiele oddzielnych neuronów w oliwce górnej reaguje w różny sposób. I-hamujące). co jest równe w przybliżeniu czasowi niezbędnemu do przejścia dźwięku z jednej strony głowy kota na drugą. że sygnały nerwowe opuszczając ucho przechodzą bardzo krótką drogę do miejsca. z których nadchodzi sygnał. które ucho pierwsze odbierze sygnał. tj. dochodzącej od początkowych neuronów słuchowych 8. na przykład w toku równoczesnej rozmowy kilku osób? Odpowiedzi na te pytania pozostają poza granicami naszej obecnej wiedzy. Nie wszystkie jednak elementy jego systemu słuchowego są proporcjonalne do wielkości głowy. system słuchowy musi mieć zdolność wykrywania różnic czasowych rzędu 10 lub 20 mikrosekund.Poczynając od 3000-4000 Hz różnica intensywności jest dostatecznie duża. Podobna zależność została wykryta w stosunku różnic intensywności dźwięku. To oczywiście pomaga zarówno w prawidłowej ocenie tonu.przedziale częstotliwości dźwiękowych. Jest to wynik oddziaływania trzech różnych mechanizmów: lokalizacji. jaki jest potrzebny przy lokalizacji przestrzennej. wynosi około 250 mikrosekund. Wspominaliśmy już o tym. który jest odpowiedzialny za przetwarzanie informacji istotnych dla lokalizacji dźwięku w otoczeniu. czyli mechanizm niezbędny dla dwuusznej lokalizacji. Tu zachodzą interakcje pobudzeniowe i hamujące między sygnałami napływającymi od prawego i lewego ucha. Na rysunku 7-24 przedstawiono schematycznie ogólne typy interakcji zachodzących w oliwce górnej (E oznacza interakcje pobudzeniowe. że oliwka górna jest tym ośrodkiem nerwowym. co sprawia. Jakie mechanizmy nerwowe informują nas o tym. Przestrzenna lokalizacja dźwięku zachodzi głównie dzięki podwójnemu systemowi' różnic czasowych dla niskich częstotliwości i różnic intensywności dla wysokich częstotliwości. Skoro ustalenie czasu jest tak ważne dla dokładnej lokalizacji dźwięków. Wyniki równoczesnych badań obu tych zmiennych dostarczają wiele dowodów przemawiających za tym. jak i z drugiego ucha mogą aktywizować Na marginesie interesująca uwaga. zależnie od tego. pozwalająca zaobserwować ten efekt. Dźwięki dochodzące zarówno z jednego. 8 Jądro ślimaka Jądro spiralne Z lewego ucha RYSUNEK 7-24. ale zwiększa jego jasność. redukcji interferencji oraz sprowadzenia maskowania do minimum. jaki zaobserwowano w oliwce górnej. Ponadto wzgórek czwo raczy ma taką strukturę. Przełączenie z jednego systemu na drugi zachodzi w przedział 1000-5000 H z . Do wyższych ośrodków słuchowych Oliwka górna Interakcje dwuuszne Aby zapewnić precyzyjną lokalizację dźwięku w przestrzeni. szą liczbą błędów przy lokalizacji źródła dźwięku. Słoń bez takich długich przewodów słuchowych potrzebowałby znacznie dłuższych połączeń nerwowych między uszami. Niektóre wyższe poziomy systemu słuchowego najwidoczniej biorą też udział w porównywaniu sygnałów napływających z obu uszu-na przykład wzgórek czwo raczy dolny. Z prawego ucha różne jednostki we wzgórku czworaczym dolnym. . że określony przedmiot znajduje się o 37° na prawo i jest lekko uniesiony? W jaki sposób są wyodrębniane i lokalizowane złożone sygnały dźwiękowe. aby zapewnić rzetelne różnicowanie i tym samym dostarczyć miarodajnych wskazówek lokalizacji żródla dźwięku. Jeśli sygnał dociera najpierw do jednego ucha. Ma on niezwykle długi przewód słuchowy (prawie 11 cm). Ich reakcje mają charakter podobny do tych.

że możemy usłyszeć skąd dochodzi głos. zaczyna grzmieć wielki bęben basowy. to gdzie najlepiej umieścić mikrofon? Jeśli nosi on mikrofon w kieszeni koszuli. Z tych względów prowadzi się obecnie badania w dziedzinie nagrań trój. Kaszel i ruchy dookoła zagłuszają nagranie głosu. jeżeli przekażemy sygnał wraz z zakłóceniem do jednego i drugiego ucha. drugi dźwięki nadchodzące z lewej. lapis dźwięku A y uzyskać nagranie. które brzmiałoby tak jak przy oryginalnym wykonaniu. umieszczonymi w tej samej odległości od niej. w jakich dokonano nagrania. gdy jedno z nich funkcjonuje normalnie). jak należy je połączyć w dwa kanały. Zazwyczaj w celu uzyskania zapisu dźwięku o wysokim standarcie. Pozwala to na uzyskanie pożądanych efektów i z tych względów w dzisiejszych czasach właśnie w ten sposób dokonuje się rejestracji dźwięku. W realnych warunkach człowiek nie jest świadomy tych zakłóceń. to nie będzie możliwe normalne określenie źródła dźwięku. powinniśmy posłużyć się przy nagrywaniu dwoma mikrofonami ustawionymi z takim samym odstępem. Za pomocą tylko dwu mikrofonów i tyluż głośników nie uzyskamy dokładnego odtworzenia nagranego utworu. Istnieje również trzeci sposób polepszenia wyrazistości sygnału przy odbiorze dwuusznym. a w istocie przysłuchujemy się rozmowie prowadzonej w pobliżu.Lokalizacja. Będzie to efekt pokrywania się stref pobudzenia na błonie podstawowej. do drugiego zaś wyłącznie szum. Jeżeli zaś znajdzie się ona bliżej jednego z mikrofonów. Do jednego ucha dociera zarówno sygnał. W tym celu należy umocować na krześle stojącym na sali koncertowej makietę głowy z mikrofonami umieszczonymi w uszach. kiedy . może tak wyregulować swój słuch. W gruncie rzeczy w celu poprawy warunków. a drugiego instrumentu-do drugiego ucha. umożliwiających lokalizację dźwięku. przekazywany do jednego ucha. Wyeliminowanie maskowania czyni dźwięki bardziej wyraźnymi i pozwala na lepsze ich zróżnicowanie przy odbiorze dwoma uszami niż jednym uchem. Zapis dwuuszny różni się wyraźnie od zapisu stereofonicznego. Zdolność do lokalizacji pozwala nam umiejscowić w przestrzeni wiele słyszanych dźwięków. Celem zapisu stereofonicznego jest zarejestrowanie wycinków czoła fali w momencie jej przechodzenia nr/cz określony punkt skali dźwiękowej. na koncercie. w różnych punktach. Lokalizacja dźwięk stwarza takie możliwości. że słuchacie orkiestry i w momencie. że w trakcie towarzyskiego spotkania musimy podtrzvmywać niezbyt interesującą rozmowę. W rezultacie badań (głównie metodą prób i błędów) specjaliści od zapisu dźwięku opanowali sposób posługiwania się większą liczbą mikrofonów równocześnie. Różnica w położeniu przestrzennym I ( powadzi do poprawy w zakresie identyfikacji sygnału. Różnica poziomów maskowania. Do tego potrzebne są dwa mikrofony o różnej czułości na kierunek dźwięku. jaki później musi być zachowany przy ustawieniu głośników. Podczas słuchania nagrania „dwuusznego" przez słuchawki dźwięk odtwarzany jest z niezwykłą dokładnością. Kiedy osoba mówiąca znajdzie się między dwoma mikrofonami. podczas jy sygnał jest słyszalny tylko w jednym uchu. ponieważ różnica powstała po odjęciu sygnałów wejściowych do obu uszu będzie w tym wypadku równa zeru. ile z obniżeniem zdolności do lokalizowania dźwięku. \laskuwanie. najlepiej byłoby posługiwać się dwoma aparatami słuchowymi. tak aby można było odtworzyć je w warunkach ilomowych (rys. Psycholo- . że szum przekazywany do obu uszu jest lokalizowany w środku głowy. Metoda ta nie jest zbyt wygodna. Drugi sposób poprawienia czystości odbioru dwuusznego polega na wykorzystaniu zjawiska zwanego różnicą poziomów maskowania. W warunkach naturalnych. Przeszkadzają szumy i odbicia. nie wystąpi na błonie proces cl a wzajemnej interakcji i nie zajdzie zjawisko maskowania. Możemy rozpatrzeć to zjawisko przyjmując inny punkt widzenia. Przy prawidłowym ustawieniu jeden i nich będzie odbierał głównie dźwięki napływające z prawej strony. Nagle okazuje się. Jeżeli próbujemy usłyszeć cichy głos zmieszany z szumem. Kiedy dysponujemy dwoma głośnikami przy odtwarzaniu. dźwięk jej głosu zostanie jednakowo odebrany przez oba mikrofony. Problemy występujące przy słuchaniu jednokanałowego (monofonicznego) magnetofonu ostro ilustrują trudności. tłumiąc dźwięki uboczne. w rezultacie czego szum zostaje wyeliminowany. Trudności te związane są nie tyle z obniżeniem wrażliwości na dźwięki. Jedna z możliwych interpretacji polega na tym.i czterokanałowych (kwadrofonicznych). co chcemy usłyszeć. to wówczas jej głos będzie oddziaływał silniej właśnie na ten mikrofon. jakie mają ludzie głusi na jedno ucho. nie uzyskamy dobrych rezultatów. ale jeżeli słuchacz obróci ilowę. Mikrofon powinien bowiem znajdować się możliwie najbliżej uszkodzonego ucha. Jeżeli słuchający posługuje się aparatem słuchowym. w sali umieszcza się wiele mikrofonów. należy b zastosować dwuuszny zapis dźwięku. że większa część dźwięku pierwszego Instrumentu będzie docierała do jednego ucha. że sygnały na wejściu docierające do jednego i drugiego ucha odejmują się od siebie. Czasem nagranie rozmowy na magnetofonie jest mało zrozumiałe. dźwięki klarnetu i bębna będą docierać do obu uszu. Możemy wybierać częstotliwość.<|arnet gra w dolnych rejestrach. jak i szum. Jeżeli • cn k klarnet i bęben będą odbierane każde innym uchem. aby uzyskać właściwy efekt. kiwamy głową i zgadzamy się z rozmówcą. którego chcernv posłuchać. wymaga bowiem w trakcie odtwarzania ścisłego przestrzegania warunków. przy czym specjaliści od zapisu dźwięku określają. który jest stosowany w większości wypadków do produkcji płyt i taśm magnetofonowych. intensywność albo też lokalizację w przestrzeni tego. Zatem. Ogromnie wzrasta czystość nagrania w efekcie dodania drugiego mikrofonu-czyli poprzez zapis stereofoniczny. po jednym dla każdego ucha (nawet wtedy. Wyobraźcie sobie. nawet jeśli one występują. podanie tego samego szumu do ucha drugiego znacznie poprawi wyrazistość odbieranego głosu. Przy nagraniu monofonicznym bardzo niskie częstotliwości bębna zamaskują niskie częstotliwości klarnetu. 7-25). zwłaszcza gdy zwrócimy uwagę na fakt. Zdolność do lokalizacji pozwala mu śledzić wybiórczo jedynie interesujące go sygnały dźwiękowe. Załóżmy.

Do uszu dociera szybkie następstwo dźwięków. liczby słuchaczy. Najlepszy sposób łączenia mikrofonów jest prawdopodobnie różny dla różnorodnych pomieszczeń. następnie zaś do drugiego. Jak można wykorzystać to wszystko w celu lokalizacji dźwięku? . 7-26). Zazwyczaj jednak sygnałowi początkowemu towarzyszy echo. jak jest ubrana widownia. nawet prosty trzask może j spowodować duże komplikacje.NAGRYWANIE DWUUSZNE RYSUNEK 7-26 ODTWARZANIE STEREOFONICZNE giczna akustyka niewiele może się tu przydać. a nawet może zależeć od tego. Efekt pierwszeństwa W teorii lokalizacja odbywa się po prostu dzięki wykorzystaniu różnic między dźwiękami docierającymi do obu uszu. Początkowo trzask dociera do jednego ucha. Ponieważ wszystkie odbicia dźwięku są dostrzegane. a potem do uszu zaczynają docierać odbicia od ścian i stropu pokoju (rys.

. Nie jest ono jeszcze w pełni wyjaśnione Echo nie odgrywa prawie żadnej roli w psychologicznej interpretacji dźwięku. Jeżeli zarejestrujemy różne dźwięki. chociaż ta informacja dźwiękowa dociera do uszu. przy czym jednym będzie towarzyszyło echo. Niemniej jednak jest przez nas odbierane. a innym nie.Na szczęście wykorzystywany jest tu jedynie pierwszy dźwięk docierający do uszu Zjawisko to nosi nazwę efektu pierwszeństwa. łatwo możemy określić różnicę między nimi. . jest ona całkowicie ignorowana przez mechanizm odpowiedzialny za lokalizację przestrzenną.\ zatem.

• Posłuchajcie jakichś dźwięków. mniej więcej około 0. wyraźny i jasny. Możliwe jest. Można nawet powiedzieć. Mechanizmy pamięci POSZUKIWANIE LOKALIZACJI PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ JEDEN MÓZG CZY DWA MÓZGI Rozszczepienie mózgu u zwierząt Rozszczepienie mózgu u człowieka Dwa mózgi: niezmienność czy plastyczność WNIOSKI Badania na ptazińcach Badania chemiczne RYSUNEK 8-1 rodzaje pamięci. i N. jak odebrany przez was obraz. pamięć tr krótkotrwała i pamięć długotrwała (rys. że zanim zniknie pozostaje jeszcze przez chwilę realne odczucie uderzenia palcami. Prześledźcie doznane bezpośrednio wrażenie-zwróćcie uwagę. na przykład postukiwania własnymi palcami albo pogwizdywania. ale ich właściwości nie są na razie znane psychologom eksperymentalnym.Czas przechowywania jest bardzo krótki. zaangażowanych jest w ją bowiem wiele różnych procesów. utrzymuje się przez pewien czas. a następnie powoli zanika. Nerwowe podłoże pamięci SYSTEMY PAMIĘCI SYSTEMY PAMIĘCI System przechowywania informacji sensorycznej Pamięć krótkotrwała Pamięć długotrwała PRZECHOWYWANIE INFORMACJI Obwody nerwowe pamięci Przegląd obwodów nerwowych Obwody okrężne (rewerberacyjne) Konsolidacja gtędem byłoby traktowanie pamięci ludzkiej jako jednej całości. • .1-0. że istnieją również inne CHEMIA PAMIĘCI Zmiany w RNA a uczenie się Uczenie się po wprowadzeniu zmian w RNA Przekazywanie pamięci ZABURZENIA PAMIĘCI Wstrząsy elektryczne Amnezje Przypadki H. • Zamknijcie oczy. System przechowywania informacji sensorycznej System ten przechowuje dość dokładny i pełny obraz świata odbieranego przez system sensoryczny. Uderzcie lekko czterema palcami w swoje ramię. 8-1).8. Rozważania dotyczące pamięci zaczniemy od krótkiego przeglądu głównych jej systemów. a potem już tylko wspomnienie o zaistniałym fakcie. Prześledźcie zacieranie się wyrazistości obrazu dźwiękowego w waszej świadomości. następnie otwórzcie je na moment i ponownie zamknijcie.A.M.5 sek. a następnie mając na uwadze całą strukturę przejdziemy do szczegółowego analizowania każdego z nich. że istnieją co najmniej zy całkowicie różne rodzaje pamięci: przechowywanie informacji sensorycznej. Zauważcie.

musimy odwoływać się bezpośrednio i szybko do pamięci długotrwałej. że jeżeli poruszamy nim bardzo wolno. patrząc przy tym prosto przed siebie. wypomnienie tych drugich jest trudne i dokonuje się powoli. Między zapamiętywaniem obrazu zdarzeń a zapamiętywaniem ich interpretacji istnieje wyraźna różnica. Szybkość obrotów. Wszystkie wyuczone doświadczenia. to zatraca się ciągłość obrazu między krańcowymi punktami ruchu. wyprostowują. Przy jakiej prędkości niewyraźny obraz zaczyna być ciągły? Powinniście przekonać się.• • Zaciśniętą dłoń wyciągnijcie przed siebie. Oznacza to.:. przechowywania go tam. powtarzając materiał ciągle od nowa. Informacji sensorycznej nie można utrzymać dłużej przez . Jest to raczej zachowanie ich bezpośredniej interpretacji. Czy pokrywa się to z oceną czasu przechowywania „niewyraźnego obrazu poruszającego się ołówka"? Pamięć krótkotrwała System pamięci krótkotrwałej przechowuje innego rodzaju materiał niż bezpośrednia informacja sensoryczna. co raczej zawarte w nim wyrazy. wymagająca wysiłku i czasu. że dla podtrzymania ciągłości obrazu następczego potrzebny jest ruch 10 cykli na każde 5 sek. Machajcie ołówkiem (lub palcem) tam i z powrotem przed oczyma. muszą być częścią pamięci długotrwałej. nie wyłączając reguł posługiwania się językiem. Nawet w tak prozaicznej czynności. z których ono się składa. Znajduje się w nim jednak okoto dziesięciu miliardów (1010) neuronów. że poruszający się przedmiot przemieszcza się przed waszymi oczami 20 razy w ciągu 5 sek. Z oamicci krótkotrwałej: „Jak brzmiały pierwsze słowa tego zdania?" I pamięci długotrwałej: „Co jedliście na obiad w ubiegłą niedzielę?" Pamięć długotrwała jest najważniejszym oraz najbardziej złożonym systemem pamięci.). czyli cztery razy na sekundę. numer telefonu lub czyjeś nazwisko są przechowywane w pamięci krótkotrwałej. że psychologia eksperymentalna zajmuje się w znacznej mierze problemami wprowadzenia materiału do pamięci długotrwałej. musi znaleźć się w systemie pamięci długotrwałej. dwa palce. jakie miały miejsce na poziomie sensorycznym. ale pojemność tej pamięci jest ograniczona. Ilość informacji znajdująca się w pamięci jest tak ogromna. Zwróćcie uwagę na coś. Również wydobycie z pamięci przeszłych zdarzeń dokonuje się z trudem. pamięć długotrwała istnieje oczywista różnica między pamięcią dopiero co zaistniałych zdarzeń a pamięcią /Jarzeń z odległej przeszłości. Niemniej jednak niektóre rzeczy szybko udaje się w niej odnaleźć. zapamiętacie nie tyle dźwięki. Pamięć krótkotrwała jest bezpośrednia i natychmiastowa. W pamięci krótkotrwałej natomiast można przez powtarzanie ' irZymać niewielką ilość materiału przez czas bliżej nieokreślony. Mózg jest urządzeniem skończonym. to znaczy. Zazwyczaj utrzymuje się w niej pięć lub sześć ostatnich elementów z przedstawianego materiału. Tak więc praktycznie rzecz biorąc możemy rozważać zdolności Pamięciowe mózgu ludzkiego jako nieograniczone. a drugi . omawianego w rozdziale 5. przy której można zobaczyć zamknięty krąg świetlny.. Zwróćcie uwagę. (250 milisek. Niemal wszystko. które dopiero co usłyszeliście lub przeczytaliście. że znalezienie w niej czegokolwiek powinno być niezwykle trudne. Głównym źródłem trudności związanych z pamięcią długotrwałą jest wydobycie z niej informacji. Następnie ponownie zaciśnijcie dłoń. Wskazaliśmy tam na możliwość mierzenia czasu reakcji tego systemu poprzez obserwowanie zapalonego światła latarki obracającego się w kole. można go zatrzymać w pamięci krótkotrwałej na czas nieokreślony. jakby cień. Jeżeli w waszej obecności wypowiedziano jakieś zdanie. jak długo utrzymuje się obraz przedmiotu. podczas gdy pojemność pamięci długotrwałej jest praktycznie nieograniczona1. ponieważ dzięki niemu można określić w przybliżeniu. wydobywania z niej i właściwej jego interpretacji. Takie rzeczy. Zmieńcie szybkość poruszania się przedmiotu tam i z powrotem. W danym wypadku przechowywana informacja nie jest pełnym obrazem zdarzeń. Zwróćcie uwagę na to. Utrzymuje się ona zaledwie przez kilka dziesiątych części sekundy i nie da '. pamięć długotrwała jest mozolna. jak czytanie. z których każdy może przechowywać pewną ilość informacji. tego przedłużyć. Te właściwości przechowywania wzrokowej informacji sensorycznej są ściśle związane z właściwościami czasów reakcji systemu wzrokowego. Problemy związane ze Oczywiście jakieś granice istnieją.kilka jednostek prezentowanego materiału. która pozwala nam zinterpretować znaczenie symboli tekstu drukowanego. że wrażenie śladowe dwóch wyciągniętych palców zachowuje się przez moment po ponownym zaciśnięciu dłoni. Pojemność systemów bezpośredniego przechowywania informacji sensorycznej oraz pamięci krótkotrwałej jest bardzo ograniczona: pierwszy obejmuje kilka dziesiątych sekundy. że ślad wzrokowy utrzymuje się przez około 0. Zdolność do przechowywania materiału w pamięci krótkotrwałej w wyniku powtarzania zawartych w nim elementów jest jedną z najważniejszych właściwości systemu pamięci. Dysponuje w wieloma gigantycznymi cząsteczkami. W rzeczywistości można powiedzieć. nwtarzanie.25 sek. Wprowadzenie do pamięci długotrwałej nowego materiału wymaga czasu i wysiłku.z których każda może przechowywać dość znaczną ilość informacji (patrz paragraf „Chemia pamięci"). ciągnący się Za poruszanym przedmiotem. co utrzymuje się w pamięci przez więcej niż kilka minut. Zdarzenia zaistniałe jopiero co pozostają w świadomości -jeszcze jej nie opuściły. jak RNA . 1 To ostatnie doświadczenie jest szczególnie ważne. szybko otwórzcie dłoń. Pierwsze są dane bezpośrednio i bliskie w czasie. omówimy ją dokładnie w toku dalszych rozważań. Podejmując świadomy wysiłek. jak ostatnie słowa zdania. pozwala określić w przybliżeniu czas reakcji wzrokowej.

ale wszystkie one mają wysoce spekulatywny charakter. że trwałe przechowywanie informacji związane jest z chemicznymi lub strukturalnymi zmianami w mózgu. podobnie zresztąjak symetria całego ciała. po jednym wlcwej i prawej półkuli. po bokach leżą płaty ciemieniowe i płaty skroniowe. kiedy będziemy mieli pełny i wyczerpujący opis sposobu gromadzenia informacji przez układ nerwowy. możemy przekonać się. dokładnie tak pik prawa dłoń bywa nieco większa od lewej dłoni. RYSUNEK 82 - . '' Takie są systemy pamięci. co już wiadomo o obwodach nerwowych (rys. aby skutki pobudzenia utrzymywały się dłużej po zaprzestaniu pobudzenia na wejściu.U)lkul mózgowych. Mózg zbudowany jest symetrycznie. to jest możliwe zbudowanie obwodów nerwowych mających zdolność funkcjonowania jako pamięć. nie jest zbyt dokładna. a prawa stopa nieco większa od stopy lewej). PRZECHOWYWANIE INFORMACJI Pomimo wieloletnich badań mózg ciągle pozostaje dla nas zagadką. Lewa połowa mózgu jest zwykle nieco większa od prawej. którzy nie przestudiowali rozdziału 2. przedzielonych głęboką szczeliną. zwaną korą mózgową. Pomimo swej niekompletności teorie te mają jednak duże znaczenie. lewej i prawej. aktywna działalność umysłowa.-olowe.odbywają się dzięki aktywności elektrycznej. W części przedniej znajdują się płaty . A nawet więcej. które mają zdolność zapamiętywania. 8-3). które organizm rozpoznaje i przypomina sobie. które możemy określić jako pamięć. Neurony korowe w pewien specyficzny sposób dopasowują układ swych reakcji do zewnętrznych zdarzeń.zdolnością odnalezienia jedynego właściwego określenia wśród przechowywanych pamięci milionów lub miliardów jednostek określają w dużym stopniu ogólną struktu . Zaczniemy od wprowadzenia kilku prostych obwodów.. jak dokonuje się ten proces. przypomnimy krótko to. Jeżeli spoglądamy na mózg z góry. z tyłu znajdują się płaty . Badanie anatomiczne mózgu pozwala stwierdzić. w tym właśnie zawiera się istota pamięci.i\'liczne. Powinien on bowiem silnie reagować na określony rodzaj materiału na wejściu. 8-2). stanowiąc drogowskazy na drodze do zrozumienia funkcjonowania systemu pamięci. (Symetria ta.zarówno przechowywanie informacji sensorycznejjak i pamięć krótkotrwała . Zacznijmy od następującego problemu: obmyślmy takie obwody. Wierzchnia warstwa półkul jest najwyżej zorganizowaną częścią mózgu. Niemal wszyscy zgodni są co do tego. Oznacza to. że składa się on z dwu części Okolice ruchowe Okolice czuciowe . Te dwie części noszą nazwę '. Wiele znanych teorii próbuje wyjaśnić. A więc aktywność elektryczna i procesy chemiczne muszą się wiązać ze sobą. wszystkich poziomów systemu pamięci. że bezpośrednia. Ale to jeszcze nie wszystko. Daleka jest jeszcze chwila.. Obwody nerwowe pamięci Istnieje prawie całkowita zgodność co do tego. procesy świadome i procesy pamięci bezpośredniej . że zmiany chemiczne lub strukturalne w mózgu muszą jakoś wpływać na aktywność elektryczną. a słabo albo też nie reagować w ogóle na inny materiał. Obwód pamięciowy musi działać wybiórczo. poszczególne partie mózgu otrzymały różnorodne nazwy ze'względu na istniejące między nimi różnice anatomiczne (rys.H. Zdobywaniu nowych wiadomości muszą towarzyszyć pewne strukturalne lub chemiczne zmiany w mózgu. wszystkie płaty tworzą pary. Rozdziały 10 i 11 poświęcone są w całol! omówieniu badań nad strukturą pamięci długotrwałej.0fałdowanej tkanki. Najpierw jednak tym Czytelnikom. Przedstawimy teraz nerwowe mechanizmy pamięć' Zapoznamy się ze strukturami mózgu odpowiedzialnymi za przechowywanie i wydob • wanie informacji oraz z psychicznymi procesami pamięci ludzkiej. Podstawowe wymaganie dotyczące pamięciowego obwodu nerwowego polega na tym. jeżeli systemy pamięci bezpośredniej są rezultatem aktywności elektrycznej. że stanowi on pewną liczbę oddzielnych części.

Rozważmy problem utrzymania w pamięci sensorycznego wejścia. załóżmy. Istota procesu. że nastąpiła ekspozycja dużej litery A. Układ nerwowy może reagować w trojaki sposób na wystąpienie litery A. kiedy impuls nerwowy biegnący wzdłuż aksonu wywołuje reakcję (impuls) neuronu. Chociaż nie jest to precyzyjne. Załóżmy. musi istnieć jakiś sposób zapamiętywania tego. nosi nazwę połączenia synaptycznego (synapsa). że litera A występowała już przedtem (rys. Do wyładowania neuronu może okazać się niezbędne oddziaływanie dużej liczby jnipulsów docierających przez synapsy pobudzeniowe.zostanie oddana prawidłowo. Na rysunkach podstawowy neuron przedstawiony jest jako kółko z odchodzącą od niego linią. Inaczej mówiąc. a linia to akson łączący dany neuron z innymi. Aby ułatwić sobie analizę. znajdującego się po drugiej stronie synapsy. zareaguje ten odrębny detektor litery „A". że dla każdej litery istnieje odrębny kod. Możliwe. Niezależnie od tego. jeśli system rozpoznawania obrazów wykryje obecność litery A. błąd dotyczy jedynie liczby impulsów. kółko to ciało komórki. że przeszła ona różne stadia rozpoznawania obrazów i została zidentyfikowana jako A. a zatem. pojedyncza komórka nerwowa może mieć tysiące synaps.Synapsa i dendryt Wlokno nerwowe (akson) Jądro komórki przegląd obwodów nerwowych. Możliwe. Przypomnijmy. na poziomie synapsy pobudzeniowej następuje przekazanie pobudzenia następnemu neuronowi. . Miejsce. a posługując się jednym impulsem nerwowym znacznie uprościmy wykład.c.b. że na każdą literę reaguje oddzielna komórka. Źródłu: Eccles (1965). tak że o obecności litery A sygnalizuje specjalna konfiguracja reagujących komórek nerwowych. w którym akson tyka się z następną komórką. docierający do synapsy pobudzeniowej. może wywołać reakcję nowej komórki. który z tych trzech możliwych kodów będzie działał. żeby wystarczył jeden impuls. Przeanalizujmy jeden z prostszych modeli pamięci. 8-5). Połączenie hamujące zapobiega przekazaniu pobudzenia drugiemu neuronowi. Istnieją dwa podstawowe rodzaje połączeń synaptycznych -pobudzeniowe i hamujące. Impuls elektryczny przewodzony przez neuron przechoJZJ z ciała komórki przez akson do ciała następnej komórki. Połączenie pobudzeniowe-to takie połączenie. Możliwe. że pojedynczy impuls nerwowy. tak że litera A jest wyodrębniona dzięki specjalnemu układowi wyładowań nerwowych. rzadko się zdarza. że na każdy z elementów reaguje specyficzny zespół komórek. Ciało komórki Ciało komórki Akson Synapsa pobudzająca Synapsa hamująca Neuron RYSUNEK 8-4 Akson RYSUNEK 8-3 a.

pobudzenie obiega cały obwód. Grupy komórek (takie jak A i B) w rzeczywistości działałyby lako znaczne skupiska neuronów występujących w skomplikowanych konfiguracjach. Również zamierzone lub przypadkowe poddanie mózgu silnemu wstrząsowi elektrycznemu (jak na przykład elektrowstrząsy w terapii psychiatrycznej) może oczywiście powadzić do dezorganizacji aktywności obwodów pamięciowych. rewerberacja może zostać zahamowana w wyniku jakiegoś „zmęczenia" chemicznego neuronów lub synaps. że we włóknie X pojawiła się określona aktywność.a włókna nerwowe X i Y wychodzą z systemu rozpoznawania obrazów. I na koniec. które mogą czynnie zahamować uprzednią aktywność rewerberacyjna. inny mechanizm musi bowiem działać w wypadku pamięci krótkotrwałej. Komórka Al reaguje na aktywność włókna X wywołując reakcje komórki A2.. że prawdziwy obwód okrężny musiałby mieć znacznie bardziej komplikowaną budowę. że jakiś sygnał sensoryczny pojawił się w systemie rozpoznawania obrazów i biegnie przez włókna nerwowe X i Y. Aktywność własna tych neuronów. Obok tych możliwości typu strukturalnego mogą wystąpić zjawiska patologiczne. Druga możliwość-to pojawienie się nowych sygnałów. Rewerberacja w pętli A stanowi „pamięć elektryczną" tego. tak że w efekcie końcowym potok impulsów może wygasnąć.. Aktywność rewerberacyjna wywołana określonym sygnałem nie może w rzeczywis:ości trwać w nieskończoność. wywołany uderzeniem w głowę. jak sygnał przestał działać. po czym powtarza od nowa swój cykl. Obwód rewerberuje (powtarza) cykl: pojawiający się sygnał sensoryczny uruchamia sekwencję impulsów elektrycznych. może on doprowadzić do okresowego wstrzymania aktywności nerwowej i amnezji w odniesieniu Jo tych zdarzeń. Najprostszy obwód określany jako obwód pamięci ma kształt zamkniętej pętli. Jedna wypływa z faktu. Trzecia możliwość tkwi w pewnej zawodności samego obwodu nerwowego: impuls dochodzący do jednego ogniwa łańcucha nie zawsze jest w stanie wywołać aktywność w ogniwie następnym. Selektywna aktywizacja elektryczna określonej pętli nerwowej zapewnia działanie . całkowicie przerywające jakąkolwiek aktywność neuronów.RYSUNI K . które pozostawały zakodowane w postaci sygnałów elektrycznych.• RYSUNEK 8-6 Wejście Komórki pamięci Obwody okrężne (rewerberacyjne). Wówczas reakcje tych włókien mogą być zgodne z którymś i omówionych powyżej kodów. Takim przypadkiem pato•ogicznym może być wstrząs mózgu. jak i hamujące) licznych zewnętrznych wejść na pętlę mogłyby w konsekwencji doprowadzić Jo przerwania cyrkulacji impulsów. Impulsy zaczynają krążyć po pętli. W obwodach przedstawionych na rysunku 8-6 sygnał dochodzący przez włókno X daje początek kolejności zdarzeń w grupie komórek A. wywołując wyładowania kolejnych neuronów. że na rysunku 8-6 grupy komórek A i B leżą w korze. Określony typ informacji. nie ma w tym wypadku decydującego znaczenia dla analizy obwodu pamięciowego. które działają przez czas nieokreślony długo po tym. Załóżmy. Co zatrzymuje rewerberację? Istnieje kilka możliwości. jak też oddziaływania (zarówno pobudzeniowe. Załóżmy. Analogicznie jakaś aktywność w pętli B stanowi „pamięć elektryczną" sygnału B. pojawiający się na wejściu.

Aby nowa informacja została w taki sposób zakodowana. że właśnie on albo RNA może również przekazywać nabyte doświadczenie. Na przykład. głównie z powodu wyjątkowych trudności. można przyjąć istnienie struktur molekularnych.efektjest jeden: właśnie synapsa jest tym miejscem. z tą różnicą. Czy synteza ta nie może również wiązać się z procesami pamięci? Zmiany w RNA a uczenie się Instrukcję dla syntezy białka przenoszoną przez cząsteczkę RNA odkrywamy w charakterystycznej kolejności zasad organicznych. mogłaby wówczas łatwo regulować funkcjonowanie połączeń synaptycznych. oznacza ona. że za każdym razem w trakcie uczenia się nowego materiału mózg zmienia się fizycznie. Tak więc każdy z tych systemów MWO radzi sobie z problemem kodowania w pamięci za pomocą pojedynczych komórek. Jakim sposobem mogłaby ta informacja chemiczna oddziaływać na przewodzenie synaptyczne? Jedna z możliwości polega na tym. kiedy reagują one na nadchodzące impulsy nerwowe. która wydziela się w szczelinie i oddziałuje pobudzająco na ciało komórki. Według tei teorii.pamięci krótkotrwałej. Jakie mechanizmy uczestniczą w konsolidacji obwodów pamięciowych? Aby znaleźć odpowiedź na to pytanie. oddzielającą akson od ciała komórki.zmiany chemiczne czy też przyrost nowych synaps . Zgodnie z dość powszechnie uznawana teorią. Niezależnie od tego. albo jakieś nieznane jeszcze substancje synaptyczne. że pamięć krótkotrwała to okresowa aktywność elektryczna określonych neuronów. Zasady te służą za matrycę do budowy białek. substancję. Informacja nerwowa przebywa tę szczelinę za pomocą środków chemicznych. dla różnych rodzajów wspomnień budowane są odrębne obwody nerwowe Aktywność elektryczna tych obwodów odpowiada okresowej ich aktywizacji. pamięć długotrwała może być rezultatem przyrostu nowych synaps. Przyjmijmy. Ten proces wprowadzania uzupełnień w obwodzie. które są przyłączone do łańcucha cząsteczki. które w zasadzie pełniłyby funkcję hamującą. że białko wywiera wpływ na transmisję informacji przez szczelinę synaptyczną. jakie nastręcza obserwacja żywych komórek nerwowych pod mikroskopem w sytuacji. W układach typu obwodów okrężnych pamięć utrzymuje się dzic^ wzajemnym połączeniom między neuronami. specyficzna dla każdego organizmu. Przeanalizujmy obie te hipotezy. że białko uczestniczy w funkcjonowaniu neuronów. trzeba dysponować dodatkowymi danymi dotyczącymi stałej struktury pamięci. musi też istnieć jakiś mechanizm dekodowania informacji czasowej. Ponieważ DNA zawiera pamięć genetyczną dla każdego jednostkowego organizmu. Zgodnie z innymi poglądami. co prowadzi do pojawienia sic nowych obwodów nerwowych. występujących w pewnej określonej sekwencji. Teoretycznie przynajmniej tego typu zmiany powinny być widoczne: mogłyby więc zostać wykryte podczas mikroskopowych badań neuronów. utrzymujące się niezbyt długo.1 różnych połączeń synaptycznych. a RNA odgrywa ważną rolę w procesie syntezy nowych białek. ale jeżeli zadziała na nie zestaw impulsów nerwowych. w którym zachodzi reorganizacja.kwasu rybonukleinowego (RNA). którą ona reprezentuje. że komórka reaguje wyłącznie w wypadku pojawienia się tej specyficznej informacji. Jeżeli pamięć jest reprezentowana pomocą specyficznego układu komórek. Informacja genetyczna. Tak więc. I areszcie. Pamięć bezpośrednia zdarzenia jest możliwa dzięki reakcjom elektrycznym na to zdarzenie. po których następuje przerwa określonej długości. zmiany w synapsach różnych komórek powinny zachodzić w miarę jednocześnie. zmagazynowana jest w gigantycznych cząsteczkach kwasu dezoksyrybonukleinowego (DNA). Wiemy. Jeżeli teoria ta jest prawdziwa. że pamięć długotrwała zawarta jest w strukturze molekuł białkowych każdej synapsy. w strukturach nerwowych muszą występować albo obwody synchronizujące (timing) impulsy w czasie. konieczne jest wtedy pobudzenie szeregu /. przenoszenie tej informacji z DNA do otaczającej protoplazmy następuje dzięki cząsteczkom innego kwasu nukleinowego . Różnorodna kolejność zasad . Jeżeli pamięć byłaby przechowywana w postaci chemicznej. CHEMIA PAMIĘCI Kiedy odkryto już procesy chemiczne leżące u podstaw dziedziczenia. Synapsa zmienia się w taki sposób. nadejście impulsu nerwowego do synapsy uwalnia mediator. gdy jest pobudzona przez Jwa impulsy szybko napływające jeden po drugim. Aby pojedyncza komórka albo grupa komórek były wrażliwe jylko na właściwy układ impulsów. nazywa się konsolidacją Konsolidacja pamięci zachodzi przypuszczalnie w ciągu dłuższego czasu. Na przykład. W praktyce jednak zmian tych nie udało się zaobserwować. pojawiła się również myśl. powtarzająca się aktywność elektryczna w obwodach nerwowych wywołuję zmiany chemiczne lub strukturalne w samych neuronach. czy to w synapsie czy też w strukturach uwalniających mediatory chemiczne. Pamięć długotrwała charakteryzuje się stałą strukturą obwodów nerwowych. Najczęściej brane są pod uwagę dwie hipotezy: kodowanie chemiczne albo przyrost nowych połączeń synaptycznych. a pamięć długotrwała to stała struktura tych samych neuronów. jeżeli kodowanie w pamięci związane jest ze specyficznymi kodami wyładowań nerwowych. Jak możemy przedstawić pamie' długotrwałą posługując się tego typu schematem? Konsolidacja. zarówno pamięć krótkotrwała. logiczne wydaje się założenie. jak i pamięć długotrwała mogą być związane z tymi samymi tkankami nerwowymi. w toku którego zostaje w nim zakodowany nowy ślad pamięciowy. a następnie znów dopływa pojedynczy impuls nerwowy (coś w rodzaju alfabetu Morse'a). to staną się one pobudzeniowymi. jedno jest pewne: pamięć krótkotrwała ma charakter elektryczny. komórka może reagować tylko w takim wypadku. że te same mechanizmy mogą brać udział w procesach pamięci. Jaka by nie była rzeczywiście natura kodowania. Tę właśnie okresową aktywność elektryczną określa się terminem pamięć krótkotrwała. jaki system uczestniczyłby w kodowaniu w pamięci długotrwałej .

gdy eksponowany jest bodziec świetlny. płazińce są przecinane na pół. W obu też grupach występowała wyższa niż normalnie koncentracja RNA. a droga najeżona jest trudnościami. przystąpiono do eksperymentu kontrolnego. Wykryte zmiany okazały się raczej mato skomplikowane. To duże zamierzenie. W jednym z typowych eksperymentów grupę szczurów uczono wspinania się po drucie na platformę. nawet jeżeli światłu . na której umieszczony był pokarm. a następnie przecięto go na pół uzyskując dwa identyczne osobniki. to jest możliwe. IPIaziniec przed eksperymentem. Fakt ten jest zadziwiający.i to. że obie połowy przechowują zadanie w pamięci. Eksperyment jest więc prosty i bezpośredni. wydobyciu RNA z odpowiednich części jego układu nerwowego. Jeżeli zaś pamięć utrzymuje się w specjalnych połączeniach nerwów w głowie. które regenerowały się z części ogonowej. 1964). każda z połówek posiada zdolność do regeneracji © P o d wpływem drażnienia prądem plaziniec się kurczy. że efekty uczenia utrzymują się.jc towarzyszy drażnienie elektryczne. O wyborze tego płaskiego robaka zadecydowało to. grupę kontrolną szczurów obracano we wszystkich kierunkach w specjalnym aparacie. poprzedzonego silnym światłem. aby uzyskać dwa identyczne organizmy. . będąc identyczny genetycznie ze swym bliźniakiem. Zazwyczaj pod wpływem drażnienia prądem płazińce odruchowo się kurczą. jak i wyuczone doświadczenia wywarły dający się mierzyć wpływ na RNA. Jako przedmiot badań wybrano dość dziwne stworzenie z typu płazińców (planaria). że kolejność tych zasad. 1959). który odtwarzał ruchy szczurów poddanych pierwszemu eksperymentowi. Badania na płazińcach. nie będzie posiadał nabytej przezeń wiedzy. które wyrosło z 7cści głowowej . Jacobson. Pierwsze badania zaczęły się dość skromnie. że informacja magazynowana jest «• mózgu. Zarówno powtarzająca się aktywizacja neuronów. Normalnie oczekujemy. to w jaki sposób dociera ona do części vV Uczenie się po wprowadzeniu zmian w RNA Czy zmiany w RNA powstałe w wyniku uczenia się nowych doświadczeń zawierają informację o zadaniu? Jeden ze sposobów sprawdzenia tego polega na wyuczeniu zwierzęcia wykonywania określonego zadania. a następnie posłużeniu się tym RNA do częściowego lub pełnego przekazania nabytej wiedzy innym zwierzętom.zdają się pamiętać zadanie (McConnell. Po wytworzeniu reakcji na kojarzenie światła z rokiem elektrycznym. Dlaczego więc płazińce. Jeżeli pamięć jest zakodowana chemicznie. Niemniej jednak metoda ta przyniosła pewne rewelacyjne (i bardzo kontrowersyjne) wyniki.daje w rezultacie różne białka. Dzięki temu płazińce zapewniają eksperymentowi idealne warunki kontrolne: jeżeli trzeba przeprowadzić na tym samym obiekcie dwa różne eksperymenty. W niku częstego drażnienia prądem. że przecięty na dwie części może z każdej regenerować się w nowy organizm. a nawet ich względne stężenia mogą się zmieniać w rezultacie doświadczenia nabywanego przez zwierzęta w sytuacji uczenia się. Jednak w grupie poddanej zadaniu eksperymentalnemu zmieniła się również względna koncentracja różnych zasad (Hyden i Egyhazi. Oba zwierzęta . pamiętają r /W iązek między światłem a drażnieniem prądem elektrycznym? Jeżeli nawet informacja o tym przechowywana jest w cząsteczkach RNA. to osobnik zregenerowany z części ogonowej. Kiedy obie połówki w pełni się zregenerowały. co można częściowo wyjaśnić trudnościami technicznymi w przeprowadzaniu niezbędnych eksperymentów oraz analizy biochemicznej. które wyrosło z części ogonowej. wystarczy po prostu przeciąć go na dwie części. i to. a następnie każda połowa ••generuje się.. Najpierw wyuczono płazińca wykonywać określone zadania. Kimble. Po przecięciu ptazińca na pói. Kiedy pierwsza grupa szczurów opanowała zadanie przeprowadzono próby biochemiczne RNA pobranego z systemu mózgowego zawiadującego orientacją przestrzenną (system przedsionkowy) w obu grupach. powstaje odruch warunkowy-kurczenie się. Można założyć. Drażnienie prądem poprzedzone jest silnym światłem © Po treningu płaziniec kurczy się na pojawienie się bodźca świetlnego ^warunkowany na światło plaziniec zostaje przecięty na pół RYSUNEK 8-7 © Rezultat: dwa kompletne płazińce © Oba zwierzęta kurczą się na pojawienie się światła. wykazując. Aby uwzględnić czystą stymulację występującą w rezultacie wspinania się po drucie.

a osobnik zregenerowany z części ogonowej nie światło poprzedza zawsze uderzenie prądem. że doświadczenie nabyte przez możliwych interpretacji tego zjawiska. które hamują lub utrudniają syntezę białka. Jeżeli wyuczymy płazińca tego..iiiwiają syntezę białka. a następnie zabijemy go i rozdrobnionym pamiętał wyuczonego uprzednio doświadczenia (Corning i John.. Okazało się. Normalne funkcjonowanie układu nerwowego niewątpliwie zależy od i wyzyjnie wyważonego i ściśle regulowanego środowiska chemicznego.. że jeśli nawet RNA zawierający nabytą informację rozprzestrzeniany jest iyczny stosunek środowisk naukowych. Substancje. 1962. tak jak uprzednio.|7C/ synapsy. to wykorzystany może być jedynie tów zakończyły się fiaskiem. Fakt szkodzenia lub osłabienia śladów pamięciowych przez wprowadzenie substancji jicmicznej nie oznacza jeszcze. że •rimięć jest najbardziej podatna na zaburzający wpływ określonych środków aplikowa. Czy to oznacza. które są niezbędne do syntezy . środki halucynoj:nne). pojawiły się nowe dane świadczące o analogicznej .•«. Im dłuższy odstęp czasu między uczeniem się a zaaplikowa-icm określonych środków. niedobór tlenu. 1964). które nie mają żadnego znaczenia wyłączając ludzi) w różnorodnych sytuacjach uczenia się.: trucizna. że samo zapamiętywanie oparte jest na kodowaniu jieniicznym. używano substancji ułatwiających lub utrudniających syntezę białka. Najwidoczniej zwierzęta mające Najbardziej frapujące eksperymenty psychologiczne w ostatnich latach dotyczyły taką zdolność potrafią rozprowadzać pamięć po całym organizmie. Najczęściej do badań tego typu )a zrozumienia pamięci organizmów wyższych.ilka. to okazuje się... a nie tylko tych. 1961). Te trudności między innymi nie pozwalają nam jeszcze na jibrmufowanie właściwych wniosków. Ostatnie próby powtórzenia tych eksperymenpo całym organizmie (przynajmniej u tego robaka). to osobnik zregenerowany z części głowowej. Dyskusja nad interpretacją ich wyników była niezwykle burzliwa. Okazuje się. które Gdy dyskusje rozgorzały na dobre. jak w poprzednim eksperymencie ©Wyuczonego płazińca przecięto na pól i obie połówki umieszczono w roztworze rybonukleazy .-^iywność. W środowisku i :yni łatwo mogą pojawić się zaburzenia wynikające z działania bardzo różnorodnych j :/ynników albo substancji (jak np. Przeprowadzono również badania chemiczne innego typu. że istnieje wiele różnych prawdopodobnych pyjaśnień pozornego sukcesu pierwszych eksperymentów. zazwyczaj podwyższają dostępność RNA albo też jego .. które są specyficznie powiązane z syntezą białka i przekazywałem synaptycznym.względnie fakt.. ale żadne z nich nie ma nic przez część głowową (rys. realizują to zmniejszając •'^ć dostępnego RNA lub też pobierając te składniki. tym większa dawka tych środków jest potrzebna do usunięcia . te zaś.! ISZa? © Rybonukleaza zmienia proces tworzenia się RNA w nowej połowie ciała ©Płaziniec zregenerowany z części głowowej reaguje na światło.idów pamięciowych. płazińce są dość dziwnym organizmem . Udział RNA wtym zjawisku potwierdza fakt. Inne środki farmakologiczne oddziałują na przekazywanie sygnałów nerwowych . ogonowej? Oczywiście. eksperymenty z przekazywaniem pamięci wywoływały zawierający informację o wyuczonym odruchu nie zosta! przeniesiony do ponownie olbrzymie zainteresowanie wśród szerokiej publiczności i równocześnie skrajnie scepkształtującej się głowy w toku regeneracji w roztworze rybonukleazy. przechowywał wyuczoną informację. że płaziniec to względnie prymitywny organizm.. że kiedy obie części uwarunkowanego na przenoszenia pamięci z jednego zwierzęcia na drugie. Istnieje kilka :ialem nakarmimy innego płazińca.mają zdolność do Przekazywanie pamięci regeneracji całego ciała z jednego drobnego fragmentu. Może on charakterybowywano szereg środków farmakologicznych na różnych żywych stworzeniach (nie jiować się specyficznymi mechanizmami uczenia się. 8-8). przeprowadzenie podobnych eksperymentów wiąże się z licznymi •rudnościami. że chemicznie RNA. alkohol. Wypró.. A jeżeli nawet pamięć odgrywa w tym jakąś rolę.ch zaraz po uczeniu się. że z ochotą pożerają się wzajemnie.. że RNA pierwszego przekazywane jest drugiemu robakowi (McConnel.RYSUNEK 8-8 (T)Płaziniec wyuczony reakcja na światło. dla nas najbardziej interesujące jest to.. że wraz z upływem czasu pamięć staje się coraz . Skłania to do przypuszczeń. a płaziniec zregenerowany z części ogonowej nie reaguje Oczywiście. Jak należało oczekiwać. Hadania te ujawniły pewne nowe aspekty funkcjonowania pamięci. Ptazirice mające silnie rozwinięte zdolności regenerowania są równocześnie kanibalaświatło płazińca regenerowano w roztworze zawierającym rybonukleazę niszczącą mi-oznacza to. trzeba Badania chemiczne. Bpólnego z pamięcią.

otrzymuje średnio nieprzyjemne uderzenie prądem elektrycznym. zwłaszcza gdy zwrócimy uwagę na to. Ale !przyczyną tego mogą być różne czynniki motywacyjne: należy pamiętać. że wywołuje ono konwulsje. od jego prób uniknięcia ECS. Im dłuższa przerwa między reakcją a zastosowaniem ECS. czego nie uczono jego dawcy (rys. że po każdej próbie otrzymuje ono ECS. to okazało się. że zwierzę zeskoczy nadół2 (rys. będzie zachowywał się po tym | lak zwierzę niedoświadczone. zauważono hamowanie reakcji tylko na działanie strumienia powietrza. że wpływ wstrzyknięcia był rzeczywiście specyficzny. Krytyczne niezbędny dla dokonania jej konsolidacji. We wstępnej fazie eksperymentów szczurom eksponowano często głośnc dźwięki. Ylożliwe jest zatem naruszenie stałych śladów zdarzeń przez dezorganizację tej aktywności elektrycznej. Wstrząsy elektryczne H\trzqs elektryczny (electroconvnlsive shock. Zwierzę może w efekcie unikać drogi prowadzącej do pożywienia. a po ECS sprawdzono. Krata pod platformą jest • podłączona do sieci elektrycznej. Załóżmy. Wyraźny jest zatem wpływ ECS na pamięć zwierzęcia. 8-9). po czym sprawdzano jej reakcję na dźwięk. którego wyuczono hamowania reakcji lękowej na strumień powietrza. Jeżeli wymagano od pacjentów taż przed zastosowaniem ECS wyuczenia się listy słów. suzyskane rezultaty były niezupełnie przekonywające. aż uzyska się więcej wyników badań eksperymentalnych. czy jedynie ogólny wpływ hamujący? Następny eksperyment pokazał. silnegr dźwięku. że pamięć krótkotrwała służy do utrzymywania informacji przez okres 1 Przeprowadzono wiele badań nad związkiem wstrząsu elektrycznego z amnezją wsteczną. Jeżeliby zapamiętał Jakiekolwiek przykre wrażenia. to znaczy będzie zeskakiwał z platformy otrzymując za każdym razem słabe uderzenia prądem elektrycznym po łapach. aby nie poddawać się nieprzyjemnemu działaniu ECS. W ! warunkach normalnych szczur w tej sytuacji uczy się bardzo szybko (zazwyczaj po jednej próbie) pozostawać jak najdłużej naniewygodnej platformie. to znaczy mniej więcej tyle czasu ile zużywały myszy. będące wynikiem ECS. że wszyscy ZABURZENIA PAMIĘCI Jest oczywiste. W typowym eksperymencie . w takich warunkach nie można odróżnić jego niezdolności do zapamiętania. nowanej myszy wstrzykiwano dializowany homogenat mózgu. czy rzeczywiście przenoszone bylv od jednego do drugiego zwierzęcia jakieś informacje. że zapominają więcej niż normalnie. że w eksperymencie stawia się inne zadania . • Co można wywnioskować z tego wszystkiego? Ostatecznej odpowiedzi na razie nie mamy. Unger i Oceguera -Navarro. Jak w tej sytuacji wyjaśnić kodowanie w neuronach? Brak jakichkolwiek danych o tym. nawet od szczurów do myszy. a substancje te mogą dość swobodnie przenosić się w organizmie i mogą być przekazywane od jednego organizmu do drugiego. jakie konsekwencje mają te badania dla procesu gromadzenia i przetwarzania informacji. Oddziaływanie silnego prądu elektryczno na żywy mózg powoduje zaburzenia pamięci krótkotrwałej. U myszy po wstrzyknięć uzyskiwano już średnio po około 1. i przyjmijmy. podejmowane były próby badania jego wpływu na pamięć chorego. Nic takiego nie następuje. tym mniej prawdopodobne. w jakim ilopniu pamiętają oni te słowa. której wstrzyknięto dializowany homogenat mózgu niewytrenowanych szczurów potrzebowała 11 dni. W czasie aktywności elektrycznej. 1966. Mówiąc inaczej. aby zwierzę nie czuło się zbyt wygodnie. w rezultacie otrzymuje uderzenie prądem po łapach i ECS. jak i o przykrym uczuciu wywołanym ECS. aż zwierzęta przywykły do nich i później już nie reagowały na nie drgnięciem.8-10) szczura umieszcza się na wysokiej platformie o tak małych rozmiarach. U biorcy homogenatu mózgu od szczura. które nie otrzymały żadnego środka. stawia to przed nami wicie interesujących problemów dotyczących natury pamięci. Wyniki te są frapujące. jego ślad pamięciowy konsoliduje się w pamięci długotrwałej. 8-10). Oznaczałoby to. Jeżeli możliwe jest przekazywanie informacji zmagazynowanej w pamięci. Taka habituacja wymaga około 9 dni treningu. 1965). ECS) polega na stosowaniu prądu elektrycznego o takim napięciu. Następnie niewytre.c zwierzętami (rys. Zanim będziemy mogli rozstrzygnąć. Okazało się jednak. a drugą do podmuchu powietrza (co normalnie również wywołuje reakcję lękową). Ponieważ ECS stosuje się również jako technikę terapeutyczną w leczeniu zaburzeń psychicznych u człowieka. wzięty z wyuczonych dawców. co jest jego naturalną reakcją. Eksperyment z platformą pomija wiele ważnych problemów. 0nś zdarzeniem.formie przekazywania pamięci u szczurów i myszy (Unger. gdzie znajduje się pokarm. Jedną grupę zwierząt przyzwyczajano do silnego dźwięku. Wielu uczonych odnosi się dość sceptycznie do tych spraw. Założenie to potwierdza się. który został nabyty przez dawcę. najwidoczniej zwierzę zapomina o nieprzyjemnym uczuciu towarzyszącym uderzeniu prądem po łapach. W eksperymencie z platformą szczur jednak kontynuuje swoje reakcje. Kiedy szczur zeskakuje z platformy. że na zahamowanie tego typu reakcji lękowej u myszy nie poddanej wstrzyknięciu trzeba jeszcze więcej czasu niż u szczurów Mysz. Po wstrzyknięciu homogenatu mózgu niewytrenowanym zwierzętom wystąpiło u nich przeuczenie wyłącznie w odniesieniu do tego specyficznego nawyku. że specyficzne ślady pamięciowe zakodowane są w substancjach chemicznych. jakie mechanizmy mogą zapewnić działanie podobnego systemu.2 dnia zahamowanie reakcji lękowej . Szczury (i ludzie) zazwyczaj podskakują w momencie nagiego. . Trwało to tak długo. Ale jeżeli za każdym razem natychmiast po zeskoczeniu z platformy otrzyma on ECS. to przejawiałby narastającą niechęć do opuszczenia platformy.zaskakując rezultat. pozostaje jednak niejasne.uczy się zwierzę przechodzić określonym korytarzem labiryntu w celu uzyskania pożywienia. wywołanej 'mówienie tych eksperymentów i bibliografie Czytelnik może znaleźć w artykule Deutscha (1969). natomiast nie występowało osłabienie reakcji na dźwięk. aby przyzwyczaić się do dźwięku. musimy jeszcze poczekać.

1966). a prócz tego wskazują na pewne kierunki badań nad pamięcią... Człowiek dotknięty słów (patrz też Williams. aby wyuczyć się niereagowania na podmuch powietrza chorzy cierpią na takie lub inne zaburzenia psychiczne.minionych zdarzeń (rys. Ale nawet po 12 dniach nie mogą przyzwyczaić się do silnego podmuchu powietrza Cl Grupa kontrolna C nie jest trenowana w ogóle Homogenat mózgu szczurów grupy C wstrzyknięto nie trenowanym zwierzętom Zwierzęta. BANG Szczury normalnie przejawiają reakcję lękową na głośny dźwięk albo inne nieoczekiwane zdarzenie Szczury grupy B wyuczono nie bać się silnego hałasu Homogenat mózgu szczurów grupy B wstrzyknięto nie trenowanym zwierzętom Zwierzęta. zazwyczaj oczekiwana terapia Typowa forma amnezji nosi nazwę amnezji wstecznej (retwgmde amnesid). nie zapomina zdarzeń z odległej przeszłości..6 dnia . mogą przyzwyczaić się uczą się nie reagować na silny do silnego hałasu podmuch powietrza po 4. uderzenia w głowę lub też wskutek wstrząsu elektrycznego. którym wstrzyknięto homogenat mózgu grupy C. uczą się nie reagować na silny dźwięk już po 1. Minezją wsteczną nie pamięta zdarzeń sprzed wypadku. kiedy nastąpił wypadek. jak poważne jest uszkodzenie.. którym wstrzyknięto homogenat mózgu grupy B. Ale. Najczęściej budzi w nich silny lęk i mało ich interesuje wyuczenie się listy nie powiązanych ze sobą nożna ją zaobserwować w następstwie silnego wstrząsu mózgu. . co dziwniejsze. Można więc przedstawić pamięć w postaci prostej linii rozciągniętej w czasie. aby wyuczyć się niereagowania na silny hałas ..9 dnia . 8-11). Te skutki amnezji same W miarę powrotu chorego do zdrowia jako pierwsze pojawiają się wspomnienia dawno w sobie są interesujące. Po doznanym urazie linia zaciera się poczynając od Amnezje lomentu. przy czym to zacieranie rozciąga się wstecz Wstrząs elektryczny może zaburzyć proces uczenia się u zwierząt i wywołać amnczjęu Proporcjonalnie do tego... ludzi co najmniej w odniesieniu do bardzo niedawnych zdarzeń.RYSUNEK 8-9 Szczury grupy A wyuczono nie bać się podmuchu powietrza Homogenat mózgu szczurów grupy A wstrzyknięto nie trenowanym zwierzętom Zwierzęta. którym wstrzyknięto Ale nawet po 8 dniach nie homogenat mózgu grupy A.. powstałego wskutek upadku. C4 I aż 15 dni. potrzebują aż 12 dni.

Szczur zostaje umieszczony Szczur usiłuje zeskoczyć z na wysokiej platformie. pod platformy i otrzymuje słaby którą znajduje się krata wstrząs elektryczny podłączona do sieci elektrycznej Szczura zabrano z platformy © Szczur zostaje ponownie umieszczony na platformie Szczur nie schodzi z platformy Szczur zostaje umieszczony Szczur usiłuje zeskoczyć z na wysokiej platformie. pod platformy i otrzymuje słaby którą znajduje się krata podłączona do sieci elektrycznej wstrząs elektryczny © © Szczur zostaje zdjęty z platformy i poddany silnemu wstrząsowi elektrycznemu Szczur zostaje ponownie umieszczony na platformie Szczur zeskakuje z platformy .

Hipotetyczne fazy odzyskiwania pamięci po amnezji wstecznej. Zjawisko to często wykorzystywane • jako potwierdzenie faktu. Źródło: Barbizet (1970). pozostają nienaruszone. Po odpowiednim leczeniu psychiatrycznym m ż sobie wszystko przypomnieć). a jeżeli już się zdarzają. nie naruszając przy ?tn pamięci przeszłych zdarzeń. na przykład rozumienie i posługiwanie się Szykiem. Najwidoczniej ślady pamięciowe w rzeczywistości nie były zatarte. (Historie oglądane czasem na ekranie. W dalszych rozważaniach wykażemy. że pacjent sam tłumi nieświadomie określone wspomnienia. tae rodzaje przechowywanej informacji. że do konsolidacji pamięci niezbędny jest odpowiedni f t okres czasu. że pewne -Odzaje uszkodzeń mózgu wpływają z kolei tylko na funkcje mowy. 'roces powrotu pamięci wydaje się procesem odkrywania kolejnych zapisów w pamięci. że darzenia zachodzące w momencie wypadku znajdowały się tylko w pamięci krótkoIrwałej i nie zdążyły przejść do pamięci długotrwałej. że uraz wpływa wyłącznie na pamięć o zdarzeniach z przeszłości. innymi słowy bywają często związane z tym. poczynając od bardzo odległej przeszłości aż do teraźniejszości. w których ludzie tracą pamięć na wiele lat. ale powraca ona prawie u wszystkich. To. w rzeczywistości występują dość rzadko. Ostatnie kilka minut przed wypadkiem nie wydają oe się jednak możliwe do odtworzenia. a raczej zakryte. . zależy od wielu czynników. to według wszelkiego prawdopodobieństwa spowodowane są częściej przez czynniki psychiczne niż przez yrazy fizyczne mózgu. Przebieg zapominania i odzyskiwania pamięci w sytuacji amnezji wstecznej ma istotne Baczenie dla wyjaśnienia sposobu funkcjonowania pamięci.ZABURZENIA PAMIĘCI 319 RYSUNEK 8-11. w jakim stopniu pamięć ostatecznie powróci. Fakt ten służy do potwierdzenia hipotezy. Przede wszystkim należy Wrócić uwagę na to.

Czy następuje to w związku z tym. stwierdzono. to niemieckie nazwisko. jest zgodny z poprzednimi wynikami dotyczącymi skutków 3 działania ECS . Cynika z tego. Aby jakoś spędzić czas.Ponieważ po urazie pamięć stopniowo powraca. a następnie udałem się do swojego gabinetu. że wraz z upływem czasu pamięć w jakiś sposób wzmacnia się automatycznie. odpowiedziałem.I. Wróćmy raz jeszcze do dziwnego przebiegu powrotu pamięci po amnezji. gdyby były one najtrwalsze. czy też po prostu starsze ślady są trudniej dostępne od nowych i dlatego nie łatwo jest je zniszczyć? Na pytanie to trudno odpowiedzieć. a wspomnienia z niedawnej przeszłości najbardziej nań podatne? Ale podobne rozumowanie przeczy najwyraźniej zdrowemu rozsądkowi. Badania na zwierzętach przy użyciu ECS wskazują. gdzie przebywałem chyba przez pięć minut. która spotkałaby przypadkowo N. taka kolejność odzyskiwania pamięci świadczyłaby o tym. że do przechowania informacji w pamięci długotrwałej potrzeba czegoś więcej. że starsze ślady są trwalsze (jak sugerowano wyżej). że zdarzenie przechowywane przez pierwsze 24 godziny pochodzi z pamięci krótkotrwałej.A. Być może.A. Bez trudności zapamiętujemy przez krótki czas dopiero co zaszłe Pewna niepokojąca niezgodność występuje w odniesieniu do czasu trwania pamięci krótkotrwałej u ludzn zwierząt. że stare wspomnienia są trwalsze niż nowe. Proces odzyskiwania pamięcj przebiega od dalekiej przeszłości do teraźniejszości. a po prostu powoduje. Zazwyczaj trudno jest nam przypomnieć sobie dawne zdarzenia. że jest on całkowicie zdrowym człowiekiem.M. N. nieprawdaż? Nie.A. \ ^poznajmy się z zaburzeniami pamięci u chorego. Po drugie. uraz oddziałuje tylko na silniejsze. oczywiście. I wykonywał szereg czynności i mógł nawet podtrzymać typową rozmowę towarzyską. usłyszawszy moje nazwisko zapytał: Wickelgren. tym większą jego dawkę należy zaaplikować. że właśnie trudność w przypominaniu sobie dawnych zdarzeń wiąże się z ich wyraźną odpornością na amnezję. W następnym rozdziale zobaczymy. Nie oznacza to jednak. Ponownie zostałem mu przedstawiony. że staje się ona niedostępna Tak więc samo przechowywanie informacji najwyraźniej jest czymś odrębnym od procesów związanych z wydobywaniem przechowywanych śladów pamięciowych. którego nazwiemy N. Jeżeli tak jest istotnie. informacja dotycząca czasu wystąpienia tego czy innego zdarzenia służy najwidoczniej za ważną wskazówkę w późniejszym przypomnieniu g0 sobie. że kiedy pamięć krótkotrwała funkcjonuje prawidłowo. W badaniach z ludźmi pamięć krótkotrwałą szacuje się w sekundach. popatrzył na mnie tak jakby widział mnie po raz pierwszy w życiu. a ponadto. to i przywołać je powinno być najłatwiej? Możliwe. że zdarzenia zaistniałe w ostatnich kilku minutach przed urazem mózgu nie przypominają się nigdy. w jakim zachodziły zdarzenia. aby uzyskać ten efekt. ale bardziej trwałe zapamiętanie tych zdarzeń wymaga aktywnego wysiłku.A. a przez to. dlaczego przebieg odzyskiwania pamięci tak silnie zależy od czasu. aniżeli krótkotrwałej rewerberacji elektrycznej. najwidoczniej szok pourazowy nj„ likwiduje nagromadzonej informacji. i byłaby przekonana. Irlandzkie? Nie. inaczej byłoby niezrozumiałe. że im większy jest odstęp między uczeniem się a wprowadzeniem środka farmakologicznego. bardziej dostępne wspomnienia. to powinniśmy ponownie przeanalizować niektóre z badań dotyczących chemicznej natury pamięci. Uszkodzenie pamięci krótkotrwałej najwidoczniej wpływa na przechowywanie informacji w pamięci długotrwałej. 3 jarzenia. Ostrze floretu przeszło przez dość cienką kość nosową i przedostało się do i nlózgu. W niektórych z tych badań przyjmuje się. w maleńkiej kawiarence Wydziału Psychologicznego M. przypadki H. Jak już wspominaliśmy. zajmował się . dlaczegożby inaczej stare wspomnienia miały być najodporniejsze na działanie szoku pourazowego. że pamięć krótkotrwała trwa co najmniej jedną godzinę. Kiedy wróciłem. że uraz rozprzestrzenia się od teraźniejszości-bez wątpienia najbardziej dostępnej dla naszej pamięci-do przeszłości poprzez szlaki strukturalne pamięci długotrwałej. jeśli nastąpi wspomnienia te pojawiają się w pierwszej kolejności. wywołującego zacieranie się pamięci.A. Sugeruje to nam dwie właściwości natury pamięci. ijchtunkiem. Możliwe. . W zachowaniu jego pojawiła się tylko jedna niezwykła rzecz-najwyraźniej nie potrafił zatrzymać dłużej w pamięci żadnych nowych zdarzeń. Irlandzkie? Nie. po czym zapytał mnie: Wickelgren to niemieckie nazwisko. Chodził normalnie. Pewnego razu spadł ochraniacz z floretu jego przeciwnika i N. Skandynawskie? Tak. Odbyło się to w następujący sposób.A. został j zraniony. był profesor Wayne Wickelgren. nieprawdaż? Nie. i N. N. Jednym z psychologów badających zaburzenia pamięci u N.T. Osoba. informacja będzie automatycznie zarejestrowana w pamięci długotrwałej. Historyjka poniższa dobrze ilustruje jego trudności. Możliwe. Pełnił on i służbę wojskową w jakiejś nudnej bazie wojskowej. A przecież. Po pierwsze. Utrata wspomnień z dalekiej przeszłości jest najmniej prawdopodobna.A. że pamięć krótkotrwała u człowieka może trwać jedynie przez czas od 20 do 30 sek. On to właśnie opowiedział tę historię: „Przedstawiono mi N. który pracował w Massachusetts Institute of Technology. w kilka miesięcy po wypadku. skandynawskie.A. Fakt. Porozmawiałem z nim około pięciu minut.

H.T. pacjent z najbardziej ostro przejawiającymi się zaburzeniami. qlO fo bardzo istotna różnica. tak że. Kiedy wszystko było przygotowane i pozostawało zaprezentować N. 196. niezbędnej do śledzenia informacji w miarę wydobywania jej z pamięci długotrwałej. że zaburzenie neurologiczne nie jest całkowite? Na przykład. Pewnego razu.I. N.. który poddany by| dokładnym badaniom. Jeden z nas pracował z profesorem Wickelgrenem badając pamięć krótkotrwałą studentów Harwardu i M. Ale nie wyszliśmy poza podanie instrukcji. że pewnych rzeczy mogą się nauczyć. kiwał głową i mówił: „Świetnie. że leży w szpitalu. zazwyczaj wysłuchiwał naszych objaśnień. „Przez trzy noce w Clinical Research Center pacjent wzywał nocną pielęgniarkę! przepraszając ją gorąco wypytywał. ponieważ pozwoliłoby to na porównanie jego pamięci z pamięcią innych badanych.A. problemów nie związanych z pamięcią. aby włączyć magnetofon i pozostałą aparaturę.M. pomyśleliśmy. zaś zdolność do uczenia się nie poprawiła się w ogóle zbiegiem czasu. A. odwiedził M. w okresie następującym po wypadku pamięć jego stopniowo polepszyła się.ale nasze początkowe trudności ilustrują fakt. Mechanizmy pamięci Pewne ogólne cechy charakterystyczne pamięci wyłaniają się z badań nad rodzajami jej osłabienia powstałymi w wyniku zaburzeń neurologicznych. U wielu chorych cierpiących na zaburzenia pamięci można zaobserwować różnicę w zdolności do uczenia się materiału werbalnego i niewerbalnego. Czy ta słaba. nie mógł opisać. Wejście informacji do pamięci krótkotrwałej oraz wydobycie jej są. jeśli jednocześnie nie lOtrafi wprowadzić do systemu pamięci nowego materiału? Nawet H. t. które ukazały się w czasopiśmie „Neuropsychologia" 1968. gdzie się znajduje i jak się tu dostał. jak widać. jakie zajęcie 1 wykonuje w państwowym ośrodku rehabilitacyjnym (przymocowywanie zapałek do kawałków kartonu) nawet po 6 miesiącach codziennego wykonywania tej czynności. Zdarzenia przez krótki czas po wystąpieniu utrzymują się w pamięci krótkotrwałej. to H. stwierdzał. żebym coś zrobił? Z czasem Wickelgren miał więcej szczęścia. co działo się wcześniej". Jego doświadczenie życiowe to doświadczenie człowieka. niemniej ważne jest ż j rozróżnienie operacji zapewniających dostęp do informacji przechowywanej w pamięci jługotrwałej oraz operacji zapewniających nowej informacji wejście do pamięci dlugo:rwaiej. że jakkolwiek chorzy tego typu mogą dostarczyć nadzwyczaj pożytecznych informacji dotyczących pamięci.M. zaczynamy!" Wtedy eksperymentator odwracał się. tak jakby do tego momentu nic nje zostało powiedziane4. Ale krótko: . u pacjenta N. zachował zdolność normalnego rozumienia mowy: „Może powtarzać i przekształcać zdania ze skomplikowaną składnią. Mogą zatem posługiwać się tym systemem. Przy innej okazji zauważył: »Każdy dzień jest sam dla siebie. Omówione tam są też przypadki obu pacjentów N. pierwszy materiał eksperymentalny. Chory z omawianymi wyżej zaburzeniami jest zdolny do tworzenia wspomnień krótkotrwałych. Chorzy mogą prowadzić rozmowę.M. będących przyczyną trudności motywacyjnych i emocjonalnych podczas prowadzenia tych badań. Niemniej jednak „mgliście zdawał sobie sprawę" z takich rzeczy. M. A. U pacjenta H. Bardziej szczegółowy opis testów stosowanych w tego typu przypadkach patrz seria artykułów. lecz. s. bez względu na to. A. kiedy jeden z nas badał go w Uniwersytecie Kalifornijskim (około 5 lat po opisanym wypadku). Kiedy miał lat 27 nie mógł już dłużej pracować i wskutek krańcowo złego samopoczucia zdecydował się na poddanie operacji chirurgicznej (usunięto mu środkowe partie płatów skroniowych).A. jak śmierć swojego ojca czy zabójstwo prezydenta Kennedy'ego. do czego? Chcecie. p0 zabiegu zniknęły ataki epilepsji. W dodatku cierpią oni wskutek innych problemów wynikających z defektu neurologicznego. a to dlatego. |968).. bezpośrednia informacja) Chociaż sama rozmowa z N. czy też po prostu wskazuje. Corkin i Teuber. Ustaliliśmy wcześniej. że bardzo ważne jest rozróżnienie informacji przechowywanej • w pamięci i procesów związanych z jej wydobyciem. A. Często starając się przedstawić typowy opis swojego. i H. (Milner i inni. nawet opartych na dwuznaczności semantycznej". pytano go: „Czy jest pan gotów?". okazało się.T. Jasne jest. to uzyskanie niezbędnych danych jest rzeczą niezwykle trudną. ale nie mógł zapamiętać nowych rzeczy. Ale procesy zapewniające przekształcenie tego materiału krótkotrwałego w materiał trwały są wybiórczo zaburzone.. cierpiał on na silne ataki epileptyczne. iż nastąpił pewien wzrost zdolności do uczenia się. to kiedy zostają przerwana. jaką radość czy smutek mi przynosi«. Czego mogą się uczyć pacjenci tego typu? Trudno jest odpowiedzieć na to pytanie. niezbędne do rozumienia i posługiwania się językiem. że nie pamięta tego. że potrafią wydobywać 4 Nawiasem mówiąc. jeszcze nie rozumie w pełni sytuacji. na co on niezmiennie odpowiadał: „Gotowy. który dopiero zaczyna orientować się w otoczeniu.8).I. nie gą jedynie wprowadzić do niego nic nowego. Jednakże próby wyuczenia go technik mnemotechnicznych w celu dalszej poprawy jego pamięci zakończyły się całkowitym niepowodzeniem.M. Typ uszkodzenia mózgu u tych chorych stawia przed nami kilka problemów dotyczących mechanizmów pamięci. kiedy N. czyli typowej pamięci krótkotrwałej oraz „pamięci pracującej". bardzo to komplikuje prace eksperymentalne z tego typu chorymi. że warto byłoby włączyć go do naszych eksperymentów. że jest to »podobne do przebudzenia się ze snu«. Oto jak badający H. wydawała się zupełnie normalna. wszystko trzeba było zaczynać od nowa. jego LI.Skandynawskie? Tak". Było dla niego oczywiste.nlysłowe. podniósł się do 118 (do operacji wynosił 104). ale jak się okazało. opisuje jego życie. stanu. Zdolność do opanowania nowego materiału może również zależeć od rodzaju informacji. Oczywiście. (Milner. nie mógł sobie nic przypomnieć z wydarzeń ubiegłego dnia. powierzchowna pamięć mówi nam coś o naturze procesów pamięciowych. co oznacza. 211-282. Ich systemy pamięciowe działają najwidoczniej prawidłowo pod każdym względem. Jak żyją ludzie z podobnymi uszkodzeniami mózgu? Inny chory. Jak więc chory może wykonywać złożone procesy . nieuszkodzone. .M. Dokładnie w tej kolejności co uprzednio (Wickelgren.. z wyjątkiem jednego-wejścia do pamięci długotrwałej. Zakłócenie tej pamięci zaburza zdolność do tworzenia bardziej trwałych śladów napływających informacji. 6.iaczenia słów ze swojej pamięci trwałej. szurnie istotę żartów.

Okazuje się.iiychmiast uchwycą analogię. W takim wypadku każdy specyficzny ślad pamięciowy będzie związany z obszernymi częściami mózgu. Było to podstawą do sformułowania pierwszych ogólnych stwierdzeń dotyczących lokalizacji funkcji. wykonuje nieznaczną pracę albo też jest całkowicie bezczynna. którzy wiedzą. że specyficzny ślad pamięciowy przechowywany jest w jakiejś ściśle określonej części mózgu. aby można byk) ocenić ich wartość. nia informacji? Jeżeli uda nam się ustalić lokalizację tych funkcji pamięci. że uszkodzenie lewej półkuli mózgu ma wpływ na mowę. Dwie półkule mózgu komunikują się między sobą za pośrednictwem masy włókien nerwowych. Wydobywanie może być zaburzone. że jedna z półkul podejmuje jedne operacje. Jaki wypływa stąd ogólny wniosek? Możliwe. aby przypuszczać. Ten sam rezultat uwidacznia się w badaniu zaburzeń pamięci. typowych dla chorych i JEDEN MÓZG CZY DWA MÓZGI? Ciało ludzkie jest symetryczne. Mamy dwie ręce. powstałymi zarówno po urazie. powściągliwe „tak". a uszkodzenie części czołowych-zaburzenia procesów emocjonalnych i motywacyjnych. tym poważniejsze są jego skutki dla pacjenta. oczywiste pytanie: z jakimi strukturami mózgu związane są te różnorodne funkcje? Cz\ istnieją specyficzne części mózgu odpowiedzialne za procesy gromadzenia i wydobywa. że zarówno u ludzi. Każda półkula ma własne ośrodki odbioru informacji słuchowej. że informacja napływająca z zewnątrz odciska się na ciągłej aktywności zachodzącej w niózgu.trwałe utrzymanie w pamięci nie wystarcza do długotrwałego przechowania inforrna-Człowiek może okazać się niezdolny do przyswojenia sobie nowej informacji. Nie udało mu się jednak znaleźć jakichkolwiek dowodów na to. Uczył zwierzęta wykonywania różnorodnych zadań. Ponadto ustalono również. Ponadt mechanizmy wydobywania informacji należy traktować oddzielnie od mechanizmowi • przechowywania. że uszkodzone zostały specyficzne r |ady pamięciowe. j^ . jaka zdaje się wynikać z tych obserwacji. mając nadzieję. nie potradi odróżnić nowych zdarzeń . Dane anatomiczne nie wykluczają takiej możliwości. Niestety analogia ta jest zbyt uproszczona. Im znaczniejsze są uszkodzenia mózgu. Dlatego niektórzy uczeni przypuszczają. Tak w' procesy związane z przechowywaniem starej informacji i zdobywaniem nowej wydają s' odrębne od siebie i człowiek może zachować jedne z nich mimo braku drugich. że odkryje miejsce przechowywania pamięci o danym zadaniu. że pamięć nie jest zlokalizowana w ściśle określonych częściach. ale rozsiana po całym mózgu. śladów nerwowych określonych wspomnień. pomimo poważnych uszkodzeń znacznych części mózgu. W związku z symetrią w anatomii dwóch półkul mózgowych nasuwa się natychmiast pytanie. kiedy chory ]lC !Je może przypomnieć sobie określonych zdarzeń. Trzeba wyjaśnić znacznie więcej Ihkiów dotyczących pamięci ludzkiej niż tylko prawo działania masy. nawet można sądzić. "i. w jaki sposób obraz wzrokowy jest odwzorowany w formie hologramu. to wtedy druga funkcjonująca połowa przejmuje wszystkie jej czynności? Odpowiedź na wszystkie te pytania brzmi tak: chociaż będzie to ostrożne. tak właśnie powstało prawo działania masy. będzierm mogli przystąpić do ich dokładnego zbadania. dwie nogi. W wyniku tych obserwacji dość szybko ustalono. mimo wszystko będzie to „tak". „ale". Nawet wówczas. czy obie półkule mózgowe mogą funkcjonować niezależnie jedna od drugiej. a druga inne? Może dzieje się tak. szczególnie u osobników praworęcznych. a następnie niszczył operacyjnie różne części ich mózgu. zwanych ciałem modzelowatym (corpus callosum) (rys. że uszkodzenia potylicznych części mózgu powodują zaburzenia widzenia. chroniąc ją w ten sposób na wypadek uszkodzenia drugiej półkuli? A może dzielą się one pracą tak. a pamięć polega jedynie na zmianach tego kompleksowego. ale dobrze utrwalony ślad jakiegoś zdarzenia 7. rozproszonego L lądu występującej aktywności5. i ponadto zaburzenie procesu wydobycia może dotyczyć jedyni' specyficznych rodzajów informacji. że istnieją również dwa odrębne systemy pamięci? Czy każda z półkul przechowuje tę samą informację. ' Ci z Was. i k POSZUKIWANIE LOKALIZACJI PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ Pierwsze informacje dotyczące lokalizacji różnych funkcji w mózgu pochodzą z bardzo ogólnych obserwacji chorych z uszkodzeniami mózgu. poprzedzone Jeśli". znane jako prawo działania masy (Law of Mass Action). Zamiast tego odkrył on. przy czym żadna z tych części oddzielnie nie jest niezbędna. Zadziwiające jest to.lS może zostać usunięty w wyniku zabiegu chirurgicznego. ma bardzo ogólny charakter. W miarę jak zaczyna zarysowywać się ogólna charakterystyka pamięci wyłania $j. Wyłania się tu jednak pewna komplikacja. To ostatnie stwierdzenie. Każdy narząd zmysłu wysyła swoją informację do obu półkul mózgu. dwie półkule będące prawie dokładnymi swoimi kopiami. pamięć pozostaje w stanie prawie niezaburzonym. wzrokowej i dotykowej oraz ośrodki regulacji aktywności mięśniowej. 8-12). że pamięć krótkotrwała funkcjonuje u niego normalnie. że jest to coś więcej niż wynik zaburzenia pewnych funkcji wydobywania informacji. ale im więcej ich jest włączonych. Mamy również dwa mózgi albo inaczej. 1950). jak i u zwierząt. że kiedy jedna i półkul próżnuje. Poszukiwał on engramów. „być może". jak i po operacji neurochirur•icznej. że pamięć o wyuczonym zadaniu uległa zaburzeniu proporcjonalnie do ilości (wagi) uszkodzonej tkanki mózgowej. dwoje oczu i dwoje uszu. Można utracić pamięć dotyczącą pewnego ograniczonego odcinka u. że utrwalone określone ślady pamięciowe są prawie niezniszczalne.J starych i ma poważne trudności ze swą pamięcią. utrudniającego odtworzenie starych wspomnień. Jedyna prawidłowość. . Jak dotąd modeli hologramowych nic zastosowano do wystarczającej liczby problemów pamięci ludzkiej. szkodzenia mi mózgu. chociaż przechowywanie p 0 ? 0 staje w normie. Ale czy to oznacza. W żadnym wypadku nie udało się stwierdzić. pochodzi z pionierskich prac psychologa Lashleya (1931. tym bardziej wyraziste będzie wspomnienie. jak to się dzieje w wypadku amnezji. nie mamy podstaw.

przedmioty znajdujące się na lewo odbijają się w prawej połowie siatkówki. tak że pojawia się jedno wyraźne spostrzeżenie i ślad pamięciowy? Podstawowe pytanie. trzeba nauczyć zwierzę wykonywania zadania. kiedy tylko druga półkula (nie wyuczona półkula) może odbierać bodziec testowy. przy którym tylko jedna półkula mózgowa otrzymuje informację sensoryczną. na które musimy znaleźć odpowiedź. Dotyczy to . kiedy patrzycie prosto przed siebie. kiedy patrzymy prosto przed siebie. a zatem i w prawej półkuli mózgu). co spostrzegane jest lewą połową siatkówki. a wszystko spostrzegane prawą połową-do prawej. W jaki więc sposób następuje koordynacja informacji docierającej do obu półkul. dlatego.Rozszczepienie mózgu u zwierząt \stem wzrokowy stanowi doskonały sprawdzian funkcjonowania obu półkul mózgoi. Nie istnieje jednak żadna linia pionowa.bydwu oczu. Następnie należy wykonać próby sprawdzające w warunkach. Czy zwierzę będzie mogło właściwie wykonać zadanie'' Sygnał z lewej strony Sygnał z prawej strony Reakcja lewej ręki Reakcja prawej ręki RYSUNEK 8-13 Sygnał z prawej strony dociera do lewej półkuli Sygnał z lewej strony dociera do prawej półkuli . która dzieliłaby pole widzenia na dwie równe części w momencie. dociera do !-\vej półkuli mózgu. że soczewka oka daje odwrócony obraz. (Pamiętajcie. W systemie tym wszystko.ch. która dociera t|o jego drugiej półkuli? Aby znaleźć odpowiedź. brzmi: w jaki sposób informacja docierająca do jednej półkuli mózgu współdziała z informacją.

której dokonywano na zwierzętach. Odpowiedź brzmi twierdząco. że tylko proste zadania są przechowywane w obu półkulach. (Faktem jest. Niektórzy badacze sądzą. spotykające się i krzyżujące w miejscu zwanym skrzyżowaniem wzrokowym. co powoduje przerwanie linii komunikacyjnych między dwiema półkulami. który był poddany tej operacji. oznacza to. Pełniejsze omówienie tego tematu zawiera rozdz. aby stwierdzić. robi się przerwę. Kiedy skończy się działanie środków chemicznych. co prowadzi do przecięcia komunikacji korowej między obiema półkulami mózgowymi. która z nich podlega próbom uczenia się zadania. Jeżeli duplikaty śladów pamięciowych nie istnieją w prawej półkuli. co robi każda z nich. 5 książki Gazzanigi The Bisecled Brain (1970). Wiele jest dyskusji na ten temat. . Przede wszystkim pacjent reaguje normalnie na dowolny przedmiot włożony do jego 7 W celu zapoznania się z badaniami nad tłumień iem aktywności półkul mózgowych patrz Bureś i Buresova. jak i lewego. być może. Można to uzyskać za pomocą środków chemicznych. a następnie przeprowadzić próbę sprawdzającą. możemy wypróbować możliwości zapamiętywania tych n formacji przez każdą z półkul mózgowych (rys. a odsłonięciu prawego. Następnie zwierzę z przeciętym skrzyżowaniem wzrokowym uczy się wykonywać określone zadanie. że materiał dochodzący do lewej półkuli przechowywany jest wyłącznie w niej. Zastosowanie tych i •ubstancji chemicznych pozwala na okresową deaktywację jednej z półkul. czego nauczyła się lewa. że każda z półkul przesyła uzyskaną informację do drugiej w miarę jej napływania i rejestracja śladów dubluje się w óbu półkulach. Okazuje się. Operacja j ta jest podobna do tej. Aby móc przeprowadzić takie | nadania. Dwie substancje chemiczne . zachowuje się całkiem normalnie.. Kluczem do rozwiązania tego problemu jest kanał komunikacyjny między obiema półkulami mózgu. Najwidocz6 niej obie półkule przechowują informację dotyczącą nabytego doświadczenia . zwierzę nie będzie mogło rozwiązać zadania. czasami tak samo dobrze za pomocą prawego oka.przekazywanie informacji [jeżeli ono rzeczywiście zachodzi). nie jest istotne. a następnie przekazywane są przez ciało modzelowate do drugiej jego półkuli? Doświadczenie z przecięciem ciała modzelowatego nie daje odpowiedzi na to pytanie. która otrzymuje informacje sensoryczną. należy spowodować. Tym razem tuż po opanowaniu zadania. ! Rozszczepienie mózgu u człowieka ' W odróżnieniu od mózgu zwierzęcia. ale przed próbami sprawdzającymi. ponieważ przeprowadza sieje w jakiś czas po wyuczeniu zadania i przez ten okres ślad pamięciowy może zostać przeniesiony. która. następnie zwierzę uczy się wykonywać określone zadanie. która pozwalałaby okresowo wyłączyć działanie jednej „ófkuli.wywołują okresowe stłumienie aktywności elektrycznej w i_orze mózgowej. idące od oczu do mózgi. Przecina się ciało modzeloj watę. mając przy tym zakryte prawe oko Po wyuczeniu przenosi się opaskę z prawego oka na lewe i daje zwierzęciu do wykonania to samo zadań ie.pu. u którego dokonano chirurgicznej operacji ! rozdzielenia półkul mózgowych w celu wstrzymania objawów epileptycznych. System taki gwarantowałby również pozytywny rezultat opisanego eksperymentu. przecinamy dodatkowo ciało modzelowate. która z półkul odbiera informację sensoryczną. że niezbędne jest przecięcie odwracalne. posługując się przy tym wyłącznie lewym okiem. że eksperyment zaczyna się dokładnie tak samo jak poprzedni. a zadania „złożone" pozostają w jednej (por. zwierzenie jest w stanie wyuczyć <c nawet prostych zadań wymagających odróżnienia bodźców. to znaczy od przecięcia skrzyżowania wzrokowego. kiedy będzie ona znowu ' orrnalnie funkcjonowała. Jeżeli poprowadzić cięcie przez środek skrzyżowania wzrokowego. aby mogło nastąpić . Załóżmy.0I11ycyna i chlorek potasu . chociaż prawa półkula jego mózgu nigdy przedtem nie odebrała bezpośrednio niezbędnej informacji.Na rysunku 8-13 przedstawione zostały włókna wzrokowe.. Dla postronnego obserwatora człowiek. Teraz jego prawa półkula nie ma połączenia z lewą i nie może posłużyć się informacją. (y^u. Następnie przeprowadzona zostaje próba sprawdzająca w sytuacji. Jak kształtują się te podwójne ślady pamięciowe? Czy tworzą się one automatycznie w czasie uczenia się przez zwierzę zadania? Czy też początkowo rejestrowane są przez tę półkulę mózgu. Ponieważ informacja zawarta jest w obu półkulach. obie półkule mózgu ludzkiego zdają się być • wyspecjalizowane pod względem rodzaju gromadzonych informacji. Krytyczne omówienie tego rodzaju badań (z intencją podważenia całej interpretacji dotyczącej pamięci) awiera artykuł Deutscha (1969). rozdział 4). gdy zahamowana jest aktywność lewej półkuli. że niektórzy ludzie rodzą się z tym j defektem i żyją długie lata bez problemu. Pierwsze polega na tym. Myers.) Tylko w trakcie dokładnego badania można | zauważyć pewne szczególne cechy w jego zachowaniu. czy prawa półkula jego mózgu wie to. przechowywana jest tylko w lewej półkuli. Drugie wyjaśnienie sprowadza się do tego. Mając wpływ na to. 1960. W lewej półkuli : znajdują się zwykle informacje niezbędne w procćsie przetwarzania symboli językowych. 8-14). Zwierzę w pełni radzi sobie z zadaniem. a prawa od pra\veg0 To pierwsza próba eksperymentu. Powróćmy do naszego doświadczenia: po zahamowaniu aktywności prawej półkuli za pomocą środków chemicznych następuje uczenie zwierzęcia. Dopiero po tym zwierzę poddane zostaje próbie polegającej na zakryciu lewego oka. ale w czasie prób sprawdzających z prawą półkulą ma ona po prostu swobodny dostęp do informacji zgromadzonej w lewej półkuli. i . Półkule mózgowe prawa i lewa najwidoczniej są zorientowane nawzajem w tym. to le\v. półkula mózgu będzie otrzymywała informację tylko od oka lewego. żeby informacja sensoryczną docierała tylko do jednej j półkuli mózgowej. stawiając określone problemy. Stawia to przed nami kilka interesujących pytań: jakie funkcje pamięci może realizować niema półkula mózgu? Czy może rozpoznać cokolwiek? Czy może zapamiętywać? Rozważmy typowe zachowanie pacjenta. 6 potrzebna jest taka metoda. Najwidoczniej duplikaty śladów pamięciowych tworzą się właśnie w czasie uczenia się zadania7. 1962). Jeżeli stłumienie obejmuje całą korę. Jednakże zadanie mimo to zostaje rozwiązane. bez konieczności przecinania skrzyżowania wzrokowego oraz ciała modzelowatego. że zwierzę nie może wykonać zadania -zachowuje się tak jak gdyby nigdy wcześniej nie znalazło się w podobnej sytuacji. Jak to się dzieje? Można przyjąć dwa wyjaśnienia.

jeżeli najpierw włożymy przedmiot do jego Nożyczki pre! zentowane w c\vej ręki. może jednak za Sygnał dociera i pomocą gestów określić jego funkcję. widoczne jest. jakby coś tam mignęło.. Innymi słowy. Jeżeli zapytamy pacjenta. nazwać.S" w jego i lewym polu widzenia i. 1968). może wskazać właściwy obrazek. a tylko zegarek ręczny. co zobaczył. Sa czym polega problem? Po pierwsze. ale nie może odróżnić żadnych szczegó- . a w : prawym „skrzynka". chociaż prawa prawej ręki albo też znajdujący się w prawej połowie jego pola widzenia. Co więcej. pacjenta. ręka może odnaleźć klucz. to znaczy. sensoryczna dociera do lewej półkuli i wchodzi w normalny kontakt z ośrodkiem mowy- Zakryte lewe pole widzenia Przedmioty pojawiające się w lewym polu widzenia lub włożone do lewej ręki wywołują • itkiem inny skutek. Funkcjonalnie zegarek ręczny jest tym samym czym jest budzik. jeżeli pacjentowi pokażemy nóż. że widzi. prawidłowo. ale :vlko lewą ręką. to może posługiwać się pokażemy mu z prawej strony albo też włożymy mu do prawej ręki nożyczki. że chory niczego nie może rozpoznać za pomocą prawej półkuli. zapytania prawą. odpowie. powie: „to Pojęciami. niemniej jednak szukając lewą . mózgu.nic. co trzyma w lewej ręce. człowiek zaczyna działać jak dwie oddzielne osoby: istotnie. nie potrafi poprawnie go . Nawet więcej. że klasyfikacja informacji w prawej półkuli związana jest z dość skomplikowanym kształtowaniem się Sygnał dociera do prawej pojęć.. Ale. a następnie schowany. że kiedy łączność między obu półkulami mózgu (T) Nożyczki prezentowane /ostanie przerwana. co widział w lewym polu ) Werbalna reakcja widzenia. może rozwiązywać nożyczki" Tego właśnie należało oczekiwać. który został pokazany. Ale prawa półkula mózgu ciągle zachowuje zdolność do rozpoznawania i . zejesh Półkula mózgowa nie może posługiwać się normalnie mową. Ponadto jest oczywiste. Na przykład.. i poprosimy chorego. lewa w lewej ręce lub w ręka nie wie. łatwo może lewą ręką odnaleźć właściwy w prawym polu widzenia przedmiot. że jest jakaś Zakryte prawe skrzynka. co czyni prawa. Jeżeli zapytamy go. wskazał go na obrazku albo też zademonstrował jego przeznaczenie. Jeżeli obraz wzrokowy pojawi się w lewym polu widzenia. mową. W końcu może narysować lewą ręką to. polu widzenia pojawi się na moment szereg obrazków. jeżeli po włożeniu mu przedmiotu do lewej ręki w lewym. oświadczy. człowiek nie potrafi powiedzieć ani też napisać o tym. Jeżeli nie będzie tam budzika. coś w rodzaju „skrzynki z piwem" (Sperry. może włożyć go w półkuli mózgu wyimaginowany zamek. aby go wyjął. to powie. że pacjentowi przedstawiono w prawej połowie pola widzenia obraz półkuli mózgu r-udzika. gdy w zbiorze rzeczy znajdują się Przedmioty bardziej podobne z wyglądu do budzika. ponieważ w tym wypadku informacja wdania intelektualne. chociaż nie potrafi opisać tego przedmiotu. Ponadto. Ponieważ tylko lewa półkula mózgowa może posługiwać się lewym polu widzenia . co narysował lewą ręką. We wszystkich tych wypadkach jest on całkowicie niezdolny do słownego „nożyczki" opisu przedmiotu. zapamiętywania przedmiotów. Prawa półkula mózgu.. to narysuje nam S lewą ręką. kiedy pacjent z powodzeniem odszukał przedmiot w torbie. Na przykład. w której znajdują się również inne prawej ręce lub przedmioty.RYSUNEK 8-14 iów. Nawet po tym.?" w prawym polu widzenia. Jeżeli pokażemy mu klucz. Jeżeli w jego lewym polu widzenia pojawi się słowo „klucz". pole widzenia Na co wskazują te zjawiska? Sugerują. to zostanie on wybrany przez S) Werbalna reakcja . co trzyma w ręku. mimo że jest pozbawiona mowy. jeżeli zaprezentujemy mu obrazek przedstawiający . Kiedy pytamy pacjenta. że nie wie. a znak . nie potrafi odpowiedzieć . ponieważ może ona szukać i odnajdywać przedmiot. •hory wybiera zegarek ręczny nawet wówczas. co obserwuje prawa półkula . Przypuśćmy. że jego ' -wa ręka jest jakby zdrętwiała. a następnie polecono wybrać ten przedmiot lewą ręką ze zbioru różnych rzeczy. a następnie włożymy go do torby. do lewej może wykonać ruch przecinania. odpowiada.

Prosty test kontrolny wskazuje. informację dotykową z receptorów dotykowych prawej połowy ciała i podstawową masę informacji słuchowej z prawego To. konflikty. Doskonale uczyła się różnych rzeczy. że obie półkule mózgu po dokonaniu przecięcia ciała modzelowatego funkcjo.| człowiek. „wskazać" docierają do prawej prosta. „spinacz" czy „upadek" (Gazzaniga. które mogą funkcjonować niezależnie od siebie. że człowiek posiada dwa mózgi. Na przykład chory nie może wykonywać odpowiednich ruchów żadną ręką w stawia przed nimi takich wymagań. Nie wiadomo. pacjenta proszono o naciskanie guzika w Ponieważ dwa mózgi sterują tym samym organizmem. a podciąga drugą.Po pierwsze. w wyniku czego każda półkula efekcie istnienia dwu symetrycznych półkul mózgowych. tym trudniej skłonić jedną półkulę do zastąpienia drugiej. można stwierdzić z pewnością. zdrowa półkula przejmuje całą pracę. Włókna przebiegające w ciele modzelowatym są zapewne wykorzystywane do przeka. Jedna z świetnie posługuje się ręką przy wykonywaniu ruchów.i Mózg traci jednak plastyczność w miarę starzenia się organizmu. że chociaż prawa półkula nie włada mową. każda z nich może. A zatem nie byłoby precyv. podwójne ślady pamięciowe momencie pojawienia się określonego słowa albo też wskazywanie prawą ręką określooozwalają na skoordynowanie działania obu systemów. Im młodsze jest dzelowatego nie powoduje poważnych zaburzeń zdolności intelektualnych człowieka. ale potrafi ją rozpoznać domu. które we wczesnym okresie życia uległy duplikaty śladów pamięciowych tworzą się w obu półkulach nawet wówczas. że zdrowa półkula Fakt. Ponieważ było prawie pewne. nie ucha. w . Jednakże takie dublowanie pamięci jest luksusem. nie wydaje się stanowić poważnej przeszkody. lewym polu widzenia (ponieważ to właśnie jest rozpoznawanie mowy). ale daje też pewne korzyści. Jeżeli oba te systemy len sposób uszkodzenie.Zaskakujące jest ponadto. którą półkulą społeczeństwo karze i wykonuje wyroki".. Tylko uszkodzenie tej „dominującej" półkuli może zaburzyć Mózg wyższych organizmów. Pewnego razu chwycił lewą ręką swoją żonę i zaczął nią silnie operowania nimi. kompensacja ta dania. nie zrobi tego natomiast na polecenie werbalne. możliwości w zakresie uczenia się i zapamiętywania. że jego zachowanie jest kontrolowane przez Lewa ręka (kontrolowana przez prawą półkulę) nie może napisać nazwy przedmiotu bardziej agresywną prawą półkulę. że im wyższy poziom rozwoju języka został osiągnięty. zazwyczaj lewa. 1970. Pacjent doprowadziły do znacznej specjalizacji funkcji pełnionych przez każdą półkulę. do jakich niechybnie musiałoby dojść w sytuacji. Innym razem. że każda półkula otrzymuje jedynie część informacji o otaczającym śro. W zania brakujących części informacji w każdej półkuli. Normalnie w trakcie uczenia się konieczności.) linii komunikacyjnych. nadaje to znaczną plastyczność operacjom zachodzącym w mózgu. które zostały eksponowane jego półkul. Czy jest to pełna kompensacja? Trudno odpowiedzieć na to przetwarzania informacji zostaną rozdzielone. składa się z dwu odrębnie wyposażonych zdolność człowieka do posługiwania się językiem. gdyż otaczające je środowisko nie 119). Język to niezwykłe i złożone „Przypadek I. Prawa półkula mózgu odbiera uzupełniający zestaw danych sensorycznych. tylko stwarza problemy związane z koordynacją informacji. którym nie zdarza się wytężać swych rzone z czasowników. że ta niezdolność do reakcji jest następstwem stawiane aktywności motorycznej przez system językowy człowieka najwidoczniej trudności związanych ze zrozumieniem mowy. W tym celu trzeba by mieć możliwość sprawdzenia. potrząsać. Fakt. że jednocześnie opuszcza spodnie jedną zachowanie. To wyklucza ewentualne nego przedmiotu spośród wielu innych schowanych w torbie. że prawa półkula mózgu pracuje bez jakichkolwiek funkcji językowych podkowę (horseshoes). 107). Lewa półkula mózgu odbiera Dwa mózgi: niezmienność czy plastyczność? informację wzrokową z prawej połowy pola widzenia. kompensując w informacji sensorycznej ograniczony jest do jednej półkuli mózgu. gdy polecenia werbalne „zapukać". Szczególnie skomplikowane uczenie się percepcyjne i pamięć oraz wymagania półkuli. „ścisnąć". Jeżeli chodzi o człowieka. a prawą ręką w tym samym czasie starał się pomóc żonie w uśmierzeniu wać ustne polecenia i rozpoznawać słowo pisane. czy ta zależność od wieku jest nują niezależne od siebie. centralnych systemów przetwarzania informacji. przejąć całą pracę. ale fragment z książki Gazzanigi. jak rozwijałby się dany Obie półkule mogą zdobywać i przechowywać informację niezbędną do wykonania za. tym większa szansa. Pełna czy też niepełna.yjn agresywności lewej ręki. Jednak prawa półkula może rozpoznać napisaną nazwę przedmiotu pojawiającego się ^ 1970. a nie zaburzeń ruchowych. jak widać. gdyby jego mózg nie został uszkodzony. takie jak: „zasuwa". szybko odszedłem nie chcąc stać się ofiarą próby pojawiającego się w lewym polu widzenia (ponieważ to właśnie jest produkcja mowy) demonstracji. pełni (jak się wydaje) większość funkcji niezbędnych do prawej półkuli za pomocą rysunku. (Gazzaniga. wytwarzania mowy. kiedy grałem z pacjentem na dworze w twierdzenie. Wrodzone uszkodzenie ciała mo. dowisku. gdy dopływ poważnym uszkodzeniom mózgu. utrudnia znacznie podejmowanie decyzji. to sytuacja nie jest taka wypadku. U dzieci.. na który rozpoznaje konkretne rzeczowniki. s. Aby zademonstrować. czasami stwierdzał on. Człowiek jest zjawiskiem zupełnie wyjątkowym dzięki językowi. że istotnie rozpoznanie miało miejsce. może wykonv. gdyby każda półkula mózgu Prawa półkula mózgu ma ograniczone możliwości rozpoznawania mowy. s. wymagające przechowywania olbrzymich ilości informacji i zdolności do ręką. przypadkowo schwycił lewą ręką siekierę opartą o ścianę Prawa półkula mózgu jest niezdolna do produkowania mowy.jest zadziwiająco dobra. mogą funkcjonować niezależnie od siebie. i dziecko w momencie uszkodzenia mózgu. Normalnie każdy z systemów odbiera tylko część informacji sensorycznej płynącej od różnych narządów zmysłów. ale nieco gorzej czasowniki lub rzeczowniki twomogą sobie pozwolić jedynie niższe organizmy. w razie mózgu uzyskuje pełny obraz otaczającego środowiska. jak to ilustruje związana z ogólnym dojrzewaniem organizmu czy po prostu z nabywaniem języka. połączonych ze sobą ogromną sieci. pytanie.przejmie funkcje uszkodzonej półkuli.

MWI«knn SilwiU i -\(in <.H j\euii'i<\ r m / K IKIM/II Aon morzone/ A"-" lun la/a nicku Md pcihldmi Icicuuifli < "iicla (/WO-1963 . że zadanie to jest niezmiernie irudne. Najwidoczniej nie ma regionów krytycznych. że ludzie leworęczni przejawiają tendencję do wykorzystania prawej półkuli w posługiwaniu się językiem. być może. hóre budujemy jako modele mózgu. aby przypuszczać. 8-15). 7Y też chemicznych zmian albo po prostu w wyniku nagromadzenia licznych. od których uzależniony byłby cały system. Faktycznie. dlaczego iedna z nich miałaby być lepiej przystosowana do operowania językiem niż druga. Niemniej język związany jest z lewą półkulą. ale. że śtrukturalizacja mózgu zachodzi w związku z językiem.Stopień rozwoju okolic mowy w momencie urodzenia w 1 miesiącu litóryw porządek symboli określa ich znaczenie. kiedy rozwój języka osiągnął już wysoki poziom . stanowi nieprawdopodobnie skomplikowaną strukturę. W odróżnieniu od maszyn. z Ą zatem. nie czyniąc organizmu całkowicie niezdolnym. nie umieściła systemu naszej pamięci w specjalnej skrzynce w mózgu. Niewątpliwie tożoność języka jest związana ze złożonością struktury mózgu (rys. chociaż nie wynika to z jakichś logicznych przyczyn: dlaczego 50% ludzi nie mogłoby być leworęcznych? Przypuszcza się. wydaje się. Ta elastyczność mechanizmów uczenia się jest. Dlatego u syna ojca leworęcznego zazwyczaj dominującą rolę będzie odgrywała prawa półkula. Jednak nie zawsze tak jest. Obie półkule rozwijają się jednakowo i sądząc z pozoru brak jest podstaw do stwierdzenia. Mózg. w żadnym przypadku nie wykryto. nia. nadając . jeśli lewa półkula zostanie uszkodzona po uzyskaniu dojrzałości. aby prawa półkula mogła przejąć jej funkcje. dały nam jednak przekonywający obraz plastyczności nerwowych mechanizmów kodowania i przechowywania informacji. aby to t. Tendencja ta jest szczególnie silna w przypadkach. szereg części wymienia się wzajemnie swymi funkcjami. najbardziej dostrzegalną ich cechą.duży zasób słów oraz dobrą znajomość reguł gramatycznych . Większość ludzi jest jednak praworęcznych. a zdania można przekształcać.rioi'<i'>i"ciri / % / cni: I cnneheięa ll)d •• . a następnie zbadać. w drodze czy to biologicznych. zwłaszcza gdy niektórzy z jego braci i sióstr też są leworęczni.to wtedy mamy podstawy. Kiedy zapoznajemy się z różnymi próbami lokalizacji mechanizmów mózgowych : odpowiedzialnych za uczenie się i pamięć. w 15 miesiącu w 2 lata ( O S U N E K 8 . Po osiągnięciu tak skomplikowanej organizacji zanika jednocześnie zdolność do przenoszenia wiedzy z uszkodzonej półkuli do zdrowej. Niektóre zwierzęta mają pewną zdolność porozumiewania się. t skomplikowanych informacji. staje się jasne. 1 rzeczywiście. w którym znajduje się pamięć. jak dotąd.ył język choćby z grubsza przypominający w swej złożoności język ludzki. a różnorodne umiejętności niewerbalne z prawą. w 3 miesiącu w 6 miesiącu WNIOSKI '. Mimo że nasze rozważania nie doprowadziły do odkrycia miejsca. Nie wiadomo.„. dlaczego lewa półkula reguluje procesy językowe. w której . jak widzimy. że istnieje jakiś związek między dominacją językową lewej półkuli a praworęcznością. nie zmieniając jednak ich znaczenia. gdzie można by ją łatwo odnaleźć. jest mało prawdopodobne. Natura nie ułatwiła nam sprawy. inną formę. kiedy leworęczność występuje dziedzicznie. mózg ludzki może wytrzymać poważne uszkodze.

wymaga czasu-więcej czasu niż trwa działanie <amego sygnału. jak w filmie i telewizji. Wynika z niej. zatytułowaną „Systemy pamięci". które nie dotyczą fazy sensorycznej. System sensoryczny musi zachować dokładny obraz wszystkiego. Pojawiają się one w czasie próby zapamiętania prezentowanego materiału. co ten przekaz przedstawia. które próbują czytać tekst drukowany. PAMIĘĆ KRÓTKOTRWAŁA Błędy w przypominaniu z pamięci krótkotrwałej Omyłki akustyczne Powtarzanie Zapominanie "Zapominanie jako skutek interferencji Zapominanie jako rezultat stopniowego zacierania się śladów w czasie Zapominanie: wpływ czasu czy interferencja? PRZECHOWYWANIE INFORMACJI SENSORYCZNEJ praca nad wyodrębnieniem cech charakterystycznych sygnału sensorycznego oraz ustalenie. Funkcja systemu przechowywania informacji sensorycznej {sensory \n(ormation storage-SlS) polega więc na zapewnieniu systemom wyodrębniania cech oraz rozpoznawania obrazów czasu niezbędnego do przetworzenia sygnałów napływających z narządów zmysłowych. które aspekty informacji na Właściwości pamięci Proces rekonstrukcji w pamięci OD PAMIĘCI KRÓTKOTRWAŁEJ DO PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ ZJAWISKA UWAGI Wybór przekazów Równoczesne powtarzanie materiału (Shadowing) Przetwarzanie odrzuconego przekazu Pamięć bez uwagi TEORIE UWAGI Model osłabiacza (The attenuator model) Model procesu aktywnej syntezy 1 Przed rozpoczęciem czytania tego rozdziału należy zapoznać się z częścią wstępną do rozdziału 8. .w trakcie którego sygnał pozostaje w systemie SIS. System ten nie tylko przechowuje wyraźny obraz sygnałów napływających w ciągu ostatnich dziesiątych części sekundy. Nawet więcej. ilVC r/cchowuje inny rodzaj informacji. zapewnia on równocześnie ciągłość spostrzegania. jak funkcjonuje każda z tych przemijających pamięci. która może być wykorzystana w kolejnych stadiach analizy. niż da się przetworzyć.'. kiedy sygnał działa bardzo krótko. mimo że większa część tych informacji okazuje się niepotrzebna. Rozważmy. na które człowiek. łatwo mylą się w sytuacji. ograniczenia. Komputery. ale obejmuje również więcej informacji. że istnieją pewne ograniczenia pojemności pamięci w późniejszych fazach. Każdy z nich pełni inną funkcję. ponadto pewne pojęcia omówione w rozdziale 3 „Teorie rozpoznawania obrazów" używane są w tym rozdziale. a nawet czytać drukowane nuty. ponieważ system sensoryczny nie jest zdolny do ustalenia. i każdy działa na n . podczas gdy człowiek często nie dostrzega nawet poważnych błędów ortograficznych. wykonując to samo zadanie. jego obraz utrzymuje się przez kilka dziesiątych sekundy. dekodować fale głosowe mowy. Po odebraniu sygnału wzrokowego. W gruncie rzeczy dla krótkotrwałych sygnałów czas trwania ich obrazów wzrokowych nie ma większego znaczenia: istotne znaczenie ma jedynie czas. Rozbieżność między ilością informacji przechowywanej w systemie sensorycznym a tąjej ilością. nie zwróciłby najmniejszej uwagi. mimo mrugania czy ruchów gałki ocznej. Ogromne bogactwo informacji zawartych w obrazie sensorycznym zazwyczaj nie jest ważne dla interpretacji jego znaczenia. ma różne zakresy pojemności.9. gdy w informacji wejściowej znajduje się szereg prostych szczegółów dodatkowych.jeco innych zasadach. często nadmiar informacji dotyczących szczegółów utrudnia zadanie. Pamięć przemijająca1 PRZECHOWYWANIE INFORMACJI SENSORYCZNEJ Pojemność systemu SIS Eksperyment TACHISTOSKOP •y procesie przetwarzania i interpretacji informacji napływającej z systemów sensorycz[i uczestniczy kilka rodzajów pamięci przemijającej. Przechowywanie to jest szczególnie potrzebne w sytuacji. aniżeli czas trwania samego sygnału. Pozwala to na obróbkę sygnału sensorycznego przez czas dłuższy. jest niezwykle ważna. co oddziałuje na narządy zmysłowe. Najdrobniejsze ślady zanieczyszczeń albo niewyraźnie wydrukowane litery wprowadzają komputery w zakłopotanie. Obraz ten jest przechowywaną wzrokową informacją sensoryczną.

Konieczna jest jedynie dokładna regulacja czasu włączania każdego z trzech źródeł światła. Podobnie świałto B pozwala jej zobaczyć sygnał B. znajduje się na drugim końcu (rys. RYSUNEK 9-2 TACHISTOSKOP Aparatem najczęściej używanym do badania procesów wzrokowych u człowieka jest tachistoskop Pozwala on na eksponowanie sygnałów wzrokowych w bardzo krótkich odcinkach czasowych Wynaleziono go w 1880 r. Właśnie taki tachistoskop. 3) odbijał się od tej samej liczby luster. a światło C . 9-1). tak aby w miarę możliwości obraz pojawiający się w każdym polu: 1) przebywał dokładnie taką samą drogę od swego położenia do osoby badanej. Utrzymuje on. zasady ich działania nie zmieniły się od około 1907 roku. System SIS. na przeciąg krótkiego czasu. a połowa zostaje odbita. Co istotne. Dokonać tego mogą jedynie te systemy. Zazwyczaj używa się specjalnego światła. Jakość obrazu widzianego przez osobę badaną zależy od liczby luster.wejściu mogą mieć istotne znaczenie.sygnał C. dwu lub trzech punktach jednocześnie. Wprowadzona została jedynie pewna modyfikacja. Dzięki przyrządowi przedstawionemu na rysunku 9-2 osoba badana może widzieć przedmioty rozmieszczone w trzech różnych punktach. cały materiał. ze źródła C może płynąć więcej światła (na jego drodze leży tylko jedno lustro) niż ze źródła B •iib A (na ich drodze znajdują się po dwa lustra). Początkowo w tubie jest ciemno i nic nie widać. widzi wyłącznie sygnat A. tak że informacja może pojawić się w jednym. chociaż w naszych czasach aparaty tego typu mają z reguły sterowanie automatyczne (czasem nawet z użyciem komputera). w których obraz się odbija i przez które przechodzi. co umieszczone zostało na drugim jej końcu. Następnie błyska światło i można zobaczyć to. Dlatego w nowoczesnych tachistoskopach znajdują . zbudowana z jakiegokolwiek ciemnego materiału. i. idealnie odpowiada celom jakie realizuje. . RYSUNEK 9-1 Często eksperymentator bada spostrzeganie wzrokowe kilku różnych przedmiotów. jak się wydaje. W przyrządzie przedstawionym na rysunku ?-2. w których powstaje jonizacja w wyniku przepływu prądu między elektrodami. ic lustra uzupełniające oraz filtry. któr rozpoznają i interpretują sygnały. Osoba badana patrzy w jeden jej koniec. Jeżeli włączone jest tylko światło A. W tym celu tachistoskop zaopatrzony zostaje w specjalne lustra. pozwala to odpowiednio regulować długość błysku w granicach milisekund. 2) przechodził przez tę samą liczbę luster. a przedmiot. posrebrzone tylko w połowie. który powinna zobaczyć. często jest to po prostu długa zamknięta prostokątna tuba. zwany tachistoskopem trójpolowym (three-field tachistoscope)stosowany był w wielu eksperymentach omawianych w tym rozdziale. jarzeniówek. tak że połowa światła padającego na zwierciadło przechodzi przez nie. Podstawową część tachistoskopu stanowi skrzynka nie przepuszczająca światła. pozostawiają procesom rozpoznawania obrazów dość czasu na wychwycenie i wybór tego.

aby dała nam sprawozdanie częściowe z prezentowanych jej liter. TO. 9-4). ale . CO WIDZI OSOBA BADANA RYSUNEK 9-3 . Jeżeli nawet zwiększy się liczbę liter na karcie albo też uczyni się zmiennym czas ekspozycji. że miał za niaj. Źródło: Sperling (1959). że widzi on wszystkie litery. 9-3). aby patrzył jedynie nokreśloną część obrazu. aby „zobaczyć" wszystko. Należy starannie przeanalizować ten eksperyment. Świadczy to o tym. jeżeli poleci się badanemu. Normalnie osobie badanej udaje się przeczytać tylko 4 do 5 liter spośród 9. Możliwe. co zawierał ten obraz. eksponujemy kartę z dziewięcioma literami. W tym celu. stosowaną w badaniach nad systemem przechowywania informacji sensorycznej. i oświadczy.. eksponowano w tachistoskopie przez 50 milisekund. dokładny jej opis. Przypuśćmy. możemy poprosić osobę badaną. podobnie jak uprzednio. przedstawiono badanemu złożony obraz wzrokowy. Aby sprawdzić to przypuszczenie. Źródło: Sperling (1959). czasu. badany stale wymienia 4-5 liter (rys. Zdąży on zaledwie wyodrębni* nieznaczną ilość informacji z tego.. po trzy litery w każdym (rys. nie możemy po prostu domagać się od niego. Ale. aby zapoznać się z podstawową techniką. RYSUNEK 9-5. a następnie zapomina niektóre z nich. aby nas o tym poinformował. W jednym z podstawowych eksperymentów kartę zawierającą 9 liter umieszczonych w trzech rzędach. że system SIS zawiera na początku więcej informacji ni następne kolejne stadia analizy są w stanie wykorzystać. że na chwil. Eksperyment. że ograniczenie naszych możliwości spostrzegania sygnałów sensorycznych pojawia się w procesie analizy. Jeżeli chcemy dowiedzieć się.Pojemność systemu SIS Łatwo można zademonstrować. może na niej skoncentrować całą swą uwagę i podać diK1- RYSUNEK 9-4. co badany istotnie widzi.

który zaciera się z upływem czasu. przewidzieć ogólne wyniki stosowania tej metody. Jeżeli badany zawsze odpowiada prawidłowo. Najwidoczniej SIS zatrzymuje przez taki czas obraz sygnału. Badany widzi oznacznik dopiero po ekspozycji dziewięciu liter (rys. jak przedstawiono na rysunku 9-4. Sperling używał jednak innego sygnału oznaczającego te litery. a przedstawiona tu zasada pozostaje ta sama.) w opóźnieniu oznacznika krzywa wyrównuje się. a mianowicie tonu.) Dziwne rzeczy dzieją się z pewnymi typami oznaczników. który może pojawiać się nie zaraz po ekspozycji liter. Dlatego też wraz ze wzrostem opóźnienia w pojawieniu się oznacznika rezultaty będą oscylować w granicach od 100% do 50% odpowiedzi prawidłowych. tak że po około 0. odtwarzając oznakowane w sposób losowy litery. która litera będzie oznakowana. aby powiedziała nam. Oznacza to. która pojawiła się wewnątrz koła. które osoba badana ma sobie przypomnieć.'/<. i prosimy osobę badaną. Rezultaty tego eksperymentu przedstawione zostały na rysunku 9-5. Powinno to pomóc nam w wyjaśnieniu. to tak.RYSUNEK9-6. bez eksperymentu. wynosi więc w przybliżeniu 0O.5 sek. aby móc wśród nich odszukać oznakowaną i podać jej nazwę. ale po pewnym czasie. We wcześniejszych badaniach nad systemem przechowywania informacji sensorycznej stosowano oznacznik w kształcie koła i badany miał za zadanie podać literę. ale różnice te są niewielkie. czym jest system SIS. reszta już zdążyła ulecieć z jego pamięci. a więc widzi więcej niż może przekazać w swej relacji. że na początku w systemie SIS znajdowały się wszystkie litery. użycie koła zaraz po ekspozycji liter najwyraźniej „zaciera" literę będącą w jego środku (rys.. która litera została oznakowana. Typowe wyniki takiego eksperymentu przedstawia rysunek 9-6. 1960).. w których stosowano oznacznik w kształcie prostokącika. że w rzeczywistości może zobaczyć w mgnieniu oka wszystkie dziewięć liter. 9-7). badany może przypomnieć sobie tylko cztery lub pięć z prezentowanych mu liter. tę. Kolejne jej zastosowanie polega na opóźnianiu czasu podawania oznacznika litery. kiedy brak jest oznacznika. którą wskazuje oznacznik. Po drugie. zanikanie obrazu w pamięci wygląda jak proces wykładniczy z czasem stałym równym w przybliżeniu 150 milisekundom. że zapamięta on jedną określoną literę z dziewięciu. Można z góry. Szansa. skoro nie wie. (Inaczej to ujmując. 9-3)2. zazwyczaj. • fnie widzi" już więcej liter. RYSUNEK 9-7 . Badany prawie zawsze podaje prawidłowo oznakowaną literę.. \V odróżnieniu od eksperymentów. a dowiaduje się tego po ekspozycji. jeżeli oznacznik pojawia się równocześnie z literami. Wynika z tego. jedna z nich zostaje wyróżniona z pozostałych za pomocą specjalnego oznacznika. że utrzymuje w systemie SIS wszystkie dziewięć liter. Źródło: Sperling . badany zapamięta jedynie około połowy (4-5) z dziewięciu liter. oznacza to. mało z niego pozostaje. Po pierwsze. a nie prostokącika. ale w czasie. Zdolność do odtwarzania przypadkowo oznakowanej litery stopniowo maleje w miarę opóźnienia w pojawieniu się oznacznika. tak że obraz wzrokowy całkowicie się zatrze i osoba badana stwierdza 2 Eksperymenty te zostały przeprowadzone przez Sperlinga (1959. może on odtworzyć dowolną z oznakowanych liter.5 sek. Prowadziło to do nieco odmiennych wyników niż prezentowane w tym paragrafie. który badany zużył na wyodrębnienie trzech lub czterech z nich. Opisana technika stanowi niezwykle cenną metodę badania procesów spostrzegania. Jeśli natomiast pojawienie się oznacznika opóźnia się na czas dostatecznie długi. przy czym po osiągnięciu około 500 msek (0.

Stanowi użyteczn narzędzie do badania czasu utrzymywania się obrazu w SIS.484. Wydaje się.Zjawisko zacierania jest niezwykle ważne i bardzo interesujące.i. PAMIĘĆ KRÓTKOTRWAŁA W roku 1954 dwoje psychologów z Uniwersytetu Indiana.478.. Obecnie często stosuje się sygnał maskujący po tachistoskopowej ekspozycji materiału. Prosili oni badanych.•uiienia z wyrazami: dom-jabłko-książka niż z trzema spółgłoskami: C-X-P? Porów• uniy krzywą oznaczoną „trzy spółgłoski" i krzywą oznaczoną „trzy wyrazy"..h trzech liter (były to same spółgłoski) a ich odtworzeniem przez osoby badane. że liczba jednostek nie ulega r. jeżeli drugi obraz pojaw się zanim w pełni zakończy się analiza pierwszego. np. aby „liczyła szybko". najwidoczniej występują dwa różnzjawiska. bądź też. równym odstępowi micd/-.p!>wie różnych odcinków czasu. sygnału przerywa przetwarzanie pierwszego. Osoba badana ma dokonywać tego liczenia w • :• : dość szybkim bądź po prostu mówimy jej.ianie.:\\ ilą eksperymentu.iwania pozwala eksperymentatorowi na dokładne ustalenie tego czasu. Na przykład.-nowej wskazano.niętajcie. J. Ńr/ywa oznaczona na rysunku „Trzy spółgłoski" przedstawia wynik opisanego przed .. Zadanie jest trudniejsze niż się . Liczyli oni w szybkim tempie wstecz trójkami3. Dlaczego tak się dzieje? To bardzo proste: w przerwie między ekspozycją tych trzech liter a późniejszym ich przypomnieniem badani musieli wykonać określoną pracę umysłową. Są prawie -iHyczne. Przedstawia on szybkość zapominania materiału. występuje zsumowanie śladu jednego sygnału z obrazem drugieg.pomnieć sobie wszystkie trzy spółgłoski. tylko 40% badanych mogło "/. co się stanie. „Liczenie wstecz trójkami" polega na tym. Może to doprowadzić do obniżenia się wyrazistości albo jasności zacierającego się obrayn pierwszej figury. sygnałem a bodźcem maskującym. Na osi -. ponieważ system : 'sdnio uzyskanej wartości... pod warunkiem.475. tym samym zmniejszając możliwości jej przetwarzania. Spójrzcie na rysunek 9-8. jakiego potrzebuje osoba badana na przetworzenie materiału. Lloyd Peterson i Margaroi Peterson. 487. Bez maskowania SIS utrzymuje obraz. Po pierwsze. ma bardzo małą pojemność i niezwykle krótki żywot. \ nawet więcej. Niezależnie od tego. jak daje się wyjaśnić zjawisko zacierania. jeżeli osoba badana zamiast trzech spółgłosek będzie miała •• czynienia z trzema wyrazami? Czy pamięć będzie pracowała inaczej mając do . Źródło: Murdock (1961). aby zapamiętali trzy litery i po i 8 sekundach odtworzyli je z pamięci. Na osi poziomej oznaczono czas między momentem ekspozycji •. zmiana rodzaju materiału podlegającego zapamiętaniu w zadziwiająco -uiym stopniu wpływa na zapamiętanie. metodę tu opisan. można z powodzeniem wykorzystać. •: widoczniej nie jest to system SIS opisany w poprzednim paragrafie. A jednak okazało się. wskazuje na szybkość. jeżeli między ekspozycją trzech A'!głosek a ich odtworzeniem upłynęło zaledwie 6 sekund.i liter. jaki procent osób badanych przypomniało sobie materiał po . czas potrzebny do przetwarzania tegn sygnału można precyzyjnie kontrolować.. albowiem pojawienie się drugiego (maskującego. aby w ślad za ekspozycją liter stosować sygnały maskujące.v operacji.481. Kiedy jeden sygnał pojawia się po drugim. RYSUNEK 9-8. że przez cały ten czas badani zajęci byli liczeniem wstecz trójkami). Jedna z metod pozwalająca ustalić. Dzięki temu. że jest to zupełnie proste zadanie. Zadaniejego polega na głośnym podawaniu wyniku odejmowania liczby „tiv. że badany rozpoczyna to zadanie od jakiejś losowo wybrany trzycyfrowej liczby. z jaką system dokoni. na przykład obraz twar/\ ludzkiej szybciej niż litery? O ile szybciej? Aby to stwierdzić.. aby podawała kolejne wyniki " •' upie narzuconym przez uderzenia metronomu. że badani nie mogli zapamiętać tych trzech liter. :) . który dostarczył jednak zaskakujących wyników. a więc 487. podając w różnych momentach sygnał maskujący. Jej pojemność '• ' -::iak nie jest tak bardzo wrażliwa na wielkość przechowywanych w niej jednostek. Po drugie proces przetwarzania pierwszego sygnału może ulec zaburzeniu. jak widać. chociaż SIS przechowuje sygnał przez jakiś czas po jego pojawieniu się.ik myślicie. Który z dwu procesów dominuje zależy od rodzaju pojawiających się kolejno obrazów. jak szybko następuje przetwarzanie eksponowane! litery. Liczh. Jakie zatem mechanizmy są odpowiedzialne za działanie tego systemu pamięci? • i ięć ta. Spróbujcie sami. Zastosowanie maskow. polega na tym. co uniemożliwia precyzyjne określenie czasu.y'''-: 1 Fen prosty eksperyment ilustruje główną właściwość systemu pamięci krótkotrwałej. (1959) przeprowadziło bardzo prosty eksperyment. Oba procesy zachodzą jednocze*nie. które badany może wymienić w czasie przetwarzania.. należy posłużyć się tą sanu techniką badań. ale czasami jeden z nich jest wyraźniejszy od drugiego. Czy może on przetwarzać informację figuratywną.

że procesy myślowe powinny oddziaływać na kodowanie wewnętrzne-kodowanie oddające sens materiału. gżenie obrazu liter w trakcie wymawiania z dźwiękami. a nie do tej. poproście osobę badaną.tam badani mylili C i O. w sekwencję . istnieje kilka teorii rozpoznawania mowy przez człowieka. mają one charakter artykulacyjny. słowną opisującą ten obraz. jak trzymamy tekst drukowany. Błędy w przypominaniu z pamięci krótkotrwałej Zacznijmy od prezentacji pewnej sekwencji sygnałów wzrokowych. to litery F i X są sobie bliższe fonetycznie4 Podobnie jak C.badany widział litery w momencie ich eksponowania i proszono go następnie. Trzeba uznać konieczność jednolitości materiału wejściowego. kryje się zdrowy rozsądek. które opierają się na jednym lub drugim z wymienionych mechanizmów. w którym informacjzachowuje się przez czas nieograniczony. Aby dotrzeć do informacji przechowywanej w pamięci długotrwałej w sposób jak najbardziej efektywny. jak kąt. wskazują. że pamięć krótkotrwała stanowi późniejszy etap w całym systemie przetwarzania informacji. że zamiast niej podaX.'. które przypominane jest częściej jako T aniżeli jako O. a nie F Chociaż F i E są do siebie bardziej podobne. W tym wypadku mogą u „omylić się dźwięki. konieczne do ich wymówienia. lecz raczej sekwencyjne ruchy mięśni. (Przyp. Do tej 4 . że dowolna para grzmiących podobnie dźwięków mowy powinna powstawać również w podobny sposób. Są to trywialne zmienne fizyczne: zapamiętaniu podlega sens słów. czy prosto przed sobą czy też pod pewnym kątem. Wymowa ang. czy zdanie wypowiedziane zostało wolno czy też szybko. że słowa przedstawione w postaci wizualnej są kodowane poprzez 0 . jest bardzo prawdopodobne. Prowadziłoby to do pomyłek •. które eliminują tak nieistotne zmienne. prostu nie mogą przeczytać fragmentu wydrukowanego tekstu bez przekształcania wyrazów w ich obrazy akustyczne? To właśnie obiecują nam na kursach szybkiego czytania. jak to zrobić. Cenne byłoby wyraźne rozdzielenie ich obu. aby je napisał. problem określenia znaczenia sygnałów sensorycznych jest bardzo skomplikowany.„stycznych. że materiał wchodzący do danego systemu przekształcany jest w jakąś jednolitą formę. mogą pojawiać się wówczas błędy wzrokowe. Jest oczywiste. Początkowo obserwacje tego typu wydawały się oczywiste i zrozumiałe. że słowa zamieniają się nie w dźwięki. / małymi wyjątkami błędy wynikające z pomylenia podobnych dźwięków zbiegają się z błędami związanymi ze zbliżoną artykulacją. żeby przekształcać słowa widziane w jednostki słyszalne. czyli pojawią się błędy artykulacyjne. Ale jest również możliwe. Kiedy osoba badana popełnia błąd. poi). Ale w samym założeniu. eliminowały również i inne aspekty? Jak wykazała analiza przedstawiona w rozdziale 3. Nie jest ważne. tu ślad utrzymuje się 0U1 20 sekund. Wyniki te zapoczątkowały wiele eksperymentów oraz interpretacji teoretycznych. to czyż nie jest naturalne.-v sądziliśmy. co widzimy? Ale czym jest w istocie to „wypowiadanie"? Chociaż słyszycie siebie. Czy mowa wewnętrzna jest absolutnie niezbędna dla procesów werbalnych? Jeżeli tak jest rzeczywiście. żeby te same mechanizmy. Różnica ta wynika stąd. to w rzeczywistości słyszycie własną cichą mowę wewnętrzną. Bezwzględnie byłoby nonsensem przechowywać najdrobniejsze detale każdego oddzielnego sygnału. czy też.) Dlaczego ludzie po . Trudność polega na tym. jest bardziej prawdopodobne. a nie jego postać fizyczną. a nie to. . ich wygląd zewnętrzny. w którym się znajdujemy. wyraźnie nie troszcząc się o to. że wyrazi się on w napisaniu litery o brzmieniu podobnym do tej. co czytają. być może. że nie ma potrzeby zamieniać na słowa tego wszystkiego. nie . . że powinniśmy zapamiętywać właśnie słowa. co widzimy. losowany będzie do oznaczenia tego. A oto kolejne pytanie: Czy rzeczywiście wspomniane błędy wynikają z brzmienia wymawianych wyrazów. Wielu ludzi słyszy samych siebie tak jakby wypowiadali to. x i f=eks i ef. Błędy. korzystne będzie przekształcenie wszelkiej informacji w tę samą wspólną formę. że jest to pamięć krótkotrwała. jakie uda jej się przypomnieć. to co powiedzieć o ludziach głuchych od urodzenia? Radzą sobie z czytaniem. że obraz wzrokowy w trakcie czytania zmienia się i iv coś związanego z brzmieniem lub wytwarzaniem słów. Jasne jest jednak. Jeżeli badany popełnia błąd starając się przypomnieć sobie literę F. bez względu na i to. ale nigdy C i T. które wymawia się podobnie. Jednak w opisanym tu eksperymencie nie proszono osoby badanej. która podobna jest do niej wizualnie. że w procesie kodowania informacji wzrokowej w pamięci krótkotrwałej informacja ta przybiera formę akustyczną. na przykład |jter alfabetu. po co zatem zachowywać w ! pamięci te różnice? Czyż nie byłoby sensowne. Omyłki akustyczne. że nie \ przekształcamy obrazu wzrokowego pokoju.ten przechowywał informacje jedynie przez ułamek sekundy. nie oznacza to jednak. Podobnie zresztą sens zdania nie ulegnie zmianie. czy zostało ono wypowiedziane czy też odczytane. Aby sprawdzić zapamiętanie tych liter. które tu omawiamy. Jeżeli wypowiadamy sami słowa i zdania. A jak odbywa się zapamiętywanie obrazów wzrokowych? Jasne. którą stara się sobie przypomnieć. pod jakim widziane są litery. żeby zapisała wszystkie litery. Na domiar złego pojawia się dodatkowe pytanie: Po co w ogóle potrzebne jest kodowanie akustyczne? (W dalszej części tej książki termin „kodowanie akustyczne" . red. W rozdziale 3 mówiącym o systemie rozpoznawania obrazów przytaczaliśmy przykłady błędów przeciwnego rodzaju . Kiedy sygnał wzrokowy znajduje się na pierwszym etapie rozpoznawania obrazów.lc-jak na razie-nikt nie wie. Nie jest to również system pamięci długotrwałej. W tej pamięci materiał nie pozostaje dług '• wynika z tego. aby ustnie podała zapamiętany materiał . '.. że I dajemy pierwszeństwo teorii akustycznej przed artykulacyjną.

bez świadomego powtarzania. . na których tle dźwięczy. to w takim wypadku zdolność zrozumienia głosu zdeterminowana jest stosunkiem poziomu sygnału do poziomu szumów. 9-9). Rozpatrując ten proces. to szumy. Wyobraźcie sobie taką sytuację. wyobrażając sobie w myśli każdą kolejną literę alfabetu. wraz z upływem czasu ślad stopniowo zaciera się. jedna z poprzednich siedmiu nowinna zaniknąć. jak nieuniknione są błędy w trakcie interpretacji Slosu.ak słaby. że zapominanie wywołane jest interferencją ze strony nowo prezentowanych jednostek. Następnie ten rozpoznany obraz odebranego materiału zostaje wprowadzony do jednego z pustych pojemników pamięci krótkotrwałej. to nie ma wpływu na zwiększenie pojemności systemu pamięci. Zwróćcie uwagę.Powtarzanie Znaczenie mowy wewnętrznej ujawnia się też w innych sytuacjach. Przede wszystkim należy założyć. Jeżeli dojdziecie do dziesięciu. a następnie policzcie znaczki. że powtarzanie wzrokowe jest powolniejsze od akustycznego. Prześledźcie wzrokiem alfabet tak szybko jak tylko potraficie. równocześnie stawiając po każdej dziesiątce znaczek na papierze. zacierający się ślad sygnału i odświeża go. to po wprowadzeniu ósmej jednostki. Powtarzajcie to przez równe 10 sekund.im jest on głośniejszy. że zawsze będzie utrzymywał właśnie siedem jednostek ani więcej. to znaczy szumów. Jak szybko można powtarzać? Mowa wewnętrzna charakteryzuje się prawie taka. upominanie jako skutek interferencji. przy niskim stosunku sygnału do szumów będą pojawiać się błędy w trakcie RYSUNEK 9-9 Utrzymanie materiału w pamięci krótkotrwałej w wyniku powtarzania możliwe jest tylko w takim wypadku. Nowo wprowadzone jednostki charakteryzują się wyrazistością (siłą). którą chcemy utrzymać przez czas dłuższy niż kilka sekund. Jeżeli zachodzi potrzeba powtórzenia większej partii materiału. w której staramy się usłyszeć jakiś cichy głos wśród innych głosów . na przykład na literach alfabetu5. Aby określić szybkość przebiegu mowy wewnętrznej. można rozpatrywać pamięć krótkotrwałą po prostu jako izereg pojemników umieszczonych gdzieś w mózgu. pozwala utrzymać materiał przez czas nieokreślony w pamięci krótkotrwałej. na koniec głos może być '. Łatwo jednak możemy tak zmodyfikować strukturę tego modelu. tym łatwiej go rozszyfrowawć. „Tak". Przedstawienie danej jednostki w pamięci to jej ślad pamięciowy. musimy przyjąć. im cichszy . To wyjściowe przyjęcie ograniczeń pojemności pamięci krótkotrwałej zakłada. że powtarzacie 8. To powtarzanie materiału podlegającego zapamiętaniu. że nie możemy nawet stwierdzić. a głosy. Ażeby sprawdzić siebie. w myśli „dla siebie". pełni dwie podstawowe funkcje: po pierwsze. że pamięć nie może funkcjonować na zasadzie „wszystko albo nic". Załóżmy. część informacji. są odpowiednio słabsze. że pamięć krótkotrwała może pomieścić ograniczoną liczbę jednostek.tym trudniej. (Oczywiście. zostanie stracona. i „nie". to oznacza. „Nie". Na przykład. Można to sobie różnie wyobrazić. Jeżeli liczba pojemników jest ograniczona. „Nie'. że nie sposób go odszyfrować. Jeżeli ten glos to sygnał. Dokładnie tak. zanim nadejdzie jej kolej w procesie powtarzania. Proces powtarzania jak gdyby podtrzymuje słaby. Rozpatrzmy obie wymienione możliwości. wprowadzając go w ten sposób ponownie do pamięci krótkotrwałej. Im wyrazistszy ślad pamięciowy. weźcie ołówek i liczcie w myśli (oczywiście bezgłośnie) jak możecie najszybciej od jednego do dziesięciu. które wprowadzone zostały wcześniej. który próbujemy sobie przypomnieć na tle innych śladów utrwalonych w pamięci. aby uwzględnić te obiekcje. ma to miejsce jedynie wówczas. zaczynajcie liczyć od nowa. może bowiem istnieć pamięć częściowa.2 jednostki na sekundę. ponieważ każdorazowe pojawienie się nowej jednostki prowadzi do utraty jednej starej. to powtórzenie wszystkiego nie zmieści się w czasie. gdy ilość materiału jest odpowiednio mała. Tak przedstawione zostało powtarzanie na rysunku 9-9: przybiera ono kształt pętli wychodzącej z pamięci krótkotrwałej i ponownie do niej wchodzącej. jeśli dana litera alfabetu zawiera linię poziomą. Przykład ten można odnieść również do pamięci. czy w ogóle go słyszymy czy też nie. tym łatwiej go zrozumieć. Możecie sprawdzić to na innym materiale. te zaś. Jest to ten sygnał. Ile ich macie? Jeżeli doszliście łącznic do 82 cyfr.|uitkiem upływu czasu. Tak więc pięć pierwszych liter alfabetu daje następujące odpowiedzi: „Tak". Możemy przeprowadzić analogię między odszyfrowaniem słabego sygnału z szumów a przypominaniem materiału zacierającego się w pamięci. Model pamięci krótkotrwałej przedstawiony jako automat z pojemnikami jest zbyt uproszczony. /upominanie W jaki sposób materiał znika z pamięci krótkotrwałej? Możliwe są tu dwie drogi: upominanie może być skutkiem interferencji innego materiału albo też po prostu . wyraźnie sprzyja przejściu materiału z pamięci krótkotrwałej do pamięci długotrwałej w celu dłuższego przechowania (rys. ani mniej. że mam\ zapamiętać listę nazwisk lub numer telefonu. albo też całkowicie zapomniana. i że dana jednostka albo jest dokładnie zapamiętana. aż w końcu jest już tak słaby. po drugie. czy przypadkiem nie oszukujecie w tym wyobrażaniu sobie liter. szybkością jak mowa zewnętrzna. powiedzmy do siedmiu. jeśli jej nie zawiera. gdy pamięć krótkotrwała jest zapełniona). na przykład wynika z niego. mówcie głośno „tak". Ostatnia część zatrze się. 5 Pouczająca może być próba wzrokowego powtarzania. Zazwyczaj. Chociaż powtarzanie może dopomóc w utrzymaniu materiału. „Tak". Dowolny prezentowany materiał /ostaje poddany typowemu przetworzeniu w systemie sensorycznym i podlega interprelacji na kolejnych poziomach mechanizmu rozpoznawania obrazów.

jeśli pewna liczba jednostek interferujących (i) pojawi się po jednostce krytycznej. którego ślad jest już staby. Jeżeli tę część siły śladu pamięciowego wyrazimy w postaci współczynnika zapominania/(£ oczywiście. siła śladu jednostki krytycznej obniża się do Kiedy pojawia się jeszcze druga dodatkowa jednostka. Aby zrozumieć. zgodnie z teorią stopniowego zacierania śladów. Zapominanie jako rezultat stopniowego zacierania się śladów w czasie. jaką rolę odgrywa czas w zacieraniu śladów pamięciowych. A w wypadku przypominania nateriału przechowywanego w pamięci krótkotrwałej. W tym wypadku sam czas odgrywa rolę decydującą w zniknięciu materiału z pamięci. Wyobraźmy sobie. siła śladu jednostki krytycznej obniża się do (Ą/). że każda mijająca chwila zmniejsza siłę śladu uprzednio przyswojonych jednostek. Wjaki sposób słabną ślady pamięciowe? Zgodnie z tą teorią trwałość pamięci zależy od liczby wprowadzonych do niej jednostek. będziemy musieli przyjąć założenie. początkowo równa A. że w momencie początkowym. w miarę jak pojawia się nowy materiał (rys. Kiedy jednostka pojawia się po raz pierwszy. Wystarczy zatem wstawić w miejsce / (liczba jednostek interferujących) t (ilość czasu). tworzy się jej ślad o sile. A. Siekiera Pies Królowa W rzeczywistości. co zachodzi w trakcie wyładowywania się kondensatora albo w procesie rozpadu substancji radioaktywnej. . Drugą hipotetyczną przyczyną ograniczenia pojemności pamięci krótkotrwałej jest proces zależny od czasu: im dłużej jednostka pozostaje w pamięci. tym staje się słabsza. Jeżeli od momentu pojawienia się jednostki krytycznej upłynęło t sekund. 9-10).PRZETWARZANIE ROZPOZNAWANIE SENSORYCZNE OBRAZÓW Jabłko PAMIĘĆ KRÓTKQTRWi wypominania sobie materiału. w zależności od liczby pojawiających się jednostek.= -ln(/). Poza tym jednak przypomina to bardzo opisaną wyżej teorię interferencji. którzy wolą mieć to wyrażenie w postaci wykładniczej przy użyciu e. to możemy prześledzić los określonej jednostki (nazwijmy ją jednostką krytvc~ną). mówiąc inaczej. siła jednostki krytycznej będzie równa Ą/'-siła śladu pamięciowego maleje w postępie geometrycznym. to siła jej śladu. mogą przekształcać je na równoważne wyrażenie: Af = Ae-k>. 6 Słońce Mężczyzna Opona RYSUNEK 9-10 gdzie A. Czytelnicy.' czyli A/2. każda chwila działa w istocie tak samo jak działa pojawienie się kolejnej nowej jednostki w teorii interferencji. Pojawienie się każdej nowej jednostki powoduje obniżenie siły śladów wszystkich jednostek poprzednich o pewną stałą wartość procentową w stosunku do ich uprzedniej wartości. Kiedy pojawia się jednostka dodatkowa. przedstawia pewną wartość w przedziale od 0 do 1). błędy będą miały głównie •liarakter akustycznych podobieństw między słowami przechowywanymi w pamięci. siła jej śladu równa jest A. będzie teraz wyrażała się wielkością równą Ą/'6. ^wiedzmy./. podobnie do tego. kiedy jakaś jednostka jest wprowadzona do pamięci. aż w końcu zupełnie zanika.

Jeżeli zapamiętał jedynie d i m. a nie wyrazy. przeanalizujmy wyraz dom. Pojedyncza jednostka pamięci przedstawia się nam jako zbiór trzech cech podstawowych: dźwięków d. to możliwe. Jeżeli zapamiętał wszystkie trzy dźwięki d. ponieważ utratę materiału z pamięci można wyjaśnić zarówno zacieraniem śladów wraz z upływem czasu. to z tej reszty informacji można odtworzyć znacznie więcej jednostek. a następnie otrzymuje ona trudne zadanie wykrywania sygnału przez 30 sek. i . nic już nie kieruje procesem rekonstrukcji. a dotyczy zmiany podatności tych jednostek na interferencję. być może. że przypomni sobie dym albo dom. Teoria interferencji takiej utraty nie przewiduje. Po upływie 30 sekund pamięć staje się bardzo wrażliwa. że w pamięci krótkotrwałej nogą wystąpić błędy akustyczne. Oczywiście będzie to poważne uproszczenie. że przypomni sobie dok. 1971). Jeżeli jedna cecha zostanie zgubiona. A zatem • każda z cech wyrazu dom może zostać zapomniana. że przypomni sobie łom. jak wyraz ten jest ^prezentowany w pamięci krótkotrwałej? Przyjmijmy. Jeśli utrudnimy powtarzanie dając osobie badanej jakieś inne zadanie. tak że w pamięci pozostał jeden tylko dźwięk (d. jakie mogą być odtworzone na podstawie pozostałych cech (plus wiedza o tym. Fakt ten potwierdza w pewnym stopniu przypuszczenie. Rezultaty tego rodzaju eksperymentów wskazują na konieczność znalezienia jakiegoś kompromisu między dwoma teoretycznymi wyjaśnieniami. Jeżeli zapamiętał tylko d i o. co pozostało. to nowe zadanie może wywołać interferencję i słabe przechowanie materiału w pamięci. w jaki sposób charakter samych jednostek wyznacza to. Widocznie po upływie 30 sekund następuje jakaś zmiana w pamięci-zmiana. a także dom. które mogą być przechowywane w pamięci. i. m. niezależnie od pozostałych. o i m. dog albo dom. że w pamięci przechowywane są specyficzne cechy.. o lub m). jak i interferencji wynikającej z pojawienia się nowego materiału. Wystarczy jednak nawet drobna interferencja. że cały wyraz składał się z trzech elementów). po czym sprawdzamy zapamiętanie liter. Jeżeli zgubione są dwie cechy. analizuje jego trzy cechy i stara się odtworzyć wyraz. żeby nie robiła niczego dn momentu sprawdzenia zapamiętanego materiału. Zgodnie z teorią zacierania się śladów wraz z upływem czasu materiał zostanie zapomniany. Jeden ze sposobów przeprowadzenia takiego eksperymentu polega na postawieniu osobie badanej tak trudnego zadania. że jest to niewątpliwie wynik potwierdzający prawdziwość teorii interferencji. ale wystarczająco ilustrujące proponowane pojęcia. a równocześnie tak różnego od poprzedniego. która nie obejmuje zdolności do przypomienia sobie wprowadzonych uprzednio jednostek. jak i interferencji (Reitman. Okazuje się. Ale to jeszcze nie wyszystko. że należy przechować w pamięci jednostkę „dom". Na przykład. Widzieliśmy. Tak więc Jeśli początkowo eksponujemy osobie badanej szereg liter w celu ich zapamiętania. Przeanalizujmy teraz właściwości rekonstrukcyjne pamięci krótkotrwałej. Załóżmy. że nie wywoła interferencji. jak pojawiają się błędy akustyczne w trakcie rekonstrukcji na podstawie częściowej informacji. W takim wypadku jest jasne. który one reprezentują. Pełne zachowanie materiału w pamięci w tego tynu eksperymencie może być zarówno wynikiem powtarzania. to powstaje możliwość uniknięcia zarówno powtarzania liter. Zapewne zapominanie w procesie pamięci krótkotrwałej jest skutkiem zacierania się śladu w wyniku upływu czasu. Nie utrwala się ona jednak jako całościowa jednostka. Trudność tego eksperymentu polega na stworzeniu takich warunków w których badany „nie robiłby nic". to możliwe. tom. prawda. że prawidłowy wyraz względnie często może zostać odtworzony w i wyniku pomyślnej rekonstrukcji z tego. a szansę na przypadkowe trafienie są niewielkie. to liczba wyrazów. Jeżeli zaś zatarły się wszystkie trzy cechy. a następnie stworzyć takie warunki. jak i braku interferencji j rezultaty eksperymentu niczego nie udowodnią. tym mniejsza jest liczba jednostek. że przesłonią one ślad (Atkinson i Shiffrin. jest ograniczona. Zwróćcie uwagę. też nam to niczego nie powie. to możliwe. Jeżeli nie ma on istotnie nic do roboty. jak i wpływem interferencji. że w czasie jego wykonywania nie będzie ona mogta powtarzać przedstawionego uprzednio materiału. bądź też do podniesienia się poziomu szumów do tego stopnia. Jednym z takich zadań może być wykrywanie słabego sygnału eksponowanego na tle szumów. 1971). Proces rekonstrukcji w pamięci. Wydaje się więc. że trzeba zapamiętać następującą listę liter: . Akustycznie wszystkie one przypominają oryginał. leży gdzieś pośrodku. pom. że każdy dźwięk jest pewną cechą. należy przede wszyskim przedstawić osobi badanej materiał. iaka jest natura śladów w pamięci krótkotrwałej? Jeden z prezentowanych uprzednio mirtów dostarcza nam bardzo ważnej informacji. kiedy do wyjaśnienia określonego zjawiska proponowane są dwie teorie. także nawet niewielka interferencja powoduje jej zniszczenie. Celem naszym będzie ustalenie. | i. o. Kiedy badany próbuje przypomnieć sobie ten wyraz. że w pamięci gromadzone są oddzielne cechy. W trzydzieści sekund po podaniu materiału do zapamiętania badani odtwarzają go prawie bezbłędnie.Zapominanie: upływ czasu czy interferencja! Aby przeprowadzić rozstrzygający ie„ dotyczący obu tych konkurencyjnych teorii. Zobaczmy. brak jakichkolwiek oznak zacierania śladu pamięciowego wraz z upływem czasu. właściwości pamięci Wróćmy ponownie do pytania dotyczącego podstawowej jednostki przechowywania. to powtarza wcześniej przedstawiony materiał. że im dłuższa jest nazwa prezentowanej jednostki. który mimo wszystko wyodrębnia się nadal z otaczającegogotła szumów. aby doprowadzić bądź do obniżenia siły śladu poniżej poziomu szumów. Jedno z wyjaśnień wiąże to zjawisko z istotnym obniżeniem się siły śladu pamięciowego. załóżmy na moment. co z nich zostanie zapamiętane. Jeżeli zapamiętał tylko o i ni. Jak to często bywa. to przypomni sobie wyraz dom. Załóżmy.

o n. c. które sześć cech zostało zachowanych. R i S. Jednakże proces rekonstrukcji nie zawsze przebiega tak pomyślnie. . że uda się nam przypomnieć wszystkie sześć liter. i.. to do wykonania lego zadania niezbędnych byłoby dwanaście cech. że ułożyło się w pamięci sześć cech. tak więc w . dźwięki „o" absolutnie nie przyczyniają się do zapamiętania tej listy. Przy pewnej zręczności i odrobinie szczęścia jest bardzo prawdopodobne. DO PO NO CO BO TO Są tu następujące cechy: d. a proces rekonstrukcji powinien doprowadzić do wyodrębnienia •. k. Jeśli się poszczęści. może ikazać się trafne.e ". nawet wówczas.ks k. t. c. Ile nazw liter można zapamiętać? Zależy to od tego.o • c.ks . b. że zapamiętanych zostaje tylko sześć cech.o Załóżmy.e .e i.o p. peW Podobnie. Średnio z dowolnego ciągu sześciu cech można prawidłowo przypomnieć sobie nazwy 3-4 liter. Jeżeli rozdzielone zostały w następujący sposób: b. że w trzech wypadkach jednostki pamięci to . N. że pamięć krótkotrwała może pomieścić jedynie sześć cech.a : \ysZystkiego sześć liter.f e. że pojemność pamięci krótkotrwałej jest ograniczona. Jeżeli nie istniałby proces rekonstrukcji prawdopodobnych liter opartej na posiadanej informacji. P.m Wiemy.a e. L. e. Zwróćcie uwagę na to.ł b. Rozważmy możliwość zapamiętania takiej oto sekwencji liter. to wszystkie sześć jednostek będzie można zrekonstruować: d.L B X K F' M System pamięci zatrzymuje ich cechy akustyczne. Możliwe jest tworzenie takiej sekwencji wyrazów. W końcu jakaż inna litera poza X kończy się na „ks"? Załóżmy.f to prawdopodobnie wszystkie sześć liter może zostać przypomnianych prawidłowo po prostu w drodze rekonstrucji elementów spółgłoskowych w nazwach liter. jak to czyniliśmy uprzednio. Istotna wartość tej demonstracji polega na tym.ficch z nich. które ten proces skomplikują. Jak dużo liter (spółgłosek) zaczyna się na „e"? F. kiedy przypominanie wynika z domyślania się. Działa w niej proces rekonstrukcji zestawiający z dostępnej informacji najbardziej zgodną z oryginałem reprezentację tego. co było odebrane. a mianowicie: e. że pozwala ona nie tylko na określenie |jczby cech utrzymujących się w pamięci krótkotrwałej. M.o t. n. Nawet w takim wypadku proces rekonstrukcji może przynieść zadowalające rezultaty. W ten sposób zupełnie przypadkowo można poprawnie przypomnieć sobie ną liczbę liter. 1 . ale wskazuje również na inne ważne jej aspekty. W danym wypadku załóżmy. mając w pamięci jedynie sześć cech. po jednej dla każdej litery w sposób następujący: e.o b.

to jednak do rekonstrukcji tej jednostki potrzebne będą tylko niektóre spośród nich. Po. BO. że domyślimy się reszty. a później ginie po nich ślad.n". Materiał układa się doskonale w pamięci krótkotrwałej. Różnicę między wyrazistością materiału znajdującego się jeszcze w pamięci krótkotrwałej a szczupłością i ubóstwem pamięci w odniesieniu do pozostałego materiału można wvkazać z łatwością. w zupełności wystarczają do rekonstrukcji słowa CONNECTICUT. X. Okazuje się. Z rejestru liter L. to dźwięki te plus wiedza o tym. 10 ! SZCZĘKA RYSA PSTRĄG 13 ' PLAMA 14 15 17 18 19 . żeby zakodować CONNECTICUT . TŁOK Zapamiętanie bardzo długich słów.). że wyraz jest nazwą stanu.0 OD PAMIĘCI KRÓTKOTRWAŁEJ pO PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ przypuśćmy. Aby móc to określić. jakie były jednostki początkowe? Njc uda się tego zrobić.0 . rzeczywiście potrzeba dużo cech. że polecono zapamiętać następującą listę: CONNECTICUT MASSACHUSETTS PENNSYLVANIA CALIFORNIA ALABAMA MISSISSIPPI Początkowo może się wydawać. na przykład nazw stanów. gdy w pamięci pozostały tylko cechy .e". red. że w trakcie spotkania towarzyskiego podano Wam numer telefonu lub też przedstawiono któregoś z uczestników tego spotkania. Ponadto. Przez kilka sekund znacie nazwisko czy też numer telefonu. niż jednostek akustycznie podobnych. Średnio wynosi to cztery i pół litery. CO. B.. TO. NO. co jest równie możliwe. że jest ich mniej: jeśli przypomni się chociaż część słowa. Załóżmy. jest duża szansa na to. z tego ostatniego zapisu można zapamiętać mniej jednostek niż z poprzedniego. niż inny. „t". poi. F i M możemy zazwyczai przypomnieć sobie od trzech do sześciu liter. STOS : ' KLAMKA 3 | ZIMNY 4 . Mówiąc ogólnie można przypomnieć sobie więcej jednostek różniących się akustycznie. K. Ale jeżeli właśni.. ale nigdy nie osiąga pamięci długotrwałej. Długie słowa często przypominają się lepiej niż krótkie.0 .wypadku zagubienia cech „o" nie wystąpią błędy w przypomnieniu. Jeden rodzaj materiału łatwiej da się zrekonstruować z cech. Średnio przypomina się w przybliżeniu trzy. że nawet wówczas. które mogą być przypomniane. . trudności: . które pozostały w pamięci. jakie cechy zostah zachowane. Ale gdy pojawią się jednostki DO. one pozostały. Tabela 9-1* A 1 . Spróbujcie na podstawie tych sześciu cech określić.10 SMRÓD TAŚMA 16 | MROK LISTA PRZEMYT KACZKA DUŻY * Uwaga: Listy wyrazów z tabeli 9-1 stanowią przystosowane do właściwości języka polskiego (długość wyrazów) tłumaczenie list oryginalnych (Przyp. . w pierwszym wypadku zapamiętamy również porządek liter. trzeba wiedzieć co nieco o procesie rekonstrukcji. w procesie rekonstrukcji pojawią się znaczn. Analiza ta zmusza do głębokiego zastanowienia. w drugim oczywiście nie wchodzi to w rachubę. Liczba cech w pamięci nie określa bezpośrednio liczby jednostek.o . że zapamiętanie długich nazw z tak dużą liczbą znaków będzie trudniejsze. nie stanowi specjalnego problemu dla tego systemu. Faktycznie. po prostu dlatego. w zależności od tego. Wcale nie musi tak być. Chociaż. to można przypomnieć sobie od zera do sześciu jednostek.o .o . w zależności od zachowanych cech.' SPODNIE 5 6 8 9 UKŁUĆ KŁODA INNY PŁACA B CZAS PCHAĆ WIĄZAĆ DOM MUFKA SZKIC MOWA DAL WRZEĆ DWÓR RYGIEL RĘKA BRUD SKRZEP POZA WITAĆ ZASTÓJ TŁOK KAMIEŃ KOŚĆ C KRUK NUDA OPAŚĆ TALERZ ZGRZYT DROGI ŚMIGŁO SZARPAĆ TYKA ZIELE ŚMIECH ATAK PIEC WIR BRZEG UDZIAŁ ŚNIEG FAŁDA WĄŻ ZŁOŚĆ D IDEA STADO KLUCZ ONA PIEŃ BODZIEC KARTA KĄPAĆ UCZYĆ ŁÓŻKO OPAR SKOK TRON GRYŹĆ SIEĆ ŁABĘDŹ CENA SUNĄĆ PUSTY PYŁ E WĘZEŁ WIĘC BAWIĆ GRUCHAĆ GLON PRZESYT TRWAĆ PANNA TALERZ PLOTKA ŚCIANA DAĆ CZYSTY DRZEWO RÓJ WIĄZ JĘK SKLEP PIÓRO SKAŁA F KRÓTKI ŻART ROZWÓJ STOPIEŃ RZADKI PRÓBA TŁUM CZAPKA SZYBKO POKAZ TREL BAWIĆ BUŁKA MĄDRY BLOND MÓWIĆ SZKAPA GNIEW KSIĘŻYC SANKI 7 .k-uh-n-e-t-i-k-uh-t.

. Pozostała część krzywej odzwierciedla inny proces . Jeśli za R przyjmiemy procent przypomnień. to pomoże Wam ona znzumieć istotę tego typu eksperymentu oraz ułatwi orientację w analizie rezultatów RYSUNEK 9-12 \ 20jednostek. w 1962 r. Większość ludzi. ale nie z Au jednocześnie. zdołaliście zapamiętać. dając na każde słowo 2 sekundy zamiast jednej. Tak na prawdę to nie jest jedna krzywa i należy podzielić ją na dwie części. zanim podejmą próbę przypomnienia sobie reszty. że najkorzystniej będzie.tych wyrazów. Słowa znajdujące się na końcu listy zapamiętywane są lepiej od pozostałych. wyrazów. mieszczonych w tabeli 9-1. że badanym Na ty su nku 9-12 procent przypomnień z pamięci długotrwałej nie może być po prostu dodany do procentu ^/ypomnień z pamięci krótkotrwałej. p.' ukazującego się na ekranie. jeżeli zwolnić czas ekspozycji.wydobycie informacji z pamięci długotrwałej7. Murdocka Jr. Dziewiętnastu badanym odczytano listę 30 wyrazów nie powiązanych ze sobą. które nie zostały już -tworzone (przypomniane) z pamięci krótkotrwałej. W 5 do 10 sekund po zapisaniu odczytano im nową listę. . w pamięci czasowej. na każdą RYSUNEK 9-11. jeżeli uda im się jak najszybciej odtworzyć ostatni z przedstawionych wyrazów. albo gdy badany stara się przypomnieć sobie od razu inne wyrazy. Po skończeniu każdej listy dano 1. zanim pojawi się następny. albo w formie napi-. Zakładamy raczej. to ginie zawartość „rezonatora". Większość badanych szybko uczy się natychmiastowego opróżniania pamięci krótkotrwałej przed przejściem do następnych wyrazów. w tempie jednego wyrazu na sekundę. Ta ostatnia część krzywej przedstawia przypominanie z pamięci krótkotrwałej. Ostatnia jednostka zapamiętywana jest w 97% przypadków. albo z pamięci krótkotrwałej. Na przykład. Źródło: Murdod (1962). W tym wypadku prezentowana była lista składająca się z 30 wyrazów: przedstawiono procent przypadków przypominania każdego z nich..Przypuśćmy. tak że w czasie jednej sesji eksperymentalnej badani zapamiętywali tylko 20 list). Przeprowadźcie ten eksperyment wykorzystując 20 wyrazów ?. ekspozycji 20 wyrazów. że poproszono Was o wyuczenie się listy nie powiązanych ze soh. W wyniku takiej analizy otrzymamy krzywą kolejnej pozycji przedstawioną na rysunku 9-11. jakie dany wyraz zajmował na liście. w zależności od ich miejsca na liście. różnica polegała jedynie na tym. W części krzywej dotyczącej pamięci krótkotrwałej nie notujemy zmian. Skąd o tym wiemy? Przede wszystkim pewne procedury wpływają tylko na jeden rodzaj pamięci. Tak więc całościowy procent przypomnień jest sumą procentu wyrazów przypominanych z r.5 minuty na zapisanie-w porządku dowolnym . Krzywa kolejnej pozycji stanowi ważne narzędzie w ręku psychologa. wykonując to zadanie. Procedura ta powtarzana była 80 razy (w ciągu czterech dni. ~ 'J \ po 2 sek. to uzyskuje się rezultaty takie jak przedstawione na rysunku 9-13. jesteście proszeni o przypomnienie sobie tylu z nich. to . 1 sekundę na odebranie każdego wyrazu. a na inny nie. jak to pokazano na rysunku 9-12. że dana >'dnostka (dany wyraz) jest przypominany albo z pamięci długotrwałej. Jeden ze sposobów analizowania rezultatów tego eksperymentu polega na ponumerowaniu wyrazów w porządku zgodnym z ich występowaniem.. z uwzględnieniem miejsca. z której łatwo je wydobyć pod warunkiem braku przeszkód. natomiast iv wynikach dotyczących pamięci długotrwałej jest dostrzegalna poprawa (Dane te pochodzą również z badań Murdocka. aby uzyskać całościowe przypomnienie.imięei krótkotrwałej plusprocent tych wyrazów przypominanych z pamięci długotrwałej. Każdy z tych wyrazów prezentowany jest oddzielnie.. Jeśli w tym czasie prowadzona jest rozmowa. Przytoczone tu dane pochodzą z eksperymentu przeprowadzonego przez Benneta B. albo też wypowiadany jest jasno i wyraźnie.Rezonator" ten to oczywiście nic innego jak pamięć krótkotrwała. a następnie określeniu prawdopodobieństwa ich odtworzenia. ile tylk. W końcu. które badani zapamiętali. Jeśli poddacie się sami tej próbie.. Ostatnie wyrazy znajdowały się w czymś w rodzaju rezonatora {„echo box"). Macie dokładry. sądzi.

poczynając od wybranej liczby trzycyfrowej. Bardzo łatwo możemy sami przekonać się o tym przeprowadzając taki eksperyment. które oddziałują na pamięć krótkotrwałą. która ponownie potwierdza. W takich eksperymentach osobom badanym stawia się trudne zadanie. podczas gdy części odnoszące się do pamięci długotrwałej są różne. co ułatwia wprowadzenie większej ilości informacji do pamięci długotrwałej. po przedstawieniu całej listy. ale nie mają wpływu na pamięć długotrwałą. Zwróćcie uwagę na to. powtarzać je i świadomie dążyć do wyuczenia się możliwie największej ich liczby. trzeba zapobiec natychmiastowemu przypominaniu przez badanych wyrazów z pamięci krótkotrwałej w końcowej fazie eksperymentu. Rezultaty podobnego eksperymentu przedstawione są na rysunku 9-15. Z tego względu osobom badanym. gdy badani nie będą się starali zapamiętać eksponowanego im materiału. że powinny one niezwykle uważnie spostrzegać każde z eksponowanych słów. 1965). zacznijcie „liczenie wstecz".RYSUNEK 9-13. przedstawiono listy składające się z 20 wyrazów i każdy wyraz eksponowany był przez 2 sekundy). Jest oczywiste. 9-14). Źródło: Murdock (1962). Zakłada się. na przykład 978. Ważne jest wiec dokładne prześledzenie tych procesów. Jeżeli ten świadomy wysiłek nie występuje. jeżeli poświęcą mu zbyt mało uwagi? Uwzględniając to wszystko. że w takiej sytuacji nic się nie znajdzie w pamięci trwałej-po prostu niczego się nie nauczą. poczynając od dowolnej liczby trzycyfrowej. Na pamięć krótkotrwałą dłuższy czas ekspozycji nie ma wpływu. co powiedzieliśmy do tej pory. Oczywiście. Można przedstawić również sytuację odwrotną: czynniki. że procesy uwagi zajmują ważne miejsce w fazie interpretacji przekazu. Zmieniając liczbę eksponowanych jednostek na liście i czas ich ekspozycji. daje się do wykonania zadanie polegające na liczeniu trójkami wstecz. możemy przypuszczać. że ostatnia część krzywej jest całkowicie spłaszczona: brak jest pamięci krótkotrwałej. to tylko bardzo niewielka część podanej informacji zostanie przekazana do pamięci długotrwałej. dodatkowy czas pozwala badanym dłużej pracować nad materiałem i powtarzać go. że aby to uzyskać. Przez ten czas wasza pamięć krótkotrwała ulegnie całkowitemu zatarciu. Przypominanie z pamięci krótkotrwałej znika (Postman i Phillips. możemy uzyskać rodzinę krzywych (rys. że komponent pamięci krótkotrwałej jest jednakowy na wszelkich krzywych. Jakie są granice i . Źródło: Afurdock. RYSUNEK 9-14. Jest rzeczą oczywistą. Co stanie się wówczas. Kiedy dojdziecie do końca listy. Liczcie możliwie najszybciej przez około 20 sekund. Weźcie 20 wyrazów z tabeli 9-1 i czytajcie je w tempie jeden wyraz na sekundę.

Ale. Dlatego . można określonym ciągiem wydarzeń. Można wybrać sobie dowolną rozmowę prowadzoną w pokoju i przysłuchiwać się jej.-jjiTiujemy się. gdy występują nieważne szczegóły.odpowiednich cechach fizycznych. musimy odejść od dotychczasowego toku naszych rozważań i przedstawić główną linię badań nad procesami uwagi zachodzącymi w trakcie przetwarzania napływającej informacji. Można selektywnie wyławiać sens z całego hałasu na przyjęciu. możliwości uwagi? Aby odpowiedzieć na te pytania. nie patrząc w tekst. jeśli słuchacie jednej z nich. którymi w danej chwili nie . Po zdarzenia. Zadanie wasze polega na prześledzeniu jednego z nich (przekazu właściwego) i ignorowaniu drugiego (przekazu niewłaściwego). Zastanówcie się nad zadaniem . tak jakby istniał jakiś wewnętrzny przełącznik. aż nie zostanie to przerwane przez pojawienie się czegoś ważniejszego. Stoicie wraz z grupką ludzi. Teraz. ale jest niemożliwe uczestniczenie równocześnie w dwu lub w jeszcze większej liczbie rozmów. Źródło: Postman i Philips u nk długo. z prawej czy też lewej strony. można podtrzymywać kilka rozmów.zakreskowazachodzących równocześnie. nie zwracając uwagi na inne wyrazy.RYSUNEK 9-15. Ale jeśli niezakreskowanych? Czy pamiętacie któryś z nich? Czy zauważyliście.. Nawet wówczas. niepożądane jest koncentrowanie na nim całej uwagi. Bez tej selektywnej niem. kiedy pojawiają się inne istotne . możecie podsłuchać rozmowę prowadzoną z tyłu za wami. powtarzał się dwukrotnie? Prawdopodobnie nie. powiedzcie o swoich spostrzeżeniach dotyczących wyrazów wyłapując trochę słów z każdej z nich. przejdą niedostrzeżone. Z drugiej zaś strony. bez Ale do jakiego stopnia byliście w stanie przeanalizować materiał niewłaściwy z konkurencji lub interferencji ze strony innych zdarzeń. ponieważ moglibyśmy uchwycić sens zachodzą. . przepuszczający przekaz o zdolności życie stałoby się chaotyczne. kiedy chcemy ogarnąć . które nas interesują. wokół was znajdują się inne grupy. w danym wypadku. Oczywiście.. sens każdej z nich gubi się.. i wyłączać ją. wyodrębnić je z wielu innych posłużyć się określoną cechą fizyczną tego przekazu.leźy znaleźć sposób pozwalający śledzić nawet te zdarzenia. Aby oddzielić przekaz właściwy od niewłaściwego. Spróbujcie zrobić to z tekstem przedstawionym na rysunku 9-16.informacji. choć wania? Jeżeli w pamięci nie pozostało nic z tego odrzuconego przekazu. które w efekcie mogą okazać się ważniejsze. że każdy wyraz rozmowy te są choć trochę poważne. Którą z rozmów usłyszycie? Mimo hałasu możecie wybrać tę rozmowę. którą zechcecie usłyszeć. teorię uwagi często byłoby to pożądane. Człowiek może z pewnym powodzeniem koncentrować swą uwagę na jednej Uwaga to swego rodzaju broń obosieczna. przełączać naszą uwagę w momencie. gdy bezpośrednio interesuje nas tylko jeden można by wstępnie sformułować w następujący sposób: materiał niewłaściwy analizociąg wydarzeń. zdolność do Mamy oto pierwsze nieprecyzyjne jeszcze wskazówki dotyczące sposobów wyboru rozumienia różnych rozmów prowadzonych jednocześnie jest ograniczona. a odrzucający całą resztę. pozostałe rozmowy będą dla was stracone. na ile konieczne jest określenie jego ogólnych cech fizycznych. bowiem inne wany jest tylko na tyle. ale tylko Ta hipoteza wstępna jest jednak nazbyt prosta. gdyby każde z nich występowało w izolacji. że znajdujecie się w licznym towarzystwie na hałaśliwym przyjęciu. uwaga rysunku 9-16? Czy rzeczywiście odrzuciliście go wyłącznie z powodu braku zakreskoogranicza nasze możliwości obserwowania wszystkich zachodzących zdarzeń. śledząc przy tym ich ogólny sens. Na rysunku 9-16 i 9-17 przedstawione zostały różne jrukowane przekazy. Na tym polega KYSUNEK 9-16 zjawisko selekcji uwagi. z wyłączeniem innych. Przeczytajcie zakreskouaną część przekazu na głos możliwie najszybciej.oekty. Pożądana tym przetwarzanie materiału niewłaściwego zostaje przerwane. zbyt dużo. jest zdolność do koncentracji uwagi na jednym zjawisku. II ybór przekazów /acznijmy od eksperymentu. cych w świecie zdarzeń tylko wtedy. Z jednej strony pozwala nam iść w ślad za istotnej dla niego części tekstu. ZJAWISKA UWAGI Wyobraźcie sobie. chociaż każde z nich zagłusza inne.

co właściwie jest przetworzone. zamiast po prostu stosować się do instrukcji i przetwarzać wyłącznie informacje o odpowiednich cechach fizycznych. Po zakończonym eksperymencie osobie badanej zadaje się pytania dotyczące treści prezentowanego materiału. musimy upewnić się w tym. 9-18).byk . nie czekając na zakończenie zdania. kierując się tym. Eksperymentator może ocenić. Czy naprawdę koncentrowaliście się wyłącznie na zakreskowanym przekazie. aby zobaczyć. jaka część uwagi koncentruje się na informacji istotnej. w przeciwnym bowiem razie nie występowałaby tendencja do przestawienia się na wyrazy niezakreskowane . jakiego typu informacja będzie wydobyta z nie śledzonego przekazu. że było ono zbyt łatwe i wobec tego zyskałby czas na to. W zadaniu tego typu osobie badanej odczytywana jest na głos seria wyrazów. Jest oczywiste. szturchając was w bok). przykładowo w granicach 10%. Dopiero wówczas możemy przystąpić do określenia. Spróbujcie powtarzać ten tekst. niech następna osoba siądzie obok Was z drugiej strony i zacznie czytać drugi urywek. czy cała uwaga została skoncentrowana na jednym zadaniu. Ponownie przeczytajcie możliwie jak najszybciej tekst zakreskowany. że osobę badaną prosi się o równoczesne powtarzanie przedstawionego jej materiału. Jeżeli zaczniecie popełniać błędy. osoba odczytująca powtarzany przez was materiał powinna zwrócić Wam na to uwagę (np. Równoczesne powtarzanie materiału (Shadowing). Aby określić. że tekst kontynuowany jest w części niezakreskowanej.. Wskazówki fizyczne przydatne są do wyodrębnienia informacji istotnej od nieistotnej. Spróbujcie przeprowadzić podobny eksperyment na sobie. musimy zastosować takie zadanie eksperymentalne. może to oznaczać. Potem. Jedno z często stosowanych zadań polega na tym. Następnie podaje się materiał eksperymentalny do drugiego ucha (czasem stosowany jest materiał wzrokowy) (rys. nie pozostając w tyle. Jeżeli materiał nieistotny odrzucany zostaje wyłącznie na podstawie jego ogólnych cech fizycznych. tj. Jednakże dokonując wyboru słów. jakie szczegóły potrafi sobie przypomnieć. Nawet nie powinniście zauważyć. aby badany nie mógł powtarzać słów zbyt wiernie. a jej zadanie polega na powtarzaniu jednocześnie każdego wyrazu na głos. W takiej sytuacji osoby badane muszą poświęcać zadaniu znaczną część uwagi. Zaproście jeszcze dwie osoby. Niech jedna z nich siądzie obok Was i czyta na głos w określonym tempie tekst z tej książki lub też z jakiegokolwiek czasopisma. Powtarzajcie każde słowo w miarę jak jest wypowiadane. Zazwyczaj zaleca się stosowanie materiału o takim stopniu trudności i odczytywanie go w takim tempie. ile uwagi poświęcił badany zadaniu. a zdanie właściwe rozwija się w części niezakreskowanej. Większość ludzi jednak zaczyna czytać wyrazy niezakreskowane. które należy przeczytać. kierujemy się czymś więcej niż cechami fizycznymi. które zostały mu przedstawione. powinniśmy przynajmniej mieć możność zmierzenia. Trudno jest wykonać to zadanie. Czytać należy równym jednostajnym głosem. to wówczas bez trudności możemy kontynuować czytanie zakreskowanego materiału. czy też trochę oszukiwaliście (oczywiście nieumyślnie) i patrzyliście również na pozostałą część przekazu. v'SUNEK9-18 zwłaszcza gdy materiał podawany jest w dostatecznie szybkim tempie. W ten sposób na podstawie ewentualnego wzrostu liczby popełnionych przez niego błędów będziemy mogli określić. śledzić również drugi. Problem polega więc na tym. że do tego potrzebujemy lepszego sposobu śledzenia procesów uwagi. powinniście pominąć.dom . co on zawiera? Jeżeli chcemy określić granicę pojemności uwagi. czy zmienia się koncentracja jego uwagi na'zadaniu polegającym na powtarzaniu. Spróbujcie. aby móc określić. jeśli uda mu się wykonać zadanie bezbłędnie. Co się teraz wydarzyło? Niespodziewanie zakreskowane zdanie przeszło w ciąg nic powiązanych ze sobą wyrazów. (Jest rzeczą ważną. kiedy pasują one do kontekstu. którą. podczas gdy Wy dalej powtarzacie pierwszy (do tego celu można wykorzystać przypadkowy zestaw wyrazów z tabeli 9-1). śledząc dzięki temu sens zdania. gdy już potrenujecie powtarzanie.) Tak więc w typowym eksperymencie osobę badaną prosi się o powtarzanie określonego wybranego materiału (zazwyczaj odtwarzanego z taśmy magnetofonowej). żebyśmy mogli stwierdzić. Jeśli to nam się nie uda. Spróbujcie użyć w tym eksperymencie . Pomińcie całkowicie część niezakreskowaną. jak dalece wiernie powtarza on wyrazy.człowiek . ponieważ.kot RYSUNEK 9-17 przedstawionym na rysunku 9-17. żeby zająć się czymś innym. a co odrzucone. czy rzeczywiście osoba badana zajmuje się wyłącznie jego wykonaniem. zgodnie z instrukcją. nie przerywając powtarzania pierwszego przekazu. który przekazywany jest przez słuchawkę do jednego ucha. aby badany nie popełnił zbyt wielu błędów. jaka część informacji może być wydobyta z materiału niewłaściwego.

>Jie jest zdolny do: Rezultaty te potwierdzają. czy w ogóle słyszał głos.j? przełącznik. 1 chociaż materiał właściwy podlega dość pełnej analizie (z udziałem wszystkich poziomów przetwarzania omówionych w rozdziale 3 o rozpoznawaniu obrazów). na które nie zwraca uwagi. czy język uległ zmianie w trakcie eksperymentu. czy dźwięki tworzą sensowny przekaz językowy. który przepuszcza do dalszej analizy wyłącznie sygnały właściwe (rys. Co odbieracie lub zapamiętujecie z drugiego przekazu'' Większą część opisywanych tu wyników badań dotyczących równoczesnego powtarzania można z łatwością sprawdzić na sobie samym. określenia. nie rozpoznaje języka. że zamyśliliście się w trakcie wykładu. lub nawet pogrążeni w marzeniach. odróżnienia mowy od bezsensownych dźwięków. a następnie na tej podstawie wybiera materiał właściwy. które nas interesują. . że osoba badana rejestruje przede wszystkim najprostsze właściwości sygnałów. . z wyjątkiem tych. na przykład równoczesnym powtarzaniem wyrazów. jeżeli nawet ich nie rozumiemy. Kiedy badany jtarannie powtarza przedstawiony mu materiał. niewłaściwego. Chociaż w przełączeniu uwagi z marzeń na słowa wykładowcy nie uczestniczą żadne mięśnie czy części ciała. ponieważ rzeczywiście „słyszymy" nie śledzone z uwagą dźwięki. i blokujący ostałe. na przykład znaczenia słów. ciągle jeszcze możliwe jest. na które chcemy zwrócić uwagę. ale w jednym śledzimy wykład. co wymaga interpretacji. Dźwięki głosu wykładowcy docierają do Waszych uszu. że przypomni sobie co nieco z dodatkowych informacji. przepuszczający sygnały. że dzieje się to na poziomie analizy cech. System ten wydaje się ogólnie użyteczny w procesie uwagi. że szczegółowa RYSUNEK 9-20 . przypomnienia sobie treści przekazu. na czym koncentruje się nasza uwaga. jak to przedstawiono na rysunku 9-19. Wygłaszane kwestie pozostają niezrozumiałe. Świadomym wysiłkiem woli można przerwać stan zamyślenia i zacząć słuchać wykładu. jak gwizd. zauważenia Jakich sygnałów. a w drugim nie.zróżnicowanego materiału informacyjnego do obu przekazów. Z kolei fakt. Przetwarzanie odrzuconego przekazu Kiedy jesteśmy całkowicie pochłonięci jakimś zajęciem. . lub gdy znajdujemy się jakby w transie w czasie czytania dobrej powieści. przypomnienia sobie. Jest to oczywiście prawda. możliwe. stwierdzenia. Jednakże w pewnym miejscu musi znajdować . że mechanizm analizy cech poddaje wszystkie sygnały choćby pobieżnej ocenie. . rozpoznania języka przekazu. W jakim punkcie zachodzi moment przełomowy? Gdzie następuje zastopowanie analizy treści wykładu? Najprostsze wyjaśnienie teoretyczne jest takie: sygnały z otaczającego środowiska przechodzą przez systemy sensoryczne i znajdujące się w nich mechanizmy analizujące. stwarza badanemu możliwość zauważenia i zapamiętania. analiza wszystkich innych napływających sygnałów najwidoczniej dość wcześnie zostaje przerwana. W obu wypadkach „słyszymy" głos wykładowcy. ze pewne aspekty materiału. Jak gdyby jakiś wyłącznik odciął naszą świadomość od dopływu wszystkich sygnałów. oZ Nawet proste badania nad uwagą pozwalają stwierdzić. wyodrębniając go z pozostałego. odbiór wykładu będzie całkowicie odmienny. Wydaje się. a nawet nie wie. aby zaobserwować. jakie sygnały w ogóle występują. . jest zdolny do: . to subiektywnie wydaje się nam. Wyobraźcie sobie. ale nie pozostawiają żadnego śladu w świadomości. 9-20). Następnie włącza się przełącznik. czv ma to wpływ na trudność zadania. lub będąc w teatrze czy też w kinie. czy głos męski został zastąpiony żeńskim. . Nie dostrzega ona tego. na ^óry nie jest zwrócona aktywna uwaga. mogą zostać dostrzeżone. Fakt. że mechanizm selekcji dokonuje oceny cech fizycznych napływającej informacji. że całkowicie pochłonęło nas to.

Żadne z tych słów nie pozostało w pamięci. Taki rezultat nie stanowi niespodzianki. prosi się badanych. na którym jego uwaga nie była skoncen- RYSUNEK 9-21 /?. Móre zostały przedstawione na rysunku 9-15. chociaż może sobie przypomnieć wiele pozycji z początku listy (rys. Oczywiście. Najwidoczniej uwaga potrzebna do powtarzania wyrazów całkowicie pozbawiła badanych zdolności do analizowania informacji docierającej do drugiego ucha. przy czym każde słowo było powtarzane 35 razy. Do tego potrzebny jest jedynie jakiś mechanizm hamujący. Jednak tak się nie dzieje. podczas gdy do drugiego ucha docierały w tym samym czasie powszechnie używane słowa angielskie. aby powtarzać lub strukturalizować słowa angielskie. że opisywany tu mechanizm uwagi okazuje się zgodny z systemem rozpoznawania obrazów który omówiliśmy wcześniej. badany nie będzie już mógł przypomnieć sobie niczego z tego materiału. Wystarczą pewne cechy ogólne aby można było odróżnić głos ludzki od innych dźwięków. a następnie sprawdzić. Następnie. ale bez udziału komponentu pamięci któtkotrwałej. to pewna część informacji. Ważne jest. a przepuszczający inną. dajemy osobom badanym do równoczesnego wykonywania kilka zadań. Z jakiego powodu zapamiętywanie końcowych pozycji nie występuje w . RYSUNEK 9-2la. jest pamięć. może zostać przypomniana. Ale zjawisk tych jest więcej. okazuje się. które docierały do tego właśnie ucha. Źródło: Madigan i McCabe (1971). za pomocą których układ nerwowy może stworzyć logiczny ekwiwalent przełącznika. Jeżeli od razu sprawdzamy zapamiętanie. Co się wtedy dzieje? Jedyna logiczna odpowiedź polega na tym. Jedyne. co zapamiętali oni z innych rzeczy. że wyniki powinny nieco przypominać te. Później następuje sprawdzenie tego. Eksperyment kontynuowany jest dopóty. Kiedy przeprowadzimy eksperyment w taki sposób. powinny być takie jak na rysunku 9-2la. nawet rozpoznać języka. Cel eksperymentu polega na tym. że sprawdza się stopień zapamiętania natychmiast po prezentacji każdej listy. ale na razie nie ma potrzeby tworzenia spekulatywnego schematu połączeń. na której nie była skoncentrowana uwaga? Czy doszła do pamięci krótkotrwałej? Aby ustalić. blokujący informację dotyczącą jednej rozmowy. co potrafią ze wszystkich wcześniej prezentowanych list.. że badany zupełnie nie pamięta pozycji. należy zaraz po ekspozycji tego materiału przerwać wykonywanie zadania. i załóżmy. występujących równocześnie. dopóki nie zostanie przedstawionych 50 różnych list. Co dzieje się z pamięcią w sytuacji wyłączenia uwagi? Aby to zbadać. Ale jeżeli odstęp czasu między prezentacją materiału a sprawdzeniem stopnia jego zapamiętania wyniesie 30 sek. Okazuje się. Przypominanie ich będzie odpowiadało standardowej krzywej kolejnej pozycji. że badani mogą wydobyć ze swej pamięci krótkotrwałej kilka ostatnich jednostek. Prosty model przełącznika z powodzeniem wyjaśnia omawiane dotąd zjawisk uwagi. przedstawionej na rysunku 9-2 la. to przełącznik.analiza sygnałów nieistotnych zostaje przerwana na poziomie wyodrębniania cech ogólnych. po prostu przedstawiamy ten proces za pomocą logicznego schematu wchodzących w grę funkcji. że osoby badane otrzymują listy wyrazów do zapamiętania. Ale czy badani rzeczywiście słyszeli te słowa? Jak daleko przedostała się ta informacja. dodatkowo napływająca informacja rzeczywiście dociera do pamięci krótkotrwałej. które poddamy analizie. czy materiał leżący poza strefą uwagi trafia do pamięci krótkotrwałej. Istnieje również inny sposób przedstawienia wpływu uwagi na pamięć krótkotrwałą. Po zakończeniu eksperymentu sprawdzono zapamiętanie słów. którymi posługuje się układ nerwowy. w jakim się mówi. czy badani pamiętają z niego cokolwiek. ale związanych z innym zadaniem. Zwróćcie uwagę na podobieństwo między zadaniami z równoczesnym powtarzaniem tekstu a liczeniem wstecz. W jednym z eksperymentów proszono osoby badane o powtarzanie wyrazów przekazywanych przez słuchawkę do jednego ucha. W czasie wykonywania zadania polegającego na liczeniu wstecz uwaga zajęta jest liczeniem bezpośrednio po przekazaniu informacji. istnieje wiele sposobów. Źródło: Madigan i McCabe (1971) irowana. ale na tej podstawie nie można określić niczego więcej. co dodaliśmy. 9-216). które występowały jako ostatnie na każdej liście. Przyjmijmy. stanowi przeszkodę w zrozumieniu ich sensu. Inaczej mówiąc. Ale tu może zaniknąć bez śladu. aby przypomnieli sobie wszystko. która utrzymuje się jeszcze w pamięci krótkotrwałej. Pamięć bez uwagi Pierwszym zjawiskiem. W trakcie wykonywania zadania polegającego na równoczesnym powtarzaniu tekstu uwaga skoncentrowana jest na napływającej informacji. aby badani musieli skoncentrować całą uwagę na wykonywaniu jednego z zadań. Oczywiście badani nie mieli czasu na to. bez żadnego uprzedzenia. Jeżeli uwaga skoncentrowana jest na czymś. Różnorodne mechanizmy synaptyczne komórek nerwowych stwarzają takie możliwości.

przełącznik. Możliwe więc. Jeżeli w trakcie eksperymentu z Model osłabiacza równoczesnym powtarzaniem.M. nieoczekiwaną próbę. w którym mieliście za zadanie odczytać zakreskowany tekst nie zwracając uwagi na niezakreskowany? Nagle sensowne zdanie. osoby badane dobrze wiedziały. uczestniczące w przekazywaniu materiału z jednej pamięci do drugiej. na które uwaga nie była dwie osoby cierpiały wskutek uszkodzenia mózgu. że system pamięci krótkotrwałej może się powinna połączyć wiele aspektów. ale materiał ten nie jest całkiem stracony. ponieważ są one rzeczywiście najtrudniejsze do zapamiętania. osoba badana często zauważa.zasadą „wszystko albo nic": informacja albo przechodzi.imię do ucha. Wystarczy w tym celu wyobrazić sobie. czego Wróćmy ponownie do modelu uwagi. rzeczywiście istnieje niezależnie od tego. przekształciło się w bełkot. że koncentrowali zatem swoją uwagę głównie na początkowych pozycjach z każdej listy. Ale mieliśmy już podobieństwo. podczas gdy w eksperymencie przedstawionym na rysunku 9-15 pewna część tych pozycji była zapamiętana? Jedno z możliwych wyjaśnień polega na tym. a samo zdanie kontynuowane było w postaci słów niezakreskowanych. że pamięć chwilowa należałoby oczekiwać biorąc pod uwagę model przełącznika. że uszkodzenie mózgu miało wpływ na mechanizmy mające sens zbliżony do zadania. Te sobie w pewnym stopniu materiał docierający kanałami. na to Jkazję przekonać się. materiału docierającego do tego ucha. 9-22). że całkowity brak jadani dostrzegają swoją omyłkę. Wyławia z drugiego kanału słowa trwała była sprawna. Po pierwsze. Na przykład. jaki materiał przepływający kanałem będącym poza sferą uwagi przechodzi przez przełącznik. zatrzymują się i przepraszają. Nie zwracali uwagi na ostatnie pozycje. Strategia ta RYSUNEK 9-22 doskonale odpowiada początkowej części eksperymentu. Po trzecie. że przełączy się on z ucha. chociaż pamięć krótko. problemy związane z tym modelem: jednym z nich jest bardziej precyzyjne zdefiniowanie. że nastąpi sprawdzenie zapamiętania słów ze wszystkich uprzednio prezentowanych list. W eksperymencie którego wyniki ukazane zostały na rysunku 9-15. nie reagując na nic więcej. Powinno tkie jednak prowadzą w zasadzie do tego samego stwierdzenia: badani uświadamiają to przypomnieć Wam opis dwu pacjentów H. zbudowane z TEORIE UWAGI zakreskowanych słów. Pozostają jednak inne uczestniczących w spostrzeganiu i rozpoznawaniu obrazów. licząc na to.A. Czy pamiętacie przykład. że jeżeli zajdzie konieczność natychmiastowego przypomnienia sobie tych informacji. nagle Problem związany z przełącznikiem polega na tym. musi być również zgodna z zasadami organizacji systemów urządzenie przełączające. które należało omijać. nierzadko mencie ze zwykłym przypomnieniem znajdujemy potwierdzenie tego. albo też nie. Łatwo można zrozumieć. to jest duże prawdo. Zarówno w eksperymencie z równoczesnym powtarzaniem tekstu. co nie pozwoliło im uczyć się nowych skierowana. Natomiast w eksperytnen. przytoczony w rozdziale 8. uwagi dotyczącej napływającego materiału może spowodować normalne zapamiętanie Można stosować szereg różnorodnych wariantów omawianego eksperymentu. i N.eksperymencie przedstawionym na rysunku 9-216. ale przed tym. ale też całkowity brak przechowania go w pamięci długotrwałej. że urządzenie to działa zgodnie z sensowny ciąg materiału zostanie przełączony do drugiego ucha. nim zadziała różnych procesów uczestniczących w skierowywaniu uwagi na jeden lub kilka sygnałów. gdy badany zgodnie z instrukcją powtarzał wyłącznie materiał docierający do lewego ucha (rys. to pamięć chwilowa obejmuje każdy materiał podlegający Po drugie. musi wyodrębnić i wyjaśnić organizację wyłączać bezpośrednio po analizie cech (rys. że w trakcie przeprowadzania obu eksperymentów badani stosowali różne strategie podziału uwagi. ^ później nastąpi sprawdzenie stopnia zapamiętania materiału. ale okazuje się nieprzydatna. które odbiera informację niewłaściwą. jak i w eksperydrugie ucho. czy uwaga koncentruje się na materiale czy też Jak zatem połączyć te wszystkie dane w opisie procesu uwagi? Teoria ostateczna nie. Kontekst i znaczenie przekazu często wdzierają się do zadania. 9-20). że wypowiedziane zostało jej rzeczy ani też zapamiętywać czegokolwiek nawet na krótko. wszyskrótkotrwałe. musi być zgodna ze wszystkimi danymi eksperymentalnymi. Możliwe jest. jakimi dyspoanalizie sensorycznej. że pewna część informacji przepływającej kanałem nie będącym w . gdy wprowadzimy późniejszą. cie przedstawionym na rysunku 9-21 b (przeprowadzonycm przez Madigana i McCabe'a 1971) badani nic nie wiedzieli o tym. jakie wykonuje. można je będzie wydobyć z pamięci ktrótkotrwałej bez większego wysiłku. Jeżeli tak jest. które odbierało uprzednio tenże materiał. Jest to jedno z możliwych wyjaśnień. a pamięć trwała obejmuje jedynie materiał przepuszczony przez mjemy. Oczywiście nie spostrzega dokładnie uwagi.

które mają szczególne znaczenie albo które pasują do kontekstu przekazu właściwego. Odpowiednio zatem należy zmodyfikować nasz schemat. należy uwzględnić omawiany temat. a jakich nie należy oczekiwać. aby mechanizm aktywnej syntezy mógł zbudować wewnętrzny model środowiska. Wówczas będzie można kreślić. To znaczy. czyli urządzenie ograniczające ilość przepływającej informacji. Rysunek 9-24 przedstawia pełny system . I właśnie to obserwujemy. Model procesu aktywnej syntezy 'rzechodzimy teraz do omówienia modelu uwagi mającego wiele wspólnego z systemem ozpoznawania obrazów. Aby zapewnić taki wynik. ale nie powodujące jej całkowitego zablokowania. W ten sposób kontekst może z góry uprzedzać mechanizmy spostrzegania. że proces analizy przez syntezę przebiega w sposób nadzwyczaj graniczony. lo . aniżeli model z przełącznikami. Model z osłabiaczami lepiej zatem wyjaśnia pewne zjawiska uwagi. żeby cała informacja :otycząca sygnału ułożyła się w zrozumiały obraz. Możliwe jest więc przyjęcie następującego rozwiązania. tak że •k jeden zespół sygnałów korzysta z dobrodziejstw rozszerzonej analizy. Doszliśmy tam do wniosku. pozwala to na skierowanie podstawowego wysiłku na kanał główny. ale w pamięci czasowej przechowywane są wszystkie sygnały. jakie wyrazy mogą mieć związek z danym zdaniem (a więc. Wywody te są w pełni zgodne z wymaganiami stawianymi mechanizmowi uwagi. Czy model ten może wyjaśnić wszystkie dane eksperymentalne? Jeśli w wyniku osłabienia przepływu informacji w niepożądanym kanale zmniejsza się ładunek energetyczny niezbędny do dalszego jej przetwarzania. Ponadto powinien on dawać jednak możliwość analizowania pewnych słów. działającymi zgodnie z zasadą „wszystko albo nic". jaki będzie następny wyraz. dlatego też w toku analizy sygnałów osłabionych nieuniknione są liczne błędy. dociera jednak do świadomości badanego.RYSUNEK 9-23 -ySUNEK 9-24 centrum uwagi. Oczywiście. takjak to przedstawia rysunek 9-23. zaproponowanym w rozdziale 3. w każdej jednostce czasu biegnie wyłącznie jedną drogą. nawet wówczas. Przede wszystkim jest niezbędne. styl mówiącego i analizę gramatyczną odebranej już części zdania. sprzeczne i wieloznaczne.tych. osłabiacz powinien przełączyć kanały w środku (dania. Oznacza to. Otóż przełącznik działa w istocie jako osłabiacz (attenuator). analiza osłabionych sygnałów nie jest tak efektywna. kiedy ten się pojawi. który stwarza możliwość uzupełniania i porównywania Schodzących sygnałów i tym samym zapewnia dokładne rozpoznawanie nawet w •ytuacji zakłóceń i zmienności napływających sygnałów. Skąd będziemy wiedzieli. jakich sygnałów należy oczekiwać. co jest potrzebne. jakich wyrazów lalcży szukać). który-jak się przypuszcza-został wyłączony. ale wszystkie zawarte w nim e . mimo że odbiór ich został osłabiony. jak analiza sygnałów docierających bezpośrednio. iż system musi być tak skonstruowany. Na podstawie danych uzyskanych w badaniach nad uwagą •lożna dojść do wniosku. . Cóż można powiedzieć o zapamiętywaniu sygnałów niewłaściwych? Nie jest wykluczone. gdy nie Cdzie on zupełnie wyraźny. Rozważcie. Byłoby to zgodne z wynikami badań: przypuszczalnie tylko sygnały poddawane późniejszej analizie przechowywane są w pamięci trwałej. Bez procesu aktywnej syntezy ludno byłoby analizować sygnały zawierające luki. poprzedzającą osłabiacze. oraz metodę regulacji względnj siły osłabiaczy. jaki kanał powinien zostać osłabiony? Wspomnieliśmy o tym. Model ten jest nieco przeładowany. że gdy poprosi się osobę badaną o powtarzanie materiału docierającego do jednego ucha: równocześnie zaś do drugiego ucha przekaże wyrazy: „Dom jest piłkę do Toma". to z dużym prawdopodobieństwem powtórzy ona słowa „John rzucił swoją piłkę do Toma". którym przepływa informacja właściwa.c w analizie sygnałów sensorycznych w znacznej mierze trzeba odwoływać się do mechanizmu aktywnej syntezy. i tym samym iitwić im wybór właściwego sygnału. aby oczekiwania wyłonione w irakcie analizy przetwarzanego materiału mogły wpływać na regulację ustawienia istabiacza do pracy nad przyszłym materiałem.[smenty wydają się niezbędne i system wydaje się zaspokajać stawiane mu wymagania. że bezpośrednio przed osłabiaczem znajduje się jakiś system pamięci. tym samym osłabiacz częściowo spełnia swoją rolę.vraz i pamięcią krótkotrwałą. Aby móc przewidzieć na podstawie •ontekstu zdania.

Jest to proces aktywny i tylko on wymaga poznawczej.ystkich napływających sygnałów. że te same założenia odnoszą się do równoczesnej analizy kilku . żeby pełnej analizie podlegał tylko jeden z nich. aby mógł on uwzględnić równoczesny przepływ pewnej liczby sygnałów. Przyjmijmy.2. Wszystkie pozostałe •ttSUNEK 9-26 . Problem polega na ustaleniu. Dopełnejanalizyniezbędna jest informacja pochodząca z aktywnych mecha„j/inów. Pasywna część analizy nie wystarcza do wykrycia . A teraz przypomnijmy sobie. co począć z wynikiem analizy cech płynących z kanału nie śledzonego.p/.RYSUNl-IK 9.jchyleń i zniekształceń sygnału i do wydobycia zawartego w nim skomplikowanego .słabione. irocesy są pasywne. Powstaje pytanie. ale tylko jeden kanał w określonej jednostce czasu podlega analizie w aktywnej części psiemu.viżnychsygnałów. Sygnały nie analizowane przez aktywną część systemu są w pewnym sensie . Na rysunku 9-25 kanał ten po prostu wisi w powietrzu. Zasadniczy rezultat przedstawiony jest na rysunku 9-25.Przyjmijmy. że tylko proces zwany „aktywną syntezą" może mieć ograniczenia co do liczby dokonywanych analiz w danej jednostce czasu.. ale tak. świadomej uwagi.naczenia. jakie zmiany należy wprowadzić do modelu omówionego szerzej w rozdziale 3.żewszystkiesygnałyanalizowane sąprzez system pasyw*\. automatyczne i prawdopodobnie mogą dokonywać ciągłej analizy .

.nam zbudować dość interesujący system. że pamięć krótkotrwała jest formą rozszerzenia pamięci długotrwałej. pamięć w tym procesie. polegającemu na syntezie sygnałó1. poddawali jest zarówno jednej. poddawany jest równi-: dodatkowemu procesowi aktywnego przetwarzania. prża1-wszystkim dlatego. Ale w przypadku sygnałów przepływający!: przez kanały nie śledzone uwagą. Przyja-:. pozwu'. Informacja uzyskiwana przez kanał. 9-26).Zanim jednak zilustrujemy ten system. Zwróćmy uwagę. Teraz uzyskana została pełna symctiiwszystkie kanały informacji poddawane są procesowi przetwarzania przez pasywną cz-x systemu rozpoznawania obrazów (rys.'•' korzystanie z systemu pamięci trwałej. Przypomnijmy sobie. że w toku analizy przy rozpoznawaniu obrazów niezbędne b. że istnieje pamięć czasowa obejmuj1.. poddaje je różn\>: możliwym analizom i w ten sposób wydobywa wszystkie posiadane przez nie cech1. W modelu z osłabiaczem problem ten rozwiązany został dzięki wprowadzeniu <•• schematu specjalnego systemu pamięci krótkotrwałej-pamięci dla każdego kanńinformacji.. A zatem pasywna analiza informacji nieistotnej -analiza osłabiona-wystarcza. fizyczne. że system pamięci odgrywa tu szczególnie ważną rolę. na który skierowana została uwaga. założenia. jeżeli sygnały nadchodzące z kanału nie śledzonego mają szczególny sens-na przykku: może to być imię osoby badanej. System ten może przełączać kanah. Problem polega na tym. jak i drugiej analizie. czy skierowana jest na nie uwaga LV też nie. Ale mechanizm aktywnej syntezy dokonuje wdanej jednostce czasu tylko jed:kanalizy. Jednakże kanał. na który skierowana jest uwaga. które M zgodne z oczekiwaniami procesu aktywnej syntezy.. zastanówmy się ponownie. tylko te cechy poddane zostają pełnej analizie. W omawianym wypadku jednak możliwe jest nieco inne rozwiązanie. A zatn: system rozpoznawania obrazów przetwarza wszystkie sygnały. ' wszystke nadchodzące sygnały. co reprezentuje konfigura cech wyodrębnionych z sygnału. bez względu na to. aby pogodzić ze sobą olv' formy korzystania z pamięci.1. jaką rolę ne. aby móc określić. porównaniu ich z oczekiwaniami wynikłymi z analizy już odebranych cech. aby przyciągnąć uwagę procesu aktywnej syntezy.

Jego droga poszukiwań opiera się na wydarzeniach ważnych. a kończąc na nowoczesnych systemach komputerowych. Konieczne jest odszukanie całej przechowywanej informacji dotyczącej zadanego pytania. W miarę odnajdywania rozwiązań częściowych konfrontuje je z informacją tkwiącą w zadanym mu pytaniu i w ten sposób formułuje nowe pytania. że nastąpiło to głównie w wyniku logiki. które wznoszą się nad tysiącami zapamiętanych szczegółów. Przede wszystkim dokonuje on analizy samego pytania. W istocie badania procesów przypominania. Aby znaleźć odpowiedź na pytanie. dokonanie oceny ewentualnych sprzeczności i w efekcie zestawienie wszystkich danych tak. Ićdnak w trakcie odpowiadania na nie odkrywamy. Badanie pamięci długotrwałej jest zarówno badaniem procesu rozwiązywania tego lypu problemów. rekonstrukcji myślowej tego. wyróżniających się. potrafi gromadzić olbrzymie ilości danych. Struktura pamięci ODPOWIADANIE NA PYTANIA Kiedy należy poszukiwać informacji? Odszukiwanie obrazu Odszukiwanie informacji jako proces rozwiązywania problemów Poszukiwanie i rozumienie DONIOSŁOŚĆ ROZUMIENIA MODEL PAMIĘCI Zapamiętywanie pojęć Pojęcia pierwotne i wtórne Zapamiętywanie zdarzeń Postarajcie się przypomnieć sobie dom. ODPOWIADANIE NA PYTANIA Prawdopodobnie siła ludzkiej pamięci nigdzie nie ujawnia się tak wyraziście jak w wypadku odpowiadania na pytania dotyczące nagromadzonej wiedzy. aby dojść do najlepszej w zaistniałych warunkach odpowiedzi. gdyż między samymi czynnościami umysłowymi istnieją niewielkie różnice.10. umożliwiające prowadzenie dalszych poszukiwań. będących czymś w rodzaju drogowskazów w pamięci. rozwiązywania problemów. ile rozwiązania określonego problemu. jak i struktury pamięci. które zakłada posiadanie pamięci oraz wydobywanie z niej informacji. gdy uda się odkryć potrzebną informację. wydaje się. Jeżeli zdecyduje się na próbę przypomnienia sobie potrzebnego materiału. to jaką trudność może mu sprawić ich odszukanie. w której te czy inne zdarzenia i pojęcia powiązane są ze sobą w wyniku uprzedniego doświadczenia. Wiele systemów. że sama sprawa wymaga nie tyle „wypomnienia sobie czegoś. które przypominamy sobie. poczynając od tradycyjnych bibliotek. w której ten proces zachodzi. Mózg ludzki nie jest jedynym systemem. czy zostało ono właściwie postawione. Akt przypominania polega na systematycznym stosowaniu reguł w analizie tych przechowywanych informacji. jak gdyby rozwiązywał jakiś trudny problem. co właśnie tam powinno było się znajdować. aby zadecydować. myślenia i operacji myślowych mają wiele elementów wspólnych. czy ma on w pamięci potrzebne informacje. przed którym pojawia się problem odpowiadania na pytania na podstawie obszernych zasobów informacji. a jeżeli tak. W toku analizy takich systemów . zorganizowane są w złożoną strukturę. nie wystarcza posiadanie w pamięci odpowiedniej informacji. w którym mieszkaliście przed laty: z której strony znajdowała się klamka u drzwi wejściowych-z prawej czy też z lewej strony? Oto pytanie. Człowiek usiłujący intensywnie sobie coś przypomnieć wygląda tak. I nawet wówczas. Fakty. to przystępuje do wypracowania strategii poszukiwawczej.

' Telefon Białego Domu ma numer (202) 456-1414. czego i tak nie wie. Procedur poprzedzających proces przetwarzania informacji nie potrafimy jeszcze określić z taką precyzją. na wysiłek potrzebny do jej znalezienia i na szansę powodzenia całej próby. Czy jesteście całkowicie przekonani. to problem może się okazać nie taki trudny. jaką odkryto. Kiedy należy poszukiwać informacji? Pytanie: Jaki był numer telefonu Beethovena? Co odpowiecie na to pytanie? Powiecie.jedną z pierwszych rzeczy. Po tej analizie wstępnej możecie dojść do wniosku. którą trudno jest uzyskać. katalogi czy streszczenia) okazuje się niedostosowana. Niemniej jednak jakiś wszechwiedzący postronny obserwator mógłby w zasadzie twierdzić. Skąd jednak wiecie. Może też być tak. pozwalająca na przechowywanie ogromnej liczby informacji. że kiedy poprosi się Was o przypomnienie sobie czegoś. który zachodzi w pamięci. jakie tylko przyjdzie nam do głowy. kto mógł mieć telefon? Pytanie: Jaki był numer telefonu Hemingwaya? Znowu odmawiacie odpowiedzi. Możecie wyobrazić sobie każde pomieszczenie i tolejno policzyć okna: najpierw w jednym. że występują w niej specjalne procedury analizujące przekaz ze względu na istnienie w ogóle odpowiedniej informacji. Trudności pojawiają się dopiero wówczas. Raczej stanowi o tym jego zdolność odnajdywania na żądanie określonych porcji danych oraz dawania odpowiedzi na pytania odnoszące się do zgromadzonych w nim informacji. na jakie pytania ludzie potrafią udzielać odpowiedzi. że wprowadzenie do nich informacji nie stanowi zazwyczaj głównego problemu. Jaka jednak informacja jest potrzebna. odkrywamy. na prawdopodobieństwo jej obecności w pamięci.zukiwaniu informacji. tak aby można było ustalić liczbę ludzi w wieku do 30 lat. że informacja potrzebna do uzyskania odpowiedzi na dane pytanie znajduje się w systemie i użytkownik może ją uzyskać. że człowiek w sytuacji ciągłego bombardowania przez informacje sensoryczne musi dokładnie wiedzieć. Może on również ocenić koszt poszukiwania informacji. . było to. że informacja istnieje. katalog fiszek w księgarni. Jesteśmy w stanie określić niektóre z nich i w ogólnych zarysach przedstawić ich główne właściwości. że to nonsens. kiedy chcemy tę informację z nich wydobyć. aby pozwalało to nam posłużyć się nimi przy konstruowaniu systemu wydobywania informacji. podobny do pamięci ludzkiej. ciężeniu wszystkich trudności związanych z gromadzeniem informacji rzeczywiście potrafiłby wyszukiwać pożądane informacje? Jakiego typu strategia poszukiwawcza jest tu potrzebna? Jeżeli rodzaj zadawanych pytań znany jest wcześniej. unikalnych aspektach zdarzeń zachodzących w otoczeniu. Zobaczymy dalej. tego rodzaju system organizacji jest niezmiernie użyteczny dla dużego systemu pamięci. Bezspornie. A zatem nie pojemność mechaniczna. jeżeli nawet miał on telefon? Sądzicie chyba. Możemy się wiele nauczyć o istocie procesu przetwarzania informacji. Może się okazać. to nie rzucacie się na oślep w pc ". Wiemy. że byłoby w ogóle bezsensowne zawracanie sobie iym głowy. który mógłby odpowiadać na każde dowolne pytanie. do których organizacyjna struktura pamięci (włączając w to odpowiednie indeksy. ale wiecie o tym. że informacja tego typu będzie niezbędna. ważnych. Po prostu nie znacie tego numeru. że nie znacie tegu numeru? A co z następującymi pytaniami: Pytanie: Jaki jest numer telefonu do Białego Domu? Odszukiwanie obrazu Pytanie: Ile jest okien w Twoim mieszkaniu? Tym razem poszukiwania idą łatwo. Jak zaprogramować taki system pamięci. a następnie umiejętnie zestawić otrzymane wyniki. analizujecie pytanie. jeśli uda mu się prawidłowo sformułować pytania. jeżeli tylko wiadomo było wcześniej przed zebraniem danych. Mamy jedynie niejasne odczucie złożoności związanych z tym reguł. których wcześniej nie przewidywano? Czy można zbudować system przetwarzania danych. duże archiwum albo też pamięć dużego komputera-istnieją takie typy pytań. Ta sekwencja operacji najwidoczniej przebiega w naszym mózgu szybko i nieświadomie. bez uciekania się do skomplikowanych badań. Beethoven zmarł zanim wynaleziono telefon. że mechanizmy takie działają w ludzkiej pamięci. że wymagana informacja w ogóle nie istnieje. żenię znajdziecie jej we własnej pamięci. potem w drugim i tak dalej aż do końca. Jednak w szczegółach nie potrafimy jeszcze opisać mechanizmu tych procesów. że nie znacie numeru Hemingwaya. który z systemów pamięci wzięlibyśmy pod rozwagę-może to być mózg ludzki. stanowi o wartości dużego systemu pamięci. który po przezwy. czy w ogóle można na nie udzielić odpowiedzi. oraz o mechanizmach i procedurach odpowiadania. Po pierwsze. że przy odrobinie wysiłku nie udałoby się zdobyć numeru telefonu Białego Domu1? Kiedy zastanowimy się nad pamięcią ludzką. aby zdecydować. ponieważ pozwala mu to skoncentrować się na nowych. Jaki numer telefonu ma Twój najlepszy przyjaciel? Jaki jest Twój numer telefonu? Przykłady te wyraźnie pokazują. Na przykład. Dzięki temu nie traci on czasu na poszukiwanie tego. jednakże wymagałoby to zbyt wiele wysiłku i starań. względnie łatwo można zbudować system spisu ludności. Ale co zrobić z pytaniami. Niezależnie od tego. Przypuśćmy jednak że spytają Was o kogoś. abyście doszli do przekonania. że możliwe byłoby zdobycie tej informacji. jaka informacja jest mu nieznana. Należy po prostu usiąść i pomyśleć o tym.

czy należy. jak są przechowywane albo jak odszukiwane. jak informacja wzrokowa jest rzeczywiście zapamiętywana. 4. Zaraz. Nie potraficie wyczarować obrazu poszczególnych stron i odczytać z nich określonych słów. Wykorzystawszy już pierwszą wskazówkę „dwa lata temu". to jednak daje on określone wyobrażenie o tym. Jedną chwilkę. 9. Zapis kopii wrażeń wzrokowych potrzebuje znacznego miejsca w pamięci. jak długo w pamięci zachowane są obrazy wszystkich pomieszczeń. ważne jest. wydobywanie informacji wymaga aktywnej konstrukcji i analizy informacji na podstawie określonych reguł i procedur. 6. reorganizacja i kondensacja informacji oraz zapamiętywanie wyłącznie ich głównych cech może spowodować zwiększenie ryzyka tego. co wydaje się ważne. I oczywiście nie ma potrzeby. to był mój ostatni rok w szkole.tak duża dziwna tablica. które przychodzą wam do głowy w trakcie poszukiwania informacji. 8. czy też nie. że badany . w jakich warunkach przeżywane przez nas zdarzenia są zapamiętywane w całości. Ogranicza to zakres i różnorodność sposobów posługiwania się przez nas uprzednim doświadczeniem oraz pytań. Typowe odpowiedzi ludzi mogą wyglądać jak przytoczony poniżej protokół. a w jakich wyodrębniamy i zapamiętujemy jedynie pewne cechy istotne. Początkowo stara się ustalić. bardziej konkretnych pytań (krok 4).. zajmuje się podstawowym elementem postawionego pytania „trzeci tydzień września". nie stara się odtworzyć informacji od razu. Człowiek może wydobywać i poddawać analizie różne obrazy: twarz przyjaciela. Jest rzeczą mało prawdopodobną. co robił przed dwoma laty (krok 2).niepoważny facet. kiedy stawia mu się problem podobnego typu. W porządku. Skąd mam to wiedzieć? (Eksperymentator: „Proszę jednak spróbować". Chociaż protokół ten został sfabrykowany.. Rozbija ogólne pytanie na pytania cząstkowe. A jeszcze lepiej. to był drugi tydzień zajęć w szkole. co widzimy. Przede wszystkim pojawia się pytanie. Dwa lata temu. Przypominacie sobie jedynie wysoce abstrakcyjną wersję własnego doświadczenia wzrokowego... zabierać się do poszukiwań: analiza wstępna wskazuje na to. które upraszczając proces zapamiętywania nie powodują równocześnie utraty szczegółów? Poza wszystkim domy mają wiele rzeczy wspólnych. Jak tylko udaje mu się rozwiązać tę kwestię (krok 3). nie zostanie zarejestrowana. Teraz przychodzą mu do głowy bardziej konkretne wspomnienia (kroki 5 i 6).. przedłuża i komplikuje poszukiwania i może doprowadzić do zaśmiecenia pamięci nieistotnymi szczegółami. która w konsekwencji może okazać się ważna. Zobaczymy. 3. nie została zarejestrowana w protokole. nie trzeba się martwić o odszukanie w przyszłości dowolnej informacji o nich. odrzucając nieistotne szczegóły. Spróbujcie odtworzyć wszystko to. Możliwe.. że pewnego dnia zostaniecie zapytani o ilość okien w swoim mieszkaniu. że w poniedziałki mieliśmy ćwiczenia z chemii. Czy istnieją ogólne reguły zapisu i odtwarzania obrazów. co zostało do tej pory powiedziane w niniejszym rozdziale. Konstruktywny aspekt ludzkiej pamięci jawi się nam w całej pełni wówczas. że on zaczął od tablicy atomów . Tak długo. przeorganizowanego i przedstawionego własnymi słowami. że trudno będzie uzyskać potrzebną informację lub też okaże się to niemożliwe i badany zdecydowanie odmawia podjęcia jakichkolwiek prób (krok 1). aby myślał na głos. system ludzkiej pamięci wykorzystuje te podobieństwa. W procesie wydobywania informacji mechanizmy te współdziałają w określony sposób: jeden wydobywa i tworzy obraz. chce] abyśmy to zapamiętali. 5. Osoba badana najwyraźniej znalazła się w impasie (krok 7). kiedy znajdujecie się w tym czy innym pokoju. Odszukiwanie informacji jako proces rozwiązywania problemów Pytanie: Gdzie byłeś w poniedziałek po południu w trzecim tygodniu września dwa lata temu? Nie zniechęcajcie się od razu. że najlepiej byłoby przechowywać zarówno pełny zapis informacji. jak i procedurą pozwalającą policzyćokna.Przypominam sobie. Nie jest wykluczone. zadajcie to pytanie przyjacielowi i poproście.Zadanie to wydaje się łatwe. sceny z ostatniej wycieczki doświadczenia związane z nauką jazdy na rowerze. Spróbujcie zanotować myśli. Zastanówcie się chwilę. że ludzie pamiętają obrazy i posługują się nimi. abyście myśleli o tym. wiemy bardzo mało o naturze tych obrazów wewnętrznych. Tak czy inaczej nie ulega wątpliwości. a zapamiętując tylko to.. że informacja. wykorzystuje zdobytą informację do postawienia nowych. Tak. abyśmy dysponowali zarówno jakimś obrazem naszych pokoi. jak w czasie rozwiązywania problemów.) 2. drugi zaś analizuje i przetwarza uzyskaną informację. zapamiętujemy w całej pełni. chociażby dachy i ściany. Nie zawsze jednak wszystko to. może uda wam się znaleźć odpowiedź na to pytanie. jak i jej przekształconą. Już wiem. chyba przypomniałem sobie: siedziałem. nie ulega jednak wątpliwości. gdy system musi odpowiedzieć na jeszcze inny rodzaj pytań. Zdaje mi się. A zatem adekwatny model ludzkiej pamięci powinien wyjaśniać. że istnieją jeszcze bardziej wyrafinowane sposoby posługiwania się danymi wyuczonymi na pamięć. jak pracuje system pamięci.. Prawdopodobnie byłem w laboratorium chemicznym. Zupełnie tak. skondensowaną wersję. na które potrafimy odpowiedzieć. Większa część tego. że pamięć nasza potrafi przechowywać znaczną liczbę obrazów z naszego przeszłego doświadczenia. co zachodziło w pamięci między zdaniami 7 i 8. Z drugiej zaś strony. 1. Pomyślałem wtedy. Kiedy jednak zaczyna poszukiwania... Być może. Ten zapis doświadczeń wzrokowych wskazuje na pewne zasady ważne dla analizy strategii odszukiwania. Często analizujemy i kondensujemy napływającą informację... byście zajmowali się liczeniem okien za każdym razem. Trzeci tydzień września-zaraz po wakacjach-to było w pierwszym półroczu. Jednakże oprócz samego faktu. Zachowanie pewnego rodzaju kopii informacji pierwotnej zapewnia w następstwie dużą elastyczność operacji poszukiwania odpowiedzi na pytania dotyczące naszych doświadczeń. Mogłem być w szkole średniej w Pittsburgu. Niezależnie jednak od tego. 1. Nie wiem.. Coś takiego.

Istnieją obecnie metody konstruowania i badania modeli pamięci. to radzimy Wam zapoznać się z dwoma kolejnymi dialogami. Drugi program steruje robotem. który potrafi Kiedy pytanie to zostało postawione 8-letniej córce jednego z autorów tej książki. Tak czy inaczej. system daje w końcu odpowiedź. skoro zarówno gołębie. jak sądzimy. Przeciwnie. dlaczego właśnie gołębie nie mogą prowadzić samolotów. Poszukiwanie i rozumienie Pytanie: Czy gołębie mogą prowadzić samoloty? DONIOSŁOŚĆ ROZUMIENIA Rozumienie to proces dość iluzoryczny. tak aby można było łatwo porównać ze sobą pojęcia dla wyrobienia sobie sądu o ich podobieństwie lub też różnicach. Cóż w istocie znaczy zrozumieć to czy inne słowo? Jak można zorientować się po objawach zewnętrznych. nie jest nowe. Po zastanowieniu się możecie nawet zmienić swój pierwotny werdykt: być może gołąb (po pewnych modyfikacjach gołębia lub samolotu) mimo wszystko potrafi prowadzić samolot2. Podobny pogląd głosili na przestrzeni tysiącleci poeci i filozofowie. jest wynikiem logic/nci analizy informacji dotyczącej obu pojęć. że rozwiązują problem poprzez rozbijanie głównego pytania na pytania szczegółowe i próbują zbliżyć się do rozwiązania przez wielokrotne przeformułowywanie i analizę pytań cząstkowych. Następną reakcją było jednak zastanowienie się.kontynuował poszukiwania w różnych kierunkach stosując nowe strategie poszukiwawcze. które mają tę właściwość. symulującym zachowanie psychiatry. to następne pytanie . Jest ona mieszaniną logicznej rekonstrukcji tego. aby gołąb stał się pilotem?-I przechowywana informacja jest oceniana ponownie z perspektywy tego postawionego w nowy sposób pytania. Studiowanie tablicy pierwiastków. odpowiedź na takie pytanie w nas/yni wypadku nie może być zwykłym przypomnieniem. było ważnym wydarzeniem wjeg0 życiu. uzyskano je od dwu różnych modeli pamięci występujących w tym wypadku w postaci programów komputerowych. że w Waszej pamięci jako część informacji skojarzonej z gołębiem znajdziecie zapis informacyjny o tym. nie zastanawiając się analizuje napływającą informację. odpowiedź. o których wspominaliśmy uprzednio. jakiej udzieliliście. Również jest mało prawdopodobne. porównywanie takie występuje na różnych poziomach. musicie zdobyć się na pewien wysiłek. ! Na to pytanie szybko znajdziecie odpowiedź. Odszukanie tej informacji niewątpliwie pozwoliło mu znaleźć nowe drogi do uzyskania odpowiedzi. Nawet więcej. co powinno być. na ile przybliży mnie to do wyznaczonego celu? Jak tylko zostanie rozwiązany podproblem. Nowym elementem jest fakt. wyraźnie podobnej do procedur rozwiązywania problemu. an. Co więcej. nie jest zdolny do odpowiedzi na pytanie tego typu. twórczy charakter. pamięć rozkłada problem na szereg podproblemów lub podcelów Dla każdego podproblemu pytanie brzmi następująco: Czy można je rozwinąć. to pierwsze przekonywające dowody popierające ten punkt widzenia przedstawili William James (1890) oraz Frederick Bartlett (1932).oczywiście . Poszukiwania mają aktywny. Żaden system gromadzenia danych. Zachowanie takie wskazuje na to. W kroku 8 najwyraźniej gotów jest ponownie przystąpić do odtworzenia tego. czego rzeczywiście doświadczono. z wyjątkiem mózgu ludzkiego.brzmi: dlaczego? Czy gołąb z zasad\ nic może prowadzić samolotu? W tym wypadku problem nie sprowadza się ani do analizy obrazów wzrokowych. Tak czy owak ludzie rozumieją znaczenie napływających informacji i posługują się tym rozumieniem w ocenie aktualnego doświadczenia z punktu widzenia ich uprzedniej wiedzy. że pamięć jest procesem rozwiązywania problemów. Jeśli chodzi o psychologów. W przypadku osiągnięcia powodzenia. czym zajmował się dwa lata temu w poniedziałek po południu. jednak odpowiedź tę z trudem tylko można by tu nazwać prostym przypomnieniem. Ale macie jedynie mglistą świadomość anal'/>. sprawdzając jej zgodność ze swym dotychczasowym doświadczeniem. aby stwierdzić. Drugi etap wymaga znacznie szerszej analizy. Przekonanie o tym. jak i samoloty latają. W konsekwencji . Jest mało prawdopodobne. jaką przeprowadziliście udzielając pierwszej impulsywnej odpowiedzi. W przykładzie tym pamięć jawi się nam jako zbiór zhierarchizowanych pytań i odpowiedzi. że pamięć ludzka nie może być przypadkowym zbiorem faktów. Człowiek jednak. jej pierwszą reakcją był wiech z tej wyraźnie niedorzecznej myśli. W procesie porozumiewania się z DOKTOREM człowiek może wprowadzić do komputera dowolne teksty dzięki maszynie do pisania z klawiszami oznaczonymi literami. że pojęcia „gołąb" i „prowadzenie samolotu" są niespójne logicznie. że możecie odpowiedzieć na to pytanie. Jeżeli nie można iść bezpośrednio do celu. Dowolny model pamięci musi uwzględniać ten podstawowy aspekt pamięci długotrwałej u ludzi. pojawiają się nowe i poszukiwania trwają nadal. Pytanie cząstkowe brzmi: Co jest potrzebne. odpowiedź b^l/it przecząca. abyście kiedykolwiek myśleli o konkretnej możliwości prowadzenia samolotu przez gołębie. czy człowiek lub maszyna rozumie to. co się do nich mówi? Jeśli sądzicie. czy da się ona wyjaśnić w znanych mu terminach. że dysponujemy dziś pewnymi narzędziami analitycznymi pozwalającymi na szczegółowe badanie podobnych procesów. To ostatnie pytanie prowadzi nas do kluczowej kwestii badań nad pamięcią: zdolności rozumienia. z fragmentarycznymi odtworzeniami tego. W pierwszym etapie analizy coś nam sugeruje natychmiastową odpowiedź. Jeżeli. że gołębie nie prowadzą samolotów. «ie głupie. Pierwszy to dialog między osobą a programem komputera nazwanym DOKTOR. informacja w pamięci musi być w wysokim stopniu powiązana i ustrukturalizowana. że może to nie jest . aby rozstrzygnąć. jak widać. też do wstępnego opracowania przekazu czy ustalenia strategii poszukiwawczej w celu uzyskania określonej informacji.

Niemniej jednak może on robić wrażenie na zwykłym obserwatorze. s. Cóż jednak pozwala nam sądzić. że uświadamiamy je sobie dopiero w wypadku ich wyraźnego zaburzenia. jakie napotkaliście w ciągu wielu lat posługiwania się językiem. Drugi program posiada pewien zasób wiedzy dotyczącej klocków i języka Ale czy na pewno rozumie terminy. co tą są minsoki. że sam fakt niezrozumienia słowa i niemożności interpretowania go za pomocą nabytego doświadczenia nie przeszkadza we wprowadzeniu tego słowa do pamięci i przechowywania w niej przez dłuższy czas. Niemniej jednak stwierdzenie to traktujecie inaczej niż poprzednie. ? którymi odpowiednie mechanizmy nie dają sobie łatwo rady. Wszyscy mężczyźni są podobni. Oczywiście. procesy związane ze zrozumieniem przekazu przebiegają tak szybko i automatycznie. co do niego mówią ludzie? Program symulujący wywiad psychiatryczny najzwyczajniej oszukuje Nie ma najmniejszego pojęcia ani o przyjacielach. Niemniej jednak natychmiast odrzucicie to stwierdzenie jako bezsensowne. Nadal nie wiecie. Jak sądzicie. Model. Dlaczego pani myśli. Na przykład zastanówmy się nad następującym stwierdzeniem: Oranz minsoki tankin rakany. Jakie podobieństwo pani widzi? • Nie jest pan zbyt agresywny. macie rację: to bezsens. $ Mieszkam z mamą. a całe wyrażenie jako bezsensowne z punktu widzenia waszego dotychczasowego doświadczenia. że pani ma depresję. istotę procesów pamięci możemy badać na takich przekazach. że boję się pani? • Mój ojciec boi się wszystkiego.przecież człowiek poznaje w toku swego życia średnio około 50 000 różnych słów. że jestem mało agresywny? • Pan się ze mną nie spiera. Jeśli po dwustu stronach tego tekstu zapytamy Was ponownie. Proszę podać przykład. tak aby być rzeczywiście pewnym. i Dobrze. że tekst ten ma jednak jakieś znaczenie. Skąd jednak o tym wiecie? Czy rzeczywiście sprawdziliście wszystkie słowa. Ale jak zbudować system pamięci zdolny do tak szybkiego określenia tego. że takie sprawdzenie nawet nie jest konieczne? Rozpoznajecie od razu te wyrazy jako nowe. gdy myśli pani o ojcu? • Tchórze. to jest niewątpliwe. których używa tak samo.manipulować plastykowymi klockami leżącymi na stole. Możecie przeczytać każde słowo. I właśnie dlatego. 172-173). . że są to rakany. Może minsoki to słowo warte zapamiętania? Odnotujcie. Przykro mi. chociaż nie znacie znaczenia obu tych słów. Wypowiedzi ludzi wydrukowane są specjalną czcionką i poprzedzone symbolem • Odpowiedzi komputera wydrukowane są tym krojem czcionki • Zapoznajcie się z tymi dialogami. Czy ma to jakiś związek z tym. że ciągle mam stan depresyjny. ale myślę. Proszę mi powiedzieć coś więcej o swojej rodzinie. że wyrazu minsoki nigdy nie napotkaliście? Jeśli tak. 10-1. ani o tym. to dokonaliście tego bardzo szybko . dlaczego nie kłócę się z panią? • Bo pan się może obawia. Taka jestem nieszczęśliwa. Czy pani sprawia przyjemność to. co to znaczy „być w stanic depresyjnym" czy w stanie agresji. podobnie jak w przypadku procesów spostrzegania. jak rozmawiający z nim człowiek? Jak to można sprawdzić? Podobnie jak w procesach percepcyjnych. Możliwe. Czego pani oczekuje w ramach tej pomocy? • Być może nauczyłabym się postępować z mamą. Sądzi pani. Przyjaciel przyprowadził panie tutaj? 0 On mówi. Pani ojciec? 9 Pan mi w czymś przypomina mojego ojca. W jaki sposób? i Ciągle czepiają się czegoś tam. co to są minsoki lub rakany. i uświadamiacie to sobie. mój przyjaciel przyprowadził mnie tu. że przyjaciel przyprowadził panią tutaj? c Tym razem prawdopodobnie będziecie skłonni przyjąć. A kto jeszcze z wami mieszka? • Mój ojciec. to prawdopodbnie będziecie mogli przypomnieć sobie. że pan to ukrywa przede mną. czy komputer rozumie to. WSUNEK. Co jeszcze przychodzi pani do głowy. Jak pani sądzi. Źródło: Weizenbaum (1968. że wizyta ta pozwoli pani nie być nieszczęśliwą? 1 Potrzebuję pomocy. iż uda się Warn dowiedzieć czegoś o minsokach i dodacie to nowe słowo do waszego słownika. t To prawda. co nie jest mu znane? A co powiecie o tym stwierdzeniu? Te minsoki to rakany.

Jaki to ma kolor? Przez „ t o " . Ile przedmiotów znajduje się teraz nad zielonymi sześcianami? Nie jestem całkiem pewien. W porządku. duży czerwony klocek i zielony sześcian. « Co leżało na czerwonym sześcianie. A dlaczego to zrobiłeś? Ponieważ o to mnie prosiłeś.• • • • • • • • • • • • • • • Proszę postawić jeden na drugi oba czerwone klocki i jeszcze czerwony sześcian lub piramidkę. Czy dotykałeś jakiejś piramidki przed położeniem zielonej piramidki na małym sześcianie? Tak. Po co to zrobiłeś? Aby postawić jeden na drugim: czerwony sześcian. następnie pozostawiłem tam ten sześcian. Jak to zrobiłeś? 9 Położyłem duży czerwony klocek na stole. na którym stoi piramidka. a na nim czerwona piramidka. duży czerwony klocek i duży zielony sześcian. s. . Po co uwalniałeś ten sześcian? Aby móc go położyć na dużym zielonym sześcianie. zielona piramidka. Źródło: Winograd (1970. Proszę postawić teraz mały klocek na zielony sześcian. Bardzo proszę! RYSUNEK 10-2. na którym stoi najwyższa piramidka? Jeżeli tak. następnie pozostawiłem go tam. f Ilu przedmiotów dotykałeś w czasie tej pracy? Czterech. Czy z tyłu za piramidką leży jakiś większy klocek? Tak. W porządku. Czy stoi coś zielonego na najmniejszym z przedmiotów stojących na tym samym przedmiocie co najwyższa piramidka? Tak. tylko cztery: czerwony sześcian. Po co? Aby ją stamtąd zabrać. rozumie pan najmniejszy z przedmiotów stojący na tym samym przedmiocie. jak sądzę. następnie położyłem na nim duży zielony sześcian. t ••• • Dziękuję. duży zielony sześcian i niebieski klocek. dwa duże zielone sześciany i duży czerwony klocek. Jaki sześcian leży teraz na stole? Duży zielony. Teraz proszę postawić na wierzchu najmniejszą piramidkę. Trzy. W porządku. przed tym nim go wyjąłeś? Zielona piramidka. co oznacza „nad" w zdaniu „nad zielonymi sześcianami". 35-60). zielonej. aż trzy: duży czerwony klocek. następnie pozostawiłem ten sześcian. « A zatem w tym czasie na lewo od pudełka leżało pięć przedmiotów? Nie. kiedy stawiałem jeden na drugim: czerwony sześcian. Po co było ci to potrzebne? Aby uwolnić czerwony sześcian. Czy pan ma na myśli: 1 — Bezpośrednio na powierzchni? 2 — Gdziekolwiek powyżej niej? Gdziekolwiek powyżej niej. Kiedy to było? Wtedy. następnie położyłem na ten sześcian czerwony sześcian. to jest on czerwony.

Po tym wszystkim możemy zabrać ję wreszcie do zbudowania modelu. Bank danych musi być zdolny do zakodowania i przechowywania pojęć i zdarzeń. kiedy próbujemy zarysować wiarygodny model pamięci ludzkiej. jacy autorzy znani są zarówno nam. czy są w niej teksty sugerujące. aby ustalić. takie jak w przedstawionych przykładach. Chociaż wszystkie wyrazy mają tu sens. gdzie nowe związki wiążące stare pojęcia można łatwo odnaleźć. system powinien mieć możliwość wykorzystania go w przyszłości podczas interpretowania nowych zdarzeń. które mogą być wydobywane z niej i wykorzystywane. Pierwsza. wreszcie do oceny wiarygodności tego czy innego przekazu z punktu widzenia własnego doświadczenia. a nawet. czyli całego materiału pamięci ludzkiej. Przedstawione przykłady ukazują nam decydującą różnicę między pamięcią. jakie przed nami stoi. jak zbudować taki system pamięci. to wypracowanie reguł dla banku danych. Potrzebny jest nam taki system pamięci. Znowu pojawia się tu pytanie. Pierwsze zadanie. Model ten musi być zdolny do posługiwania się strukturą pojęć w celu zinterpretowania odbieranej informacji oraz do porównywania napływających przekazów z tym. a taką pamięcią. aby wyjaśnił Wam albo też głośno powiedźcie sami sobie. Możecie zacząć od omówienia autorów ogólnie. która jest niezbędna dla oceny komunikatu. mówić. że powinniście prześledzić przeczytaną już część książki. w którym wszystkie informacje są jak najrozleglej powiązane z wszystkimi innymi informacjami. Często całkowicie sensowne stwierdzenia wymagają od naszej pamięci złożonego wysiłku: Ci autorzy są faszystami. Ale jak rozpoznać. jaką posiadacie. musi zatem posiadać zdolność decydowania. system.bank danych (data base). Jeśli traktujecie to sformułowanie serio. iż uda się Wam uniknąć powtórzeń. 1 na koniec. Teraz zaczynacie dostrzegać całą złożoność wymagań. jakie stawiamy przed rzeczywistym modelem pamięci ludzkiej. Badaniom nad tym procesem interpretacyjnym będzie poświęcony następny rozdział. jeśli nawet nigdy się z nimi nie stykali nie rozumie ich. jakie aspekty z tej ogromnej sumy danych przechowywanych w pamięci ważne są dla danego przekazu napływającego na wejściu? System taki ponadto powinien posiadać zdolność do szybkiego odszukania właśnie tej informacji. W większości wypadków. który wiedziałby. jak odniesiecie się do takiej prośby: Powiedz mi wszystko to. jakie rzeczy będą potencjalnie użyteczne i wymagają zapamiętania. do pojęć dołączone są etykietki. Zapamiętywanie pojęć Pamięć ludzka zawiera olbrzymią liczbę różnorodnych pojęć. Pomyślmy sobie jakieś słowo. zapamiętywanie tego.jaki mamy zbudować. psach. który posługuje się informacjami nagromadzonymi w banku danych. Tu otwierają się przed wami nieograniczone możliwości. niezależnie od rozwiązania tego problemu w tej chwili. która aktywnie analizuje i interpretuje napływające informacje. co zostało już powiedziane. Budując taki model należy poczynić jedno ważne rozróżnienie. Takie właśnie zagadnienia stają przed nami. omówić ich dzieła w kontekście własnych doświadczeń itd. MODEL PAMIĘCI Do tej pory mówiliśmy o generalnych zasadach. odpowiedzi na pytania i poszukiwanie informacji potrzebnej do tego. zapamiętywanie nowych danych. w której informacje są przechowywane. co jest mu wiadome. Tak więc pierwsze nasze zadanie polegać będzie na ustaleniu. W takim razie jest możliwe. co znaczy to słowo. mówimy sami o sobie. powiedzmy. Możecie mówić w nieskończoność pozostając w granicach wiedzy. który będzie miał pewne właściwości pamięci ludzkiej. mimo że. Tak czy owak. którzy ze znanych Warn autorów są faszystami? Być może. potem możecie przejść do autorów. których znacie. chociaż nie zawsze. czy jakieś stwierdzenie jest faszystowskie. Jaki rodzaj informacji zostanie przez Was wykorzystany do opisania tego znaczenia? Typowe wyjaśnienie wygląda na przykład tak: . komunistach i zuchach. poczynając od pewnego momentu. będziecie wyczuleni na tego typu stwierdzenia w trakcie dalszego czytania tego tekstu. co do niej dociera. Druga część pamięci to proces interpretacji danych. Pamięć składa się w rzeczywistości z dwu części jednakowo ważnych. jak powinny być reprezentowane pojęcia w systemie pamięci. jak i Warn. że jesteśmy faszystami. Od niego zależy ocena napływającej informacji. a nie o specyficznych modelach. co myślisz o autorach. aby rozwiązywać problemy. która pasywnie rejestruje to. który posiadałby te podstawowe właściwości s pamięci ludzkiej. samochodach. wymaga z pewnością ogromnego wysiłku pamięci. W uzupełnieniu do etykietki w razie potrzeby można wydobyć z pamięci znaczną liczbę informacji związanych z danym pojęciem. Całkiem prawdopodobne. to ta część systemu pamięci. zajmiemy się tym w następnym paragrafie. następnie do ich prac. Poproście kogoś z przyjaciół. Postaramy się teraz przekształcić te ogólne zasady w konkretny model. a także całej złożonej sieci powiązań wzajemnych między nimi. kiedy przekaz zostanie odrzucony. czyli nazwy. że będzie to imbryk. to przetworzenie go w umyśle wymaga odszukania i ocenienia ogromnej ilości informacji: o jakich autorach jest mowa. Ludzie posiadają pojęcia o domach. to jednak odbiór tego przekazu nie zachodzi czysto automatycznie i biernie. Spróbujemy zatem zbudować system pamięci. myśleć oraz kierować codziennymi czynnościami.

że definicja wyrazu zawiera inne wyrazy. ciastko owocowe to kawałek ciasta. jednak nie niepokoi nas to zbytnio. Miejsce. Podobnie. ciastko owocowe i tawerna. Jak widać. Kiedy szukamy w słowniku wyjaśnienia dla wyrazu miejsce. i tak dalej. wino oraz inne trunki. miasteczko lub obszar. i a mistyfikacja wyjdzie na jaw dopiero wówczas. jednostronna. na przykład puszka. to znajdziecie się w skomplikowanym labiryncie. Przykłady te przypominają nam o tym. że jeśli osoba lub słownik pytane są o znaczenie jakichś słów. który jest na nim przedstawiony. Wpadniecie w błędne koło odkrywając. Okazuje się zatem. który ostatecznie wprowadzi was w ślepy zaułek. Pojemnik czasem przypominający czajnik. Jeżeli weźmiecie Oxford Dictionary. że kilka z tych związków pełni dominującą rolę. baryłka. W ten sposób ważna część znaczenia tego czy innego pojęcia zasadza się na jego związkach pamięciowych z innymi pojęciami. często wykorzystywanym do wyjaśniania pojęć. który zazwyczaj służy do przechowywania cieczy. za\we otrzymujemy w odpowiedzi inne słowa. Jeżeli chcielibyście wyjaśnić koledze. Następnie definicja koncetruje się na ograniczeniach dotyczących pojęcia A. Imbryk ma uszko i dzióbek oraz służy do parzenia herbaty. naśladująca malowidło. co to jest tawerna. ren). Specyficzną cechą tawerny jest to. które były używane do definiowania innych wyrazów. tawerna to miejsce. aby znaleźć definicję wyrazu syn. rz. Badanie struktury typowych definicji prowadzi do wniosku. miasto. prawdopodobnie przytoczylibyście właściwe przykłady. (Zauważcie. Innym rodzajem informacji. Podobnie o innych słowach. Wyróżniająca cecha gobelinu to utkany obraz. Pojemnik z uszkiem lub dzióbkiem do przygotowywania herbaty (The Thorndike Bernahardt Comprehensive Desk Dictionary). Pojemnik. przekładany lub przybrany owocami. że dziecko definiowane jest jako potomek. że mówi nam „Pojęcie A jest w rzeczywistości niczym innym jak pojęciem B". Albo też: Imbryk (teapot) rz. gdzie podają piwo. zrobiony z metah lub porcelany (The Gulden Book Illustrated Dictionary for Child. rz. tkana z cienkiej nici wełnianej lub jedwabnej. jest przykład. a po odszukaniu jej zechcecie RYSUNEK 10-4 wyjaśnić użyte w niej wyrazy. Zazwyczaj definicja zaczyna się od tego. przedmiot. że słownik nie wymienia tawerny jako przykładu dla słowa miejsce). są to: klasa pojęć. że sprzedaje się w niej piwo i wino. takich jak: gobelin. . słownik powie Wam gobelin to tkanina dekoracyjna. gobelin to tkanina dekoracyjna. bańka czy dzbanek. ciastko owocowe to niewielki kawałek słodkiego upieczonego ciasta. gdy będziemy obstawać przy wyjaśnianiu tych wyrazów. a potomek określany jest jako dziecko.MODEL PAMIĘCI 393 Imbryk (teapot) rz. zazwyczaj znajdujemy same przykłady.

właściwości. bowiem taka jest właśnie pamięć ludzka. która zapewniałaby możliwość przedstawienia prawie każdej czynności lub związku. to przedstawione tu związki nie wystarczą nam. a czasem jeden przedmiot należy równocześnie do kilku klas. Ponieważ słowa wykorzystane do definicji same stanowią określone pojęcia. że przykład przedstawiony jest na naszych schematach strzałkami klasa i jesto. Tak więc.) . w zdaniu: Zwierzę ma łapy. Po drugie. możecie się zaniepokoić widoczną „kołowością" rzeczy: przedmioty definiowane są przez nie same. kla używane jest głównie w takich wypadkach. 0. przypisane są im określone nazwy: do tej pory wymieniliśmy trzy rodzaje nazw: właściwość. Co jest prawdziwe? W gruncie rzeczy „kołowość" i widoczne braki precyzji są pożądane w modelach pamięci. Po pierwsze. kiedy właściwości są przedmiotami: złvierzę ma łapy. jakie mogą się zdarzyć. ale staje się wyraźnie oczywista. (Przyp. to otrzymamy kolejne schematy (z rysunku 10-4). która nie jest widoczna podczas definiowania. na przykład John jesto człowiek. i w końcu przykłady danego pojęcia. że tawerna ma wino. Jest to bardziej zadowalający opis wzajemnych powiązań. Strzałka jesto zawsze łączy się z określonym przedmiotem. red. Po pierwsze. Dla jednej osoby zwierzęciem domowym będzie każde zwierzę przebywające w domu. w zdaniu: John jest wysoki. Dlatego nie ma potrzeby komplikować schematu przez wprowadzenie oddzielnej strzałki. 3 że <c>it& jesto zwierzę domowe . Prostokąty przedstawiają pojęcia.łożonego w systemie pamięci niż konkretne rzeczowniki. Aby przedstawić związki pojęć w pamięci. przykład i klasa. Pierwszym krokiem w rozbudowaniu naszego systemu powinna być taka zmiana nazw ukierunkowanych strzałek. wyróżniające je spośród pozostałych pojęć tej samej klasy. jeżeli zostanie przedstawiona w postaci graficznej (rys. co jest znacznie odpowiedniejsze dla tego faktu. Standardowa definicja pojęcia przedstawiona została schematycznie na rysunku 10-3. 1 na koniec zauważcie. jeżeli zechcemy przedstawić coś bardziej Uwzględniając te zmiany. zamiast strzałki właściwość wprowadźmy dwa czasowniki: ma i jest. lepiej odzwierciedla pewne pojęcia. że przykłady prawie zawsze odnoszą się do nazw klas. Pamięć może Warn wskazać. że pies jesto ssak. Zastanawiając się nad opisanym tu sposobem przedstawienia informacji. ale idą w przeciwnych kierunkach. Zakładamy po prostu. powiemy teraz po prostu. definicję wyrazu tawerna możemy przedstawić tak jak na rysunku 10-6. jeżeli klasa tawerna odnosi się do klasy zakład. wydaje się prostszy od poprzedniego. poi. Zamiast mówić. Tak więc: klasa właściwość właściwość przykład jesto ma jest jesto w kierunku odwrotnym Jak Jak Jak Jak w zdaniu: John jesto człowiek. Nie jest to trudne. Strzałki z nazwami klasa i przykład łączą te same prostokąty. należy zamienić strzałkę klasa na strzałkę z napisem jesto fis a). co jest istotne. Możemy poruszać się w kierunku odwrotnym od wskazywanego. zbudowanym z dwu oddzielnych wyrazów jest . przykład. gdyż są one całkowicie różne). mają kierunek. W rezultacie wyłania się struktura z różnorodnymi powiązaniami. Oczywiście. używając wyrazu właściwość w dziwnym sensie. Strzałki. Jest natomiast stosowane będzie przede wszystkim wtedy. Ich końcówki wskazują określony kierunek. posłużymy się w schematach dwoma rodzajami elementów: prostokątami i strzałkami. ale biegnących w kierunku odwrotnym. a zatem pies jest typowym przykładem zwierzęcia Angielskie słowo pet trudne do przetłumaczenia na język polski. a także. na przykład John jest głodny lub TUmer jest tłusty (Nie można mylić wyrazów jesto i jest. że jedną z właściwości tawerny jest wino. Jesto będzie złożonym słowem. co już jest zaletą. Po drugie. Po pierwsze. to przykładem zakładów będzie tawerna. w zdaniu: John jesto człowiek do której należy dane pojęcie. ale wówczas znaczenie się zmienia. charakteryzują się dwiema ważnymi właściwościami. Po drugie. 10-5). kiedy właściwość ma charakter jakościowy. mają więc i one swoje definicje. Jeśli wypełnimy puste klatki tego schematu uwzględniając niektóre z omawianych definicji.

w którym nie było innych ierząt. jak reprezentowane są w pamięci różne rodzaje informacji. w ciągu których nieraz rozszerzy ona swoją definicję i pewnego pięknego dnia zaświta jej myśl. że „jest to pies przebywający w domu". kiedy chcemy dodać fakt. iż John jest osobą. a nie zwierzę domowe jest to pies. że Leo jest cały obolały. Miną lata. która ma wielki pysk. że pies jest to zwierzę domowe. Jest to jeden ze sposobów przedstawienia tego stwierdzenia. Ale inna osoba mogła się wychować w domu. Proste zsumowanie tej informacji dałoby nam co następuje (rys. Opis ten byłby prawidłowy pod warunkiem. że pojęcie pysk byłoby zatrzymane w pamięci tylko w tym jednym wypadku. czego należy szukać w naszym doświadczeniu i języku. Pojęcia pierwotne i wtórne Rozpatrując. Z czasem może ona rozszerzyć swoją definicję: „Zwierzę domowe to pies lub kot przebywający w domu". Opisujemy jednak realne zachowanie. 10-9). odpowie ona. że wiemy również. co to takiego zwierzę domowe. Tak więc na pytanie. a nie tylko jego pysk. że staramy się zapamiętać informację: Leo.RYSUNEK 10-6 domowego. ma bolący pysk. 10-8). Jasne jest. to wydobywając informację o Johnie pamięć przekaże nam. głodny lew. że tak być może. a w wielu wypadkach można mówić. że w istocie zwierzę domowe to zwierzę przebywające w domu. Jeśli tak zrobimy. Przypuśćmy. napotykamy poważny problem. Jeżeli przeprowadzilibyśmy strzałkę od wyrazu słowa Leo do wyrazu bolący. Jednak struktura jej pamięci już się utrwaliła i musi po prostu dodać nowe pojęcie do starego. że wyraz bolący powinien być określeniem dla wyrazu pysk. Zauważcie. że lew ma bolący pysk (rys. Ale załóżmy. Trudność pojawia się w momencie. zagmatwane i występują w nim błędne koła. Najwidoczniej czysta i systematyczna logika nie jest tym. a ono jest często skomplikowane. że John ma bolący pysk i że Leo ma wielki pysk i również bolący pysk. jak tylko psy. RYSUNEK 10-7 RYSUNEK 10-8 RYSUNEK 10-9 . znaczyłoby to. dlatego będą one dla niej jedynym przykładem zwierząt zW domowych.

zwany strukturą głęboką lub przestrzenią semantyczną. Lingwiści dają przykład takiej ostrożności starannie odróżniając kilka poziomów języka. ale w tym momencie wielki pysk. opisujące pewne zdarzenie. chociaż mają całkowicie różny sens. Jednak. lecz nic jedyną część informacji. Pierwsza. Odszukując informację możemy automatycznie zastąpić bolący pysk przez Sl oraz wielki pysk przez S2 dla uzyskania każdorazowo prawidłowej informacji. Nasza koncepcja polega na tym. jakie ludzie wypowiadają. W celu zarejestrowania zdarzeń musimy zdefiniować pewne nowe pojęcia. Rozróżnienie pojęć na pierwotne i wtórne jest nieocenione. Zapis taki należy odczytywać jako „ten pysk". Lew John Gtodny Bolący RYSUNEK 10-11 Teraz nie jest już nawet konieczne zamieszczanie nazwy odpowiadającej pojęciom wtórnym. łączących pojęcia. Tak np. Aby rozwiązać ten dylemat. która jest widoczna: rzeczywiste zdania. Które słowa należy uważać tu za podmiot? Człowiek czy też pies? Chcemy. czasownik i dopełnienie bliższe. a równocześnie mogą oznaczać całkiem różne rzeczy na poziomie semantycznym. W tym celu będziemy analizować zdarzenie jako scenariusz. który ma akcję. jak na przykład: <pysk> . W drugim trudno nam sobie wyobrazić kolację. reprezentuje sens. Problem polega na tym. ale potrzebujemy wielu przykładów posługiwania się tym pojęciem. przy czym w każdym wypadku może ono występować w zmodyfikowanej formie. 10-11). Pewne zdania mogą wydawać się podobne na poziomie struktury powierzchniowej. Oba zdania wydają się podobne. a nie człowiek jest sprawcą zdarzenia. Nie ma jednak potrzeby. Przecież to on. możemy rozbić na trzy części: podmiot (pies). aby zdarzenia mogły być reprezentowane w systemie pamięci. podstawowa definicja została nazwana definicją pierwotną. jakiego typu strzałki mogą łączyć się ze zdarzeniami. Kolacja gotuje się. Zastanówmy się. Wtórny węzeł S2 przedstawia także pojęcie pysk. Jeden. A jak wygląda to w odniesieniu do zdarzeń? Co i w jaki sposób zapamiętujemy z intrygi zawartej w przeczytanej ostatnio książce? Jak w naszym systemie pamięci może być reprezentowane działanie? . i drugie bardziej skomplikowane. Zdanie to. aby wyłonić zespół prostych powiązań charakteryzujących podstawowe pojęcia zdarzenia. Te pojęcia konkretne stanowią istotną. Zdarzenia opisywane są często za pomocą zdań. W jednym wypadku matka stoi przy kuchni i coś gotuje. Przedstawiamy pojęcia wtórne w trójkątnych nawiasach. aktorów oraz dekorację i rekwizyty. jak wskazuje rysunek 10-10. która stoi w kuchni i coś gotuje: prawdopodobnie to matka gotuje kolację. Wystarczą tylko dwa uzupełnienia. zwany węzłem zdarzenia. z którą zazwyczaj ludzie mają do czynienia. Weźmy na przykład zdanie: człowiek jest gryziony przez psa. jaki kryje się w określonych zdaniach. czasownik (gryzie) i dopełnienie bliższe (człowiek). reprezentuje część. ponieważ mogą one nawet być mylące. Można ją łatwo znaleźć śledząc strzałkę jestu (rys. zanim dopuścimy do swobodnego rozmnożenia strzałek. Drugi poziom. jeśli w odpowiedni sposób za pomocą tych terminów przedstawimy każdą scenę i jej rolę w zdarzeniu. ale zdania te muszą być analizowane z pewną ostrożnością. Jasne. w jaki sposób opisywane jest zdarzenie. Rozpatrzmy następujące zdanie: Matka gotuje. musimy mieć tylko jedną definicję pojęcia pysk. ograniczyliśmy się dotąd do opisu konkretnych rzeczowników i trzech podstawowych rodzajów związków: jesto. do sytuacji pies gryzie człowieka chcemy dodać opis tego zdarzenia. Wtórny węzeł nazwany Sl odpowiada pojęciu pysk. Zastanówmy się ponownie nad sytuacją pies gryzie człowieka. Cała informacja /wiązana ze zdarzeniem może być zakodowana w systemie pamięci. Łatwy krok polega na zwiększeniu liczby możliwych typów strzałek. jedno bardzo proste. jest i ma. łatwo możemy dodać do banku danych różne typy informacji. Wprowadzając pojęcie banku danych w celu wyjaśnienia sposobów przechowywania informacji i sieci powiązań między nimi. żeby to był pies.RYSUNEK 10-10 ZapawiCtywanie zdarzeń posługując się tą samą podstawową strategią. zwany strukturą powierzchniową. Można go rozwiązać dodając nowy typ węzła do pamięci. Inne konkretne przypadki używania pojęcia noszą naszwę definicji wtórnej. aby zagłębiać się w analizę pojęć podmiot. że dla systemu pamięci ważna jest struktura głęboka lub przestrzeń semantyczna. konieczne jest ustalenie. a w tym wypadku bolący pysk.

jeśli są znane. Teraz już wiemy. instrument: przedmiot za pomocą którego wywołane jest zdarzenie (Bob uderzył Jacka w głowę kamieniem: instrument to kamień). a osoby. które będą odbierały skutek czynności. kiedy zachodzi zdarzenie. Aktorów biorących udział w czynności będziemy nazywać wykonawcami lub agensami. Aby odkryć podstawową strukturę zdarzenia nie wpadając w pułapkę struktury powierzchniowej zdania. RYSUNEK 10-12 RYSUNEK 10-13 Oprócz podstawowych przypadków (tak nazywamy pojęcia wykonawcy. często nazywa się go po prostu w formie czasownikowej . I chociaż oba zdania oglądają na całkowicie różne (mają różne struktury powierzchniowe). musimy zacząć od odrzucenia szczegółów zdania i wyłonić z niego samą akcję. prawdziwość: czy zdarzenie było prawdziwe. Pierwszy krok w naszej analizie polega na wyjaśnieniu. Osią zdarzenia okazuje się być czynność i ją też należy uczynić węzłem centralnym: w schemacie węzeł ten jest przedstawiony w postaci koła otaczającego słowo (zazwyczaj czasownik).Matka gotuje kolację.jłna lista przypadków użytych do opisu zdarzeń przedstawiona została w tabeli Te przyktady wraz z analizami podane są według Fillmore'a (1968) oraz Bacha i Harmsa (1968). Ogólny schemat przedstawiony jest na rysunku 10-12. na których zachodzi działanie nazwiemy przedmiotami. przedstawione są na rysunku 10-13 jako mające ten sam scenariusz. Oto przykłady podobnej analizy: Matka gotuje. Czynność: Gotowanie Wykonawca: Matka Przedmiot: Nie występuje Kolacja gotuje się. . jak przedstawić zdarzenia w banku danych. za pomocą określonych środków {instrument) oraz w pewnym określonym czasie (czas). jgśli chodzi o zapis informacyjny. Ponadto gotowanie zawsze musi odbywać się w określonym miejscu (miejsce czynności). Tak więc oba zdania: Matka gotuje kolację dla Huberta. przedmiotu i odbiorcy) potrzebne będą również takie. Dlatego też nie ma potrzeby tworzenia dla njch nowej struktury. (Nie widziałem Jacka: prawdą jest nie). teraźniejszy lub warunkowy (Jack pocałował Luizę: czas przeszły). Czynność: Gotowanie Wykonawca: Nie występuje Przedmiot: Kolacja Matka gotuje kolację dla Huberta.przeszły. miejsce: wskazanie. znaczenie ich jest julcje same (mają tę samą strukturę głęboką) i dlatego rejestrowane są wpamięci tak samo. określimy mianem odbiorcy. jaki jest scenariusz! Jaka jest akcja? Następnie odnajdujemy aktorów i przedmioty biorące udział w czynności. która je wyraża. czyli czynność4. Czynność: Gotowanie Wykonawca: Matka Przedmiot: Kolacja Odbiorca: Hubert Wyodrębnienie rzeczy w taki sposób znacznie upraszcza sprawę. Rzeczy. . 4 Kolacja Huberta jest gotowana przez matkę. Te pojęcia uzupełniające są po prostu dodawane do węzła zdarzenia. czy też nie. gdzie zachodzi zdarzenie (Bob uderzył Jacka w głowę: miejscem jest głowa). Aktorzy i przedmioty objęte scenariuszem czynności łączą się z węzłem zdarzenia strzałkami określającymi ich rolę. jak: czas: wskazanie.

Hubercie). (Człowiek zosta! ugryziony p^. Określa się je jako lokalizację od i lokalizację do: They hitchhikied from La Jolla to Del Mar. Czas (Time) Kiedy zachodzi zdarzenie: The surf was up yesterday. (W klasie były 93 osoby). (Od Uniwersytetu aż na plażę dojechali autostopem).opisuje jego właściwości. W takim przypadku Dom 9-ulica Wczoraj Plaża Nowy RYSUNEK 10-14 Aparat Mój . właśnie mój. na którą oddziałuje skutek czynności: The crazy professor threw the black-board at Peter. I do not like you. nie ma wątpliwości co do tego. zwany skróconym zapisem. Wykonawca lub agens (Agent) Aktor. Często w przypadku prostych zdarzeń. aby go upić). w którym zachodzi zdarzenie. (Wiatr zdemolował dom). Analizę tę można ciągnąć dalej. The were 93 people in class. który spowodował wystąpienie czynności: The man was bitten by the dog (pies). jak np. z tą jednak różnicą. jaką rolę odgrywa w nim każde pojęcie (Matka i kolacja). (John oblał egzamin testowy. Elementy zdarzenia Czynność (Action) Zdarzenie jako takie. ponieważ zawsze śpi na wykładach). że jest tu znacznie więcej możliwości niż tylkojestojest i ma. Cecha (Quality) Modyfikator pojęcia . Matka gotuje kolację. (Oni podróżowali autostopem od La Jolla do Del Mar. Oto zdarzenie: Wczoraj na plaży sfotografowałem swoim nowym aparatem dom na Dziewiątej ulicy. Przedmiot może być analizowany}&ko pojęcie (dom) plus miejsce (Dziewiąta ulica). lokalizacja (Location) Miejsce. (Jack zabrał Hcnry'cgo do baru. Prawdziwość (Truth) Stosowane głównie do twierdzeń fałszywych. Instrument to konkretny aparat fotograficzny. (Zwariowany profesor rzucił tablicą w Petera). Czasem przydatny jest sposób uproszczenia struktury. they hitchhikied to the beach. John flunked the test because he alrays sleeps in lectures. na którą czynność oddziałuje: The wind demolished the house. jedna na początku. (Nie lubię Cię. Przedmiot (Object) Rzecz. Cel (Purpose) Określa cel zdarzenia: Jack took Henry to the bar to get him drunk. psa). Uwarunkowanie (Conditional) Warunek logiczny uzależniający dwa zdarzenia: A shark is dangerous only if it is hungry. można przeanalizować tak: czynność: fotografowanie wykonawca: ja przedmiot: dom na Dziewiątej ulicy miejsce: plaża instrument: mój nowy aparat czas: wczoraj. Miejsce. The surf was heavy. a druga na końcu zdarzenia. W rezultacie otrzymujemy strukturę przedstawioną na rysunku 10-14. Wszystkie te związki są wprowadzane do banku danych dokładnie tak samo jak pojęcia. gdy jest gjodny). Hubert. Odbiorca (Recipient) Osoba.. (Rekin jest niebezpieczny tylko wówczas. Często w grę wchodzą dwie lokalizacje.Tabela 10-1. (Fala podniosła się wczoraj). Instrument (Instrument) Rzecz lub urządzenie powodujące lub umożliwiające zdarzenie: The wind demolished the house. (Fala była wysoka). From the University. (Wiatr zdemolował dom). Czynność jest zwykle wyrażona za porno czasownika: The man was bitten by the dog.

to skrócony zapis staje się nieprzydatny. I tak zdarzenie Matka gotuje kolację dla jiuberta musi być przedstawione w pełnym zapisie (rys. tak że warto zapoznać się z nimi dokładnie). Tawerna^H„U Luigiego"* mlejsce RYSUNEK 10-16 Mamy zatem podstawowy opis banku danych. ponieważ ten krzyczał na Mary. że w tym skróconym zapisie nazwa czynności służy po prostu za określenie relacji (strzałka). można poruszać się po najrozmaitszych drogach. Wydobywanie informacji z pamięci jest zatem działaniem podobnym do poszukiwania drogi w labiryncie. pies Ala. ale. System pamięci jest pewnym zorganizowanym zbiorem dróg umożliwiających przepływ informacji w banku danych. Wzór takiego wzbogaconego banku danych przedstawiony został na rysunku 10-16. Zauważcie. w których pojęcia te występują. Widzimy. Luiza pije wino. następujące zdarzenia: Bob pije piwo.zaistniała możliwość zrozumienia zdarzeń. tej podstawy pamięci człowieka. Ten sposób prezentacji nie prowadzi do nieporozumień. Henry. Teraz. Bob lubi Luizę. przedstawionych wcześniej na rysunku 10-6. a mimo to nie ma kłopotów ze zrozumieniem wynikających z tego połączeń (w schemacie zastosowano nowe techniki ilustracyjne. Wybór jednej z nich prowadzi do wielu różnych skrzyżowań. że do przedstawienia zdarzeń zastosowano zarówno zapis pełny.RYSUNEK 10-15 pełny zapis zdarzenia przedstawiony na rysunku 10-15a nie jest nam potrzebny Wystarczy tu skrócony zapis jak na rysunku 10-156. Ale. ugryzł Sama.przede wszystkim. która łączy dwa pojęcia. spróbujemy dodać do danych. kiedy do opisu zdarzenia dołącza się nowy szczegół. że teraz bank danych sta! się znacznie bogatszy. ponieważ nie tylko wzrosła liczba zdefiniowanych pojęć. Mary lubi Boba. 10-15c). a następnie wybierając prawidłową kolejność dróg labiryntu dotrzeć w końcu do . Wczoraj „u Luigiego" Mary mocno uderzyła Luizę. a z każdego skrzyżowania można trafić do różnych pojęć. kiedy ukazują się nam pełne możliwości banku danych. jak i zapis skrócony. Al właściciel tawerny „u Luigiego". W zasadzie można wystartować z dowolnego punktu banku 1anvrh. Poczynając od danego węzła. Każde nowe skrzyżowanie to całkiem nowy labirynt z nowym zestawem punktów wyboru i nowymi sieciami dróg. ponieważ warianty a i b są rozpoznawane jako równoważne. Zwróćcie uwagę na to.

Jako wprowadzenie do problemu spróbujcie odpowiedzieć na następujące pytania pochodzące z banku danych przedstawionych na rysunku 10-16. Tak więc w systemie pamięci wszyskie informacje & wzajemnie powiązane. Nadszedł czas. aby prześledzić niektóre z procedur wydobywania i manipulowania przechowywanymi w pamięci informacjami. Do tej pory rozpatrywaliśmy pamięć jako system bierny. Pytanie: Czy ludzie piją napoje alkoholowe? Pytanie: Czy Al lubi Mary? Pytanie: Czy Luiza jest klientką? .innego wybranego punktu. opisujące sposób posługiwania się pamięcią. czyli procedur. Jako sieć potencjalnych dróg z których w zasadzie każda może być wykorzystana w procesie wydobywania i interpretacji informacji.

jednak szczegóły wymagają dokładniejszej analizy. Rozpatrzmy najpierw dwa typy prostych przykładów takich zadań. Jeżeli przyjąć opisaną wcześniej strukturę pamięci. Opis struktury pamięci to tylko jedna strona ^gadnienia. W rozdziale tym zbadamy drugą grupę procesów pamięci: procesy interpretacji (rys. a zatem omawiane poniżej zasady to zaledwie pierwszy krok w tym kierunku. Wykład nasz ma jedynie na celu zarysowanie ogólnego kierunku POSZUKIWANIE INFORMACJI W PAMIĘCI Wieloetapowy proces poszukiwań Relacje podrzędności Relacje zachodzenia na siebie Relacje rozłączne REORGANIZACJA STRUKTUR PAMIĘCI POPRZEZ PROCESY MYŚLOWE Korygowanie błędów Ocenianie na wejściu PENETRACJA BANKU DANYCH Imbryk ROZUMIENIE A ZAPAMIĘTYWANIE PAMIĘĆ JAKO PROCES PRZETWARZANIA INFORMACJI RYSUNEK 11-1 poszukiwań. łącznie z metodami kodowania pojęć i zdarzeń. Ogólne podejście może mieć prawidłowy kierunek. Główne zadanie na wejściu to. Powinien być zdolny również do odpowiadania na pytania. ponieważ jego pełne rozwinięcie byłoby wplątaniem się w złożoności ludzkiego myślenia. Procesy pamięci MECHANIZMY WEJŚCIA I WYJŚCIA Przetwarzanie na wejściu Udzielanie odpowiedzi WNIOSKOWANIE O STRUKTURZE PAMIĘCI LUDZKIEJ Na poprzednich stronach przedstawiliśmy strukturę organizacyjną pamięci. jak i w sensie eksperymentalnego badania ich implikacji. Musi być zdofny do odbioru przekazów i przekodowywania ich na odpowiednią do przechowywania w pamięci formułę. zarówno w odniesieniu do logicznych właściwości omawianych procesów. które mogą zachodzić y tej strukturze. to podstawowa strategia przekształcania przekazów wejściowych i dawania odpowiedzi staje się w miarę prosta. jak dołączyć nowe przekazy do znajdujących się już w banku danych? Główne udanie na wyjściu polega na przełożeniu informacji przechowywanej w banku danych tt powiązany ciąg przekazów. Badanie procesów poznawczych pamięci to rzecz nowa. 11-1). . Teraz należy zbadać rodzaje procesów poznawczych.11. MECHANIZMY WEJŚCIA I WYJŚCIA System pamięci musi komunikować się z otaczającym go światem. który opisywałby te przechowywane dane.

C4. ie pojęcie Mary.Przetwarzanie na wejściu Przypuśćmy. Udzielanie odpowiedzi Zacznijmy od prostej sytuacji: mamy pewien zbiór pojęć.wprowadzamy tę konwencję jedynie dla ułatwienia wykładu. Najpierw opisywana jest informacja znajdująca się wokół głównego węzła. Pojęcia pośrednie to pojęcia wtórne. W szczególności są to pojęcia pośrednie.. Tu nie jest jeszcze wymagana ' Ten hipotetyczny przykład ma nam pokazać możliwe strategie przypominania. Przykłady. Wymaga to czasu i wysiłku i dlatego człowiek wypełnia ten czas takimi nieszkodliwymi wyrażeniami. mają charakter wyłącznie językowy-Mary jest opisywana za pomocą prostych zdań . a następnie śledzi się inne strzałki. Jest on z fajansu. Zakładamy. Innymi słowy. Zauważcie. będące rezultatem różnorodnych procesów spostrzeżeniowych i rozpoznawczych możemy ująć jako obraz Mary. Garnek to coś w rodzaju okrągłego pojemnika. którą właśnie poznaliśmy. wiesz". pojęcie Mary. jak •Jiiech się zastanowię". aby przekodować ten obraz do banku danych. Po prostu opis zawartości banku danych najłatwiej jest przedstawić za pomocą słów. Mary jest tłusta. Jeżeli prześledzimy ten zbiór przechodząc od jednej definicji do drugiej. wewnątrz wypełniony bywa gorącym płynem. Czajnik to też garnek. Należy jednak pamiętać.. wypełniony jest również wewnątrz gorącym płynem. o których mówiliśmy wcześniej. C3. jest on starannie badany najpierw zgodnie ze strzałką jesto. który dołączy te trzy przekazy do banku danych. „ m h m " i .. tak. A teraz powiem wam o. Przypuszczalnie rzeczywista natura pamięci o Mary jako tłustej i pryszczatej nie jest werbalna. Taki przekaz wyjściowy jest prosty. które służą do definiowania innych wejść. na który składają sjc te trzy przekazy. za pomocą której informacja jest tam przedstawiona. RYSUNEK 1I-- . bez trudności zrozumiemy zasady używania tych pojęć. wykonanego z metalu. co jest mu znane? Przeanalizujmy najpierw proste przykłady. oznaczone symbolami Cl. Kiedy przechodzi się do kolejnego węzła. Odbieramy ją jako proste pojęcie: Mary jest tłustą. Pozwólcie mi teraz opowiedzieć o czajniku. C2. dzióbek..'. Czajnik ma dzióbek. yj tym momencie interesuje nas mechanizm. „no. Aby wprowadzić to pojęcie do banku danych. Bank informacji przedstawiony na rysunku 11 -2 zawiera definicje różnego rodzaju garnków i pojemników. ma ucho. że nie wszystkim pojęciom odpowiadają określone nazwy. „aby dotrzeć do jego nazwy. aby określić jego właściwości. jakich używamy. Pytanie: Co wiesz o imbryku? System pamięci może odpowiedzieć na nie w następujący sposób: Imbryk to garnek. że po raz pierwszy w życiu spotkaliśmy Mary. niech się zastanowię. że te werbalne opisy są jedynie wybranym przez nas sposobem przedstawienia procesów symbolicznych. które muszą rzeczywiście zachodzić. trzeba przede wszystkim nadać mu standardową formę. Mary ma pryszcze. wychodzących z każdego węzła. następnie przechodzi się do któregoś z węzłów odnoszących się doń i tak dalej. niech się zastanowię. rozpada się na trzy proste twierdzenia: Mary jest osobą. Jest on po prostu rezultatem usiłowania przejścia wszystkich dróg. pryszczatą osobą. Zadanie nasze polega na tym. W jaki sposób system ten odpowiada na pytania dotyczące tego.

stanowiących opis incydentu u Luigiego. żeby odpowiedzią! „pierwszym słowem. Od klienta przejdziemy łatwo do osoby i stąd prosto do Mary (dziewczyny z pryszczami). że odtworzy tym sposobem pełny jej obraz. będzie to dobry punkt wyjścia do przypomnienia sobie przezeń klienta lub tawerny. Jeden z wariantów tej metody polega na tym. Czy jest w tym coś niezwykłego. . Ale dzięki temu znaleźliśmy się bardzo blisko wszystkich powiązanych ze sobą zdarzeń. a następnie lokalu „u Luigiego". jakiej udziela bank danych. Jedna to metoda swobodnych skojarzeń. aby otrzymać napoje alkoholowe w celach towarzyskich. mając nadzieję. że Sama poproszono o wypowiedzenie swobodnych skojarzeń w związku ze •towem imbryk. jest wysoka i przystojna). Ale Mary. jeżeli nie ograniczymy czasu poszukiwań. niezależnie od tego. Jednak struktura przekazu wyjściowego jest ściśle związana ze strukturą banku danych. dowolny temat może mieć związek z rozważaniami dotyczącymi innego dowolnego tematu. A zatem. że w przypadku zaburzeń Prawidłową odpowiedzią jest tak. W wyniku istnienia struktury powiązań w banku danych. Stąd 2 A łatwa droga do przypomnienia sobie szeregu zdarzeń. Do kogo należy ten bank danych? Może to bank danych Sama? Jeżeli tak. Typ odpowiedzi. Klienci wydają pieniądze w tawernie. D. Pacjentowi mówi się określone słowo. a następnie prosi się go. W tawernie „u Luigiego" mają wino i piwo. W tym przykładzie '!ruktura pamięci ma racjonalny charakter. Zacznijmy od imbryka. że pacjenta prosi się o wypowiadanie się na jakikolwiek wybrany przezeń temat.interpretacja. że odpowiedział słowem pryszcze? Doświadczony ••linicysta postara się wykorzystać to dziwaczne skojarzenie do zbadania leżącej u jego podstaw •"uktury pamięci. Jeśli zaczniemy od imbryka. to incydent. uderzyła Uizę (Luiza. spróbujcie odpowiedzieć na następujące p\ianja dotyczące systemu pamięci. E. co nastąpi. czy też nie ma związku z problemami chorego. jakie przyjdzie mu na myśl". dotyczy go bezpośrednio. Droga prowadzi do płynów i napoi. A zatem obie drogi doprowadziły nas do pojęcia Klient. Dalej droga zmierza w dwu różnych kierunkach. gdy konieczne będzie przeprowadzenie chuOh\ najprostszego rozumowania? Posługując się rysunkiem 11-2. Przypuśćmy. Pytanie: Czy dzbanek ma rączkę?2 Pytanie: Czy garnek wykonany jest z metalu? Pytanie: Czy imbryk jest naczyniem? Pytanie: Czy imbryk jest z fajansu? Pytanie: Czy odpowiedź dotycząca D jest sprzeczna z wnioskami płynącymi / odpowiedzi na pytania B i C? RYSUNEK 11-3 WNIOSKOWANIE O STRUKTURZE PAMIĘCI LUDZKIEJ Potencjalnie w systemie pamięci wszystko jest ze sobą powiązane. Alternatywna droga prowadzi do: Wino i piwo to napoje. że krzyczał na Mary. 11 -3) dla zilustrowania metody swobodnych skojarzeń w powiązaniu z tematem dotyczącym słowa imbryk. C. jak wiemy. czy ma on. B. Spójrzmy. to mogą one trwać bez końca. ta tłusta i pryszczata dziewczyna. jak też klientów. Można w tym celu posłużyć się szeregiem różnych metod. Fakt ten można wykorzystać w klinicznych badaniach pacjentów. jak zobaczymy później. kiedy to Henry go ugryzł. jest zdeterminowany w znacznym stopniu przez system interpretujący. A. Co jednak dzieje się wtedy. najprawdopodobniej dlatego. jeżeli posłużymy się bardziej rozbudowaną wersją banku danych (rys. Jest rzeczą oczywistą.

:-iką szybkością. czy oddychanie stanowi część charakterystyki kanarka. ale z Struktura pamięci Leona-Gabora została odtworzona na podstawie studium tego przypadku zamieszczonego w pracy Rokeacha. Jedno zdanie Czy kanarek jesto kanarek? zostało włączone do serii dla celów skalowania czasu. pacjenta. Dane przedstawione na rysunku 11 -6 wskazują na to. jak: ma skórę. tym dłuższy czas jest potrzebny na udzielenie odpowiedzi. jakich ludzie udzielają na zadane im pytania. A zatem. lest bardzo możliwe. zwierzę może oddychać. jakiego potrzebują na udzielenie każdej odpowiedzi. a jednocześnie mierzony jest czas. Czy kanarek oddycha? Pierwszym i-rokiem jest oczywiście sprawdzenie wszystkich cech specyficznych związanych z lanarkiem i ustalenie. odpowiemy niezwłocznie tak. to sprawdzić definicję jotyczącą ptaków: Czy ptak oddycha? I tu również nie znajdujemy informacji o oddychaniu. Wyniki tego typu eksperymentu zostały przedstawione na rysunku 11-6. 11 -4). zostanie nam udzielona. że cecha oddychania jest przechowywana w pamięci jedynie przy pojęciu ptaka czy zwierzęcia: Czyż bowiem wspólna cecha nie może określać całej klasy. zaczerpniętym z pracy Allana Collinsa i M. Następny zatem krok. że im większa jest liczba pojęć. Rozważmy następujące pytania: i Czy kanarek jest żółty? < Czy kanarek ma skrzydła? I Czy kanarek oddycha? Ijk odpowiedzielibyście na nie posługując się schematem przedstawionym na rysunku ijó? Zacznijmy od pytania najtrudniejszego: 3. Pouczające i zabawne będzie zapoznanie się ze strukturą pamięci Leona Gabora. który uważał siebie za Jezusa Chrystusa3 (rys.zwane pytaniem jesto. może oddychać. Zauważcie. Co wiemy o zwierzętach? Zgoda. Ponadto wyróżniono dwa rodzaje zdań. Ross . że odpowiedź tak na stwierdzenie kanarek RYSUNEK 11-4 psychicznych związki między pojęciami nie są tak racjonalne. zapoznajmy się z innym .• junientem dotyczącym banku danych. że każdy dodatkowy poziom poszukiwań w pamięci zabiera dodatkowo około 0. Ale jeśli oddychania tu nie będzie. Jo której przynależy? Czymjesto kanarek? Kanarek jesto ptak. Badani udzielają odpowiedzi na pewną liczbę serii takich pytań. The Three Christs ufYpsilanti (1964). których prawdziwość ocenia badany. co usłyszymy w odpowiedzi. ma żołędzie. Ptak jesto wierzę. Obecnie jednak interesować nas będzie nie to. że odpowiedź nasza musi brzmieć nie. Czas oceny jego prawdziwości przez osobę badaną pozwala eksperymentatorowi ustalić czas niezbędny do przeczytania pytania i udzielenia odpowiedzi w warunkach nie wymagających poszukiwania informacji w pamięci.wystarczy iść w kierunku zgodnym ze strzałkami oznasającymi relację jesto. nie oznacza to jeszcze. Aby odpowiedzieć na jedno z nich.1 sek. W Oczywistości można zauważyć. musimy zatem kontynuować poszukiwania w tym kierunku. Aby to zaobserwować. niż odpowiedź na pytanie w rodzaju: Czy kanarek ma skrzydła? To właśnie chcemy sprawdzić: czas potrzebny na udzielenie odpowiedzi na tego typu pytania. Pokazano tu kilka typów zdań. 3 . tóre należy sprawdzić. kanarek jesto ptak? Czy kanarek jesto zwierzę? Czy dąb iesto drzewo? Inny typ pytania dotyczący cech wymaga sprawdzenia takich cech. Jeżeli informacja reprezentowana jest w pamięci właśnie w taki sposób. POSZUKIWANIE INFORMACJI W PAMIĘCI Pytanie: Czy wszystkie turnie są górami? Pytanie: Czy kanarek ma krew? Pamięć można badać analizując odpowiedzi.)uilliana (1969) i przekształconym przez nas zgodnie z konwencją stosowaną w tej „jiążce. Jeżeli na iście tych cech znajdzie się oddychanie. A zatem ptak (który sio zwierzę) także może oddychać: a więc kanarek (który jesto ptak) może oddychać. to odpowiedź na pytanie w rodzaju: Czy kanarek oddycha? wymaga więcej czasu.

stąd można wnioskować. a wykrycie tego. który był potrzebny przy rozstrzygnięciu kwestii typu: kanarek ma skórę. Zdanie wymagające przeszukania dwu /iomów pamięci dotyczących stwierdzeń typu jesto (np. Jest to czas potrzebny na przeczytanie /dania. Prowokują niewątpliwie do dalszych poszukiwań dotyczących ogólnej natury systemu pamięci. Spróbujcie teraz.. czy struktura definicji smarków jest zgodna z przedstawionym twierdzeniem. Rowery rozpędzają mgłę. zgodnie z kierunkiem strzałki. Zdanie wymagające poszukiwań na jednym poziomie. czy jest to prawda czy też fałsz. Wyniki tych eksperymentów mają wyłącznie charakter wstępny: pozwalają jedynie przypuszczać. zajmuje około 1.. kanarek jesto ptak). że dodatkowe 0. posługując się rysunkiem 11-5. Jak postąpilibyście z twierdzeniami w rodzaju kanarek jest niebezpieczny lub nawet kanarek jest spokojny.zabiera około 1. RYSUNEK 11-6.Jeść Oddychać Latać Pływać Pióra Płetwy Skrzydła jesto kanarek następuje po upływie około 1 sek. jaka jest rzeczywista struktura pamięci i jak przebiegają procesy wydobyta z pamięci. że kanarek ma skórę-o 0. Igloo na pewno roztopi się w Teksasie. podjęcie prostej decyzji i naciśnięcie odpowiedniego guzika. więcej niż najprostsze zdanie. W przypadku turni natomiast konieczne jest sprawdzenie wszystkich konkretnych przykładów turni.3 sek. .8 sek. przedstawione na rysunku 11-6. Ćwiczenie: Zwróćcie uwagę na dodatkowe dane. kanarek jesto zwierzę)zajmuje p0 iikoło 1.jesto (np. przynajmniej bezpośrednio dostępnej informacji? Na koniec spróbujcie wyobrazić sobie taki bank danych. Orzech laskowy ma zamek. W Mestii kanarka podstawowy problem polegał na zadecydowaniu. niezbędny jest inny rodzaj pamięci b "iz ten. Wieloetapowy proces poszukiwań Pytanie: Wszystkie turnie są górami A y zdecydować się. Podobnie w wypadku. najprostsze poszukiwanie .18 sek. który pozwoliłby operować /daniami w rodzaju: RYSUNEK 11-5 1. Będzie to operacja zupełnie innego rodzaju. to znaczy o 0.kanarek śpiewa . gdy wymagane jest sprawdzenie listy cech. określić możliwe drogi poszukiwania odpowiedzi na te pytania. To -zasy reakcji na fałszywe twierdzenia.24 sek.24 sek.18 sek.5 Madryt jest meksykański. takie jak: kanarek ma skrzela i kanarek jesto ryba. potrzebne było na poszukiwania w pamięci. dłużej. dla których to twierdzeń nie ma w banku Janych odpowiedniej. Źródło: Collins i Quillian (1969). Chicago ma góry.

potrzebne są jeszcze inne procedury poszukiwawcze. Rozważmy następujące przypadki: Relacje podrzędności. Dodatkowe przetworzenie informacji wymaga. (Wszystkie S są P. Stąd: Wszystkie rubiny są kamieniami szlachetnymi. Fałsz. Niektóre krzesła są ludźmi. Niech P oznacza dom. Niektóre P są S. albo P-rubinem. Jeżeli jednak oba pojęcia będą miaiy cokolwiek wspólnego.) Relacje rozłączne.) (Niektóre S są P. Niektóre rubiny są kamieniami szlachetnymi. aby móc znaleźć odpowiedź na te pytania. a S próżnię. a S-kamieniem szlachetnym. Niektóre kobiety są pisarzami. Wszystkie kobiety są pisarzami. W zależności od relacji między S i P. przyjmując istnienie struktury pamięci.przyp.-Zykładów krzeseł. Fałsz. pytania te wymagają różnych strategii poszukiwawczych. i upewnić się. Zauważmy. że każdy stanowi pewien typ mebla. 11-7). że proces odpowiadania na pytania składa się przynajmniej z dwu etapów. aby sprawdzić. Prawda. tak więc od razu rzuca się w oczy. a S górą. Prawda.).). Rezultaty tego typu eksperymentów wskazują. W takim przypadku konieczny jest drugi etap analizy. Tak więc otrzymamy cztery typy zdań. a następnie zbadanie. tłum. Niektóre książki są kotami. W pierwszym następuje sprawdzenie. aby dać odpowiedź: prawda. a S studentów. Wszystkie książki są kotami. że w wypadku twierdzenia w rodzaju: Niektórzy piloci są mężczyznami. Niech P będzie jednym z przykładów S. aby znaleźć odpowiedź. (Zakresy obu pojęć w części się pokrywają . Fałsz. .D.) wystarczy jeden przykład potwierdzający. tak więc P może być turnią. (Niektóre S są P. Prawda. Niektóre S są P. nie ma żadnych wspólnych relacji między S i P (zboża-tajfuny lub krzesła-ludzie). Prawda. Zgodnie z naszym rozumowaniem możliwe jest sprawdzenie różnych teorii poszukiwania w pamięci poprzez dobranie pytań z różną liczbą przykładów. Odpowiedź taka następuje szybko. oczywiście. We wszystkich czterech wersjach zdania będą fałszywe.). (Wszystkie S są P. Meyer (1970) analizował znaczną liczbę pytań tego typu. Wszystkie S są P. tłum. jak zmieniają się odpowiednie czasy reakcji u osób badanych. Fałsz. czy oba porównywane przedmioty mają coś wspólnego. albo P niech oznacza książki. W końcu w naszym życiu z tronem nie spotykamy się tak często jak z krzesłem. Niektóre kamienie szlachetne są rubinami. to znaczy. dodatkowego czasu i osoby badane odpowiednio wydłużają czas swoich odpowiedzi. Jeżeli będziemy postępować w ten sposób to czas niezbędny na udzielenie odpowiedzi na pytanie: Czy wszystkie trony są meblami? będzie znacznie krótszy niż czas potrzebny do udzielenia odpowiedzi na pytanie poprzednie. Fałsz. z którą zapoznawaliśmy się dotychczas.przyp. W końcu niech P i S oznacza rzeczy nie mające ze sobą nic wspólnego. czy pojęcia te zachodzą na siebie? Na przykład. Na przykład. a S pisarzy albo też P konserwatystów. Niech P oznacza kobiety. (Zakresy pojęć nie zachodzą na siebie . ale żadne z nich nie jest przykładem drugiego. Rozpatrywał On odpowiedzi osób badanych na pytania czterech następujących typów: Wszystkie P są S. zachodzący w zorganizowanej strukturze pamięci (rys. Prawda. Wszystkie kamienie szlachetne są rubinami. a S-koty. Ogólnie poszukiwanie odpowiedzi na pytania tego typu można przedstawić jako proces dwustopniowy. że do udzielenia odpowiedzi na pytania niezbędne jest zarówno wydobywanie informacji z .przyp. w kolejnych dwu twierdzeniach: Wszystkie zboża są tajfunami. Wszystkie koty są książkami. jak na przykład: Wszyscy piloci są mężczyznami. tłum. Niektóre koty są książkami. odpowiedź na pytanie: Czy wszystkie krzesła są meblami? można zacząć od pojęcia krzesło. czyli wszystkich D. czy wszyscy piloci na pewno są mężczyznami. tak więc czas poszukiwania powinien być krótszy. Niektórzy pisarze są kobietami. ponieważ uzyskiwana jest od razu w pierwszym etapie analizy. dokonać przeglądu jego zakresu. (Zakres jednego pojęcia wchodzi w zakres drugiego . Wspólną cechą wszystkich naszych procedur poszukiwawczych jest to. P i S zachodzą na siebie znaczeniowo. to pierwszy etap analizy nie dostarczy nam odpowiedzi. że te twierdzenia są fałszywe. Fałsz. Fałsz. które trzeba odszukać. Wszyscy pisarze są kobietami.) Relacje zachodzenia na siebie.

Jednakże prawdziwa. Musi ona być wyszukana. obok bardziej ogólnego pojęcia „ptaki". jak i rozumowanie dedukcyjne. konstruktywna natura pamięci ludzkiej odkrywa się przed nami jedynie wtedy. Źródło: Meyer ny7ll R YSUNEK 11-8 Północ :e!ona Radykał pamięć rzadko jest zwykłą przechowalnią zdarzeń. A zatem. że system powinien mieć pewną inteligencję. które mogłyby być zakodo- . że informacja zgromadzona w banku danych jest odpowiednio ustrukturalizowana. Nasuwa się przypuszczenie. gdzie może być najbardziej wydajna. jest raczej zbiorem sądów. W gotowej formie odpowiedź rzadko przechowywana jest w systemie pamięci. poi.RYSUNEK 11-7. Przed nami schemat (rys. pamięci. ale zapisane zostało tylko jeden raz. kiedy starannie badamy jej budowę i zachodzące w niej procesy wydobywania informacji. red. Wydaje się. Nawet tak proste pytanie. jak: Co to jest ąuigee?4 wymaga intensywnych poszukiwań i logicznych konstrukcji na podstawie posiadanych informacji (rys. twierdzenie typu ma skrzydła nie jest przechowywane przy każdej nazwie ptaka. wskazują na to. (Przyp.) REORGANIZACJA STRUKTUR PAMIĘCI POPRZEZ PROCESY MYŚLOWE Dane. ze Gra typu bilard. gdzie się skrywała. że informacja przechowywana w pamięci ulega pewnej reorganizacji. które muszą być opracowane w celu zrekonstruowania poszukiwanego obrazu. które rozpatrywaliśmy przed chwilą. 11 -9) przedstawiający pojęcia. że informacja jest przechowywana tam. ponieważ od czasu do czasu zdarza się. a następnie trzeba ją pracowicie złożyć z oddzielnych części. wydobyta z cichego kącika. 11-8). W ciągu długiej historii badań psychologicznych wskazano. Przeanalizujmy zatem niektóre procesy zapewniające reorganizację i generalizację informacji.

że Bob i Sam są osobami płci męskiej. że wszystkie osoby maja ciało. Takie uogólnienia (rys. Oczywisty wniosek natury praktycznej . przynajmniej po części. Nie godzimy się z tym. ale nie na dwa pierwsze. w schemacie nie zostały przedstawione zdarzenia. gruba.RYSUNEK 11-9 iv. a mianowicie cechę „być płci męskiej". niska i brzydka. są niscy i mają ciało. że mieliśmy okazję spotkać setki i tysiące osób. czego naprawdę dowiedzieliśmy się. Taki system uogólniania jest raczej prosty. W tym momencie system pamięci wie jedynie tyle. lecz pojęcia dotyczące Mary. Zgodnie z informacją przechowywaną w tym banku danych. Boba i Sama. Widać. płci żeńskiej. być może. Sam jest bystry. 11-11). Jeśli przy każdym pojęciu przechowywana jest ta sama informacja. Mary jest płci żeńskiej. jak i fakt.ine w banku danych czyjejś pamięci. Pytanie: Powiedz. osoba płci męskiej (rys. wiedza o nich zostaje uogólniona. Wszystkie osoby są niskie. Aby uprościć rozważania. Sam ma rude włosy. w miarę gromadzenia się coraz większej ilości informacji odnoszących się do tych czy innych pojęć rozsądnie jest zatrzymać się i ustalić. Bob i Sam jesto osoba. nauczy się RYSUNEK 11-10 Niskiego wzrostu Ciało Rude włosy Istota ludzka Pryszcze Tłusta Quigee Brzydka Radykał Bystry . Wszystkie przykłady danego pojęcia są analizowane kolejno w celu wykrycia cech wspólnych. Czy wszystkie osoby mają ciało? W banku danych mamy do czynienia wyłącznie z trzema przypadkami osób i każda z nich rzeczywiście ma ciało. Chętnie godzimy się na to ostatnie. Przeanalizujmy na przykład hipotetyczny efekt pracy procesu interpretującego: Mary. Możliwe jest pewne udoskonalenie naszego modelu pamięci. Mary ma rude włosy. Bob jest rudowłosy i radykał. Ale spójrzmy na to: Bob Mary i Sam są niscy. tłusta. 11-10) mogą nam się wydawać nieco osobliwe: Wszyscy ludzie mają rude włosy. Uwzględniając tę informację. można utworzyć nowe pojęcie NI.wyłączyć cechę dotyczącą ciała każdego z trzech przypadków i umieścić ją tylko raz jako informację osoba ma ciało. co wiesz o osobie? W odpowiedzi na takie pytanie system pamięci powinien przejrzeć listę osób i wskazać ia właściwości każdej z nich. Jednak w przypadku przedstawionego systemu posiadanie rudych włosów oraz niskiego wzrostu jest tak samo dobre do scharakteryzowania osoby. . Bob jest niski. Później. Źródło błędu tkwi w tym. a to dlatego. rudowłose i mają ciało. Jednak w procesie formułowania tej odpowiedzi mogą zajść nieresujące rzeczy. wszystkie osoby są niskie. że ilustrowana na schemacie pamięć zna jedynie trzy osoby. Hmm. Bob ma rude włosy. W ten sposób upraszczamy sobie ogólną strukturę banku danych. to do jakich wniosków możemy dojść myśląc o istniejących tu /wiązkach? Poza tym. i wiele z nich wcale nie miało rudych włosów. że wszystkie osoby są rude. Tak więc pojęcie osoba zostało uogólnione przez zestawienie wspólnych informacji. Spójrzcie na rysunek 11-10. że może odnaleźć w banku danych wspólne pojęcia dla niektórych osób. Wszystkie osoby mają rude włosy. Jeżeli dysponujemy informacją w rodzaju: Mary jest niska.

Jednakże zarówno Sam. Informacja ta umożliwia dalsze udoskonalenie schematu. niezbędny jest mechanizm przebudowywania pojęć w miarę napływu dalszych informacji. Prowadzi to do nieuniknionych w tej . że Mary jesto osoba. którą dysponuje w danym momencie. że osoba jesto istota ludzka. * ma ciało. Dodajmy te trzy fakty do listy rzeczy. niech się zastanowię. klient jesto *. Mamy więc okazję zaobserwować. Czy mam porównać Mary z innymi znanymi mi osobami? Korygowanie błędów Jestoczywiste. Dzięki takiemu mechanizmowi uogólnienia można uzyskać następującą odpowiedź na pytanie dotyczące pojęcia Mary: Pytanie: Opowiedz mi o Mary. Cechy wspólne dla pewnych pojęć mają tendencję do przemieszczania się w górę. Przypuśćmy. jak i Bob są radykałami. Zauważmy. NI jesto *. Przede wszystkim do definicji pojęcia Sam dodajemy nowe informacje. Podobnie dodajemy Sam do definicji pojęć radykał i brzydki. * ma rude włosy. Ułatwi wam to zapis dalszych wywodów). ale jest to jedyna. w miarę kolejnego przystosowywania się. Luiza jesto osoba. a Mary jesto * reprezentuje informację. związane z pojęciem osoby: osoba * jesto istota ludzka. i utwórzmy też trzy nowe pojęcia: szczęśliwy. 11-12): określać to pojęcie słowem mężczyzna. które chcemy zdefiniować. Cechy bardziej ogólne można łatwo odszukać przechodząc w górę zgodnie ze strzałkami jesto. które już wiemy o osobie. ma rude włosy i ma ciało. co jest specyficzne dla Mary. tak abyście mogli go przekształcać w miarę jak będziemy posuwali się naprzód. Powinna jednak istnieć jakaś przeciwwaga dla tej tendencji do nadmiernych uogólnień. Wraz z upływem czasu bezpośrednio powiązane z danym pojęciem pozostają tylko cechy. Przypuśćmy. a zatem jest niska. Mary jest grubą. nie ma specjalnych problemów. Mary jesto *. Myśląc o Mary system pamięci będzie zwracał uwagę przede wszystkim na to. oznaczony dla wygody symbolem NI. struktura pamięci podlega ciągłej reorganizacji. (Od tego miejsca byłoby dobrze. jak na podstawie analizy informacji nabytej w uprzednim doświadczeniu tworzą się pewne pojęcia ogólne. Stąd też wynika nowe uogólnienie-NI jest radykałem. że dowiedzieliśmy się nowych szczegółów: Sam jest radykałem. Sam jest brzydki. I jeszcze do tego obaj są NI. ma pryszcze i „quigee". łącząc się z jednostkami ogólniejszymi.RYSUNEK 11-11 . które są dla niego albo specyficzne. że Mary jest również brzydka. że Sam jest brzydki i jest radykałem. Ta cecha systemu jest zbieżna z zachowaniem się rzeczywistych ludzi. albo też szczególnie ważne. Tak więc * jesto istota ludzka.vtuacji błędów. że dokonując uogólnień system pamięci może posługiwać się wyłącznie tą informacją. żebyście przerysowali schemat. ponieważ jego wiedza może być dość szczupła. * jest niska. ale na razie uogólnienie to wyznacza nie nazwany węzeł wtórny. brzydką osobą płci żeńskiej. Luiza i Harry. W danym momencie nasz system pamięci przechowuje następujące informacje. oznacza informację. Stopniowo. że dostępne są następujące fakty: Osoba jest szczęśliwa. Struktura pamięci przedstawia się teraz w sposób następujący (rys. Jednak prostota tego schematu uogólnienia jest myląca. wspólna dla obojga cecha. \by uprościć opis danego węzła. i co wyróżnia ją spośród innych osób. Tak. I oczywiście jest osobą. Harry jesto osoba Jak dotąd. który został przedstawiony na rysunku 11-11 i wprowadzili doń trzy wskazane uzupełnienia. podstawiamy symbol * na miejsce tego pojęcia.

* jest bystry. a szczególnie wiedza dotycząca Luizy. W tym punkcie system pamięci musi przedsięwziąć określone środki w celu usunięcia konfliktu. NI i Harry'emu (rys. * jest brzydki. nadmiernego uogólnienia. Teraz dochodzą następujące nowe informacje: RYSUNEK 11-12 Luiza * jesto osoba. a osoba jest niska. i przypisać je tym osobom. * jest przystojna. że są niskie. o których pamięć wie. NI * jesto osoba. a w szczególności Mary. RYSUNEK 11-13 . * jest stara. * jest wysoka. skoro są dowody przeciw takiemu umiejscowieniu tego twierdzenia. Pierwsza rzecz. Bob * jesto NI. * jest radykałem. system musi znaleźć sposób skorygowania wcześniej dokonanego. ale Luiza jesto osoba. że Luiza jesto osoba. że wiedza systemu pamięci dotycząca ludzi ciągle rośnie.Sam * jesto NI. to sprawdzić prawdziwość napływającej informacji. aby wycofać sporną informację z pojęć wyższych i przenieść ją do węzłów wszystkich pojęć podrzędnych. * jest głupia. Sam jesto * Bob jesto * Załóżmy. należy wycofać twierdzenie osoba jest niska z definicji osoby. Następnie system powinien w stosunku do każdej z tych osób dokonać Ponownej analizy zgodności cech. jaką musi uczynić. Dotychczas system wiedział o Luizie tylko tyle. Jedna ze strategii polega na tym. * jest płci męskiej. Inaczej mówiąc. że Luiza jest wysoka? Jeżeli informacja została sprawdzona. Co nam teraz wyszło? Luiza jest wysoka. zadając informatorowi następujące pytanie: Czy masz pewność mówiąc. 11-13).

że Luiza i Harrym oboje przystojni i starzy. * jest wysoka. że Bob jest brzydki. człowiek mógłby rozważyć. żebyście nie przyjmowali biernie tego twierdzenia. W gruncie rzeczy nasz model jest już na tyle rozbudowany.Druga strategia-i ją właśnie przyjmiemy . drugi zaś to osoby niskie. Mary jesto * NI jesto * N3 * jesto osoba. Każda osoba. 11-14): Czy Mary jest radykałem? Jeżeli tak. jest jedną ze starych. to idę o zakład. . Jak widać. czy są one wysokie czy też niskie. jakimi regułami posługujecie się przy ocenie tej informacji wejściowej. * jest niska. najwidoczniej. Jak na razie brak tu jedynie uogólnienia informacji. jest szczęśliwą rudowłosą istotą ludzką). kiedy otrzyma jedno z zadań. co wie jego bank danych i przeprowadzić następujący wywód (rys. Harry. to radykał może być płci męskiej lub żeńskiej i jest bardzo prawdopodobne. którym będziemy się posługiwać. W ten sposób tworzymy pojęcia N2 i N3: RYSUNEK 11-14 N2 * jesto osoba. rude włosy i jest szczęśliwa. Jak się zachowa omawiany system pamięci. wysokich przystojnych osób. Rysunek 11-15 przedstawia schemat pamięci. jak z tego wynika. Drugi to radykałowie płci męskiej. * ma ciało. ^ Udało nam się zgromadzić raczej pełną listę cech. klient jesto * N2 jesto * N3 jesto * A co z Harrym? Wszystko. Jeżeli byłaby to pamięć ludzka. Czy radykałowie płci męskiej mają pryszcze? Rozważam sobie pojęcie osoby. Interesowało nas. Harry jest wysoki. lecz próbowali aktywnie je zinterpretować. Harry jesto N3. iż dowiedzieliśmy się jeszcze o tym. ma ciało. są dwa podstawowe typy osób: jeden typ to osoby wysokie. Niektórzy radykałowie są bystrzy ale brzydcy. jak wszystkie pozostałe osoby. Oto co otrzymaliśmy: osoba * jesto istota ludzka. Niektóre wysokie. o których mówiliśmy poprzednio? Czy pamiętacie to stwierdzenie? Ci autorzy są faszystami. że napewno jesto osoba (a zatem. przystojne osoby wydają się głupie. że: Harry jest stary. jeden jest płci żeńskiej. to. brzydki. że można by rozstrzygnąć pewne kwestie przedstawione na wstępie. mający pryszcze i „quigee". Harry jest przystojny. co o nim wiemy. Jest ona również istotą ludzką. Teraz mamy już określone podstawy do zbadania tego typu oceny. Jeśli się dobrze nad tym zastanowić. że Harry jest głupi. Wszystkie zostały przedstawione na rysunku 11-14. Osoby niskie też mogą dzielić się na dwa typy. stare i przystojne. jest bardzo podobny do Lui/y. w zależności od tego. Proponowaliśmy wam wówczas. Luiza jesto * Teraz musimy dokonać odpowiednich zmian w pojęciu osoba. Ale przypuśćmy. gruby.polega na podzieleniu pojęcia osoby na dwie różne grupy. Ocenianie na wejściu Posunęliśmy się znacznie naprzód.

brzydcy i okrutni i że wobec tego Mary.•w. ale nie przypuszczam. Ta część pamięci. Teraz pamięć musi powiązać napływającą informację z tymi. Opracowaliśmy tak dokładnie te przykłady. I teraz otrzymuje informacjo: Osoba jesto faszysta. Zapamiętam to sobie. Informator: W pewnym sensie. niscy. żeby osoba miała •. Jedna z Brzydki - Zauważcie. że w stosunku do poprzedniego uległ on pewnej reorganizacji. Informator: Osoba jest faszystą. Po prostu nigdy ich tak nie nazywałem. Tym razem nie wystarczy już akceptacja wartości fasadowej tej informacji. które już poznała. Mussolini i Napoleon. Ale. że N2 otrzymało nową nazwę: N2 oznacza to samo co faszysta. ponieważ odpowiadające im pojęcia zostały uogólnione jako N2. Znam takich ludzi.i cechę tego typu. Hitler.*: są wysocy czy niscy? Informator: W7 istocie rzeczy faszyści są zazwyczaj niskiego wzrostu tak jak Hitler. Czy są brzydcy? I są radykałami? Informator: Tak bym ich określił. Bobie i Samie. to fakt. Mussolini i Napoleon. ale. Pierwsza sprawa. to mężczyźni czy kobiety? Informator: Mężczyźni. ale wie jedynie to. zawiera więcej informacji o Mary. Być może. aby zilustrować kilka możliwych procedur stosowanych do reorganizacji informacji przechowywanej w banku danych. czy są osoby. pamięć: Rozumiem. jaką należy zaznaczyć. że faszyści bywają grubi. Bob i Sam są faszystami. którzy są faszystami. co jest widoczne. Pamięć: Dziękuję. Czy :. Pamięć ta miała już do czynienia ze >to\\cm faszyści.••. Ponadlo.. Pamięć: Mało wiem o faszystach. została przedstawiona na rysunku 11-16.RYSUNEK 11-15 pamięć: Pamięć: Aha. że faszyści są okrutni. A zatem w drodze implikacji bank danych zakoduje. RYSUNEK 11-16 .-i-". które już wymieniłeś. która uczestniczy w powyższym dialogu. mówisz o jakiejś określonej osobie.

Jeszcze inna procedura polega na wyszukiwaniu a następnie eliminowaniu błędów i niezgodności. (Zauważcie. dostrzegamy różne możliwe poziomy widoczności.procedur polega na uogólnieniu. że takie wyspecjalizowane klasyfikacje okażą się kiedyś przydatne.na przykład taki. Wtedy widzi jedynie to. że interpretator ogląda sieć banku danych oświetlając go latarką. Jeden ze sposobów przedstawienia sobie tego może być. że garnek powinien być wykonany z metalu jednak równocześnie imbryk może być wykonany z fajansu. 11-2) należy wyeliminować następującą niezgodność. Jest jednak bardzo prawdopodobne. a nie fizyczną miarą średnicy plamy świetlnej). ponieważ w rzeczywistości stopień dostępności sieci w banku danych mierzony jest liczbą równocześnie spostrzeganych strzałek i pojęć. przy założeniu. • Lager Cabernet sauvignon Fermentujące owoce Hałaśliwy RYSUNEK 11-17 RYSUNEK 11-18 . Powstaje pytanie. Ćwiczenie: Z banku danych dotyczących garnków i pojemników (rys. który w całości był obejmowany jednoczesna obserwacją: w takich warunkach nie trudno zrozumieć wzajemne powiązania między przedstawionymi rzeczami. co zostało oświetlone. że system interpretujący nie obejmuje całego schematu w jednym akcie obserwacji. jak szeroki jest snop światła rzucanego przez latarkę? Porównując ze sobą rysunki 11-17 i 11-18. że analogia ze snopem światła nie jest zbyt ścisła. I n n a wprowadza specjalny podział na klasy. dedukowaniu wspólnych cech różnych pojęć. PENETRACJA BANKU DANYCH Jak wiele danych może być objętych jednocześnie procesem interpretacji? Dotychczas przedstawialiśmy na rysunku taki schemat banku danych. chociaż w schemacie jest określony jako garnek.

Zakres tej pamięci jest mierzom w jednostkach psychologicznych. Henry. Gdyby poproszono Was o przyjrzenie się różnym szczegółom psa. Jak badani przypominają sobie te zdania? Rysunek 11-19 przedstawia cztery zdania i ich struktury. że w banku danych znajduje się wtórny węzeł centralny. inne węzły przedstawiające pozostałe szczegóły zdarzenia przestają być widoczne. proszono je. Gdyby poproszono Was o przyjrzenie się psu. aby stwierdziły.to wystarczy zadać im kilka pytań dotyczących szczegółów ubioru osób.. to towarzyski sympatyczny gość. w pamięci długotrwałej). zego doświadczaliśmy. Postarajcie się wywołać \v swojej wyobraźni całą tę scenę. że przypomina je sobie. Istnieje też. Jest bardzo prawdopodobne. Opowiadanie jest wydrukowane w gazecie. jak Sam wrzeszczy na Mary. co człowiek może „widzieć" w jakimś jednym momencie w procesie wydobywania informacji ze swej pamięci. Bardzo interesujące wydaje się założenie. a muszą przyznać. Badając obrożę. które składają się na historyjkę. że to pamięć krótkotrwała przetrzymuje informację w celu przetworzenia jej w procesie interpretacyjnym. co było prezentowane. które było prezentowane pierwotnie. Jeżeli zajmiemy się szczegółową analizą odpowiednich węzłów.Ograniczenia w tym. Czy wszystko jest jasne? Jeśli tak. mówiąc obrazowo. że w pamięci krótkotrwałej może mieścić się jednocześnie tylko ograniczona liczba węzłów (to znaczy. Galaretka jest słodka. W pobliżu kręci się zawsze jego pies Henry. które nie powinno obejmować żadnych szczegółów. co więcej. że wyobrażają sobie dokładnie i wyraźnie cak| bójkę w tawernie. osobom badanym postawiono pytania testowe. czy nawet szczegółów samej tawerny. Następnie w 5 minut po zakończeniu ekspozycji wszystkich zdań. złożony zbiór połączeń dotyczących Henry'ego. to w takiej formie nie było prezentowane. znikają z centralnego miejsca w procesie myślowym. pozostałe szczegóły incydentu. Przeprowadźmy następujący eksperyment myślowy. Jaki napis widnieje na blaszce przyczepionej do obroży? Większość osób zgodzi się zapewne z tym. Osoby badane mają wybrać ze wszystkich prezentowanych zdań te cztery. c iż zapamiętać. na przykład węzły reprezentujące każdego uczestnika incydentu. w pewnym momencie w trakcie tego rozgardiaszu Mary uderzyła Luizę. to stwierdzimy. które nie wiążą się z tą historyjką. to powiedzcie: Jakiej rasy jest pies Henry? Jak długi jest jego ogon? Spójrzcie na jego obrożę. ale zostały przypadkowo pomieszane z innymi zdaniami. ile promień światła latarki zdoła oświetlić). Ludzie starają się raczej zrozumieć. chociaż w pewnym sensie nic przestają istnieć. W gruncie rzeczy. jego znaczenie różni się od tego. to węzły sąsiednie stają się słabo widoczne. Zdania te nie były prezentowane w takiej kolejności. Właściciel Al. Głaz uszkodził chatę. Rozważmy incydent w lokalu „u Luigieąo" opisany i przedstawiony na rysunku 11-3 w tym rozdziale i na rysunku 10-16 w poprzednim rozdziale. Można sobie łatwo wyobrazić że ograniczona liczba węzłów zmieści się w pamięci krótkotrwałej. długości czy koloru ich włosów. że istnieją pewne granice wyobrażania sobie tej c/) innej sceny. Zdanie C nie należy do tej grupy. że obraz nie jest tak dokładny. Głaz uszkodził chatę. że sposób kodowania informacji przez system pamięci . Zdanie A jest to jedno z tych zdań. że sama obroża zeszła na dalszy plan i jakby rozpłynęła się we mgle. Spróbujmy zastanowić się nad tym. zadymiona tawerna. I chociaż początkowo wydawało im się. odnoszący się do całego incydentu w tawernie . Wyobraźmy sobie tę scenę: „U Luigiego"-to ciemna. co z kolei ograniczy zdolności procesu interpretacyjnego do wyszukiwania oceny informacji przechowywanych w banku danych (tzn. gryzie Sama. że jednostką pamięci krótkotrwałej jest węzeł. jaki charakter mają te jednostki. Kiedy śledzimy któryś ze szczegółów. gdzie konsumenci siedzą w boksach w słabo oświetlonych rogach sali. pies Ala. Po prezentacji każdego oddzielnego zdania badany odpowiadał na proste pytania (Co zrobił? Gdzie?). to jego obraz znajdzie się w centrum Waszej świadomości. że obraz samego psa nie jest już taki wyraźny. Głaz jest mały. Chata jest mała. mogą w rzeczywistości polegać na ograniczeniach pamięci krótkotrwałej. jak sądzili. Chata stoi nad rzeką. Możliwe. Można go analizować. chociaż bowiem jego znaczenie jest właściwe. Mrówki zjadły galaretkę. 1971). ROZUMIENIE A ZAPAMIĘTYWANIE Główną implikacją tych rozważań jest to. Głaz uszkodził małą chatę nad rzeką. tyle. że system pamięci koduje znaczenie tego. lecz jest to ogólne pojęcie zdarzenia. że prawidłowo zrozumiał każde zdanie. Na przykład takie trzy zdania: A. n Rozważmy następujący eksperyment (Brandsford i Franks.u Luigiego" (nie pokazany na schemacie). określający jego wygląd zewnętrzny i szczegóły jego psiego żywota. aby się upewnić. Jest też prawdopodobne. Badani zapoznają ię z historyjką składającą się z oddzielnych zdań: s Głaz stoczył się z góry. a te bardzo odległe (na przykład rola Henry'ego w incydencie „u Luigiego") pozostają z dala od centrum rozważań. to wówczas okazałoby się. Badany powinien potwierdzić. Zauważcie. Nagle w grupie osób siedzących w rogu wybucha kłótnia. a nie samo doświadczenie. gubimy z pola widzenia części ciała psa. C. takimi jak: Wietrzyk jest ciepły. Zdanie B jest najbardziej interesujące. czy też nie. Można tak iść w nieskończoność. Słychać. czy słyszały wcześniej dane zdania kontrolne. a następnie ułożyć je we właściwym porządku (ze wszystkich prezentowanych zdań można było zbudować cztery historyjki). chociaż nie jest pokazany na schemacie. jeżeli skoncentrujemy uwagę na blaszce wiszącej przy obroży. B.

taki. które zachowało się w ich pamięci. . Automatycznie też w wyniku Mian struktury pamięci zmienia się wciąż nasza wiedza. jaki rozpatrywaliśmy. które z tych zdań słyszały one już wcześniej. osoby badane powinny rozpoznawać zdania tym łatwiej. uszkodził małą chatę nad rzeką. Nie mogło być inaczej.Głaz stoczył się z góry RYSUNEK 11-19 fest 3. W omawianym eksperymencie zestaw zbudowany był ze zdań kontrolnych o różnym stopniu złożoności: niektóre zdania zawierały większą liczbę prostych myśli niz pozostałe. że stale wzbogaca się nasz zakres pojęć. o Indianach. fest 4. co zostało przechowane w pamięci. Prawdopodobnie wielu z Was zapoznało się w dzieciństwie z opowieścią o Hiawacie. który was otacza. 11-19). Ale zdania A i B są równie dobre. na przykład: Test 1. System uczy się poprzez aktywną interakcję z otoczeniem. czy też nie? Niewątpliwie jest zgodne ze schematem. który wynika z analizy tworzenia się skojarzeń w klasycznych zadaniach dotyczących uczenia się. Każda prowadzona teraz dyskusja dotycząca Hiawaty determinowana jest po części tym. uzyskano zaskakujące wyniki: większość wskazała na Test 4. które rzeczywiście było prezentowane) osoby badane zdecydowanie twierdziły. gdy nie stykamy się ponownie z danym pojęciem bezpośrednio. w jaki regulujemy nasze stosunki z otaczającym światem. który w ogóle nie j. o specyfice literatury dziecięcej i o dawnych amerykańskich tradycjach związanych z folklorem indiańskim? Klasyczne teorie uczenia się zazwyczaj wychodzą z założenia. jaki został zapamiętany. PAMIĘĆ JAKO PROCES PRZETWARZANIA INFORMACJI Opis struktury pamięci dokonany w tym rozdziale przedstawia całkiem inny punkt widzenia na naturę uczenia się. Głaz uszkodził małą chatę nad rzeką. czy pod wpływem lat zmieniły się Wasze wyobrażenia o nim? Dlaczego tak się stało? Czy dlatego. Pamięć zakodowuje i przechowuje myśli i znaczenie. Jeśli w pamięci przechowana jest właśnie ta ostania. Jedynie pierwsze z tych zdań było prezentowane naprawdę badanym w eksperymencie ifest !)• Kiedy jednak zapytano osoby badane. czy zdanie B było prezentowane. Chata stoi nad rzeką. że przeczytaliście ponownie tę legendę. będąc niejako produktem ubocznym tego procesu. jakie wywarł na was bohater opowieści? Jak myślicie.yj prezentowany. Jednak takt. Czy pamiętacie pierwsze wrażenie. stając się również bardziej precyzyjna. Głaz uszkodził małą chatę. Tak więc jest całkowicie zrozumiałe. czy też w rezultacie tego. to w jaki sposób można stwierdzić. Natomiast co do Testów 2 i 1 (a zdanie Test 7-to jedyne. Zdanie C jest wyraźnie błędne: przeczy bowiem temu. A zatem. komplikuje założenia tych teorii. pozwala połączyć wszystkie struktury w jedną (rys. Następny w kolejności uzyskanych głosów okazał się Test 3. że dziś wiecie więcej o świecie. Zdanie Test 4 stanowi najpełniejszy opis zdarzeń. Głaz. Taki sposób działania przenika wszystkie nasze doświadczenia i jest podstawowym sposobem. że wasze obecne wyobrażenia dotyczące historyjki o Hiawacie różnią się znacznie od początkowych. który stoczył się z góry. W miarę gromadzenia coraz większej ilości informacji o świecie. a nie w wyniku pasywnego tworzenia związków między bodźcem a reakcją. Różnica ta polega na położeniu nacisku na dynamiczne i integracyjne procesy pamięci. Test 2. że wielokrotne oddziaływanie specyficznego bodźca stanowi podstawę zdobywania informacji. a zdanie Test 1 pokrywa się z nim jedynie częściowo. a ponadto dokonuje się ciągłe ich porządkowanie i wzbogacanie nawet wówczas. im bardziej są one zgodne ze znaczeniem. Natomiast taki rozwój jest naturalną właściwością systemu pamięci tego typu. że ich nie widziały. aniżeli ten. wiedza systemu pamięci nieustannie rośnie.

v obchodzeniu się z nowymi informacjami będzie się ciągle zmieniała w miarę ^ztałtowania jej struktury. w miarę gromadzenia się cech przedmiotów.viita tak skomplikowany system wzajemnych powiązań. Zdolność do radzenia sobie z najróżnorodniejszymi sytuacjami za pomocą niewielkiego zbioru podstawowych mechanizmów stanowi. jego struktura pojęciowa. ponieważ sprzeczności pojawiają się rzadko. Jednakże. Początkowy etan konstrukcji banku danych nieuchronnie związany jest z olbrzymią ilością informacji zapamiętywanej w sposób mechaniczny. On też wyznacza te ogromną różnicę. Podstawowa trudność w danym momencie polega na ?raku systematycznych narzędzi analizy naturalnego. W -tfultacie człowiek dorosły raczej woli odrzucić sprzeczne informacje lub zmienić ich . Spróbujcie przypomnieć sobie tę historyjkę: czy \ Vas/ . a po części tym. Główny problem polega teraz na włączeniu nowego pojęcia do istniejącej struktury. Nawet wówczas. Struktura pojęciowa u dzieci jest znacznie słabiej ukształtowana i powiązana wzajemnie niż u jorosłych. co jest już znane.lU znane z uprzednich doświadczeń.. która wypraco. lecz nie uwzględnia ich w pełnej mierze. pozwalającymi na jej przyswojenie i organizację. Wskazywaliśmy pewien sposób. Opisany przez nas model dotyczy •daśnie tych spraw. przedstawiająca świat ich doświadczeń. przechowywanej w systemie pamięci. Spośród wielu jeszcze nie zbadanych obszarów dotyczących świadomości ludzkiej laibardziej interesujący jest interakcyjny aspekt umysłu ludzkiego. co leży u podstaw takiego idiosynkratycznego rozwoju.czego o nim dowiedzieliście się początkowo. myśli. A zatem.vvraźnie sprzeczna z tymi doświadczeniami. Kiedy zostanie ustalony związek między nimi. >Jiemal wszystko. co jest . co jest nie powiązane z jego strukturą pojęciową. poznawania przykładów oraz rozwoju pojęć dotyczących rozumienia wzajemnych stosunków między klasami pojęć.Iowieka w toku pracy i zabawy. zależy zarówno od jego doświadczenia. jakie stosowane były w toku gromadzenia informacji. To. jak również procesy przetwarzania informacji powinny być jednakowe u wszystkich ludzi. jedną z główmiMcech adaptacyjnych systemu pamięci.iaczenie. z czym się styka. wywien istotny wpływ na to. Nawet bardzo subtelne różnice w otoczeniu mogą pozostawić różne ślady w pamięci. jeśli nawet podstawowe mechanizmy są takie same. że elastyczność pami^': . Pamięć dwóch różnych osób rozwijałaby się jednakowo jedynie pod warunkiem. sprzeciwia się rewizji. marzy i działa. Początek został jednak zrobiony.jpwym. jak i od kolejnych wnioskowi dedukcji. w jaki system pamięci może zadawać pytania w celu sprawdzenia tworzonych rsrzez siebie porównań i wysuwanych wniosków. że zachowanie dziecka jest związane z aktywnym itączeniem otoczenia w proces systematycznego poszukiwania informacji niezbędnych jo budowania jego wewnętrznej reprezentacji świata. że otrzymują one dokładnie taką samą informację w jednakowym porządku i posługują się identycznymi procedurami. W modelach tego typu występowanie różnic indywidualnych oraz systemów idiosynkratycznych będzie raczej regułą niż wyjątkiem.y. w jaki sposób przyswajana jest nowa informacja. może być w jakiś sposób powiązane z tym. Przyjmujemy. . Rozumienie rozwija się w wyniku połączenia doświadczenia zewnętrznego z mechanizmami wewnętrznymi. ale w gruncie rzeczy ten ważny problem jotraktowaliśmy dość pobieżnie. że podstawowa struktura pamięci. całe uprzednie doświadczenie jest automatycznie włączone do pełniejszej interpretacji i rozumienia tych nowych zdarzeń. Zrozumienie dokonuje się powoli. aniżeli przebudować lub zmodyfikować system swych przekonań. analizuje własne doświadczenia. W późniejszych latach życia kiedy nagromadzone zostały duże zasoby informacji i zorganizowane w bank danych o rozwiniętym systemie krzyżujących się połączeń. co człowiek sądzi. bez względu na u\ że podstawowe mechanizmy interpretacji i pamiętania informacji są wspóine ii!j wszystkich ludzi. nie zawsze prowadzi to do pojawienia się takich samych struktur pamięciowych. Nawet bardzo j-obieżne obserwacje wykazują. Na początku większość pojęć znajdujących się w pamięci jest tylko w części zdefiniowana i słabo powiązana z innymi przechowywanymi informacjami. eksploracyjnego zachowania się . co sobie na ten t e n i . bez wątpienia. 1/ dziecka każde nowe pojęcie powinno tworzyć się na pustym miejscu. czyta. Nowe pojęcia mogą już teraz być przyswajane głównie na podstawie analogii z tym. żeby u dwu różnych osób ukształtowała się jedna i ta sama struktura pojęciowa. w jaki ta sama informacja zostaje zakodowana przez dorosłego. l t myśleliście od tego czasu. Człowiek zadaje piania. uczenie się nabiera zazwyczaj innego charakteru. Zauważcie. rekonstrukcja nie polega na tym. Należy też się spodziewać. jaka istnieje między sposobem zakodowania informacji w pamięci dziecka a sposobem. gdy odbierana informacja jest . Bardzo rzadko człowiek dorosły spotyka się z czymś zupełnie . jest bardzo mało prawdopodobne. które manipulują i reorganizują napływającą informację. że staracie się przypomnieć sobie przede wszystkim t0 co rzeczywiście w niej było? Ciągły rozwój gromadzonej wiedzy. Nowe doświadczenie przyswajane jest w dużych dawkach.

krzesła są do siedzenia. Do czasu opanowania języka struktury jercepcyjne i poznawcze mogą tworzyć się wyłącznie na podstawie działania wynikają. Dziecko nazywa śwnież swoje własne czynności: nie przypadkowo dzieci często rozmawiają same ze > ą Ale w końcu struktura taka jest niewystarczająca.ego z doświadczeń. ojcowie są do bawienia się. Jeszcze Eez długi czas po opanowaniu języka. kiedy zostanie uszczypnięty. ' b.12. jakie wydaje pies. Rozwój odpowiednich schematów działań zostanie jokładnie omówiony w rozdziale 13. członków rodziny. Systemy językowe są tak złożone. a pojęcie piłki może opierać iic na jej ruchu. Początkowo Toblem uczenia się języka może sprowadzać się głównie do przyswojenia językowych lykietek . na której stabilizuje się opanowanie języka. Od tego momentu dziecko nie musi uczyć się wyłącznie poprzez własne doświadczenia. że niemożliwe już staje się ich rozdzielenie. plus wiedza o stałości i niezależności przedmiotowi zdarzeń. Język rozwija się w ramach inteligencji sensoryczno-motorycznej. prostych przedmiotów z otoczenia.nazw . że do tej pory nikomu jeszcze nie udało się dać pefnego opisu reguł tworzących te systemy. że schematy łączące ioznania sensoryczne z działaniami motorycznymi zwane są schematami sensorycznonototycznymi. a odpowiedź będzie oparta na jego Kalaniu: stoły są do jedzenia. jak pokażemy w rozdziale 13. Poprzez działanie niemowlę tworzy ogólne pojęcia o przedmiotach. Dziecko zaczyna posługiwać się językiem w wieku około dwóch lat i. z którymi się styka. Może jno uczyć się za pomocą języka. kiedy zostanie wyrzucona. Rozumienie . Język Nabywanie znaczenia poprzez działanie Znaczenie nazw STRUKTURA JĘZYKA Struktura znaczeniowa a struktura powierzchniowa Przekazywanie struktury Przekazywanie znaczenia UCZENIE SIĘ JĘZYKA Uczenie się reguł Naśladownictwo Język jako środek komunikowania się Pierwsze kroki w komunikowaniu się Wytwarzanie a rozumienie Na dm iern a gen era lizać ja GRAMATYKA ANGIELSKA Rozumienie języka stanowi z pewnością unikalną i najważniejszą właściwość ludzkiego umysłu.dla istniejących już schematów sensoryczno-motorycznych. Poproście siedmioletnie dziecko o zdefiniofanie dowolnego przedmiotu codziennego użytku. Te wczesne struktury zawierają sekwencje działań wykonywanych przez dziecko w jdniesieniu do jego otoczenia. Tu wystarczy zaznaczyć. Różnorodne schematy sensoryczno-motoryczne wyuczone przez dziecko (pierwszych dwóch latach. Nabywanie znaczenia poprzez działanie Działanie jest podstawą początkowej wiedzy nabywanej przez dziecko. Pierwsze roki dziecka w posługiwaniu się językiem to nazywanie znanych mu już przedmiotów: ibawek. A mimo to każde normalne dziecko może opanować dowolny istniejący język. Nawet po opanowaniu języka wczesne mechanizmy inteligencji serisoryczno-motoyeznej odgrywają nadal decydującą rolę w organizowaniu doświadczeń dziecka. worzą tę podstawę. W miarę rozwoju jego zdolności do porozumiewania jięza pomocą symboli. Opanowanie języka stanowi punkt zwrotny w rozwoju dziecka. język i myślenie dziecka przeplatają się tak silnie. Tak więc jego pojęcie o psie może być oparte na odczuciu dotykowym sierści psa i na zabawnych jźwiękach. działanie pozostanie dla normalnego dziecka :mtralną częścią jego struktury pojęciowej. pienia się podłoże jego wiedzy o otaczającym świecie: następuje przejście od joświadczeń czysto sensorycznych i motorycznych do operacji na symbolach.

jakie jak automobil czy telewizja. System symboli. aby sądzić. Każda wspólnota językowa dysponuje w pewnym stopniu swobodą w zakresie sposobu podziału swego percepcyjnego doświadczenia poprzez przypisywanie nazw określonym sferom tego doświadczenia. Zwróćmy na przykład uwagę na jtugość przyimków: w. do. które otrzymały specjalne nazwy u mieszkańców Filipin. że język zbudowany jest inaczej. liczba możliwych połączeń słów przewyższyłaby znacznie zdolność naszego systemu pamięci. których używa się hardzo często. nawet wówczas. Dziecko z Filipin musi budować system pojęciowy pozwalający mu rozróżnić 92 rodzaje ryżu. może wywierać znaczny wpływ na kodowanie i przechowywanie informacji sensorycznej. A nawet więcej. John. że istnieją poważne podstawy. kto rzeczywiście gryzie: John czy pies? Aby odpowiedzieć na to pytanie. W większości ję/yków najczęściej używane słowa są zarazem najkrótsze. to język straciłby swą ogromną giętkość jako narzędzie wyrażania i przekazywania myśli. co widzimy. Sposób. ponieważ trzeba byłoby uczyć się oddzielnie znaczenia Każdego nowego ciągu słów. można myśleć manipulując słowami. Jeżeli byłoby to tak proste. aby uzyskać znaczenie zdania. Istnieje jednak ogromna różnica między iżyciem języka jako mechanizmu nazywania przedmiotów a językiem jako środkiem Urażania twierdzeń o świecie. angielskim: automobil-auto. w jaki powstaje to znaczenie. Jest jednak całkiem oczywiste. Jednak w miarę tego. a następnie uczyłoby się łączyć ze sobą wyrazy. bez względu na to. co pamiętamy? Siła słów polega na ich nieograniczonej wręcz elastyczności. od których to zależy łatwość kodowania. Ponadto. •0 relacje między tymi pojęciami stają się ważne. która zostanie przechowana o danym zdarzeniu. Jeżeli dana wypowiedź obejmuje więcej niż jedno pojęcie. Czy jednak posługiwanie się nazwami (etykietkami językowymi) wpływa na zmianę naszego sposobu myślenia? Czy wpływa na to. jakim posługuje się językiem. nie •Unika. którym posługuje się dana społeczność językowa. Skróty opowiadają tej samej zasadzie. trzeba siać reguły konstruowania znaczących ciągów słów. uto lub wóz. car. przekształcasz podstawa. Odpowiedniość między dźwiękiem a znaczeniem musi być wyuczona oddzielnie dla każdego słowa w danym języku. Zapamiętanie prostego percepcyjnego doświadczenia jest bezpośrednio powiązane z tym. że opanowanie języka nie wpływa bezpośrednio na zdolności percepcyjne. 1 ielevision-TV. Jeżeli zdania byłyby budowane z oddzielnych słów według tych samych zasad. Przypomnijmy sobie. dziecko eskimoskie musi umieć rozróżnić dziesiątki rodzajów śniegu. ale równocześnie jest dla dziecka (albo ':-ż dorosłego) trudny do przyswojenia. które odnoszą się do konstrukcji wyrazów z oddzielnych dźwięków. a tym samym można włączyć do rozwijającej się struktury pojęciowej dziecka określony wzorzec uogólnienia i różnicowania. gdy słowo staje się nazwą przedmiotu lub zdarzenia. Nowości technologiczne wprowadzane do naszego życia. dzięki swej złożoności. które są komunikowane iv innych językach. przechowywania i mówienia na temat określonych doświadczeń percepcyjnych. na której buduje ono swe pojęcia. śanowi użyteczne narzędzie komunikowania się. Każdy człowiek. że każda wspólnota językowa wypracowuje własne struktury znaków. telewizję natomiast TV (W oryg. Słowa wydają się podporządkowane pewnej zasadzie (zwanej prawem Zipfa). Dowolny zbiór konkretnych przedmiotów może zostać połączony dzięki nadaniu mu ogólnej nazwy. z organizacji pojęciowej opartej na działaniu stopniowo przechodzi do organizacji opartej na słowie. potrafi bowiem opisać te różnice za pomocą symboli językowych-dany rodzaj ryżu jest drobnoziarnisty. ponieważ efektywność kodowania doświadczenia w pamięci uzależniona jest od gotowej struktury symbolicznej banku danych. jednak wpływ ten nie dotyczy mechanizmów poznawczych.Znaczenie nazw W miarę jak dziecko zaczyna posługiwać się symbolicznymi nazwami. początkowo otrzymują stosunkowo długie opisowe określenia. . bardziej owalny i ciemniejszy-chociaż musi użyć w tym celu więcej słów. uczestniczące iazwyczaj w nabywaniu doświadczeń i zapamiętywaniu. może odróżnić różne rodzaje ryżu. nie jest prosty. Sposób. Etykietki te mogą pełnić rolę potencjalnego filtra informacji. kiedy potrzebowałoby połączyć ich znaczenia. Nie wystarczy po prostu dodać do siebie znaczenia oddzielnych słów. Kiedy język zaczyna uczestniczyć w kształtowaniu pojęć. Konieczny byłby wówczas słownik do określania znaczeń każdego możliwego zdania. to •wuezenie się języka nie sprawiałoby żadnej trudności: dziecko uczyłoby się znaczeń pojedynczych wyrazów. gdy nie potrafi ich odpowiednio nazwać. które odgrywają w życiu tych społeczności rolę najważniejszą. które są podstawą powstawania tych struktur. Nazwy są nadawane arbitralnie. przeważa •endencja do łatwości i ekonomii w procesie porozumiewania się: automobil zastępuje . Znaczenia pojedynczych wyrazów w zdaniu łączą się zgodnie z zasadami gramatyki. A mimo to tyrania słów nie jest absolutna. gryźć. Język. Ludzie ze wszystkich wspólnot językowych mogą wymieniać między sobą dowolne informacje percepcyjne. chociaż pewne rzeczy mogą okazać się dla nich trudniejsze niż inne. odzwierciedla te struktury percepcyjne i symboliczne. Wydaje się. czego oczekujemy. telephone-phone). Jest oczywiste. na. zanim dotrze do pamięci długotrwałej. tworząc znaczenie całego zdania. ponieważ oddają one ogólne relacje istniejące między pojęciami. STRUKTURA JĘZYKA \'ie ma reguł pozwalających określić znaczenie słowa na podstawie jego brzmienia. iż napływająca informacja jest częstokroć kodowana w postaci akustycznych etykietek. jak ich użycie w języku staje się coraz częstsze. słowa przejmują rolę punktów oparcia dla struktury pojęciowej Od chwili. Zdarzenia i spostrzeżenia ważne dla danej wspólnoty są zwykle nazywane bezpośrednio za pomocą niewielkiej liczby słów. a to jest często znacznie prostsze niż manipulowanie samymi pojęciami. Stanowią one specjalną klasę słów. w jaki dany język odnosi się do doświadczenia percepcyjnego. jak prosto dany język potrafi oddać to doświadczenie. Każdy język wpływa w szczególny sposób na struktury wewnętrzne. Tak więc ze słów: pies.

użytych przez nas do przedstawienia struktury znaczeń. wystarczy włożyć krążek do automatu. Język można rozpatrywać jako metodę przekazywania struktury pamięci mówiącego strukturze pamięci słuchającego.i!v. że zależy nam na tym. muszą istnieć w nim pewne konwencje. John nie przestraszył Mary. Zbudowano go zgodnie z oznaczeniami wprowadzonymi w rozdziałach 10 i 1! . że dla dowolnej struktury znaczeniowo istnieje znaczna liczba możliwych opisujących ją zdań.Struktura znaczeniowa a struktura powierzchniowa Przeanalizujmy sieć związków znaczeniowch i działań przedstawioną na rysunku 12-1 Jest to obraz możliwego systemu znaczeń reprezentowanych w strukturze pamięci jakiej osoby. Z tego właśnie powodu nazywani1. a będzie pan miał ochotę na winogrona. nie musimy precyzować tego. że krążki należy uprzednio wziac w rękę. Zakładamy. to ich struktura znacze• v jest taka sama. jak i mówione strukturami powierzchniowym. że odbiorca informacji opanował już pewien zasób podstawowych pojęć. Mówiąc o języku. Przypuśćmy. konkretne zdania. a nie z jakichś kółek i strzałek. A zatem. człowiek dorosły zrozumiał związek między krążkiem a odpowiednim otworem w automacie. że krążki trzeba wrzucać do otworu w aparacie. a pojawią się winogrona. Zastanówmy się nad takim zdaniem: John przestraszył Mary. co zdanie: Przedmiot Okrągły RYSUNEK 12-1 Winogrona <C8> Kwadratowy Przedmiot Przedmiot Okrągły Duży Mary została przestraszona przez Johna. zarówno pisane. Ponieważ język składa się ze słów. że nie trzeba o nich wspominać. albo też o tym. ponieważ zależy ono od strukiur> pamięci ludzi włączonych w sytuację komunikowania się. Czy John przestraszył Mary? Mary nie została przestraszona przez Johna Czy John nie przestraszył Mary? . które pozwalają na odróżnianie słów i relacji między nimi oznaczających pojęcia od słów i relacji oznaczających działania i od słów odnoszących się do stosunków 1 między działaniem a pojęciem. że winogrona pojawiają się v\ odpowiednim pojemniku automatu. Różnicę między strukturą powierzchniową a strukturą znaczeniową najlepiej /ilustrują przykłady. aby móc się nimi posłużyć. Co więcej. Nie można zobaczyć znaczenia. w jaki sposób za pomocą krążków wydostać / automatu winogrona. takich jak na rysunku 12-1. . dokonujemy rozróżnienia między słowami służącymi do przekazywania myśli a samymi myślami. Zamiast pozostawić go w pokoju zdanego na przypadek. zwłaszcza gdy zakładamy. mających to samo znaczenie. Mary została przestraszona przez Johna. hociaż struktura powierzchniowa obu tych zdań jest różna. Słowa są jedyną częścią składową zachowaniu językowego. w zdaniu wyjaśniającym naszemu słuchaczowi. Zaznaczmy. która da się obiektywnie rejestrować. nie musimy mówić o tym. Zdanie to przekazuje tę samą informację. lepiej będzie powiedzieć mu: Za każdym razem. Z tego właśnie powodu znaczenie przekazywane w komunikacie nazywamy strukturą znaczeniową. W rzeczywistości podstawowa struktura zdarzenia w którym na •>konawca (agens) John przestraszył odbiorcę Mary. że wszystkie te stosunki są już znane lenn: człowiekowi albo są tak oczywiste. Zdanie czynne: Zdanie bierne: Zdanie przeczące: Pytanie: Zdanie bierne przeczące: Pytanie przeczące: John przestraszył Mary. kiedy znajdzie się pan w pomieszczeniu. ilustruje on sytuację omawianą w rozdziale 13. w którym będą te właśnie niebieskie krążki i taki automat z otworem.. danego języka. Ponadto nie istnieje koniec/nosi: przekazywania struktury znaczeniowej w całości. pozwala na utworzenie ośmiu -instormacji zdania. kiedy to kręcąc ypo pomieszczeniu odkryje wreszcie ten związek.

Pytanie bierne: Pytanie przeczące bierne: Czy Mary została przestraszona przez Johna? Czy Mary nie została przestraszona przez Johna? They are working students. aby zbudować poprawne zdania.est niegramatyczne. Rysi. Bywa i tak. to część znaczenia gubi się: RYSUNEK 12-2 Kopać John Mary. W czasie słuchania lub czytania zachodzi odwrotny proces: człowiek itara się zrozumieć wypowiadane doń słowa i odtworzyć strukturę znaczeniową. a mimo to trudne do Jterpretacji. drugie znaczenie: Oni sprawiają. W każdym z ośmiu zdań podstawę stanowi jedno zdarzenie: John przestraszający M i l n W wersjach przeczących występuje negacja tego faktu. udanie to ma dwa możliwe znaczenia. nek 12-2 pokazuje strukturę znaczeniową dla wszystkich ośmiu zdań. zawarta w nim . to jednak nie są tym samym. w pytających poddaje się g0 -A wątpliwość. że różne struktury znaczeniowe leżą u podstaw jednej i tej samej struktury powierzchniowej. RYSUNEK 12-3 Cl's are students who work (Cl to studenci. że wiele struktur powierzchniowych przedstawia tę sarmi strukturę znaczeniową. Zdania te zmieniają wyłącznie formalną strukturę powierzchniową. jak to zostało przedstawione na rysunku 12-3. ale w kontekście jest ono całkiem sensowne. Każdemu z nich odpowiada odrębna struktura znaczeniowa. Oto przykład (w języku angielskim): •^reszcie zdanie może być całkowicie poprawne gramatycznie. . ponieważ brak jest informacji pozwalającej na rozszyfrowanie dwuzna•zności. Jeżeli zakłócenia dotyczą informacji o specyficznych rolach osób biorących udział w zdarzeniu. Zdanie: oą Jeść jabłek . Człowiek mówiąc lub pisząc sięga do własnych struktur znaczeniowych i stosuje odpowiednie reguły gramatyczne. którzy pracują) Reguły gramatyczne języka określają nam sposób przekształcania struktur znaczeniowych w struktury powierzchniowe. Jest zatem możliwe. (Oni są pracującymi studentami.^formacja o związkach i pojęciach jest jednoznaczna. że studenci pracują). że chociaż znaczenie i poprawność gramatyczna są ze s b powiązane. Te osiem transformacji struktury podstawowej stanowi zasadę tworzenia się większości struktur powierzchniowych zdań w języku angielskim. Pewne zniekształcenia grama:yczne mogą uczynić przekaz niezrozumiałym. Warto jednak pamiętać o tym.

red.) Mogą być dwie struktury znaczeniowe tych zdań: Żeglarz zabił a) przedmiot: kogoś. Reguła 4 pozwala na wytworzenie frazy: The very tired big fat hungry dirty old man (Bardzo zmęczony wielki gruby głodny brudny stary człowiek). 2. Zwłaszcza pierwsze z omawianych "Sut. po pierwsze. Przyjmijmy. Niemniej jednak oba zdania można zrozumieć bez większych trudności. GRAMATYKA ANGIELSKA 2 /dania angielskie są złożone z kilku różnych rodzajów składników połączonych ze sobą według formalnych reguł gramatycznych. Z psychologicznego punktu widzenia język jest środkiem komunikacji. Przykładem może tu być zastosowanie Reguły 4. Tak więc zdanie: Całować John tygrys jest zarówno niepoprawne gramatycznie. reguły transformacyjne. mają taki uniwersalny charakter. tylko jeden wyraz John musi z konieczności oznaczać wykonawcy (agensa) będącego istotą ludzką. dwuznaczne odniesienia znaczeniowe bardzo utrudniaj. ponieważ zbiór relacji znaczeniowych jest całkiem ograniczony (Schank. W drugim zdaniu występują dwie różne struktury znaczeniowe w zależności od tego. Jakkolwiek więc •Pisane poniżej reguły egzemplifikowane są zdaniami języka angielskiego (tłumaczenia podajemy w nawiasach) -ickióre z nich stosują się wyłącznie do tego języka. czasownika i dopełnienia. której celem jest opis uniwersalnych reguł językowych.] analizę formalną wypowiadanych zdań. że może wystąpić cały ciąg modyfikatorów we frazie rzeczownikowej w tym sensie. (kiedy to rzeczownik N z Art+Ad+N został ponownie zastąpiony przez Ad+N. (Przyp. Zgodnie z tradycyjną gramatyką zwykłe proste zdanie angielskie składa się z podmiotu i pfzeczenia lub z podmiotu. jak i niezrozumiałe. 2 Reguły gramatyczne przedstawione w niniejszym paragrafie wywodzą się z gramatyki generatywno•ftnsformacyjnej. tego typu rozróżnienia nie są dla nas szczególnie użyteczne. Jeśli nawet przekaz odpowiada dokładnie regułom poprawnego mówienia. \o'ejiie reguły. w istocie sprawy te są ze sobą ściśle powiązane. gdy struktura powierzchniowa formalnie nie jest prawidłowa.noun). że mechanizmy poznawcze zdołają odpowiednio wykorzystać jego znaczenie i odwrotnie: wiele zdań o najwyraźniej niejednoznacznej strukturze powierzchniowej jest w praktyce całkiem zrozumiałych. struktury znaczeniowe dają się przekazać nawet wtedy. gdy znaczenie takich słów. Jednak w kontekście. jak: to. Kolejne zdania: I saw the sparrows flying to the trees (Widziałem wróble lecące na drzewa) I saw the Grand Canyon flying to New York (Widziałem Grand Canyon lecąc do Nowego Yorku) mają w języku angielskim podobne struktury powierzchniowe. reguły struktur frazowych. że fraza the very old man •bardzo stary człowiek) jest frazą rzeczownikową (NP . a pozostały wyraz tygrys. Zdanie (S . których celem jest przekształcenie struktury głębokiej w ciąg wyrazów zjawiających się w konkretnej wypowiedzi. adverb) plus rzeczownik (N). W rzeczywistości większość wypowiadanych zdań trudno zrozumieć w oderwaniu od ich kontekstu. zastosowano ją raz we frazie the old man (kiedy to rzeczownik N z Art+N został zastąpiony przez Ad+N) oraz użyto jej dwukrotnie we frazie the very old man. W ten sposób możemy wyprowadzić prosty zbiór reguł służących do podziału tego typu zdania: Czytamy je następująco: 1. W tej książce głównie zajmowaliśmy się dotąd raczej znaczeniem zdań niż ich bezpośrednią strukturą powierzchniową. że N (rzeczownik) może być w sposób ciągły zastępowany przez przymiotnik lub przysłówek (Ad -adjective. poi. Liczne opuszczenia.sentence) dzieli się na NP + VP.Żeglarz zabił ością rekina. instrument: ości. Odwiedziny profesorów mogą być nudne1. ponieważ konkretny dobór słów może odnosić się tylko do jednego znaczenia.article) plus rzeczownik (N . Reguła 4 stwierdza. które opisują strukturę głęboką języka. Jak to już stwierdziliśmy.nounphrase). że fraza czasownikowa składa się z czasownika (V . lecz zupełnie różne struktury znaczeniowe. 1969). czynności strzelać.) Możemy rozłożyć to zdanie na różne sposoby. instrument: ością. to znaczy jedna z nich lub obie mogą być zastosowane do analizy zdania. musimy jakoś inaczej rozczłonkować zdanie. jest wystarczającym (a nawet wielce prawdopodobnym) przedmiotem tego działania. czy profesorowie są wykonawcami czy też odbiorcami czynności odwiedzanie. (Bardzo stary człowiek je ostrygi. Psychologiczne badania dotyczące gramatyki koncetrują się na procesach poznawczych. to jednak w razie potrzeby może być jednoznacznie zinterpretowane. (Przypred. frazę eats oysters ije ostrygi) nazwiemy frazą czasownikową (VP-verb phrase). to zapis formalny. Reguły te są fakultatywne. a po trzecie zauważmy. z istoty swej ~ńc być stosowany do każdego języka naturalnego. mogą mieć bardziej specyficzny charakter. oni czy tamten jest oczywiste. nie stanowi to jednak gwarancji. Z punktu widzenia języka jako środka komunikowania się sytuacja taka jest zupełnie oczywista. jaki tu jest prezentowany. dzieli się na V + Fraza rzeczownikowa może być poddana dalszej analizie: Reguła 3 umożliwia zastąpienie frazy rzeczownikowej przez rodzajnik (Art . szeroko stosowane zaimki. dając w efekcie Art + Ad + Ad + N). która w ogóle nie została użyta we frazie the man (Art+N).) rekina i b) przedmiot: rekina. natomiast zdanie: Strzelać John tygrys chociaż niepoprawne gramatycznie. Po drugie. Ludzie dość rzadko mówią zdaniami poprawnymi gramatycznie.verb) i z frazy rzeczownikowej. które pośredniczą między strukturą powierzchniową a znaczeniem. poi.) 1 . Rozważcie zdanie: The very old man eats oysters.

z jest rzeczą oczywistą.prepositional phrase) i składa się z przyimka (prep -preposition) plus zwykła fraza rzeczownikowa. Rysunek 12-4 przedstawia zastosowanie tych reguł w postaci struktury drzewkowcj wraz obrazem struktury znaczeniowej tego samego zdania.w) w tym zdaniu oznacza. Aby nasza gramatyka objęła frazy pr/.Ad+N N -> Ad+N Art -> The (rodzajnik określony) N -> man (człowiek) Ad -> very (bardzo) Ad -» old (stary) VP VP . fraza in the tree house jest frazą przyimkową {PP . nigdy obie na raz. że w konkretnej sytuacji stosuje się albo regułę 2A. RYSUNEK 12-4 RYSUNEK 12-5 . 2C.Jeżeli dodamy do tego jeszcze reguły przekształcające wyniki zastosowania powyższych reguł (V. (Bardzo stary człowiek mieszka w dziupli). albo 2B. N. że następująca po nim fraza rzeczownikowa określa lokalizację. S . VP -> V+NP.Art+N N . VP -» V+PP. to analiza zdania The very old man eats oysters zostanie zakończona. Art. 2B. Ad) w wyrazy.V+NP NP -* ArtVN V -> eats (je) Art -> (opuszczony) N -> oysters (ostrygi) Dotychczas opisana gramatyka nie może jednak poradzić sobie z frazami przyimkowymijak np.yimkowe. musimy po prostu rozszerzyć Regułę 2: 2A. Przyimek {in . PP -> Prep+NP.Np+Vp NP NP . zdaniu: lV The very old man lives in the tree House.

(Tych kilka reguł. które wskazują. Do reguł struktur frazowych należy jeszcze dodać reguły transformacyjne... lecz. tree. very. (w. Zwykle w takich przypadkach stosujemy regułę opuszczania. że w Si NPi jest zarówno tożsama. (człowiek. dużo. Konkretne struktury.... Ze względu na to.. Ze zdań prostych można budować zdania złożone. którą należałoby wykreślić dla przekształcenia fraz rzeczownikowych i czasownikowych w końcowe wyrazy. na jego wykres i wykres struktury znaczeniowej tego zdania. eats. limerick. a pełny zbiór tych reguł określa gramatykę struktur frazowych. house. chociaż. że wprowadziliśmy nowy symbol do wykresu: duży trójkąt..przyp. przedstawione są na wykresach 12-4 i 12-5. drzewny.Obecnie uzupełniwszy słownik możemy zastosować powyższe reguły do nowego zdania. Ponadto wykonawca (lub instrument) czasownika jest oznaczony za pomocą przyimka przez. Tak więc zdanie The very old man who lives in the tree house eats oysters.. które dotąd analizowaliśmy. many.. drzewo. or. jak t0 pokazuje wykres na rysunku 12-5. przez. W związku z tym w zdaniu zachodzi więcej zmian: Przyimek z początkowej PP zostaje opuszczony pozostawiając samą NP.. because.) Wykresy na rysunkach 12-4 i 12-5 pokazują drzewka derywacyjne obu zdań.. Słownik przedstawia się następująco: V -» lives. sings.. (stary.) Prep. poi. jak też pełni tę samą rolę. je. ponieważ.conjunction): 1A. że omawiane reguły obracają się wokół fraz. on. mało.. przyjmowanymi w poezji: In the tree house lives the very old man who constantly eats oysters as fast as he can1. co NP2 w S2.) jest złożone z dwóch zdań... tree.) . . S^ S + Conj + S. Rozważcie dla przykładu zdanie bierne: The tree house is lived in by the very old man. Stanowi on po prostu skróconą •ormę zapisu struktury drzewkowej. nie zawsze jest to konieczne. 3 Limeryk ten w wolnym przekładzie: W dziupli drzewa bardzo stary człowiek mieszka co ostrygi jedną po drugiej łyka od rana do zmierzcha. ostryga.. na. lub. but..) poza szczególnymi konwencjami stylistycznymi. Zmiany te w kolejnych fazach wyglądają następująco: (The very old man) (NPi) (PP) (Pr^p+NP 2 ) (NP2) (The tree house) + + + (lives) (V) (V) + + (in the tree house) (PP) (NPi) (by+NPi) (PP) (by the very old man) ( A "x+V) + Prep + + (Aux+V) + (Prep) + (is lived) (in) + Reguły te są transformacyjne. określa się je jako reguły struktur frazowych (phrase-structure rules). oyster. few. czyli na jego transformację.) Art -» the. by.) N -> man. -> in. śpiewa. Nieco inny sposób łączenia zdań polega na zastosowaniu spójnika (Conj . limeryk.. do czasownika zostaje dodana forma posiłkowa {auxiliary.. 4 Zauważcie.. (Dziupla jest zamieszkana przez bardzo starego człowieka).... przy. + (lives) + (mieszka) + (in the tree house) + (w dziupli) Skonstruowanie zdania biernego wymaga przegrupowania tych fraz do postaci: PP (In the tree house) + V + NP + (lives) + (the very old man) Zdanie w powyższym układzie.* N P + VP. widzimy. I tak w tym przypadku zdanie wyjściowe miało następującą strukturę frazową: NP (The very old man) (Bardzo stary człowiek) + V + PP \[a ogól konstrukcje bierne są oznaczane przez specjalne formy czasownika. bardzo. Zwykle temu przetasowaniu towarzyszą wskazówki syntaktyczne •/apewne po to... czasem jako reguły przepisywania (rewrite rules). opuszczony Prep z początkowej PP zostaje wstawiony po czasowniku.. jak to wskazuje przykład z podanego limeryku.. która pozwala na wyeliminowanie NP2: The very old man lives in the tree house and eats oysters. do. które tu przytoczyliśmy. to.Aux)\ końcową NP poprzedza przyimek przez. Utworzenie zdania biernego wymaga przegrupowania fraz zdania. które zostały zastąpione przez trójkąty. Patrząc na samo zdanie. nie uważa się zwykle /a zdanie gramatyczne (w języku angielskim . at.. (i. an. red. aby osobie słuchającej czy czytającej przekształcone zdanie umożliwić dotarcie do wersji wyjściowej. red. IB. (Bardzo stary człowiek. przekształcając ją tym samym w PP. Conj -> and. który mieszka w dziupli. je ostrygi. dom. Ad -* old. daleko nic wyczerpuje pełnego zestawu).) Tak więc dzięki Regule 1A nasze dwa zdania można połączyć następująco: (The very old man lives in the tree house) and (the very old man eats oysters) Wykres tego zdania znajduje się na rysunku 12-6 4 . (mieszka. poi.. ponieważ pozwalają na przetasowanie różnych segmentów zdania. a.. aczkolwiek jest ono całkowicie zrozumiałe. S .. (Przyp. jak te frazy mogą być przegrupowywane w rzeczywiste struktury powierzchniowe zdań.

samo słowo położyć tego nie wymaga: Wczoraj książka została położona na podłodze. instrument Mary przywiozła ąuigee. Na przykład. jaką chce on przekazać. Drzewo brak wskazówki dotyczącej czasu lub celu czynności.) . wykonawca przedmiot miejsce Jeżeli opuścimy przedmiot lub miejsce. jakkolwiek wszystkie przedstawione zdania określają wykonawcę czynności. Henry położył na podłodze. co tam było pierwotnie. może zastosować formę bierną zdania. kiedy informujący pragnie opuścić wskazówkę dotyczącą sprawcy czy wykonawcy działania. zdarzenie musi obejmować zarówno przedmiot. Czy mówca wymienia wykonawcę czy też nie. Wiele czynności określa dość dokładnie typy relacji niezbędne do pełnego opisu danego zdarzenia. W wielu wypadkach wykonawca zastępowany jest po prostu przez instrument. wykonawca W wyniku takich opuszczeń powstają często trudności w analizowaniu zdań. I saw the girl you saw talking to John yesterday and she waved at me. W rozdziałach 10 i 11 omawialiśmy sposób opisu tych relacji. w zdaniu wyjściowym jesto Henry położył książkę na podłodze.to po prostu ożywiony instrument. przedmioty itp. ponieważ są ze sobą ściśle związane: wykonawca (agens) . W języku angielskim. którą ty wczoraj widziałeś rozmawiającą z Johnem i ona mi pomachała. Tabela 12-1 przedstawia te relacje (jest w zasadzie taka sama jak tabela 10-1). Musi odnaleźć ciąg przyczynowo-skutkowy wykonawców czynności. (Zobaczyłem dziewczynę. jak i miejsce. Dlatego też opuszczenia zwykle oznaczane są przez zaimki. gdyż po zniknięciu jakiegoś elementu zdania może nie być łatwo stwierdzić. aby mu nie przeszkadzała. Dom Człowiek Niektóre relacje są fakultatywne. zależy to od rodzaju informacji.RYSUNEK 12-6 przekazywanie struktury /vby słuchacz lub czytelnik mógł zrozumieć dany tekst. Tak na przykład. musi ustalić związki między pojęciami a opisywanymi zdarzeniami. czas cel Ostryga Stary Bardzo Co więcej. które zastępują opuszczoną frazę: The very old man lives in the tree house and he eats oysters (he = on). w wypadku czynności położyć. Pociąg przywiózł quigee. chociaż jest całkiem możliwe i takie zdanie. Henry The very old man (Bardzo stary człowiek) lives int the tree house (mieszka w dziupli) the very old man (Bardzo stary człowiek) eats oysters (je ostrygi) położył książkę na podłodze. przekaz będzie niepełny: Henry położył książkę. w którym znajdują się i te wskazówki: Wczoraj Henry położył książkę na podłodze.

przeprowadźmy kilka prostych eksperymentów. (W klasie było 93 osoby). Why isn't modę listed in Chapter 10? (Modę is a ąuery). powinien mieć mechanizmy służące do przekazywania informacji o pojęciach i relacjach. otrzymamy: W gliku z rupowymi loksenami i katerem munkniecie loksen w blump i w gracu pojawi się bim. w którym zachodzi zdarzenie. Czynność jest zwykle wyrażona za pomocą czasownika: The man was bitten by the dog. (Nie pytaj tak dużo. jeśli jest to potrzebne. W tym celu powróćmy do rysunku 12-1 i podstawmy dla każdego węzła pojęciowego w strukturze pamięci jakieś nazwy nie mające znaczenia. aby go upić). Tak na przykład. Tryb (Modę) Oznacza strukturę powierzchniową zdania. jeżeli informacja jest niejednoznaczna lub też niezrozumiała. Przedmiot (Object) Rzecz. Określa sieje jako lokalizację od i lokalizację do: They hitchhikied from La Jolla to Del Mar. na podstawie samej tylko informacji strukturalnej całkiem możliwe są sensowne odpowiedzi na następujące pytania: • Jak zdobyć bim? Munknąć w blump rupowy loksen. mechanizmy używane do określenia różnorodnych relacji różnią się w poszczególnych językach. Miejsce. (Dlaczego tryb nie został umieszczony w tabeli w rozdziale 10? Tryb w tym przypadku to pytanie^. Co to są Minsoki? . Hubercie). który spowodował wystąpienie czynności: The man was bitten by the dog (pies). From the University. Przekładając tę strukturę na przekaz werbalny. they hitchhikied to the beach. pozostanie w nim jedynie informacja dotycząca relacji. na którą oddziałuje skutek czynności: The crazy professor threw the black-board at Peter. Aby lepiej zrozumieć. Tworzą one podstawowe ramy dla zapisu pojęć w pamięci. gdy jest głodny). (John oblał egzamin testowy. (Człowiek zostai ugryziony przez psa). Hubert. C:us (Time) Kiedy zachodzi zdarzenie: The surf was up yesterday. (Nie lubię Cię. Chociaż zbiór podstawowych relacji może być wyrażony we wszystkich systemach językowych świata. to jednak wydaje się.Tabela 12-1. • Gdzie znajduje się kater? W gliku. Kiedy w jakimś przekazie pojęcia mające znaczenie zastąpimy wyrazami bezsensownymi. Don't ask so many ąuestions.opisuje jego właściwości: The surf was heavy. że chociaż przekaz. (Od Uniwersytetu aż na plażę dojechali autostopem). Cel (Purpose) Określa cel zdarzenia: Jack took Henry to the bar to get him drunk. (Wiatr zdemolował dom). a druga na końcu zdarzenia. Elementy zdarzenia Czynność (Action) Zdarzenie jako takie. (Jack zabrał Henry'ego do baru. lokalizacja (Location) Miejsce. (Rekin jest niebezpieczny tylko wówczas. (Oni podróżowali autostopem od La Jolla do Del Mar). Nośnikami jej są takie wyrazy. Instrument (Instrument) Rzecz lub urządzenie powodujące lub umożliwiające zdarzenie: The wind demolished the house. • Co jest rupowe? Loksen. Jeżeli język ma komunikować o zdarzeniach. że jest w nim zawarte jakieś znaczenie. jedna na początku. Należy również zaznaczyć. z których tworzy się struktura znaczeniowa przekazu. o co nam chodzi. Cecha (Quality) Modyfikator pojęcia . John fiunked the test because he alrays sleeps in lectures. co się zdarzy. ponieważ zawsze śpi na wykładach). (Modę is imperative). jak: w. Wykonawca lub agens (Agent) Aktor. Uwarunkowanie (Conditional) Warunek logiczny uzależniający dwa zdarzenia: A shark is dangerous only if it is hungry. (Zwariowany profesor rzucił tablicą w Petera). Często w grę wchodzą dwie lokalizacje. z. Przekazywanie znaczenia Ma podstawie struktury powierzchniowej przekazu nie możemy dokładnie określić. Uzyskamy w rezultacie coś w rodzaju schematu przedstawionego na rysunku 12-7. prawdziwość (Truth) Stosowane głównie do twierdzeń fałszywych: I do not like you. (Wiatr zdemolował dom). Odbiorca (Recipient) Osoba. charakteryzując w zarysie strukturę zapamiętywanego zdarzenia. (Fala podniosła się wczoraj). i. Zobaczmy. (Fala była wysoka). Wyrazy te zwane sąfunktorami. w którym opuszczono informację o pojęciach. The were 93 people in class. na którą czynność oddziałuje: The wind demolished the house. jak dany język przekazuje znaczenie5. jest co najmniej wieloznaczny. ponieważ służą głównie do wyrażania relacji. Tryb rozkazujący).

biały". znaczenie poszczególnych słów pozwala na częściową interpretację ciągu wyrazów nawet wówczas. przekaz będzie w pełni zrozumiały. Podstawiliśmy nonsensy zamiast pojęć. Nie wystarczy po prostu nauczyć się znaczenia wszystkich słów. Występuje tu odwrotna kolejność (najpierw rzeczownik. pytań czy wreszcie naśladowań mowy małego dziecka przy próbach porozumiewania się z nim. jaką pełnią wypowiedzi matki komentujące mowę dziecka. i otrzymuje odpowiedź: „Kolor mleka. a znaczenie. Potocznie sądzi się. które przekazywały. że przymiotnik poprzedza określony rzeczownik. Wydaje się. jaki kolor ma mleko. rozdział 1) po • Co się znajduje w gliku? Pewna ilość loksenów i kater. Weźmy prosty przykład: dziecko uczy się kolorów. pomimo braku funktorów: Pomieszczenie niebieskie krążki automat włożyć krążek otwór winogrona. co pomaga określić w przybliżeniu relacje między pojęciami. Czasami mowa dziecka jest korygowana. Dziecko mówiące po angielsku powinno nauczyć się. w angielskim. Brown i Hanlon (1970.Rup Loksen RYSUNEK 12-7 Automat niebieskie włożyć pomieszczenie krążki otwór winogrona krążek. a pozostały jedynie najbardziej znaczące składniki zdania. A zatem: Strzelać John tygrys albo krążek włożyć otwór niożna interpretować wyłącznie na podstawie semantycznych wyznaczników. dochodzi do wniosku. Ale jak !o się odbywa w rzeczywistości? W rzeczywistej mowie te same dwa słowa mogą pojawiać się w różnym porządku. nawet w sytuacji braku słów . w jakim pojawiają się po sobie kolejne pojęcia. Pomieszajmy porządek słów. dostarcza informacji o ich funkcji. jak to się dzieje. że dziecko uczy się mówić prawidłowo wówczas. ma telegraficzny styl. Otrzymamy całkowicie bezsensowny przekaz: Glik rupowe lokseny kater munknięcie loksen blump gracu bim. Pyta. Po pierwsze. ale zazwyczaj nie zwraca się na to uwagi i odpowiada na jego pytania. ucząc się na podobnych przykładach. że opuszczone zostały w nim wszystkie słowa nieważne. ale trzeba jeszcze opanować reguły ich łączenia. Uczenie się reguł to zupełnie inna rzecz niż uczenie się nazw czy pojęć. t CZENIE SIĘ JĘZYKA Uczenie się reguł Fakt. że mimo ich braku przekaz jest zrozumiały? Skąd czerpiemy odpowiednią strukturę? Na pytanie to mamy dwie odpowiedzi. Skoro jednak funktory są podstawowymi nośnikami informacji o relacjach. że należy mówić białe mleko w takim zdaniu. Jak zatem dziecko. gdy rodzice nieustannie poprawiają jego błędy. Po drugie. Kiedy jednak zastąpimy wyrazy bezsensowne wyrazami sensownymi. a po nim przymiotnik). porządek. Chociaż przekaz ten jest zrozumiały. Tabela 12-2 przedstawia wybrane przykłady roli. niepoprawnych fragmentów zdań. zniknie: . Usuńrrn zatem te ostatnie.funktorów. że językiem rządzą określone reguły. informacja o wzajemnych relacjach tkwi również w szyku wyrazów. jak na przykład: Nie chcę białego mleka. Ź całej tej plątaniny słów dziecko musi jakoś wyodrębnić reguły dla przekazywania informacji dotyczącej pojęć i relacji. gdy brakuje wszystkich pozostałych wskazówek. np. chociaż istnieje nieznaczna przerwa między rzeczownikiem a nazwą koloru. W rzeczywistości jednak nie wygląda to tak prosto. w wielu językach. chcę różowego (truskawkowego) mleka. Od pierwszych dni życia dziecko bombardowane jest mieszaniną zdań poprawnych gramatycznie. wypowiedzi dotyczących przewidywań przyszłych zdarzeń. zmusza dziecko do specjalnego typu uczenia się w procesie rozwoju. ale funktory pozostały nie zmienione.

że dziecko uczy się języka przez naśladowanie tego. a to dlatego. poi. albo you naughty are? W istocie trudno byłoby dziecku znaleźć odpowiednie wzorce do naśladowania. usłyszało. What the guy idea. jak również poprawianie popełnianych przez nie błędów zachodzi nie dość często. jakie otoczenie stawia przed dzieckiem. wjaki sposób inni manipulują rzeczami i posługują się nimi. nie pozostawia cienia wątpliwości co do ich intencji. w jakich zostały one wypowiedziane. z kolei wypowiedzi matek wiążą się ściśle z wypowiedziami dzieci i w oderwaniu od nich nie są jasne. Ale. wzorce mowy dziecka nie są naśladownictwem słyszanej mowy. gd\/ wypowiedzi są nieprzetłumaczalne na język polski. chociaż nie potrafi mówić. Dla matki wypowiedzi dziecka są całkowicie zrozumiałe dzięki temu. pierwszy z nich nic daje odpowiedzi na pytanie Jak następuje opanowanie języka. Istnieją dwa główne mechanizmy uczenia się. Mama isn't boy. A mimo to dziecko wcale nie próbuje poprawiać i vzelować pierwszych słów. Um hmm. pojawia się pytanie: jak sobie z tym radzi dziecko? Odpowiedź brzmi: dobrze. s.). (Przyp. sheeps. matka poprawia błędy gramatyczne dziecka wystarczająco często. Wydaje się. Jeżeli dziecko uczy się przez naśladowanie. No. co słyszy. bohaterowie ulubionych programów telewizyjnych. co Mommy sandwich Czy wypowiedzi te mają sens? Dla Czytelnika chyba nie są zrozumiałe. poi. Obserwowane wzorce przenosi ono do swojego własnego zachowania. Przeciwnie. koledzy stanowią model zachowań interpersonalnych. zarejestrowali również te same zdania uzupełnione przez matkę: r Eggnog. iż. A co możemy powiedzieć o naśladownictwie? Czy dziecko może opanować język naśladując po prostu mowę dorosłych? Język jako środek komunikowania się Jeśli traktujemy język jako narzędzie komunikowania się. Matka Adama Matka Ewy Matka Sary No. doed zamiast did. Przykłady akceptowanych i nieakceptowanych przez matki wypowiedzi dzieci* Akceptowane Adam Ewa Sara Draw a boot paper. That's right. No. Ponadto dziecko z wrodzonymi defektami aparatu mowy uczy się dobrze rozumieć język. a kończąc na mowie podobnej do mowy dorosłych. doszli do wniosku. jak widać. Draw a boot on papc. W efekcie takich obserwacji. a więc naśladować tego. red. Może ono uczyć się po prostu obserwując. Czy można jednak uważać naśladownictwo za podstawowy mechanizm uczenia się języka? Wydaje się to raczej nieprawdopodobne. zanim przejdzie do przyswojenia sobie nowych. Szczególną cechą języka jest nieskończona różnorodność wyrażeń. aby mogło ono nauczyć się form gramatycznych. dziecko uczy się zachowań społecznych. aby dziecko w trakcie uczenia się języka napotkało częściej niż kilka razy identyczną kolejność słów. he girl. Otaczająca je rodzina. (Przyp. 49). Nie zdarza się. że kontekst. że przebieg rozwoju języka dziecka odzwierciedla różne zmagania procesów dziecięcej indukcji próbującej wydobyć system reguł leżących u podstaw języka. that's a lighthouse. nawet edyby usilnie ich szukało. drugim naśladownictwo. Brown i Bellugi (1964). że ich zdawkowość nie pozwala na prawidłowe wydobycie istoty stosunków między słowami a czynnościami.Tabela 12-2. ponieważ natychmiastowe wzmocnienie zdań prawidłowo gramatycznie wymawianych przez dziecko. Na c kolejnych etapach stopniowego przyswajania języka. Her curl my hair. * Źródło: Brown i Hanton( 1970. Rozważmy kilka prostych zdań z repertuaru 2-letniego dziecka: Baby highehair Sat wali Pick glove Mommy eggnog Throw Daddy 6 (Dzidziuś krzesełko) (Usiadł murek) (Zdjąć rękawiczka) (Mama eggnog) (Mama kanapka) (Rzuć tatuś) Naślado wnict wo Naśladownictwo niewątpliwie ułatwia nabywanie rozwiązań praktycznych problemów. that's not right. które są właściwe w różnych sytuacjach społecznych. Jednym z nich jest wzmocnienie (omówione w rozdziale 13). w •akim je wygłoszono. to dlaczego mówi goed zamiast went. There's the animal farmhouse. red. Matka Adama Matka Ewy Matka Sary Nieakceptowane Adam Ewa Sara And Walt Disney comes on Tuesday. jakie wypowiada dziecko. tabela 1. poczynając od pierwszych pojedynczych słów. That's right.) . Pierwsze słowa. Naśladownictwo może również odgrywać dużą rolę w rozwoju społecznym dziecka.alkoholowy napój jajeczny. przeanalizowaniu znacznej liczby przykładów (niektóre z nich prezentuje tabela 12-2) rozmów matek z dziećmi. Etapy rozwojowe w procesie przyswajania języka przeczą twierdzeniu.12. Wise idea. są tylko prymitywnym przybliżeniem właściwych układów dźwięków. zaskakująca w mowie dziecka jest jej oryginalność. he does not. Zrezygnowaliśmy z tłumaczenia tekstu tabeli [2-2. którzy sporządzili zapis prezentowanych powyżej przykładów mowy dziecka. Ważna jest tu znajomość warunków. Dziecko niewątpliwie potrafi tworzyć na podstawie obserwacji skomplikowane schematy działań. że brak jest podstaw do twierdzenia.

Zakres pamięci dziecka jest znacznie mniejszy w porównaniu z dorosłym. rozdział 3). Oczywiście. co wydaje się niezbędne. że język dziecka oparty jest raczej na znaczeniu aniżeli na gramatyce. dziecko buduje swoje zdania dość swobodnie. czy nasza analiza jest poprawna. nie wie również. Fakt. posługując s^ informacją kontekstową. Ewa wypowiedziała to zdanie dwukrotnie w ciągu pół godziny. Mowa dziecka sprawia wrażenie telegraficznego przekazu pełnych zdań mowy dorosłych. powinno by powiedzieć Key open (Klucz otworzyć). świadczy o tym. niezbędnymi do przekazywania istoty relacji między pojęciami. Brak funktorów we wczesnej mowie dziecka jest oczywisty i uderzający. szczególnie wyraźny jest brak wszystkich funktorów przekazujących informację o relacjach. Funktory zostały opuszczone. jak się okazuje. że matka tak łatwo interpretuje tę samą wypowiedz w dwojaki sposób. Po raz drugi Ewa powiedziała Eve lunch siedząc już przy stole. często bez trudu. Nawet wówczas. Piaget badał. (Ojciec otwiera drzwi swoim kluczem). Brak tej zdolności widoczny jest w wielu dziedzinach: w wykonywaniu różnych zadań percepcyjnych. (Rzuć to do tatusia). Jeśli idzie o inne typy relacji. Pick the glove up. to trudno jest określić. W takim wypadku telegraficzne zdanie Open key (Otworzyć klucz) jest prawidłowe. który pojawia się systematycznie od początku w mowie dziecka. chociaż jej umiejętności gramatyczne wciąż *| bardzo ograniczone. (Mama będzie jadła kanapkę). Dobrą ilustracją tego może być uzupełnienie przez matkę wypowiedzi Ewy: Eve lunch (Ewa obiad). Musi jednak nauczyć się komunikowania się za pomocą symboli. w żadnym wypadku nie możemy stwierdzić. (Zdejmij rękawiczkę). Dlaczego? Najwyraźniej dziecko ma w pamięci inne zdanie. pozwalającą na określenie ich znaczenia i dodając funkton. a w zdaniu znajduje się jedynie instrument i przedmiot działania. (On usiadł na murku). czy dziecko stosuje właściwy porządek słów. czy też nieumiejętność właściwego użycia słów? Częściowo opuszczanie funktorów może być związane z główną trudnością. instrument przedmiot Klucz otwiera drzwi. Złożone związki gramatyczne prawie nie występuj Jednak dorosły. to istnieje tendencja do umieszczania go przed czasownikiem. Gdyby dziecko po prostu „telegrafowało" to zdanie. II 'ytwarzanie a rozumienie. Pierwsze próby komunikowania się stanowią prawie bezpośredni przekaz wewnętrznej struktury jego pamięci. A zatem badania nad rozwojem języka dziecka należy prowadzić równocześnie z badaniami nad jego rozwojem ogólnym. Mommy is going to fix Eve's lunch (Tak.Baby is in the highchair. Mommy had her eggnog. drugie czyni ją podmiotem czynności jeść. jaką informację musi koniecznie przekazać. aby opowiedział ją innemu dziecku. jeszcze przez dłuższy czas z trudem uczą się uwzględniania perspektywy innych osób. Zgodnie z zapisem Rogera Browna. Throw it to Daddy. Dziecko nie zna jeszcze wszystkich reguł frazowych i transformacyjnych (jeśli w ogóle zna . e/\ cokolwiek innego. (Mama piła eggnog). Pierwsze kroki w komunikowaniu się Zanim dziecko zacznie posługiwać się językiem. Pierwsze uzupełnienie stawia Ewę w relacji dzierżawczej wobec obiadu. Ewa je obiad). Na przykład w wypadku czasownika put (położyć). przyswaja sobie już wcześniej niezbędny zasób podstawowych informacji strukturalnych w wyniku interakcji ze środowiskiem. W efekcie mowa dziecka jest telegraficzna. podczas gdy inne relacje są fakultatywne. to w zdaniu czynnym instrument poprzedza czasownik. mama przygotowuje obiad dla Ewy). w którym występuje wykonawca. (Dzidziuś siedzi na krzesełku). W języku angielskim używanym przez dorosłych. Istnieje też jeszcze więcej ograniczeń. o których mówi. He sat on the wali. jak przebiega rozwój zdolności rozumienia przez dziecko perspektywy innych osób (Piaget. gdy opanują już język. jeżeli w wypowiedzi dziecka występuje wykonawca czynności. jeżeli opuszczony został wykonawca. Czy za tym istotnie kryje się nierozumienie użytego pojęcia. wszystko jest fakultatywne. ale niełatwe jest wskazanie przyczyn tego zjawiska. Za pierwszym razem matka przygotowywała obiad i dlatego uzupełniła jej wypowiedzi w taki sposób: Yes. Ale dla dziecka. Chłopcu Gio opowiedziano historię. na przykład: Daddy opens the door with his key. ale. Ogólnie biorąc. 1926. Mommy'H have a sandwich. Zamiast tego mówi ono Open key (Otworzyć klucz). dostarcza nam wiarygodnego wyjaśnienia. Nie określa wszystkich pojęć związanych z działaniem i nie posługuje się specyficznymi symbolami językowymi. Znajduje w nim odbicie zbiór podstawowych pojęć o świecie nabytych prze/ dziecko. Odpowiednie uzupełnienie matki było następujące: Yes. a przedmiot znajduje się za czasownikiem: The key opens the door. jak widać. jakiekolwiek). jaką stanowi dla małego dziecka niezdolność do postawienia siebie w sytuacji innej osoby. Eve is eating lunch (Tak. może uzupełnić wypowiedź dziecka. Kolejność słów wydaje się jedynym rodzajem informacji o relacjach. Można zatem wnioskować. a ohiaii przedmiotem tej czynności. miejsce i przedmiot działania muszą być określone. Małe dzieci si egocentryczne: widzą świat jedynie z ich własnej perspektywy. W pracy tej podany jest przykład typowego zadania postawionego przez Piageta 8-letniemu chłopcu. że Ewa posługuje się w pełni zadowalająco językiem jako narzędziem komunikowania się. a następnie poproszono go. w uczeniu się pojęć czy wreszcie w próbach wyjaśnienia pojęć innym ludziom. a jaką może opuścić.

Zaczynają pojawiać się końcówki czasownikowe. wyjątki zostaną ponownie przyswojone. Historia ta opowiedziana została przez 8-letnie dziecko. które widzi. że można przyjąć. papier do butów. tak długo może się koncentrować na słowach bardziej konkretnych. że Adam nie opanował jeszcze funktorów. ran (biegł). Poza tym. potem wróżka miała chłopca i dziewczynkę. gdy ogólna reguła zostanie już dobrze opanowana. Kiedyś napotkała wróżkę. takich jak nazwy przedmiotów i czynności. A mimo to w jej zakończeniu pełno jest zaimków ona. Stwierdzenie: He is going out (on wychodzi) powróci do nas jako: He go out (on wyjść). Kiedy Adam mówi Draw a boot paper (rysować but papier). Dorośli mają znacznie większy kłopot z podjęciem decyzji co do wyboru właściwego słowa. to przyczyna tego może być tylko jedna. On zmienił się w skałę. a Gio nie próbuje mu tego ułatwić. że dziecko zrozumiało to. co zostało do niego powiedziane? Postaramy się wyjaśnić istotę problemu posługując się przykładem komputera rozumiejącego język angielski. did-w doed. Ale możliwe. jej. która miała dwunastu chłopców i dwanaście dziewczynek. Nie można skłonić dziecka do wprowadzenia tej informacji. Na przykład. (On glinga codziennie). dziecko stosuje ją bezwzględnie: run przechodzi w runned. Ale tak będzie tylko do czasu aż dziecko opanuje ogólną zasadę tworzenia czasu przeszłego za pomocą końcówki -ed.jakie sprawia to słuchaczowi. 82). run (biec).przyp. did (zrobił). wahają się między glinged. Reguła odrzuciła poprawne formy. którą nazywano Niobe. czego chce). który potrafi glingać). Po opanowaniu tej ogólnej zasady przychodzi czas na wyjątki od reguły. (Dziś on glinga). 1958). których nie można rozszyfrować. czy dziecko rozumie czy też nie informację o funkcjach. Pokazano to błyskotliwie w eksperymentach ze słowami bezsensownymi (Berko. Początkowo w mowie dziecka nie występują ani końcówki czasownikowe. (A wczoraj on ?). A w końcu. że ma tylko jednego svna Wróżka bardzo się rozgniewała i przykuła panią do skały. to powtórzy ono Daddy briefcase (taty portfel). s. I wtedy Niobe chciała mieć jeszcze więcej synów.). można to więc choć w części wyjaśnić tym. a dopiero później wyodrębnia ogólną zasadę występującą w w danym języku do wyrażania tego pojęcia. on. który płynie do dziś dnia (Piaget. Ona przykuła ją do kamienia. Wtedy ona się rozgniewała. Wzorce uczenia się mowy przez dziecko wskazują. Jeśli pomiń iemy błędy tego przekazu (zresztą nie mają one związku z naszą analizą). jego. W wieku około 3 lat struktury gramatyczne jego mowy w pełni odpowiadają codziennej mowie dorosłych. nawet dając mu bezpośrednie wzorce do naśladowania. iż w pewnym . który płynie do dziś dnia (Piaget. nie wolno ci pisać na kapeluszu mamy) będzie powtórzony jako: Write Mother hat (pisać mama kapelusz). nie ulega wątpliwości. glang. czteroletniemu dziecku pokazywano obrazek z człowiekiem. Jeżeli wypowiemy frazę Daddy's briefcase (taty portfel) i poprosimy o jej powtórzenie. 102). określające czas. Kiedy dziecko opanowało mechanizm przekazywania informacji o różnego rodzaju relacjach. Wydaje się najwyraźniej mówić wyłącznie o teraźniejszości: o zdarzeniach zachodzących wokół niego. która miała tylko jednego syna i wcale nie miah córek. went (szedł). dorosły mimo woli może sobie wyobrazić specjalny rodzaj papieru.lub 3-letnie opuszcza funktory. Jaskrawym tego przykładem jest uczenie się informacji o czasie. do (robić). do jakich osób odnoszą się te zaimki. glung i glought. W pierwszych wypowiedziach dziecka dotyczących czasu przeszłego z użyciem tych czasowników będą wykorzystane na ogół prawidłowe formy: came (przyszedł). . który wywijał czymś nad głową. Adam po prostu opuścił funktor określający lokalizację czynności: Draw (a picture oj) a boot (on the) paper. s. że uporczywie pomijają w całym swym zachowaniu werbalnym. Pani rozpaczała przez 1() lat. a potem z jego łez zrobił się strumień. zaś zwrot No. a z jej łez utworzył się strumień. Rozumienie Co to znaczy rozumieć? Na jakiej podstawie mogą rodzice czy w ogóle dorośli sądzić. Aż w końcu zamieniła się w skałę. Wtedy pani zaczęła wyśmiewać się z wróżki. ani też słowa posiłkowe. nie nauczyło się jeszcze brać pod uwagę punktu widzenia innych ludzi. Nadmierna generalizacja. jak długo może porozumiewać się zupełnie dobrze z dorosłymi (jego matka rozumie to. Pierwsze rozpoznanie czasowych aspektów czynności wydaje się być związane z posługiwaniem się czasownikami mocnymi (strongverbs) (które oznaczają proste czynności konkretne): come (przyjść). że nie potrafi zrozumieć trudności. ważniejszych. you can't write on Mother's hat (nie. Kiedy dziecko 2. Bez względu na to. w pełni rozwinięte umysłowo. Poznawszy regułę. może też stosować go w nowych kontekstach. że początkowo posługuje się ono prostym sygnałem językowym celu przekazania pojęcia. Jeżeli jednak ośmioletnie dziecko używa zaimków. Historia opowiedziana przez Gio Pewnego razu była sobie pani. 1926. Today he glings Yesterday he ? (To człowiek.Oryginalna historia Pewnego razu była sobie pani. 1926. [Rysować (obraz) buta (na) papierze]. Następnie mówiono: This is a man who knows how to gling He glings every day. o przedmiotach. Z upływem czasu do mowy dziecka zaczyna przenikać informacja o funkcjach. Dziecko natychmiast proponuje najbardziej prawdopodobne słowo: glinged (glingał). miała ona 12 synów i \t córek. które odnoszą się nie wiadomo do czego. to i tak biedny słuchacz nie może zrozumieć. końcówki liczby mnogiej rzeczownikowi końcówka dopełniacza (chodzi o końcówkę 's w dopełniaczu języka ang. go (iść). Obecnie istnieje kilka różnych programów działających tak. red.

prawdopodobnie doprowadzi do następujących odpowiedzi: Which green cylinder do you mean? (Który zielony walec masz na myśli?) If you mean the big one. a zatem po kilkakrotnym wypełnieniu polecenia: Put a ring on the peg. dający się interpretować rezultat. możemy uzyskać bardziej zadowalającą odpowiedź: Będzie ono zapewne przenosiło wzrok z matki na piłkę i z powrotem. pozwalającej przypuszczać. to czerwony klocek leży daleko od niego). If you mean the little one. mimo że miało już okazję do wykazania swych zdolności poznawczych rozwiązując problemy o zbliżonym typie trudności. f Musi być zdolny zaktywizować te wewnętrzne reprezentacje i wytworzyć widoczny. 10-1). Na przykład napiszmy zdanie: • The red błock is on top of the big green cylinder. że program zrozumiał pytanie. co zostało powiedziane. jak postąpić z odnalezioną informacją (trzeci warunek). the red blocks is on top of it. (Jeśli myślisz o małym. (nałóż kółko na kołek). Możliwe jest również. ale nie wie. Możliwe. Dziecko bowiem z największym trudem zmienia opanowaną niedawno czynność. thank you. I znów. Czy zrozumiało jednak sens zdania? Prawdopodobnie nie. ale nie nauczyło się jeszcze wykonywać określonych czynności: skierować się do przedmiotu. Działanie to w najlepszym razie wskazuje. że je rozumie. że poziom rozumienia możemy ocenić tylko wówczas. W przypadku programu DOKTOR odpowiedź nie zawiera wskazówki. czy program rozumie język angielski. ale na poziomie niejęzykowym. Program odpowiada: see. tzw. co zostało powiedziane? Podobnie jak i z komputerem. Tymczasem osiem . • Is the green cylinder near the red błock? (Czy zielony walec leży obok zielonego klocka?) Jeśli pytanie to skierujemy do programu DOKTOR (rys. iż słowo me (mi) oznacza odbiorcę czynności (You. dopóty nie możemy stwierdzić. Trzeba przyznać. • • Musi prawidłowo interpretować zdanie. W końcu mamy dowód na to. jakie napotykamy analizując rozumienie. że w ogóle nie zrozumiał zadanego mu pytania. blokowego (rys. które człowiek bądź maszyna musi wykonać. że słyszy jej stówa. ale nie dowiadujemy się niczego więcej. że rozumie język angielski. W najlepszym razie dziecko zaledwie spojrzy na matkę. że pytanie jest dla programu zrozumiałe (warunek oierwszy). potrafi znaleźć odpowiedź (warunek drugi). to znaczy rzeczywiście je zrozumieć. (Rozumiem. Natomiast dziecko. Możliwe też. \Vróćmy jeszcze do programu DOKTOR. to jest całkiem możliwe. że dziecko rozumie znaczenie słowa bali (piłka). że ponownie przyniesie piłkę. ale nie wie on. Nie potrafi jednak postępować prawidłowo w sytuacji. jak znaleźć na nie odpowiedź. w jakim stopniu zrozumiało ono to. wynikają z tego. że nas zrozumiało. że matka zwraca się do swego 6-miesięcznego dziecka: Give me the bali (Daj mi tę piłkę). baby. to nie może być wątpliwości: musiał zrozumieć pytanie. powtórzy tę czynność. to prawdopodobnie odpowie on: Why is it that you want to know? (Po co chcesz to wiedzieć?) To samo pytanie skierowane do innego programu. dziękuję). (Czerwony klocek leży na dużym zielonym walcu). gdy wykona poprawnie polecenie kilka razy z rzędu. że nie rozumie znaczenia słowa give (daj). mimo zmiany poleceń ia na: Take a ring off. aby wydostało monetę spod filiżanki. dając tym samym do zrozumienia.stopniu rozumieją one język angielski (2 podobne przykłady przedstawione zostały na rysunkach 10-1 i 10-2 w rozdziale 10). Jeżeli zaś pytanie to zostanie powtórzone dziecku 12-miesięcznemu. Jeśli poprosimy dziecko w wieku poniżej dwu i pół lat. że nie potrafi ono wydobyć z przekazu słownego odpowiedniej informacji. że dla 12-miesięcznego dziecka jest to dość skomplikowany zespół czynności. ale nie wie. aby wykazać. jakiej udzielił nam program blokowy. (Jeżeli mówisz o dużym. it is far away. które ukończyło 18 miesięcy. to okaże się. gdy wszystkie warunki zostaną spełnione i uzyskamy odpowiedź zbliżoną do tej. to czerwony klocek leży na nim). gdy ulegną zmianie warunki związane z czynnością. A jak to wygląda u dzieci: w jakim stopniu rozumieją to. że mamy do czynienia z trzema różnymi zadaniami. co z tego wyniknie. Ale skąd mamy pewność. czasami trudno to ustalić. I nawet wówczas. polega na zmuszeniu go do działania. Albo też rozumie całe zdanie. (Zdejmij kółko i kołka ). please give to me the bali). Dziecko mogło po prostu wziąć do ręki pierwszy z brzegu przedmiot. Albo też rozumie on pytanie. Zrozumiał czy może nie? Na razie nie wiadomo. dopóki dziecko nie spełni wszystkich trzech przedstawionych wyżej warunków. Problem ten polega na tym. Należy wydać mu określone polecenie lub zadać pytanie. zanieść do mówiącego oraz wręczyć mu dany przedmiot. Przypuśćmy. potrafi wykonać podobne polecenie. 10-2). (Daj mi konia). Dziecko dwuletnie może wykonać proste polecenia. Jeżeli chodzi o zrozumienie pytania przez drugi program. Musi wytwarzać prawidłową wewnętrzną reprezentację lub program otrzymanego przekazu. Trudności. Ale ciągle jest to dowód niezbyt pewny. wymagające konkretnej odpowiedzi i zobaczyć. Możliwe. że program rzeczywiście rozumie język angielski? Spróbujmy to sprawdzić pisząc takie lub inne zdania na klawiaturze pulpitu komputera. wziąć go do ręki. chociaż zmienimy polecenia na: Give me the horse. Naj lepszy sposób ustalenia.

W takim wypadku dziecko musi zadecydować. i przekształcenia jej we właściwą sekwencję czynności (Łuria. to znaczy w wieku 22 miesięcy. tak aby odpowiednie zdarzenie mogło być rozpoznane już w chwili pojawienia się i aby prowadziło do odpowiednich czynności. Nie czeka przy tym na precyzyjniejsze ustalenia lub ograniczenia tej czynności. . tj. Polecenie: „Naciśnij gruszkę. Polecenie musi zostać zintegrowane z istniejącą strukturą pamięci. System. Jeśli otrzyma polecenie: „Kiedy zapali się światło naciśnij gruszkę". dziecko rozwiązywało bardziej skomplikowane zadania. zobacz również Miller. zakodowanych w informacji werbalnej. naśladując po prostu innych Dziecko dwuipólletnie przejawia skłonność do reagowania na polecenie. musi dysponować czymś znacznie więcej. prawidłowej kolejności. Ponadto należy starannie przeanalizować informację o następstwach czasowych. 1961. musimy analizować wszelkie zdolności umysłowe dziecka.miesięcy wcześniej. jeśli tylko zrozumie. wystarczy do wykonania potrzebnego działania. poczeka na światło zanim naciśnie gruszkę. ale nie naciskaj na zielone"wywołuje reakcję na oba rodzaje światła. 1970). albo też poprosić o wyjaśnienie. który realizuje określoną sekwencję czynności na podstawie otrzymanej instrukcji z zewnątrz. Dziecko w wieku trzech i pół lat może reagować właściwie. niż zwykłą zdolnością do wydobywania znaczenia z przekazu słownego. Dopiero w wieku 4 lub 5 lat dziecko opanowuje umiejętność wydobywania informacji o wszystkich warunkach dodatkowych. albo też mogą nie występować w repertuarze reakcji dziecka. tak aby czynności pojawiały się jedna po drugiej we właściwej. i albo samodzielnie wywnioskować. Nawet i wtedy nie potrafi rozszyfrować bardziej złożonej informacji dotyczącej warunków. związane z odszukiwaniem. Niektóre z wymaganych czynności mogą okazać się niejednoznaczne. to. które pozwoliłyby osiągnąć ten sam cel. o jaką czynność chodzi. Shelton i Flavel. oczywiście. Jeśli chcemy badać rozwój umiejętności językowych. naciska natychmiast gruszkę nie czekając na pojawienie się światła. czy informacja. jaką posiada. gdy pojawi się światło czerwone. czy nie może zastąpić ich innymi czynnościami. to skoro tylko zidentyfikuje czynność. jakich danych mu brakuje. ponieważ procesy te oddziałują na siebie wzajemnie. Dziecko musi umieć zadecydować.

Jeżeli pewien wynik występuje wyłącznie przy równoczesnym zaistnieniu szeregu specyficznych warunków środowiskowych albo też po wykonaniu określonego działania. Jednakże w przypadku dziecka każda gwałtowana zmiana w świecie zewnętrznym.charakteryzują się dobrze rozwiniętymi schematami sensoryczno-motorycznymi. określony rezultat . Akty typu jedzenia. kładziemy przede wszystkim nacisk na nabywanie wiedzy. organizm musi być zdolny do wykrywania pożądanych następstw w miarę ich pojawiania się i następnie starać się ukierunkować swoje 1 Schemat sensoryczno-/notorycznyjest to plan (schemat) zorganizowanego ciągu czynności prowadzących do wykonania określonego aktu. Jest też szczególnie wrażliwy na pewien rodzaj skutków. a jednocześnie uniwersalna reguła. chodzenia. Wyrażając to w języku jednego z czołowych badaczy rozwoju poznawczego. może przyciągać jego uwagę i służyć za podstawę do uczenia się zbieżności między działaniami a ich skutkami. koordynującego informację wydobytą z systemu sensorycznego wraz z niezbędnym ruchem motorycznym (mięśniowym). organizm uczy się przez konstruowanie schematów sensoryczno-motorycznych: Wydobywa on związki między informacją odbieraną przez swoje systemy sensoryczne a swoimi działaniami (czynnościami motorycznymi)1. to znaczy zdolność do zapamiętywania skutków własnych działań. Badając uczenie się. Jeana Piageta. działaniami i wynikami (Na przykład. takich. Wiele jjadań nad rozumnym zachowaniem można scharakteryzować jako badania nad Wolnością uczenia się o związkach zachodzących w otaczającym świecie. W rozdziale tym położono główny nacisk na sposób nabywania wiedzy o zbieżnościach. to wówczas mówimy o bezpośrednich zbieżnościach (contingencies) między warunkami środowiskowymi. SCHEMATY SENSORYCZNO-MOTORYCZNE Badania eksperymentalne nad uczeniem się wskazują. jak na przykład otrzymanie pokarmu. dowolny „spektakl sensoryczny". jest podstawą zachowań przystosowawczych wszystkich organizmów.1 3. Uczenie się i rozwój poznawczy SCHEMATY SENSORYCZNO-MOTORYCZNE Schemat sensorycx. tak że badając jeden z nich musimy z konieczności badać i drugi.deszcz -jest zależny od pewnych warunków atmosferycznych). Istnieje pewna niewielka formalna różnica między uczeniem się a pamięcią. Aby uczyć się zbieżności. jazdy na rowerze.ny ZJAWISKA UCZENIA SIĘ Zbieżności między czynnościami a wynikami W z m ocn ien ie z ach o wan ia Poziom sprawczy Generalizacja Wygaszanie Różnicowanie Rozkłady wzmacniania Uczenie się ucieczki i unikania Kara Wykrywanie korelacji Zbieżności między warunkami zewnętrznymi a wynikami Kontrola bodźcowa Wybór Różnicowanie Tworzenie łańcucha reakcji Modelowan ie zachowań ia Wyuczona bezradność Wygaszanie a różnicowanie Efekt częściowego wzmacniania zdolność do uczenia się. Omawialiśmy już zasady uczenia się w kilku obszernych rozdziałach poświęconych pamięci. że podstawą inteligentnego zachowania się jest prosta. w jaki sposób nabywana jest ta wiedza. że oba te procesy są ze sobą ściśle związane. działaniami człowieka i rezultatami tych działań. Pominięto tam jednak pewien ważny problem. badając pamięć interesujemy się natomiast przechowywaniem i wykorzystywaniem tej wiedzy.no-motorycz. która znajduje się w systemie pamięci: Jak podmiot ustala związki zachodzące między różnorodnymi sytuacjami w otaczającym świecie. które wiążą się z jakimś przyjemnym lub też koniecznym wynikiem. Podsumowanie WARUNKOWANIE KLASYCZNE UCZENIE SIĘ POZNAWCZE Wzmocnienie jako sygnał Uczenie się i świadomość Uczenie się przez eksperymentowanie Znaczenie oczekiwań Zachowanie ukierunkowane na osiągnięcie celu ROZWÓJ POZNAWCZY Uczenie się sensoryczno-motoryczne Myślenie przedoperacyjne Operacje konkretne Operacje formalne MYŚLENIE ROZWÓJ OBRAZÓW . Organizacja naszej percepcji i zachowania wynika z obserwacji skutków naszych działań. Jasne jest jednak. to znaczy na problemie uczenia się zbieżności.

które ułatwiłyby znacznie jego zadanie. żetony i małe różnokolorowe kwadraciki oraz stoi coś w rodzaju automatu z otworem (Rys. lub może umieścić •Aieskie krążki bardzo blisko automatu mając nadzieję. Inaczej mówiąc. Jest mato prawdopodobne. że niebieski krążek włożony do otworu automatu spowoduje pojawienie się kiści winogron w pojemniku. Aby bardziej dokładnie zrozumieć. kiedy ten wystąpi. przygotowawczy etap uczenia się. w warunkach fw r . automat (C3) i pewne inne. że „przypadek" jest bardzo prawdopo•-bn\. że nie posiada ono uprzedniej wiedzy o czynnościach. 13-1). należy opracować scenariusz określający czynności oraz rolę różnorodnych przedmiotów i uczestników. czyli poprzedzające warunki związane z daną sytuacją. RYSUNEK 13-1 . Cała opisana przez nas kolejność uczenia się nie zajdzie dopóty. będzie to więc wynik w pełni pożądany i szympans z chęcią ponowi próby (ucząc się w ten sposób) rozwiązania tego zadania. bawi się zabawkami i wskakuje na pudełka. w którym znajduje się szereg różnych przedmiotów: na ścianach wiszą obrazki. wokół porozrzucane są książki. co istotnie musi zajść. bada go. nie licząc pewnych szczegółów przechowywanych ciągle jeszcze w jego pamięci krótkotrwałej. które działania rzeczywiście są związane z uzyskaniem oczekiwanego wyniku. którego pragnie. o co tu chodzi. I nagle po zrobieniu czegoś pojawia się kiść winogron. żeby szympans przed tym eksperymentem miał do czynienia z •Mcjami. został on przedstawiony na rysunku 13-2. Dla wygody Czytelnika podaliśmy słownik nazw różnych pojęć oznaczonych literami. Zwykle eksperymentator tak ustala warunki. W podobnych warunkach szympans nie znajdował się jeszcze nigdy: jest on eksperymentalnie czysty. w których umieszczanie przedmiotów w automacie było nagradzające. iest oczywiste. udaje mu się włożyć we właściwy otwór niebieski krążek: automat zaczyna pracować. Poobserwujmy zatem zachowanie szympansa w pokoju. Dlatego też musi umieć rozpoznawać. żeby organizm nauczył się zbieżności między jego czynnościami a wynikiem. Przedstawmy informację uzyskaną przez szympansa w formie. że i tym razem spróbuje to uczynić. Szympans jest odpowiednim zwierzęciem do naszego eksperymentu. Będzie to pierwszy próbny schemat sensoryczno-motoryczny. przedstawiająca schemat sensoryczno-motoryczny wrzucania niebieskiego krążka w otwór automatu w celu uzyskania winogron. a co najważniejsze . W trakcie tych działań. Początkowo biega on po pokoju. a które nie mają ztymnic wspólnego.nie ma żadnych umiejętności językowych. zupełnie przypadkowo.pojawienia się winogron. ani o wyniku. Problem stanowi dla zwierzęcia przede wszystkim to. Za przykład posłuży nam zachowanie szympansa w pewnej specyficznej sytuacji. W tym kontekście sytuacyjnym czynność wkładania określonego przedmiotu w •t ó prowadzi do następstwa . aby proces ••'snia się rozpoczął się. W dodatku musi on zapamiętać i umieć spożytkować pożądany rezultat. do którego czynności te prowadzą. Pojęcie Cl reprezentuje środowiskowe. bada sytuację. jest dostatecznie inteligentny. jakich od niego oczekujemy. przynajmniej w fazie początkowej.zachowania na ich osiągnięcie. próbując wsunąć różnorodne przedmioty do wszystkich jego otworów: do pojemnika i do otworu szczelinowgo. Końcowym produktem jego uczenia się powinna być struktura pamięci. Dokonany został pierwszy. Jak odbiera szympans za istn ialą sytuację? Oto skakał sobie po pokoju wykonując różne czynności nie prowadzące do określonych wyników. aby szympans nauczył się tej sekwencji zdarzeń. stworzymy sytuacje hipotetyczną i na jej przykładzie ustalimy. Ponieważ szympansy przepadają za winogronami. Schemat sensoryczno-motoryczny Umieśćmy szympansa w pokoju. jeśli rzeczywiście będziemy • ohć na „przypadek". a utrudniły nasze. jaką stosowaliśmy analizując problemy pamięci ludzkiej w rozdziałach 10 i 11. że może on wypracować iobie jakiś abstrakcyjny (niejęzykowy) ekwiwalent tego słownika. Nie wykluczamy jednak takiej ewentualności. gdzieś do automatu). W celu opisania zdarzeń. Po swym pierwszym sukcesie zapamiętał przede wszystkim jedno: coś tam gdzieś włożył (zdaje się. Na przykład może on sprawić. Szympans musi odkryć potrzebną sekwencję czynności poprzez próby i błędy oraz szczęśliwe zbiegi okoliczności. rozlega się głośny dźwięk „klik" i w dolnym pojemniku ukazują się winogrona2. że szympans nie dysponuje tymi wiadomościami. W każdym razie chodzi o to. to może odkryć zupełnie przypadkowo. Napotkawszy na swej drodze automat. Pojęcie to obejmuje różne elementy. a w pojemniku pojawiły się winogrona. Szympans pamięta jedynie w ogólnych zarysach swoje czynności. że naturalna skłonność szympansa do wsuwania "'Ciimiotów w otwory spowoduje. na podłodze leżą zabawki i pudełka. na razie nie określone przedmioty C2 i C4). Jeżeli będzie on przebywał odpowiednio długo w pokoju. dopóki nie wystąpi -wszy „przypadkowy" sukces.

Jego zachowanie zostało ukierunkowane na osiągniecie tego specyficznego celu. że w jego pamięć: istnieje wewnętrzna reprezentacja czynności wkładania. po wielu próbach. Następstwo zdarzeń określone jest przez relacjo jeśli (warunek poprzedzający) i to (następstwo): jeśli Cl. żeby jeden przedmiot włożyć do drugiego. jasne jest. Zwierzę zrozumiało rolę tak istotnych czynników. W terminach struktury znaczeniowej trzeba zatem określić przedmiot i jego miejsce.jakie narzuca czynność wkładania. jak automat i c/>unosi wkładania. jakkolwiek nie występuje ona w formie językowej. że szympans. to jest jej jakimś. Jeden z mo/liw>eh schematów sensoryczno-motorycznych dla pełnej akcji zdobywania winogron pr/edsuiwiony został szczegółowo na rysunku 13-3a i w postaci uproszczonej na rysunku 13-3/1- < Niebieski krążek > Otoczenie wraz < z niebieskim > krążkiem < Winogrona > miejsce < Automat > SŁOWNIK Cl Otoczenie C2 Niebieski krążek C3 Automat C4 Skrzynka C5 Obrazek C6 Czerwony krążek Cl Niebieski kwadracik C8 Winogrona w pojemniku RYSUNEK 13-3A . Nawet jeżeli zwierzę nie pamięta żadnych szczegółów.SŁOWNIK Cl Otoczenie C2 Przedmiot C3 Przedmiot z pojemnikiem C4 Przedmiot C8 Winogrona w pojemniku RYSUNEK 13-2 RYSUNEK 13-3a środowiskowych Cl czynność wkładania jakiegoś nieokreślonego przedmiotu prowadzi do następstwa C8 (winogrona). choć nie posiada wiedzy o języku. to C8. Tak więc szympans ma teraz określony cel: odkryć odpowiedni przedmiot i odpowiednie miejsce. może trafić na praw kilowe połączenie i dodać je do swego scenariusza zdarzeń w pamięci. odpowiednikiem. Mogą tu pomóc ograniczenia. wkładanie. jakie są warunki konieczne cz\nności uzyskiwania winogron. Zakładamy. Schemat przedstawiony na rysunku 13-2 wskazuje na znaczny postęp w stanie wiedz\ szympansa. że czynność wkładania wymaga. Należy zatem przypuszczać. do którego należy go włożyć. Pozostaje teraz jedynie odkryć. jest mimo to zdolny do zdobywania wiedzy o czynnościach i zdarzeniach zachodzących w świecie. z grubsza rzecz biorąc. W pewnym momencie.

gdy brak było wzmocnienia. nie może być wzmacniane. Jest to ogólny paradygmat uczenia się instrumentalnego. umacniającym i zachowanie typu płacz „ma tendencję do powtarzania się w nodobnych okolicznościach". które i instrumentem w osiąganiu jakiejś nagrody. A zatem do rozpoczęcia całego procesu niezbędny jest pewien dość wysoki wyjściowy poziom reakcji sprawczej. który rozpoczął je na początku lat ••/ydziestych. ponieważ zachowanie. Zanim przejdziemy do rozważań dotyczących rozwoju struktur znaczeniowych w procesie uczenia się. to uzyska C8. Nadmierna troskliwość rodziców może w rezultacie doprowadzić do tego. ale również w innych przykrych sytuacjach. co zwraca uwagę jednego z rodziców. kiedy pojawi się pierwsza reakcja instrumentalna. W jednym z najbardziej popularnych poradników dotyczących opiekowania się dzieckiem. W końcu dziecko nauczy się płakać zawsze wtedy. czyli sprawcza. Pojawienie się zdarzenia wzmacniającego. Dziecko niespokojnie porusza się. Badania w tej J/^dzinic pozostawały pod silnym wpływem prac B. ma tendencję do powtarzania się w podobnych okolicznościach. ponieważ jego płacz jest niezmiennie wzmacniany pojawieniem się czułych i troskliwych rodziców. Zbieżności między czynnościami a wynikami Rozpatrzmy łącznie zachowanie się noworodka i jego rodziców jako pierwsze interakcje między nimi. Rozpoczniemy nasz opis od głodnego niemowlęcia. Tak więc na skutek płaczu dziecko otrzymuje pokarm i zaspokaja głód. Na tym polega ważny aspekt uczenia się instrumentalnego. który zaspokaja potrzebę dziecka. W końcu zaczyna płakać. kiedy zechce zwrócić na siebie uwagę. Początkowo prawdopodobieństwo tego. nie tylko płaczu. wywiera dwojaki wpływ na zachowanie dziecka. psycholog Thorndike. że dziecko będzie płakać nieustannie. Pierwsze wzmocnienie może nastąpić wówczas. że ta klasa reakcji ma odpowiednio wysoki wyjściowy poziom sprawczy. że czegoś mu brak. Tak więc w tej części rozdziału prześledzimy te zjawiska w celu określenia warunków wpływających na uczenie się. które nie występuje. problem ten jest wyjaśniony w następujący sposób: Samo prawo jest proste. Od początku prawdopodobieństwo tego. Płacz pojawiający się w innych sytuacjach będzie prawdopodobnie także wzmacniany pojawieniem się rodziców i usunięciem dolegliwości. Skinnera. kiedy dziecko będzie głodne. Być może. Wraz z otrzymaniem pokarmu zaczyna działać prawo efektu. jednak po dzień dzisiejszy jego pierwotna forma stanowi najbardziej funkcjonalny opis warunków koniecznych do uczenia się. im jest bliższa głodu odczuwana przez nie dolegliwość.Szympans nauczył się następującego schematu: jeśli w warunkach Cl włoży C2 w otwór C3. gdy odczuje głód. omówimy niektóre znane właściwości uczenia się. Jest bardzo prawdopodobne. . a to z kolei prowadzi do jeszcze mocniejszego płaczu iv miarę pojawiania się innych form dolegliwości. najlepszym dotąd opisem czynnika regulującego zachowanie jest Prawo Efektu: Czynność. ale ruchy jego nie mają wyraźnego celu. Termin warunkowanie sprawcze pojawił się w wyniku podkreślania faktu. najwyraźniej widać. beneralizacja. które przekodowują sytuację zewnętrzną w strukturę pamięci danego organizmu. określa jednak podstawowy warunek. że zacznie płakać nie tylko. Ta podstawowa zasada nabywania wiedzy o zbieżnościach w otaczającym świecie stanowi istotę zachowania przystosowawczego wszystkich organizmów. Dziecko generalizuje udaną reakcję na inne podobne sytuacje. Zatrzymuje reakcję instrumentalna-płacz.mych organizmów działa sprawczo na środowisko w celu wywołania jakiegoś wyniku. Jednocześnie zwiększa prawdopodobieństwo pojawienia się tej reakcji w przyszłości. było względnie wysokie nawet wówczas. Pokarm jest zdarzeniem Opis uczenia się zbieżności w niniejszym paragrafie opiera się w znacznej mierze na badaniach eksperymentalnych w dziedzinie zwanej warunkowaniem sprawczym (operant conditioning). Przedtem jednak musimy dowiedzieć się nieco więcej o podstawowych zjawiskach związanych z uczeniem się. leżący u podłoża większości wyuczonych zachowań. Odgrywa ważną rolę w organizacji zachowań ludzkich we wczesnym dzieciństwie i pozostaje czynnikiem dominującym w ciągu całego ludzkiego życia. . że głód doprowadzi do płaczu. napisanym przez znanego doktora Spocka i zatytułowanym Baby and Child Cure (1957). następnie w wyniku rozległych badań uległo ono różnorodnym modyfikacjom. że zachowanie "•3ii. wjaki sposób organizm zdobywa wiedzę o otaczającym go świecie. F. aby zwrócić na siebie uwagę.ionieważ reakcje dziecka są instrumentalne w stosunku do zmiany warunków otoczę- Ina3- ZJAWISKA UCZENIA SIĘ Nasz podstawowy problem polega na ustaleniu. Wzmocnienie zachowania. pokarmu. która prowadzi do pożądanego wyniku. Możliwe jest również wzmacnianie innych reakcji. aby móc następnie określić warunki i sytuacje charakteryzujące tę skomplikowaną formo zdobywania doświadczeń. wówczas. Badania nad lżeniem się sprawczym stanowią część badań nad uczeniem się instrumentalnym — nabywaniem reakcji. Potem powrócimy do wyjaśnienia problemu uczenia się poprzez dedukowanie mechanizmów wewnętrznych. jest lym wyższe. Pierwszy sformułował je w 1898 r. że dziecko zapłacze. Mądra matka może wybrać jako sygnał głodu dowolną z kilku różnych reakcji dziecka-pod warunkiem jednak. poziom sprawczy.

że jego zachowanie jest kontrolowane przez bodźce. tj. to nie należy zwracać uwagi na jakikolwiek płacz w ciągu 30 min. metalowa siatka znajdująca się na podłodze przewodzi elektryczność i jego łapy odbierają uderzenia prądem. itórego dwie części oddzielone są od siebie barierką. Tak więc dziecko powinno uczyć się różnic między swoimi różnymi stanami sensorycznymi. A jeżeli liczba reakcji. Można też przed włączeniem prądu dawać ostrzeżenie: dziesięć sekund przed uderzeniem prądu pojawia się sygnał świetlny.nie podchodźcie do niego. następnej nocy przepłacze 10 minut. nie rozwiązuje to problemu rodziców. co mu było potrzebne (nakarmiono je. a czasem dopiero po 50 min. i bezwarunkowo „postawić na swoim": nie podchodzić do dziecka. które nie prowadzą do niego. W końcu istnieją również połączone rozkłady. Mówiliśmy do tej pory o wzmocnieniu pozytywnym: niemowlę otrzymuje to. w przeciwnym razie dziecko może przepłakać większą część doby. Matka może początkowo odczekać ileś razy po 20 min. i jeśli spróbuje ona położyć je 7 powrotem do łóżka. cztery godziny w ciągu nocy" (s' 188).. przykryto). gdy płacz pojawi się po upływie 30 minut od otrzymania poprzedniego wzmocnienia. Jest to rozkład wzmacniania o stałym 30-minutowym odstępie czasowym (fixed-interval. Jak to zrobić? Wróćmy ponownie do doktora Spocka: „W wielu wypadkach łatwo można zaradzić tej sprawie.iczy się uciekać przed wstrząsem przeskakując do drugiego „bezpiecznego" pomieszaenia. lecz również noszenia na ręku.. Rodzice udręczeni płaczem dziecka mogą spróbować wygasić płacz jako formę zachowania. Kiedy pies znajduje się w jednym pomieszczeniu. Niestety. decydując się podejść do dziecka jedynie po każdym piątym płaczu. Jeżeli matka po prostu liczy ataki płaczu. wstrzymując jego wzmacnianie. że krzykiem pośród nocy nic nie wskóra. a potem podejść do dziecka po takiej lub innej liczbie ataków płaczu. Spock uprzedza rodziców. Pierwszej nocy może przepłakać 20-30 minut (choć wyda wam się to bardzo długo). W danym wypadku wzmocnienie następuje jedynie wówczas. po ostatnim wzmocnieniu (FI-20). VR-3. że matka wprowadza do tej reguły óżne zmiany. Psa umieszczono w skrzynce wahadłowej. Mamy tu do czynienia z sekwencją dwóch rozkładów. Kiedy już może ono kontrolować swoje zachowanie zgodnie z tymi bodźcami. jak mówi Spock. wytrzymując czasem tylko 10 min. dziecko dość szybko reaguje na zbieżności występujące w tych połączonych rozkładach wzmacniania i odpowiednio przystosowuje swoje zachowanie. reaguje r a płacz. ustalające się w wyniku pojawiania się przypadkowych frustracji dziecka i czynienia przez rodziców chaotycznych prób opanowania tych sytuacji. Różnicowanie. Ucieczka przed mierzeniem prądem pozwala na przerwanie jego oddziaływania na psa. sami mogą wymyśleć prostą regułę. Uczenie się ucieczki i unikania. Niech płacze . nie wiedząc. I chociaż matka pragnie poddać dziecko kontroli bodźcowej. FR-5). Analogiczny system reguł rządzi jego reakcjami na wzmocnienie negatywne. 188). Matka jednak powinna okazać „twarde serce".„Jeżeli rodzice nie zdołają ukrócić tego przykrego nawyku. gdy płacze z jakiegoś ważnego powodu. po której podchodzi się do dziecka. zwłaszcza gdy dziecko zanosi się płaczem i zaczyna wymiotować. W sytuacjach normalnej pielęgnacji niemowlęcia przeważają rozkłady umiarkowanie złożone. które oddzielają sygnał świetlny xl uderzenia prądem. 3 razy (VR-3). FI-20. uczy się różnicować warunki prowadzące do wzmocnienia od tych. Zdarza się np. Niemowlę. Pies szybko . że taki reżim niełatwo wytrzymać.. Dziecko powinno nauczyć się. ale coraz częściej i domagać się nie tylU towarzystwa matki. Oba typy uczenia się są związane ze wzmocnieniem negatywnym. Wrócimy jeszcze do tego problemu. aby płakało tylko przy odczuwaniu głodu. to mamy do czynienia z rozkładem wzmacniania o zmiennych proporcjach (vańable-ratio. zmienia się przy tej samej (5 reakcji) średniej proporcji. to dziecko nauczy sie budzić w nocy już nie jeden raz. a którego płacz jest wygaszany w sytuacjach mało istotnych. mamy do czynienia z rozkładem wzmacniania o stałych proporcjach równych 5 reakcjom (fixed-ratio. Przyjmując taką zasadę. Wtedy pies uczy się unikać wstrząsu przez przeskakiwanie barierki w czasie tych dziesięciu sekund. Jedyna różnica dotyczy warunków środowiska. FI-30). według którego otrzymuje ono wzmocnienie. które nastąpiło po uprzednim płaczu. Pozostawmy niemowlę na jakiś czas. Rodzice. Możliwe są również inne rozkłady. pobawiono się z nim. Oczywiście. zmieniono pieluszki. między głodem lub brakiem komfortu fizycznego z jednej strony a osiągnięciem stanu komfortu z drugiej. Oba sposoby postępowania nazywają się odpowiednio uczeniem 'if ucieczki i uczeniem się unikania. zwiększając tym fimym prawdopodobieństwo tej reakcji ucieczki w przyszłości. mówimy. Niemowlę może wyuczyć się reakcji na rozkład. to mamy do czynienia n 1 J0-minutowym rozkładem o zmiennym odstępie czasowym (variable-interval. to jednak samo dziecko prawdopodobnie po prostu reaguje na dany rozkład i zaczyna płakać za każdym razem w pół godziny po otrzymaniu wzmocnienia. na warunki związane ze zdarzeniami nieprzyjemnymi bądź też szkodliwymi dla niemowlęcia. Pojawienie się pożąda- . Jeżeli przy tym średni odstęp wynosi jak dawniej 30 min. VR-5). które otrzymuje wzmocnienie. czy płacz dziecka oznacza głód czy też jakiś inny przykry stan.. ale średnio ok. aby zastanowić się nad niektórymi głównymi cechami wzmocnienia negatywnego. Sam słyszałem o wypadkach kiedy rodzice musieli nosić dziecko na ręku po trzy. Wygaszanie. Jeśli niemowlę dopiero co otrzymało wszystko. urządzeniu. VI10). zaś po upływie tego czasu należy podejść do dziecka jak tylko zapłacze. a trzecią noc może w ogóle prześpi spokojnie (s. zacznie rozpaczliwie płakać. czego chce. Jego zadanie polegało na uczeniu się przeskakiwania przez barierkę z jednej części pomieszczenia do drugiej. Rozkłady wzmacniania. ustalamy określony rozkład wzmacniania.

95. dlaczego nie mogą się wyuczyć reagowania ucieczką na zmianę warunków. skoro zwierzę nauczyło się unikać uderzenia prądem przez przeskakiwanie barierki po pojawieniu się sygnału świetlnego. Pewien wgląd w istotę tej sytuacji może dać przeprowadzenie podobnych eksperymentów z ludźmi. Maier i Solomn. że częstą reakcją na przykre lub uciążliwe zda rżenia jest agresja. korelacja wynosi-100% (lub -1. znaczy to. Jeżeli czynność wyklucza pojawienie się wyniku. jeśli chodzi o zwierzę. Pies zostaje umieszczony w skrzynce wahadłowej i otrzymuje uderzenia prądem. że między pewnymi czynnościami a wynikami istnieje korelacja zerowa. Jeżeli wystąpienie czynności gwarantuje wynik. że możemy ich zapytać. gdy źródło prądu zostanie odłączone od podłogi skrzynki wahadłowej. że psy te przyjęły hipotezę dotyczącą bezradności. aby na stale przerwać tę reakcję. Zapala się światełko. który miał pierwsze doświadczenia w sytuacji korelacji zerowej. polega na tym. stwierdziło że: . że podejmie on jakieś działanie przy następnym uderzeniu. Wykrywanie korelacji powiliśmy dotychczas o tym. Większość organizmów jest szczególnie wrażliwa na przykre zdarzenia. jego zachowanie jest bardzo trudne do wygaszenia. jak zwierzę uczy się zbieżności między własnymi czynnościami a wzmocnieniem. która następuje w wyniku przerwania działania nagrody. Kiedy pies doświadcza przez pewien czas tej nowej sytuacji. Korelację między piękną słoneczną pogodą a deszczem można ocenić na-0. Czasem wystarczy jedna próba. która pozwalałaby uniknąć uderzenia lub też uciec przed nim. Wyuczona bezradność. Niektóre psy nie mogą się tego nauczyć. że w nowej sytuacji (w odróżnieni u od zachowania się zwierząt w opisanych wcześniej eksperymentach) pies. znaczy to. to zbieżność. W toku naszych rozważań dotyczących motywacji (rozdział 17) wskażemy. pies skacze i nie otrzymuje uderzenia prądem. że próby oddziaływania na zachowanie dziecka za pomocą kary są przedsięwzięciem dość wątpliwym.75. 1969). z największą trudnością uczy się. Tak też jest w istocie. I oto okazuje się. Tak więc. Kara polegająca na uderzeniu prądem ma tendencję do rozszerzania się na inne formy zachowania. Zbieżność jest po prostu szczególnym przypadkiem korelacji. że kara jest wyraźnie nieskutecznym sposobem redukowania płaczu. Jeśli taka hipoteza utrwaliła się. czego nauczyio się zwierzę w rezultacie wytworzenia się reakcji unikania. potwierdzały się oczekiwania psa i prawdopodobieństwo tego. Czynność prowadzi do pożądanego rezultatu. W czasie. Wydaje się. powtarza to setki razy. Jeżeli zwierzę wyuczyło się reakcji specyficznej w celu otrzymania pokarmu. Przy kolejnych uderzeniach prądem hipoteza ta się potwierdzała. która tu funkcjonuje. Zwierzęta są zdolne nie tylko do uczenia się korelacji. Skoro już reakcja unikania została wyuczona. Przy próbach karania powstaje błędne koło akcji i reakcji: matka daje dziecku klapsa dlatego. różni się nieco od wygaszenia reakcji. W jednym z eksperymeniów tego typu 60% osób badanych. stawało się coraz mniejsze. mimo że eksperymentator pokazuje im prawidłowe rozwiązanie. istnieje korelacja 100% (zazwyczaj określana jako 1. zaledwie pośrednio związanych z reakcją karaną. W tym wypadku korzystne jest to. których nie mógł uniknąć. Mówimy wtedy o istnieniu korelacji między czynnością a wynikiem.00). Jeżeli zakończenie działania przykrego lub pojawienie się przyjemnego zdarzenia zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia poprzedzającej je reakcji. Okazują się być bardzo ostrożne w ocenianiu źródła kary. że dostało klapsa. Spróbujmy zastanowić się. Tendencja ta w powiązaniu ze znaną niekonsekwencją rodziców w stosowaniu kary sprawia. że jeden warunek wyklucza (choć nie całkowicie) drugi. najwidoczniej przyswoił sobie przekonanie. mogą utrudniać uczenie się bardziej właściwych form zachowania. Zarówno wzmocnienie pozytywne. przenosząc je przez barierkę (Scligman. jak j wzmocnienie negatywne zwiększają prawdopodobieństwo pojawienia się reakcji. kiedy po tej reakcji zamiast oczekiwanego pokarmu otrzyma uderzenie prądem. Jeżeli brak jest jakiejkolwiek współzależności między czynnością a wynikiem. że w sytuacji dużego zachmurzenia deszcz jest wynikiem w wysokim stopniu prawdopodobnym. które zazwyczaj towarzyszą karaniu przez przykre zdarzenia. korelacja jest równa 0. dziecko płacze jeszcze głośniej dlatego. to jego zachowanie ulegnie szybkiej zmianie. która poprzedziła je bezpośrednio. eksperymentator zmienia sytuację. że wszystkie reakcje znajdujące się w jego repertuarze powodują uderzenia prądem. Powróćmy do sytuacji opisanej jako uczenie się ucieczki i unikania. Ustawiona zostaje barierka i w tej zmienionej sytuacji możliwe jest uniknięcie uderzenia lub też ucieczka przed nim przez przeskoczenie barierki w odpowiednim czasie. jednak sytuacja.nego zdarzenia zwane jest wzmocnieniem pozytywnym: Zakończenie przykrego zdarzenia nazywamy wzmocnieniem negatywnym. Nawet wówczas. A zatem możemy powiedzieć. że korelacja między warunkami środowiska ciemne chmury a wynikiem deszcz wynosi 0. gdy pies otrzymywał uderzenia prądem. którym nie "udało się wyuczyć ucieczki. to trudno ją wykorzenić. jaka powstaje w wyniku ukarania przez pojawienie się przykrego zdarzenia. Tłumi znaczną liczbę różnych reakcji. Kara. Wracając do płaczu niemowlęcia należy powiedzieć. Ale tym razem nie ma barierki i nie występuje reakcja. Wyłączenie prądu nie ma żadnego wpływu na tę zależność. pies po dawnemu przeskakuje barierkę zaraz po włączeniu światła. a zatem nie ma powodu zmieniać zachowania. że płacze. uczą się również tego. to pojawienie się nieprzyjemnego zdarzenia lub przerwanie zdarzenia przyjemnego powinno to prawdopodobieństwo zmniejszać. to nie otrzyma uderzenia prądem. starając się raczej stłumić dużą liczbę zachowań niż ryzykować ponowne ukaranie. Korelacje między dwoma zdarzeniami mogą przybierać dowolną wartość od -100% do +100%. W wielu sytuacjach zbieżności te mają charakter probabilistyczny. że jeśli przeskoczy ono przez barierkę. w jaki sposób może uniknąć uderzenia prądem. Ponadto wzmożona aktywność i stres. Możliwe są tu również wartości pośrednie. Brakjest korelacji międzyjego czynnościami a wynikami.00).

jeśli chodzi o uniknięcie uderzeń. polega na tym. Jak pisze dobry Dr Spock: „Rodzicom o wrażliwym sercu trudno słuchać ciągłego płaczu dziecka. to wygaszanie będzie bardzo powolne. „przypadkowo" udawało M\ ich uniknąć. Jeśli zas oralni rozkład przed wprowadzeniem wygaszania był zmienny. że sfustrowani rodzice starają się zupełnie nie zwracać uwagi na płacz dziecka i aby wygasić tę formę jego zachowania postanowili podchodzić do niego dopiero wówczas. ale ponad 70% spośród nich „. że pojawiła się jakaś zmiana.uciec lub uniknąć uderzeń nawa więcej niż jeden raz. samo uczenie się w takich warunkach jest trudniejsze). że nic mu nie jest. s. Zastanówmy się ponownie nad problemem płaczącego niemowlęcia. 187). ale również można się spodziewać wystąpienia u dziecka reakcji frustracyjnej. powiedzmy. 187). Płacz staje się jeszcze dłuższy i trudniejszy do wygaszenia. Byłoby idealnie. gdy jest spokojne. mimo że wzmocnienie zostało wstrzymane. tak że zwierzę po każdym naciśnięciu dźwigni otrzymywało pokarm. Nie tylko nauczyli się unikać uderzeń. (Thoronton i Jacoba. że z pewnością istnieje sposób kontrolowany uderzeń. Jeżeli umiejętnie przeprowadzi się stopniowanie. to wszystko będzie szło dobrze dopóty. Przypuśćmy. Badani. od FR-1 do FR-10. Przez dłuższy c/as nic zmodyfikuje swoich reakcji. Czasami osobom tym udawało się „. gdyby nauczyciel zwiększał powoli odstępy między wzmocnieniami. t>m dłużej po rozpoczęciu wygaszania utrzymywać się będą reakcje zwierzęcia. trwające trzy sekundy. jakie napotyka zwierzę lub osoba badana w eksperymentach teuo typu. w którym wzmacniana jest tylko część jego reakcji. prądem. kiedy budząc się nie spostrzega rodziców. gdy istniała możliwość uniknięcia uderzenia. To tylko rozzłości je jeszcze bardziej i będzie płakało znacznie dłużej" (s. w momencie gdy rozpoczyna się wygas/anic / największym trudem może dostrzec. dopóki nauczyciel będzie zawsze obecny. że uderzenia są nieuniknione. powiedzmy co godzinę (VI-60). kiedy po naciśnięciu dźwigni nie pojawia się pożywienie? Odpowiedź zależy od tego. Około 35% badanych oświadczyło.. gdy wykonuje ono zadanie w terminie. Brak oczekiwanego wzmocnienia nie tylko zahamuje daną czynność. Zwierzę. ponieważ przedłużający się brak nagrody za prawidłowe zachowanie nie będzie łatwo odróżniony od normalnych wahań w rozkładzie wzmocnień. jeśli w ogóle doprowadzi do przerwania reakcji. że osoby te nie kojarzyły swoich reakcji ze wzmocnieniem". a którym w warunkach. gdy nauczyciel nie będzie poświęcał mu tyle uwagi (albo będzie nieobecny przez kilka dni). że znaczną część czasu spędzają na przygotowaniu się do kolejnego uderzeni. Dziecko nauczyło się. że po naciśnięciu jednego czy dwu przycisków (prawidłowa kombinacja pozwalała zapobiec uderzeniu) stracili nadzieje ucieczki". 371). aby otrzymać wzmocnienie w takiej sytuacji. Zdaniem Dr Spocka: „Bardzo ważne jest uniknięcie pokusy podejścia do dziecka. że rozkład zmienia się powoli. najlepiej rzadko i przy tym w zmiennych proporcjach. gdy będzie musiało naciekać dźwignię po 1000 razy dla jednego wzmocnienia. Rozważmy problem ćwiczenia dziecka do efektywnej pracy w szkole podstawowej. że musi dłużej płakać. następnie do I "R-100 i nawet do FR-1000.„. aby przekonać się. 1971.. Zmiana rozkładu jest wyraźna i łalwu ją zauważyć.. więc po co próbować? Badani twierdzili. Efekt częściowego wzmacniania... Wyobrażają sobie zaraz najgorsze rzeczy: główka dziecka utkwiła między prętami łóżka. to zmiany w rozkładach nieznacznie wpływają na zachowanie (przynajmniej nie od razu). że warunki korelacji zerowej tylko nieznacznie różnią się od nowej. natomiast w celu podtrzymania tego zachowania należy wprowadzić rozkład częściowy. najlepiej uczyć zwierzę według rozkładu. czyli 100% rozkładu wzmacniania (FR-1). Stało się jasne. ogarnął je lęk z powodu osamotnienia" (s. albo je uspokoić. konieczne jest zastosowanie ciągłego. zwierzę prawdopodobnie nauczy się zdobywać pokarm nawet wówczas. Jeśli nauczyciel nagradza dziecko zawsze za prawidłowe wykonanie.stwierdziło. dziecko zaczyna płakać zawsze wtedy. Przypuśćmy również. Jest to zjawisko ogólne: jeżeli różnica między dwoma rozkładami wzmacniania jest trudna do wykrycia. ale przy następnych próbach ponownie otrzymywały pełne uderzenie. ostrożnie przygotowując dziecko do jeszcze skromniejszego rozkładu nagród. na przykład VR-H>00. W rezultacie dziecko otrzymuje częściowe wzmocnienie według jakiegoś rozkładu. Z reguły nie udaje się im wprowadzić w życie tego postanowienia. jakim rozkładem wzmocnienia posługiwano się podczas uczenia.Im rzadziej (lub z większą zmiennością) wzmiacniamy zwierzę w czasie ćwiczenia. Po takim treningu wydajność dziecka nie ulegnie zmianie nawet wówczas. Przedłużające się występowanie podczas wyga^/aiiu reakcji nabytych przy zastosowaniu rozkładu sporadycznego wzmacniania na7>wam> efektem częściowego wzmacniania (partial reinforcement ejJect-PRE). to co zdarzy się podc/a^ wygaszania nawyku. reagowali zupełnie inaczej. zmienionej sytuacji. którzy nie uczyli się w sytuacji korelacji zerowej. że jesteście w pobliżu. Jeżeli zwierzę nauczyło się rozwiązywać jakieś zadanie. które uważały. dostało torsji i leży całe zabrudzone. Musi ono wiedzieć. trzeba go tylko znaleźć". Aby utrzymać na trwałe daną formę zachowania w warunkach jej wygaszania. (Ocz> wiście.. Załóżmy teraz. które przyzwyczaiło MC działać według rozkładu FR-1000. W rezultacie częstość jego płaczu wzrasta.. jak tylko ono zapłacze. dziecko stanie się niepewne. Jeżeli stosowany był rozkład o stałej proporcji równej 1 (FR-1).czują się bezsilni. Aby wprowadzić nowe zachowanie. Wynik jest oczywiście zupełnie odwrotny od pożądanego. powiedzmy naciskać dźwignię w celu otrzymania pokarmu. to wkrótce po rozpoczęciu wygaszania zwierzę przestanie naciskać dźwignię. Jedna z trudności. Moc niewłaściwej hipotezy ujawniła się najwyraźniej w zachowaniu tych osób. Jeżeli jednak nauczyciel pominie taką okazję do nagrody. Zbieżności między warunkami zewnętrznymi a wynikami Wygaszanie reakcji można traktować jako postawienie zwierzęciu problemu polegającego na różnicowaniu. Wygaszanie a różnicowanie. zanim dokona odpowiedniej zmiany swego . że rodzice zawsze podchodzą do dziecka.

dając sygnał zawsze wtedy. szympans wrzuca go do szczeliny automatu i otrzymuje kiść winogron. otwiera je i pociąga za sznurek. Bodźcem (SD) do otwarcia drzwi może być np. pies w czasie treningu musi być w miarę głodny. aby uzyskać odpowiedni SD. Po pierwsze. Tera/ znacznie łatwiej kontrolować sytuację: zwierzę zwykle łatwo uczy się. który sygnalizuje brak wzmocnienia (procedura wygaszania). że dobór rozkładów i bodźców świetlnych do danych dźwigni jest przypadkowy. Sygnałem dla tego rozkładu (FR-100) będą pionowe pasy umieszczone na dźwigni. Przypuśćmy. Załóżmy. ale w innych godzinach. Różnicowanie. Zdolność zwierzęcia do różnicowania intensywności światła ustalamy na podstawie jego zdolności wyboru prawidłowej reakcji (jest oczywiste. łatwo możemy je rozszerzyć na sygnały innego rodzaju. Wprowadzając pojęcie kontroli bodźcowej. powiedzmy o zmiennych proporcjach (VR-100). prowadzącego w efekcie do otrzymania pokarmu. oderwanie jednej przedniej łapy od ziemi w pozycji siedzącej. kiedy wystąpi SD. Ta sama technika z niewielkimi zmianami może być użyta do badania u zwierząt zachowania polegającego na różnicowaniu. Stanowi to główny element siły technik instrumentalnych. krążki te prędko nabierają wartości jako wzmacniacze. aż . światło (drzwi otwierają się tylko wówczas. Technika ta może być stosowana do pomiaru zdolności różnicowania przez zwierzę dowolnych bodźców stosowanych jako SD lub SA. Bodziec sygnalizujący obecność wzmocnienia oznaczamy jako S!)bodziec. Jeżeli zwierzę może odróżnić różnice intensywności obu świateł. że może otrzymać wzmocnienie. w tym momencie wypada błękitny krążek. Zaczynamy od dwu rozkładów wzmocnień. to SA. w wyniku których uzyskiwać będzie niebieskie krążki. Ważne jest.słabe światło (to znaczy S ).zachowania. po którym zawsze następuje wzmocnienie. Niech sygnałem dla pierwszego rozkładu będzie silne światło (to znaczy S ). że ktoś chce nauczyć swego psa chodzenia na tylnych łapach. Modelowanie zachowania. uzyskujemy możliwość sprawdzenia. Kontrola bodźcowa. Dlatego zazwyczaj łańcuch taki przyswajany jest w odwrotnej kolejności niż w opisanym przykładzie. Następnie pozostawia się zwierzęciu możliwość wyboru którejś z dwu dźwigni: jednej z poziomymi pasami i drugiej z pionowymi pasami. gdy zmienia się rozkład wzmacniania. o których wiemy. Następnie niezbędne będzie wprowadzenie jakiegoś sygnału różnicującego dla pokarmu. gdy podawany jest pokarm. możemy nauczyć go pociągać za sznur. Teraz możemy wyuczyć szympansa wykonywania innych czynności. tak że staje się coraz bardziej podobne do SA. aby S było skuteczne. Na przykład. że zwierzę wyraźnie preferuje jeden niż drugi. jeżeli nauczymy szympansa zdobywać winogrona przez wrzucanie niebieskich krążków do automatu. to według wszelkiego prawdopodobieństwa zawsze będzie wybierać dźwignię „oznaczoną" silnym światłem SD. Prostym przykładem może być zastosowanie FR-1 w jednym rozkładzie przy braku wzmocnień w drugim. Tworzenie łańcuchów zachowań wiąże się ze stosowaniem w toku uczenia się wzmocnień utrwalonych już wcześniej. powiedzmy zjadanie przez psa niewielkiej ilości pokarmu. Teraz zwierzę ma do czynienia z dwiema dźwigniami oraz dwoma bodźcami. nabiera mocy wzmacniającej. można zaczynać ćwiczenie. Teraz powoli zmieniamy intensywność światła SD. Można nauczyć szympansa otwierania drzwi. a w końcu próba podniesienia się bez dotykania do ziemi obu przednimi łapami. Zgodnie z techniką instrumentalną należy ustalić przede wszystkim zdarzenie wzmacniające. Teraz gwizd SD może stanowić wzmocnienie D dla następnej reakcji. Obserwując reakcje zwierzęcia możemy ustalić względną preferencję dotyczącą jednego z dwu rozkładów. Początkowo wzmacniamy każdy ruch psa. może być użyty do wzmocnienia reakcji.) Kiedy już SD ustabilizowało się. światłem o dużej intensywności i o małej intensywności. a nie ma czego oczekiwać. że trenujemy zwierzę według rozkładu o stałych proporcjach. Wcześniej czy później gwizd przekształci się w SD i nabędzie wartości wtórnego wzmocnienia. Taką zewnętrzną wskazówko nazywamy bodźcem sygnałowym. Obserwowanie tego wywiera niezwykłe wrażenie: wygłodniały szympans przebiega przez pomieszczenie i włącza światło. Wybór. aby otrzymać krążki. Końcowym rezultatem tego skomplikowanego ćwiczenia będzie łańcuch następujących po sobie reakcji. Stopniowo kryteria wydawania gwizdu zmieniają się: siedzenie na tylnych łapach. dźwięki i inne sygnały. Podczas tworzenia łańcucha reakcji należy postępować wspak. jaki rozkład wystąpi. Kiedy czynność ta zostanie utrwalona. Tworzenie łańcucha reakcji. A zatem. Jest to sytuacja wyboru. Jest to standardowa metoda mierzenia wrażliwości i czułości zwierząt na światło. Tak więc zwierzę może nauczyć się działać według pewnego rozkładu wzmocnień. następnie podchodzi do drzwi. jakiemu rozkładowi wzmocnienia podlega. sam bodziec SD może mieć właściwości wzmocnienia wtórnego: zwierzę podejmuje różne działania. (Zazwyczaj w eksperymentach ze zwierzętami SD i SA to-odpowiednio-pojawienie się lub brak sygnału świetlnego. (Oczywiście. A w dodatku. można też trenować zwierzę według innego rozkładu. a nie wzmacnianie innych. a dla A drugiego . Oczywiście tę technikę można wykorzystać do porównania dowolnych dwu (lub więcej) rozkładów wzmocnień. ich zdolności do modelowania zachowania Rrzez wybiórcze wzmacnianie jego pożądanych cech. aby formowanie lub modelowanie zachowania zwierzęcia odbywało się bardzo powoli. gromadząc stopniowo sekwencje reakcji. który z danych rozkładów ono preferuje. A do włączania światła można sporządzić odpowiedni włącznik. do tego celu służy dźwignia z pasami poziomymi. gdy zapali się światło). W tym samym czasie. FR-100 lub VR-100. aby pojawił się SD. tak aby ich lokalizacja była bez znaczenia). jak tylko zwierzę nauczyło się kojarzyć określony S" z odpowiadającym mu rozkładem wzmocnień. choćby w niewielkim stopniu przypominał on próbę stawania na tylnych łapach. jest wprowadzanie zmiany jednego elementu środowiska zawsze wtedy. wzmacniając co setną reakcję. gdy pojawia się SA. W tym celu można posłużyć się gwizdkiem. oznaczający początek drugiego rozkładu wzmocnień. aby mógł dostać się do sznura. Powszechną formą S'4 dla ludzi jest napis „nieczynne"). Jednym ze sposobów dawania wskazówek. Jeśli bodziec nabrał wartości wzmocnienia wtórnego.

Pierwszy. Na przykład. ale nie wiemy jeszcze. Należy pamiętać o tym. Prawo Efektu ma. W warunkowaniu klasycznym. kiedy to pies wydziela ślinę na dźwięk dzwonka. cechującą prawdziwego naukowca. Staje się on Bw. Pies może zrozumieć czego się od niego wymaga. zastosowanie nie tylko w sytuacji wzmocnienia jednostkowego. Jedną z najbardziej zaskakujących właściwości tego uczenia się jest ogromna wrażliwość zwierząt na bardzo subtelne związki między działaniami a wynikami tych działań. Rb wywołana przez określony Bb ma charakter wrodzonej odruchowej czynności. Pawiowa. prowadzone na początku naszego stulecia. jeśli przestaniemy podawać psu Bb. że nie stosujemy żadnych kar. żeby wzmacniane były te zachowania. !. P. Zwróćcie uwagę na to. wywołuje reakcje wydzielania śliny. Mruganie jest Rb na Bb. że słowa te stosowane są wyłącznie jako SD dla wzmocnienia. kiedy to bodziec (bodziec bezwarunkowy) automatycznie wywołuje specyficzną reakcję (reakcja bezwarunkowa): w skrócie bodźce bezwarunkowe będziemy określać jako Bb. a w odpowiednim czasie specjalne urządzenie wdmuchiwało sproszkowany pokarm do pyska zwierzęcia. Zapewne informacja. tylko wtedy. gdy zwierzę ma możność nabywania wiedzy wolno i systematycznie. Po minucie powtarzamy całą procedurę. eksperymentator to Bw. za każdym razem. jak się okazuje. Większość współczesnych badań . reakcjami oraz wynikami działań. P. a dzwonek (Bw) jej nie wywoła. a tylko będziemy eksponować dzwonek. żeby jadł. Wypowiadane w innych sytuacjach. Zjawiska związane z uczeniem się zbieżności mówią nam o tym. która ograniczała jego ruchy. to mówi się. Można również posługiwać się wzmocnieniem werbalnym (na przykład słowami „dobry pies"). że ślinienie zostało uwarunkowane na ten nowy bodziec: nowy bodziec warunkowy określamy jako Bw. który z bodźców je wywołał. jakim jest pokarm w jamie ustnej. aby wywołać u psa wydzielanie śliny. że już Bw wywołuje tę reakcję: za każdym razem w reakcji na dzwonek zwierzę wydziela ślinę. taki jak światło. Wydzielenie śliny jest Rb na Bb. pozwalają one na opisanie. czy bodziec bezwarunkowy i reakcja bezwarunkowa są rzeczywiście bezwarunkowe. ale i przez inne bodźce. dzwonek lub osoba eksperymentatora. Wróćmy zatem do rozważań nad pewnymi procesami. w luźnej uprzęży. a reakcja ślinienia na jego obecność to reakcja warunkowa (Rw). Ścisła kolejność zdarzeń wzmacniających może być różndla różnych psów. reakcje bezwarunkowe jako Rb. czy u psa. a. tracą swą skuteczność jako wzmocnienie. jakim jest strumień powietrza skierowany na oko. Pierwszy krok w modelowaniu zachowania to ustalenie jego zbieżności ze wzmocnieniem. gdy „sprawuje się dobrze" w czasie ćwiczenia. Przed eksperymentem upewniamy się. Jest to widoczne szczególnie wyraźnie wówczas. Jednak pierwszy poważny impuls do badań nad . Pawłów uzyskiwał to umieszczając psa w specjalnym izolowanym pomieszczeniu. zwierzęta zaczynały wydzielać ślinę: Pawłów odkrył silę bodźca warunkowego. tuż przed wdmuchnięciem sproszkowanego pokarmu. WARUNKOWANIE KLASYCZNE potychczas zajmowaliśmy się uczeniem się instrumentalnym. który nie byt jeszcze w sytuacji eksperymentalnej. co organizm robi. która pojawiała się tylko na smak pokarmu. eksponujemy dzwonek. kiedy wchodzi! do pomieszczenia z psami. W warunkowaniu klasycznym istnieją dwa rodzaje bodźców i dwa rodzaje reakcji.ld uczeniem się dotyczy tego typu uczenia się. które stopniowo przybliżają się do zachowania pożądanego. Teraz. Uczenie psa przez pozwolenie mu. że wydzielanie śliny wywołane jest nie tylko przez pokarm. że można go eksponować w tym czasie. Inaczej mówiąc. W rezultacie opracował szereg technik mierzenia ilości śliny wydzielanej przez psa. Przedstawimy teraz techniki warunkowania klasycznego na klasycznym przykładzie. ale dotyczy również całego układu powiązań między zdarzeniami. Istnieje kilka podstawowych różnic między pawłowowskim lub klasycznym warunkowaniem a Podsumowanie Takie są podstawowe zjawiska związane z uczeniem się bezpośrednich zbieżności między czynnościami a wynikami. obejmuje już całość korelacji między kontekstem bodźcowym. Gwizd jest nie tylko czynnikiem wzmacniającym. okaże się. sprawdzamy. najważniejsze jest. Pokarm zatem byt Bb. jaką wydobywa ono w trakcie uczenia się. Pawłów byt fizjologiem i swoje badania (za które otrzymat Nagrodę Nobla) zacząt od interesującego go mierzenia reakcji wydzielania się śliny i soków żołądkowych u głodnego zwierzęcia. jak on to robi. Dzwonek w warunkowaniu klasycznym wyprzedza o około 3 sekundy podawanie pokarmu. W rezultacie szeregu powtórzeń. Odznaczając się przenikliwością. Gwizd jest skuteczny dlatego. smak jedzenia w pysku (Bb) wywoła wydzielanie śliny (Rb). . że podtrzymywanie wzmacniajcej wartości gwizdu wiąże się z podawaniem jedzenia zwierzęciu bezpośrednio po jego ekspozycji (dozwolony jest częściowy rozkład wzmacniania). a wydzielenie się śliny to albo Rb. Inaczej mówiąc. Ogólnie biorąc. Pawłowowskie (lub klasyczne) warunkowanie różni się nieco od uczenia się. ale również źródłem informacyjnego sprzężenia zwrotnego. Pawtow odkryt. w zależności od tego. lecz tylko wzmocnienie. Ale teraz wystarczy sama obecność eksperymentatora.jeżeniem się przyszedł z innej strony: byty to prace rosyjskiego fizjologa 1. kiedy występuje prawidłowa reakcja. Na tym polega istota warunkowania klasycznego. po pewnym czasie ślina (Rb) zaczyna pojawiać się przed podaniem sproszkowanego pokarmu. W istocie. Modelowanie zachowani'! dokonuje się w wyniku wybiórczego wzmacniania kolejnych przybliżeń do pożądanego zachowania. jeśli nowy nieznany bodziec. Początkowo wydzielanie śliny było Rb. A zatem pokarm to Bb. jak czynności zwierzęcia lub człowieka są związane ze zdarzeniami zewnętrznymi. leżącymi u podłoża zdolności organizmów do przystosowywania swoich reakcji do wymagań świata zewnętrznego. Potrzebne jest do tego niezawodne i szybko pojawiające się wzmocnię me. nie przyniesie żadnych rezultatów.i. które omawialiśmy. gdy wzmocnienie pojawia się natychmiast po prawidłowej reakcji.zostanie osiągnięty pożądany rezultat. ale pod warunkiem. Ale już naciśnięcie dźwigni po pojawieniu się światła nie można uważać za Rb na światło jako Bb: reakcja ta nie ma charakteru wrodzonej czynności odruchowej. albo Rw.

co jedliście w czasie ostatnich dwu posiłków?). Odpowiedzią jest pewnie „nie".warunkowaniem instrumentalnym lub sprawczym. Normalnie. Stosując warunkowanie klasyczne. że wynik musi pojawić się tak szybko.przyp. Taka strategia wymaga. aby go W przyszłości unikać. na tarczach telefonicznych umieszczone są zarówno cyfry. brzęczyki itp. . • Przypomnijcie sobie. w jaki sposób zwierzę uczy się skojarzeń. Najwidoczniej zwierzę automatycznie kojarzy każde uczucie mdłości z ostatnim pokarmem. Wrodzony charakter tej strategii potwierdza fakt. tak aby można je było łatwo odnaleźć w pamięci długotrwałej. Natomiast badanie warunkowania instrumentalnego pozwala nam zrozumieć w jaki sposób zwierzę uczy się interakcji ze swoim środowiskiem. które znajdują się obok cyfry 7 na tarczy telefonicznej? (w niektórych krajach. Oczywiście. która jest godzina? Pewnie nie. jak można przypuszczać. ponieważ jest to jedna z pierwszych czynności codziennych. a które nie. • . Zazwyczaj strategia unikania nowego pokarmu jest wystarczająca. które są rzeczywiście silnie skorelowane z przyszłymi mdłościami. polega na określeniu warunków. • Czy pamiętacie. A zatem Rb jest zazwyczaj prostą reakcją fizjologiczną lU[. żeby pamięć o ostatnich posiłkach była wystarczająco pełna i stosunkowo łatwo dostępna (warunki te są spełnione z pewnością w przypadku człowieka. przechowującej zdarzenia. która musi bv' automatycznie wywołana przez Bb. to znaczy. iż wzmacniana czynność pozostaje jeszcze w pamięci krótkotrwałej. jest to taka reakcja. UCZENIE SIĘ POZNAWCZE Dowiedzieliśmy się już co nieco o zjawiskach uczenia się. Badamy warunkowanie klasyczne. potwierdzające i podtrzymujące ich przekonanie. Akt wyboru odzieży i ubierania automatycznie zachował się w pamięci w formie schematu. musimy wzmacniać ją nie później niż po 5 sekundach od momentu pojawienia się tej czynności. Maksymalizacja sygnalizacyjnej właściwości wzmocnienia może się dokonywać przy spełnieniu co najmniej jednego z dwu warunków. Jeżeli informacja zostanie włączona do jakiegoś schematu lub czynności. Problem. gdy zwierzę ich doświadcza. kiedy w przeszłości specjalnie się ich wyuczyliście). odruchową. kiedy ostatni raz sprawdzaliście. Ta forma zachowania utrzymuje się. gdy warunki te są wyraźnie oznaczone przez światła. odmawia jedzenia ostatniego nowego pokarmu. które warunki są pożądane. chyba że tę informację w jakiś szczególny sposób wykorzystaliście. ale najprostsza interpretacja jest oczywiście taka. Skojarzenie między specyficznym pokarmem a symptomami chorobowymi pojawia się. który zazwyczaj nie wywołuje jej. Po drugie. Ale wzmocnienie jest również sygnałem wskazującym organizmowi. jak zachowuje się człowiek czy zwierzę w sytuacji przyjęcia hipotezy bezradności. Teraz zajmiemy się zbadaniem tego. (Odpowiedź jest wtedy „tak". który jadło. Ta reguła 5 sekund popuszcza jeden bardzo ważny wyjątek. to związane z nim zdarzenie powinno zdecydowanie odróżniać się od innych. możemy wyuczyć zwierzę nieskończenie wielu nowych reakcji. możem powiązać daną reakcję z bodźcem (Bw). w jaki sposób informacja reprezentowana jest w strukturze pamięci. że wzmocnienie pomaga organizmowi w opanowaniu poprzedzającej je właśnie reakcji. Stosując zaś warunkowanie instrumentalne. red.). chociaż powoduje pojawianie się kary. istnieje duże prawdopodobieństwo. Ale reakcja ta mus' znajdować się uprzednio w repertuarze reakcji zwierzęcia. jakkolwiek widzieliście je i posługiwaliście się nimi niezliczoną ilość razy. jak i litery. aby zapobiec ponownemu wystąpieniu mdłości wywołanych pokarmem. chcąc wyuczyć zwierzę jakiejś czynności.Czy pamiętacie. Dla nich zagrożenie uderzeniem prądem to po prostu przykre informacyjne sprzężenie zwrotne. że zwierzę. jako skutek działania wrodzonej strategii organizmu i właściwego wykorzystania struktury pamięci długotrwałej. że wzmocnienie tylko wówczas będzie miało optimum właściwości sygnalizacyjnych. które pojawiają się w wyniku uczenia się. który dotyczy pamięci: nowa informacja jest dołączona do już istniejących w pamięci struktur znaczeniowych. chociaż choroba jako skutek spożycia takiego pokarmu ujawnia się dopiero po kilku godzinach (Garcia i Koelling. Nasz punkt widzenia dotyczący uczenia się jest taki sam jak ten. W przeciwnym razie nie zostanie. Ta granica opóźnienia wzmocnienia interpretowana była bardzo różnie. jaka konkretnie czynność jest wzmacniana. aby gwarantować. nie można go nauczyć unikania warunków. jaki staje przed uczącym się. kiedy wynik jest opóźniony. które nań wpływają. • Czy pamiętacie litery. Wzmocnienie nie jest koniecznym warunkiem zapamiętania. u którego wywołano mdłości w jakiś nie związany z karmieniem sposób (na przykład promieniami Roentgena). Czy pamiętacie. Wzmocnienie jako sygnał W rozważaniach nad uczeniem się stwierdziliśmy. Po pierwsze. chociaż nie staraliście się tego zapamiętać. wzmocnienie powinno nastąpić od razu po wykonaniu właściwej czynności. Zwierzęta wydają się zdolne do wykrywania (a tym samym unikania) szkodliwego pokarmu. chociaż nie stara się on zapamiętać menu swoich posiłków. i na właściwym zarejestrowaniu tej informacji. Zapamiętanie pojęcia lub zdarzenia zapewne zależy od typu procesów przetwarzania w mózgu obrazu tego zdarzenia czy pojęcia w chwili. A nawet więcej. w tym w USA. tak aby nie wiązało się z wykonaniem innych czynności i aby odpowiednia czynność tkwiła ciągle jeszcze w pamięci krótkotrwałej. że uderzenie prądem jest nieuniknione. że zostanie zapamiętana. Mdłości najwidoczniej są wskazówką wstrętu do jedzenia i niczego więcej. Można więc oczekiwać. istnieje duże prawdopodobieństwo jej zapamiętania. nawet wtedy. jak byliście wczoraj ubrani? Raczej chyba tak. aby zrozumieć. gdy będzie jednoznaczne. celem naszym jest opisanie schematów pojęciowych. 1966). gdy nie pojawiają się żadne wątpliwości co do tego.

kiedy znajdzie się w podobnych warunkach. i drugie. a nie za sygnał. może po niego sięgnąć czy też włożyć go do ust. od tańców wywołujących deszcz do odpukiwania w niemalowane drewno. że talizman zapewni mu bezpieczeństwo. Jednak w wieku około 6 miesięcy zaczyna przejawiać oznaki szczególnych oczekiwań w odniesieniu do interakcji ze swoim środowiskiem. Przypuszczalny krótki żywot w świadomości określonych zdarzeń utrudnia eksperymentalne badanie tego problemu. U człowieka jednak istnieją pewne mechanizmy zapobiegawcze. gdy obserwujemy dziecko posługujące się własną inteligencją sensoryczno-motoryczną do rozwiązywania praktycznych problemów. oczywiście. często próbują uzasadniać swe stanowisko wskazując na fakt. W rezultacie eksperymentator. zasadę tę trudno jest zastosować. że stanie na lewej nodze jest ściśle związane z pojawieniem się winogron. działaniami i ich wynikami ma fatamą wadę. że skoro już raz zbieżności danego zdarzenia zostały ustalone. aby nie mógł jej dosięgnąć. Ludzie. Spadochroniarz nie zdecyduje się na pozostawienie swego talizmanu w domu. Ale. Odpowiedź na to pytań ie jest bardzo trudna. które rzeczywiście spowodowały określony wynik. jak na przykład Piaget (1952) opisuje tego typu eksperymentowanie swego 10-miesięcznego syna Laurenta: Znaczenie oczekiwań '/. ale samo ich nie wywołuje. że w badaniach nad uczeniem się jego wynik może służyć za wzmocnienie. to ukośnie. Można bardzo łatwo zademonstrować je w laboratorium. to zwierzę skazane jest na powtarzanie swych czynności za każdym razem. trzy razy w to samo miejsce. może wykryć absolutny brak świadomości tych zdarzeń. „Tym razem Laurent leży na plecach. Spadochroniarz może wierzyć. w zaciśniętej dłoni ojca czy matki. Na przykład możemy uświadomić sobie wskazówkę zastosowaną do rozwiązania zadania albo też treść marzenia w momencie. W wieku do 6 miesięcy życia próby odnalezienia przedmiotu. Gracz może sądzić. o czym świadczą długie i gwałtowne spory. Ale gdyby nawet było to możliwe. to niezbyt się tym przejmuje. starając się przy tym zaobserwować podobieństwa i różnice w uzyskiwanych rezultatach.Laurenta: „Laurent ma 16 miesięcy i 5 dni. że skrzyżowanie palców pomoże mu wygrać. powstałymi w wyniku minionych doświadczeń. pudełko itp.Uczenie się i świadomość Przez wiele lat ważnym teoretycznym problemem było pytanie o to. nie wydaje się słuszne przypuszczenie. Ten aspekt uczenia się zbieżności pozwala wyjaśnić wicie rytualnych przesądów. upuszcza go jeszcze dwa. że schematy pamięciowe i hipotezy mogą powstawać i być wykorzystywane podświadomie. Zakłada się. czy możliwe jest uczenie się bez udziału świadomości.. W ten sposób odkrywa ono. jak wykażemy w następnych rozdziałach. Kiedy przedmiot spada na nowe miejsce (na przykład na poduszkę). bez udziału świadomości człowieka. myślenie człowieka możliwe jest bez świadomości bezpośredniej i. Siedzi przy stole. jakby badając stosunki przestrzenne. które korelują z nimi w sposób zupełnie przypadkowy. ale w takiej odległości. aby w ten sposób sprawdzić jego skuteczność. po czym zmienia sytuację" (s. Chwyta kolejno: celuloidowego łabędzia. jednak po upływie kilku minut możemy zapomnieć i jedno. Oto. Jeżeli dziecko widzi przedmiot. możliwe jest bez świadomości retrospektywnej. mogą wydawać się dość prymitywne: ostrożne macanie lub szukanie wzrokiem. Oczekiwania te ujawniają się najpierw w zachowaniu poszukiwawczym. Wyraźnie zmienia miejsce upadku przedmiotu. pochodzące z obserwacji zdarzeń zewnętrznych. stają się normalną częścią jego zachowania poszukiwawczego. że już w najwcześniejszym wieku życia niemowlę antycypuje określone konsekwencje swych działań. W końcu dedukcje dotyczące miejsca danego przedmiotu. wyciąga rękę i upuszcza przedmiot. za przeszkodą. Zjawisko to otrzymało nazwę zachowania przesądnego. 269). Przeanalizujemy zachowanie dziecka Piageta . Nie pozwala mianowicie na oddzielenie tych aspektów. Najbardziej złożone aspekty zachowania ukierunkowanego na osiągnięcie celu ujawniają się wtedy. jak jego działania wpływają na otaczające je środowisko i dzięki temu chroni się również przed przypadkowymi związkami między reakcjami a ich zewnętrznymi skutkami. Jednocześnie kładę w . Kładę przed nim skórkę od chleba. ale kontynuuje swoje wczorajsze eksperymenty. Mimo to eksperymentowanie jest decydującym czynnikiem w rozwoju intelektualnym istoty ludzkiej). Nawet niemowlę nie zdaje się ślepo na wskazówki wynikające z kontekstu i nie powtarza mechanicznie reakcji skojarzonych ze schematami sensoryczno-motorycznymi. Jest oczywiste. Do 6 miesiąca wydaje się reagować wyłącznie na sygnały zewnętrzne: reaguje na zdarzenia. którzy twierdzą. ale gdy ten przedmiot nagle zniknie. od tych. kiedy się pojawiają. oczywiście. To trzyma rękę pionowo. Uczenie się przez eksperymentowanie System uczenia się zbieżności nastawiony wyłącznie na wykrywanie korelacji między środowiskiem. (W pewnych wypadkach. Szybko jednak dziecko podejmuje systematyczną eksplorację możliwych kryjówek przedmiotu: pod przykryciem. Hiemowlę eksperymentuje z otaczającym je światem. z tyłu lub z przodu głowy. Szympans zaś może być przekonany. kiedy występuje.uchowanie ukierunkowane na osiągnięcie celu. zadając pytanie kontrolne. Niemowlę zmienia swoje czynności raczej umyślnie. który zniknął z pola widzenia. Strategia taka oddziela przyczyny od czystych zbieżności (korelacji). że świadomość nie jest potrzebna.

W ciągu tego okresu dziecko stopniowo opanowuje rozumienie przedmiotów i działań. pojawiają się początki internalizacji myślenia. Uczenie się sensoryczno-motoryczne Omówiliśmy już podstawowe właściwości uczenia się sensoryczno-motorycznego. Na początku występuje jedynie zdolność do uczenia się związków w otaczającym świecie. ponieważ występujący tu rodzaj uczenia się jest niezwykle skomplikowany. jak nauczył się nowego schematu? Nigdy wcześniej nie posługiwał się kijkiem w celu uzyskania przedmiotów. . Co kierowało jego wyborem czynności i czego konkretnie nauczyło go poprzednie niepowodzenie? Czy domyślił się.pobliżujego prawej ręki kijek długości około 25 centymetrów. nie dotyka on celu. Wtedy rzuca kijek i wyciąga rękę w stronę chleba. że można" chwytać przedmioty i manipulować nimi.niektóre gatunki naczelnych i człowiek-potrafią rozwiązać „problem kijka". a nie za któryś z końców. trwający od momentu narodzin do 18-24 miesiąca życia. język zaś znajduje się w zarodku.Dwie następne próby prowadzą do tego samego rezultatu. podokresy i stadia w rozwoju poznawczym dziecka. trwający mniej więcej do 11 roku życia. Należy próbować jakiegoś nowego sposobu. która pozwoli dziecku czynić szybkie postępy w opanowaniu wiedzy. 335). tymczasem jest ono zaskakująco trudne. że można posłużyć się kijkiem. Po upływie godziny umieszczam przed Laurentem zabawkę (poza jego zasięgiem) i nowy kijek tuż przed nim. że można przemieszczać się w przestrzeni i wywoływać różne zdarzenia.. Przeanalizujemy teraz stadia rozwoju intelektualnego wyróżnione przez Piageta4. w którym wyłaniają się cechy inteligencji człowieka dorosłego. Problem na jeszcze wyższym poziomie . Piaget wyróżnił poszczególne okresy. tym razem za koniec (przypadkowo czy świadomie?) i przyciąga chleb do siebie. ROZWÓJ POZNAWCZY Zdolności poznawcze człowieka zmieniają się radykalnie w okresie od narodzin do wieku młodzieńczego. następnie u dziecka zaczyna się powoli pojawiać świadomość pojęć j zdarzeń i rozwijają się proste schematy sensoryczno-motoryczne. jednak brak mu jeszcze dostatecznie dobrej wewnętrznej reprezentacji świata. trwający od końca okresu sensoryczno-motorycznego (około 2 lat) do 7 lat. Po czym. bierze kijek ponownie. Omawialiśmy już niektóre jego poglądy (oraz wspominaliśmy trochę o jego synku Laurencie).skonstruowanie specjalnego narzędzia służącego do określonego celu (zamiast posługiwania się tym. Laurent ma problem. że przedmioty mają określoną stałość. aby dosięgnąć przedmiotu. Nawet nie próbuje sięgnąć ręką po przedmiot. Początkowo Laurent stara się dosięgnąć chleba nie zwracając uwagi na kijek. Ten poziom rozwiązywania problemu przewyższa wyjaśniające możliwości każdej z istniejących teorii uczenia się zbieżności. Dziecko nauczyło się już wyodrębniać siebie z otaczającego je świata oraz tego. następnie spogląda na kijek i nagle chwyta go i kieruje w stronę skórki. Laurent patrzy na chleb siedząc nieruchomo. Znany mu sposób zdobycia przedmiotu nie prowadzi do osiągnięcia pożądanego celu. Bibliografia zawiera niektóre bardziej znane pozycje. Największy wkład w badania nad intelektualnym rozwojem dziecka ma uczony szwajcarski. Następnie zaczyna się okres operacji konkretnych. ale zawiera się w tym jakaś niezaprzeczalna sugestia wizualna. Jako ostatni występuje okres operacji formalnych (zaczyna się około 11 roku i trwa do okresu młodzieńczego). Laurent odkrył w jakiś sposób. Prace Piageta są zbyt liczne. Uczy się. bez dłuższego marudzenia. sekwencja czynnośćwynik musi zostać zmodyfikowana. że jego ręka jest zbyt krótka i musi znaleźć „przedłużenie ręki"? Jak do tego doszedł? W jaki sposób kontekst zewnętrzny .u łapie za kijek i przyciąga nim zabawkę" (s. Drugi to okres myślenia przeduperacyjnego. czasie i kształtach. W rozwoju zdolności poznawczych człowieka można wyróżnić kilka stadiów. . Pierwszy to okres rozwoju sensoryczno-motorycznego. że aby osiągnąć określony cel. czy na oślep metodą prób i błędów. Po drugie. Jest ono ograniczone do odkrywania świata za pomocą manipulowania przedmiotami. Zasadniczo dziecko nauczyło się już organizować cechy percepcyjne świata.. Nauczyło się ono co nieco o przestrzeni. może wydawać się zadaniem zbyt prostym. aby je tu wymienić. umiejętności posługiwania się symbolami. Jednak w wieku około 2 lat następują wyraźne. W końcu tego okresu wyobraźnia dopiero zaczyna się rozwijać. Jednak nie może jej dosięgnąć. mimo pozornej prostoty. W pierwszych latach życia rozwój intelektualny szympansów przebiega szybciej niż u dziecka w tym samym wieku. Jean Piaget. Po kilku próbach zaprzestaje działań". wtedy zaczyna się też rozwój języka. co jest pod ręką) może rozwiązać wyłącznie człowiek. jednak jego procesy myślowe ciągle jeszcze są ściśle związane ze światem zewnętrznym.na przykład obecność kijka-ułatwił mu poszukiwanie rozwiązania problemu? Nauczenie się tego. od ra/. zaskakujące zmiany w zdolnościach poznawczych dziecka ludzkiego. Po pierwsze. Ale jak wybrać ten nowy sposób: czy przypadkowo. ponieważ złapał kijek w połowie. jego myśli zaczynają w mniejszym stopniu zależeć od zdarzeń zewnętrznych. Faktycznie tu leży granica możliwości intelektualnych istot pozaludzkich: jedynie bardzo rozwinięte gatunki zwierząt . Ale. czy też wychodząc od tych czynności. które wykonywał do tej pory siedząc przy stole? „Wtedy kładę kijek między nim a chlebem.

gdy już się pojawi. Jak tylko właściwy zbiór cech połączy się w oddzielny niezależny obraz. w miarę jak dziecko manipuluje otaczającymi je przedmiotami. Zdolność do organizowania informacji percepcyjnej na zasadzie jej zbieżności z reakcjami organizmu jest prawdopodobnie wrodzona. operując wewnętrzną wiązką informacji . Kiedy powstanie już określony repertuar obrazów. ale problemy związane z organizacją informacji percepcyjnej w sytuacji uczenia się ulegają zmianie. jeśli. W rzeczywistości. Jest to pierwszy decydujący krok w nabywaniu wiedzy przez dziecko.wywołuje przyPrzyjemny dźwięk < Przyjemność > < > Błyszczący Długi Niebieski jemny dźwięk. które ono już zna. 13-5). komponenty sensoryczne oddzielają się od czynności. Ten sam mechanizm działa dalej w miarę rozwoju dziecka. że w pierwszych rozwijających się u dziecka schematach sensorycznomotorycznych nie odróżnia ono cech percepcyjnych od samych czynności. system pamięci może rozpoznać dany przedmiot.. początkowo dziecko może nawet nie rozumieć tego. Dziecko zaś musi utworzyć wewnętrzny obraz zdarzeń zewnętrznych. Stopniowo. ale nie pojawiło się jeszcze oddzielnie pojęcie dotyczące potrzebnego do tego przedmiotu. odgrywa decydującą rolę w rozwoju poznawczym dziecka. jak i różnice w porównaniu z rzeczami. zdolności. ponieważ wiele rzeczy z otoczenia niemowlęcia wykazuje zarówno podobieństwa.węzłem pamięci-jako jednostką (rys. Potrafi ono po raz pierwszy przewidzieć bieg zdarzeń. nowe przedmioty muszą zostać włączone w istniejące struktury pojęciowe za pomocą procesów uogólniania i różnicowania.? RYSUNEK 13-4 .RYSUNEK 13-5 Długi Przedmiot Niebieski ROZWÓJ OBRAZÓW Centralne miejsce w uczeniu się zbieżności zajmuje organizacja cech percepcyjnych w wiązki oparte na ich skojarzeniach z ciągami działań. Przypuszczalnie. Jest to pierwszy krok w kierunku myślenia ludzi dorosłych: wykonanie eksperymentu myślowego. pierwsze pojęcia rozwijające się w mózgu niemowlęcia dotyczą przedmiotów z jego doświadczenia Początkowo jednak pojęcia te mogą mieć znaczenie jedynie w odniesieniu do jego własnych czynności (to znaczy wyłącznie znaczenie /notoryczne).ruch ręki . Rozwój obrazów wewnętrznych. nie wykonując równocześnie rzeczywistych czynności. Myślenie przedoperacyjne W okresie od około 2 do 7 lat dziecko zaczyna się posługiwać wewnętrzną reprezentacją otaczającego je świata. Piaget sugerował.i zaczynają osiągać samodzielną egzystencję. Rysunek ] 3-4 przedstawia możliwy schemat sensoryczno-motoryczny: zdarzenie . że przedmioty zewnętrzne istnieją niezależnie od jego czynności. Uczy się również odpowiadać na pytania: Co będzie.. oparty na tc.

Ponadto. Dziecko stara się skoncentrować uwagę na dominujących cechach danego zdarzenia. że ilość wody nie uległa zmianie. to wybiera i wypróbowuje nową regułę. a następnie prosimy je. że mechanizmy indukcyjne dziecka operują zazwyczaj tylko ograniczonym zakresem dostępnej informacji. jego uwaga zaś koncentruje się przede wszystkim na przedmiotach realnych. kiedy nie ma innego wyboru. Myślenie dziecka jest jeszcze ciągle ograniczone konkretnymi sądami o przedmiotach. możliwe jest również tworzenie kupki obrazków związanych z podwórkiem czy gospodarstwem wiejskim. przedmiot powinien posiadać wszystkie cechy tej klasy. Dysjunkcja jest znacznie trudniejsza (przedmiot powinien posiadać tylko jedną cechę: na przykład musi być albo czerwony. i zaczyna się powtarzać. z niewielką elastycznością lub też zupełnym jej brakiem. jak się okazuje. jego wewnętrzne przedstawienia myślowe koncentrują się wokół samego siebie. na przykład musi być równocześnie czerwony i duży). aby ułożyło podobne obrazki na jedną kupkę. że mniej (mniejsza szerokość). oprócz tych wszystkich ograniczeń (albo też jako ich nieunikniony wynik) proces myślenia dziecka jest nieodwracalny. inne zaś. Inaczej mówiąc. Podobnie jak dziecko. jaki to może mieć wpływ na zachowanie językowe (rozdział 12). w wąskiej szklance nie jest tyle samo wody. że wody jest teraz więcej (jest wyższy poziom). Weźmy dwie szklanki. w odróżnieniu od dorosłych. Podobieństwa lub różnice cech fizycznych interesują je dopiero wówczas. zachowuje się dokładnie tak jak dziecko. na jakich operacjach się koncentrują. niż oparte tylko na jednej cesze.Początkowo jednak dziecko ma ograniczoną zdolność do interioryzacji zdarzeń Ogranicza się przede wszystkim do konkretnych czynności: nie potrafi tworzyć abstrakcji czy uogólnień. Napełnijmy wodą niską. szeroką szklankę. Następnie na oczach obserwującego nas dziecka przelejemy wodę do wąskiej szklanki. Osoba dorosła. w jaki łączy je wspólna sytuacja zewnętrzna. W sytuacji. Teraz już pojęcie zachowania masy nie sprawia mu kłopotu i dziecko szybko rozwiązuje próbę ze szklanką wody. ale dysponuje ono bogatym arsenałem metod myślenia: opanowuje zasady manipulacji. że jeden wymiar (szerokość) może być kompensowany przez inny (wysokość). najwyraźniej nie potrafi ono przyjąć czy też choćby zrozumieć perspektywy innej osoby. Chociaż dziecko może sobie wyobrazić wynik pewnego ciągu operacji. Oczywiście. Najtrudniej nauczyć się pojęć. jest to. nie można ich przekonać. że pokazujemy dziecku serię obrazków przedstawiających różne przedmioty. jeżeli przedmiot jest czerwony. to jego strategia polega na wybraniu jednej cechy i posługiwaniu sienią jako podstawą dokonywanego podziału. brak mu prawdziwego pojęcia abstrakcji. Jeżeli cechy muszą występować łącznie. Dziecko w stadium przedoperacyjnym jest egocentryczne. czy w drugiej szklance jest tyle samo wody. Pod pewnym względem dorosły. W sumie jednak pewne cechy klasyfikującego zachowania się dziecka różnią się wyraźnie od odpowiednich cech w zachowaniu dorosłych. Dorosły tak nie postępuje. kiedy już się pojawiło przebiega systematycznie. jak też i tego. Mimo to w tym stadium myślenie dziecka pozostaje związane z konkretnymi przedmiotami i zdarzeniami. A nawet więcej. to musi być mały). Tak więc może on układać obrazki z czerwona. Niektóre dzieci mówią. który znajdzie się w sytuacji eksperymentalnej dotyczącej kształtowania się pojęć. a następnie sortuje systematycznie przedmioty zgodnie z przyjętymi kryteriami Dziecko jednak (w stadium myślenia przedoperacyjnego) zachowuje się zupełnie inaczej. Rozwój w stadium operacji konkretnych można obserwować dając dziecku dwie . bez konieczności odnoszenia się do pełnego zasobu dostępnej informacji. może on zapomnieć. a skoro jest niebieski. aby podzielił i ułożył obrazki na dwie kupki według dowolnie przyjętej reguły. Teraz zapytajmy dziecko. Wygląda to tak. liczby i przestrzeni oraz prostego uogólnienia i prostej abstrakcji. jednak bez względu na to. Niektóre z widocznych osobliwości dotyczących zachowania dziecka w zakresie tworzenia abstrakcji i uogólnień możemy zauważyć obserwując jego zachowanie klasyfikujące. a z niebieską-na drugą. lodówki. Jeśli poprosimy studenta. różniące się między sobą określonymi cechami. dziecko nie martwi się o to. albo duży). dorośli uważają reguły klasyfikowania wymagające uwzględnienia równocześnie kilku cech przy selekcji za znacznie trudniejsze. czy między różnymi przedmiotami ułożonymi na jednej kupce istnieją wyraźne podobieństwa. mając do rozwiązaniu takie zadanie. Najbardziej znanym przykładem nieodwracalności myślenia dziecięcego jest problem szklanki wody przedstawiony przez Piageta. a w końcu pomidor z różą (czerwone). jakby wyobrażenie sobie zdarzenia miało właściwość realnego zaistnienia konkretnego zdarzenia: co się stało. Obrazki: pieca. krok po kroku. które opierają się na zależnościach między cechami (na przykład. Najważniejsze w tym. ale wiąże się również ściśle ze zdolnością do uczenia się dziecka przez komunikowanie się z innymi ludźmi albo poprzez myślowe przedstawienie danej sytuacji z innej perspektywy niż własna. Dziecko w stadium przedoperacyjnym odpowie nam: nie. drugą szeroką i niską. obwódką na jedną kupkę. talerza z kaszką i lalki (oznaczającej mamę) znajdą się na jednej kupce. jakie reguły zostały już sprawdzone. Dorośli starają się raczej odnaleźć jedną regułę. Przypuśćmy. jedną wysoką i wąską. która znajdzie zastosowanie w odniesieniu do wszystkich przedmiotów. to się nie odstanie. Dziecko nie opanowało jeszcze pojęcia zachowania masy. Ponadto wyobrażanie sobie ciągu czynności. Mówiliśmy już o tym. zadowala się ono istniejącą w danym momencie zgodnością w doborze przykładów. Jeżeli pojawi się obrazek. Operacje konkretne Około 7 roku życia dziecko wchodzi w stadium operacji konkretnych. kiedy badany ma wykonać zadanie bardziej złożone. poziom wody będzie tu znacznie wyższy niż poprzednio. to prosta koniunkcja cech wydaje się najłatwiejsza (aby należeć do danej klasy. Poza tym. ile było w pierwszej. który nic odpowiada danemu kryterium. to musi on być duży. zazwyczaj wybiera jakąś cechę fizyczną albo też określoną kombinacje cech. Dziecko może zgrupować rakietkę i piłeczkę (ponieważ gra nimi). następnie piłeczkę z pomidorem (okrągłe). Nauczyło się prawa zachowania masy. W postępowaniu ze znanymi mu przedmiotami dziecko przejawia tendencję do grupowania ich zgodnie ze związkiem. to nie jest w stanie powrócić do stanu wyjściowego.

że rozwiązywanie sytuacji problemowych obejmuje szeregi realnych i umysłowych działań i ich skutków oraz różne punkty wyboru. jakie korzyści daje możność posługiwania się reprezentacją wewnętrzną. Okresy rozwoju umysłowego dziecka (według J. procesy myślowe uniezależniają się od środowiska. stawiania hipotez dotyczących nowych możliwości oraz manipulowania nimi za pomocą symboli. czego szukać. Przy wewnętrznej reprezentacji świata nie jest już konieczne wykonywanie czynności wyłącznie po to. posuwając się wstecz w obrębie swoich struktur wewnętrznych. ciężar i objętość wałeczka zmieniły się. które byłyby odpowiednie dla ich osiągnięcia. abstrakcji. które wystąpiły w danej chwili. Piageta) Wiek dziecka w przybliżeń tu (lata) 0-2 Opis Rozwój sensoryczno-motoryczny Rozwój schematów sensoryczno-motorycznych. ale zmieniły się objętość i ciężar. Operacje formalne Rozwój implikacji. poczynając od około 11 roku życia dziecko wkracza w ostatnie stadium na drodze do pełnego opanowania całego bogactwa logicznego myślenia. pojawiają się operacje logiczne. kierują jego badaniem dostępnych cech środowiska oraz wykrywaniem cech brakujących. Wewnętrzne schematy sensoryczno-motoryczne mogą pełnić rolę selektywnego filtra dla uwagi i spostrzegania: podpowiadają człowiekowi. W 7-8 roku życia sądzi ono. Rozwijają się pojęcia stałości. co z tego wyniknie. sądów logicznych. W znacznej większości zwierzęta i dzieci w wieku poniżej 2 lat wydają się polegać na próbnym działaniu po to. Oczekiwania mogą tu odgrywać główną rolę nawet wtedy. Cały ciąg zdarzeń może być antycypowany dzięki symulacji umysłowej: symulacja umysłowa jest istotą myślenia. W ciągu pierwszych dwu lat życia dziecko rozwija inteligencję -ensoryczno-motoryczną. Uczy się aktywizowania schematów sensoryczno-motorycznych w myśli. kiedy stare nie doprowadziły do pożądanego wyniku. nie potrafią zaś wypracować określonej strategii osiągania odległego celu.możliwe są eksperymenty myślowe. hipotetyczne. że masa i ciężar nie uległy zmianie. ciągle ograniczone do możliwych realnych zdarzeń. Rozważmy. Ciągle jeszcze egocentryczne (choć w mniejszym stopniu). Myślenie wymaga zdolności do umysłowego symulowania całego scenariusza danej sytuacji. Tabela 13-1. Warunki brakujące można rozpatrywać jako podcele prowadzące do poszukiwania metody wykrywania schematów sensoryczno-motorycznych. Kiedy pojawiają się wewnętrzne struktury. w jakim stopniu ich aktualne reakcje są uzależnione od antycypacji przyszłych zdarzeń. ale sądzi. niezbędnej do Inteligentnego wyboru nowych czynności w wypadku. pojawiające się w toku rozwiązywania problemu. Ogranicza się do konkretnych czynności związanych ze zdarzeniami. Około 9 roku życia rozpoznaje ono. jest zdolne do myślowego sprawdzania hipotez. że masa wałeczka nie uległa zmianie. jednak trudno stwierdzić. We wczesnych latach dorastania doskonalą się jego możliwości językowe. Myślenie przedoperacyjne Początki rozwoju języka. Zapewne są zdolne do tworzenia względnie złożonych łańcuchów czynności. MYŚLENIE Wstępnym warunkiem zdolności do myślenia jest tworzenie wewnętrznych reprezentacji zdarzeń zewnętrznych. poczynając od samego wyobrażenia celu. Operacje konkretne Pojawia się zdolność do rozumowania logicznego. Przed 7 rokiem życia (przed operacjami konkretnymi) dziecko sądzi ż masa. że objętość jest inna I dopiero po upływie 11-12 lat stabilizują się wszystkie trzy pojęcia. Uczy się stałości przedmiotów : czynności. aby zaobserwować. gdy zdarzają się pomyłki. nieodwracalne. Operacje są egocentryczne. Badając zachowanie dorosłych związane z rozwiązywaniem problemów (rozdział 14) i podejmowaniem decyzji (rozdziały 15 i 16). Może posługiwać się konkretnymi pojęciami. Procesy związane z organizacją i strukturalizacją informacji percepcyjnej w postaci schematów sensoryczno-motorycznych stanowią nieoceniona . odwracalności i kompensacji. Człowiek myślący może zacząć od jakiegoś pożądanego dlań celu i. Mogą one pomóc w wyodrębnianiu krytycznej informacji. Jedną z kulek należy rozwałkować n długi wałeczek. przekonamy się. że odkryje w ten sposób możliwe czynności prowadzące do celu oraz warunki wymagane do jego osiągnięcia. Operacje formalne W końcu.identyczne wielkością i ciężarem kulki plasteliny. Ogranicza się jedynie do operacji dotyczących świata otaczającego. gania wniosków i zaczyna przejawiać rozumowanie abstrakcyjne. Czy organizmy niższe mają zdolność planowania? Nie wiemy tego dokładnie. Te same podstawowe zdolności niezbędne dla rozwoju i symbolicznego przekształcania schematów sensoryczno-motorycznych są ważne na wszystkich poziomach myślenia. przejawiając wówczas jedynie początki rzeczywistej planowej Jziałalności. mieć nadzieję. 2-7 7-11 11-15 pomoc dla procesów umysłowych wyższego rzędu. opanowuje umiejętność posługiwania się rozumowaniem logicznym i wycia. bez wykonywania odpowiednich czynności . aby określić jej wyniki.

. jakie stosuje reguły. A zatem: . które będziemy omawiać. ANATOMIA PROBLEMU Być może. . Chcielibyśmy zrozumieć. jak ludzie rozwiązują abstrakcyjne problemy pojęciowe. od którego należy zacząć. Formułowaliśmy już wcześniej niektóre podstawowe zasady zachowania dotyczącego rozwiązywania problemów. jak tworzy swój wewnętrzny model problemu. MECHANIZMY MYŚLENIA Reguły a fakty Podprogramy Pamięć krótkotrwała Liczenie w pamięci Mamy pełne podstawy. W rozważaniach nad inteligencją sensoryczno-motoryczną omawialiśmy takie pojęcia. że te same procedury pojawiają się w badaniu tego. prześledzenie całego łańcucha schematów sensoryczno-motorycznych w celu wykrycia końcowego efektu jakiegoś ciągu czynności. Spróbujcie rozwiązać problem przedstawiony poniżej. gdy zajmuje się on rozwiązywaniem określonego problemu. . Rozwiązywanie problemów ANATOMIA PROBLEMU Protokoły Protokół rozwiązywania problemu DONALD+GERALD Analiza £o właściwie trzeba zrobić. kiedy zbliża się do rozwiązania. jeśli będziecie mieli jakiś pogląd na kolejne kroki i operacje. rozpoczęcie od tego celu końcowego i posuwanie się w myśli wstecz jako metoda zbudowania planu pozwalającego na osiągnięcie tego celu. czy proces rozwiązywania problemu zmierza w prawidłowym kierunku. Jednakże częściej mamy do czynienia ze źle określonymi problemami. . w jakim stopniu strategie te stosowane są do rozwiązania praktycznych problemów środowiska. to analiza jakiegoś problemu. Teraz wykażemy. W dobrze określonym problemie mamy jasno sformułowany cel.14. . najlepszy sposób. Rezultaty tych badań powinny znaleźć zastosowanie w odniesieniu do wszystkich zachowań związanych z rozwiązywaniem problemu źle lub dobrze określonego. Stworzyć dzieło sztuki o nieprzemijającej wartości. Zajmo- . aby rozwiązać problem? W rozdziale tym zbadamy strategie i procedury stosowane przez ludzi. Naszym celem jest zrozumienie procesów zachodzących u człowieka. Zrobić coś ważnego w życiu. określony sposób pozwalający ocenić. jeżeli wszystkie główne ulice są zamknięte dla ruchu w związku z odbywającym się festynem? Jakie jest rozwiązanie problemu szachowego. jak ocenia swoje postępy. Chcemy dowiedzieć się. Jak najlepiej dojechać na drugi koniec miasta. białe zaczynają i dają mata w pięciu ruchach? Co robiłeś 16 miesięcy temu? Graf rozwiązywania problemu Stany wiedzy Graf zadania DONALD+GERALD Cofanie się STRATEGIE ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW Poszukiwanie rozwiązań Wybór operatorów Ograniczenia metody analizy protokołów STANY WEWNĘTRZNE A STANY ZANOTOWANE W PROTOKOLE Heurystyki Gra w szachy problemy te mają dobrze określone atrybuty: określony cel. Wyreżyserować najbardziej znaczący film stulecia. jak: zachowanie poszukiwawcze oparte na oczekiwaniu celu. jakie wybiera strategie. zamieszczonego we wczorajszej gazecie. Badaliśmy. aby skoncentrować nasze badania na problemach dobrze określonych. Ułatwi bowiem nasz wywód. Problemy mogą należeć do dwu szerokich klas: problemy dobrze określone oraz problemy źle określone.

jakie podjąć decyzje nawet wówczas. jaką można tu przyjąć takuk . że wiele z tego. czy też nie. A/y.wanie się tym problemem pozwoli Wam zorientować się. tak aby po zastąpieniu liter cyframi działanie arytmetyczne dało prawidłowy wynik. Jest to problem typu szyfru arytmetycznego. mam dwa A i dwa L. Zobaczmy. że badany nie podchodzi do problemu prosto i bezpośrednio. otrzymał podobną instrukcję jak Wy. gdy nie uda się Wam go rozwiązać. najważniejszą rzeczą w dokon\. gdzie sumuje się D+G. Zato jest jeszcze jedno D. ponieważ są dwa L . Mamy tu dziesięć różnych liter i każda z nich ma jedną wartość numeryczną. to razem zero. od '• ' "•izu odkrywając. czy nie. protokół werbalny. o czym myślicie próbując rozwiązać tni problem. Protokoły Pierwszym krokiem w badaniu jakiegoś zjawiska jest obserwacja związanego / nim zachowania. Badany startuje energicznie. nie. \naliza. Jeżeli będziecie mieli ochotę coś zapisać. co uznacie /a stosowne. zatem T wynosi zero. Spójrzcie na protokół. czy nie ma gdzieś jeszcze T. notujcie to. Dalej. Pamiętajcie. tam. Możliwe. mimo trudności w interpretowaniu tych protokołów. że najlepszy sposób rozwiązania tego problemu to wypróbowanie różnych możliwych rozwiązań. (Zamiast zero wstawiamy znak 0. myślę. dla siebie.a suma dwu jednakowych liczb daje zawsze liczbę parzystą. Tekst ten będzie dla nas materiałem do analizy. do czego one prowadzą.s/c/c na głos w toku Waszej pracy. kiedy usiłuje rozwiązać problem. Prosimy o mówienie wszystkiego. aby opisywał na głos to. nie 5. prosząc go na przykład.-każda para w jednej kolumnie-aha-i R-trzy R. Często zapuszcza się w ślepy zaułek i • ycofując się próbuje nowej drogi. miał on za zadanie głośno myśleć w trakcie poszukiwania rozwiązania. co robi. Myślę. To znaczy. przenoszę 1 do drugiej kolumny. że T jest równe 0. Patrzę na lewą stronę zadania. nie ma. Badany był studentem Camegie-Mellon University. możliwe. Oczywistą trudność w badaniu rozwiązywania problemów przez człowieka sprawia fakt. a 1 to liczba nieparzysta. A zatem R może być równe 1 lub 3. Dwa L równe są jednemu R. ustalając. Więc są dwie litery D i każdej z nich odpowiada 5. jakie rodzaje operacji umysłowych wykonują ludzie u. na które on odpowiedział „Jedną wartość numeryczną"). Tak więc myślę. gdzie dodawane są E+O. z których każda odpowiada określonej cyfrze. Raczej gromadzi on informacje i sprawdza rozliczne •'ipotezy. 1 ' • . jego analiza i wszelkie cytaty pochodzą z pracy Newella (1967). że zostawię to na chwilę. Tak więc. 7 lub 9. Więc są dwie litery D i każdej z nich odpowiada 5. a D równa się 5. że trzeba tu jeszcze dodać 1. że mogę wpisać 5 z drugiego końca. wynika stąd. nie da się obserwować bezpośrednio. Pełny zapis protokołu werbalnego osoby badanej zawiera około 2200 słów wypowiedzianych w ciągu 20 minut rozu u r wania problemu. że można to tu wpisać. aby nie było "omyłek z literą O). Jakie prawidłowości możemy w nim dostrzec? Pierwsze wrażenie z protokołu jest takie. wanej tu analizie jest odkrycie. Oczywiście. i . jeżeli musiałbym przenieść 1 z poprzedniej kolumny. W rzeczywistości nie jest istotne. że nie czynicie postępów. Zadanie polega na tjm. trakcie rozwiązywania problemu. W wyrażeniu tym wykorz\ stano dziesięć liter. Poświęćcie temu problemowi chociaż 5 minut. W rezultacie otrzymujemy dosłowny zapis jego zwerbalizowanych procesów myślo w\ ch. która próbowała rozwiązać problem DONALD plus GERALD. Wpisuję 5 i 5. Oczywiście. nawet jeślj wyda się Wam. czy rozwiążecie ten problem. Przeanalizujemy małą część protokołu werbalnego jednej z osób badanych. zatem T wynosi zero. że R powinno być liczbą nieparzystą. to G powinno być liczbą parzystą. Badany ten po raz pierwszy próbował rozwiązać problem U1^' typu1. Wpisuję: 5 i 5. to razem zero. Nie jestem jednak pewien. (Tu nastąpiła dłuższa przerwa i eksperymentator zapytał „O czym teraz myślisz?) Teraz G-ponieważ R to liczba nieparzysta. co robi. Och. aby dla każdej litery odnaleźć odpowiadającą jej cyfrę. Nie. dostarczają one niezmiernie użytecznej informacji wstępnej o procesach malenia zachodzących w trakcie rozwiązywania problemu. wypowiadajcie wszystkie myśli. • ): '/ Problem ten. DONALD łGERALD ROBERT D=5 protokół rozwiązywania problemu DONALD+GERALD Każda litera ma jedną i tylko jedną wartość numeryczną (Pytanie to skierowano do eksperymentatora. Ludzie wykonują własne operacje myślowe po cichu. czy jest to najłatwiejsza droga. które przyjdą Wam do glmu w trakcie rozwiązywania. Jeden ze sposobów pr/e/w\ciężenia tej trudności polega na skłonieniu człowieka do ujawnienia tych procesów. oraz. że można to tu wpisać.

. Po dłuższej przerwie badany jednak rezygnuje z tej drogi. czy rozumie reguły zadania. ponieważ są dwa L. a I to liczba nieparzysta. Dwa L równe są jednemu R. Jedną z technik przydatną do tego celu jest graf rozwiązywania problemu. to rozbicie tego końcowego celu na pewną liczbę małych kroków. 14-1).ponieważ R to liczba nieparzysta. czy nie ma gdzieś jeszcze T? Nie. wynika stąd. \a naszym diagramie stan wiedzy przedstawimy graficznie w postaci kwadratu. Użyteczną techniką jest zastosowanie obrazu wzrokowego sekwencji operacji wykonywanych w czasie rozwiązywania problemu. połączonych strzałkami 'pisującymi drogę. Początkowe wypowiedzi osoby badanej dotyczą po 'tostu weryfikacji. stosując odpowiednie reguły lub strategie. Pierwsza rzecz. 1971). i» jest równe 5. a operację związaną z przechodzeniem z jednego stanu wiedzy do drugiego w postaci >trzałki (rys. . Podobne ogólne zasady odnajdujemy w sensoryczno-motorycznym rozwiązywaniu problemów praktycznych. że T równa się [) •.. że R powinno być liczbą nieparzystą. gdzie da się zastosować w zadaniu wiedzę o tym. że R jest liczbą nieparzystą i czy daje to jakieś informacje o G. Zobaczymy. To się nie udało. Na podstawie analizy protokołu stwierdziliśmy. przyczyna jest oczywista: nic ma sposobu na wybranie spośród wielu kandydatów odpowiedniej wartości dla R. badany odnajduje nowy obiecujący punkt wyjścia ze względu na możliwość rozwiązania problemu. Odnotowawszy już ten fakt. jakby sprawdzając swój wywód: . ponownie wraca do tej sprawy. Ale tym razem posuwa się w analizie nieco dalej i konkretyzuje listę możliwych liczb: A zatem R może być równe 1 lub 3. to G powinno być liczbą parzystą. że mogę wpisać 5 z drugiego końca. kiedy zastosuje on określoną operację do określonego nowego faktu. który stara się osiągnąć. mając nadzieję. jaką musi przejść osoba badana poprzez kolejne stany wiedzy. Chociaż doszedł już do wniosku. Sumy wiedzy. Cała informacja o problemie. zatem T wynosi zero. powróćmy znów do protokołu zadania DONALD+GERALD. a co z Dl Za to jest jeszcze jedno D. Inne strategie wyraźnie nie funkcjonują: w takim wypadku badany rezygnuje z nich i próbuje innych sposobów. Operacja RYSUNEK 14-1 Stany wiedzy Teraz protokół możemy przedstawić jako zbiór kwadratów. Sama dedukcja zaczyna się dopiero od Sierdzenia: Są dwie litery D i każdej z nich odpowiada 5. Następnie przystępuje do sukcesywnego sprawdzenia różnych prostych strategii. Oczywiście. że badany stopniowo gromadzi informację o problemie. Teraz G . "'((/zadania DONALD+GERALD. t Graf rozwiązywania problemu Protokoły werbalne są dosyć niewygodne do analizy. nazywa się stanem jego wiedzy.a suma dwu jednakowych liczb daje zawsze liczbę parzystą. To znaczy. jaką badany dysponuje w danym momencie. że każda z nich dostarczy mu określonej informacji. jakiego Ypu strategie mogą być przydatne w rozwiązywaniu danego problemu? Skąd wie. W celu dokładniejszego zbadania procesu rozwiązywania problemu.. Zna on ogólny cel. nie ma. Stara się znaleźć T. jaką konkretną strategię najlepiej zastosować w danej chwili? Skąd wie. 7 lub 9. Dalej mam dwa A i dwa L-każda para w jednej kolumnie i R-trzy R. aby ukazać pewne ogólne schematy w zachowaniu badanego w czasie rozwiązywania problemu. Ale w przedstawionym opisie jest na razie wiele niejasności. zmienia się stan jego wiedzy. Co się kryje za procesem rozbijania na kolejne proste kroki w toku osiągania końcowego celu? Skąd osoba badana wie. metoda rozwinięta przez Allena Newella z Carnegie-Mellon University (patrz Simon i Newell. Operuje swą n-yjściową wiedzą dodając do niej stwierdzenia dotyczące problemu. a D równa się 5. Ta krótka analiza pierwszych pięciu minut protokołu wystarcza. Aby to "lustrować. Opis jego zachowania w trakcie rozwiązywania problemu powinien uwzględniać to stopniowe przechodzenie od jednego do drugiego stanu wiedzy. potrzebna jest metoda pozwalająca na przedstawienie zachodzących tu zdarzeń. jaką robi. przenoszę 1 do drugiej kolumny.. czy zastosowana w jaiiytn momencie strategia pozwoli na osiągnięcie celu. Ponownie powraca do myśli. wiele pytań bez odpowiedzi. Opis ten można również odnieść do szerokiego wachlarza problemów i zadań poznawczych. nie 5.Następnie patrzy. czy też zaprowadzi go w ślepą uliczkę? Aby móc odpowiedzieć na te pytania. potrzebna jest procedura doskonalsza od analizy protokołu. że R jest liczbą nieparzystą. h każdym razem. Jedne strategie przynoszą efekty i liczba danych ciągle wzrasta.

czytamy: Oczywiście. a D jest równe 5. Dalej mam dwa A i dwa L . Cofanie się. Początkowo. licząc od prawej do lewej. RYSUNEK 14-5 RYSUNEK 14-3 Teraz osoba badana decyduje się znów na to. Na grafie (rys. Teraz G . że strzałka do następnego stanu 6 przechodzi od stanu 4. że R jest liczbą nieparzystą. aby sprawdzać nowe kolumny. które do tego momentu osoba badana zebrała. aby mówiła dalej. Oczywiście. a D równa się 5. Następnie mamy próbę znalezienia innych kolumn. jakie możliwe wartości dla R zostały wykorzystane. Nie pomija jednak zwyczajnie takiej ewentualności. Stan 6 . w których znajduje się T lub D. zaś ostatni. że R jest liczbą nieparzystą. w której występuje D+D = T. że G musi być liczbą parzystą. RYSUNEK 14-2 Kilka następnych twierdzeń z protokołu koncentruje się na zapisie danych. Prowadzi ją to do tego punktu rozważań.trzy R. nie 5. co przedstawia rysunek 14-2. Operacja ta posuwa badanego od początkowego stanu wiedzy (kiedy wie. tylko w późniejszym czasie.. W stanie 7 badany ponownie powraca do faktu. Ale teraz decyduje się na ustalenie wartości liczbowej litery R. Jednakże RYSUNEK 14-4 . to G powinno być liczbą parzystą. Teraz osoba badana cofa się do stanu uprzednio osiągniętego. wnioskuje. Pierwsza operacja poszukiwania nowej kolumny z (T) nie przynosi sukcesu.) Czy osoba badana wie również o tym. A więc najpierw po prostu wytwarza. mówi: Dwa L równe są jednemu R. Zauważcie.Badany w sposób oczywisty przetwarza informację zawartą w tej kolumnie. Postęp ten został pokazany na rysunku 14-4... jakie ma eksperymentator sporządzający protokół.każda para w jednej kolumnie . przenoszę 1. znajduje kolumnę zawierającą D. stanu 2. 14-6). . w tym celu wraca do stanu 4 i wypróbowuje nowe podejście. ponieważ są dwa L . aby nie było pomyłek z literą O. wykonuje tę pracę metodycznie. nie wykluczając wartości wykorzystanych uprzednio. tym razem badany przechodzi do kolumny 6 i wychodząc z założenia. Zwróćcie uwagę na ciąg czynności. a więc eksperymentator musi się włączyć i poprosić ją. to jednak w sytuacji przedstawionej w stanie 10 odpowiada aktualnemu stanowi wiedzy osoby badanej (patrz rys. dodany diagram został zacieniowany). a 1 to liczba nieparzysta.a suma dwu jednakowych liczb daje zawsze liczbę parzystą. gdzie konkluduje. Chociaż dedukcja ta nie jest prawidłowa. że R jest liczbą nieparzystą. (Zamiast zera wstawiamy znak 0. 14-5) ten ruch cofania się przedstawiony jest w ten sposób. że R = 5. a potem z 2. a w stanie 8 metodycznie sprawdza wszystkie Hczby nieparzyste. że proces ponownie się cofa. Graf rozwiązywania problemu posunął się nieco jak na rysunku 14-3 (na rysunku stare stany wiedzy są niezacieniowane. W efekcie przechodzi od stanu wiedzy 4 do stanu 5. że należy dokonać przeniesienia do następnej kolumny 2? Do tego momentu nie ma o tym wzmianki w protokole. przy stanie 5. że D = 5) do nowego stanu. przenoszę 1 do drugiej kolumny. a następnie dopiero odrzuca możliwość. Osoba badana milczy. że R powinno być liczbą nieparzystą. że kiedy już badany generuje liczby kandydujące do R. gdzie warto zacząć przetwarzać kolumnę 2. Nazwijmy tę operację przetwarzaniem kolumny 1 (Ponumerujcie sześć kolumn zadania. próbując najpierw z kolumną 3. druga kończy się powodzeniem. Widzimy raczej. W rezultacie nie mamy pewności. 7 lub 9. że T = 0. Jak do tej chwili nasz graf ma dwa stany wiedzy. kiedy wie również.t o po prostu ten sam stan co stan 4. A zatem R może być równe 1 lub 3..ponieważ R to liczba nieparzysta. a zatem badany wie o tym. Wybiegając jednak nieco w przód.i R . Następna partia zapisu ilustruje trudności. wynika stąd. Prowadzi nas to do stanu 10.

którą rozwiązaliście przedtem. przechodząc tym samym do nowego stanu wiedzy. Posuwa się okrężnie. W każdym momencie osiągnięty postęp stanowi sumę stanów wiedzy. którą rozwiązaliście przedtem. to czy łamigłówka. drogą prób i błędów. rozłożenia tego procesu na serię małych kroków. gdzie dodawane są E4O. sprawdzając skuteczność różnorodnych operatorów. nie zajmując się już wartością G. Przedstawia graficznie niieszaninę sukcesów i pomyłek typowych w rozwiązywaniu każdego problemu. Zobaczymy. następnie z powrotem do następnej linii poziomej i tak dalej. Odpowiedni fragment grafu rozwiązywania problemu przedstawiony został na rysunku 14-6. Powtórz czytanie grafu tyle razy. możliwi1. Kiedy dojdziemy do końca. aby zacząć od nowa. Czytając grafy zawsze zaczynamy od lewej górnej klatki i posuwamy się poziomo w Wiwo. W wypadku powodzenia zdobywa nową informację. Ten krótki fragment analizowanego protokołu ilustruje metodę rozłożenia 1 graficznego przedstawienia kolejnych kroków prowadzących do rozwiązania problemu. uznając możliwość przeniesienia. Patrzę na lewą stronę zadania. Oczywiste jest. Reguta brzmi: Przechodź wszystkie punkty grafu idąc na prawo do "Olka. szybko ugrzęźniemy w •o skomplikowanej strukturze lingwistycznej. które wielokrotnie powtarza. wracamy do lewego krańca następnej linii i znów posuwamy się poziomo w Prawo. była trudniejsza aniżeli łamigłówka.gysunek 14-7 przedstawia w formie schematycznej graf całego protokołu rozwiązywania problemu. Graf rozwiązywania problemu jest jedną z metod podziału etapów rozwiązywania problemu. jednak do opisania ich wystarczyły zaledwie cztery różne operacje. To ostatnie stwierdzenie wskazuje. 1969) Ostateczny cel tej zagadki jest jasny: podanie odpowiedzi tak lub nie. gdzie sumuje się D+G. kiedy dany ciąg operacji doprowadzi go do martwego punktu. Do opisu jego zachowania wprowadzone zostały takie pojęcia. Badany przekształca problem ogólny na szereg prostych podcelów i podproblemów. cofając się. którą rozwiązaliście przedtem nim rozwiązaliście tę. Och. Na tym zakończymy analizę fragmentu protokołu. że zostawię to na chwilę. Badany przechodzi od jednego stanu wiedzy do drugiego usiłując zastosować jedną z operacji wybranych z niewielkiego zbioru. którą rozwiązaliście potem. osoba badana zużyła na wykonanie tego zadania 20 minut2. była od niej trudniejsza czy też nie? (Restle. nie.k-> nad kolumną 6. pełna analiza zawiera nieco ponad 200 przejść między kolejnymi stanami wiedzy. ile jest to Wtr/ebne. następnie decyduje się raz jeszcze na cofnięcie się. Myślę. Osoba badana najwidoczniej dysponuje niewielkim zasobem różnych strategii. tx trzeba tu będzie jeszcze dodać 1. . że osoba badana chce ponownie przystąpić do pr. na ile te terminy znajdą zastosowanie w odniesieniu do rozwiązywania problemów w ogóle. Poszukiwanie rozwiązania w kierunku : Stosowanie grafu. tam. jednak ogólna struktura jego zachowania w toku rozwiązywania problemów jest zawsze podobna. jak: cele. Analizując cały protokół dostrzegamy te same prawidłowości. Ta ogólna forma analizy i schemat zachowania się wydają się możliwe do zastosowania w bardzo różnorodnych sytuacjach problemowych. Jeżeli jednak czniemy po prostu analizować zdanie od początku do końca. nim rozwiązaliście tę. jak rozwiązaliście łamigłówkę. możliwość że G niekoniecznie musi być liczbą parzystą. stany wiedzy i operatory. Przedstawia informację nagromadzoną do tego momentu. jeżeli musiałbym przenieść 1 z poprzedniej kohiinn>. nim rozwiązaliście tę. RYSUNEK 14-6 >TRATEGIE ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW Jeśli łamigłówka. Przechodzimy kolejno przez wszystkie poziomy nie powtarzając żadnego z nich aż przejdziemy przez ł «\stkie idąc zawsze z lewa na prawo. która kończy się na stanie 12. że konkretne reguły stosowane przez badanego zależą przede wszystkim od rodzaju problemu. dość szybko przychód/i mu dn głowy.

Po tym podstawieniu mamy nową wersję tekstu zadania: Jeśli łamigłówka B była trudniejsza aniżeli łamigłówka. drogę „oszukiwań? Zacząć od sformułowania celu . nim rozwiązaliście łamigłówkę A. którą rozwiązaliście przedtem nim rozwiązaliście łamigłówkę A. była trudniejsza niż łamigłówka A. Fraza ta odpowiada oczywiście frazie ta łamigłówka. którą rozwiązaliście potem. czego potrzeba. tj. jeśli przyjmiemy odwrotną. jak rozwiązaliście łamigłówkę. . od tyłu. to czy łamigłówka. Zgodnie ze stosowanymi zasadami podstawienia łamigłówka poprzedzająca A to łamigłówka B. którą rozwiązaliście przedtem nim rozwiązaliście łamigłówkę A frazą „łamigłówka B". to czy łamigłówka B była trudniejsza niż łamigłówka A? 238 stanów RYSUNEK 14-7. jak np. którą rozwiązaliście potem jak rozwiązaliście łamigłówkę B". którą rozwiązaliście potem. Jeśli łamigłówka. litery alfabetu. można przyjąć taki podcel. po prostu jróbować zrozumieć każdą frazę zdania. Teraz już problem jest wręcz tanalny: Jeśli łamigłówka B była trudniejsza aniżeli łamigłówka A. nim rozwiązaliście łamigłówkę A. A co będzie. podstawiając odpowiednie oznaczenie. którą rozwiązaliście przedtem.^ przodu nie daje efektu. należy zastąpić frazą „łamigłówka A". była trudniejsza aniżeli łamigłówka. A więc.a następnie ^stanowić się. Jaki operator okaże się dobry do osiągnięcia go podcelu? e Jeden sposób polega na wprowadzeniu w miejsce różnorodnych zagadkowych sformułowań takich oznaczeń. aby osiągnąć cel. bardziej zrozumiały. Na przykład. to czy łamigłówka B była trudniejsza niż łamigłówka A? Jeszcze jedna fraza w tekście wymaga interpetacji: „łamigłówka.odpowiedzieć tak lub n i e . którą rozwiązaliście potem.nacznie łatwiej sobie poradzić. Zastępujemy we wszystkich przypadkach frazę „łamigłówka. którą rozwiązaliście przedtem. A zatem odwracając stosunki otrzymamy wariant. czy też nie? Wyszło nieźle: spróbujmy jeszcze raz tej samej metody. ta = ta łamigłówka = łamigłówka A. Nie ulega wątpliwości. to łamigłówka A. w którym łamigłówka następująca po łamigłówce B. z którymi . jak rozwiązaliście łamigłówkę B. Określamy ją konkretnie łamigłówka A. przekształcamy tekst zagadki w nowy. że najlepsza w :Vm wypadku będzie strategia polegająca na rozbiciu zdania na podcele. Każdą frazę dotyczącą danej iaaadki zastępujemy zatem odpowiednią literą. Źródło: Simon i Newell (1971). Tak więc frazę „łamigłówka. jak rozwiązaliście łamigłówkę B".

Raczej zawierają one pewne reguły heurystyczne: Należy kontrolować cztery pola środkowe. Istnieje oczywiście niebezpieczeństwo doszukiwania < analogii tam. !. to posuwamy się dalej w tym samym kierunku od osiągniętego już punktu. stanem wiedzy była złożona struktura lingwistyczna. bezpośrednich kroków. prowadzą automatycznie do generowania prawidłowego rozwiązania. 1962). jeśli są ściśle :ir/estrzegane. i c zanim błąd zostanie odkryty i poszukiwania podjęte zostaną na nowo. Po drugie. Woda po prostu zaczyn•! płynąć w dół po pochyłości: wyłącznie rzeźba powierzchni ziemi określa dokładną drogo przepływającej wody. Po dokładnym ustaleniu tego kroku. Większość problemów wymaga obrania kierunku poszukiwań <|( przodu". zawsze otrzymamy prawidłową odpowiedź. Określony zostaje podcel i czynione są próby jego rozwiązania. jaki poprzedzający krok należy uczynić. Ważnym aspektem tego faktu jest to. Często wymaga to jmicjętności rozpoznawania ukrytych podobieństw. a jednocześnie pewnego sprytu. Heurystyki są bardziej podobne do reguł taktycznych. który został podany w sformułowaniu danego problemu. Jest to jeden z przykładów zastosowania strategii analizy środków-celów. Strategia ta znajduje częste zastosowanie w wielu różnych sytuacjach problemowych. W poszukiwaniu w kierunku odwrotnym postęp dokonuje się małymi krokami. Matematyk Polya (1945) uważa. działanie tych reguł widoczne jest szczególnie w końcówce partii-to znaczy w trakcie Wybór operatorów Skąd przyszła nam do głowy myśl. W analizie tej pożądany podcel ( w tym wypadku najbliższy podcel) jest porównywany z aktualnym stanem wiedzy. Problem polega na odnalezieniu odpowiedniego operatora . zdolnych do działania w danej sytuacji. ustalić niezbędne warunki oraz dane. Pojawia się tu jedna z najskuteczniejszych strategii: analiza środków-celów {means-ends analysis). aby ignorować oczywiste różnice.ióre doprowadzą do rozwiązania. że jeden z nich gwarantuje uzyskanie prawidłowego wyniku. są to procedury lub wskazówki. który doprowadzi nas do rozwiązania. Algorytm to zbiór reguł. ]^i\tak. Heurystyki wchodzą w grę w każdej skomplikowanej sytuacji rozwiązywania problem . Analiza środków-celów jest użyteczna przy ocenie wartości danego operatora dla rozwiązania zadania. W badaniach nad rozwiązywaniem problemów rozróżniane są dwa typy planów lub operatorów: algorytmiczny i heurystyczny. a w najlepszym wypadku aż do punktu wyjścia. a może w ogóle one nie istnieją. W tej szczególnej łamigłówce o łamigłówkach. Rozpatrzenie przytoczonego niżej przykładu ułatwi zrozumielie roli strategii heurystycznej. . W gruncie rzeczy wiele z badań poświęconych myśleniu i rozwiązywaniu probleu m w w znacznej mierze sprowadza się do poszukiwania określonych rodzajów heurystyk ó losowanych przez ludzi.\le sedno sprawy polega na obmyśleniu odpowiedniego planu. jaki operator należy właśnie wybrać. właściwych operatorów. Dla wielu bardziej skomplikowanych i zarazem bardziej interesujących problemów nie znaleziono odpowiednich algorytmów rozwiązania. a ich wartość opiera się na ich efektywności w rozwiązywaniu poprzednich problemów. Rozwiązanie przez analogię jest niezwykle cenne. Poszukiwanie w kierunku odwrotnym jest niezwykle użyteczne w wypadku pewnych problemów wzrokowych. że poszukiwanie od początku do końca dokonuje się za pomocą prostych. Proces ten jest podobny do rzeki tworzącej meandry na zboczu góry. Ale żadna z tych taktyk nie mówi nam. Musimy jasno rozumieć cel. musimy obmyśleć plan. które. Różnica między nimi jest teka. gdzie w ogóle jej nie ma. Ijciirystyki.środka który zmniejszałby istniejącą rozbieżność. określamy krok bezpośrednio go poprzedzający i tak dalej. Podział ogólnego problemu na podcele jest z pewnością użyteczny w momencie pojawienia się problemu. czy przyniosła nam ona jakikolwiek postęp. jakie stosują ludzie próbujący rozwiążą • określone problemy. W wypadku problemu z łamigłówkami celem było zrozumienie poszczególnych fraz zdania. Reguły mnożenia stanowią swoisty algorytm: jeśli będziemy je stosować właściwie. Środek redukujący różnice między jednym a drugim polegał na uproszczeniu fraz przez wprowadzenie właściwych oznaczeń. • istocie różnice między szachistami wydają się wynikać głównie z siły i skuteczności 'V thematów heurystycznych zastosowanych w trakcie gry (patrz Simon i Simon. Należy zapewnić bezpieczeństwo królowi. Niezmiernie ważna metoda heurystyczna polega na odnajdywaniu analogii między Janym problemem a innymi problemami ze znanym rozwiązaniem. a następnie sprawdzamy.Poszukiwanie rozwiązań Omawiany przykład wskazuje na nowe strategie. . W tych wypadkach należy posłużyć się metodami turystycznymi. Podręczniki gry w szachy nie dostarczają przepisów gwarantujących •Ograną. na przykład poszukiwanie na mapie drogi z jednego punktu do drugiego. że w celu rozwiązania problemu: Po pierwsze. powoduje to znaczną stratę czasu i wysiłku. aby dotrzeć do tego rozwiązania. takie proste poszukiwanie do przodu nie dało rezultatu Inne podejście to zaczynać od końca. Inaczej mówiąc. aby skomplikowaną frazę zastąpić literą i tym samym uprościć problem łamigłówki? Bez wątpienia jednym z głównych problemów jest znalezienie właściwych operatorów. musimy zrozumieć problem. jeżeli sawet analogia ta jest dość odległa. •jra w szachy. którymi można posługiwać się bez większej trudności. W takim ujęciu koncetrujemy się na pożądanym rozwiązaniu i zastanawiamy się. początkowo wypróbowujemy określoną metodę atakowani' problemu. często z nadzwyczajnym powodzeniem. Jednak w odróżnieniu od algorytmów metody heurystyczne nie gwarantują pełnego powodzenia.

w jaki sposób poszukują oni odpowiednich operatorów: • Należy dać pierwszeństwo podwójnemu szachowi (ruch. wynika z tego. jakie może ona wykonywać w irakcie gry). . jego zdanien-. któr\ stwarza sytuację do ataku króla przeciwnika w efekcie wycofania własnej figim / linii ataku).. Jeśli rozważymy wszystkie możliwe ruchy i przeciwruchy występujące w ka/il\jv stadium gry w szachy. to otrzymamy około tysiąca kombinacji. która do tego momentu nie nale/ala do grupy figur aktywnych.ów szachowych pozwoli nam lepiej zorientować się. osiem ruchów przedtem nim nastąpi mat. ułożonych w poprawnym gramatycznym porządku (na przykład trzech zdań tego tekstu). które stosują. aby poi!j. Co więcej. a w mniejszym stopniu od .-/ystych zdolności umysłowych. oczywiście. . Niektóre końcówki zaczynają się o . • Daj pierwszeństwo tym ruchom. Szachista. przeprowadzony. atakuj silniejszą hgunj (siła figury zależy od różnorodności ruchów. na które przeciwnik może odpowiedzieć jed\nic minimalną liczbą ruchów. że mistrzowie szachowi posługują się pr/\ ocenie sytuacji i wyborze ruchów licznymi regułami heurystycznymi.! .. nawet sama analiza protokołów nie ogranicza się wyłącznie do czystej sytuacji rozwiązywania problemów. Analizuje jedynie w dość ograniczonym zakresie te ruchy. istota sprawy jest ta sama. które teoretycznie mo^ wystąpić. • W przypadku dwu możliwości szachowania równocześnie.ostatnich kilku ruchów tuż przed daniem mata królowi (atak na króla przeciwnika t .K decyzję.dostarczają informacji o tym. są oparte na nieco mniej sformalizowanej analizie protokołu wywiadu ze swoim pacjentem. Ponieważ na znale/ICIIK1 rozwiązania niektórych ze wspomnianych problemów arcymistrzowi potrzeba oko.. tfinut. . nie sprawdza wszystkich możliwych kombinacji. że zapamiętanie ich nie jest dla szachM> zbyt uciążliwe i nie wymaga specjalnej pojemności pamięci: wystarczy. Próbka wybranych heurystyk wykorzystywanych przez arcymisir/. mogą doprowadzić do uzyskania oczekiwanych efektów. Kiedy psycholog kliniczny próbuje zbadać <wego pacjenta. Są to proste reguły. kió:v / milionów możliwych ruchów należy dokładnie przeanalizować? Badania nad mistrzami szachowymi-posiadającymi tytuły Arcy mistrzów międ/\ narodowych . Reguły te N uporządkowane według ich ważności i ten porządek wykorzystywany jest przy w\rw. Ograniczenia metody analizy protokołów Zaczynając od zwerbalizowania przez osobę badaną jej myśli w trakcie rozwiązywania problemu. że zadanie takie nie wymaga uruchomienia jakichś nadzwyczajnych zdolności umysłowych. gdy zastosuje sieje do pewnej liczby typowych końom ck szachowych (wziętych z dowolnego podręcznika szachowego). . Jeśli chcielibyśmy zbudować a Igois im. . który powoduje równoczesne zaatakowanie króla przez dwie figury) oraz odkrytemu szachowi (ruch. musielibyśmy zbadać dosłownie miliari!. W rzeczywistości zadanie to wydaje się podobne do zadania wymagającego zapamiętania w ciągu 15 minut 75 do 100 słów. kiedy utwierdza się w przekonaniu. Obserwowane różnice między szachistami pod względem ich różnych możliwości zależą raczej od skuteczności ^lektywnych schematów heurystycznych. . aby ocenić najlepszą z możliwych kombinacji. Podobny wysiłek przekracza nawet możliwości niezwykle v\h. Jeszcze ważniejsze jest to. aby rozwa/>l on jedynie od 9 do 77 możliwości w fazie eksploracji dotyczącej osiągania rozwiązania. Liczba możliwych sekwencji złożonych z ośmiu ruchów może być równa 10(m(a jeśli wolicie. . • Daj pierwszeństwo takiemu szachowi. w wielu wypadkach zapewniają sukces. które. milionowi miliardów miliardów). 70 _u^ kombinacja ruchów jest rzeczywiście wartościowa i logiczna. Stara się RYSUNEK 14-8 . że nie ma przed nim obrony). jakie stosuje.o ..|. Jednakże. . kiego komputera. Skąd on wie o tym. mogliśmy dowiedzieć się nieco o naturze zaangażowanych tu procesów :nyślowych... różnych możliwości. • Daj pierwszeństwo szachowania tej figurze. i ^ -" do 19 możliwości w fazie weryfikacji. to procedury. który zmusza króla przeciwnika do oddalenia się od własnych pól.v najlepszego ruchu.

które przeprowadza w trakcie dochodzenia do rozwiązania. rozkołysać jak wahadło. dmuchnąć na niego. jednakże były one tak oddalone od siebie. śledząc wybrane pr/cpacjenta drogi. Jeżeli tak było. Przyjmujemy. jak mamy nadzieję. W konkluzji musimy stwierdzić. Maiera interesowało tylko jedno rozwiązanie. Liczba możliwych rozwiązań wiązała się ze zręcznym wykorzystaniem wielu różnych przedmiotów. Musimy założyć zatem. co jest w nich dostępne. aby osoba badana niczego nie podejrzewała. że badany rozwiązując problem odwzierciedla w swym opisie słownym różnorodne strategie i operacje myślowe. które prawidłowo rozwiązały problem po otrzymaniu wskazówek. Interesująca jest kwestia. że wskazówka pomogła im w tym.protokół . Średnio. że badany nie mógł ich równocześnie złapać (rys. Nawet „całościowi" badani Maiera mogliby uświadomić sobie rolę wskazówki.. Eksperymentator. którymi posługuje się on w tych złożonych zadaniach. które. . czy istotnie przedstawiciele grupy „całościoyvej" nie wiedzieli o tym. to jej protokół z całą pewnością jest niepełny. Eksperymentator spaceruje po pokoju i przechodząc obok sznura wiszącego bliżej środka pokoju. posuwając się w kierunku rozwiązania. Eksperymentator (który znajdował się w tym samym pokoju co osoba badana) posługiwał sie dwiema różnymi wskazówkami. eksperymentator po upływie kilku minut bierze w ręce szczypce i zwracając się do osoby badanej mówi: „Posługując się wyłącznie tym przedmiotem. nie wspomniały o tym. to możemy oczekiwać. aha!"). jak te trzy „przestrzenie" mają się do siebie wzajemnie. że korzystały ze wskazówek. Graf rozwiązywania zadania w przestrzeni protokołu może wyglądać na przykład tak. ale nie chciały się do tego przyznać. robi jakieś notatki. które rozwiązywały problem etapami. że powinni uważnie śledzić tok swoich myśli i informować na głos o drogach dochodzenia po omacku do rozwiązania. gdyby uprzedzano ich wcześniej..są zapisem rozwiązywania problemu w przestrzeni protokołu. Dlaczego zatem dla osób z grupy „całościowej" miałoby to być tajemnicą? Nasuwa się wniosek.. jedynie 20% osób znalazło prawidłowe rozwiązanie. zapisaną w protokole. jak to zostało przedstawione na rysunku 14-10.] Maier podzielił osoby badane. można znaleźć inny sposób rozwiązania tego zadania". większość badanych znalazła rozwiązanie wciągu jednej minuty od otrzymania wskazówki. chociaż nie uświadamiały sobie jej roli. gdy wskazówka 1 nie przyniosła rezultatu. Zadanie osoby badanej polegało na związaniu obu końców sznura. Rozwiązanie to jest przedstawione w przestrzeni wewnętrznej.Interesujące nas różnice między obiema grupami polegają na różnym sposobie relacjonowania wartości wskazówek. Przestrzeń wewnętrzną można przedstawić schematycznie w postaci grafu rozwiązywania problemów. Te osoby badane.. są zgodne ze strategiami i operacjami analizowanymi w grafie rozwiązywania problemu. wykonuje pewne czynności. Zastanówmy się. jeżeli mógłbym ruszyć sznur. rozwiązały zadanie szybciej niż grupa osób. która nie korzystała w ogóle ze wskazówek. Wskazówka 2.. stanowi jedynie częściowy opis zachodzących procesów wewnętrznych. Zapis będzie bardziej kompletny. (Świadomie nie podajemy odpowiedzi. idąc po prostu w stronę okna. w którym przeprowadzano eksperyment. że osoby badane. rzucić weń czymś. mogą pomijać szereg kroków ważnych dla rozwiązania tych problemów. Pomimo to nie wszystkie jego procesy wewnętrzne znajdują dokładne odbicie w jego sprawozdaniach werbalnych. aby skłonić swoich badanych do wybrania tego właśnie rozwiązania.. [Szczegółowy opis wskazówek udzielanych przez Maiera znajduje się w jego artykule (1931). Wskazówka 1. W wypadku. Ale osoba badana może przedstawić jedynie część z nich. dlatego nie możemy go obserwować bezpośrednio. które rozwiązały problem od razu „całościowo" („Rozwiązanie przyszło samo. bez wahania przy opisywaniu sposobu rozwiązywania wymieniają rolę wskazówki. że protokoły robione w czasie eksperymentów nad rozwiązywaniem problemów. W tym wypadku. nie wiem jak"). A może osoby z grupy „całościowej" dostrzegły wskazówkę. jeśli zachęcimy badanego do szczegółowego werbalizowania swego procesu myślowego i jeśli będziemy sporządzać protokół w trakcie trwania czynności rozwiązywania. niby przypadkowo rozrzuconych na podłodze pokoju. jedynie 13 z 22 stanów pojawia się w jego protokole. Wypowiedzi ustne dokonywane przez osobę badaną w trakcie rozwiązywania problemu . i zewnętrzną. że tylko część aktywności poznawczej osoby badanej dostępna jest obserwacji zewnętrznej. tworząc w ten sposób przestrzeń zewnętrzną swego rozwiązania. nieznacznym ruchem powoduje jego rozkołysan ie. abyście sami spróbowali rozwiązać to zadanie). a do drugiej te.odgadnąć naturę operacji wewnętrznych w strukturze pamięci. przyznali (z jednym wyjątkiem).. na dwie grupy-do jednej grupy należały osoby. że wskazówka w znacznym stopniu ułatwiła im rozwiązanie. których odbicie znajduje w jego wypowiedziach. które nie wspominały o roli wskazówek. które rozwiązały zadanie od razu „całościowo". Osoby badane. Ponadto badany. w której występują 22 stany. Tak czy inaczej. w swym protokole-co zaznaczone zostało w postaci zaciemnionych kwadratów. STANY WEWNĘTRZNE A STANY ZANOTOWANE W PROTOKOLE W celu zilustrowania naszego problemu rozpatrzmy różnice między trzema różnymi przestrzeniami problemu: wewnętrzną. które nie otrzymały w ogóle żadnej wskazówki w tym względzie. To. 14-8). po drodze zaczepia o sznur.. stosował więc system wskazówek (sugestii). że korzystali ze wskazówek. W grupie. Wydaje się to mało prawdopodobne. Jeżeli osoba badana nie dostrzega oczywistego kroku w swym postępowaniu. bez względu na pewne jej słabości analiza protokołów stanowi skuteczną metodę rekonstrukcji zdarzeń zachodzących w świadomości człowieka rozwiązującego problem oraz badania strategii myślenia. ci zaś. Przykładem tego może być jedno z wcześniejszych badań nad rozumowaniem (Maier. Odbywa się to w taki sposób. chociaż otrzymały poi godziny na rozpracowanie problemu. które najwyraźniej rozwiązywały go etapami („Popatrzmy. Po pierwsze. że badany rozwiązuje problem wewnętrznie według pewnych ogólnych strategii i określonych operacji. 1931) \y eksperymencie tym posłużono się dwoma sznurami zwisającymi z sufitu. Na rysunku 14-9 przedstawiony został przykład przestrzeni wewnętrznej. Niebezpiecznie byłoby całkowicie zawierzyć metodzie analizy protokołu. którzy dochodzili do rozwiązania drogą kolejnych kroków. jest jasne.

Wiemy. że są one niezbędne. a ponadto żaden z nich nie może występować bezpośrednio po stanie 7. Często w toku analizy protokołu można dostrzec brak pewnych łączących ogniw. Podobnie gubi się stan 18. aby jeden wynikał z drugiego. W omawianym Przestrzeń protokołu RYSUNEK 14-11 RYSUNEK 14-10 wypadku protokół zawiera sprzeczności: stany 10 i 13 nie mają takiego charakteru. nazwijmy je A i B. zostały całkowicie pominięte. Na dodatek stany 10 i 13 następują po stanie 7. możemy jedynie domyślać się ich istnienia. jednakże nie stanowi on z pewnością odbicia zachodzących tam procesów (rys. W „przestrzeni" protokołu wygląda to tak. ponieważ nie można go odróżnić od stanu 20. że procesy wewnętrzne znajdują swe odzwierciedlenie w . Stosunki między stanem wewnętrznym a stanem protokołowym można sobie wyobrazić na przykład w ten sposób. Ostateczny graf zrekonstruowany na podstawie protokołu ma wiele podobieństwa z grafem stanów wewnętrznych. 14-11). jak też ślepa droga prowadząca do stanu 3.RYSUNEK 14-9 Wyraźnie widać co zaszło. jakby osoba badana przeszła bezpośrednio od stanu 1 do stanów 5 i 6. Stany pośrednie 2 i 4. ponieważ jednak nie zostały zapisane w protokole. W takim wypadku możemy wprowadzić pewne stany hipotetyczne.

Ludzie na ogół mają trudności w sytuacji. Dla większości z nas jednak taki balast w pamięci byłby nieuzasadniony. które omawialiśmy. że dany system posługuje się metodą heurystyczną analizy środków-celów. który we właściwym momencie wwoła z pamięci podprogram. będący w interakcji z nieustannie zmieniającym się światem zewnętrznym. badany tworzy rr poziomie zachowania skondensowaną wersję wewnętrznych procesów myślowych. czy zbudowany jest on z neuronów. czy damy pierwszeństwo zapamiętywaniu reguł czy też konkretnych wyników. która wymaga rekursji.zcsto wykorzystujemy dany materiał. Każda z nich ma jVvoje zalety. ale kosztem obniżenia szybkości odszukania informacji. Podprogramy Zdarza się często. wydobywają i wykorzystują informacje. ponieważ nakładają one fundamentalne ograniczenia na pracę tych systemów. Dotyczy to na przykład takich kwestii: czy system zapamiętuje rozwiązania poszczególnych problemów czy też wyłącznie procedury dochodzenia do rozwiązań? Co dzieje się z procedurami. Dzięki bezpośredniemu gromadzeniu informacji przyspieszamy i uła[wiatny sobie odszukanie ich później. błyskawiczni kalkulatorzy. pozwala to na zaoszczędzenie miejsca w przestrzeni pamięci. Pierwsza polega na gromadzeniu faktów bezpośrednio w pamięci. który to raz jest on wykorzystywany. W tym celu wystarczy dwukrotnie zastosować regułę mnożenia jednej liczby dwucyfrowej przez . zależy to. W związku ze znacznym stopniem ogólności. Są to dwie różne strategie posługiwania się informacją. w jakim stanie znajduje się proces rozwiązywania problemu. Program nadrzędny nazywany jest zazwyczaj programem wykonawczym. W pierwszym wypadku odpowiednia informacja przechowywana jest w naszej pamięci i kiedy zostanie zadane pytanie. z tego właśnie faktu wynika szereg fundamentalnych problemów. zależą od ogólnego charakteru procesów zachodzących w mózgu człowieka oraz od ich organizacji. Bierzemy zatem ołówek i papier. Jeśli jesteśmy w stanie stwierdzić. Taki jednostkowy zestaw reguł będziemy nazywać podprogramami. to jaki mają one wpływ na zdolność systemu do rozwiązywania problemów. wspólnych dla wszystkich systemów tego typu. który analizuje całe frazy. musimy posłużyć się dwiema różnymi strategiami. zestawu reguł. W takich wypadkach dobrze jest mieć w pamięci jeden : c odpowiedni program i posługiwać się nim zawsze. które pozwalają na wytworzenie potrzebnej formacji. jak . musimy na ogół pamiętać iloczyny wszystkich par liczb jednocyfrowych (około 45 iloczynów) i niektóre z iloczynów dwucyfrowych (do 4950 iloczynów). uczenie się konkretnych wyników ma swój sens. ważne jest. Jeśli chodzi o mnożenie. czy są to systemy elektroniczne czy biologiczne. mają w pamięci dość znaczną liczbę iloczynów liczb trzycyfrowych (jednak nie wszystkie 499500 z możliwych). aby posługując się regułami mnożenia uzyskać prawidłową odpowiedź. wiemy jednak. Ponadto trzeba mieć możność kontrolowania. celowe jest przeanalizowanie zasad organizacji i struktur wszelkich systemów informacyjnych. Po pierwsze. że w trakcie rozwiązywania danego problemu wielokrotnie powtarza > określone następstwo operacji. Jeżeli podczas rozwiązywania określonego robieniu podprogram wykorzystywany jest wielokrotnie. wypadku najprawdopodobniej nie znamy prawidłowej odpowiedzi.protokole jedynie okazjonalnie. Za przykład posłuży nam program niezbędny do mnożenia dwu liczb dwucyfrowych. bardziej efektywne okazuje się zapamiętywanie reguł. Co więcej. oraz w razie konieczności podawania odpowiedzi częściowej? Jeśli istnieją ograniczenia tego typu. Taki proces nazywamy rekursją (powróce•iein). które przechowują. W badaniu struktur systemów przetwarzających informacje należy skupić uwagę na pewnych podstawowych sprawach. czy też przekładni i dźwigni-heurystyka we wszystkich wypadkach jest taka sama. ale dzieje się to kosztem nieekonomicznego wykorzystania przestrzeni pamięci. skąd wziąć podpro?am i gdzie go zwrócić po wykorzystaniu. Przechodząc przez kolejne stany wewnętrzne. potrzebny jest pewiem program nadrzędny. gdy jest to konieczne. Na przykład. kiedy w trakcie działania 'odprogram musi wykorzystać sam siebie. Druga strategia polega na jroniadzeniu programu. jak ją zaleźć. gdy usiłujemy odnaleźć zasady organizacji mózgu ludzkiego. które są stale wykorzystywane do rozwiązywania różnorodnych zadań? Czy ograniczona jest zdolność systemu do sprawdzania na bieżąco. te ogólne zasady organizacji muszą też stosować się do określonych systemów. Posługiwanie się podprogramami wymaga spełnienia pewnych warunków. przypominamy sobie właściwą odpowiedź.:cdnocyfrową. Specjalne środki powinny być przygotowane na wypadek. niezależnie od tego. elektronicznych obwodów scalonych. tzw. Od tego. in W wielu wypadkach możliwy jest wybór między obiema strategiami. musi gromadzić i przetwarzać informacje. dzięki którym można je uzyskać. aby w danym uomencie było wiadome. Jeśli całe życie zajmujecie się liczeniem w • myśli. który analizuje oddzielne podrzędne frazy arnknięte w nawiasach). aby Szumieć następujące zdanie. Reguły a fakty Obliczcie w pamięci: Ile to będzie 8x4? Ile to będzie 262x127? Aby odpowiedzieć na oba pytania. to nie ma znaczenia. MECHANIZMY MYŚLENIA Strategie rozwiązywania problemów. wymaga podprogramu. Nacisk kładziemy tu na słowo zasady. Każdy system. Niektórzy zagorzali entuzjaści sztuczek liczbowych. podprogram. Szczegóły dotyczące różnych sposobów funkcjonowania oraz mechanizmy uruchamiania tych systemów w tym miejscu zupełnie nas nie interesują. W drugim zas . Kiedy rzecz dotyczy już większej liczby informacji.

Kolejne kroki w działaniu pamięci /ostały przedstawione na rysunku 14-13. RYSUNEK 14-12 Zadanie Struktura pamięci krótkotrwałej Pamięć krótkotrwała W pracy nad jakimś złożonym problemem podstawową trudność sprawia to. W czwartym kroku oblicza się ostatni wynik . że 9 pomnożono przez 8). na jakim etapie obecnie jesteśmy i jakie wyniki osiągnęliśmy do tego momentu. posługuje się on nią bowiem do śledzenia przebiegu procesu rozwiązywania zadania i zapisu uzyskanych wyników częściowych. nie potrzeba więcej niż ::zech rejestrów pamięciowych: jeden dla 9. ograniczoną pojemnością pamięci krótkotrwałej? Spróbujmy ustalić. m k a*v było zrozumiałe bez stosowania rekursji. podprogram musi być użyty do uporządkowania zdania that the produccr (która producent). w pamięci krótkotrwałej znajduje się pięć liczb. aby przepracować zdanie whom she thanked (któremu ona dziękowała). którą należy przenieść lub dodać do rozwiązania teściowego w celu podsumowania. a w pamięci pozostają jedynie dwie liczby. Fakt. Podprogram wykorzysiyuam ^(i analizy zdania that the novel (z której powieści) przerywa się w trakcie działaniu i iL<n ^. powiedzmy 69 razy 8. Czy wiąże -»ię w . pozostaje jedynie wynik operacji (3 krok). . A więc. które należy pomnożyć. Zajmijmy się teraz mnożeniem liczby dwucyfrowej przez jednocyfrową. W istocie można przewidzeć. Zacznijmy od pomnożenia dwu liczb jednocyfrowych. którą musimy śledzić. Wraz ze wzrostem stopnia złożoności problemu. że odpowiedź jest już od dawna w pamięci. 1970). (Miller. Zastanówmy się nad prostym zadaniem pamięciowym.p. ludzi ma kłopoty z przemnożeniem w pamięci dwu liczb dwucyfrowych. który był entuzjastycznie przyjęty przez krytykę). Liczenie w pamięci. jest to krok ornych liczb. dającego ostateczną odpowiedź. Przeanalizujmy zadanie: 95x49. świadczy o tym. j | n (którego scenariusz (z której powieści (którą producent (któremu ona (l/ickimał-n odkrył) został) zrobiony) był entuzjastycznie przyjęty przez krytykę. ll)7()|. możemy przyjąć. rośnie ilość inlormacii doraźnej. Pierwszy krok polega na wprowadzeniu do pamięci krótkotrwałej dwu liczb. między dwiema a sześcioma Ah 'izbami równocześnie. Obciążenie pamięci rośnie od 6 jednostek w4.] Z problemem rekursji wiążą się niemałe trudności. na przykład 9 razy 4. [Millcr.7 i 10 krokach do siedmiu jednostek w 9 kroku. musi być przechowywana również inna formacja. które po prawidłowym rozmieszczeniu i dodaniu prowadzą do rozwiązania. jaka część zadania jest opracowywana w •-unym momencie albo liczba. ale ponieważ nie przekracza się tej granicy. W jednym punkcie obciążenie zbliża się do granic możliwości pamięci krótkotrwałej (gdzieś około siedmiu). w którym wszystkie liczby wymagające pomnożenia zostają zapomniane. To samo zdanie można zbudować inac/ci. że nie będzie w stanie śledzić równocześnie wszystkich zdar/en zachodzących w danym momencie. nie bez pewnego wysiłku. Dalej następuje piąty krok. aby rozwiązać zadanie tego typu. Zwierzęta. odnotowując wypróbowane już drogi dochodzenia do rozwiązania ora/ ws/yMkie uzyskane wyniki częściowe. że często uciekamy się do tych pomocy zewnętrznych. Czasami opieramy się na pomocach zewnętrznych. Zakładamy. Problem ten można rozwiązać za pomocą kroków. jeden dla 4 oraz jeden dla odpowiedzi 36. Oprócz tego w pamięci krótkotrwałej. | | . Jak vidać zadanie jest łatwe.The movie (that the script (that the novel (that the producer (whom slio thanki-di discovered) became) madę) was applauded by the critics. W ięks/. (Ona d/ię-kowala producentowi. ale i tu podprogram zostaje przerwany po to. jakie są wymacania dla pamięci.i'*. Tak więc.•/ęściowy (6x8 = 48) i teraz w pamięci krótkotrwałej znajduje się sześć liczb. przemnożyć w pamięci liczbę dwucyfrową przez jednocyfrową. Obciążenie pamięci krótkotrwałej • a a się zatem w trakcie rozwiązywania w sześciu krokach. siedem fclnostek na 9 kroków-to zaniżony poziom obciążenia pamięci. które nie dysponują takimi możliwościami w zakresie pomocy zewnętrznych. Zapisy te stanowią coś w rodzaju pamięci zewnętrznej naszej aktywności w toku rozwiązywania problemu. kiedy zajdzie konieczność przemnożenia dwu •xzb dwucyfrowych. że większość ludzi rzeczywiście jest zdolnych. że mu\ini\ ciągle pamiętać o tym. -hociaż nie jest to pokazane na wykresie. Teraz tę samą informację można w/s:lodnic łatwo zrozumieć. W drugim kroku wytwarza się pierwszy wynik częściowy. She thanked the producer who discowered the novel that became the script that mad? the movie that was applauded by the critics. na przykład wskazówka o tym. Dwie z tych pięciu liczb odpadają (fakt. z której zrobiono scenariusz. / którego zrobiono film. który odkrył powieść. Ale opisany system ulegnie zaburzeniu. że głównym czynnikiem wpływającym na przebieg wewnętrznych procesów rozwią/y wania problemów oraz podejmowania decyzji są ograniczenia w utrzymywaniu inlonnaeji w pamięci krótkotrwałej. mają odpowiednio większe trudności w rozwiązywaniu /łożonych zadań poznawczych. kiedy człowiek nie będzie mógł rozwiązać takiego czy innego problemu po prostu dlatego.. Nawet u człowieka mała pojemność pamięci krótkotrwałej (5-lOjednostekinformacji)stwarzapewneograniczenia wstrukturzei stopniu /ło/onosci procesów myślenia.

xc granice te wyznacza pojemność pamięci krótkotrwałej. większość ludzi przekonana jest o tym. Jest oczy w istc. Oznacza to.i zmniejszenie ilości informacji. a uzyskany wynik pomnożyć znów przez 7. że maksymalne obciążenie pamięci /ostało obniżone do sześciu liczb. pozwalając) mi n. Po prostu przy mnożeniu posługują się innymi regułami. jak u i nn\ cli ludzi. że pomnożenie lic/hy dwucyfrowej przez inną liczbę dwucyfrową przekracza ich możliwości. który pozwoli nam łatwo rozwiązać w myśli ostatnie zadanie. Inne triki polegające na zmniejszeniu obciążenia pamięci krótkotrwałej mogą przynieść jeszcze bardziej efektowne wyniki. Zastanówmy się nad prostym trikiem. że możemy sprowadzić zadanie do dwu zadań prostych: najpierw pomnożyć 95x7. a zadanie staje się dziecinnie proste. Niektórzy ludzie-na przykład magicy estradowi-osiągają niezwykłe elekt) w liczeniu w pamięci. zobaczycie. mimo. a nie zdolności intelektualne. bowiem tera/ papier zastępuje nam pamięć krótkotrwałą. Cały problem został sprowadzony do dwu prostych działań.j Struktura pamięci krótkotrwałej Prawdę mówiąc.. Po przeprowadzeniu obliczeń. . że 49 równe jest 7x7. które muszą być przechowywane w pamięci krótkotrwałej.Zadanie RY S U N K K I4. że pojemność ich pamięci krótkotrwałej jest taka. Zwróćcie uwagę na fakt. Wystarczy wziąć ołówek i kartkę.

lepsze rozwiązanie. kiedy musi przedstawić wszystkie warianty równocześnie dla porównania ich ze sobą. Aż dwaj koledzy przyżeglowali i marynarza wyratowali. Teoria podej mowania decyzji daje receptę na to. Pić mu się chciało. Ze zbiorku: A. aby dojść do optymalnej decyzji. często podjęciu decyzji towarzyszy kłopotliwa mieszanina osiągnięć i porażek. Uczy nas. nie starając się nawet przeanalizować jej wszystkich możliwych następstw. co się zdarzy naprawdę? Pewne następstwa decyzji zależą od tego. Później. Po drugie. 1957] Decyzje przenikają całe nasze życie. w przypadku występowania złożonych alternatywnie ma dobrych sposobów ich porównywania. skąd wziąć kapelusz. a co mogłoby być. nadchodzi czas dręczenia się i żałowania tego.. jaka będzie jej reakcja.1 5. ciągle stoimy wobec problemu wyboru jednej z alternatywnych form zachowania. czasami odgrywa rolę przypadek. jeśli każdy sposób działania jest chociaż trochę skomplikowany. co się z nią wiąże. Nie budzi też zdziwienia fakt. męczył go głód. która sama często z góry nie wie. bo wciąż nie wiedział co zrobić wprzód. kozę i kury. pamięć krótkotrwała może być przeciążona nawet wówczas. gdyby zostało wybrane inne. A w końcu trzeba powiedzieć. kiedy sama tylko złożoność sytuacji podejmowania decyzji prowadzi często do tego. [„Stary marynarz" („The Old Sailor"). A. z których każda musi być oceniona ze względu na jej wartość.. w końcu pod naciskiem podejmuje decyzję. w przekładzie Ireny Tuwim. Badając zachowanie człowieka w trakcie podejmowania Przeciążenie poznawcze Co jest przedmiotem optymalizacji? LOGIKA WYBORU PODEJMOWANIE DECYZJI RYZYKOWNYCH Użyteczność w sytuacji ryzykownego wyboru Pra wdopodobieńst wo Wartość oczekiwana Prawdopodobieństwo subiektywne Reprezentatywność i dostępność Subiektywnie oczekiwana użyteczność GROMADZENIE DOWODÓW Szansę Testowanie raka Dowody EFEKTY NASTĘPCZE PODEJMOWANIA DECYZJI Racjonalizacja O konikach polnych i innych rzeczach Racjonalizacja podecyzyjna WNIOSKI . nawet jeśli istnieje możliwość rozważania poszczególnych wyborów w konfrontacji z niektórymi innymi. Czasami decyzja zależy od reakcji innych ludzi. że tak postępując czynił niemądrze. że zawsze może wystąpić pewna liczba nieznanych czynników. jak wybrać określoną linię działania w sytuacji niepewnej. co się zrobiło. Podejmowanie decyzji OKREŚLANIE WARTOŚCI Psychologiczna wartość pieniędzy Wartość złożonych alternatyw Jak wybrać małżonka? Strategie decyzyjne Ogólne wrażenie Porównywanie wymiarów Ocena strategu • Tak rozmyślając całe tygodnie. że człowiek zdesperowany opuszcza ręce i stara się jak najdłużej odwlec moment decyzji.kto wie. Porównanie kilku sposobów działania i wybór jednego z nich-to bardzo trudne zadanie psychologiczne. Ja wniosek prosty wyciągam stąd. komplikujących sytuację: pewne efekty działania są jedynie problematyczne . jakie informacje są konieczne i jak należy je złożyć. gdy będzie miała zobrazować tylko jedną z alternatyw i wszystko to. leżał na piasku brzuchem do góry. łódź ratunkową. po wszystkim. kiedy już za późno na zmianę. I tak nic zgoła nie robiąc w końcu. Po pierwsze. jak zareaguje na nią inna osoba. nie mówiąc już o sytuacji. w szal owinięty leżał na słońcu. Milne Now we are six 1927. chatkę i spodnie.

Na ogół biorąc. mimo ograniczonej wiedzy odnoszącej się do warunków. że użyteczność pieniądza nie stanowi prostego odpowiednika jego wartości nominalnej: w oczywisty sposób musi ona zależeć między innymi od stopnia zamożności danej osoby. jaką właśnie analizował. Niemniej jednak wszyscy zgodni są co do tego. że decyzja ta miała sens z jego własnego punktu widzenia. przynajmniej w świetle tej informacji. Zróbcie ten eksperyment. omawiana w Dodatku A. ponieważ ludzie często opisują swoje zachowanie jako jasne i logiczne nawet wówczas. że teoria podejmowania decyzji napotyka szereg problemów podobnych do tych. Innymi słowy. Jeśli ktoś podejmuje decyzję nielogiczną z punktu wid/enia osoby postronnej. że aby podwoić zadowolenie. pełne błędów. nawet tak dobrze znanych. Jakie zachowanie mamy badać. na tych zaś. Przy podejmowaniu decyzji przez człowieka możliwe wyniki są c/csio znacznie bardziej skomplikowane i nie tak łatwo ocenić je właściwie. zazwyczaj okazuje się. aby zadowolenie wasze było dwukrotnie większe? A czterokrotnie? Ośmiokrotnie? (Jest to technika skalowania oceny wielkości w jej zastosowaniu do pieniędzy1. musirm >. który mu go ofiarowuje. do których prowadzi. Często w tym samym stopniu może on zależeć od zachowania innych ludzi. s Psychologiczna wartość pieniędzy Naturalną koleją rzeczy rozważania nad użytecznością rozpoczniemy od psychologicznej wartości pieniędzy. A teraz spróbujcie na serio określić wielkość tego zadowolenia z 20 dolarów w jakichś jednostkach. Jest to podstawowa zasada uczenia się zbieżności.) Różni ludzie różnie odpowiadają na te pytania-i to jest naturalne. że po prostu „zapomniał" o tej ważnej informacji („O do diabła.i tymi. Różnica ta jest dość subtelna. kiedy będziemy mieli do czynienia z czymś innym.decyzji. w których zmuszeni jesteśmy do podjęcia decyzji oraz działania. Najważniejszą zasadą racjonalnej decyzji jest zasada optymalizacji: pr/y pozostałych równych warunkach. ile trzeba pieniędzy. Rzec/ w tym. Główna trudność związana z pojęciem optymalizacji polega na ustaleniu. że użyteczność pieniądza wydaje się rosnąć z pierwiastkiem kwadratowym ich wartości nominalnej. Nie należy traktować tej zależności zbyt poważnie. aby zadowolenie (użyteczność) mogło wzrosnąć dwukrotnie.uilc pamiętać o różnicy między tymi regułami. W znacznym stopniu utrudnia to badanie procesu podejmowania decyzji. Ważne jest. Oznacza to. których dochody miesięczne wynoszą 1000 dolarów. że dostaliście w prezencie 20 dolarów bez żadnych zobowiązań. Nie spodziewaliście się tych pieniędzy i nie macie pojęcia. Dla niektórych względnie biednych ludzi prezent 20 dolarów będzie powodem do radości. Jeśli jego oczywisty błąd zostanie mu wytknięty („Dlaczego poszedłeś tym pionkiem? Pr/ecież teraz zabiorę ci królową"). iiik w rzeczywistości tak nie jest. . którymi człowiek powinien się posługiwać. W uczeniu się zbieżności zachowanie regulowane jest przez wyniki.ik<! Wartość złożonych alternatyw K co się stanie. Badania nad podejmowaniem decyzji dotyczą sytuacji. wybrany wariant powinien mieć największą wartom. Wartość psychologiczną. suma pieniędzy musi zwiększyć się więcej niż dwukrotnie. rośnie znacznie wolniej. ale rzeczywiste. OKREŚLANIE WARTOŚCI Funkcja racjonalnej teorii podejmowania decyzji polega na wyodrębnieniu informacji istotnych dla decyzji oraz ustaleniu. którymi w rzeczywistości się posługuje. Zastanówcie się teraz. w jaki sposób ludzie przypisują danej rzeczy określoną wartość i jak te oceny użyteczności a wykorzystywane w trakcie podejmowania decyzji. j. Zadanie teorii decyzji polega na określeniu. kto je przysłał. ich ocena sytuacji znacznie się różni. . w jaki sposób połączyć je. iż wartość psychologiczna określonych jednostek. jak też od naszych własnych działań. a później zupełnie <i tym zapomniałem"). Na pierwszy rzut oka. A zatem. Ale w tak prostej postaci ma ona względnie niewielką wartość dla teorii podejmowania decyzji przez człowieka. nazywamy ich użytecznością dla tej osoby. W rzeczywistości typowa odpowiedź brzmi: suma powinna wzrosnąć czterokrotnie. przecież wiedziałem to wcześniej. Wybór możliwych działań i przewidywanie oczekiwanych wyników musi wynikać z logicznej analizy sytuacji. że z tego przykładu wypływa stwierdzenie. Jest ona również podstawową reuułą teorii decyzji. jak lud/ie szacują wartości i koszty w sytuacji podejmowania decyzji. jak dużą przyjemność sprawił Wam taki prezent. aniżeli z prostą ilościową oceną wartości pieniądza? Jak określić wartość złożonych celów bądź sytuacji? Abstrakcyjna natura problemów czasem lepiej daje się przedstawić za pomocą takiej Eksperyment ten byt przeprowadzony po raz pierwszy przez Galantera (19626). Zastanówmy się nad takim prostym eksperymentem. Jeden dolar dany'biedakowi ma dla niego wyższą użyteczność niż dla bogatego. nie wywoła większego wrażenia. aby dojść do właściwej konkluzji. że różni ludzie w różny sposób oceniają wartości zysków i strat. które prowadzą do pożądanych wyników. Wyobraźcie sobie. Jasne jest. Istnieje ścisły związek między działaniami ludzkimi a ograniczonymi możl i woniami ludzkiego poznania. zanim przejdziecie do dalszego czytania. odkryjemy. badając proces podejmowania decyzji. c/\ też przemyślane i celowe? Odpowiedź brzmi: oczywiście jedno i drugie. pozytywny (nagroda) bądź iK-yatywny (kara). jak pieniądze. dana osoba wiąże z określonym sposobem działania lub określonym przedmiotem. które wyłoniły się w toku analizy uczenia się zbieżności (rozdział 13) Istota tego ostatniego sprowadzała się do określenia poprzez doświadczenie warunków zewnętrznych i działań. nie rośnie proporcjonalnie do ich nominalnej wielkości. ta prosta maksyma działania w celu maksymalizacji z\sku i minimalizacji straty wygląda całkiem rozsądnie. najczęściej odpowie nam. Powiedzmy.

Przyjemny.000 $. Jeśli obniżka ta. Prześledzenie sytuacji wyboru. drugą zaś porównywaniem wymiarów. że jest dwóch kandydatów A i B. Obaj swaci powrócili ze swymi kandydatami. -5 całkiem do niczego. Pierwszy krok do osiągnięcia rozwiązania to upewnienie się. Przyczyni się o reputacji dworu. *. co +3 przyznane Malikowi za inteligencję. +5 nadzwyczajny. musimy rozpatrzeć dwie całkowicie różne strategie tworzenia kombinacji wartości wielowymiarowych dla obu kandydatów w celu wyboru jednego z nich. czy wszystkie te wartości mają wspólną skalę. to wtedy różnica w tej jednej ocenie ma tę samą psychologiczną wartość. Ocena przyszłego małżonka Wymiary Shar Umiejętności militarne Umiejętności seksualne Umiejętność konwersacji Inteligencja Osobowość Atrakcyjność fizyczna Prestiż rodowy 2 5 -2 -4 4 2 3 Kandydat Malik -1 4 3 3 2 1 Opis kandydatów przedstawiony przez swata: SHAR: Mężczyzna z rodu cieszącego się dużym prestiżem. 2 Jeden ze sposobów takiego porównania polega na przekształceniu każdej wartości rangowej na jedną skalę. Opierając się na długiej. aby właśnie oni udali się na poszukiwania nowego małżonka. w końcu są to różne rzeczy. z wyjątkiem jednego. na którym A oceniony jest wyżej od B. Oderwij im s j . skalę monetarną. o atrakcyjnej powierzchowności. zależnie od umiejętności i uzdolnień. Ważne jest. iż zasadniczy problem polega tu na porównaniu różnych wymiarów. władczyniami i sułtanami po dziś dzień. zażądała. zgodn ie / jej wymaganiami. zwłaszcza ze względu na wysoki poziom umiejętności rowadzenia konwersacji. Cena obu była taka sama. zatem na moment od rzeczywistości i zajmijmy się opowiastką.sytuacji. Spróbujmy podjąć decyzję: Którego z nich powinna Maga wybrać? Jak Wy poradzilibyście sobie z różnymi ocenami na różnych wymiarach? Podejmując próbę rozwiązania tego problemu. bardzo przystojny. Atrakcyjny laterial na męża. Maga z Kantabary zapragnęła małżonka którego mogłaby dołączyć do swojej kolekcji. Strategie decyzyjne. jeden przyprowadził Shara. aby stwierdzić. 2 że mogą one być porównywane bezpośrednio ze sobą (rys. Maga określiła najważniejsze cechy. Jak duża różnica w cenie kupna mogłaby wyrównać tę różnicę w ocenach? Załóżmy. że są najlepsi w całym kraju. Ale jak ma ona zestawić ze sobą umiejętności seksualne z inteligencją. Posiada bogatą wiedzę i umiejętności w sztuce miłosnej. którzy są identyczni na wszystkich wymiarach.000$. świetny w •alce. Ponieważ słyszała. aby zrównoważyć niższą rangę B natym jednym wymiarze. każdy potencjalny kandydat miał zostać poddany surowej próbie kMuwcj w kilku najważniejszych wymiarach. jest wystarczająca. RYSUNEK 15-1 . a drugi Malika. Następnie. że ten pierwszy problem został rozwiązany i każda z przypisanych na poszczególnych wymiarach ocen jest tak starannie wyważona. a kandydata B za obniżoną cenę. Jedną ze strategii określimy mianem ogólnego wrażenia. Jak wybrać małżonka? W odległym kraju. co 1. gdzie kobiety. wynosząca powiedzmy 1. wykazuje. MALIK: O wybijającej się inteligencji. że przyszłemu nabywcy zaoferowano kandydata A za określoną cenę. wjakiej znalazła się Maga. Każdy miał być poddany ocenie liczbowej w rangach od -5 do +5. w ten sposób możecie unikną • wpływu przeszłego doświadczenia w trakcie poszukiwania rozwiązań. Ich indywidualne oceny przedstawione zostaK w tabeli 15-1. zero punktów oznac/alo średnią. Poprzez oferowanie kilku takich wyborów dla różnych ocen na rożnych wymiarach staje się możliwe wyrażenie ocen na każdym z wymiarów za pomocą powszechnie znanej skali monetarnej. czy +3 przyznane Sharowi za prestiż rodowy ma dokładnie tę samą psychologiczną wartość dla Magi. Pochodzi z dobrego rodu i posiada znaczną wiedzę zakresu umiejętności wojennych. Przyjmijmy jednak. •fabela 15-1. np. naukowo ustalonej tradycji. jakie powinien posiadać kandydat na męża. która nie całkiem ściśle wynika z rzeczywistości. jak mówiono o dwu swatach. zgodnie z obyczajem. Przypuśćmy. 15-1) Pozostaje wciąż problem łączenia różnych wymiarów.

podobnie jak to się dzieje w przypadku zapamiętywania przez Was liter. Łatwo zapamiętujemy wyrazy. W tej strategii alternatywy są porównywane bezpośrednio wymiar po wymiarze. uczenie się czy myślenie. W tym przypadku Shar wygrywa w umiejętnościach wojskowych i seksualnych. Istnieje skomplikowany związek między złożonością reguły decyzyjnej. Ale có robi większość ludzi. a wtedy zobaczę. jak my rozpoznajemy i określamy znaczenie konfiguracji liter tworzących wyrazy. ale jest ona również trudna do stosowania: oszacowanie danej alternatywy jest względnie trudne. i w ten sposób wyjaśniliśmy. Główną zaletą oceny liczbowej jest to. gdy efektywnemu biznesmenowi lub pracownikowi administracji państwowej wyższego szczebla uda się przekonać decydentów. dokładnie tak samo jak my posługujemy się dobrze znanymi wyrazami. że wiele ważnych subtelności zostaje tu pominiętych. jacy są naprawdę". W poprzednim rozdziale zwróciliśmy uwagę na związek między stopniem skomplikowania różnych zadań obliczanych w pamięci a liczbą cyfr. Malika zaś w dwu. Jednakże. a to dlatego. żeby poczynili tego typu oceny alternatyw. Utalentowany szachista posługuje się znanymi mu układami figur. że napotykając realną sytuację najczęściej bardzo je upraszcza. kiedy ma podjąć decyzję. gdy wszystko odbywa się „na spokojnie". lecz może raczej zostawcie mi każdego z nich po kolei na jeden wieczór. Obie strategie. Tak więc przedstawiliśmy problem podejmowania decyzji w sytuacji. Każda ma zalety i wady. co da się ująć liczbowo. Jeśli przedstawicie szachiście do zanalizowania przypadkowy i bezsensowny z punktu widzenia gry w szachy układ figur na szachownicy. jak się wydaje. Przeciążenie pozna wcze Głównym czynnikiem stanowiącym o zdolności człowieka do podejmowania decyzji albo do wykonania dowolnej pracy umysłowej. W metodzie porównywania wymiarów. można wyjaśnić tym. Maga ma całkowitą rację nie wykazując zadowolenia z takiej ściśle określonej listy wartości kandydatów: oczywiście w każdej z tych alternatyw jest coś więcej ponad to. W istocie. raz drugą. W osobistym kontakcie nawet najbardziej trywialne wydarzenie może często nabrać znaczenia. Nie ulega również wątpliwości. Strategia ta przewiduje oddzielne zbadanie każdego z kandydatów •) pojedyncza wartość cyfrowa stanowi całościową ocenę kandydata. nie jest z tego w pełni zadowolona. W istocie jednak jest inaczej. Maga najprawdopodobniej odpowie: „Dobrze. Mówiąc o swym zachowa- . Następnie końcowy sąd opiera się na analizie różnic tych wymiarów. że jeden z kandydatów potknie się o dywan lub też ubrany jest w krzykliwe kolory. a jeden z nich. W wypadku nonsensownej konfiguracji liter. W metodzie ogólnego wrażenia. niestety. albo też . mimo że wynik jest mniej efektywny. Analogiczne problemy pojawiają się przed człowiekiem. nawet wtedy. Po prostu mistrz szachowy zdobył tak szerokie doświadczenie w grze w szachy. Najpoważniejszym czynnikiem ograniczającym jest tu pojemność pamięci krótkotrwałej.Ogólne wrażenie.-obi coś innego równie przypadkowego a irytującego: „Ten Malik jest zanadto niezdarny. Umiejętność wyboru najlepszego z możliwych ruchów. niezależnie od długości (liczby liter). wyższy poziom zdolności umysłowych. Ta sama procedun stosowana jest w odniesieniu do każdego kandydata. zostaje wybrany. która wydaje się nam niezwykła. Dla kandydata Malika ta sama procedura daje wynik ogólny 13. Poważne ograniczenia w zdolności do liczenia nałożone przez pamięć krótkotrwałą u człowieka podejmującego decyzje wpływają na jego sposób podejścia do różnych zadań. Niewątpliwie Shar okazałby się bardziej zręczny". których trzeba się trzymać przy podejmowaniu decyzji. przy jednym wymiarze identycznym dla obu. to zazwyczaj osoba. Prosta reguła decyzyjna polega na wyborze kandydata mającego preferencje w większej liczbie wymiarów: tu Shar będzie zwycięzcą z wynikiem 4 do 2. jaką strategię wybiera? Odpowiedź brzmi: obie. Ocena strategii. które nie tworzą sensownych wyrazów. Najpierw różnice między alternatywami są oszacowane dla każdego wymiaru. mimo posiadania naukowo uzasadnionej skali ocen dla przyszłego małżonka. że mistrzowie szachowi (arcymistrzowie międzynarodowi) posiadają jakiś specjalny. które należy przechowywać równocześnie w pamięci krótkotrwałej. samo porównanie między sobą alternatyw na prostych wymiarach jest względnie łatwe. wszystko to jest dobre dla dokonania wstępnej selekcji kandydatów. z których każda prowadzi do innego rozwiązania. Wiele osób sądzi. Procedura ta jest prawdopodobnie najbardziej dokładna. ten z nąjwyższ-i ogólną użytecznością. Co powinna zrobić Maga? To już jej sprawa. pamięć nasza zaraz ulega przeciążeniu. takiej jak rozwiązywanie problemów. Przypuśćmy. Porównywanie wymiarów. osobisty kontakt może przynieść marne rezultaty. jej dokładnością i zdolnością człowieka do dokonania niezbędnej oceny. przewyższa też Malika w ocenie osobowości i prestiżu rodowego. jest stopień przeciążenia poznawczego w toku tych operacji. ponieważ każda litera przekształca się w samodzielną jednostkę psychologiczną (spróbujcie zapamiętać XPCWPIMSQXKR). to śledzenie tych reguł stanowi takie obciążenie jego pamięci. Tak więc. że szczególna wiedza szachowa pozwala mistrzowi szachowemu na operowanie całymi układami figur jako oddzielnymi jednostkami psychologicznymi. że dany wyraz stanowi jednostkę psychologiczną. że potrafi rozpoznać znaczenie różnorodnych kombinacji figur na szachownicy równie łatwo. to znika zarówno jego znakomita pamięć. Wynik tej analizy wymiarów stawia Shara jako zwycięzcę w czterech wymiarach. Chociaż jest w stanie zrozumieć racjonalnie reguły. że pozwala ona na podjęcie racjonalnej decyzji. są stosowane przez ludzi w różnych sytuacjach. Zgodnie z tą strategia decyzyjną Maga powinna zakupić Malika na małżonka. że ograniczone możliwości człowieka w zakresie liczenia w pamięci wynikają z ograniczonej pojemności jego pamięci krótkotrwałej. Tak więc wartość Shara łącznie wynosi 10. raz jedną. Mamy tu do czynienia z dwiema strategiami. jak i umiejętności analityczne. żeby zostać mężem Magi. każda alternatywa jest oceniona odrębnie i następnie suma tych ocen tworzy jedną wartość. trudności związane z porównywaniem dwu złożonych alternatyw nakładają się w tej sytuacji na ograniczenia wynikające z osobistych kontaktów. W normalnych sytuacjach nie jest jednak możliwe takie pełne ocenianie wartości. która musi podjąć decyzję.

albo też może włączyć fakty związane z ••: i szaniem reguł do samej teorii. że te 5 dolarów trzeba będzie zarobić pracując dodatkowo 2 godziny w kafeterii. a symbol = kompletny brak różnicy między dwoma • . bowiem cały problem pojawi się od początku w całej swej złożoności. jakim było w rzeczywistości. W danym momencie jest to logiczna decyzja. Kiedy usiłujemy zrozumieć konkretne decyzje podejmowane przez kogoś innego napotykamy wielkie trudności. s . Wówczas podstawowe reguły logicznego wyboru mogą być przedstawione w •. człowiek opisuje je z zasady jako racjonalne. albo też zrobić zakupy w sklepie C. formalne teorie •A\ jmowania decyzji wywodzą się z tej samej zasady logicznej spójności. o których ludzie sądzą. w którym ten sam aparat kosztował 115 dolarów. . żeby coś zjeść.'Alstawiamy kilka anegdotycznych przykładów naruszenia każdej z trzech podstawowych reguł r '-^-jmowania decyzji. recjalista w zakresie teorii decyzji może przyjąć dwojaką postawę wobec tych trudności. że kupi tam odpowiedni aparat w granicach swoich możliwości finansowych. a nie takie. wydawałoby się. ZosiawpiMadze ocenę faktu. która ma dlań największą wartość? Przypuśćmy. a uzmysłowił sobie. gdyby prowadzić dalszą i •viniejszą analizę alternatyw. gdzie aparat kosztował 135 dolarów. " . mimo że możemy zarzucić jej brak konsekwencji. jeśli ma się oceniać ponownie inteligencję Malika.jak się sądzi.-Włączających poza sytuacje analizowane przez teorię.eplywane przez zdrowy rozsądek. może się okazać. ' . to znaczy takie. że jest to całkiem logiczna reguła decyzyjna.-.. Tak więc. :.. to jednak wiadomo.whodniość tego rodzaju jest podstawową cechą myślenia logicznego i możemy ją zaobserwować .ywać przy porównywaniu ze sobą różnych przedmiotów. l ł n/. . w ten sposób głód i zmęczenie wezm.Kih A = B i C > 0. Jednakże. że u jej podłoża tkwiły logiczne przesłanki nawet wówczas. gd> dcc\ zia jaką podjął. Bob najprawdopodobniej wybierze drugi wariant. •r. Pracował studiując równocześnie. ale musiałem pójść do łazienki"). jakie powinno h\<. Rano znalazł sklep A.•:. że student Bob długo zbierał pieniądze. jest podstawą każdej decyzji.cy sposób: . spokojnie zjeść i chwilę odpocząć przed podróżą powrotna. a w końcu n 1 f>"znalazł się w sklepie C. Zazwyczaj można jednak zrozumieć. . Jeśli A ma wyższą wartość niż B. że Bob pożałuje swojej decyzji. dlaczego właśnie ten czy inny człowiek podjął taką. Poniżej "•.•.Kepu.-^które ze starych nie zostały uwzględnione. Nasze podstaii'we założenie jest takie. że każda decyzja optymalizuje użyteczność psychologiczną. jakie mogą być dokonane w określonej jednostce czasu. Biegał cały dzień po mieście od jednego do drugiego sklepu z aparatami fotograficznymi. że przecież jedno potknięcie nie czyni jeszcze nikogo niezdarą I uh. ponieważ nie znamy i nie możemy znać \wWkich zmiennych wpływających na daną sytuację decyzyjną.vii|/. li wyższą wartość niż C. ale wówczas nie będzie miał czasu na to.•Jnym z najważniejszych czynników determinujących aktualny wybór. to postulaty te będą wyglądały jak wskazówki ••vv. >c wysoka inteligencja Malika może rekompensować popełniane przezeń od czasu do cza>i. Zasada maksymali/acii. to A + C > B. W południe trafił na sklep B. że się nimi posługują. którymi rzeczywiście się posługują. jeśli Maga wybiera jako partnera Shara ponieważ wydaje się jej bardziej zręczny niż Malik.. Pod koniec tygodnia Bob wraz z przyjacielem zrobili wypad do Los Angeles (około 160 km).e jednego przedmiotu nad inny. w jaki sposób wynikają one z takich czy •• ' '••'•'•: ch niedostatków człowieka traktowanego jako system przetwarzania informacji.•dmiotami. Nazajutrz jednak bardzo możliwe. wiem. a . •. który można by osiągnąć. niezręczności. Właściwości pamięci krótkotrwałej. Niedługo też musi spotkać się z przyjacielem. aby razem wrócić do domu. kiedy już zapomniał o zmęczeniu i głodzie. zakładając. że Bob powinien wrócić do sklepu B.iio kto zaprzeczy.T>wać je. usuniemy oznaczenia matematyczne. okazują się często . kiedy nadchodzi czas dokonywania iiKJIKA WYBORU \!.•kazało się. a więc nie łatwo przyszło mu zarobić potrzebną sumę. jaka powinna -i--. Nie nie jadł przez cały dzień. Jednakże uczeni badający procesy decyzyjne przekonali • -• rc istnieje pewna różnica między tymi regułami. to A > C. to logicznie rzecz biorąc A powinno mieć wyższą wartość niż C.:j!nego jest warta więcej niż wynik. A zatem nawet decyzja prowadząca do •.we. . że procesy decyzyjne powinny być logiczne. Oczywiste. Co jest przedmiotem optymalizacji? Czy zawsze po ustaleniu wartości decydent wybiera tę alternatywę. • 1. A zatem pozostaje mu do wyboru albo wrócić do sklepu B i zaoszczędzić 5 dolarów.ja." ••. ukazując równocześnie. że naruszenie reguł zachodzi jedynie w niezwykłych okolicznościach.•v. („Tak. regularni. Jawnie •-logiczny wybór decyzyjny może być po prostu wynikiem tego. stracić 5 dolarów. tym. Ale jest już głodny i zmęczony. że nie zawsze są one stosowane. Albo -"•i. Bob spodziewał się.pełnie zwariowanego wyboru może być traktowana jako logiczna i rozsądna. że popełniłem błąd wychodząc tak wcześnie.j wskazać na to.. okazała się nielogiczna. Niech symbol > oznacza prefero. to musimy uznać. Więcej.u danej sytuacji. a . -. .. ab\ kupii sobie aparat fotograficzny z lustrzanym obiektywem.. '•'•z na znaleźć dostatecznie dużo przykładów wskazujących na naruszenie każdej z tych reguł. że w pewnej chwili . to dlaczego nie pow rócić do oceny osobowości Shara? •pilnego wyboru. Ma 140 dolarów i za wszystkie pozostałe po zakupieniu aparatu pieniądze zamierza kupić podręczniki potrzebne w następnym semestrze. kiedy porównujemy ze sobą jakiekolwiek przedmioty.trzy reguły stanowią racjonalny zespół postulatów dotyczących zachowania decyzyjnego. I chociaż te trzy założenia stanowią jądro •'•^szóści teorii podejmowania decyzji.k:śli A > B i B > C. w którym cena aparatu wynosiła 120 dolarów.•.:uet jeśli ktoś z zewnątrz (a czasem i sam decydent) będzie później zdziwiony skonanym wyborem. a nie inną decyzji.!.niu. ograniczające liczbę •vrównań. iż psychologiczna wartość wypoczynku lub minimalizacji wysiłku intelek:. jeśli •A/ględnione zostaną wszystkie informacje związane z analizą alternatyw. że w danej sytuacji pojawiły się nowe zmienne. to A = C.| górę nad ewentualną stratą 5 dolarów. I oś! i A = B i B = C.

95 $. 9 .tylko 49.00 $.. chociaż są mniej interesujące. Sprzedawca skromnie zauważa. socjoloui antropologię. 2 -tylko 37. Socjologia czy psychologia? Kiedy student przyszedł zapisać się na kursy przedmiotowe. 3-tylko 27. socjologię H. A zatem socjologia na dwu z trzech wymiarów oceniana jest wyżej niż psychologia. . zwłaszcza gdy dach jest często odsłonięty. Zgodnie z tą samą regułą podejmowania decyzji. że preferuje raczej A niż B i B niż C. 6-tylko 20. Jeżeli oznaczymy antropologię A.00 $.Błędne koło: reguła 1 Jeżeli A > B i B > C.. wykładana jest lepiej niż antropologia. Student powinien więc przejść do kolejki zapisujących się na socjologię. mimo że posługuje się on prostą i logiczną regułą w celu dokonywania swoich wyborów. a psychologię C. Oczywiście. że zaczął od kolejki na psychologię. Przypuśćmy. . Przeanalizujmy problem decyzyjny stojący przed studentem. Przypuśćmy. a B ceną amochodu z chromowanymi obręczami kół. Tak jest chyba naprawdę. 8 . Kiedy przedmioty są złożone.00 $. student utwierdza się w przekonaniu. Sprzedawca ze swej strony proponuje mu yz . Psychologia czy antropologia? Stojąc w kolejce na antropologię nie przestaje jednak myśleć o psychologii. Antropologia czy socjologia? Student stoi w kolejce na socjologię. Tak więc socjologia jest dla niego lepsza od psychologii. że za te obręcze trzeba będzie •iopłacić zaledwie 49 dolarów. wyRYSUNEK 15-2 1-tylko 72.50$. Kontynuujmy rozważania w tym duchu: pokrowiec na tablicę rozdzielczą z pięknej czarnej *óry kosztuje tylko 37 dolarów 95 centów. Tvm razem historyjka dotyczy zakupu nowego samochodu. którego cena podstawowa wynosi 3500 dolarów. Stojąc zaczyna myśleć o swym wyborze między socjologią a psychologią.tylko 92. to podobna sytuacja nic jest rzadka. że antropologia jest wyraźnie lepsza od socjologii i słusznie będzie przenieść się do trzeciej kolejki. że tak postąpił. czy zapłaci 3500 czy 3549 dolarów za samochód. Tak więc.00 $. oczekiwanej oceny (z uwzględnieniem trudności materiału i wymagań egzaminatoni osobistym zainteresowaniu przedmiotem.95 $. ocenia wszystka przedmioty według tych trzech wymiarów. Ponadto wszystkie te wahania związane zjego wyborem pojawiają się. że nie sprawia mu różnicy. Kupujący stwierdza. który studiując nauki społeczne do wyboru wysłuchanie i zaliczenie jednego z trzech przedmiotów: psychologię. ale nie oczekuje tu wysokiego stopnia. zobac/\ I diugie kolejki chętnych do zapisu.tylko 75. Wykłady z tej dziedziny przewyższają socjologię zarówno pod względem jakości. aby zdążyć przed zamknięciem list.tylko 42. Aby podjąć racjonalną decyzję. jeżeli A będzie ceną samochodu. to dla kupującego A = B. to A = C. Ale teraz rozmyśla o trzecim przedmiocie. Jakość wykładu z psychologii jest bardzo wysoka. więc ta dodatkowa dopłata jest nieznaczna. jak i spodziewanej oceny..oczywiście za odpowiednią Joplatą. Kiedy musimy uczynić wybór między złożonymi przedmiotami.vażaniem ich wartości oraz na koniec obraniem odpowiedniej strategii dla porównania różnych 'lC'en. to Ą > C. ponieważ logiczne reguły podejmowania decyzji prowadzą do wyboru przedmiotu mającego wyższe oceny na większej liczbie wymiarów. to wyraźnie widać. Inacienie małych różnic: reguła 2 Jeżeli A = B i B = C. Poza wszystkim. istnieje dość duże prawdopodobieństwo pojawienia się błęjnego koła. 4-tylko 50.vybór wariantu z takim czy innym wyposażeniem dodatkowym . Przypuśćmy. A zatem. 5 . Przyjmij my.00 $. Poza tym realnie nie ma różnicy między ceną 3549 dolarów a 3586 dolarów. Kupujący zdecydował się na sportowy • ó . pokryte aluminium obręcze kół znacznie poprawiają wygląd samochodu.50 $. Zmuszony jest szybko podjąć decyzję. A może powinien powrócić do kolejki na psychologię? Przyczyna tego „błędnego koła" w zachowaniu naszego studenta tkwi w braku przechodniości w jego wyborze pomiędzy przedmiotami. Przedmiot Psychologia Socjologia Antropologia Jakość wykładu Wysoka Niska Średnia Oczekiwana ocena Niska Średnia Wysoka Zainteresowanie materiałem Średnie Wysokie Niskie . że system preferencji studenta koncentruje się na trzech cechach-jakośwykładu. antropologii. To konieczne. ale również C niż A: A > B > C > A > B. a i sam przedmiot też jest bardziej interesujący. Problem podjęcia decyzji często wiąże się z analizą większej liczby wymiarów. że tak właśnie zrobił. Klient wybrał czerwony solidny wóz. a i sam przedmiot nie jest dla niego tak bardzo interesujący jak socjologia. samochód kosztuje 3500 dolarów.

że P =T. że wartość przedmiotu zależy również od kontekstu. A zatem wycieczka do Paryża powinna mieć wyraźną preferencję w porównaniu z wycieczką do Tokio: przecież P = T. Oznacza to. Jak odniesiecie się do tej propozycji? Zakładamy. i B = C wynika. Powiedzcie. Wygraliście na loterii główną nagrodę . co jest Przez Was pożądane. Klient wie. ale musi to być niewielka ilość tego. Nie jest to problem. jest on nany zarówno ekonomistom. czy ubezpieczyć się na wypadek śmierci czy też nie. aby móc dokonać wyboru. że podejmujemy decyzje w sytuacjach niepewnych. Istnieje bardzo popularny przykład ilustrujący sytuację będącą w opozycji do tej reguły. po prostu analizując zachowanie decyzyjne człowieka należy brać pod uwagę zarówno użyteczność. co wolicie: 1. dokąd pojedziecie. Pytanie. ale byłaby to oszczędność 19 dolarów 95 centów. Wartość decyzji dotyczącej wzięcia na spacer parasola zależy od prawdopodobieństwa deszczu. nie o winie. Jeżeli sprzedawca jest dostatecznie sprytny. niż z niego zrezygnujecie.10 dolara czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 1 dolara? RYSUNEK 15-3 3 W tradycyjnym przykładzie podawanym przez teoretyków decyzji mowa jest o martini. a C =. że wszystkie drobne dopłaty stanowią odczuwalną sumę. że różnica między 3500 a 4000 dolarów nie jest już dlań bez znaczeni' Jednakże mając takie doświadczenie. przypuśćmy. a W > 0. ustalamy. Nie godzicie się z tym? Słusznie. ale trzeba starać się przewidzieć rozwój wydarzeń. W innej ta sama butelka może okazać się czynnikiem decydującym. i tym samym obniżyć cenę wozu. Wybór strategii politycznej zależy od -prawdopodobieństwa zastosowania przez przeciwników pewnych kontrdziałań. Oznaczmy psychologiczną wartość podróży do Paryża przez P. Wy zaś Możecie wstawić tu dowolny przedmiot wedle Waszego życzenia. . że wino nie ma wartości. że teraz ktoś zaoferuje wam w prezencie butelkę wina3. że A = C. że raczej przyjmiecie prezent. Zręczny sprzedawca unika oczywiście wymienienia całej skumulowanej ceny z dodatkami. to A + C > B. a wycieczki do Tokio przez re T. Ponieważ jest Warn obojętne. że psychologicznie rzecz biorąc jest mu łatwiej zapłacić dodatkowe pieniądze niż precyzować wykaz tych uzupełniających dodatków.wycieczkę zagraniczną. to zatrzyma się w porę zanim kupujący zastanowi się poważnie nad tym. kupujący zaczyna orientować się. To dołączenie czynnika szansy do sytuacji nie zmienia podstawowej zasady optymalizacji. jak i specjalistom w zakresie teorii podejmowania decyzji. gdzie pojedziecie. łączny koszt samochodu przekroczy już4000 dolarów Nie ulega wątpliwości.zupełna błahostka biorąc po^ uwagę. Możecie sami wybrać trasę t podróży: całkowicie bezpłatną wycieczkę do Paryża czy też podobną do Tokio? Przyjmijmy. Możliwe. W tej sytuacji wino wyraźnie nie ma związku z problemem wyboru. Jakoś butelka wina naprawdę tu „nie pasuje". zatem P+W > T.B plus cena czarnego pokrow to dla kupującego B = C. Teraz wyobraźcie sobie. PODEJMOWANIE DECYZJI RYZYKOWNYCH W życiu codziennym często się zdarza. Użyteczność w sytuacji ryzykownego wyboru Rozważcie zespół następujących alternatyw. i możecie rozstrzygnąć problem grając w „orła i szkę". że całkowicie może się obejść bez obicia wewnątrz bagażnika z imitat-i' krokodylej skóry. Całkowicie pewne 0. jest ściśle związane z szansą przeżycia jeszcze pewnego określonego odcinka czasu. że otrzymacie butelkę wina tylko wówczas. logika nie znajduje tu zastosowania. gdy wybierzecie podróż do Paryża. jak i szansę. Wygląda z o tak. Sprawa polega na tym. A co z białym pokrowcem na tylne siedzenie? Zanim kupujący zorientuje się. W oderwaniu od tej sprawy większość ludzi woli otrzymać bezpłatnie wino niż go nie dostać. Problem Paryż-Tokio: reguła 3 Jeśli A = B i C > 0. nie wystarczy ocena użyteczności różnych możliwych wyników. Podkreśla jedynie znikomość ceny każdego dodatku w porównaniu z całą sumą. bez których mógtbs się obyć.jeżeli B to cena samochodu z chromowanymi osłonami kół. że psychologiczna wartość prezentu (oznaczmy go W) stanowi dla Was wielkość pozytywną: W > 0. w jakim on występuje. czy zawsze z A= B. Nieraz. że trudno mu sizatrzymać. że jest \Vani całkowicie obojętne. że wydał już 4000.

oznacza to. wynikającego z właściwości fizycznych danej sytuacji. że dokładnie wiemy. nie jest Warn wszystko jedno. gdy użyteczność pieniędzy zaczyna rosnąć wolniej niż ich wartość nominalna. Jest to typowy przykład podejmowania decyzji w sytuacji ryzykownej. Oczekiwana wartość W przypadkach. Zostaje rzucona moneta. teoria podejmowania decyzji przewiduje. Całkowicie pewny milion dolarów czy też jedną na dziesięć szansę uzyskania 10 milionów dolarów? (według Markowita. że moment. że kostka do gry ma sześć boków symetrycznych w stosunku do jej środka ciężkości. że w przyszłości prawdopodobieństwo to ulegnie zmianie.2. Zarówno prawdopodobieństwo samego zdarzenia. iż zdarzenie zajdzie z określoną częstością. że prawdopodobieństwo opadu deszczu w Kalifornii wynosi na dany dzień 0. to liczba ta stanowi ocenę wynikającą z wieloletnich obserwacji meteorologicznych. 1952. Całkowicie pewnych 100 dolarów czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 1000 dolarów? 5. które są ich źródłem. którego prawdopodobieństwo wynosi 0. iniędzy zerem a jednością. Podobnie jest możliwe. Czasami istota mechanizmów fizycznych powodujących dane zdarzenie nie jest nam znana. jak i użyteczność. powoduje. Jeżeli prawdopodobieństwo jakiegoś zdarzenia jest równe zeru. Im jest bogatszy. że wystąpienie określonego zdarzenia przewidywane jest w określonym procencie (w przedziale między 0 a 1) przypadków przy długiej serii prób. Czy warto zagrać? Pra wdopodobieństwo Prawdopodobieństwo jakiegoś zdarzenia to po prostu jego względna częstość pojawienia się w długim ciągu oczekiwań. Prosta gra hazardowa lustruje podstawowe zasady łączenia obu tych aspektów w sytuacji decyzyjnej.28. Przypuśćmy. Całkowicie pewnego 1 dolara czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 10 dolarów? 3. Kiedy przypisujemy pośrednie wartości prawdopodobieństwu. Przekonacie się. następnie zaznaczcie. Zdarzenie. w jakim momencie każdy z nich wybierze pewne pieniądze. musimy dodać dwa nowe pojęcia do naszych rozważań: prawdopodobieństwo oraz oczekiwana wartość. w którym człowiek przestaje „iść na ryzyko" i woli otrzymać pewne pieniądze. Jak zobaczycie za chwilę. wystąpi w 28% przypadków podczas długotrwałej serii obserwacji. Wartości prawdopodobieństwa układają się liczbowo . 150). Jeżeli wypadnie orzeł. należy brać pod uwagę zarówno prawdopodobieństwo. że nadarzyła się Wam okazja do wzięcia udziału w następującej grze. Jest do pomyślenia. Kiedy wyniki są niepewne. oczekuje się. co nastąpi: jeśli wszyscy ludzie są śmiertelni. to prawdopodobieństwo śmierci dowolnego człowieka równe jest jedności. że nastąpi zdarzenie o prawdopodobieństwie zerowym. Drugie przypuszczenie wiąże się z tym. który z wariantów wybrać. Jeśli mówi się o tym. Aby wprowadzić porządek. w takich wypadkach prawdopodobieństwo pojawienia się danego zjawiska określone jest dzięki długotrwałej obserwacji jego względnej częstości występowania w przeszłości. Pozwolimy sobie wysunąć dwa przypuszczenia dotyczące Waszych preferencji tej sytuacji.01. Fakt. Ale od jakiegoś momentu sytuacja ulegnie zmianie i zaczniecie preferować pewne pieniądze niż nadzieję na szczęśliwy przypadek. nie zawsze musi ono pokrywać się z konkretną subiektywną oceną przez danąjednostkę prawdopodobieństwa wystąpienia takiego czy innego zdarzenia. Całkowicie pewnych 1000 dolarów czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 10 000 dolarów? 6. Często można obliczyć prawdopodobieństwo zdarzeń. zacznijcie od pierwszego wyboru i posuwajcie się w dół listy. których prawdopodobieństwo wynosi jeden. Jeśli pewnych 100 dolarów przedkłada się nad 10% prawdopodobieństwa zdobycia 1000 dolarów. które wolicie od 1 pewnego dolara. jak i jego wartość muszą być brane pod uwagę w wyborze optymalnego sposobu działania. że racjonalny decydent maksymalizuje na dłuższą metę oczekiwane zyski. oznacza to. otrzymujecie 10 dolarów. ile razy wystąpi dane zjawisko. Teoria prawdopodobieństwa stanowi aparat matematyczny pozwalający na określenie stopnia prawdopodobieństwa. mając nadzieję na 10% prawdopodobieństwa wygrania 10 000000 dolarów. zależy od jego sytuacji materialnej. w miarę możliwości o zróżnicowanych dochodach. mówiąc językiem statystyki. tym chętniej będzie ryzykował dla wygrania odpowiednio wysokiej stawki. Wybierzcie kilku znajomych. W wypadku na przykład wyboru 1 preferujecie prawdopodobnie raczej szansę wygrania 1 dolara niż pewne 10 centów. Wszystko to dotyczy pojęcia prawdopodobieństwa obiektywnego. z jakim można oczekiwać wystąpienia takich czy innych zdarzeń albo też całej kombinacji zdarzeń. Jeżeli wypadnie reszka. Znaczy to wyłącznie tyle że. że przy jednym rzuceniu monetą wypadnie i orzeł. Po pierwsze. że nigdy ono nie nastąpi. Całkowicie pewnych 10 dolarów czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 1()() dolarów? 4. to można z pewnością stwierdzić. kiedy wyniki mają charakter probabilistyczny. Prawdopodobieństwo tego. jeszcze będziecie preferować szansę wygrania 100 dolarów nad pewne 10. że użyteczność 1000 dolarów jest mniejsza niż dziesięć razy 100 dolarów. Nie oznacza to jednak. W odniesieniu do zdarzeń. Prawdopodobnie jedynie zwolennik silnych wrażeń związanych z ryzykiem nie przyjmie 1 000 000 dolarów. analizując cechy fizyczne urządzeń. Przejście od ryzyka do pewności następuje wówczas. s. Orzeł powinien pojawić się w przybliżeniu w 50% rzutów monetą przy odpowiednio dużej liczbie prób. płacicie 5 dolarów. być może. W sytuacjach ekstremalnych można nawet preferować monetę 10-centową nad szansę wygrania 1 dolara. a nie podejmie ryzyka. Podobnie uczynicie w wypadku propozycji wygrania 10 dolarów. i reszka. Podobny eksperyment można łatwo przeprowadzić z przyjaciółmi. jest równe zeru. iż prawdopodobieństwo pokazania się jednego z boków wynosi średnio 1 /6. wiemy z całą pewnością. Po prostu nie jest ono oczekiwane. że im bardziej zasobny jest człowiek. tym później następuje przestawienie się.

że dla człowieka subiektywne prawdopodobieństwo wystąpienia janego zdarzenia jest następstwem własnej oceny tego. Chociaż obliczenie oczekiwanej wartości zapewnia wybór optymalnej decyzji. zgodnie z regułą prawdopodobieństwa. Tak oto w trakcie dłużej trwającej gry powinniście wygrać średnio 2. Prawdopodobieństwo pojawienia się orla jest równo (i. Jest możliwe. jak sądzicie. gd\ możemy przypisać prawdopodobieństwo każdemu z możliwych wyników. że przy wielokrotnym powtarzaniu slraiedi optymalnej.y. Obliczenia są bardzo proste. EV=2. niezależnie od wyników uzyskanych wcześniej. że uprzednio 7 punktów wyrzucane było 100 razy pod rząd. Jaka kolejność według Was jest bardziej prawdopodobna: a: D Ch Ch D Ch D b: Ch Ch Ch D D D Kiedy myślimy o przypadkowej kolejności.5]. nie ma to najmniejszego znaczenia. Po wykonaniu 1000 rzutów będziecie mieli zatem około 2500 dolarów. 1 .coś pomieszanego". a zatem rozkład a D Ch Ch D Ch D : c D Ch D Ch Ch D : d Ch D Ch D D Ch : e Ch D D Ch D Ch : Pomysł.ym wszystkie te warianty są równie prawdopodobne.jesl wyrzucenie 7 punktów? Urządzenia takie jak dwie kości nie mają pamięci. Szansa pojawienia się or\:i czy też reszki jest jednakowa.5+(-5 dolarów)x0. należy wybrać taką strategię działania.* \p (orzeł) = 0. Przypuśćmy następnie.Oczekiwana wartość wygranej w tej grze to po prostu suma algebraiczna wygranu-n i przegranych po dłuższym okresie gry. to zazwyczaj wyobrażamy ją sobie jako . mało kto rozumie tę procedurę albo też rozumiejąc ją zadaje sobie trud przeprowadzenia niezbędnych obliczeń przed podjęciem decyzji. skoro proces >. Znaczy to tylko.[ F(orzeł) xp (orzeł)]+[ F(reszka) xp (reszka)]. że interesuje nas kolejność pojawienia się chłopców i Jziewcząt w takich rodzinach. dłuższym czasie łączną wygraną maksymalną. która doprowadź i do uzyskania najwyższej oczekiwanej wartości. że w ostatnich 100 rzutach 7 punktów nie było.ne sekwencje. Najwyraźniej pierwszy przykład (a) bardziej odpowiada wyobrażeniu o przypadkowej kolejności pojawiania się dzieci i większości ludzi wydaje się on bardziej prawdopodobny. które mają po -ześcioro dzieci.5 dolara. Nie znaczy to oczywiście. prawdopodobieństwo subiektywne sekwencji • jest znacznie wyższe od prawdopodobieństwa subiektywnego sekwencji b. W rzeczywistości natomiast obie sekwencje są równie prawdopodobne. możliwe w danej sytuacji mają równe prawdopodobieństwo. że właściciele kasyn gry. że w każdej próbie zawsze będziecie wygrywać. E V.) Zastanówmy się teraz nad tym. Oczekiwaną wartość można obliczyć dla każdej dowolnej sytuacji w wypadku. jak: Prawdopodobieństwo subiektywne Jeśli rzucacie jednocześnie dwie kości to. Zauważyliśmy. Jednakże gracz często gotów jest założyć się..ni rzucie wyjdzie 7 punktów: „Dlatego. Przypuśćmy.. że w następuj. Reaguje on na swe subiektywne poczucie prawdopodobieństwa.5 dolara w Każihm rzucie.5. prowadzącej do uzyskania najwyższej oczekiwanej wartości. towarzystwa ubezpieczeniowe oraz inni zajmujący się zbliżoną branża. a wartość tego zdarzenia wynosi 10 dolarów [V (orzeł) = 10 dolaniu | Kiedy wypada reszka. że sporządziliśmy spis wszystkich rodzin w Kalifornii. Kości. '. przy . prawdopodobieństwa różnych możliwych zdarzeń jest zawsze ten sam w każdym rzucie. wartość przegranej jest równa 5 dolarów [F(reszka) = -5 dolarów ] Z prostego połączenia tych wartości i prawdopodobieństw możemy uzyskać cala oczekiwaną wartość (EV) dla tej gry. udzie rozumują następująco: skądby się wziął taki uporządkowany układ. (Ale możecie być pewni. a każda kosc jest całkowicie niezależna od drugiej (mamy na myśli czystą grę i nie sfałszowane kości). co zdarzyło się wcześniej.. Oba zdarzeni. pojawił się w pracach Daniela Kahnemana i Amosa Tversky'ego z •'••^rajskiego Uniwersytetu w Jerozolimie. a nie na realną sytuację. EV=\0 dolarówxO. A jednak sekwencja a wydaje się "ardziej odpowiadać wyobrażeniom przez ludzi czystego przypadku niż sekwencja b. muszą się pojawić". Ludzie najwyraźniej traktują jako podobne tak w. Reprezentatywność i dostępność Często bywa tak. W wypadku rodziny nającej 3 synów i 3 córki istnieje 20 możliwych kolejności narodzin synów i córek. Ocenę aktualnego obiektywnego prawdopodobieństwa poprzez subiektywną percepcję szans wystąpienia takiego lub innego zdarzenia nazywamy prawdopodobieństwem subiektywnym. na ile prawdopodobni. na ile jest ono typowe dla procesu jędącego podstawą jego pojawienia się4. aby opisywać reprezentatywność zdarzeń w podejmowaniu decyzji w postaci tworzonych w yśle scenariuszy możliwych wyników. Aby podjąć decyzję optymalną. lo teraz. odnoszą się do niej z pełnym szacunkiem i uznaniem. jak zachowuje się w podobnej sytuacji przeciętny człowiek. że około jedna trzecia tych rodzin ma trzech synów i trzy „•orki. same kości nie mogą przecie/ o tym wiedzieć. możecie uzyskać po pewnym.t przypadkowy? Problem w istocie jest bardzo prosty. moneU i inne podobne rzeczy nie mogą pamiętać tego. Inaczej mówiąc. a może nie zdarzyło się ani razu.

które nie wystąpiło przez dłuższy czas. to wywołało ono wysypkę u jednego z pacjentów. chociaż mogliście znać jedynie znikomą część z tych tysięcy wykładowców matematyki działających w całym kraju. Wzór na obliczenie SEU jest analogiczny do wzoru obliczania oczekiwanej wartości. Jeśli zostaniecie zapytani o to. i niedoceniania tych.. to raptem 15. połączenie subiektywnego prawdopodobieństwa z użytecznością nazywane jest subieklywnie oczekiwaną użytecznością (subjective expecled utility-SEU) danego zdarzenia. Jeśli chodzi o lekarstwo B. Jeśli podacie wszystkie wyrazy. wyobrażając sobie możliwe konsekwencje każdego zdarzenia. W tym celu należy połączyć subiektywne prawdopodobieństwo zdarzenia z oceną jego użyteczności i posługując się tą oceną dokonać wyboru.Mogą więc wyobrazić sobie wiele różnych sposobów dojścia do sekwencji „w rodzaju"' c. że zdarzenie. ma większe prawdopodobieństwo wystąpienia w najbliższej przyszłości. dla którego uzyska większą wartość SEU. należy jednak działać tak. i D D D Ch Ch Ch). Może wybrać jedno z dwu lekarstw A lub B. a zamiast wartości (V) pojawia się użyteczność (U). będziecie opierać się w swej odpowiedzi na własnych wspomnieniach. który zamierza przepisać choremu lekarstwo. że jest to „normalne". każde z nich ma swoje plusy. a u czterech wystąpił ból głowy. a następnie na wyborze scenariusza najbardziej atrakcyjnego. które Warn przyjdą na myśl. Pomimo to. nie zaś inne podobne Niemniej jednak jest to pouczająca lekcja: ludzie oczekują tego. Im zdarzenie jest „dostępniejsze" w pamięci. Zastanówmy się na przykład nad tym. W przypadku leku B jest całkiem możliwe. w których k jest trzecią literą. Ludzie skłonni są podzielić błędny punkt widzenia graczy przewidujących. z tego trzej chorzy odeszli nie kontaktując się z nim ponownie.k" jako trzecią literą jest w języku angielskim trzy razy więcej niż wyrazów zaczynających się od tej litery. które lekarz sobie przypomina dla leku A. mającego prawdopodobieństwo subiektywne sp (B). b: wyrazów. 1. Może przypomnieć sobie. które są dla nich pomyślne. uważając. jakie tylko możemy sobie przypomnieć. Może jednak okazać się. to okaże się. lecz pacjenci nie skarżyli się. Jednakże odwoła się on w swej analizie przede wszystkim do własnego doświadczenia w zakresie stosowania tych medykamentów. To wyjaśnienie zależności między ocenami subiektywnego prawdopodobieństwa z jednej strony a reprezentatywnością próbki i dostępnością zdarzeń w pamięci z drugiej strony prowadzi często do sformułowania trzech ogólnych postulatów dotyczących subiektywnego prawdopodobieństwa. Oczywiście pytanie postawione było inac/u'porównywane były tylko dwie ściśle określone sekwencje a i b. że te pierwsze można znaleźć znacznie łatwiej niż drugie. że w życiu urzeczywist niają się typowe (reprezentatywne) wzorce. ale nie ułatwia poszukiwań środkowych liter. 2. że lekarstwo A wywołało u jednej pacjentki silne bóle głowy. z tym że w miejscu obiektywnego prawdopodobieństwa (p) pojawia się subiektywne prawdopodobieństwo (sp). a które by odpowiadały warunkom a lub b. który maksymalizuje oczekiwany na dłuższą metę zysk.„wiele przypadków". cl lub e (dokładnie 18). Ludzie zdradzają skłonność do przeceniania rzeczywistego prawdopodobieństwa tych zdarzeń. które są niepomyślne. że pojawienie się wysypki u nieprzyjemnego pacjenta było jedynym na 50 pacjentów przypadkiem wystąpienia skutków ubocznych. że organizacja ludzkiej pamięci sprzyja poszukiwaniu słów według pierwszej litery (lub początkowego dźwięku). jednak „w wielu przypadkach" nie było żadnych skarg. 3. Jeśli więc zdarzenie E może doprowadzić do wyniku A z subiektywnym prawdopodobieństwem równym sp (A) lub do wyniku B. Co zaś dzieje się w istocie? Jedna z możliwości polega na wytwarzaniu przez ludzi wyimaginowanych scenariuszy zdarzeń z możliwymi konsekwencjami każdej alternatywnej decyzji. Weźmy dla przykładu lekarza. Ludzie zdradzają skłonność do przeceniania występowania zdarzeń mających niskie prawdopodobieństwo i niedoceniania pojawienia się zdarzeń mających duże prawdopodobieństwo. czy wykładowcy matematyki są dobrzy czy źli. Zasadniczo lekarz powinien porównać SEU lekarstwa A z SEU lekarstwa B i wybrać to. Jednak w rzeczywistości konstrukcja scenariusza ściśle wiąże się z ogólną oceną subiektywnie oczekiwanej użyteczności. trzeba tak czy inaczej połączyć jego użyteczność z subiektywnym prawdopodobieństwem jego pojawienia się. każde też ma pewne działania uboczne. ale tylko dwa sposoby uzyskania sekwencji „w rodzaju" h u-\ Ch Ch D D D. który skarżył się na nią przez dwa tygodnie. W rzeczywistości wyrazów z . Niemniej jednak ten właśnie przypadek . to SEU(E) = [U(A)xsp(A)]+[U(B)xsp(B). tak również i tu mało kto zajmuje się tymi rachunkami przed podjęciem decyzji. aby uwzględniając prawdopodobieństwo subiektywne oraz użyteczność można było w efekcie końcowym maksymalizować oczekiwany zysk. jakich wyrazów jest więcej w języku angielskim: a: wyrazów zaczynających się na literę k. Tak jak przy obliczeniach oczekiwanej wartości. Subiektywnie oczekiwana użyteczność y[imo niepewności realnych zdarzeń życiowych. pokrewny sposób określania subiektywnego prawdopodobieństwa wystąpieniu zdarzenia polega na rozważeniu wszystkich przykładów. że w istocie . tym bardziej uważamy je /a prawdopodobne. Drugi. chociaż taka ocena SEU nie będzie ściśle odpowiadała wyżej zaprezentowanym obliczeniom dokonywanym wedle wzoru. A zatem większość ludzi będzie oceniała możliwość a jako znacznie bardziej prawdopodobną niż możliwość b. Problem polega na tym. Ocena oparta na „dostępności" zniekształca szacunek subiektywnego prawdopodobieństwa.

albo też prościej. Jednak na myśl o tym. Przejście od szans do prawdopodobieństwa jest całkiem proste. Dla leku A prawdopodobieństwo działania ubocznego przejawiającego się bólem głowy wynosi Vis lub Vi. i pana Z. Prawidłowy wybór należy obliczyć w następujący sposób. który był chorowity. znany oszust. lekarz przypomina sobie uciążliwe rozmowy z nieprzyjemnym pacjentem i wysypką. że istnieje co najmniej 1 szansa na 5. przeanalizujmy los dwu osób. Tak więc dla pana A. że kolega. Wynika stąd. Zwracasz się do drugiego gracza szepcząc: „Stawiam trzy do jednego.7) czy też normalną (prawdopodobieństwo. Przypuszcza. Kiedyś zajrzawszy do jego pokoju zobaczyłeś. akcje pójdą w górę albo też uda się nam sprzedać używaną rzecz za całkiem godziwe pieniądze. że ma raka. Załóżmy.75. które tu prezentujemy. Obaj rozważają możliwość zachorowania na raka. cz> li t7w. SEŁ/(lek B) = [U(wyleczenie)xsp(wyleczenie)]+[U(wysypka)xsp(wysypka)]. jak opisane powyżej szansę są wykorzystane i modyfikowane w miarę gromadzenia rzeczywistych danych. Wątpliwe jest. Jes