P. 1
P. H. Lindsay, D. A. Norman - Procesy przetwarzania informacji u człowieka

P. H. Lindsay, D. A. Norman - Procesy przetwarzania informacji u człowieka

|Views: 3,529|Likes:

More info:

Published by: Paweł Trusiewicz on Nov 13, 2010
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/09/2013

pdf

text

original

Procesy przetwarzania informacji

U C z ł o w i e k a wprowadzenie do psychologii
Wydawnictwo Naukowe PWN ^ -*'*'.'" '•*' . ' • • » . " . j k

P.H. Lindsay D.A. Norman

./

.

Peter H.Lindsay Donald A. Norman

Procesy przetwarzania informacji u człowieka

wprowadzenie do psychologii
Tłumaczył Artur Kowaliszyn

Wydawnictwo Naukowe PWN

Warszawa 1991

Z oryginału angielskiego: HUMAN INFORMATION PROCESSING. An Introduction to Psychology Copyright © 1972 by Harcourt Brace Jovanovich, Inc. Published by arrangement with Harcourt Brace Jovanovich, Inc.

Spis treści

Przedmowa do wydania polskiego... \i Przedmowa... 19 Podziękowania...21 Uwagi dla Czytelnika... 25 1. Spostrzeganie
INTERPRETACJA PRZEKAZÓW SENSORYCZNYCH... 29 Dopasowywanie do wzorca... 29 ROZPOZNAWANIE OBRAZÓW... 35 Organizowanie niepełnych obrazów... 36 Obrazy konkurencyjne. ..37 Obrazy pozbawione znaczenia... 39 Naginanie danych sensorycznych do przyjętej interpretacji... 42 ZNACZENIE REGUŁ... 44 Spostrzeganie przestrzeni... 46 Znaczenie kontekstu... 55 ANALIZA CECH... 59 Zatrzymywanie obrazu... 61 Efekty następcze... 66 Wyjaśnienie efektów następczych... 68 Adaptacja do barwy uzależniona od kierunku... 70 SPOSTRZEGANIE BEZ WYODRĘBNIANIA CECH... 72 Widzenie skórne... 72
JAK UZYSKAĆ EFEKTY NASTĘPCZE RUCHU?... 67 ORGANIZOWANIE INFORMACJI SŁUCHOWEJ... 38

Redaktor naukowy Ida Kurcz Dodatki tłumaczyli Herbert Szafraniec (A) i Józef Radzicki (B) Redaktor Irena Kaltenberg Układ typograficzny Tadeusz Piasecki Korektorki Ewa Bojara, Ewa Dąbrowska, Janina Wanat Okładkę projektował Zygmunt Ziemka © Copyright for the Polish edition by Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1984 ISBN 83-01-04689-9 Wydawnictwo Naukowe PWN Wydanie drugie Arkuszy wydawniczych 55,25; drukarskich 43,5 Papier offsetowy klasy III 70 g, 70 x 100 cm Oddano do reprodukcji 9 grudnia 1991 r. Druk ukończono w lutym 1992 r. Zamówienie 2326/91 Olsztyńskie Zakłady Graficzne im. Seweryna Pieniężnego

2. Przetwarzanie informacji przez układ nerwowy
OKO ZABY... 77
ANATOMIA DETEKTORÓW... 78

Cechy związane z rozpoznawaniem mowy... 149 Detektory cech związane z analizą mowy... 1 51 Podsumowanie dotyczące analizy cech... 153 ANALIZA PRZEZ SYNTEZĘ... 154 Znaczenie kontekstu... 154 Mokre skarpetki... 156 Ważna rola redundancji... 158 DOKONYWANIE SYNTEZY PRZEKAZU SENSOR YCZNEGO... 158
KOLEJNOŚĆ OPERACJI... 1 64

METODY FIZJOLOGICZNE... 80 Neuron... 80 Rejestracja reakcji neuronów... 82 TWORZENIE OBWODÓW NEURONOWYCH... 84 OBWODY PODSTAWOWE... 85 Budowa bloków... 85 WYODRĘBNIANIE KONTURÓW... 88 Wrażliwość a czułość sensoryczna... 88 Hamowanie oboczne... 89 Obwody służące do wyodrębniania konturów... 93 Pola centralne i peryferyjne... 101 Obwody włączeniowo-wyłączeniowe... 105 REAKCJE W CZASIE... 108 Obwody służące do wytwarzania przemijających reakcji... 109 REAGOWANIE NA RUCH... 112 Obwody służące do wykrywania ruchu... 114 PRZETWARZANIE SYGNAŁÓW W CIELE KOLANKOWATYM BOCZNYM 118 WYODRĘBNIANIE CECH... 120 Proste komórki... 120 Komórki złożone... 128 Komórki superzłożone... 130 WNIOSKI... 136
DIPOLE... 1 2 7

CECHY A OCZEKIWANIA... 165

4. System wzrokowy
ŚWIATŁO... 171
DECYBELE... 1 72

DROGA WZROKOWA... 173 Źrenica... 173 Soczewka... 175 Siatkówka... 178 REAKCJE CHEMICZNE NA ŚWIATŁO... 178 Reakcja fotochemiczna... 179 NEUROANATOMIA WIDZENIA... 180 Sieć nerwo wa siatkówki... 182 DROGA DO MÓZGU... 185 WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ... 185 Ruchy oka... 185 Lokalizacja przedmiotów... 189 Widzenie bez udziału kory wzrokowej... 191 Widzenie bez udziału wzgórków czworaczych górnych... 193

3. Teorie rozpoznawania obrazów
PANDEMONIUM... 139 Cechy związane z rozpoznawaniem liter... 141 Jak zbudo wać pandemonium?... 141

5. Podstawowe właściwości widzenia
SPOSTRZEGANIE JASNOŚCI... 195 Pasy Macha... 195 Kontrast jasności... 200
JASNOŚĆ A GŁĘBIA... 2 0 3

ADAPTACJA... 206 Warstwice równej jasności... 209 WŁAŚCIWOŚCI WIDZENIA ZWIĄZANE Z CZASEM... 211 Czas integracji... 211 Kiedy migające światło wydaje się ciągłe?... 211 Krytyczna częstotliwość migotania... 212 BARWA... 214 MIESZANIE BARW... 215 Koło barw... 215 Obrazy następcze... 222 WRAŻLIWOŚĆ CZOPKÓW NA BARWY... 223 Teoria widzenia barwnego oparta na procesach przeciwstawnych... 225 Kontrast indukowany... 230
BARWNIKI I ŚWIATŁA... 2 2 0

WYSOKOŚĆ DŹWIĘKU... 269 Skala muzyczna... 269 Skala melowa... 270 Teoria miejsca: położenie na błonie podstawowej... 270 Cykliczność wysokości dźwięku... 274 Maskowanie nieobecnego tonu podstawowego... 277 Argumenty przeciw teorii periodyczności spostrzegania wysokości tonu... 281 Dwoistość teorii spostrzegania wysokości dźwięku... 282 KRYTYCZNE PASMO CZĘSTOTLIWOŚCI... 283 PRZESTRZENNE SPOSTRZEGANIE DŹWIĘKU... 286 Lokalizacja... 286 Interakcje dwuuszne... 290 Znaczenie słyszenia dwuusznego... 291 Zapis dźwięku... 293 Efekt pierwszeństwa... 295
ODRÓŻNIANIE WYSOKOŚCI DŹWIĘKU , _ n BEZ UDZIAŁU BŁONY PODSTAWOWEJ... I /y

6.\System słuchowy
FIZYKA DŹWIĘKU... 234 Częstotliwość dźwięku... 235 Intensywność dźwięku... 237
DECYBELE... 2 3 8

8. Nerwowe podłoże pamięci
SYSTEMY PAMIĘCI... 299 System przechowywania informacji sensorycznej... 299 Pamięć krótkotrwała... 300 Pamięć długotrwała... 301 PRZECHOWYWANIE INFORMACJI... 302 Obwody nerwowe pamięci... 303 CHEMIA PAMIĘCI... 309 Zmiany w RNA a uczenie się... 309 Uczenie się po wprowadzeniu zmian w RNA... 310 Przekazywanie pamięci. ..313 ZABURZENIA PAMIĘCI... 314 Wstrząsy elektryczne. ..315 Amnezje. ..316 Przypadki H.M. i N. A.... 321 Mechanizmy pamięci. ..323 POSZUKIWANIE LOKALIZACJI PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ... 324

BUDOWA I FUNKCJONOWANIE UCHA... 239 Ucho wewnętrzne... 239 Ruchy błony podstawowej... 241 Komórki włoskowe (włosowate)... 243 REAKCJE ELEKTRYCZNE NA DŹWIĘK... 246 Krzywe strojenia (tonów)... 246 Charakterystyka czasowa reakcji neuronów... 247 Kodowanie intensywności informacji... 249 Przetwarzanie informacji słuchowej... 251

7. Wymiary dźwięku
GŁOŚNOŚĆ... 259 Warstwice równej głośności... 260 Słuchanie muzyki... 261 Maskowanie... 265 Pomiar głośności... 268

JEDEN MÓZG CZY DWA MÓZGI?... 325 Rozszczepienie mózgu u zwierząt... 327 Rozszczepienie mózgu u człowieka... 329 Dwa mózgi: niezmienność czy plastyczność?... 333 WNIOSKI... 335

Pojęcia pierwotne i wtórne... 397 Zapamiętywanie zdarzeń... 399

11. Procesy pamięci
MECHANIZMY WEJŚCIA I WYJŚCIA... 409 Przetwarzanie na wejściu... 410 Udzielanie odpowiedzi... 411
WNIOSKOWANIE O STRUKTURZE PAMIĘCI LUDZKIEJ... 4 1 2

9. Pamięć przemijająca
PRZECHOWYWANIE INFORMACJI SENSORYCZNEJ... 337 Pojemność systemu SIS... 340 PAMIĘĆ KRÓTKOTRWAŁA... 344 Błędy w przypominaniu z pamięci krótkotrwałej... 346 Powtarzanie... 348 Zapominanie... 349 Właściwości pamięci... 353 OD PAMIĘCI KRÓTKOTRWAŁEJ DO PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ... 357 ZJAWISKA UWAGI... 362 Wybór przekazów. ..363 Przetwarzanie odrzuconego przekazu... 366 Pamięć bez uwagi... 368 TEORIE UWAGI... 371 Model osłabiacza... 371 Model procesu aktywnej syntezy. • • 373
TACHISTOSKOP... 3 3 8

POSZUKIWANIE INFORMACJI W PAMIĘCI... 414 Wieloetapowy proces poszukiwań. . . 4 1 7 REORGANIZACJA STRUKTUR PAMIĘCI POPRZEZ PROCESY MYŚLOWE... 421 Korygowanie błędów... 424 Ocenianie na wejściu... 429
PENETRACJA HANKI; DANYCH... 4 3 2

ROZUMIENIE A ZAPAMIĘTYWANIE... 435 PAMIĘĆ JAKO PROCES PRZETWARZANIA INFORMACJI... 437

1 2. Język
Nabywanie znaczenia poprzez działanie... 441 Znaczenie nazw... 442 STRUKTURA JĘZYKA... 443 Struktura znaczeniowa a struktura powierzchniowa... 444 Przekazywanie struktury... 455 Przekazywanie znaczenia... 457 UCZENIE SIĘ JĘZYKA... 459 Uczenie się reguł... 459 Naśladownictwo... 460 Język jako środek komunikowania się... 461 Pierwsze kroki w komunikowaniu się... 462 Rozumienie... 465
GRAMATYKA ANGIELSKA... 4 4 9

10. Struktura pamięci
ODPOWIADANIE NA PYTANIA... 379 Kiedy należy poszukiwać informacji?... 380 Odszukiwanie obrazu... 381 Odszukiwanie informacji jako proces rozwiązywania problemów... 383 Poszukiwanie i rozumienie... 384 DONIOSŁOŚĆ ROZUMIENIA... 385 MODEL PAMIĘCI... 391 Zapamięty wanie pojęć... 391

13. Uczenie się i rozwój poznawczy
SCHEMATY SENSORYCZNO-MOTORYCZNE... 471 Schemat sensoryczno-motoryczny... 472 ZJAWISKA UCZENIA SIĘ... 476 Zbieżności między czynnościami a wynikami... 476 Wykrywanie korelacji... 481 Zbieżności między warunkami zewnętrznymi a wynikami... 483 Podsumowanie... 486
WARUNKOWANIE KLASYCZNE... 4 8 7

1 5. Podejmowanie decyzji
OKREŚLANIE WARTOŚCI... 528 Psychologiczna wartość pieniędzy. •• 529 Wartość złożonych alternatyw... 529 Przeciążenie poznawcze... 533 Co jest przedmiotem optymalizacji?... 534
LOGIKA WYBORU... 5 3 5

UCZENIE SIĘ POZNAWCZE... 488 Wzmocnienie jako sygnał... 488 Uczenie się i świadomość... 490 Uczenie się przez eksperymentowanie... 490 Znaczenie oczekiwań... 491 ROZWÓJ POZNAWCZY... 493 Uczenie się sensoryczno-motoryczne... 493 Myślenie przedoperacyjne... 49 5 Operacje konkretne... 497 Operacje formalne... 498 MYŚLENIE... 498
ROZWÓJ OBRAZÓW... 4 9 4

PODEJMOWANIE DECYZJI RYZYKOWNYCH... 539 Użyteczność w sytuacji ryzykownego wyboru... 539 Prawdopodobieństwo... 540 Oczekiwana wartość... 541 Prawdopodobieństwo subiektywne... 542 Reprezentatywność i dostępność... 543 Subiektywnie oczekiwana użyteczność... 545 GROMADZENIE DOWODÓW... 546 Szansę... 546 Testowanie raka... 547 EFEKTY NASTĘPCZE PODEJMOWANIA DECYZJI... 550
Racjonalizacja... 550 O konikach polnych i innych rzeczach... 551 Racjonalizacja podecyzyjna. . . 5 5 2

WNIOSKI... 553

14. Rozwiązywanie problemów
ANATOMIA PROBLEMU... 501 Protokoły... 502 Protokół rozwiązywania problemu DONALD + GERALD... 503 Graf rozwiązywania problemu... 505 STRATEGIE ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW... 509 Poszukiwanie rozwiązań... 512 Wybór operatorów... 512 Ograniczenia metody analizy protokołów... 515
STANY WEWNĘTRZNE A STANY ZANOTOWANE W PROTOKOLE... 5 1 7

16. Społeczny kontekst decyzji j
WPŁYW CZYNNIKÓW SPOŁECZNYCH NA PODEJMOWANIE DECYZJI... 555 ZACHOWANIE SIĘ OSÓB POSTRONNYCH... 556 Apatia osób postronnych... 558 Podporządkowanie się autorytetowi... 559 DECYZJE INTERAKCYJNE... 564 Targowanie się... 564 Procedura targowania się... 565 Proces negocjacji... 567 Negocjacje strategiczne... 572 Taktyka konfliktu... 573
GRY I DECYZJE... 5 7 5

MECHANIZMY MYŚLENIA... 520 Reguły a fakty... 520 Podprogramy... 521 Pamięć krótkotrwała... 522

591 Zakończenie jedzenia.. 664 Gra w kości po raz drugi.. 662 Problem tryskaczy przeciwpożarowych. Jakiego rodzaju"?. 667 Indeks Cytowań (The Science Citation Index). 599 REAGOWANIE NA NIEPEWNOŚĆ..... 6 0 2 DODATEK B Charakterystyki funkcjonowania PROBLEM DECYZJI.... .. 649 GRA W KOŚCI. 649 Reguła określania kryterium... 651 Oceny pewności. 671 INTERPRETACJA WZBUDZENIA EMOCJONALNEGO.... 609 Nerwowe mechanizmy wzbudzenia.... 690 Indeks rzeczowy. 6 1 4 BIOCHEMICZNE REAKCJE NA STRES....... 670 BIBLIOGRAFIA. 631 Ocenianie wielkości. 667 Abstrakty Psychologiczne (Psychological Abstracts).. 635 In terpretacja funkcji potęgo wej. 629 Rodzaje skal. 584 SYSTEMY REGULACJI MOTYWACYJNEJ.... 657 PROBLEMY...... 638 Jak skalować?. 665 Bibliografia WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE... 583 Elektryczna regulacja głodu i pragnienia... 630 Techniki skalowania. 633 Pra wo potęgo we..636 Zakres zastosowania...655 Rozkład normalny. 668 PODRĘCZNIKI...1 7.. 622 DODATEK A Mierzenie zmiennych psychologicznych DOZNANIA ZMYSŁOWE.... 669 Zbiory artykułów.... 668 Czasopisma. 627 SKALOWANIE. 694 .634 .......... . .. ... 6 1 6 Jak wywołać gniew lub euforie?... 667 Roczne Przeglądy (Annual Reviews)... 600 Reakcje na konflikt.. 600 Reakcje na stres... .. 619 MOTYWACJA A POZNANIE. 637 Porównywanie między modalnościami........ 583 Zaburzenia systemu regulacji motywacyjnej..... 616 Emocje: jedna czy wiele?.. Motywacja MÓZGOWE MECHANIZMY MOTYWACJI. 662 Pamięć.... 642 Indeks nazwisk... 606 Reakcja na nic...... 61 1 SEN. 585 Sprawdzian liczbowy.. 594 Czynniki pozabiologiczne.He" wobec .

kiedy psychologia poznawcza zaczyna się umacniać w badaniach i teoriach psychologicznych. Lindsay i Norman przedstawiają własny model struktury pamięci. że podejście poznawcze w psychologii amerykańskiej stało się dominujące i objęło stopniowo wszelkie jej dziedziny . W zamierzeniu autorów stanowić miał kurs wstępny psychologii. Ta nowa psychologia („New Look". Mam nadzieję. Jego wielką zaletą jest z jednej strony pokazanie fizjologicznych podstaw poznawczego modelu funkcjonowania umysłu ludzkiego. poprawione wydanie podręcznika w języku angielskim (w 1977 roku) i ono miało już kilka kolejnych wydań. obrazujących złożoną. Podręcznik Lindsaya i Normana powstawał w czasie (początek lat siedemdziesiątych). który zaczyna być tak powszechnie stosowany i obowiązujący. że doczekamy się tego poprawionego wydania w wersji polskiej. tłumaczony na wiele języków. Ten poznawczy paradygmat myślenia wyłonił się na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych z jednej strony w wyniku badań nad modelami sztucznej inteligencji i symulowanego myślenia. Podręcznik Lindsaya i Normana zdobył sobie zasłużoną sławę na uniwersytetach amerykańskich i innych na całym świecie. dając zarazem klucz do otwarcia szczelnie dotąd przez behaviorystów zamkniętej „czarnej skrzynki". co określano jako pamięć semantyczną i epizodyczną. Modele opracowane dla maszyny zaczęły prowokować badaczy jako możliwe modele pracy umysłu ludzkiego.ten okres pracy zespołu polskiego. Z drugiej strony dzięki bujnemu w owych czasach rozwojowi teorii i badań psycholingwistycznych nad przyswajaniem i używaniem języka przez człowieka wykazano kompletną nieprzydatność koncepcji behaviorystycznych do zrozumienia rzeczywistych mechanizmów zachowań językowych. używany jest jednak powszchnie jako podręcznik podstawowego kursu psychologii procesów poznawczych.od psychologii percepcji. zwykle hierarchiczną organizację tego. a co stanowiło właśnie ową reprezentację świata w pamięci trwałej.Przedmowa do wydania polskiego Po kilku latach pracy tłumaczy i zespołu redakcyjnego oddajemy do rąk Czytelnika polskiego podręcznik psychologii poznawczej Lindsaya i Normana. a z drugiej ukazanie związku tego modelu z problematyką motywacji i zachowania społecznego. Podręcznik ten przyczynił się niewątpliwie do tego. nie analizując bliżej innych modeli ani nie wnikając w dyskusje. jak ją określano) wyznaczyła nowy paradygmat myślenia psychologów amerykańskich. że w tym czasie zdążyło się ukazać drugie. jakie toczyły się i toczą nadal nad zaletami i wadami różnych modeli . Jak długi był. wydany w 1972 roku. jak ongiś był paradygmat behavioryzmu. modeli o charakterze strukturalistycznym. Jest to okres tworzenia modeli i teorii reprezentacji świata w umyśle ludzkim. pamięci i myślenia do psychologii społecznej i osobowości. niech świadczy fakt.

Celem naszym było zafascynowanie początkujących studentów współczesną psychologią eksperymentalną. o przechodzeniu od jednego stanu pamięci. Lukę tę w zamierzeniu naszym ma zapełnić podręcznik Lindsaya i Normana. Chociaż w polskiej literaturze psychologicznej. jak prowadzimy badania. to nowe podejście. rolę procesów decydujących o ciągłej jej transformacji. Postanowiliśmy wspólnie prowadzić wykłady z tego przedmiotu. oryginalnej i tłumaczonej. którą określa się jako badania nad poznaniem . Nie odnieśliśmy jednak błyskawicznego sukcesu. ale bogata i dowcipna szata graficzna (tak rzadko spotykana w pracach rodzimych) powinna ułatwić odbiór prezentowanego tekstu. a zwłaszcza w rozwijanych w Polsce teoriach osobowości. aktualnie żywo zaangażowany w rozwijaniu cognitive science. zamiast wbijania sobie do głowy długich list faktów i eksperymentów. które po długiej przerwie ponownie powraca do problematyki świadomości i analiz wewnętrznych procesów psychicznych. szczególnie w PWN-owskiej serii „Biblioteka Psychologii Współczesnej". Czekamy z niecierpliwością na postępy. że w prezentowanym podręczniku abstrakcyjne modele symulujące pracę umysłu znalazły realne podstawy w przedstawianych modelach funkcjonowania układu nerwowego. Chcieliśmy im wyjaśnić. Dojeżdżaliśmy wtedy obaj do La Jolla-P. Doszliśmy zatem do wniosku. funkcjonalnym. to brak "jest podręcznika akademickiego. że jedynym sposobem zdobycia takiego podręcznika będzie napisanie go. Chcieliśmy przekazać im. Uniwersytet Kalifornijski otworzył właśnie swój oddział w San Diego i nie opracowano jeszcze programu z zakresu psychologii dla studentów pierwszych lat. tak jak ongiś podejście beheviorystyczne. . Norman z Harvardu. W miarę jak zdobywaliśmy doświadczenie. jak myślimy i jak widzimy badania nad psychiką ludzką. a zarazem twórczego wykorzystania wiedzy neurofizjologicznej (na co wskazuje chociażby posługiwanie się w książce koncepcją hamowania obocznego). które należą do nurtu poznawczego. Wiele nauczyliśmy się zarówno w toku nauczania. które nam wydawały się bardzo interesujące. jakie niewątpliwie uczyni ona w ciągu najbliższych lat. jak i pisania tej książki. Zmusiło to nas do skrystalizowania naszych idei i dziś sami jesteśmy bardziej zafascynowani psychologią niż wtedy. myśli itp. ze względu na bezsporne zalety merytoryczne i formalne. W polskiej psychologii również nowe podejście poznawcze napotyka bardzo podatny grunt. jak też nad kodami tej reprezentacji: obrazowym i abstrakcyjnym (analogowym i analitycznym) versus tylko abstrakcyjnym. zwłaszcza dlatego. jak też wszystkim zainteresowanym tą dziedziną wiedzy. co robimy w naszych laboratoriach. że nie jest trudno pokazać jego korzenie tkwiące w europejskiej psychologii postaci i piagetowskim strukturalizmie. wywodzącego się z badań nad sztuczną inteligencją. proceduralny charakter reprezentacji świata w umyśle. D. W Europie. Lindsay jest psychologiem fizjologicznym i jego to kompetencji zawdzięczamy. artykułów i monografii. w czerwcu 1982 roku Wszystko zaczęło się latem 1966 roku. wywołało zainteresowanie i żywy odzew. do innego. Wpływ psychologii poznawczej na polskich psychologów da się zaobserwować we wszystkich dziedzinach tej nauki. zgłaszało się na nie coraz więcej chętnych. kiedy obaj spotkaliśmy się po raz pierwszy na konferencji w Driebergen w Holandii.cognitive science. I oto on. gdy zaczynaliśmy ten kurs. A. że sprawy. w jaki sposób nauczać wstępnego kursu psychologii. Panujące w amerykańskiej psychologii podejście poznawcze. Cechującą autorów lekkość stylu i jasność wykładu zapewne nie zawsze potrafiliśmy oddać w polskim przekładzie. Jest przykładem bardzo kompetentnego przedstawienia podejścia poznawczego. który by konsekwentnie taką wiedzę wykładał. Nasze wykłady utrzymywały się przez kolejne lata. gdzie tradycje behaviorystyczne nie były nigdy zbyt silne. jest wiele prac reprezentujących orientację poznawczą.Przedmowa reprezentacji świata. Przykre było odkrycie. Pragnęliśmy skłonić studentów do aktywnego obcowania z pojęciami z zakresu psychologii. nie zawsze były takimi dla studentów: jednocześnie i my uczyliśmy się. Norman jest wybitnym reprezentantem nurtu poznawczego. który od deklaracji swego akcesu do psychologii poznawczej w Koncepcjach psychologicznych człowieka przechodzi do przedstawienia własnej teorii typu „poznawczego" w Psychologicznej teorii samowiedzy. rozwijał się nasz zestaw notatek i pomysłów. I da Kurcz Warszawa. Słowo o autorach. ale sprawiał nam trudności brak odpowiedniego podręcznika. Sposób podejścia zaprezentowany w tej książce ukierunkował nasze studia z zakresu psychologii. W ostatnim okresie to strukturalistyczne podejście w psychologii poznawczej bywa zastępowane podejściem bardziej procesualnym. Książka Procesy przetwarzania informacji u człowieka powinna więc dobrze służyć studentom i wykładowcom psychologii. Lindsay z Toronto. Ukazało się wiele prac. akcentującym dynamiczny. wpływa też na inne nauki humanistyczne dając w wyniku podstawy do wyłonienia się nowej interdyscyplinarnej dziedziny wiedzy. Najbardziej reprezentatywnym autorem jest Józef Kozielecki. H.

Marlene Farnum. który współpracując z nami w naszych badaniach i w zajęciach dydaktycznych wniósł do nich poważny wkład intelektualny. poi. Najpierw nagrywała nasze wykłady na taśmie magnetofonowej. Wiele osób przeczytało poszczególne rozdziały i poczyniło niezwykle cenne uwagi. i ukierunkował organizację materiału w rozdziałach 12 i 13. Każdy z nich indywidualnie i wszyscy razem zasługują na naszą wdzięczność. Julie Lustig i Martha Norman sporządziły indeks rzeczowy w czasie jednego nadmiernie przydługiego. czarujące demony i niekształtne ciała przyczyniają się do tworzenia atmosfery tej książki i rozjaśniają tekst. Szczególnie wiele zawdzięczamy Davidowi Rumelhartowi. następnie je uporządkowała i przepisała. chociaż ostre i przykre. Uwagi Ulrica Neissera i kilku anonimowych recenzentów pomogły nam wnieść poprawki w różnych partiach książki. 1972. Jim Levin i Marc Eisenstadt.materiału.) Podobnie uczestnicy „grupy badawczej LNR" (Lindsaya. Cathy Cox pomogła nam w transkrypcji wykładów na temat słyszenia. Chcielibyśmy zwłaszcza podziękować Recenzentowi nr 3.) w ciągu lat jej działania przyczynili się do wskazania sposobu. (Patrz artykuł napisany przez Rumelharta. były bardzo inspirujące i użyteczne. Ponadto jeszcze przygotowała szkice rysunków. sprawdziła bibliografię i w ogóle pomagała we wszystkich fazach naszej pracy nad książką. Wielu (chyba z pięćdziesięciu) doktorantów i asystentów pomagało nam w prowadzeniu wykładu. na podstawie których wykonano ilustracje do druku. które stanowią rozdziały 6 i 7. Larry Sąuires przeczytał i skomentował rozdział 8. Normana i Rumelhart a . Leanne Hinton wiele nam pomogła w toku pisania tej książki. Ed Fantino . Jej rysunki anatomiczne . Pracę edytorską nad książką wykonała Margaret Jackson. który stał się punktem wyjścia tej książki. jakiej udzielili nam kierownicy grup asystenckich: Richard Meltzer. W szczególności pragnęlibyśmy podziękować za pomoc. Allen Newell-rozdział 14. Odegrał on szczególnie stymulącą rolę w opracowaniu i rozwinięciu modelu pamięci . który został przedstawiony w rozdziałach 10 i 11. swoje działania i swoje myśli. Jack Nachmias i Charles Harris poczynili uwagi do pierwszej wersji rozdziałów 1-7.materiał na temat uczenia się sprawczego. Uwagi Petem'Deana pomogły nam w opracowaniu ostatecznej wersji tekstu na temat rozwiązywania problemów i w odniesieniu do współczesnej sztuki. natomiast Julie Lustig zajmowała się w ostatnim roku sprawdzaniem i nadzorem nad końcowymi pracami. red. . w jaki widzimy procesy poznawcze od percepcji do myślenia. Lindsaya i Normana. maratońskiego weekendu. którego uwagi.Podziękowania Wiele osób poświęciło nam bezinteresownie swój czas.przyp. George Mandler-rozdział 17.

Copyright 1968 by the American Association for the Advancement of Science. 1965. Inc. Reprinted from D. Scharf. Stevens (Ed. G. By permission of Prentice-Hall. After G. 8-15 Rys. From B. New York: Wiley. From D.482-488. Simon and Allen Newell. R. From J. and reproduced by permission. III. 9-11 oraz 9-14 Tabela 12-2 Rys. 1967. By permission of John Wiley & Sons. By permission of the Institute of Physics and the Physical Society. 7-1 Rys.). Illinois. Copyright© 1961 by Scientific American. From Robinson and Dadson (1956). Journal of'Comparative & Physiological Psychology. and reproduced by permission. Copyright 1970 by the American Association for the Advancement of Science. 73 (2). B. Murdock. From S. Neural mechanisms of the auditory and vestibular systems. 2-1 Rys. By permission of John Wiley & Sons. Allrights reserved. Ltd. 9-8 Rys. From B. 5-28 Rys. Basic correlates of the visual stimulus. 5-29 Rys.7-12. R. Incorporated. From R. Thomas. 5-18 From M. 7-18 Rys. R. B. In J. Inc. Derivational complexity and order of acquisition in child speech. By permission of John Wiley & Sons. and reproduced by permission. Courtesy of Bell Telephone Laboratories. Lenneberg.64. Copyright 1962 by the American Psychological Association. The serial effect of free recall. The retention of individual items. 1-45 Rys. Polyak. Zwicker and B. Copyright 1961 by the American Association for the Advancement of Science. 14-7 Rys. 62. L. Stevens (1961b). 3-26. Copyright 1961 by the American Psychological Association.Wreszcie powinniśmy wyrazić wdzięczność naszym cierpliwym wydawcom. From R. Judd. Copyright 1970 by the American Association for the Advancement of Science. Galanter (Eds. Hanlon. The vertebrate nsual system. Inc. 1970. 1965. Inc. Conn.).. Inc. and used by permission. M. którzy z perspektywy Nowego Jorku i San Francisco musieli widzieć całe nasze przedsięwzięcie jako chaotyczne i niepewne. By permission of John Wiley & Sons. 1951. 1962. Illinois. From S. In D. Oak Brook. Psychophysiology and . Englewood Cliffs. B. From N. Analysis of some auditory characteristics. Fay. Luce. In S. 7-6 i 7-8 ŹRÓDŁA RYSUNKÓW I TABEL Rys. From Herbert A. From R. Bargaining and group decision making: Experiments in bilateral monopoly. Handbook ofexperimental psychology. Springfield. 2-6 i 4-7 Tabela 3-2 i rys. H. Siegal and L. Stabilized images on the retina. Rys. Copyright 1970 by the American Psychological Association. New York: Wiley. 17-14 Rys. From E. 7-11. (1970). Bush. Copyright 1964 by the American Association for the Advancement of Science. Cognition and the development of language. Rys. New Jersey. 72. Reprinted through permission of the publisher. Kleitman. R. 1960. New York: Dover Publication. New York: Wiley. Courtesy of Charles C. F. 17-15 Illustration courtesy of C. 7-2 Rys. 5-8 Rys. From Wald (1964).. 175-180. From Denes and Pinson (1963). lecz mimo to ich pomoc pozwoliła na ostateczne edytorskie wykończenie pracy. Rasmussen and W. and reproduced by permission.).). R. From Pomeranz andChung (1970). Psychology Review. 1965. Jr. New York: Wiley. Auditory freąuency stimulation in the goldfish (Carassius Auratus). B. Photo is from Bredberg et al. 6-13 Rys. S. Human problem sohing© 1971. Brown and C. Hayes (Ed. 1961. Zwislocki. 16-4 i 16-5 Rys. Inc. S. Yisual illusions.. Fouraker. 6-11 Rys. Jr. Copyright 1960 by McGraw-Hill. Based on DeValois and Jacobs (1968). Pritchard. Graph from E. Windle (Eds. Model of loudness summation. 618-625.. Handbook of mathematical psychology. 1970. Vol. i 7-21 Rys. Lindsley. Biological foundations of language. Murdock. Sleep and wakefulness (2nd ed. used with permission of McGraw-Hill Book Company. Copyright 1965 by the American Psychological Association. Copyright © 1963 by the University of Chicago Press. Journal of'Experimental Psychology. Copyright© 1957 by the University of Chicago Press and used by permission. Publisher. Luckiesh.). E. Inc. Journal of Experimental Psychology. Inc. and E. 6-4 i 6-5 Rys. 1-38 Rys. From S.

. Sensory communication. and used with their permission. 559 Str. In M. Rosenblith (Ed. P. ponownie wrócimy do ogólnych zagadnień percepcji i pokażemy. Modele. 561 Ciągle jeszcze świadomość ludzka stanowi dla nas zagadkę.Rys. New York: Pocket Books. D. co nie jest istotne.. 478. Press. Copyright © 1945.. Educational Division. Press. M. 1946. . From S. Reprinted by permission of Plenum Publishing Corp.T. Dutton & Co. S. W kolejnych rozdziałach 10 i 11 omawiamy jeden z prawdopodobnych modeli przechowywania informacji w pamięci długotrwałej. Dutton. 1968 By Benjamin Spock. oczywiście. Jones (Ed. 1965. Corkin. jak powinien funkcjonować system.. Milne. S.. From the book Now we are six by A. co jeszcze nie zostało poznane. Reprinted by permission of Appleton-Century-Crofts. W rozdziale 9 podajemy przegląd badań nad pamięcią krótkotrwałą i uwagą. Reprinted by permission of Pocket Books. 527 Str. A. dlatego też jej istota i funkcje wymagają wnikliwej analizy. analizując odtwórcze właściwości pamięci krótkotrwałej i jej rolę w wybranych rodzajach działań ludzkich. Nebraska symposium on mothation. P. co już znane. Copyright © 1961 by the M. 215-234. a division of Simon and Schuster. Published by E.). Milgram. 1963. 6. and Methuen & Co. L.. W rozdziale 8 omawiamy nerwowe mechanizmy pamięci.T. The psychophysics of sensory function.. Analizujemy procesy intelektualne człowieka. co jest wiadome o jej podłożu fizjologicznym oraz o dysfunkcjach pamięci wywołanych przez różne zaburzenia procesów fizjologicznych. R. jak też systemów wzrokowego i słuchowego. odsuwając to.I. A..' From Stevens (1966a). Inc. Human Relations. Copyright 1966 by the American Association for the Advancement of Science. . Behavioral study of obedience.. From B. by permission of The M. Copyright © 1970 by Meredith Corporation. 57-75.. aby zbudować pełny obraz wyjaśniający to zjawisko. Copyright © 1957 by The University of Nebraska Press. Reprinted from S. że człowiek dopiero zaczyna zbliżać się do poznawania własnej psychiki. który posiadałby właściwości percepcji ludzkiej. Teuber. Na kolejnych stronach tej książki próbowaliśmy budować modele charakteryzujące istotę opisywanych zjawisk. 332 Str. Milner. lecz na sposoby dochodzenia do tego poznania.. Pamięć odgrywa nadzwyczaj ważną rolę w działalności intelektualnej człowieka. Stosując modele możemy odkrywać zasady leżące u podstaw teoretycznego wyjaśnienia tego czy innego zjawiska i ujawnić zarazem zalety i niedostatki teorii. In W. Inc. 322 From B. Stevens. Copyright 1927 by E. Od percepcji i rozpoznawania obrazów przejdziemy do pamięci. pomagają jednak wyłonić najistotniejsze elementy badanego problemu. From Michael S. Potrafimy już jednak stawiać właściwe pytania. jakimi posługujemy się w książce. A. szereg bardzo istotnych problemów psychologicznych do tej pory pozostaje nierozwiązanych. Str. Inc.). . przy czym główny nacisk położony został nie na to. The bisected brain. inc.. . Further analysis of the hipocampal amnesic syndrome: 14 year follow-up study of H. Milne. ukazać procesów myślowych człowieka w całej ich złożoności i precyzji. Uwagi dla Czytelnika ZRODŁA CYTATÓW Str.I. Milgram. A-3 i A-6 i tabela A-3 Rys. Ltd. Renewal © 1955 by A. Neuropsychologica. Gazzaniga. W szczególności zajmiemy się budową połączeń nerwowych będących podłożem wielu podstawowych operacji przy rozpoznawaniu obrazów. . Reprinted with permission from Pergamon Press. and H. Massachusetts. 483 Str. A-4 i A-5 motivation. Baby and child care.. i nie na to. Obszar ten ciągle jeszcze nie . 18. 67.. W pierwszych siedmiu rozdziałach książki rozpatrujemy wybrane zagadnienia związane z percepcją i wyjaśniamy. Copyright 1963 by the American Psychological Association and reproduced by permission: From S. Zresztą w fazie początkowej modele z konieczności są proste: należy pamiętać o tym. 1957. by permission of University of Nebraska Press. Cambridge. 371-378.. koncentrując się na właściwościach pamięci. nie mogą. jak również to. że nasza wiedza o fizjologicznych mechanizmach percepcji jest niewystarczająca. Rozważywszy kilka problemów teoretycznych. przejdziemy następnie do szczegółowej analizy niektórych rzeczywistych mechanizmów fizjologicznych. Książka ta wprowadza Czytelnika w metody badania czynności psychicznych człowieka. problem ten omawiamy w rozdziałach 8-11. Po prześledzeniu głównych właściwości połączeń nerwowych.. Some conditions of obedience and disobedience to authority. M. Journal ofAbnormal andSocialPsychology. 1968. Meredith Corporation. Spock.

Literatura naukowa stanowi podstawę danej dziedziny nauki. którzy pragną poznać dane zagadnienie bardziej szczegółowo. Wychodząc z tego punktu widzenia. w jaki stany chemiczne i biologiczne ciała. Informacje o tym. W Dodatku A przedstawiony jest skrótowo problem pomiaru w psychologii. Wprowadzamy ją zarówno w tekście. Ostatnia część książki (rozdziały 12-17) poświęcona jest analizie procesów poznawczych. W rozdziałach 14-16 poddajemy analizie czynności intelektualne dorosłego człowieka. W Dodatku B przedstawione są zagadnienia dotyczące podejmowania decyzji. które w toku naszych studiów nad danym tematem wydały się nam interesujące.spenetrowany. rzadko był badany. poczynając od jego narodzin. stanowiącym przewodnik dla tych czytelników. uzupełniające go Dodatki przynoszą obszerny materiał dotyczący technik. Czyniąc to wracamy do pewnych kwestii podnoszonych w rozdziałach 1 i 3. a kończąc na okresie dojrzewania. zwrócono także uwagę na procedury oceniania wprowadzając pewne proste zadania. poszukujemy sposobu.667). Podane tam źródła mogą prowadzić do bardziej specyficznych (i zwykle trudniejszych) lektur. regulują emocje i zachowanie człowieka. . zawiera on również wprowadzenie w ważną technikę tzw. W rozdziale ostatnim rozpatrujemy zagadnienia dotyczące motywacji i emocji. charakterystyk funkcjonowania. Rozdział 13 dotyczy mechanizmów uczenia się oraz stadiów rozwoju inteligencji dziecka. Wychodząc od prototypowego modelu systemu motywacji. przy czym szczególnie zajmujemy się analizą rozwiązywania problemów i procesami decyzyjnymi oraz społecznym kontekstem decyzji podejmowanych przez ludzi. a poznanie tej dziedziny jest niezbędne do zrozumienia wyższych czynności psychicznych człowieka. Rozdziały 1-17 składają się na pełny tekst książki. współdziałając z procesami poznawczymi. wyjaśniamy rozwój mowy dziecka. choć nie mają one bezpośredniego związku z materiałem prezentowanym w danym rozdziale. W następnych rozdziałach prezentowany model pamięci zajmuje główne miejsce. 671. Często cytujemy prace. jak szukać dodatkowych pozycji. podajemy w paragrafie „Wskazówki bibliograficzne" (s. Porozumiewanie się ludzi między sobą wydaje się podstawowym warunkiem powstania języka u człowieka. Pełną informację bibliograficzną o każdej cytowanej pozycji zawiera „Bibliografia" zamieszczona na s. W rozdziale 12 staramy się przedstawić badania nad językiem jako środkiem komunikowania się ludzi. jak i w spisie bibliografii na końcu książki.

w systemie połączeń nerwowych. Biorąc ołówek do ręki. ani nad tym. aby móc nim się posługiwać. nie zastanawia się w sposób świadomy ani nad tym. w czasie czytania znaków drukarskich zapełniających stronicę tekstu szybko i bez widocznego wysiłku przekładamy w myśli symbole wzrokowe na sensowne zdania. Po dojściu do brzegu chodnika. Widzenie skórne" Dopasowywanie do wzorca Dopasowywanie do wzorca to najprostszy z możliwych sposobów klasyfikacji i rozpoznawania obrazów. aby nadać im dopiero określony sens. biorących udział w spostrzeganiu. W jaki sposób sygnały płynące z zewnątrz i oddziałujące na narządy zmysłowe przekształcają się w mające sens doznania sensoryczne? Zwykle rozpoznajemy otaczające nas przedmioty i zdarzenia na pozór tak łatwo i szybko. Dla naszych potrzeb można przyjąć. Rozpoznawanie dokonuje się w drodze dopasowywania sygnału płynącego z zewnątrz do wzorca wewnętrznego. jakie mają w tym zakresie narządy percepcyjne najbardziej prymitywnych organizmów zwierzęcych. Podobnie mowę ludzką odbieramy od razu jako sensowne słowa.. który lepiej od innych odpowiada sygnałowi. iż nasuwa się przypuszczenie. idąc ulicą. podlegającego rozpoznaniu. Człowiek. jak należy kierować ruchami ręki i dłoni. Doświadczenia inżynierów wskazują jednak. Spostrzeganie INTERPRETACJA PRZEKAZÓW SENSORYCZNYCH Dopasowywanie do wzorca ROZPOZNAWANIE OBRAZÓW Organizowanie niepełnych obrazów Obrazy konkurencyjne Obrazy pozbawione znaczenia Naginanie danych sensorycznych do przyjętej interpretacji ZNACZENIE REGUŁ Spostrzeganie przestrzeni Znaczenie kontekstu Niemożliwe organizacje figur ORGANIZOWANIE INFORMACJI SŁUCHOWEJ Celem naszym jest zrozumienie mechanizmów spostrzegania. a niejako mieszaninę dźwięków. oraz na zorientowaniu się na tyle. ani też nad tym.1. Jeżeli z lewej strony rozlegnie się dźwięk. Popatrzmy. Zaczniemy od zbadania. które byłyby zdolne do rozpoznawania symboli i dźwięków występujących w otaczającym nas środowisku. prowadzi do zidentyfikowania tego ostatniego. że pogląd taki daleko odbiega od prawdy. to z tej strony słyszy go. Odnalezienie wzorca. że zadanie polega na rozpoznawaniu liter alfabetu. dlaczego zadanie to jest aż tak trudne. Załóżmy. konieczna jest określona reprezentacja-wzorzec-dla każdego obrazu. Aby móc posługiwać się tą metodą. Efekty następcze barwy Wyjaśnienie efektów następczych Adaptacja do barwy uzależniona od kierunku SPOSTRZEGANIE BEZ WYODRĘBNIANIA CECH . szybko i bez wysiłku poznaje otaczające go przedmioty. w odpowiedniej chwili wstępuje nań lub schodzi zeń. Zadanie to polega na ujawnieniu procesów psychologicznych. Nie skonstruowano takich maszyn. ANALIZA CECH Zatrzymywanie obrazu Efekty następcze Efekty następcze mchu JAK UZYSKAĆ EFEKTY NASTĘPCZE RUCHU? INTERPRETACJA PRZEKAZÓW SENSORYCZNYCH Zajmując się spostrzeganiem zaczniemy od analizy rozpoznawania układów bodźcowych. na ile jest to możliwe. że . jak działa taki system przy odbieraniu sygnałów wzrokowych. jakie cechy odróżniają ołówek od innych przedmiotów. Na przykład. Problemów jest tu wiele. które należy jakoś uporządkować. Wielokrotnie ponawiane próby skonstruowania maszyn zdolnych do rozpoznawania obrazów dały rezultaty znacznie odbiegające od możliwości. jak należy umieścić ołówek w ręku. że związane z rozpoznawaniem operacje również są proste i bezpośrednie. aby go uchwycić.

1-3). Działanie tych receptorów omówimy później.. czy obraz przedstawiony jest . Jest rzeczą oczywistą. Taki możliwy wzorzec dla A przedstawiony jest na rysunku 1-2'. .do góry nogami" czy też nie.obraz prezentowanej litery pada na wewnętrzną powierzchnię oka. specyficznie przystosowanych do wykrywania wystąpień litery A. otrzymalibyśmy wzorzec komórek receptorycznych. Podczas prezentacji litery A na siatkówce oka ulega pobudzeniu układ receptorów (rys. 1 -4). Czynimy to dla wygody i ułatwienia wykładu. Inny zespół receptorów stanowi wzorzec dla litery L (rys. że pobudza tylko ów określony zbiór receptorów. jak muszą być one ze sobą połączone. że zasada połączeń międzyreceptorycznych nie zmienia się w zależności od tego. że soczewka oka odwraca obraz. na jej siatkówkę. 1-1). Jeżeli układ świateł rozkłada się na siatkówce tak. teraz zajmiemy się tym. w 1 Na przedstawionych tu rysunkach pomijamy fakt. Siatkówka składa się z wielu setek tysięcy światłoczułych komórek nerwowych. Gdybyśmy połączyli wszystkie te pobudzone receptory zjedna komórką detekcyj- „Tak" RYSUNEK 1-3 ną. aby rozpoznawanie liter alfabetu było możliwe. zwanych receptorami. jeszcze inny dla litery N. „detektor litery A" zaczyna intensywnie reagować (rys.

W tym celu zanim rozpocznie się proces rozpoznawania litery obraca się ją tak. zbstają sprowadzone do wcześniej . przewidziawszy wszystkie możliwe warianty wielkości oraz wszystkie możliwe nachylenia liter (rys. jeżeli litera będzie lekko pochylona albo rozmiary jej okażą się trochę mniejsze (lub większe) od wzorcowych. odpada konieczność żmudnego kolejnego sprawdzania wszystkich istniejących wzorców w poszukiwaniu najbardziej odpowiedniego. l-5b. co zajdzie. aby jej dłuższa oś znalazła się w położeniu pionowym. który reaguje na dany układ silniej niż inne. 1-6). Wiele programów dla maszyn liczących i urządzeń posługujących się techniką porównywania z wzorcem w celu rozpoznania układów sygnałów przewiduje wcześniejsze przekształcenie tych sygnałów. Można np. jeżeli nie zawiera odpowiedniego wzorca dla danego obrazu. Następnie za pomocą skalowania rozmiary jej. Przedstawiony tu system rozpoznawania okazuje się mało przydatny. Wystarczy spojrzeć na rysunki l-5a. właściwy wzorzec. Pobudzeniu ulegająjednocześnie wszystkie możliwe wzorce i ten z nich. Zauważmy. Można jednak znaleźć różne sposoby udoskonalenia rozpatrywanego schematu rozpoznawania przez porównywanie z wzorcem. to poszukiwany. że schemat ten ma jedną specyficzną właściwość: układ napływających sygnałów dopasowywany jest do wszystkich możliwych wzorców równocześnie. Jednakże ten prosty schemat nie nadaje się zbytnio jako model rozpoznawania obrazów przez człowieka.PORÓWNYWANIE POŁOŻENIA Z WZORCEM „Nie" RYSUNEK l-5a RYSUNEK l-5c RYSUNEK \-5b ten sposób można zbudować wzorzec dla rozpoznawania dowolnego obrazu. zwiększyć ilość wzorców. l-5c. Takie dopasowywanie do wzorca można przyjąć za najprostszy schemat rozpoznawania obrazów. Inny sposób podejścia wymaga wcześniejszego procesu przekształcania liter na jakiś standardowy format zanim nastąpi proces porównywania z wzorcem. aby zrozumieć.

bardziej pewnym i elastycznym systemie niż porównywanie z wzorcem. Zwróćcie uwagę na kształty cyfr (rys. jeżeli zastosujemy specjalne tricki: po pierwsze. 1-8). aby zobaczyć. w przeciwnym bowiem razie urządzenie odczytujące czeki myliłoby się. Wydaje się mało prawdopodobne. Wszystkie te zjawiska są ważne dla nas. Z tego też względu zaczniemy od prześledzenia kilku zjawisk z dziedziny spostrzegania w celu poznania podstawowych zasad. W dodatku schemat porównywania z wzorcem nie przewiduje rozpoznawania nowych wariantów układów. Proces interpretacji możemy uczynić w pełni świadomym. kształt każdej z cyfr był narzucony jednoznacznie. lub są wynikiem braku czasu na interpretację przedstawionego mu obrazu. jaki wpływ na proces interpretacji wywiera uprzednie doświadczenie. aby rozpoznawanie obrazów przez człowieka posługiwało się tym mechanizmem. pozwała na rozpoznanie danej cyfry i w ten sposób również całego kodu bankowego. usuwając pewne elementy obrazu czynimy jego interpretację trudną (jeśli nie niemożliwą). 1-7). jak są interpretowane informacje sensoryczne. Trudno zdecydować. Jakie są zatem alternatywy? Należy najpier>v prześledzić zjawiska spostrzegania. rozmiar. a to dlatego. 1-8).Calitornia 92037 SOUTHERN CALIFORNIA FIRST NATIONAL BANK RYSUNEK 1-8 . Nie zawsze widzimy i słyszymy to. Zaczniemy przede wszystkim od zbadania. z jakimi styka się człowiek. Czasem błędy te polegają na złudzeniach. ROZPOZNAWANIE OBRAZÓW Nieprzydatna okazała się analiza za pomocą porównywania z wzorcem. System spostrzegania popełnia często omyłki. System elektroniczny. jeżeli wszystko przebiega sprawnie. Po trzecie. Otaczające nas przedmioty nie zawsze wydają się nam takimi. jakimi są w rzeczywistości. ale wówczas każdy nowy przypadek należałoby rozpatrywać oddzielnie. Wynika z tego jasno. wystarczy prosta logika. po której system spostrzegania musi przyjść do siebie.RYSUNEK 1-6 możliwych cyfr. RYSUNEK 1-7 ustalonych wielkości. kiedy indziej powstają w efekcie długotrwałej stymulacji. Maszyna „czyta" cyfry prześwietlając kopertę. Ale w momencie. to znaczy odbiera ona rozkład światła w wyznaczonym polu. jakie udało się z nich wyprowadzić. Podczas opracowywania metod prezentacji cyfr cały wysiłek skierowano na to. kiedy odkrywamy błędy. dla których nie ma wzorców. Można by sobie w zasadzie z tymi trudnościami poradzić. od czego zacząć poszukiwania. ich analiza może być bardzo pomocna. żeby układ. stwarza olbrzymie trudności dla tego schematu. co w istocie zachodzi. Wielka różnorodność obrazów. aby się o tym przekonać. pokażemy obrazy pozbawione znaczenia. stworzymy możliwość konkurencyjnej organizacji obrazu przez dostarczenie kilku sprzecznych interpretacji tego samego obrazu. zawierający wzorcowe rozkłady odbicia światła. „klatki" dla cyfr wyraźnie zaznaczono. odpowiadające każdej z dziesięciu LAJOLLASHORES OFFICE 2256Avenida De La Playa. aby były one najmniej podobne do siebie. Najprostszy przykład praktycznego wykorzystania systemu porównywania z wzorcem (który zresztą dość wyraźnie pokazuje pewne słabości tego systemu)-to sortowanie czeków bankowych. które mogą być odczytane zarówno przez człowieka. Po drugie. ponieważ często mechanizmy tego czy innego systemu najlepiej daje się odsłonić w wyniku analizy jego błędów i zaburzeń. co uczyniłoby system nadzwyczaj złożonym i mało elastycznym. A człowiek potrafi to robić. jak i przez bankowy komputer. I dopiero wówczas tak przekształcony sygnał jest porównywany ze standardowym zbiorem wzorców (rys. Nie ma potrzeby przeprowadzania dodatkowych eksperymentów.Ls Jolla. że zdolność człowieka do rozpoznawania obrazów oparta jest na jakimś innym. ale zarazem najbardziej zawodna metoda rozpoznawania. Porównywanie z wzorcem to najprostsza. Na dole każdego czeku numer seryjny i numer konta wydrukowane są specjalnymi czcionkami (rys.

a drugi do spostrzegania powiększonego popiersia. Tak więc wiedza na temat tego. Tytuł obrazu: „Targ niewolników wraz ze znikającym popiersiem Waltera"dostarcza wskazówek dla alternatywnych interpretacji przedstawionej sceny. łatwiej jest to odnaleźć. musimy zwolnić przebieg tego procesu. Jeden sposób takiego zwolnienia polega na ograniczeniu dostępnej informacji wzrokowej. ponieważ istnieje wiele sensownych sposobów jego interpretowania. możemy też prześledzić procesy organizowania obrazu. jakie to skomplikowane zadanie. to wystarczy raz zobaczyć psa i już trudno go nie dostrzec. dwa różne sposoby równocześnie. ich połączone ramionami sylwetki w jego nos. Cleveland. W tym wypadku jeden sposób organizowania informacji prowadzi do spostrzegania małych figurek ludzkich. Ale przy innej organizacji percepcyjnej obrazu twarze mniszek -zamieniają się w oczy Woltera. Za zgodą fotografa Muzeum Sabadora Dali. Sahador Dali „Targ niewolników wraz ze znikającym popiersiem Waltera.Organizowanie niepełnych obrazów Zazwyczaj interpretacja przekazów sensorycznych przebiega tak szybko i automatycznie. przyspiesza cały proces interpretacji: kiedy wiemy. zachodzące podczas interpretowania obrazu wzrokowego. Obrazy konkurencyjne Obraz może okazać się dwuznaczny wskutek braku istotnej informacji lub też nadmiaru nieistotnych danych. że rzadko zdajemy sobie sprawę. 1-10). Ilustruje to praca artysty Salvadora Dali (rys. Może on też być dwuznaczny. a białe części ich ubioru w talii . C.dalmatyńczyka (z głową skierowaną na lewo). Do pewnego stopnia . RYSUNEK 1-9. W takich warunkach trudno jest interpretować obraz na RYSUNEK 1-10. W samym centrum obrazu stoją dwie małe zakonnice dotykając się ramionami. Obserwując rysunek 1-9. R. Za zgodą autora. James (fotograf). co przedstawia obraz. Kolekcja: Mr i Mrs Reynolds Morse. Ohio. Kiedy dodamy informację. W celu ujawnienia uwikłanych tu mechanizmów.w jego podbródek. że można na nim zobaczyć psa . czego szukamy.

przenosząc uwagę z jednego instrumentu na drugi. Uczymy się śledzić układ melodii. a potem przełączamy się na inny instrument. 1956. że w tym wypadku kompozytor (Telemann) dokładnie oddziela dwa tematy. Być może trzeba będzie dziesięć razy przesłuchać ten sam kawałek. Yictor Vasare/y. Tu. kolejne następowanie po sobie tonów wysokich i niskich może być odebrane jako dwa oddzielne ciągi dźwięków -dwa różne tematy muzyczne. Słuchacz może zgodnie z własnym wyborem śledzić jeden temat lub drugi. Obrazy pozbawione znaczenia Czy nasza zdolność organizowania i wyodrębniania określonych komponentów obrazu wzrokowego jest w pełni niezależna od umiejętności tworzenia znanych spostrzeżeń? Wcale nie.te dwa sposoby organizowania informacji wzrokowej wzajemnie się wykluczają: trudno spostrzegać oba obrazy jednocześnie. Bogactwo i różnorodność możliwych organizacji percepcyjnych pojawi się stopniowo. Źródło: Vasarely V. przysłuchując się wysokim tonom. Spróbujcie wsłuchać się w muzykę trudniejszą Bacha czy Strawińskiego lub nawet dobry jazz czy rock. Editions du Griffan. s: 120. W takim wypadku grający przechodzi na przemian od tonów wysokich do niskich. łatwiej to znajdujemy. Zauważcie. Niektóre kompozycje napisane są tak.se. a wszystkie pozostałe dźwięki spostrzegane są jako tło czy akompaniament.Suis. RYSUNEK 1-12. a słuchacz. Temat wyodrębniony w danej chwili staje się figurą. Słuchając jakiegoś utworu ponownie. odkrywamy w nim nowe tematy. rozmowa ta staje się figurą. wiedząc. wszystko pozostałe tworzy tło. wszystkie pozostałe schodzą na dalszy plan. Słyszymy kontrabas i przez chwilę tylko go słyszymy. Bogactwo odbioru muzyki w dużej mierze uzależnione jest od organizacji percepcyjnej. a wszystkie pozostałe dźwięki stają się tłem. spostrzega jedną melodię. Klasyczna maksyma kompozycji ciekawej struktury graficznej wymaga wprowadzenia punktu ogniskowania uwagi poprzez zaburzenie powtarzającego się układu. zmuszając wykonawcę przez cały czas do przechodzenia od jednego do drugiego. a przysłuchując się niskim tonom-inną. że słuchacz wybierze jeden jako główny. Efekt ten występuje szczególnie wyraźnie na dużym i gwarnym przyjęciu. podobnie jak przy spostrzeganiu wzrokowym. Wiązki elementów o podobnym kształcie albo też przerwy w powtarzającym się układzie jawią się nam jako figury. jeżeli wiemy czego szukać. przedstawiony na rysunku 1-11. Kompozytorzy często podają dwa różne tematy równocześnie. iż w dźwięku jednego instrumentu grającego solo można równocześnie usłyszeć dwa różne tematy. który przyciąga jego uwagę. „Tlinko". które mają wyróżniające się cechy. Kiedy jedna z wielu rozmów prowadzonych obok nas zostaje wyodrębniona. Za każdym razem. Seuchdtel. Słuchając orkiestry. . które RYSUNEK 1-11 Przykładem podobnej kompozycji jest fragment solówki dla fletu. trudno mu będzie potem go uniknąć. wybieramy sobie temat i śledzimy go. i tak zdarza się wiele razy. zanim określony układ pojawi się wyraźnie i jasno. lecz kiedy słuchacz odkryje określony sposób organizacji percepcyjnej dzieła muzycznego. Organizowanie naszych spostrzeżeń w figurę i tło jest znane w muzyce. Wielu malarzy współczesnych-to mistrzowie w odkrywaniu różnorodnych kompozycji. wyodrębniamy jako jednostki takie ugrupowania. Wypróbujcie różne sposoby wsłuchiwania się w muzykę. kiedy w świadomości pojawia się wyraźnie nowa rozmowa. gdzie możliwe jest przerzucanie uwagi z jednej rozmowy na inną. staje się „figurą". ORGANIZOWANIE INFORMACJI SŁUCHOWEJ Tendencja do wybiórczego wyodrębniania i organizowania danych dostarczanych przez system sensoryczny to jedna z podstawowych cech wszystkich doznań spostrzeżeniowych. Interpretując przekaz wzrokowy. Ten temat.

Kolekcja: Muzeum Sztuki Współczesnej. Ale jakaś struktura obrazu zawsze występuje i to nawet wówczas. 22"5.niestała. 45°. zasady organizacji percepcyjnej działają niezależnie od tego. gdy artysta świadomie starał się uniknąć standardowej formy organizacji obrazu. raz inną formę. przy czym jeden z tych układów występuje zawsze. można wykorzystać jako ciekawe przykłady zależności między figurą a tłem. czy przedmiot ma jakieś znaczenie i czy jest on nam znany. „Screen Painting: 0°. Obraz może być sensowny lub bez sensu. Paris. Organizacja ich jest WT&JOT* V8W RYSUNEK 1-14. Strukturę tę wnosi sam widz. Po pierwsze. Rysunki 1-12 i 1-13 przedstawiają próbki ich prac. Winlona. 1962. ' V T ł* T T • ™ ~ • r?mTTf •••••••• mtfTf JW9X RYSUNEK 1-13. Uważnie przyjrzyjcie się tym obrazom. 48x48 cali. prostokątnych rurek lub jako układ dużych przesuwających się trójkątów. Za zgodą Mr Darida M. . Jak odbieracie te obrazy? Na co patrzycie? Z jakiego powodu na niektórych obrazach tego typu organizacja pola bezustannie się zmienia? Obrazy te pozwalają nam wykryć bardzo istotne sprawy. Francois Morellet. znany lub obcy-proces spostrzegania wzrokowego zawsze nadaje mu jakąś organizację. „Tremor". 67°5". Brickn Rilev. Za zgodą artysty. Wyjątkowo interesujący jest obraz „Tremor "(rys. że jest on odbierany jako zbiór długich poziomych to znów pionowych. przyjmuje raz taką. zapobiec organizacji informacji. trudno jest. Po drugie. a to dlatego. a czasem wręcz niemożliwie. 1-14).

Kiedy przedmiot spostrzegany jest jako leżący. złóżcie i ustawcie tak.Naginanie danych sensorycznych do przyjętej interpretacji Inne ważne aspekty organizacji informacji wzrokowej można przedstawić na przykładzie złudzeń. rozmieszczenie jego konturów i cieni wydaje się nieco inne niż powinno być (dzięki czemu przedmiot wydaje się lekko świecący). jakie system spostrzegania przy tym popełnia. Następnie popatrzcie rtań jednym okiem. W ten sposób udaje się często poznać lepiej szczegóły operacji systemu spostrzegania niż byłoby to możliwe w normalnych warunkach. Istnieją dwa różne sposoby organizacji obrazu tej figury. odsłonić pewne ukryte właściwości tego systemu. Zanim odłożycie ten kawałek kartonu. Kiedy obserwator porusza głową. jak na rysunku 1-17. Układ stymulacji podobnego typu pojawia się podczas obserwacji sceny. I chociaż dobrze wiemy. Punkt fiksacji wzroku nazwiemy punktem O. to wydaje mu się. Początkowo przedmiot wygląda tak. zgodność orientacji pionowej ze wskazówkami paralaksy ruchowej możliwa jest tylko w takim wypadku. której poszczególne części znajdują się w różnej głębi. że przedmiot sporządzony jest z jakiegoś elastycznego materiału. a oko znajdowało się nieco wyżej od linii zgięcia. Spójrzmy na rysunek 1-15. Aby uzyskać omawiany efekt. że' używamy ciągle jednego oka). Kiedy dostrzeżecie przedmiot w pionie (rys. jak to widać na rysunku 1-16. że przedmiot obserwowany nie może się tak zachowywać. tak aby oko i linia kartonu znalazły się na jednej płaszczyźnie. 1-16) albo „stojący" (rys. dane sensoryczne zmuszają nas do spostrzegania go właśnie w ten sposób. Kiedy przedmiot spostrzegany jest jako stojący. A zachodzi to dzięki temu. Kiedy przedmiot widoczny jest w jego prawidłowej orientacji przestrzennej. Przedstawia on figurę. którą można spostrzegać jako przedmiot „leżący" (rys. 1-17). Wszystkie dane sensoryczne służą do konstruowania spójnej interpretacji świata widzialnego. Zwróćcie uwagę na zmiany kształtu przedmiotu przy ruchach głowy. Złudzenie warte jest tego. że przy obrotach głowy obraz najbliższego punktu zgięcia przemieszcza się na siatkówce oka szybciej niż obraz bardziej oddalonego punktu. jednak po dłuższym wpatrywaniu się weń karton nagle podnosi się i wygląda tak. 1-17). musimy zdobyć się na chwilę koncentracji oraz cierpliwości. jak to przedstawia rysunek 1-18. nie ograniczając się jedynie do przeczytania opisanego tu zjawiska. żeby wprowadzając na wejście systemu wzrokowego wieloznaczną informację sensoryczną i poddając analizie błędy. spróbujcie przeprowadzić jeszcze jedno Złudzenia te najlepiej sprawdzić samemu. wszystkie punkty zgięcia wydają się jednakowo oddalone. zjawisko to nazywamy paralaksą ruchową. gdy sam przedmiot wygina się i skręca. ponieważ wygina się jakby był z gumy. lekko poruszcie głową w przód i w tył (pamiętając o tym. to wskazówki związane z paralaksą ruchową zbiegają się z rzeczywistym ruchem przedmiotu. 2 RYSUNEK 1-15 RYSUNEK 1-16 RYSUNEK 1-17 RYSUNEK 1-18 . Istota wywołania złudzenia polega na tym. Ale jeżeli przedmiot spostrzegany jest jako „stojący". Przygotujcie kawałek twardego kartonu2. wszelkie informacje dotyczące głębi pasują do siebie.

dwie najednej prostej K . że najważniejszych informacji dotyczących zasłaniania jednych brył przez drugie dostarcza analiza przecięć.Wierzchołek. zwróćcie szczególną uwagę na zmianę pozornej jasności tej strony przedmiotu. próbował ustalić zasady. Przy przecięciach w kształcie widełek wszystkie trzy powierzchnie: d.doświadczenie. będąc specjalistą od maszyn liczących. należy rozpatrzyć poszczególne linie i kąty. że obraz można rozczłonkować za pomocą różnorodnych metod. to powierzchnie lewa a i prawa b. z jakiej informacji korzystamy. należą do różnych ciał. a powierzchnią do drugiego. gdzie dwa wierzchołki leżą na tej samej prostej co środek. w których przecinają się kontury (rys. na której znajduje się środek.Trzy linie zbieżne. gdzie dwa wierzchołki tworzą linię prostą. Źródło: Guzman (1969). e. że powierzchnie 20 i 18 albo też (trudniejszy przykład) powierzchnie 3 i 29 należą do jednej bryły? Aby rozwiązać to zadanie. a dwa pozostałe po jednej stronie tej prostej X . a dwa pozostałe rozmieszczone są po obu jej stronach Iglica . częściowo zasłaniających się wzajemnie. która znajduje się w cieniu. Źródło: Guzman (1969). mówiącą o konieczności interpretowania danych sensorycznych. to znaczy tych miejsc. Skrzyżowaniewieloramienne . f mogą należeć do tego samego ciała.Trzy linie schodzą się w jednym punkcie. Autor ten. 1-20). przy czym wierzchołek przecięcia znajduje się w górze RYSUNEK 1-19.Przecięcie. Jeżeli przecięcie ma na przykład kształt litery L. Przykład ten zapożyczyliśmy z pracy Guzmana (1969). Czy możecie wyjaśnić te różnice jasności? ZNACZENIE REGUŁ Przytoczone w tekście przykłady ilustrują ogólną tezę teoretyczną. jak poszczególne powierzchnie brył współgrają w tworzeniu figur percepcyjnych? Skąd wiadomo. Pytanie dotyczy tego. Strzałka zazwyczaj wyznacza przynależność trzech powierzchni do dwu różnych ciał: powierzchni /iii do jednego. według wszelkiego prawdopodobieństwa.Przecięcie. Okazuje się jednak.Trzy przecinające się linie tworzą kąty mniejsze od 180° Strzałka . Guzman przeanalizował szereg zadań tego typu i wywnioskował. . wyodrębnione z całego obrazu. przy czym jeden z kątów jest większy od 180° T . L . za pomocą których maszyna licząca mogłaby rozwiązywać podobne zadanie. Ustawcie przedmiot w ten sposób. nie tworzące żadnego z omówionych typów RYSUNEK 1-20.przecięcie utworzone przez cztery lub więcej linii. Spostrzegamy go od razu jako zbiór trójwymiarowych ciał. Kiedy nastąpi iluzoryczna zmiana poiożenia przedmiotu z pozycji poziomej w pionową.utworzona przez cztery lub więcej linii. aby jedna jego strona była silnie oświetlona. w którym dwie linie się spotykają Widełki . Jakie reguły rządzą procesem interpretacji? Spójrzcie na lysunek 1-19. aby zadecydować.

kiedy występuje sprzeczność między cechami specyficznymi a całościową interpretacją danego przedmiotu. u stanowi tło. stanowią one dostateczne wskazówki. Uzupełniająca informacja. Z tym podwójnym procesem . ta dwoistość procesu spostrzegania zaznacza się wyraźnie nie tylko w toku analizy prostych brył. a jeżeli są.specyficzną informację o obrazie. drugie . Odległe przedmioty widziane są pod mniejszym kątem aniżeli przedmioty tej samej wielkości. jakiej dostarczają widełki. że powierzchnie k i / należą do jednego ciała. RYSUNEK 1-22. Dlatego też po odkryciu przecięcia typu T należy sprawdzić. p. które rozpościera się z tyłu ciała m. jakiej dostarcza analiza przecinających się linii.interpretację znaczenia przekazywanego przez przecięcia tych linii. Spostrzeganie przestrzeni Zazwyczaj spostrzegamy przestrzeń jako trójwymiarową.. . że jeden przedmiot umieszczony jest przed drugim w taki sposób. wynikające zeń spostrzeżenie ujawni ją w pełni. Za zgodą Instytutu Sztuki w Minneapolis. Renę Magritte. ale i w tych przypadkach. podobnie jak p i s. .spotykamy się ciągle podczas badania procesu spostrzegania. i że o i r stanowią tę samą powierzchnię. że powierzchnie u i p są powiązane ze sobą. leżące bliżej nas.wyodrębnienia cech oraz ich interpretacją w kontekście całości . to jak one łączą się z pierwszym? Na rysunku 1-21 widoczne są dwa przecięcia typu T. czy w pobliżu nie ma innych przecięć tego typu. W przytoczonym tu przykładzie niewątpliwie wykorzystuje się dwa różne źródła informacji: pierwsze . Co więcej.RYSUNEK 1-21 W Widełki Dwa przecięcia typu T Szczególnie ważnych wskazówek dla ostatecznej rekonstrukcji obrazu dostarcza przecięcie typu T.Spacery Euklidesa". r. podobnie jak powierzchnie s i r. a świadcząca o przynależności r. Takie przecięcie często oznacza. s i z-drugim. natomiast o.y i z do jednego ciała. pozwala na jednoznaczną interpretację całej figury: £7—jest jednym ciałem. . W taki to sposób informacja zawarta w cechach samego obrazu łączy się tu z interpretacją struktur widzianych całościowo. kiedy taka sprzeczność się wyłoni.

. Na obrazie Jeffreya Steele'a (rys. Zdolność widzenia głębi nie zależy od stopnia znajomości przedmiotu obserwacji. rozmieszczone w równych odstępach w przestrzeni. We wszystkich przypadkach. I oto ta sama informacja wzrokowa może być interpretowana zupełnie inaczej. Jego brzegi nie wydają się równoległe. Anthony Samuel Za RYSUNEK 1-24. Jeżeli uważnie przestudiujecie geometrię rysunku.. zawierających zbiegające się linie lub krawędzie. Jeżeli zaczynając od środka przenosimy wzrok w prawo i pojawia się wrażenie cofania się w głąb. Lewy stożek wyraźnie jest ustawiony pionowo. Oba stożki nakreślone są. Przypatrzcie się układowi na rysunku 1-24. 1-22). Spróbujemy rozpatrzyć szereg reguł wykorzystywanych prawdopodobnie przez aparat wzrokowy do tego celu i wyjaśnimy zasady ich działania przy powstawaniu niektórych znanych zjawisk. Stożek z prawej strony. albo też przedmiot trójwymiarowy. 2 1 J ^y^e(c. Źródło: Carraher i Thitrston (1968). . niemal identycznie. Poziome kontury. widziany pod pewnym kątem-i wówczas linie w rzeczywistości mogą być równoległe. ale przedstawiają dwie różne rzeczy. Może to być albo przedmiot dwuwymiarowy. . jak widać. . kiedy mamy do czynienia z układem obrazów wzrokowych. możliwe są dwa podejścia interpretacyjne. które spostrzega. a pozorne ich schodzenie się-to rezultat odległości. Rozpatrzmy dwie stożkowate figury na obrazie Magritte'a (rys. to jest tak dlatego. aby był przystosowany do tworzenia trójwymiarowej reprezentacji tych obrazów.. i w tym przypadku linie istotnie zbiegają się. to możecie się przekonać. jest rzeczą naturalną. na podstawie analizy wszystkich dostępnych informacji. Kolekcja:Ho. że odstępy między liniami stopniowo się zmniejszają. że ma on tak ukształtowany w procesie ewolucji aparat wzrokowy. rzutowane są na siatkówkę w coraz mniejszych odstępach. Linie równoległe zdają się stykać w oddali. że gradient zmniejszania się tych odstępów daje wystarczająco dokładną informację o kątach i o S . Ponieważ człowiek żyje i porusza się w świecie trójwymiarowym. ustawiony frontalnie. mający te same rozmiary. przedstawia ulicę oddalającą się w stosunku do obserwatora.Zmienia się struktura powierzchni widzianej z różnych odległości i pod różnymi kątami.Eksperyment barokoWy:FredMaddoX". Jego brzegi wydają się równoległe. 1-23) złudzenie głębi tworzy się dzięki umiejętnemu wykorzystaniu perspektywy przy niekończących się powtórzeniach danego układu. Wybór jednego z możliwych sposobów interpretacji dokonuje się.

Źródło: Gibson (1950). RYSUNEK 1-27 RYSUNEK 1-28 .RYSUNEK 1-25 WIDZIANY OBRAZ Z boku WIDZIANA SYTUACJA Z góry RYSUNEK 1-26.

Źródło: M. RYSUNEK 1-32. C. Escher „Cube with Magie Rlbhons". Kolekcja: Hags Gemeentemuseum . RYSUNEK 1-30. które widzi przedstawione są w postaci gładkiej powierzchni z naniesionymi na nią odstępach liniami.RYSUNEK 1-29 RYSUNEK 1-31. Na rysunku 1-25 gradienty różnych linii. odległościach. nachylenia. Źródło: Penrose i Penrose (1958). w równych patrzącego. przy czym powierzchnia nachylona jest w kierunku od Gradient odstępów linii pozwala obserwatorowi bezbłędnie ocenić kąt obserwator. . Źródło: Penrose i Penrose (1958).The Hague.

Jeżeli przedmiot ten jest nachylony lub obraca się w przestrzeni. równocześnie robi wrażenie większej. ale także zmniejszenie długości linii w rzucie. 79. Inny sposób pozwalający ujawnić nasze wysiłki umiejscowienia przedmiotów w trzech wymiarach polega na zbudowaniu figur. uzyskujemy informację o odległości. to obserwator widzi. wywołuje to nie tylko zgęszczenie linii w dalszych partiach obrazu na siatkówce (w rzeczywistości linie te rozmieszczone są równomiernie). 57). „Structural Constellations". Za zgodą artysty. Należy jednak pamiętać. że fragmenty te niezupełnie pasują do siebie. jeżeli jednak uzupełni się te informacje dodatkową informacją o głębi. Interpretując oddalenie się od kąta prostego jako informację o głębi. Jeżeli przedmiot prostokątny jest oglądany na wprost. to te same przecięcia odbierane są zupełnie inaczej. ponieważ w przedstawionym przypadku ten sam gradient odstępów może być obserwowany z dowolnej odległości (pod warunkiem. Rysunek ten dostarcza obserwatorowi sprzecznych informacji. 63. których części nie da się logicznie połączyć w jedną całość. sytuacja podlega dalszym ograniczeniom. że jeśli (tak jak w pokazanym przypadku) położenie brzegów płaszczyzny jest znane. 1 -26). Spróbujmy je połączyć (rys. pomimo że (a w istocie właśnie dlatego) wszystkie pionowe linie na rysunku mają jednakową długość. Znaczenie kontekstu RYSUNEK 1-33. 1-37 s. Na rysunkach 1-31. Nie trzeba wiele. nic więc dziwnego.DesnitP P Straight Lines. To dobrze znane nam zjawisko.Odległość nie jest jednak znana. Niemożliwe organizacje figur. jakim jest gradient odległości. w obrazie siatkówkowym kąty są rozbieżne. że jego interpretacja też jest sprzeczna (patrz również rys. różnorodne rodzaje gradientów płaszczyzny (rys. Stopień rozbieżności kątów od kąta prostego zależny jest od ukierunkowania przedmiotu w przestrzeni. 1-30). ta część przedmiotu. 1953-1958 Źródło. stanowi częste źródło licznych złudzeń wzrokowych. że obserwator nie zna rzeczywistych odstępów między poziomymi liniami). które wyglądają jak kąty i boki jakiegoś trójwymiarowego przedmiotu. że tworzące go linie przecinają się pod kątem prostym. 1-32 i 1-33 przedstawiamy jeszcze kilka figur tego typu. która wydaje się znacznie bardziej oddalona. Tak więc na rysunku 1-27 łatwo możemy stwierdzić. w zasadzie nie ma nic nienormalnego w jakimkolwiek połączeniu tych linii i kątów na rysunku. Pierwszy rodzaj takiego złudzenia przedstawia rysunek 1-24. Co otrzymaliśmy? Okazuje się. Na rysunku 1-25 płaska powierzchnia jest nachylona. Każda informacja musi być zintegrowana w jakąś spójną interpretację całego obrazu wzrokowego. aby pojawiła się informacja o głębi. że górna poprzeczka krzyża przecina linię pionową pod kątem prostym. Do tego celu nadają się np. jak na rysunku 1-28. a jednak w tym przypadku interpretacja oddzielnych części zaprzecza całości. Josef Albers. Niczego nie spostrzegamy w izolacji. Na rysunku 1-29 przedstawione są fragmenty. Trzy baryłeczki na rysunku 1-34 . s.

RYSUNEK 1-36 Dwie poziome linie na RYSUNKU 1-386 są równolegle. Źródło: Luckiesh (1965). . RYSUNEK 1-34 RYSUNEK 1-35 RYSUNEK l-38a. Źródło: Luckiesh (1965). 1-37 mają tę samą długość. Dwie linie poziome na rys. Źródło: Luckiesh (1965). Przedstawia idealne koło.RYSUNEK 1-37.

Copley. co możemy powiedzieć o samych cechach? Jaką informację wyławia układ nerwowy z sygnałów docierających poprzez narządy zmysłowe? I znowu przychodzi nam z pomocą obserwacja anomalii w spostrzeganiu. Kiedy nań patrzymy. Jak tylko pojawiło się złudzenie. gdyby receptory działały niezależnie od siebie.59 wyraźnie różnią się wymiarami. to wydaje się nam. wielkość jego obrazu odpowiednio się zmniejsza. (patrz też rozdziały 4 i 5). z wyjątkiem tego jednego. w których informacja wzrokowa może być wieloznaczna lub niepełna. jak długo interpretacja okazywała się możliwa (nawet jeżeli obraz był nieznany lub jedyny w swoim rodzaju). ale tym razem wskaźniki ruchu zostały zinterpretowane jako zupełnie nowe spostrzeżenie. jaki powinien być. tak że ani jedno. między kwadratami RYSUNEK 1-39. W badaniu działania systemu sensorycznego można wykorzystać metody rejestracji i bezpośredniego pomiaru aktywności włókien nerwowych. Zanim zajmiemy się jednak pracą układu nerwowego. „The ListeningRoom". Prześledźmy uważnie rysunek 1-40 i 1-41. a to dlatego. że kwadraty wewnętrzne mają różne odcienie szarości. Renę Magritte. co w efekcie dostarczyło nam dodatkowe wskaźniki głębi. Ale. Tak długo. artysta osiąga interesujący efekt. że w toku integracji informacji sensorycznych powstaje spójny obraz realnego świata. a nawet z rozmysłem zniekształcają prawa logicznej proporcji obrazu wzrokowego (rys. Na przykład. Kiedy patrzymy na rysunek 1-41. jak również w rozdziałach 4-7. Patrząc na rysunek 1-40 (krata Heringa). kiedy mamy do czynienia ze znanymi przedmiotami. A surrealiści w swych dziełach odkrywają. Łatwo jednak możemy zmienić istniejące stosunki wielkości między nimi: wystarczy tylko dodać informację. Jednakże ani artysta. widzimy małe szare plamki na skrzyżowaniach wszystkich białych pasów. 1-37 i 1-38). która stworzy określony kontekst (rys. Tak więc praca receptorów. Żaden z opisanych wyżej efektów nie miałby miejsca. złudzenie utrzymywało się. aby wielkość jabłka i pokoju były odbierane jako normalne. chociaż w istocie są takie same. W warunkach laboratoryjnych możemy stwarzać sytuacje. Świadomie naruszając reguły. . Te dwa rysunki ilustrują jedno z praw analizy sensorycznej: wzajemnego oddziaływania na siebie komórek nerwowych. W zwykłych warunkach wszelkie informacje stanowiące kontekst pasują do siebie. Możemy zgodzić się na to jabłko pod warunkiem. na które pada część obrazu. pomocne będzie prześledzenie pewnych bardziej ogólnych właściwości systemu wyodrębniania cech poprzez przyjrzenie się. zrobiliśmy ruch głową. okazuje się być zależna od sąsiadujących z nimi receptorów. Kolekcja William N. stosowane w fizjologii. Podobny efekt możemy zauważyć również na rysunku 1-42. ani psycholog nie ograniczają swych zainteresowań do zwykłych sytuacji życiowych. że kontekst działa nie tylko w przypadku. Zwróćcie uwagę na to. Stosunek wielkości i odległości jest dokładnie taki. Nosi on nazwę plamki żółtej (fovea). 1-35 i 1-36). 1-39). W istocie jest jedno takie miejsce na siatkówce. a każdy posyłałby po prostu własny niezależny sygnał do mózgu. że pokój jest bardzo malutki. ANALIZA CECH Poprzednie partie tego rozdziału dotyczyły interpretacji cech sensorycznych i reguł działających w toku spostrzegania. jak wpływa on na spostrzeganie. Kiedy przedmiot oddala się od obserwatora. na którym spoczywa nasz wzrok w danym momencie. w doświadczeniu ze złożonym kartonem brakowało informacji o prawdziwym położeniu przedmiotu. Ale Magritte zrobił. że obserwowaliśmy go jednym okiem przy względnie stałym położeniu głowy. co mógł. Jego rola ujawnia się nawet w bardzo prostych rysunkach linii (rys. Rezultaty tych badań zostaną omówione w rozdziale 2. gdzie receptory nie współdziałają zbytnio ze sobą i nie zachodzi w nim efekt pojawiania się szarych plamek na skrzyżowaniach-jest to mały obszar siatkówki dokładnie odpowiadający punktowi fiksacji. ani drugie nie jest odbierane w pomniejszonej skali. Wszystkie zjawiska tego typu świadczą o tym.

jakie nakładają się na odbiór danego przedmiotu. że minuta kątowa składa się z 60 sekund. znajduje się w ciągłym ruchu. Spróbujmy zobaczyć ten efekt wynikający z ruchów oczu. oglądany przedmiot stopniowo zanika.RYSUNEK 1-42. Zatrzymywanie obrazu Obraz. to po około 30 sekundach czarne i białe części obrazu zaczynają minut. ujawnia pewne właściwości mechanizmu wyodrębniania cech. jak silny wpływ ma mechanizm wyodrębnienia cech na nasze spostrzeganie. Sposób. a w stopniu kątowym mieści się 60 1 stopnia). dostrzegamy szare ukośne linie. Jeśli zatrzymać ruchy oka. w jaki obraz przestaje być widoczny. kiedy oko porusza się około 20 sekund kątowych z szybkością 30-70 razy na sekundę. Źródło: Cornsweet (1970).ślady. które nazywamy nystagmusem fizjologicznym. Złudzenie to. Nieco więcej możemy dowiedzieć się o mechanizmach wyodrębniania cech korzystając z dwu procedur psychologicznych: . Drugi rodzaj to ruch powolny 180 oscylujący. 20 sekund kątowych stanowi RYSUNEK 1-41. Dodatkowy obraz jest efektem współdziałania komórek nerwowych siatkówki. odkryte zostało przez Roberta Springera. ale i w efekcie ciągłego tremom samego oka-drobnych drgań. I trzeci . Druga wykorzystuje obrazy następcze . Krata Heringa: Szare plamki pojawiają się na każdym skrzyżowaniu. kiedy ruchy oka są zatrzymane. Można wyróżnić kilka typów mimowolnych i subiektywnie niedostrzegalnych ruchów oczu: Bardzo szybkie i drobne ruchy. polegające na pojawieniu się szarych ukośnych linii (których tu nie ma). Pierwsza z nich uwzględnia stałe ruchy gałek ocznych. Jeżeli wpatrujemy się w czarny punkt fiksacji (kropka w środku rysunku) bez odrywania wzroku. z wyjątkiem tego jednego. Kontrast równoczesny. Wszystkie te proste przykłady pozwalają nam zaobserwować. które często korygują ruch powolny.szybkie skoki o amplitudzie około 5 minut kątowych. wszystkie małe kwadraty mają ten sam odcień szarości. który odbiera oko. RYSUNEK 1-40. i to nie tylko z powodu ruchów otoczenia. ale nie wnoszą nic nowego do zrozumienia działania tego mechanizmu. (Przypomnijmy. jeśli uprzednio przez długi odcinek czasu obserwowany był inny przedmiot. na którym spoczywa nasz wzrok w danym momencie. W istocie żadnych ukośnych linii na rysunku nie ma. przypatrując się rysunkowi 1-43.

RYSUNEK (1961). Ratliff: Cornsweet i Cornsweet (1953) rysunku 1-44. tłum. Istnieje szereg technik stabilizacji obrazu na siatkówce. Źródło: Pritchard (1961). Źródło: Riggs. a tym samym i rzutowany obraz. Nikną kolejno jego sensowne fragmenty. 1-43. Obraz następczy kraty będzie przez cały czas przemieszczał się na rysunku bez względu na wysiłki „utrzymania" go na miejscu. tak że w efekcie pozostaje puste jednorodne pole w miejscu. Obraz „nie roztapia się". Skierujmy wzrok na środek obrazu (z bliskiej odległości) . Ta część obrazu. na którą świadomie zwraca uwagę obserwator. Ratliff. wtedy żadne ruchy oczu nie doprowadzą do zmiany położenia obrazu na siatkówce. To właśnie jest efekt nystagmusa fizjologicznego. ile zjawisko znikania obrazu w rezultacie zatrzymania ruchów oka. Za pomocą tego urządzenia uzyskujemy to. Zwróćcie uwagę przede wszystkim na pewne cechy specyficzne rysunku. w której przestrzeń poruszania się obrazu będzie ściśle odpowiadała kątowi widzenia oka. Tak odbity obraz pada na powierzchnię receptoryczną. inne pozostają nietknięte. Obraz utrzymuje się tym dłużej. Nie jest to przypadek. Właśnie dzięki temu można uzyskać określony efekt. im bardziej sensowna jest jego struktura. widziany obraz już po kilku sekundach zaczyna stopniowo znikać. Do szkła kontaktowego w oku przymocowano małe lusterko. RYSUNEK 1-44. Powinniśmy dostrzec zbiór białych kwadratów na czarnym tle (tzn. Źródło: Yerheijen migotać. Jeden z nich przedstawiony jest na RYSUNEK 1-45. 1-45). analizującego informacje sensoryczne. Cornswett. to wraz z nim przesuwa się lusterko. Obrzeża koncentrycznych kół namalowane są tak. (Riggs.przyp.) nałożony na właściwy rysunek. Możemy sami zaobserwować znikanie obrazu dzięki reprodukcji obrazu angielskiego artysty Petera Sedgleya Lustrzana suita nr 9" (rys. Wtedy przenieśmy wzrok na biały punkt. Obserwując za pomocą tego urządzenia jakąkolwiek scenę. Przy starannej kalibracji można doprowadzić do sytuacji. że kiedy oko porusza się w prawo. to znaczy zatrzymania jego ruchu na siatkówce. jakby się rozpływały. 1-46 -wkładka kolorowa). Szczególnie interesujący jest nie tyle fakt ciągłego ruchu gałek ocznych. Znikanie obrazu przebiega w sposób dość szczególny. trwa najdłużej (rys. Znikająjedne części. na które z projektora rzutowano obrazy. 1952). Zjawisko to dostarcza nam ważnych informacji o pracy systemu receptorycznego. obraz następczy . jakie osoba badana miała oglądać. gdzie uprzednio był obraz.

wasze oczy mimowolnie poruszają się. i to nie powoli. które wydają się stałe ze względu na ich wysokość i głośność. Inne systemy (zmysły smaku i dotyku) mają zdolność do adaptacji. ale pozostaje informacja o barwie: od tej chwili widzimy tylko ją. Wrażenie smakowe lub zapachowe również znika po pewnym czasie. krawędzie. Kiedy spoglądacie na rysunek. jeśli pobudzenie nie ulega zmianie.i nie odrywając go nie poruszajmy też oczami. Rysunki te pochodzą z pracy Cornsweeta (1969). Jeżeli będziecie nieruchomo wpatrywać się w czarny punkt na rysunku b (lepiej zamknąć jedno oko). to znaczy przestają przesyłać sygnały do centrum. Zatrzymajmy obraz-to przestaniemy go spostrzegać. Na przykład. dopóty detektory te ciągle pracują i widzimy cały obraz. jeżeli upływa dłuższy czas. Początkowo dość trudno jest wywołać go. Pojawi się natomiast ponownie z chwilą. Nawet te dźwięki. że percepcja obrazu jest zależna od pracy bardzo złożonych detektorów cech . W tym wypadku znika obraz kręgów. że ruch rozpływającego się brzegu nie może wywołać na tyle silnej stymulacji. Należy odpowiedzieć na dwa pytaniar Po pierwsze. Dopóki od receptorów nerwowych siatkówki dociera wystarczająca ilość informacji. Wyraźnie zarysowany krąg (a) oczywiście nie znika. a następnie zaczną znikać części innych kręgów. Kiedy oko przestaje się poruszać. są niczym innym jak stałym układem drgań ciśnienia powietrza. receptory wzrokowe przestają reagować. Jest to sprawa praktyki: im częściej będziecie to powtarzać. skutkiem technicznych trudności aparatu. Należy zachować ostrożność przy wyciąganiu wniosków o mechanizmach nerwowych na podstawie tego typu danych behawioralnych. a nie krąg wyraźny. W efekcie braku sygnałów detektory te przestają funkcjonować i obraz wzrokowy znika w całości. że mechanizmy spostrzegania błędnie interpretują tę informację sensoryczną. 1-47). U góry: Wyjaśnienie. kiedy fiksacja oka jest na wyraźnym kręgu. a miejsce ich zajęło żółte pole. Nie spieszmy się zbytnio. Ilekroć układ nerwowy zaprzestaje normalnie działaćjego braki nie są odczuwalne. pozwala również Wyjaśnić nagłe znikanie całych fragmentów obrazu. ale nie rezygnujcie. dlaczego znika tylko krąg zamglony. kiedy mrugniemy okiem lub też przeniesiemy wzrok na punkt X. Doznanie jest tego warte. A jak wygląda odpowiedź na drugie pytanie? Kręgi znikały dlatego. Czy wyjaśnia to znikanie kręgów na obrazie Petera Sedgleya (rysunek 1-46 na wkładce kolorowej)? Na dole: Przedstawiono wpływ nagłych zmian intensywności. Jak wyjaśnić te zjawiska? Najpopularniejsze wyjaśnienie dotyczy faktu. Wszelkie alternatywne wyjaśnienia trzeba też starannie rozpatrzeć. pasek do zegarka przestajemy odczuwać po jakimś czasie. wszystkie systemy sensoryczne są zdolne do długotrwałego odbierania sygnałów tylko w takich warunkach. (Nie zniechęcajcie się. Mimowolne ruchy gałek ocznych (nystagnnis fizjologiczny) prowadzą do znacznej zmiany intensywności obrazu na siatkówce (a). ale te same ruchy oczu powodują jedynie nieznaczne zmiany w intensywności zamglonego kręgu (b). to zamglony krąg szybko zniknie. a nawet koła. ale od razu w większych częściach. Jak widać. mającego miejsce w momencie. zanim kręgi zaczną znikać. . w końcu w tym tkwi przyczyna zniekształconego spostrzegania złożonych obrazów. a ponownie przypomina nam on o swoim istnieniu w momencie. a system wzrokowy wymaga sztucznego wprowadzenia ruchu. Może RYSUNEK 1-47. W końcu kręgi całkiem znikną i pozostanie jednolita żółta płaszczyzna. kąty. Znikanie i pojawianie się na nowo obrazów może być np. Wyjaśniałoby to względnie długi okres trwania odbioru skomplikowanych obrazów w porównaniu z prostszymi. kiedy wygasający sygnał sensoryczny powoduje. aby była zauważalna przez receptory. ale te ruchy o nieznacznej amplitudzie prowadzą jedynie do wibracji obrazu na receptorach siatkówki (rys. kiedy sygnały te są zmienne. jeśli choć odrobinę poruszymy oczami. gdy poruszymy zegarkiem. a po chwili jako pierwszy zniknie krąg centralny. Jednostajne sygnały dźwiękowe nie istnieją. Ale. że miały rozpływające się brzegi. Sygnały dźwiękowe charakteryzują się towarzyszącym im ruchem. takich jak przesuwanie się soczewek.) Kręgi zniknęły. kręgi znowu się pojawią. czy po pewnym czasie przestajemy słyszeć jednostajny sygnał dźwiękowy? Po drugie. tym szybciej pojawi się pożądany efekt. chociaż nie stosowaliśmy specjalnej aparatury w celu stabilizacji obrazu na siatkówce? Łatwo możemy znaleźć odpowiedź na pierwsze pytanie. dlaczego znikają kręgi Sedgleya.obwodów nerwowych odkrywających linie. która jeszcze pozostaje dostępna. czy podobnie zachowują się inne zmysły? Na przykład. Przejście od jednego koloru do drugiego następuje tak płynnie.

że spirala ta zwija się lub rozwija. ale możemy też znaleźć i inne przedmioty. którą po przerysowaniu na karton należy umieścić na talerzu gramofonu. Analogiczne efekty charakteryzują również system mięśniowy. Stańcie w otwartych drzwiach. Odbieramy wrażenie ruchu pozornego przy braku poruszającego się obrazu. a wzrok zatrzymamy na jej środku przez 30 sek. to obraz następczy przemieszcza się z dołu do góry. Klasycznym przykładem jest efekt wodospadu. a następnie przenosi wzrok na powierzchnię gładką i białą. Przyglądając się uważnie powierzchni z określoną fakturą. to w obrazie następczym będzie się zwijała. Na wirownicy należy narysować linie. Spirala Efekty następcze Drugim ważnym źródłem dostarczającym informacji o procesie spostrzegania jest analiza następstw silnej stymulacji. zaopatrzyliśmy was w odpowiednią spiralę (rys. Aby ułatwić wam obserwację efektu następczego ruchu. I w tym przypadku efekt następczy silnej stymulacji mówi nam co nieco o wewnętrznym funkcjonowaniu systemu. jeżeli obserwujemy rozwijającą się spiralę. ułatwi to obserwację ruchu. a jeżeli początkowo obserwowaliśmy czarną powierzchnię. które wyraźnie kontrastują z tłem krążka. Podstawowy warunek-obserwator bez przerwy patrzy w jeden punkt. Jeżeli pierwotne oświetlenie było niebieskie. Problemów tych nie należy oczywiście traktować jako podstaw do odrzucenia opisywanego zjawiska. Szczególnie wyraziście prezentują się efekty następcze ruchu. że w istocie nie ma żadnego ruchu: obraz wzrokowy jest nieruchomy. jeżeli obserwujemy powierzchnię o barwie czerwonej. Efekty następcze ruchu. ponieważ są to jedyne zmiany w percepcji. to oglądana następnie biała powierzchnia wyda się nam zielona. Jeśli spiralę tę (lub jej odbitkę) umieścimy na wirującym talerzu gramofonu. a następnie obserwując obracający się krążek odnosimy wrażenie. Może tylko dlatego sądzimy. Jeżeli przedmiot poruszał się z góry na dół. odniesiecie wrażenie. a następnie silnie „odpychajcie" rękoma framugę nad głową. który początkowo patrzy na jaskrawo oświetloną kolorową płaszczyznę. ale jedynie jako impuls do dalszych badań. Poobserwujcie poruszający się przedmiot. zauważymy. zależnie od kierunku obrotów. Eksperymenty nad zatrzymywaniem obrazu stanowią zapewne użyteczny pomost między naszym doświadczeniem percepcyjnym a mechanizmami nerwowymi leżącymi u podłoża systemu wzrokowego człowieka. Najwyraźniejszy efekt ruchu można uzyskać rysując na krążku spiralę. Obserwatorowi. Tak więc. JAK UZYSKAĆ EFEKTY NASTĘPCZE RUCHU? Niezwykle efektywnym źródłem ruchu jest wirownica obracająca się z prędkością 3^1 obrotów na sekundę. to obraz następczy będzie biały. jakby ręce same podnosiły się do góry. w czasie których trwa ruch. Źródło: Gregory (1970). to odniesie wrażenie pozornego ruchu. tak jakbyście chcieli powiększyć przejście. RYSUNEK 1-48. to obraz następczy będzie żółty. który będzie się odbywał w kierunku odwrotnym w stosunku do obserwowanego wcześniej. że znikają sensowne składniki obrazu. kiedy odejdziecie na bok i rozluźnicie mięśnie rąk. jakie potrafimy bez trudu opisać. utrzymując w absolutnym bezruchu wzrok przez kilka minut.obraz nie został idealnie zatrzymany. . ta wydaje się nie biała. np. zasłonę lub prześcieradło). lecz kolorowa-w kolorze dopełniającym do uprzednio oglądanego. to wystąpi efekt następczy ruchu. 1-48). Jeżeli potem przeniesie wzrok na przedmiot o wyraźnej fakturze (na przykład na ścianę albo jeszcze lepiej na tkaninę o delikatnej fakturze.

który występuje w wyniku intensywnego wpatrywania się w daną barwę. Starajcie się jednak obracać ją dosyć wolno. jak i napięcia mięśniowego lub barwy (kiedy zajmiemy się mechanizmami widzenia barw. Przypuśćmy teraz. w każdej parze komórki reagują na dwa różne rodzaje bodźców. Z tego względu w następstwie nadmiernej stymulacji (i zmęczenia). Załóżmy. Wówczas przenieście wzrok na drugi czarny punkt. że oba typy detektorów są antagonistyczne. tym sposobem „zielone" reakcje przeważą nad „czerwonymi" i w efekcie białe światło będzie odbierane jako zielone. Jeśli nie możecie znaleźć wodospadu i nie chcecie lub nie potraficie skonstruować wirownicy. Rozpatrzmy na przykład efekt następczy ruchu. że detektory ruchu są tak ze sobą połączone. główne efekty następcze ruchu powstają w wyniku długotrwałej obserwacji wodospadu. Po drugie. dowolny efekt następczy pojawia się w wyniku długotrwałej stymulacji jednego z tych antagonistycznych systemów: długotrwałej ekspozycji jednej z barw dopełniających lub długotrwałego ruchu w jednym kierunku. zrozumiemy. W analogiczny sposób można wyjaśnić również efekty następcze barwy. że zaangażo- wane tu mechanizmy nerwowe ulegają procesowi adaptacji lub zmęczeniu. Starajcie się nie poruszać głową i nie odrywać oczu tak długo aż cata figura zacznie migotać. to znaczy aktywność jednych hamuje równocześnie aktywność drugich. to istnieje jeszcze jedna alternatywna metoda znalezienia ruchu. Zapoznajcie się z rysunkiem 1 -49 (wkładka kolorowa). kiedy ruch pojawia się w kierunku przeciwnym. że oko obserwuje przez pewien czas czerwoną powierzchnię. jeżeli mrugniecie kilkakrotnie powiekami). iż tworzą nową jednostkę-detektor wyższego rzędu. a potem przenieście wzrok na dowolne przedmioty znajdujące się w pokoju lub na czyjąkolwiek twarz. Przyjmijmy dalej. Jednostka ta reaguje wzmocnieniem reakcji neuronów w wypadku ruchu w jednym kierunku i osłabieniem ich reakcji. Teraz musimy przyjąć nowe założenie. Wyjaśnienie efektów następczych Zwróćcie uwagę na dwa aspekty dotyczące efektu następczego. efekt następczy zawsze jest w swej istocie przeciwstawny lub dopełniający w stosunku do oddziaływania początkowego. Następnie wpatrujcie się w środek wirującej spirali nie odrywając wzroku co najmniej przez 30 sekund. w dodatku detektory ruchu odbywającego się w jednym kierunku występują w parze z detektorami ruchu w kierunku przeciwnym. Należy w takiej sytuacji wpatrywać się weń dłużej (róbcie to przy wyłączonym dźwięku). Ale komórka „czerwona" będzie reagowała na czerwone światło i na wyjściu pary pojawi się reakcja pozytywna. w przybliżeniu z prędkością około 33 -y obrotów na minutę. Może to świadczyć o istnieniu dwu antagonistycznych systemów. Stopniowo receptory czerwieni ulegają zmęczeniu i tracą swą zdolność do reagowania. Kiedy ruch nie występuje. Jeżeli nie dysponujecie gramofonem. oba typy detektorów znajdują się w równowadze i wówczas na wyjściu tej nowej jednostki detektora występuje pewien stały niski poziom wyładowań-potencjał tła. kiedy obserwujemy ten sam przedmiot. to oba reagują identycznie na obecność światła białego i na wyjściu połączonych komórek brak będzie sygnałów. tam. który był charakterystyczny dla stymulacji początkowej. który wskazuje brak ruchu. Obraz następczy. że istnieją w układzie nerwowym specyficzne detektory ruchu. która część całego systemu spostrzegania uległa zmęczeniu. Oba komponenty systemu reagują identycznie na białe światło i na wyjściu połączonych komórek znajduje się jedynie potencjał tła. polega na pojawieniu się barwy dopełniającej w stosunku do poprzednio działającej lub-jeśli wolicie-barwy przeciwstawnej. tak aby można było sprawdzić możliwość transferu efektu następczego z jednego oka na drugie: jeżeli stymulacja jednego oka prowadzi do pojawienia się efektu następczego w drugim oku. Aby móc to wyjaśnić. że w pewnym momencie jedno z ogniw w łańcuchu procesów prowadzących do spostrzegania ulega zmęczeniu w wyniku długotrwałej stymulacji. Wpatrujcie się uporczywie w czarny punkt z lewej strony. w tym również te. Powinniście zobaczyć szereg czerwonych serduszek (obraz następczy łatwiej pojawi się. Jeżeli receptor czerwieni znajduje się w jednej parze z receptorem zieleni. Metody tej specjalnie nie polecamy. Jak już wspominaliśmy. Niestety obraz. co przeszkadza w uzyskaniu efektu. zmęczone detektory nie mogą przyczynić się w wystarczającym stopniu do zrównoważenia aktywności przeciwstawnych im detektorów i cały obwód sygnalizuje ruch przeciwny do tego. Efekty następcze barwy. będzie drgał.ta została przystosowana do szybkości 33 -^ obrotów na minutę. gdzie znajdują się zielone serduszka. ale daje ona pożądany efekt. że przy długotrwałej jednostajnej stymulacji detektory zasilające ten obwód wyższego rzędu ulegają zmęczeniu. reakcja na wyjściu takiej pary będzie stanowiła różnicę reakcji obu komórek. po ustawieniu obrazu na maksymalną jasność i maksymalny kontrast należy ostrożnie manipulować pokrętłami synchronizacji poziomej. potrzebne są dodatkowe fakty. tak aby obraz przesuwał się przez ekran w sposób ciągły w górę lub w dół. które znajdują się na wkładkach barwnych. dlaczego barwa czerwona jest dopełniającą w stosunku do zielonej). ten z prawej strony. Efekty następcze wskazują. Również i tu komórki nerwowe połączone są parami. jeśli zaś transfer nie wystąpi. zwłaszcza w dobrym telewizorze. dotyczy to zarówno ruchu. Taką metodą jest użycie telewizora. ale samo wystąpienie efektu nie daje informacji o tym. Po pierwsze. to receptory zieleni będą reagowały normalnie. Jeżeli po tym włączymy białe światło. Wreszcie można symulować wodospad odkręcając maksymalny strumień wody w wannie lub prysznicach i wpatrując się weń przez co najmniej jedną minutę. dotyczy ono jedynie części obwodowej. na białym tle. Opisane wcześniej efekty . to zmęczenie obejmuje centralną część systemu. ale normalna reakcja zmęczonych receptorów czerwieni jest zahamowana. co w konsekwencji prowadzi do obniżenia ich wrażliwości na sygnały płynące z zewnątrz. Podstawowy sposób uzyskania tych faktów polega na oddzieleniu pól widzenia obu oczu. Musimy jeszcze przyjąć. Można dostrzec efekt następczy oddziaływania barwy wykorzystując dowolną barwną powierzchnię. Można zatem przypuszczać. których działanie jest wzajemnie przeciwstawne. a komórka „zielona" będzie reagowała na światło zielone i na wyjściu pary pojawi się reakcja negatywna. można po prostu umieścić w centrum spirali ołówek i wprawiać ją w ruch obrotowy.

tak aby białe pionowe linie ukazały się zabarwione na zielono. Jednak w toku sprawdzania uzyskano odwrotny rezultat: zmiany ostrości nie miały wpływu na efekt. została niedawno wykryta w mózgu małp. że zmęczeniu ulegają procesy ośrodkowe. że istnieją odrębne detektory dla czerwonych i zielonych poziomych linii. 127). Wysuwaliśmy już przypuszczenie dotyczące istnienia specyficznych detektorów linii. chcemy odnotować interesujące zjawisko. b) Adaptacja do barwy uzależniona od kierunku Stosunkowo niedawno odkryto szereg dość zagadkowych efektów następczych. przekonamy się o tym. i zostały one nazwane efektem McCollough (McCollough. Zjawiska te po raz pierwszy opisała McCollough w 1965 r. Efekt ten niesie kilka niespodzianek. Zanim skończymy omawianie efektu McCollough. Efekt następczy wymaga długotrwałej stymulacji przy nieruchomych oczach. Nie należy jednak zbyt pochopnie wyciągać wniosków. to przybiorą one wówczas odpowiednie zabarwienie.odcień zielonkawy. że możliwy jest transfer tego efektu z jednego oka na drugie. czy też jest przejawem ogólnej adaptacji do koloru zielonego? Aby to ustalić. 1965). że linie ukośne staną się poziome lub pionowe. Jak zademonstrować ich obecność? Rozważania w poprzedniej części rozdziału wskazują. Wniosek jest tu oczywisty: efekty następcze świadczą zarówno o występowaniu specyficznych obwodów nerwowych w systemie analizy sensorycznej. Przypuśćmy. że istnieją również specjalne detektory kolorowych linii w systemie widzenia człowieka. Ale najdziwniejsze w tym wszystkim jest to. pewna liczba detektorów linii barwnych. Jeżeli badany przechyla głowę w taki sposób. a zwiększenie kontrastu nawet zwiększało efekt następczy. Z kolei zmiana stopnia kontrastu między czarnymi i białymi liniami na wzorcu kontrolnym nie powinna mieć wpływu na efekt następcz"y dopóty. wrażliwych na pewne układy cech zawarte w bodźcu wzrokowym. to znaczy jednostek funkcjonalnych. Czy efekt ten ogranicza się wyłącznie do linii poziomych. służących do rozpoznawania cech. l-50c). Efekt ten wyraźnie nie jest prostym obrazem następczym w rodzaju białego obrazu następczego. białe pionowe . co pozwalałoby na wysunięcie sugestii. Po długotrwałej ekspozycji zielonych linii poziomych. A są i tacy. to ujawni się ona w wystąpieniu efektu następczego. Jeśli te specyficzne efekty adaptacji do barwy byłyby wynikiem istnienia specyficznych obwodów detektorów linii.następcze barwy nie przenoszą się z jednego oka na drugie. Jeżeli istnieje antagonistyczna grupa detektorów. jak i o istnieniu specyficznych detektorów ruchu i barwy. Efekt McCollough służy do zademonstrowania organizacji funkcjonalnej dwu uzupełniających się wzajemnie systemów. iż należy wywołać zmęczenie jednego rodzaju detektorów linii. Następnie prezentuje się osobie badanej wzorzec kontrolny złożony z białych i czarnych linii ułożonych w różnych kierunkach (rys. Niektórzy ludzie nawet po upływie 8-10 godzin od zakończenia eksperymentu ciągle RYSUNEK 1-50. dopóki linie są wyraźnie widoczne. 1 -50a) i zielone poziome linie (rys. jest to niezwykle długotrwałe utrzymywanie się zjawiska stosunkowo prostego dla systemu spostrzegania. każdy wzorzec eksponowany jest przez około 5 sekund. W ciągu 5 minut osobie badanej pokazywane są na przemian czerwone pionowe linie (rys. Trudno natomiast określić dokładną lokalizację zmęczenia leżącego u podstaw efektów następczych ruchu. trzeba równocześnie wywołać także zmęczenie odpowiednich detektorów czerwonych pionowych linii. To właśnie zjawisko jest efektem McCollough. że jest on niezwykle trwały. można zatem traktować je jako wynik zmęczenia lub adaptacji mechanizmów obwodowych. jawiącego się po obserwacji czarnego kwadratu. Źródło: Gibson i Harńs (1968). jeszcze spostrzegają białe linie jako zabarwione. dostarcza nam model znacznie prostszego detektora (patrz s. otóż efekt ten utrzymuje się również w sytuacji spostrzegania poruszających się . a następnie zaprezentować neutralny bodziec. białe linie poziome mają czerwonawy odcień. że efekt następczy utrzymuje się około tygodnia. że lepszego wyjaśnienia danych eksperymentalnych. które mają maksymalną wrażliwość na linie o określonej barwie. związany prawdopodobnie z wyczerpaniem się zapasów substancji chemicznej w receptorach barw siatkówki. białe linie poziome powinny wydawać się czerwonawe (ponieważ białe światło składa się z równych ilości czerwonego i zielonego światła). Jedna z nich to fakt. Detektory linii są znacznie bardziej złożone niż byłoby to niezbędne do wyjaśnienia omawianego tu zjawiska. Wyjaśnienie tego efektu wiąże się ponownie z założeniem dotyczącym istnienia w systemie spostrzegania człowieka specyficznych detektorów cech. a linie ukośne biały. Jak dowiemy się później. Kiedy zajmiemy się omawianiem obwodów nerwowych. Teraz przyjmijmy. że efekt ten nie jest zgodny z dwiema intuicyjnie wysuniętymi tezami dotyczącymi detektorów linii. rozpływania się granic między czarnymi a białymi liniami na wzorcu kontrolnym. Inne prace jednak tego nie potwierdzają. należałoby oczekiwać zniknięcia efektu w sytuacji rozmycia konturów. którzy twierdzą. jakimi dysponujemy. \-50b). Jedne badania wykazały.

kiedy obserwator przesuwa obraz kamery telewizyjnej wzdłuż obserwowanej sceny. Nie ulega bowiem wątpliwości. linie wydają się czerwonawe. Jeżeli rozpoznawanie obrazów na podstawie wrażeń dotykowych może odbywać się bez pomocy detektorów cech. już przy pierwszej próbie. zaś przy ruchu w dół na czerwono. 1969. przy czym w momencie poruszania się w górę pasy zabarwiają się na zielono. Po 5 minutach eksponuje się osobie badanej wzorzec kontrolny. W każdym razie jeden z wybitnych neurofizjologów (Spinelli.obrazów. trójkąty. to czy są one potrzebne w normalnym rozpoznawaniu wzrokowym? Rozpatrzmy sytuację bardziej kontrolowaną. do rozpoznawania obrazów przy użyciu tej aparatury jest w istocie bardzo duża. przy czym ruch przebiega naprzemiennie. Źródło: White. zarówno niewidomi. Bachy-Rita i Collins (1970). aktywizują wibratory w odpowiadających im miejscach kraty. które zachowało się dzięki. . nie zostały też wyodrębnione poszczególne typy tych detektorów. Większego doświadczenia wymaga rozpoznawanie przedmiotów bardziej złożonych. filiżanka czy telefon.. lecz na dotykowych receptorach skórnych. że przeanalizujemy jeszcze problem „widzenia skórnego". wibratory odpowiadające fragmentom obrazu o niskiej intensywności są nieaktywne. którym towarzyszy wysoka intensywność oświetlenia. że człowiek rzeczywiście ma detektory do wykrywania cech specyficznych. W ten sposób. Kiedy obraz kontrolny porusza się w górę. 1970). iaką literę ona przedstawia. Jest to zjawisko analogiczne do efektu McCollough. Biorąc pod uwagę prymitywność obrazów dotykowych. kwadraty. układ intensywności oświetlenia tej sceny zostaje przetworzony na obrazy dotykowe na skórze pleców (rys. bez trudu uda się Warn ją rozpoznać. zdolność obserwatorów zarówno widzących (z oczyma zasłoniętymi).koła. a u człowieka stanowią coś w rodzaju niedopatrzenia. Początkowo osobie badanej prezentowany jest obraz składający się z poziomych pasów. jakie metody mają zastosowanie przy poznawaniu tych rodzajów detektorów cech. Pewne właściwości ludzkiego spostrzegania dość trudno wyjaśnić. Widzenie skórne" Jeżeli ktoś „nakreśli" palcem na waszych plecach lub dłoni jakąś dużą literę. Szybko uczą się odróżniać proste figury geometryczne . jaką przebył palec na jego skórze. Udaje się im bardzo łatwo. potem 5 sekund w dół i tak dalej. Scadden. ani też wyrazistych konturów? Jak rywalizują ze sobą różne obrazy na płótnie Salvadora Dali albo też różne interpretacje form stożkowatych w obrazie Magritte'a? Jak to wyjaśnić opierając się wyłącznie na detektorach cech? Pozwólcie. i zdecydować. jak i osoby widzące biorące udział w . Spójrzcie na cętkowanego psa lub też na inne rysunki. Bach-y-Rita i Collinsa. Saunders. poruszających się w górę lub w dół. Czyżby skóra posiadała detektory cech pozwalające na rozwiązanie tego zadania? W celu zinterpretowania tego typu wrażeń skórnych człowiek musi być zdolny do odtworzenia drogi. składający się z czarnych i białych linii poziomych. Przeanalizujcie raz jeszcze ilustracje zamieszczone w tym rozdziale. Dane te uzyskano w toku ostatnich badań nad systemami zastępującymi wzrok i przeznaczonymi dla osób niewidomych. jak np. odwołując się do systemów zawierających detektory cech. Scaddena. które mogą poruszać się w górę lub w dół. Jednakże ciągle jeszcze nie znamy dokładnie ich ogólnej roli w procesie spostrzegania. Czy oznacza to. w której założony obraz wzrokowy rysuje się" nie na fotoreceptorach siatkówki oka.5 sekund w górę. które prawdopodobnie funkcjonują w systemie wzrokowym człowieka. 1970). RYSUNEK 1-51. odróżnić pasy pionowe od poziomych. Obserwator siedzi na krześle plecami do wibratorów. 1967) twierdzi.słynnej rozrzutności procesu ewolucji. Wibratory przejmują wzorzec z kamery (aparat ten został skonstruowany i wypróbowany przez Withe'a. połączonej z zestawem wibratorów pobudzających dotykowe receptory skóry. 1-51). że istnieją rzeczywiście wrażliwe na barwy detektory ruchu? SPOSTRZEGANIE BEZ WYODRĘBNIANIA CECH Badania nad zatrzymywaniem obrazów oraz nad efektami następczymi dają nam wyobrażenie o tym. Zmieniony został tylko jeden warunek: zamiast nieruchomych linii położonych w różnych kierunkach eksponowano linie poruszające się w różnych kierunkach. zaś przy ruchu w dół przybierają barwę zielonkawą (Stromeyer. które nie zawierają ani linii. Aparat przekształcający obraz wzrokowy na obraz dotykowy składa się z kamery telewizyjnej. Saundersa. Jakie cechy specyficzne są tam przedstawione? Jak rekonstruowany jest obraz psa z różnorodnych plamek. że detektory cech są niezbędne wyłącznie dla niższych gatunków zwierząt. Stromeyer i Mansfield. Po nabyciu wprawy. Osoba badana obserwuje całość przez 5 minut. jak i niewidomych. Jeden z takich aparatów przetwarza obraz wzrokowy na dotykowy w następujący sposób: 400 wibratorów dotykowych umieszczonych w kwadratowej kracie (bok kwadratu wynosi 25 centymetrów) jest przymocowanych do oparcia krzesła. Fragmenty obrazu wzrokowego.

Ten fałszywy efekt kompensuje się tylko w toku aktywnych ruchów oczu. Przekonamy się. że kanały nerwowe przekazujące informację dotykową funkcjonują podobnie jak kanały przekazujące dane wzrokowe? Czy zatem system analizujący informację dotykową posiada detektory linii oraz detektory kątów? A jeżeli nie. nie mógł go rozpoznać. kiedy sam posługiwał się telekamerą. Jeżeli ktoś inny porusza przedmiotem (lub kamerą telewizyjną). Mamy za sobą pierwsze kroki w zakresie badania problemów dotyczących rozpoznawania obrazów. Trzeba tu dodać. Skoncentrujemy się zarówno na operacjach zachodzących w komórkach odpowiedzialnych za wstępne przetwarzanie sygnałów. Jeden z niewidomych. iż prawidłowe rozpoznanie ułatwiła obserwatorowi sytuacja. obserwatorzy potrafili opisać ich wzajemne położenie oraz względną głębię obrazu. Czy to. . poinformował o tym. jak po raz pierwszy odkrył związek między modyfikacją dotykowo odbieranej wielkości przedmiotu a jego odległością: efekt ten wykrył nagle. Kiedy oko wykonuje naturalne ruchy. Przy pasywnych ruchach oczu. Kiedy jednak niewidomemu obserwatorowi eksponowano przedmiot. W omawianym przypadku skóra odbiera układ kropek-gruba analogia obrazu wzrokowego. Ruch odgrywa ważną rolę w przetwarzaniu informacji wzrokowej. że tak samo wygląda sprawa ruchu dla wrażeń dotykowych. regulowane przez mięśnie oczne. receptory. co powiedzieliśmy do tej pory. który wielokrotnie opowiadał studentom o zmianach wielkości przedmiotów wraz ze zmianą ich odległości. aniżeli z reakcji na sygnał statyczny dochodzący z otoczenia. jak i w konstruktach teoretycznych. uzyskujemy wrażenie. że takie złudzenia pojawiają się na stosunkowo wysokim poziomie analizy percepcyjnej. jeżeli przedmioty były rozmieszczone na stole i obserwowane nieco z góry. upoważnia nas do stwierdzenia. Można więc sądzić. Wiele przedmiotów. jak i na ocenie wybranych teorii rozpoznawania obrazów. kiedy kamera pozostawała nieruchoma. iż uzyskują więcej informacji z następstwa zjawisk wywołanego poruszającym się obrazem. że na ogół systemy spostrzegania są tak zaprogramowane. które obserwator może sam regulować. A jednak tą drogą rozpoznawane są skomplikowane obrazy.eksperymencie mogą na podstawie obrazów dotykowych rozpoznawać 25 przedmiotów codziennego użytku. to w jaki sposób analizowane są złożone obrazy dotykowe? Być może złożone detektory nie są aż tak ważne i stanowią „przedmiot luksusu" w systemie wzrokowym? Wszystkie te pytania są zapewne niezmiernie intrygujące. łatwiej identyfikowano w sytuacji. W dwu następnych rozdziałach rozpatrzymy niektóre z tych problemów bardziej szczegółowo. W zasadzie niewidomi od urodzenia wykonywali to zadanie nie gorzej niż obserwatorzy mający normalny wzrok. pobudzającego receptory siatkówki. Należy szczególnie zaznaczyć istotną rolę aktywnego ruchu w rozpoznawaniu obrazów dotykowych. którego kształty nie były mu znane z wcześniejszych doświadczeń dotykowych. Ta ostatnia zdolność do odbioru głębi obrazu na podstawie dwuwymiarowego obrazu dotykowego jest szczególnie interesująca. Ale. Główną wskazówkę pozwalającą na ukierunkowanie przedmiotów w przestrzeni stanowi niewątpliwie względna wysokość przedmiotów znajdujących się w różnej odległości od obserwatora. Nawet niektórych złudzeń wzrokowych można doświadczyć w ten sposób. w tym celu niezbędne jest wykorzystanie odpowiednich bodźców dotykowych. z zawodu psycholog. Możliwe. badany czuje. tzn. Co więcej. otaczający nas świat wygląda normalnie. tak że obraz dotykowy przesuwał się po plecach drażniąc różne. Dysponujemy analogicznymi danymi dotyczącymi ruchów oczu . kiedy obserwatorowi pozwolono swobodnie poruszać plecami. linie rysunku. ale nie potrafimy jeszcze odpowiedzieć na nie. choć nie widzi. Badanie systemów zastępujących widzenie pozwala na postawienie zasadniczych pytań dotyczących struktury analizy percepcyjnej. to wywołany w ten sposób ruch nie ułatwia spostrzegania. że dotyczy to tylko tych ruchów. których badani nie mogli nauczyć się rozpoznawać. że wszystko wokół porusza się. analiza cech nie może być uważana za wystarczającą do wyjaśnienia wszystkich właściwości ludzkiego spostrzegania. Tak więc nawet ludzie niewidomi mogą doznawać złudzeń „wzrokowych". wywołanych przez lekkie naciskanie palcami. jak wskazują materiały zawarte w tym rozdziale. chociaż zazwyczaj uważa się. że proces wyodrębniania cech odgrywa ważną rolę tak w badaniu mechanizmów fizjologicznych. Warto dodać. na zasadzie wglądu (typu reakcji „aha") w czasie przybliżania obserwowanego przedmiotu do obiektywu kamery telewizyjnej. Część obserwatorów dostrzegła również związek między odległością przedmiotu a jego odbieraną wielkością.aktywnych i pasywnych.

należało eksponować żabie możliwie zróżnicowany zestaw bodźców wzrokowych: nie tylko plamki świetlne. lecz również takie przedmioty. trzy związane są z wyodrębnieniem względnie ogólnych cech sytuacji wzrokowej: Są to: detektory ostrości. i wykazuje względnie słabą aktywność poznawczą. różnorodne figury geometryczne.. po czym łowi go szybkim i precyzyjnym ruchem języka. Najbardziej interesujące są jednak detektory czwartego typu-detektory wypukłych krawędzi. Lettvin i jego wpółpracownicy stwierdzili.. jeżeli nagle zmieni się oświetlenie. Właściwie jedyną oznaką. np. Oczekuje ona momentu. Przetwarzanie informacji przez układ nerwowy OKO ŻABY ANATOMIA DETEKTORÓW OKO ŻABY Od czego należy zacząć badanie nad przetwarzaniem informacji w układzie nerwowym? Jeden ze sposobów podejścia zaprezentowany został w klasycznej już dziś pracy Lettvina. Aby ten detektor zaczął działać. Po drugie. gdy przedmiot nagle zniknie z pola widzenia (ale impulsy zanikają. które to uprzedzają ją o zbliżającym się napastniku. przeznaczonym do wyszukiwania pokarmu: METODY FIZJOLOGICZNE Neuron Rejestracja reakcji neuronów TWORZENIE OBWODÓW NEURONOWYCH OBWODY PODSTAWOWE Budowa bloków Receptor Komórka nerwowa WYODRĘBNIANIE KONTURÓW Wrażliwość a czułość sensoryczna Hamowanie oboczne Obwody służące do wyodrębniania konturów Pola centralne i peryferyjne (center-surround fields) Obwody włączeniowo-wyłączeniowe REAKCJE W CZASIE Obwody służąCe do wytwarzania przemijających reakcji REAGOWANIE NA RUCH Obwody służące do wykrywania ruchu Światło porusza się z lewe] strony na prawą Światło porusza się z prawej strony na lewą PRZETWARZANIE SYGNAŁÓW W CIELE KOLANKOWATYM BOCZNYM WYODRĘBNIANIE CECH Proste komórki Charakterystyczne reakcje Jak zbudować detektory -szczeliny i detektory linii? DIPOLE Komórki złożone Komórki superzłożone WNIOSKI Jak zbudować komórki złożone? Jak zbudować komórkę superzłożoną? . W efekcie chcieliśmy ustalić. kiedy w polu widzenia porusza się mały ciemny przedmiot. Po trzecie zaś. Analizując system wzrokowy żaby. jakie cechy wspólne z całego bogactwa bodźców są wyodrębniane przez określone włókna albo też grupy włókien znajdujące się w nerwie wzrokowym. że odpowiada on w pełni zachowaniu żaby. powinien się poruszać i mieć względnie okrągły kształt. Z czterech detektorów. dotyczącej badań nad systemem wzrokowym żaby: „Postanowiliśmy. że żaba robi użytek ze swego wzroku. Detektor ten jest oczywiście detektorem owadów.wystarczy zbliżyć się do niej od tyłu. jakie posiada. Co badacze ci spodziewali się znaleźć w oku żaby? Pozornie świat wzrokowy żaby nie wygląda na zbyt skomplikowany. że główny sygnał niebezpieczeństwa. które ją otaczają. reagujące tylko wtedy. W miarę jak przedmiot zbliża się do żaby. detektor wypukłych krawędzi zaczyna wysyłać słabe impulsy. silnie reagujące na granicę między jasnymi i ciemnymi częściami. jaki dociera do żaby. Detektor kontynuuje swą pracę nawet wtedy. stanowią poruszające się cienie.2. nieruchome i poruszające się itp. reagujące tylko w tych przypadkach. takie. Wydaje się. Żaba wydaje się na ogół nie zwracać uwagi na wiele rzeczy. które byłyby dla niej jadalne. w wyniku mrugnięcia). kiedy ta granica porusza się. Maturany. reagujące na ogólne obniżenie oświetlenia. chcieliśmy spróbować znaleźć podłoże anatomiczne grupowania percepcyjnego". kiedy owad znajdzie się dostatecznie blisko. należało znaleźć sposób rejestracji impulsów nerwowych. przedmiot musi być ciemny. które mogłaby odebrać jako zagrażające. jest jej umiejętność chwytania poruszających się szybko owadów. Oko żaby okazuje się być zdolne do wyławiania z sygnału wzrokowego tylko czterech typów informacji. McCullocha i Pittsa (1959). detektory kontrastu ruchu. Jak tylko taki przedmiot pojawi się w polu widzenia. impulsy stają się coraz silniejsze. Właśnie z powodu braku aktywności poznawczej łatwo jest ją złapać . i detektory ciemności. że nasza praca powinna wyglądać następująco: Po pierwsze. z włókien nieuszkodzonego nerwu wzrokowego.

System rozpoznawania bodźców wzrokowych. jaki przedstawiliśmy. . Wtedy rzeczywiście widzimy cztery typy komórek. Następnie udało się ustalić. Mikrofotografia • (jednakowe powiększenie) trzech typów komórek zwojowych. Przygotowanie histologiczne zawsze narusza struktury nerwowe. Wystarczy jednak umieścić żabę w nowych warunkach. Rejestrując reakcje żywych kijanek na peryferyczne bodźce. RYSUNEK 2-1. jak ona wygląda. aby móc równocześnie określić nie tylko. może zginąć z głodu: w efekcie braku ruchu wzorzec zawodzi i żaba nie zwróci najmniejszej uwagi na otaczające ją martwe muchy. mimo takiego nadmiaru pożywienia. I tu znowu odwołano się do logiki dedukcyjnej. Podstawowa trudność polega na tym.dostarcza właśnie takich informacji. że nie mają one detektora kontrastu. która z tych komórek odpowiada danemu receptorowi. Widocznie ten detektor pojawia się w późniejszej fazie rozwoju u dorosłego osobnika. Ale na pytanie. Pozwoliło to na zidentyfikowanie komórek określonego rodzaju-tych. Niełatwo jest określić. że oko żaby zawiera wzorzec nerwowy pozwalający rozpoznawać muchy i inne owady." Nie potrafimy badać komórki pod mikroskopem i w tym samym czasie odprowadzać od niej impulsy elektryczne. Ustalenie związku między typem detektora a rodzajem komórki wymagato dużego sprytu. Źródło: Pomeranz i Chung (1970). że na preparacie mikroskopowym widzimy martwe komórki. szczegółowe badania fizjologiczne dokonane na żywych kijankach wykazały. że na peryferiach siatkówki oka kijanki znajdują się komórki wyłącznie jednego rodzaju. Rysunek 2-1 przedstawia: a) klasyfikację komórek nerwowych postulowaną przez Lettvina i współpracowników (1961). aby przystosowywać się do nowych warunków. Tak więc należy przypuszczać. odkrytych w siatkówce kijanki. Obrali za przedmiot swych badań kijankę. nie jest odpowiednio elastyczny. b) klasyfikację neuronów rzeczywiście odkrytych u kijanki przez Pomeranza i Chunga (1970). Taka specjalizacja żabiego oka świadczy z jednej strony o wysokiej efektywności i skomplikowaniu mechanizmów nerwowych. ANATOMIA DETEKTORÓW Różnorodne funkcje czterech typów detektorów odkrytych w oku żaby mają swoje odpowiedniki w morfologii komórek nerwowych. a ona. i c) fotografie komórek odkrytych przez Pomeranza i Chunga. Oczywiście można zrobić sekcję oka żaby i oglądać je pod mikroskopem. że są to detektory wypukłych krawędzi. Dlatego też Pomeranz i Chung szukali wsparcia w logice dedukcyjnej. nie żabę. Przygotowanie komórki wzrokowej do badań mikroskopowych musi naruszyć jej funkcjonowanie jako detektora bodźców. których brak jest w oku kijanki. na przykład rozsypać wokół niej świeżo zabite muchy. które komórki odpowiadają receptorom każdego z tych typów. udało się ustalić. Oko kijanki ma bowiem nie cztery. Mózg żaby jest dość prymitywny. Dzięki istnieniu w oku żaby detektora owadów cały proces koordynacji wzrokowo-ruchowej związanej z łapaniem much zostaje znacznie uproszczony. ale i jak funkcjonuje. lecz trzy rodzaje różnych komórek (rys. 2-1). Ponadto detektory te wysyłają impulsy do różnych części mózgu i każdy z nich wygląda inaczej. nie znajdujemy odpowiedzi. z drugiej ogranicza możliwości przystosowawcze. jakie są niezbędne do efektywnego łapania much. Pozostały już tylko do wyodrębnienia dwa rodzaje komórek: detektora kontrastu ruchu i detektora ciemności.

Aby móc zrozumieć te zasady. Następnie musimy poznać sposoby połączeń neuronów w obwody nerwowe. druga zaś jednowarstwowa. lecz skuteczne zasady łączenia. W samej synapsie pod wpływem napływającego b) RYSUNEK 2-2 a) Rysunek schematyczny różnych połączeń synaptycznych. Synapsa i dendryt Synapsa i soma Dendryty a) Dendryty METODY FIZJOLOGICZNE Neuron Podstawowym elementem układu nerwowego jest neuron-komórka. w której pobudzenie jednego neuronu przekazywane jest do drugiego. . Ponieważ detektorciemności ma większe pole recepcyjne i w dodatku spełnia znacznie prostsze funkcje niż detektor kontrastu ruchu. Włókna nerwowe i dendryty można rozpatrywać jako izolowane przewodniki. 2-2). regulowany poprzez proste. Wskaźniki te okazały się wystarczające do rozwiązania zagadki. powinien zatem mieć prostszą jednowarstwową strukturę. ale jest równocześnie bardziej precyzyjny i elastyczny. część.i metodami badania jego zachowania. że detektory owadów znajdziemy u wszystkich zwierząt. Pojedynczy neuron składa się z kilku części: ciała komórki (zwanego samą) oraz włókna nerwowego (zwanego aksonem). W istocie u wyżej niż żaba zorganizowanych osobników system przetwarzania informacji sensorycznych jest zbudowany w pewnym sensie znacznie prościej. Ograniczymy się do wyłożenia podstawowych danych dotyczących budowy i funkcji neuronu. po którym informacja przechodzi od jednego neuronu do drugiego. Podobnie ciało komórkowe jednego neuronu może odbierać sygnały od niewielu lub też od tysięcy różnych neuronów. przeznaczony do wyodrębniania specyficznych informacji z obrazu wzrokowego. przy tym komórek drugiego rodzaju było znacznie więcej. że żaba ma dość skomplikowany system analizy sensorycznej.dendryty. b) Schemat budowy neuronu pokazujący promienistą strukturę aksonu i dendrytów wychodzących z ciała komórki. c) Schemat połączeń neuronów w mózgu szczura i myszy. Źródło: Eccles (1953). Badania nad okiem żaby ilustrują metody i założenia będące podstawą badań fizjologicznych. Rezultatem tych badań było wykazanie.Spośród dwu pozostałych komórek jedna jest dwuwarstwowa. Oczywiście nie należy oczekiwać. przegrupowywania i analizowania danych. w których dokonuje się analiza informacji dostarczanej przez narządy zmysłów. musimy najpierw zapoznać się z podstawową jednostką układu nerwowego. Akson jest zakończony albo niewielką liczbą odgałęzień. którymi przekazywane są sygnały specyficzne dla układu nerwowego-impulsy elektryczne. Proces ten przebiega małymi krokami. W połączeniach między neuronami bierze udział samo ciało komórki lub też jej cienkie wypustki .neuronem . Te elektryczne (a ściślej jonowe) sygnały są generowane w ciele komórki jako reakcje na pobudzenie wejść synaptycznych. nosi nazwę synapsy (rys. albo też odgałęzień tych jest wiele i wówczas możliwa jest znaczna liczba połączeń synaptycznych z innymi neuronami. przez którą przechodzi informacja przekazywana z jednej części organizmu do drugiej. dostarczanych przez receptory z otaczającego środowiska.

Dla nas szczególnie interesujące są tzw. która wypełnia lukę między zakończeniem aksonu od przekazującego impuls neuronu a częścią odbiorczą następnego neuronu. jeżeli ilość mediatora jest dostatecznie duża. Często duże liczby sąsiadujących ze sobą neuronów zdają się wydobywać z nadchodzącego sygnału podobną informację. każda z nich spełnia wyspecjalizowane funkcje. W celu rejestracji aktywności grupy leżących obok siebie włókien stosuje się makroelektrody. jej końcówka ma średnicę od 0. RYSUNEK 2-3 Elektryczna wtyczka umieszczona na czaszce Rejestracja reakcji neuronów Reakcja neuronu stanowi krótkie wyładowanie elektryczne. jak i słyszenia reakcji neuronów wywołanych przez sygnały zewnętrzne (rys. teoretycznie maksymalna częstotliwość reakcji neuronu wynosi ok. 2-3). Ponadto aktywność neuronu przebiegającą w określonym czasie możemy zapisać na taśmie magnetofonowej. zanim w jego ciele komórkowym pojawi się impuls-reakcja. Przykładem takich komórek (receptorów) są pręciki i czopki w siatkówce oka. zależnie od potrzeb badawczych. Z drugiej strony. Zwykle łączy się ją z wzmacniaczem elektrycznym. oddzielne neurony w toku analizy i kodowania sygnałów sensorycznych współdziałają często z innymi w sposób złożony. pobudzenie zaś drugich zmniejsza je. gdzie cały ten proces powtarza się od nowa. Jedynie w rzadkich przypadkach pobudzenie jednej synapsy wystarczy do pojawienia się impulsu w komórce odbiorczej. ale występują tu również pewne ograniczenia. jak i mikroelektrody.impulsu uwolniona zostaje specyficzna substancja chemiczna .001 sek. Sygnał z wyjścia wzmacniacza przekazywany jest na monitor elektroniczny. że nie udaje się jej dostrzec pod normalnym mikroskopem i widoczna staje się dopiero przy użyciu mikroskopu elektronowego. Tak więc. co pozwała na dokonanie analizy po jakimś czasie. kiedy impulsy nerwowe przechodzą przez elektrodę. 1000 impulsów na sekundę.mediator. używa się bardzo małych elektrod-mikroelektrod. który poprzez akson dociera do następnego połączenia synaptycznego. można usłyszeć trzask w momencie. zmiana potencjału elektrycznego ciała komórkowego neuronu osiąga wystarczający poziom do wzbudzenia impulsu. na ekranie pojawiają się małe punkciki lub kreski. Reakcja komórek na pobudzenie wszystkich synaps jest rezultatem jakby „głosowania chemicznego": stosunek „głosów" płynących z synaps pobudzeniowych i hamujących na wejściu danego neuronu determinuje poziom jego finalnej aktywności. w celu regeneracji. W celu rejestracji obrazu zmian napięć w neuronie w ciągu określonego czasu posługujemy się zazwyczaj oscylografem. Wszystkie połączenia synaptyczne można podzielić na pobudzeniowe i hamujące. W takim wypadku wygodniej jest badać średnią aktywność sąsiadujących neuronów za pomocą makroelektrody. które przekształcają elektromagnetyczną energię padającego na nie światła w impulsy nerwowe. dlatego też jego aktywność można rejestrować jedynie wówczas. W użyciu są zarówno makroelektrody. Znamy obecnie wiele różnych rodzajów komórek nerwowych. Częstotliwość reakcji neuronu zależy na ogół od częstotliwości i rodzaju impulsów na wejściu synaps. receptory . Aby zarejestrować aktywność pojedynczego neuronu. Jeżeli sygnał ten zostanie przekazany do głośnika. Pobudzenie pierwszych zwiększa prawdopodobieństwo reakcji neuronu. Podobnie komórki wioskowe (włosowate) ucha wewnętrznego przekształcają energię mechaniczną sygnałów akustycznych w kod nerwowy. Zależnie od rodzaju mikroelektrody. Dla większości systemów sensorycznych charakterystyczne są cienkie włókna nerwowe o średnicy 3-5 mikronów («). tak że pojedyncze włókno nie może być odpowiedzialne za dostarczenie właściwej informacji do mózgu. Czasem końcówka mikroelektrody'jest tak cienka. mające nieco większą średnicę. praktycznie zaś jest znacznie niższa i waha się w granicach 300-800 impulsów na sekundę. Zwykle neuron musi otrzymać wiele impulsów. co wywołuje zmianę normalnego potencjału elektrycznego tego neuronu.komórki przetwarzające energię fizyczną przekazywaną z sygnału zewnętrznego w impulsy elektryczne. aby dać możność obserwatorowi zarówno widzenia. W celu wyjaśnienia .1 do 1 mikrona. gdy uda się nam połączyć przewodniki elektryczne z neuronami. aby słabe impulsy elektryczne komórki stały się dostępne dla obserwatora. W momencie. Przyrządem rejestrującym jest tu elektroda. Po wytworzeniu impulsu neuron przestaje działać przez okres 0. podobnie można fotografować obraz pojawiający się na ekranie oscylografu lub też analiza pojawiających się impulsów może być dokonana za pomocą komputera. gdy neuron wytwarza impuls.

należy wyrazić uznanie. rzadko ptaki. od 6000 do 60 000 synaps. Zasady budowy bloków strukturalnych układu nerwowego są takie same dla wszystkich modalności zmysłowych. gdy ona pojawi się w polu widzenia? Analiza i rozpoznanie złożonych obrazów będzie tematem rozważań w następnym rozdziale. kiedy w istocie w grę wchodzi cały kompleks elementów . inne zaś ciągle wywołują dyskusje. a czasem określane jako dwubiegunowe (bipolars) lub zwojowe {ganglion cells). co otrzymujemy na wyjściu. Na jeden centymetr sześcienny mózgu przypada aż 40 milionów synaps. że stanowi materiał dla naszych celów dogodny. Wybór zwierzęcia eksperymentalnego zależy od wielu czynników. badanie stacji synaptycznych jest niezmiernie użyteczne. które w różny sposób zbierają i łączą nadchodzące impulsy nerwowe. w zależności od tego. Pojedynczy neuron kory mózgu (a jest ich setki milionów) obejmuje. Jak przejść od prostej reakcji światłoczułych receptorów oka do neuronu reagującego tylko wtedy. TWORZENIE OBWODÓW NEURONOWYCH Mamy już teraz wszelkie niezbędne dane do utworzenia obwodów nerwowych. po pierwsze dlatego. w czasie których rejestracja neuronów stanów i dopuszczalny margines samej operacji lub stanowi niezbędny element jej przebiegu. jak je»t przekształcana informacja sensoryczną. Rozpatrzmy problem wykrywania poruszającego się przedmiotu. Będziemy jednak musieli zatrzymać się w pewnym miejscu. Gdzie należy umieszczać elektrody? Dla sygnałów sensorycznych charakterystyczne jest łączne występowanie synaps włókien przewodzących informację sensoryczną w miejscu zwanym stacją synaptyczną lub stacją przekaźnikową. są niezmiernie obiecujące. Inne zwierzęta. musimy wyróżnić dwa poziomy tego systemu: zespół komórek przetwarzających nadchodzące z zewnątrz sygnały fizyczne w wyjścia nerwowe. W takich sytuacjach wykorzystuje się mikroelektrody. Im bardziej chcemy zbliż> c się do człowieka. Ponieważ większość operacji. Czy rzeczywiście można utworzyć detektor babci? Czy istnieje w mózgu komórka. że mimo to udało się nam nauczyć tak wiele. że neuron> jego siatkówki są dostatecznie duże i dostęp do nich jest łatwy. Oznacza to. kiedy przedmiot porusza się z lewej strony. Zanim jednak przystąpimy do stojącego przed nami zadania. przeprowadzana jest na połączeniach międ/> neuronami. do jakiej części mózgu należy.istoty tych interakcji konieczne jest dokładne badanie pracy każdego neuronu z osobna. a to dlatego. jak receptor czy komórka zwojowa (ganglion). jakich dokonuje układ nerwowy. Najczęściej eksperymentuje się z małpami i kotami. wszerz pola widzenia? Jak sformułować teorię obwodów neuronowych? Na kolejnych stronach tej książki będziemy tworzyć obwody neuronowe. bada się tylko wówczas. Przeprowadzono liczne badania podstawowe nad okiem ostrogona (Limulusa). że o połączeniach neuronów w oku oraz o wzrokowych ośrodkach mózgu wiemy więcej niż o innych systemach sensorycznych. która reaguje w specyficzny sposób tylko wtedy. W świetle tych liczb oraz uwzględniając czułość mikroelektrod używanych do badania pojedynczych neuronów i wiele czynników biologicznych. w przeciwnym razie napotkamy trudność. gdy ich systemy sensoryczne dają nam więks/o możliwości w badaniu specyficznych typów kodowania nerwowego. Niektóre z nich są ogólnie przyjęte. nie dochodząc do tego ostatniego etapu. . Czytając kolejne paragrafy trzeba pamiętać. OBWODY PODSTAWOWE Budowa bloków Badając budowę obwodu sensorycznego. łatwo będziemy mogli opracować analogiczne obwody dla innych systemów sensorycznych. jak łączyć neurony. zanim przejdziemy do wyczerpującego omówienia problemu. a po drugie dlatego. ruchu. ale ciągle jeszcze niepełne. mechanicznych i elektronicznych. W toku badania różnorodnych typów analizy informacji w systemach sensorycznych należy zawsze pamiętać o nieprawdopodobnym stopniu złożoności połączeń elementów nerwowych mózgu. przechodząc stopniowo do bardziej złożonych.komórki amakrynowe. aby przejść (teoretycznie) do systemu neuronów reagujących tylko na bardzo złożone przedmioty. jaką zasygnalizowaliśmy na początku książki. że badania dotyczące specyficznych funkcji pojedynczych komórek mózgu są w powijakach. że zaczniemy od systemów sensorycznych. tym bardziej złożone organizmy musimy wybierać do badań. Zaczniemy od prostych obwodów. Eksperymenty / ludźmi są zjawiskiem niezmiernie rzadkim. jakie uzyskano do dziś. Kiedy poznamy już zasady budowy obwodów nerwowych dokonujących analizy sygnałów wzrokowych. takie jak ryb\. Część materiału przedstawionego w tym rozdziale to precyzyjnie ustalone fakty. kiedy przechodzi przez stację synaptyczną. gdy konieczne je^ dokonanie operacji neurochirurgicznych. które także wpływają na pomyślny przebieg każdego badania tego typu. Podstawowym przedmiotem naszego zainteresowania będzie system wzrokowy. na przykład na pojawienie się w polu widzenia naszej babci. i to. powinniśmy zorientować się. System wzrokowy człowieka zawiera około 125 milionów podstawowych elementów receptorycznych w każdym oku.są to receptory lub odbiorniki oraz komórki. a następnie prześledzimy drogi nerwowe wiodące od nich do mózgu. próbujemy dociec. Zaczniemy od bardzo prostych interakcji układu nerwowego i stopniowo będziemy postępować w ten sposób. Nie będziemy sztywno posługiwać się terminologią przyjętą w neurologii i często będziemy używać takich terminów. Analizując to. musimy ostrzec Czytelnika. komórki horyzontalne. Rezultaty. koloru i innych cech przedmiotów. zdolne do wykrywania konturów figur. zwane po prostu komórkami nerwowymi. aby sprawnie funkcjonowały. A tymczasem. Możliwe są tylko wtedy. pozostałą część stanowią konstrukcje czysto teoretyczne. co dajemy na wejściu.

światło. które wytwarza on w receptorze.w terminologii neurofizjologicznej . Model receptora przedstawiony został na rysunku 2-4.Receptor. RYSUNEK 2-5 . Jednakże wyjaśnienie istotnych dla nas cech neuronu będzie łatwiejsze. Wyjścia receptora oznaczyliśmy liczbami: wskazują one na szybkość. różnorodne receptory i rozliczne rodzaje mechanizmów synaptycznych. działanie czynnika chemicznego-poprzez impuls nerwowy. Sygnał o intensywności 5 oznacza sygnał o takiej intensywności. albo . Dla ułatwienia. gdy ograniczymy podział na dwa podstawowe typy: przetworniki i łączniki (transfurmers andcumbiners). dotyk. Tak więc intensywność sygnału będziemy przedstawiać za pomocą liczby impulsów nerwowych.receptory i komórki nerwowe. z jaką receptor przewodzi impulsy nerwowe. dla której reakcja neuronu stanowi pięć jednostek umownych. Receptor reaguje na sygnały zewnętrzne . Rysunek 2-4 jest przykładem stosowania przyjętych oznaczeń. z zasady będziemy pomijać mechanizmy przetwarzające intensywność sygnału fizycznego w częstotliwość poszczególnych reakcji. dźwięk.

Każdemu wejściu neuronu przypisana jest dodatnia lub ujemna wartość liczbowa-mnożnik. W opisywanych niżej obwodach częstotliwość własna. odpowiadając różnej jasności poszczególnych jej składników. Rozmieszczenie połączeń nerwowych w aparacie receptorowym determinuje sposób kodowania tych zmian w postaci impulsów nerwowych w systemie wzrokowym. Tak więc. połączenia pobudzeniowe (pobudzające) oznaczyliśmy na rysunku 2-5 strzałkami. Jeżeli wejście ma współczynnik . Energia świetlna docierając do oka rozkłada się na powierzchnię zbudowaną z oddzielnych receptorów. to na wyjściu neuronu aktywność maleje o 50 jednostek na każde 100 znajdujących się na wejściu. a połączenia hamujące kropkami. 2-7). Inaczej mówiąc.Komórka nerwowa (rys. Neuron ma często własne „wewnętrzne" tempo (częstotliwość) wyładowań. Ma ona dwa rodzaje połączeń. . wyjście neuronu powiększa się o 50 jednostek (0. Jednocześnie pożądane jest. Dla ułatwienia.foto recepto rów oka (słupki i czopki). komórka nerwowa może wysyłać impulsy nawet w takich wypadkach. Jeżeli jedna i ta sama komórka zwojowa zbiera reakcje receptorów z dużego obszaru siatkówki. Jest to miejsce łączenia się różnych impulsów nerwowych. rozważając najlepszy sposób rozmieszczenia receptorów na pierwszym poziomie sensorycznego przetwarzania informacji. Wejście charakteryzujące się dodatnim (+) mnożnikiem. to zanika zdolność rozróżniania niejednakowych rozkładów światła w obrębie tego obszaru. oznacza to. Jeżeli na przykład mnożnik na wejściu wynosi „0. aby ich reakcje sumowały się w jednej komórce zwojowej. Znaczna część wiedzy dotyczącej systemu połączeń neuronowych pochodzi z pewnych niezwykle pomysłowych eksperymentów. W miejscach odpowiadających konturom przedmiotów mogą występować znaczne i bardziej gwałtowne zmiany intensywności. ale na wyjściu przekazuje tylko jeden (chociaż może być skierowany w różne miejsca). czyli wejść: pobudzeniowe i hamujące. Neuron odbiera na wejściu znaczną liczbę impulsów. to wejście hamujące. tym wrażliwszy będzie system na słabe sygnały świetlne.5". Wartość wyjścia neuronu obliczamy jako sumę algebraiczną aktywności własnej plus aktywność na wszystkich wejściach pobudzeniowych. odpowiadająca spontanicznej aktywności. Komórkę nerwową oznaczamy kółkiem. a wejście mające ujemny (-) mnożnik.Podstawowej wiedzy na temat oka dostarczyły badania nad okiem ostrogona (Limu- . Aby system był dostatecznie wrażliwy. Hamowanie oboczne Metody badania systemu połączeń w siatkówce oka są dość skomplikowane. pole odbiorcze komórki zwojowej powinno być dość małe. często przyjmowana jest za 100. Przeanalizujemy w ogólnych zarysach rozmieszczenie receptorów jednego z systemów sensorycznych . aby przechowywały one jak najwięcej szczegółów rozkładu energii odpowiadającego sygnałowi dochodzącemu z zewnątrz. najprościej będzie przyłączyć do każdej z komórek kolejnego poziomu (komórki zwojowe) jak najwięcej receptorów-tak. kiedy na jej wejściu brak jest jakichkolwiek sygnałów. W pewnych wypadkach wielkość ta może być większa lub mniejsza od 100. Źródło: Poiyak (1957).-0. RYSUNEK 2-6.5". Na rysunku 2-6 możemy zobaczyć znaczną liczbę ciasno stłoczonych receptorów siatkówki. a czasem nawet równa 0. Aby zachować szczegóły układów świetlnych. Im więcej receptorów zostanie przyłączonych do jednej komórki zwojowej. Oba te wymagania wydają się sprzeczne. Maksymalną reakcję komórki zwojowej uzyskuje się przez zsumowanie reakcji jak największej liczby receptorów (rys. to wejście pobudzeniowe.. że na każde 100 jednostek aktywności na wejściu. Wrażliwość a czułość sensoryczna Pożądane jest. Zmiany te mogą się rozciągać na znacznej części oglądanej sceny. aby systemy sensoryczne były możliwie jak najbardziej wrażliwe na sygnały dopływające z otoczenia zewnętrznego. Możemy badać równocześnie zaledwie kilka różnych komórek. minus aktywność na wszystkich wejściach hamujących. WYODRĘBNIANIE KONTURÓW W obrazie na siatkówce najistotniejszą informację niosą zmiany intensywności światła padającego na poszczególne części powierzchni siatkówki. zmuszeni jesteśmy pójść na kompromis między utrzymaniem wrażliwości a rejestrowaniem szczegółów struktury sygnału.5x100). 2-5). Mikrofotografia komórek siatkówki człowieka w obrębie plamki żółtej. Ale za podwyższenie wrażliwości trzeba zapłacić określoną cenę.

zobaczmy. RYSUNEK 2-7 lusa)-(rys. Skierujmy teraz światło na receptor B (rys. Tak więc. że wyłącznie receptor A oddziałuje na komórkę. co się stanie. z pominięciem soczewki i innych tkanek (rys. 2-11). kiedy podrażnimy jednocześnie oba receptory. Źródło: Cornsweet (1970).RYSUNEK 2-8. Tym razem elektroda nie rejestruje żadnych zmian aktywności komórki zwojowej. kiedy światło skierowane jest bezpośrednio na receptor A (rys. 2-8). Jednakże zanim stwierdzimy.hamowanie oboczne (lateral inhibition): aktywność . że jest ono związane z aktywnością receptora A. siła reakcji komórki zwojowej maleje (rys. Zaczniemy ponownie od włączenia źródła światła pobudzającego receptor A. 2-10). Załóżmy. Limulus. krab ostrogon. dlatego łatwo można je preparować. Najpierw preparujemy oko w ten sposób. Jak się okazuje. Jeżeli pobudzenie komórki zwojowej wzrasta. 2-9). Widocznie receptor B nie wpływa na aktywność komórki zwojowej A. chociaż światło padające na inne niż A receptory nie może wywołać reakcji w omawianej komórce zwojowej. że obserwowana jest reakcja komórki zwojowej. Dogodnie umieszczone oko ostrogona ma grube włókna nerwu wzrokowego. 2-12). możemy przyjąć. Następnie umieszczamy elektrodę w komórce zwojowej i włączamy światło. to jednak obniża aktywność tej komórki (jeśli znajdowała się ona uprzednio w stanie aktywności). aby można było bezpośrednio stymulować odrębne receptory. a następnie oświetlimy receptor B. Ten prosty eksperyment pokazuje jeden z najważniejszych mechanizmów przetwarzania informacji sensorycznej .

rozpatrzymy podstawowe cechy sieci wyodrębniania konturów figur. Oko boczne ostrogom. gdzie następuje zmiana intensywności światła. Światło skierowane na receptor B Światło skierowane na receptor A Obwody służące do wyodrębniania konturów Przyjmując założenie o istnieniu mechanizmów hamowania obocznego. Struktura aktywności neuronów byłaby wówczas jedynie bardziej lub mniej dokładnym powtórzeniem właściwości układu światła padającego na te receptory. Pozornie koncepcja ta jest dość prosta. ale nie może stanowić mechanizmu wyodrębniania konturów figury za pomocą takiej sieci. gdzie wszystkie receptory ustawione są w jednym rzędzie. Odzwierciedla ona działanie procesu hamowania. 2-13). natomiast przy zmianach oświetlenia aktywność ta musi się znacznie zwiększać. który powoduje. Zaczniemy od sieci jednowymiarowej. że reakcje jednej komórki mogą być odjęte od reakcji innej komórki. w którym aktywność neuronów pobudzanych światłem o stałej intensywności byłaby stosunkowo słaba. Jeżeli receptory oraz komórki zwojowe byłyby połączone ze sobą w sposób prosty i bezpośredni. Prostota jest tu tylko pozorna. jednej komórki jest modyfikowana przez aktywność sąsiadujących z nią komórek. Daje to bowiem możliwość wyliczenia wszystkich przekształceń złożonego sygnału świetlnego. który w efekcie końcowym będzie przesyłany do wyższych ośrodków nerwowych. w logicznie uporządkowany przekaz sensoryczny. Takie warunki może . Dla wyróżnienia konturów niezbędny jest taki układ.Światło na B Światło na A ł ł RYSUNEK 2-12 Rzeczywiste impulsy nerwowe RYSUNEK 2-9. niewiele by to dało (rys. Źródło: Cornsweet (1970). inaczej mówiąc. Niezbędne są jakieś czynniki dodatkowe. pozwala na obliczenie różnicy między dwoma wejściami. Wszystkie zostają oświetlone. padającego na powierzchnię receptorów. Dla pewnych celów byłoby to wystarczające. Problem wyodrębniania konturów polega na określeniu miejsca.

Po p. Rozpatrzmy dla przykładu eouiący przypadek: mamy stale źródło światła 10 jednostek (oznacza to ze " b u E y t y m ^ a t ł e m receptor wytwarza reakcję charakteryzującą ac liczbą 10). Taki model jest zbyt jednostronny.t na 20 wyładowań na sekundę. Nie uwzględnia różnic w oświetleniu padającym na rożne części obrazu wzrokowego. Można to zrobić na przykład. . gdzie aktywność własna ustalona J t — t r n u S C k r S n y c h zagadme.enia się dopiero wtedy gdy aktywność neuronu B osiągnie 10 wyładowań na sekundę. 2-16). Musimy więc So Jednostek aktywności. . występujących w rzeczywistym procesie hamowania w k a d z i e nerwowym. ' W Mn to sposób zachowując ten sam schemat zasadniczy. ze ^ r e a g u j e tylko przy zrmanach różnic w intensywność. światła padającego na k Jn eczTość istnienia aktywności własnej komórki. S m n o ż n i k wynosi „-0. I oto uzyskaliśmy bardzo interesujący wynik Najsilniejsza reakcja pojawia się przy konturach.newmć hamowanie oboczne. ponieważ negatywna aktywność to ab ud DzTękHstniniu aktywność. a drug. ale pozostaje rowmez informacja o względnych intensywnościach światła padającego na różne części obrazu. . Po uważnej analizie tych schematów można dostrzec. Musimy prowadzić bardzo staranne pomiary w celu ustalenia podstawo w ch wartość. Jednak w momencie kiedy pojawia się spadek częstotliwości wyładowań neuronów. Łatwo to oaągnąc usSwszy współczynnik połączeń miedzy komórką zwojową a sąsiednimi receptorami ^Rysunk! 2-14 i 2-15 pokazują system. negatywne reakcj iomórkr wyrażają się one w podwyższeniu lub obniżeniu jej normalnej aktywność. który wyodrębnia ze struktury pobudzenia Jeftaego tylko kontury. Scemy aby komórka zwojowa w ogóle nie reagowała na to źródło światła. Przy zwięk- .2" (rys. P r z e m k a świat w rysunek kreskowy. możemy zmienić również rodzaj informacji wydobywanej z obrazu wzrokowego. pozostawia z niego jedynie kontury. Tak jak i uprzednio obniża się częstotliwość impulsów nerwowych z chwilą. Jeżeli byjej nie było.16. me moglibyśmy uzykać negatywnej część. . Zauważcie również. Na rysunku 2-17 przedstawione są zapisy graficzne aktywności neuronowej. Iluluje to wykres umieszczony u dołu rysunku 2-15. Trzeba będzie poszukać kompromisu między dwoma typami obwodów. hamowanie ma charakter liniowy Wykres przedstawiony na rysunku 2-17 wskazuje.erwsze staje * oczywista RYSUNEK 2-13 . że wpływ jednego czynnego elementu na drugi jest wprost proporcjonalny do częstotliwości wyładowań^ W omawianym przypadku współczynnik proporcjonalności jest równy 0. że istnieje najwyraźniej pewien próg dla pojawienia się efektu hamowania: częstotliwość impulsów neuronu A zm. dzięki któremu aktywność danego receptora zależy od " i w n S d receptorów lezących po obu jego stronach. reakcji na pobudzenie. gdy włączymy źródło światła A. ale zmieniając stosunki w procesie hamowania.P<. Neurony oddziałują na siebie wzajem: A oddziałuje na B tak jak B na A. własnej możliwe są pozytywne . mech będzie po 5 z każdej strony. z których jeden zupełnie nie zmienia sygnału. zarejestrowanej w sytuacji prawie identycznej z opisaną powyżej. poprzez zmniejszenie efektu hamowania oboranego. P^edstawTony tu obwód reaguje wyiączme na kontury.

OBWÓD PODSTAWOWY Światło Reakcja ISTOTNE OBLICZENIA Receptory 5 10 Komórki zwojowe 10 5 5 Reakcje RYSUNEK 2-14 Procesy przetwarzania .

5 mm na powierzchni oka RYSUNEK 2-18. . U góry: Źródło: Ratliff (1965). Niżej: Źródło: Ratliff i Hartline (1959).Receptor mórki zw Reakcje Odpowiada 0.

nakrywszy przedtem oko maską. jednak wydaje się nam. Fotografia przedstawia ten sam test świetlny. zaznaczone są granice szybko zmieniających się intensywności światła. . Sąsiednia komórka receptoryczna może wywołać zarówno zwiększenie. U innych zwierząt sprawa przedstawia się odmiennie. Każde z pasm przedstawionych na fotografii ma jednakową intensywność. co jest dość bliskie -0. Dzięki temu rozkład reakcji w oku ostrogona powinien być niemal identyczny z tym. gdzie znajdowała się elektroda (kółko z krzyżykiem na rysunku 2-18). siatkówka działa nieco inaczej niż u kraba (ostrogona). W tym momencie zaczynały działać wszystkie czynniki hamujące. ale podstawowe cechy analizy są podobne. która nie zmienia się w obrębie danego pasa? Spróbujcie odnaleźć typ reakcji neuronu na taki układ pasm opierając się na schemacie przedstawionym na rysunku 2-16. Rozważmy typowy zapis z siatkówki kota. Elektrodę rejestrującą umieszczono na jednej komórce zwojowej. co przedstawiono na rysunku 2-16. Pouczająca będzie próba narysowania takich obwodów. rezultat powinien odpowiadać waszemu spostrzeganiu tych pasm. oparte na hamowaniu obocznym. RYSUNEK 2-19. Zanim zakończymy ten eksperyment. Czy występuje wrażenie. jak i hamujące. w której zrobiono maleńki otworek umieszczony. Jednak w toku analizy tych bardziej złożonych systemów wzrokowych pojawiają się nowe problemy. Jednakże ten podstawowy mechanizm jest wielce elastyczny i może być użyty do innych typów analizy obrazu wzrokowego. Wykres (linia ciągła) przedstawia aktywność neuronów w porównaniu z rzeczywistym rozkładem intensywności dla bodźca świetlnego^ (oznaczonym linią przerywaną). że reakcja neuronów dokładnie oddaje układ pobudzenia świetlnego. że zaciemnienie przedstawionych pasm zmienia się w sposób jednolity? Czy każde z pasm ma jednakową intensywność. Po drugie. jak to pokazują strzałki.6 impulsów na sekundę. Zarejestrowana aktywność przedstawiona została na rysunku 2-18 (krzywa oznaczona kółkami): sieć nerwowa nie reprodukuje już w prosty sposób bodźca świetlnego. przeanalizujcie uważnie pasma przedstawione na rysunku 2-19. że intensywność pojedynczego pasma nie jest jednolita. ale znacznie łatwiejsza do przeprowadzenia. aby pobudzało tylko jedną komórkę zwojową. świetlne i krzywa oznaczona trójkącikami na rysunku 2-18 odzwierciedla wynik aktywności neuronu bez hamowania. jak i obniżenie aktywności w danej komórce zwojowej.16. Po pierwsze. Wszystkie badane przez nas do tej pory systemy sensoryczne zdają się mieć mechanizmy wyodrębniania konturów. Przemieszczając światło odnajdu- Położenie szeniu częstotliwości wyładowań o każde 10 impulsów na sekundę uzyskuje się obniżenie efektu hamowania do wielkości równej 1. W ten sposób w obwodzie tym współczynnik hamowania osiąga-0. dokładnie nad miejscem. który wspólnie wybraliśmy dla obwodu nakreślonego uprzednio.Położenie Rysunek 2-18 przedstawia rzeczywistą częstotliwość reakcji neuronu zarejestrowaną w oku kraba (ostrogona). Z kształtu krzywej wynika. który opisywaliśmy wcześniej. Jest to operacja równoważna z przemieszczaniem elektrody. : Pola centralne i peryferyjne (center-surround fields) U bardziej złożonych organizmów. na przykład ssaków. Elektrodę wprowadzono do komórki zwojowej i rejestrowano reakcje na bodziec świetlny. Początkowo światło eksponowano. pojedynczy receptor może się łączyć z wieloma różnymi komórkami zwojowymi i wtedy nie możemy tak ograniczyć źródła światła. Dzięki temu jedynie pobudzająca część pola recepcyjnego otrzymywała bodźce.20 -współczynnikowi. trzeba było przemieszczać światło tak. W oku ostrogona dana komórka może mieć tylko negatywny wpływ na sąsiednie komórki. Następnie maskę zdejmowano i na oko padał cały układ świateł. Aby odkryć reakcję na dany układ świateł. Źródło: Cornsweet (1970). połączenia między receptorami i komórkami zwojowymi u wyższych organizmów mogą być pobudzeniowe. pozostawiając elektrodę w pozycji stałej.

Typowy kształt obszaru pobudzeniowego to wydłużone koło ze średnicą około 0. który może aktywizować daną komórkę zwojową. Kiedy odbierane źródło światła wychodzi poza granice tego kolistego obszaru pobudzeniowego. Obszar.1 do 1 milimetra. 2-21). której pobudzenie prowadzi do wzmocnienia reakcji -jest to obszar pobudzeniowy. przy czym poziom aktywności występujący w ślad za gwałtownym skokiem może być tylko nieznacznie wyższy od poziomu spontanicznej aktywności własnej. Do rozkładu reakcji neuronu dołączyła się nowa właściwość: dana jednostka funkcjonalna reaguje na pobudzenie świetlne początkowym gwałtownym skokiem aktywności powyżej poziomu aktywności stałej.Światło RYSUNEK 2-20. Widać to na rysunku 2-20. wyłączenie światła powoduje w komórce zwojowej krótkotrwały nagły skok aktywności. strefę pobudzeniową (rys. rodzaj reakcji komórki ulega zmianie: zamiast obniżenia aktywności do poziomu stałej aktywności własnej. . w którym pojawia się reakcja na zgaszenie światła. ma także kształt kolisty i otacza. Światło RYSUNEK 2-21 Pole recepcyjne Pole recepcyjne Komórka zwojowa Wielkość reakcji komórki zwojowej Komórka zwojowa Wielkość reakcji komórki zwojowej jemy tę część siatkówki. Z kolei nieznacznie poruszając źródłem światła postaramy się dokładnie określić obszar na siatkówce.

możemy bez większego wysiłku skonstruować odpowiednie obwody. a peryferie są w pełni powiązane z hamującym systemem wyłączeniowym (rys. że obszar centralny jest całkowicie powiązany z pobudzeniowym systemem włączeniowym. jakim mechanizmem posługuje się rzeczywisty układ nerwowy? Możemy przyjąć. poprzedzonego jednak krótkotrwałą. Ogólnie możemy przyjąć.do obniżenia aktywności tej komórki.Światło RYSUNEK 2-22 centrum. wzmożoną aktywnością zaraz po wyłączeniu źródła światła. Stwarza to konieczność wprowadzenia widocznej na diagramie nowej Pole recepcyjne Komórka zwojowa Wielkość reakcji komórki zwojowej Taką jednostkę funkcjonalną . Problem jednak w tym. które dotychczas rozpatrywaliśmy. Rozproszone światło na całe pola recepcyjne. tzn. A zatem jako uzupełniające w stosunku do jednostek włączeniowych pole centralne i wyłączeniowych pole peryferyjne istnieją w tej samej liczbie jednostki z odwrotnym typem organizacji. że istnieje tu szereg możliwości. możemy się spodziewać. jak i na peryferie. Nazwiemy je jednostkami wyłączeniowymi pole centralne i włączeniowymi pole peryferyjne.komórkę zwojową wraz z jej polem recepcyjnym-będziemy nazywać jednostką włączeniową (+) pole centralne i wyłączeniową (-) pole peryferyjne (on center-offsurround). a pobudzana poprzez stymulację peryferii. Rozpatrzmy pole z „plus-centrum" i „minus-peryferie". Dlatego też. zarówno na Komórka zwojowa RYSUNEK 2-23 . typ reakcji. że układ nerwowy jest raczej symetryczny. 2-22). Jedną z możliwości jest założenie. uzupełniający w stosunku do pierwszego. że powinien istnieć drugi. 2-23). odkrywszy jakiś charakterystyczny dlań rodzaj reakcji. może w ogóle nie wywołać żadnej obserwowalnej reakcji (rys. gdzie jednostka jest hamowana w momencie stymulacji obszaru centralnego. Oświetlenie części centralnej prowadzi do wzmocnienia aktywności komórki zwojowej. Pole recepcyjne Obwody włączeniowo-wyłączeniowe Jakie mechanizmy nerwowe prowadzą do takiego uzupełniającego układu włączeniowo-wylączeniowego? Wykorzystując podstawowe mechanizmy receptor-komórka zwojowa. oświetlenie peryferii .

. .RYSUNEK 2-24 komórki. a różnice są trudno uchwytne? Załóżmy. kiedy nie ma tak ostrej granicy. W obszarze centralnym będą przeważać połączenia pobudzeniowe.plus"-„minus". W omawianym przypadku ogólny wzorzec reakcji będzie taki sam. Jedna komórka dwubiegunowa odbiera impulsy płynące od receptorów z części „minus" pola. RYSUNEK 2-25. bez względu na ich usytuowanie w polu. co Światło padające na: Obszar „plus" Reakcja komórki Intensywność światła Obszar „minus" b Równocześnie na „plus" a + b i „minus" RYSUNEK 2-26. MacNichol i Wolbarsht (1960). Nad każdym zapisem z prawej strony umieszczono dane dotyczące długości fal wietlnych. mogą być hamujące lub pobudzeniowe. Źródło: Wagner. Reakcja komórki zwojowej z siatkówki złotej rybki na pobudzenie półsekundowymi błyskami świetlnymi. Zakłada ono jednak. że istnieje ścisłe rozgraniczenie między obszarami centralnymi a peryferyjnymi. zwanej komórką dwubiegunową. Połączenia z obu dwubiegunowych komórek zbiegają się w jednej komórce zwojowej. a w obszarze „minus" hamujące. ale w obszarze „plus" przeważają połączenia pobudzeniowe. jest to niewątpliwie proste uzupełnienie mechanizmu . Ą co dzieje się wówczas. Źródło: Kuffler (1953). a druga z części „plus". że reakcje receptorów.

Czarne kółka na rysunku 2-27 pokazują reakcje komórki zwojowej. zapewniających zmniejszenie szybkości reakcji komórki i uczynienie całego systemu mniej wrażliwym na długotrwałe pobudzenie. „minusperyferie" układ stosunków jest odwrotny. Jedne z nich reagują tylko na zapalenie albo tylko na zgaszenie światła. Jaki by nie był mechanizm tej przemijającej reakcji. Rysunek 2-27 przedstawia krzywą przebiegu tej reakcji. RYSUNEK. a na peryferiach połączenia hamujące. przedstawione są trzy warianty reakcji na dwa poziomy intensywności światła: na lewo-przy umiarkowanej intensywności światła. czy ta charakterystyczna reakcja to przejaw działania mechanizmów adaptacyjnych. Rezultat zależny jest od względnego zmieszania światła w obszarach „plus" i „minus". należą do typu „centrum-peryferie". ale też przy oświetleniu różnych obszarów różnymi barwami. 2-24). Ta ważna właściwość komórek wrażliwych na długość fal świetlnych będzie szczegółowo omówiona w rozdziale 5. Czas (w sekundach) Ten podstawowy mechanizm „centrum-peryferie" może funkcjonować nie tylko przy oświetleniu światłem białym. Inne. Na rysunku 2-25a światło pada na obszar „plus". będzie zależała od stosunku elementów pobudzeniowych do elementów hamujących na danym obszarze. Na rysunku 2-25 przedstawione są reakcje komórki zwojowej typu „plus-centrum. ale bez koncentrycznego pola recepcyjnego. Obwody służące do wytwarzania przemijających reakcji Łatwiej jest zbudować model mechanizmu nerwowego. Źródło: Ratiiff(1961). Pozostałe komórki wykazują bardzo zróżnicowane upodobania. w omawianym wypadku aktywność własna komórki wynosiła 30 impulsów na sekundę. występuje ona bardzo wyraźnie. Grupę receptorów oświetlano przez około 2 sekundy. Na rysunku 2-25 a+b pokazana jest reakcja na połączenie oddziaływań a i b. aby później równie szybko ustabilizować się na poziomie 40 impulsów na sekundę. tak więc aktywność wzbudzona była znacznie wyższa. Reakcja na sygnał. Oba opisane tu sposoby połączeń komórek receptorycznych prowadzą do tych samych w zasadzie rezultatów. Aktualnie jednak nie dysponujemy takimi danymi. Początkowo częstotliwość reakcji komórki gwałtownie wzrasta-do około 80 impulsów na sekundę. pracującej w „systemie plus-minus". czy też jest to autentyczne zwiększenie wrażliwości właśnie na bodziec przemijający (krótkotrwałe oświetlenie). pokazane zostały reakcje komórki na pobudzenie światłem o umiarkowanej i wysokiej intensywności. W siatkówce kota około 30-50% komórek zwojowych reaguje na pobudzenie w sposób zgodny z formułą „centrum-peryferie".doprowadzi do reakcji typu „plus".ponownie przy umiarkowanej. Białe kółka odpowiadają reakcji komórki zwojowej. jak to dokonuje się rzeczywiście w układzie nerwowym. A nawet proste komórki zwojowe z koncentrycznymi polami recepcyjnymi w zmienionych warunkach wytwarzają dość skomplikowane układy reakcji. której aktywność hamowana jest pod wpływem bodźca świetlnego. ale z polami recepcyjnymi o przedziwnych kształtach. wytwarzającego przemijającą reakcję. 2-27. po zmianie długości fal świetlnych komórka zwojowa przechodzi od reakcji „plus" do reakcji „minus". zwróćcie uwagę na skok reakcji typu „minus" przy zgaszeniu światła. Jak się okazuje. w środku-przy obniżonej intensywności i na prawo . Na rysunku 2-25b światło pobudza obszar „minus". stosowanych zazwyczaj w typowych eksperymentach. co da reakcję typu „minus" (rys. który utrzymuje się w pozostałym czasie oddziaływania bodźca. Nie jest w pełni jasne. Łatwo możemy uzyskać przemijającą reakcję przez wprowadzenie do systemu łączącego dwie komórki obok połączenia pobudzeniowego równoległego połączenia hamującego. mimo to spróbujemy coś wymyśleć. . Pobudzana jest stale ta sama część pola recepcyjnego. który nadchodzi z dowolnego punktu w dowolnym obszarze pola. Dla obszaru typu „plus-centrum". W tej komórce następuje wyraźny krótkotrwały spadek aktywności do 5 impulsów na sekundę. a jest ich wiele. Na rysunku 2-28 przedstawione jest takie połączenie między poziomem REAKCJE W CZASIE Zwróciliśmy już uwagę na przemijający skok aktywności jako typową reakcję na zapalenie światła. Częstotliwość taka utrzymuje się do momentu zgaszenia światła. minus-peryferie". niż stwierdzić. Jeszcze inne komórki wydają się nie reagować na żaden ze standardowych bodźców. ale za każdym razem bodźcem jest światło o innej długości fal. Dla stworzenia modelu wystarczy wykorzystać zasady funkcjonowania obwodów podstawowych. to znaczy do poziomu znacznie niższego niż ten. Rysunek 2-26 przedstawia reakcje komórki zwojowej pochodzącej z siatkówki złotej rybki na pobudzenia światłem o różnych barwach. a dla wyjaśnienia rzeczywistego mechanizmu niezbędne są uważne i trudne badania mikroanatomii poszczególnych komórek.

w tym obwodzie opóźnienie hamowania jest wmontowane w ten sam mechanizm i dlatego wszystkie jego ogniwa mogą działać z jednakową prędkością. Tak jak w poprzednim wypadku uzyskamy efekt przemijającej reakcji pod warunkiem. Reakcja komórki zwojowej wywiera wpływ zwrotny na komórki dostarczające jej impulsów wejściowych. Ale czy istnieją w obwodach nerwowych .komórek dwubiegunowych i zwojowych.do tej pory nie wiadomo. że proces hamowania rozwija się wolniej niż proces pobudzania. Na przykład usuwając komórkę F tak. załóżmy. kiedy zaczyna działać proces hamowania. wówczas nie będzie dla tego samego neuronu równoczesnych połączeń pobudzeniowych i hamujących. aby komórka B mogła bezpośrednio hamować A. Nieco później. które występuje między komórkami sąsiadującymi ze sobą. częstotliwość impulsów obniża się lub całkowicie zanika. Jeszcze inny sposób uzyskania efektu reakcji przemijającej przedstawiony jest na rysunku 2-30. Tendencja do pobudzenia wywołana pojawieniem się światła napotyka przeciwdziałanie ze strony równoległego połączenia hamującego. Wykres pokazuje system hamowania w wyniku sprzężenia zwrotnego: reakcja na wyjściu komórki B działa hamująco na wyjście komórki A. ponieważ system pobudzenia działa szybciej. Istnieje alternatywny obwód dla wywołania zachowania przemijającego: hamowanie zachodzi poprzez odrębny łańcuch neuronów (rys. w odróżnieniu od hamowania obocznego. Pośrednicząca komórka F zapewnia sprzężenie zwrotne. 2-29). Aby nie doprowadzić do pełnego zablokowania reakcji. Właściwie komórka A nie jest wcale niezbędna. Aktywność końcowa będzie zależała od stosunku oddziaływania kanału pobudzeniowego do oddziaływania kanału hamującego. . że rozchodzenie się impulsów hamujących będzie znacznie wolniejsze niż rozchodzenie się impulsów pobudzeniowych. W literaturze fachowej te dwa mechanizmy określane są jako hamowanie naprzednie (forward inhibition). Wtedy po zapaleniu światła reakcja neuronów nasila się. można uprościć pętlę sprzężenia zwrotnego. ze tylko ten sposób hamowania poprzez sprzężenie zwrotne pozwala automatycznie wyjaśnić występowanie salwy szybkich impulsów przy zgaszeniu światła. Oczywiście. można przekazać sygnał z wyjścia B wprost na jej wejście-i komórka będzie bezpośrednio hamować samą siebie. Takie systemy są dość powszechne w obwodach elektronicznych. lateralnego. Zauważcie jednak. W odróżnieniu od innych mechanizmów.

Badaliśmy trzy różne typy mechanizmów „pobudzenie-hamowanie": oboczny. Poruszające się źródło światła RYSUNEK 2-32. potem zaś pobudzenie. Detektor ruchu powinien reagować "wyłącznie na poruszający się przedmiot. reakcja będzie ulegała zmianie zgodnie z lokalizacją światła w polu recepcyjnym tego systemu: początkowo. wiewiórki. znowu hamowanie i w końcu znów aktywność własna (rys. . 2-32). jak widać. naprzedni i typu sprzężenia zwrotnego. 2-31). pobudzenie świetlne peryferii tego obszaru (przedstawione za pomocą symbolu O). Obszar centralny wytwarza reakcje typu „plus-minus" (oznaczone symbolem ± ) . zapewnia dostosowanie się systemu wzrokowego do zmian w strukturze przestrzennej bodźca świetlnego. gdy światło będzie padało po lewej stronie peryferii. REAGOWANIE NA RUCH Ostatni z podstawowych problemów. nie wywołuje żadnej reakcji. Najwidoczniej podstawową strategią układu nerwowego jest przede wszystkim wykrywanie zmiennych aspektów sygnałów zewnętrznych.stałych i będących w ruchu. Większość dotychczas rozpatrywanych receptorów nie jest przeznaczona do odróżniania przedmiotów . które pozostają niezmienne. a poza tym na nic innego. który ma wybiórczą wrażliwość na kierunek. żaby posiada elementy wyposażone w wybiórczą wrażliwość na określone rodzaje ruchu. Pole recepcyjne Kierunek ruchu Komórka zwojowa Elektroda Reakcja komórki zwojowej RYSUNEK 2-31 reagują one zarówno na jedne. jaki musi rozwiązać system wzrokowy. później pojawi się efekt hamowania. Oczywiście. zanotujemy aktywność własną. wyodrębnienie ich i hamowanie tych aspektów. jak i na drugie. Na przykład. Hamowanie naprzednie oraz hamowanie typu sprzężenia zwrotnego pozwala na subtelne dostosowywanie reakcji neuronów do czasowych zmian w oświetleniu. a nawet na szybkość poruszającego się bodźca. polega na wykryciu i ocenie ruchu. Hill i Lenek (1964). Zapoznajmy się więc z dostępnymi informacjami o systemie wzrokowym królika (rys. Poszukiwanie detektorów ruchu we wzrokowym systemie nerwowym zakończy się z pewnością ich wykryciem. Źródło: Barlow. Idealny byłby taki detektor. Taka kolejność reakcji nie pozwala jeszcze na traktowanie danej jednostki jako detektora ruchu. Hamowanie oboczne wpływa na zaostrzenie konturów. jeżeli przemieszczamy wiązkę świetlną z lewej strony na prawą poprzez jednostkę „centrum-peryferie". W środku rysunku przedstawiono układ pól odbiorczych. Siatkówka oka królika.

. Teraz bodziec o wysokiej intensywności oddziałuje na trzy receptory. Najpierw (rys. Dlatego możemy oczekiwać. Reakcję maksymalną (79 impulsów) wywołuje ruch bodźca pionowo w górę. muszą cechować je dwie właściwości. W tym wypadku uzyskamy zupełnie inny wzorzec reakcji (rys. co w efekcie doprowadziłoby do zredukowania reakcji drugiego receptora. a w konsekwencji i komórki zwojowej do-10 jednostek. Ruch można byłoby wykryć przez obniżenie częstotliwości reakcji w stosunku do normalnego poziomu aktywności własnej. możemy zbudować niezwykle skomplikowane detektory ruchu. że dobry detektor ruchu powinien reagować w sposób najbardziej aktywny na bodziec poruszający się z określoną prędkością. Na rysunku 2-356 światło dotarło już do pierwszego receptora. Impulsy te zostały całkowicie zniesione przez hamujący wpływ komórki położonej na prawo.Strzałki wskazują. że obwody te są szczególnie wrażliwe na kontury. 2-3Ąd). ale ciągle jeszcze brak reakcji komórki zwojowej. Zbudowaliśmy detektor ruchu wrażliwy na jeden kierunek ruchu. czas reakcji zarówno procesów hamowania. 2-34/). dla każdego kierunku ruchu podano odpowiednią częstotliwość reakcji. kiedy światło dociera do trzeciego receptora (rys. reakcja komórki zwojowej pozostaje na stałym poziomie (20 jednostek). że hamowanie oboczne ma pojawić się z pewnym opóźnieniem. ani obniżenie. kiedy światło przekroczy granice pola recepcyjnego i opóźniony wpływ hamowania rozprzestrzeni się na całym polu. Światło porusza się z lewej strony na prawą. 2-34a) komórka zwojowa nie reaguje. A opóźnienie hamowania oddziałującego na określony obszar receptorów może zależeć od tego. Obwody służące do wykrywania ruchu Jak pracuje detektor ruchu? Wiemy. Aby mechanizmy te reagowały w określonym kierunku. wówczas hamujący wpływ pierwszego receptora wzrastałby szybko. Początkowa intensywność światła jest równa 10 jednostkom. ale nie reagują odmiennie w zależności od kierunku ruchu. Posługując się tym schematem podstawowym. Na rysunku 2-34c światło osiągnęło już dwa receptory. 2-35). Na dolnym wykresie przedstawiono częstotliwość reakcji przy poruszaniu się bodźca w pośrednich kierunkach. pierwsza komórka ciągle jeszcze nie odebrała podwyższonego działania hamującego i obie komórki reagują na poziomie 20 jednostek. Zwróćcie uwagę na przykład na fakt. sumaryczna reakcja na wyjściu komórki zwojowej wzrasta do 20 jednostek.jak i procesów pobudzenia w układzie nerwowym zależny jest od stopnia intensywności bodźca. Liczby wskazują tu nie mnożnik przyrostu. że reakcje Światło porusza się z prawej strony na lewą Receptor Obwody hamujące Komórka zwojowa RYSUNEK 2-33. jak daleko znajduje się ten obszar od poruszającego się bodźca. Ale brak jeszcze nasilenia hamowania ze strony pierwszego receptora w stosunku do drugiego. pomimo że trzy receptory odbierają silniejsze pobudzenie. Dlatego. ani wzrost. Hamowanie z prawej strony nasila się już w momencie pobudzenia pierwszego receptora i uniemożliwia jego reakcję. zostaje on pobudzony do poziomu 20 jednostek (a wpływ hamujący utrzymuje się stale na poziomie -10) i wówczas komórka zwojowa wytwarza reakcję na wyjściu równą 10 jednostkom (patrz rys. Rysunek 2-33 pokazuje obwód podstawowy. Kiedy jednak Światło porusza się z lewej strony na prawą « »- najjaśniejsza część plamki świetlnej (o intensywności równej 20) dociera do pierwszego receptora. a hamowane są na poziomie -10. hamowanie zaczyna działać. dokonajmy niezbędnych obliczeń. Reakcja komórki zwojowej będzie utrzymywała się na poziomie 20 jednostek (rys. reakcję minimalną-jego ruch w kierunku przeciwnym. tak że może on już objąć wpływem hamującym pierwszy receptor. Opóźnienie hamowania jest wyjątkowo ważne. że połączenia hamujące powinny być asymetryczne. odpowiadającą prędkości rozchodzenia się hamowania w polu recepcyjnym. Pierwsząjest to. Prześledźmy rysunek 2-34. w dalszym ciągu zachodzą zmiany analogiczne do opisanych. Ponieważ hamowanie jest opóźnione. Gdyby hamowanie nie było opóźnione. Każde połączenie hamujące powoduje opóżnienie o jednostkę czasu. drugą zaś to. Co więcej. przedstawiono tu mnożniki przyrostu dla każdego połączenia. w omawianym wypadku jest równa 0 (rys. Wówczas reakcja komórki zwojowej obniży się do poziomu wyjściowego. to znaczy pionowo w dół (2 impulsy). w jakim kierunku porusza się plamka po polu recepcyjnym. ani też na bodziec poruszający się z prawa na lewo. I dlatego na wyjściu każdego z receptorów jest ich 10. Światło porusza się z prawej strony na lewą. Widzieliśmy. 2-34<?) aż do momentu. że w normalnym polu recepcyjnym znajdują się mechanizmy hamowania obocznego. ale minęło już dość czasu od pobudzenia drugiego receptora. Jednak z powodu opóźnienia hamowania nie zachodzą żadne zmiany w reakcji komórki zwojowej. W miarę jak światło porusza się. Detektor ten nie reaguje ani na nieruchomy bodziec świetlny. W momencie. lecz rzeczywistą częstotliwość reakcji. 2-?>Ab).

RYSUNEK 2-35 .

aby prześledzić tę drogę i zobaczyć. docierają do określonego obszaru warstwy LGN. jakie powstają w dynamicznym środowisku wizualnym. jeżeli dwie lampki rozmieszczone w określonych względem siebie odstępach zapalają się naprzemiennie. 2-36). do przylegającej warstwy dociera informacja z drugiego oka i tak na przemian. Dlatego sąsiadujące ze sobą części LGN otrzymują informację nerwową od sąsiadujących ze sobą części pola widzenia. LGN zbudowane jest z oddzielnych warstw. W rzeczywistości widzimy ruch ciągły. Być może. W omawianych obwodach brak jest jakichkolwiek elementów pozwalających na odróżnienie ruchów wywołanych zmianą położenia głowy czy oka od ruchów wykonywanych aktualnie przez przedmioty zewnętrzne. Najwidoczniej wyższe mechanizmy mózgowe w jakiś sposób konfrontują informację płynącą od detektorów ruchu z nakazami motorycznymi. Zbliżone są rozmiarami i zbudowane na tej samej zasadzie „centrum-peryferie". Nie można również przypisać tej funkcji LGN. Reakcja powinna być takajakby światło poruszało się w sposób ciągły z jednego receptora na drugi. Nerw wzrokowy / Nerw wzrokowy Skrzyżowanie wzrokowe •zyzowanie 'okowe RYSUNEK 2-36 Kora wzroków PRZETWARZANIE SYGNAŁÓW W CIELE KOLANKOWATYM BOCZNYM Przeprowadzona przez nas analiza pozwala opisać i wyjaśnić mechanizm wyodrębniania podstawowych cech obrazu wzrokowego. Łatwo możemy „oszukać" detektor ruchu: wystarczy w tym celu przekazać krótki błysk światła na jeden receptor. warstwowej budowy LGN do dziś jest dla nas zagadką. który pobudził aktywność nerwową w określonej części siatkówki jednego oka. trzy warstwy u kota. wywołanych ruchami głowy i oczu. jakie zachodzą w połączeniach synaptycznych siatkówki. w mózgu. Do czego zatem ono służy? Zagadka ta ciągle jeszcze nie jest rozwiązana. Na przykład. Sygnały płynące od widzianego przedmiotu. Kanały nerwowe. nie potrzebują wzmacniaczy. 2-36). Tu włókna biegnące z komórek siatkówki tworzą połączenia synaptyczne ż neuronami przekazującymi informację sensoryczną do projekcyjnych pól kory mózgowej (rys.detektorów będą zależeć nie tylko od szybkości ruchu. bez żadnej deformacji. Precyzja operacji przetwarzania informacji. Rola uporządkowanej. Wydaje się. że w LGN nie następuje żadna istotna faza przetwarzania informacji płynącej z siatkówki. w przeciwnym wypadku byłoby niemożliwe odróżnienie zmian obrazu na siatkówce. aby impuls był przekazywany dalej.ciała kolankowatego bocznego (Lateral Geniculate Nucleiis. możemy jedynie wymienić kilka hipotez. Pola recepcyjne włókien wychodzących z LGN są niemal identyczne z polami recepcyjnymi komórek zwojowych siatkówki. gdzie następuje ich przetwarzanie (rys. a sygnały z analogicznej części siatkówki drugiego oka (w którym aktywność wzbudził ten sam przedmiot) do odpowiedniego obszaru innej warstwy LGN. rzeczywistości tylko stacją przekaźnikową. zjawisko to nazywamy zjawiskiem fi. U większości zwierząt badano tylko te komórki. należy pamiętać. które znajdują się w samym oku. sześć u małpy i u człowieka. przesyłając informację wzrokową na następny poziom przetwarzania. sterującymi ruchami głowy i oczu.LGN). po określonej przerwie . leżącej bezpośrednio nad warstwą poprzednią lub pod nią. nie pozwalają jednak na wyjaśnienie wszystkich problemów. w odróżnieniu od innych systemów komunikacji. a także przejrzysta struktura anatomiczna LGN sugerują. Włókna odchodzące z przyległych do siebie części siatkówki dochodzą do przyległych do siebie części LGN. Sygnały nerwowe z siatkówki płyną aksonami z komórek zwojowych do następnej stacji przekaźnikowej . leżących jedne na drugich podobnie jak w przekładańcu. które wydają się dość prawdopodobne. w jaki sposób informacja wzrokowa zostaje przetworzona. Do jednej warstwy dochodzą włókna nerwowe z jednego oka. LGN jest w. Zachodzące tu procesy to zaledwie pierwszy poziom analizy sygnałów. w jednej z trzech warstw komórek tworzących siatkówkę. lecz również od intensywności bodźca. od zmian wywołanych ruchami w świecie zewnętrznym. Nadszedł czas. a następnie. Odległość między lampkami pozwalająca na pojawienie się zjawiska/ musi być znacznie większa niż średnica pola recepcyjnego przeciętnego detektora ruchu w typowym systemie wzrokowym. Oczekiwanie to jednak nie znajduje potwierdzenia. Następnie bowiem sygnały nerwowe przewodzone są za pomocą nerwu wzrokowego do wyższych ośrodków. że do LGN docierają nie tylko impulsy z .błysk światła na sąsiedni receptor. Chociaż przedstawione obwody ilustrują możliwe mechanizmy służące do wykrywania ruchu. że dalsze przetwarzanie i analiza informacji sensorycznej powinny zachodzić w tym ośrodku mózgowym.

że istnieją w niej komórki. płynących z oka do mózgu. RYSUNEK 2-37 Proste komórki Charakterystyka reakcji. ale również sygnały z różnych części mózgu. jak się wydaje. 1 WYODRĘBNIANIE CECH W analizie informacji wzrokowej przesyłanej z LGN uczestniczą trzy różne części kory. . Ciało kolankowate boczne przesyła informację bezpośrednio do czwartej warstwy kory. Z trzech części kory dwie otrzymują sygnały prosto z LGN. kiedy mała plamka świetlna przemieszcza się na siatkówce. Włókna wychodzące ze wzrokowych pól kory dochodzą przede wszystkim do płatów skroniowych mózgu. Jest jednak różnica między tymi komórkami a komórkami siatkówki. W korze wzrokowej znowu pojawiają się obwody nerwowe. Kora ma zupełnie inny . które reagują zawsze. Ogólny obraz procesu przetwarzania informacji w korze mózgowej obejmuje stopniowe przekształcanie i analizę specyficznych aspektów sygnału. Jeżeli będziemy rejestrować aktywność elektryczną tej warstwy. które znajdują się w siatkówce oka. służące do przetwarzania sygnałów. Analiza sygnału sensorycznego zaczyna się w czwartej i piątej warstwie i jest kontynuowana w wyższych warstwach kory. zawiadują uczeniem się i przechowywaniem nawyków wzrokowych. kiedy bodziec natrafi na to niewielkie określone pole.siatkówki. przy czym duża liczba oraz znaczne zróżnicowanie detektorów korowych w różnych obszarach kory pozwalają na specyficzną analizę cech sygnałów w danym obszarze. że LGN działa na zasadzie regulatora intensywności sygnałów wzrokowych. Czy są w obrazie kontury? Czy są krawędzie? Ciemne lin ie? Czy tło jest jaśniejsze? Czy też jest to świecący błysk na ciemnym tle? Jaki jest kierunek ruchu? Czy wychodzi poza dany obszar? Czy zmienia kierunek? Na wszystkie te pytania detektory korowe muszą znaleźć odpowiedź. między warstwami kory istnieje wiele połączeń. Są one funkcjonalnie podobne do tych. Na razie jednak nie została udowodniona. Reakcje detektorowych komórek siatkówki są nadzwyczaj specyficzne. Dlatego wydaje się możliwe. Jednakże w odróżnieniu od LGN. Składa się z pięciu warstw. że włókna odchodzące od sąsiadujących ze sobą części siatkówki docierają do sąsiadujących części kory. Włókna dochodzące z LGN kończą się głównie w czwartej i piątej warstwie (licząc od powierzchni kory). Jest to kusząca hipoteza. że aktywność tych niesensorycz-: nych dróg polega na tym. gdzie zaczyna się proces analizy. między wszystkimi trzema częściami istnieje mnóstwo wzajemnych połączeń. a szczególnie z twom siatkowa-: tego (reticular formation) pnia mózgu. które. które należy przekazać dalej. Analiza dokonywana jest kolejno w różnych częściach kory. kora wzrokowa zbudowana jest warstwowo. Pola wzrokowe kory zbudowane są tak. Podobnie jak LGN. ostrożnie wprowadzając elektrodę przez leżące nad nią trzy warstwy na głębokość kilku milimetrów. Przypuszcza się. Każda z nich kontroluje niewielki odcinek siatkówki-pole recepcyjne-i komórka zwojowa reaguje tylko wówczas. po czym informacja wzrokowa przechodzi do innych części mózgu. to zobaczymy. Po przejściu przez LGN informacja wzrokowa dochodzi do odpowiednich obszarówp projekcyjnych kory mózgowej. że pomagają one wybierać te sygnały sensoryczne.

Zazwyczaj. reakcję minimalną zaś wywołuje ciemna linia otoczona jasnymi polami. nie wywołamy zwiększenia reakcji. a jeżeli należą one do typu „minus-centrum".obniża aktywność tej komórki. to otrzymamy detektor linii.plus-centrum". Jeśli pierwszy układ . Jak zbudować detektory szczeliny i lin ii?'Zobaczymy. uzyskamy detektor szczeliny.który wywołuje ich reakcje. że skoro odnaleźliśmy układ hamowanie-pobudzenie-hamowanie. Zacznijmy od informacji płynącej z siatkówki. położoną równolegle do osi obu pól. Podobną. tworząc jednostki reagujące na linie i szczeliny. Rozważmy charakterystyczne reakcje takiego obwodu. co wyniknie. Tak więc reakcję maksymalną wywoła pas świetlny. W typowym wypadku plamka świetlna skierowana na dowolny punkt wzdłuż jakiejś linii zwiększa reakcję określonej komórki. w której szczelina znajduje się nad pobudzeniowymi polami szeregu komórek zwojowych . W tym wypadku strefy hamowania rozmieszczone są symetrycznie po obu stronach strefy pobudzenia (rys. „minus-peryferie". Detektor szczeliny wywołuje przy tym reakcje maksymalne. 2-38).detektor linii-przedstawimy jako +-+ (rys. paralelną do pierwszej. Model nasz będzie czysto spekułatywny. 2-37). . ponieważ końce szczeliny znajdą się tam. Podstawowy problem polega na tym. ponieważ nikt dotąd nie odnalazł takich obwodów w realnym układzie nerwowym. to RYSUNEK 2-38 typ organizacji. mają jednak wybiórczą zdolność wyłowienia położenia i rodzaju sygnału. aby zebrać reakcje z tych komórek zwojowych. to obok niej odkrywamy drugą. Zaczniemy od sytuacji. Ważną sprawą są pewne zmiany w aktywności. Jakkolwiek więc komórki te reagują na bardziej złożone cechy obrazu wzrokowego. reakcje jej nie są ograniczone do małych kolistych pól recepcyjnych. ale również przy jego obniżeniu. 2-40). W granicach każdego obszaru krawędzie oraz linie powinny być ułożone odpowiednio. 2-39).oznaczymy symbolami . podłączając ich wyjścia do jednej komórki korowej (rys. Tak więc mamy do czynienia z dwoma leżącymi równolegle liniowymi polami recepcyjnymi: jedno-pobudzeniowe i drugie-hamujące. po bokach którego będą się znajdowały ciemne pola. Kiedy skrócimy jej długość. Zwiększając długość szczeliny poza obszar recepcyjny. szczeliny i linii odbierają sygnały z określonych obszarów siatkówki. Najprostsza metoda utworzenia detektora szczeliny lub detektora linii polega na tym. Detektory krawędzi.detektor szczeliny .(rys. 2-3 8a). które mogłyby rejestrować jej wydłużenie. że informacja płynie z komórki nie tylko przy podwyższeniu się poziomu reagowania (w stosunku do stałego poziomu). jak to przedstawia rysunek 2-40. dlatego błędem byłoby traktować reakcje „plus" jako bardziej podstawowe lub ważniejsze niż reakcje „minus". Taką konfigurację pól pobudzeniowych i hamujących ma detektor krawędzi: komórka reaguje maksymalnie na jasno oświetloną krawędź. możemy oczekiwać. gdy zestawimy razem te proste obwody.dokładnie tak. Jeżeli komórki zwojowe należą do typu . Oba typy reakcji są bowiem informacyjne i jedna z reakcji nie może być uważana za bardziej istotną lub bardziej ważną niż druga.+ . Pamiętając o symetrii specyficznej dla układu nerwowego. W celu uproszczenia naszych schematów wprowadzimy symbole w postaci pary kół koncentrycznych dla określenia układu reakcji komórek zwojowych siatkówki (rys. Każdy sygnał o innej strukturze wywoła reakcję niższą od maksymalnej (rys. to drugi . które leżą wzdłuż jednej linii w określonym obszarze siatkówki. ale z odwrotnym efektem: oświetlenie dowolnego punktu na drugiej linii wywołuje efekt hamowania . 2-386). jak i obniżeniem się poziomu reakcji komórki jako formą sygnału. Inne proste komórki mają pole recepcyjne odmiennego typu. aby móc wywołać maksymalną reakcję. w jaki sposób informacja płynąca z jednostki typu „centrum-peryferie" łączy się.. plusperyferie". to istnieją również układy o właściwościach dopełniających. Układ nerwowy posługuje się zarówno wzrostem. ale nieco . I rzeczywiście tak jest.bardziej złożoną organizację ma na przykład detektor szczeliny. kiedy odnajdziemy taką pobudzeniową linię. gdzie nie ma receptorów. Zwróćcie przy okazji uwagę.

Obszar centralny Obszar peryferyjny RYSUNEK 2-39 szczelinę tak. że ich reakcja nie wystarcza do pobudzenia komórki korowej i przestaje ona reagować. Stopniowo maleje potok impulsów w nerwie wzrokowym i w efekcie końcowym detektor korowy znowu powraca do poziomu aktywności własnej. i zobaczmy. znajdzie się pod nią coraz mniejsza liczba centrów pobudzeniowych. a w wypadku bardzo krótkiej szczeliny liczba pobudzonych komórek zwojowych będzie tak mała. Przy pewnej szerokości szczeliny te przeciwstawne oddziaływania wzajemne zniosą się i poziom reakcji komórki korowej powróci do poziomu równego spontanicznej aktywności własnej. Właściwa reakcja dla określonego kąta położenia szczeliny zależy od stosunku wzajemnego pobudzeniowych i hamujących pól oświetlonych przez szczelinę. kiedy szczelina umieszczona jest dokładnie nad polami pobudzeniowymi. Ogólny obraz jest jasny: możemy łączyć ze sobą podstawowe jednostki typu „centrum-peryferie" i w ten sposób otrzymać jednostki służące do rozpoznawania DŁUGOŚĆ I SZEROKOŚĆ Jeżeli szerokość będzie się powiększać. co się stanie. Jeżeli przesuwamy Reakcja RYSUNEK 2-40 Wzrost szerokości . Zacznijmy znowu od idealnego przypadku. dopóki jest ona dłuższa od pola recepcyjnego Jednostki centrum-peryferie Słabe światło częstotliwość występowania reakcji korowej zostanie zmniejszona. wpływom pobudzeniowym centrów pól będą przeciwdziałać wpływy hamujące z peryferii i częstotliwość reakcji będzie spadać. będzie również rosło hamowanie Długość świecącej szczeliny nie ma istotnego znaczenia dopóty. W miarę jak światło będzie rozprzestrzeniało się na pola recepcyjne peryferii. jeżeli zwiększymy jej szerokość. A jak wygląda problem kierunku? Spójrzcie na rysunek 2-41. aby jej położenie odchylało się coraz bardziej od pozycji wyjściowej -optymalnej.

ponieważ można nie tylko tworzyć jednostki typu „plus-centrum" i „minus-centrum". Dipol może mieć dowolny kształt. przy czym kształt nie ma tu żadnego znaczenia. Dipol to dowolne asymetryczne urządzenie. białe linie poziome odbierane były jako zielone. Możliwe jest jednak inne prostsze wyjaśnienie tego zjawiska. 70)? Po długotrwałej stymulacji oka za pomocą poziomych linii czerwonych.różnych układów. Jednostkę tę można zbudować tak. dipol może być z jednej strony bardziej wrażliwy na kolor czerwony. Istnieje przy tym dość dużo wariantów. 2-42). Na przykład. 1968). Można również wykorzystać jednostki w siatkówce o odmiennych kształtach i typach pól recepcyjnych. poruszającą się w ustalonym kierunku-detektor poruszającej się linii. że nie będzie ona reagowała ani na linię nieruchomą. nawet „okrągły". Jedno z możliwych wyjaśnień tego zjawiska wiązało się z faktem zmęczenia detektorów linii barwnych. że nie są one do siebie dopasowane. zwany dipolem (Harris i Gibson. W przedstawionym poprzednio przykładzie mieliśmy do czynienia z projektowaniem detektora. że na tym pierwszym poziomie przetwarzania informacji sensorycznej w korze mózgowej można zbudować szereg różnorodnych detektorów. ale można też lączyćjedne i drugie w różne układy. wtedy jego część centralna jest bardziej wrażliwa na jedną barwę. ani na poruszającą się pod innym niż „zadany" kątem. Można zbudować również taki detektor. Zawsze RYSUNEK 2-41 . a z drugiej na zielony. Istnieje nieskomplikowany schemat połączeń nerwowych wrażliwy na kierunek. a peryferyczna na inną. Dowolne dwa pola mogą tworzyć dipol pod warunkiem. Można na przykład doprowadzić do tego. Staje się jasne. że jednostki typu plus-centrum" będą hamować komórkę korową. który będzie reagował wyłącznie na linię w określonym położeniu. a jednostki typu „minus-centrum" będą J4 pobudzać. który reagował jedynie na poruszającą się plamkę świetlną. DIPOLE Czy pamiętacie zjawisko McCollough (s. ani też na linię o tym samym położeniu co linia wzorcowa. które jest bardziej wrażliwe na jedno z dwu wejść z jednej strony i jednocześnie na inne z dwu wejść z drugiej strony (rys. ale poruszającą się w innym niż „zadany" kierunku.

dipol nie jest wrażliwy na zamazanie się obrazu. krawędzie. Kiedy tylko światło pada na jedną jego część. aby linia miała określoną szerokość i określone położenie. Nawet więcej. linie. pod warunkiem. a granice części centralnej i peryferycznej nie będą koncentryczne. Jednostki centrum-peryferie detektora szczeliny Komórki złożone Na następnym poziomie korowego przetwarzania informacji sprawa przedstawia się nieco inaczej. zaczyna reagować adaptując się stopniowo do bodźca. aniżeli detektor linii barwnych. Bardzo rzadko trafiają się rzeczywiście okrągłe. że komórki wrażliwe na barwę należą do typu „centrum-peryferie" z przeciwstawnymi barwami . Oświetlony cały dipol nie reaguje. w granicach dostatecznie dużego obszaru (rys. wyższym poziomie też jest wymagane. Wiemy już. Dipol stanowi znacznie prostsze urządzenie wrażliwe na położenie. poruszające się linie i inne-są te same. Z tego też względu otrzymały nazwę komórek złożonych. Komórki na tym poziomie są nieco bardziej złożone niż komórki na niższym poziomie kory. ale jest mniej ograniczeń. RYSUNEK 2-44 •> Procesy przetwarzania . Typowe reakcje prostych i złożonych komórek. Jest natomiast wrażliwy na intensywność bodźca. niż detektor linii. Nie będąc w ścisłym znaczeniu detektorem linii. Lepiej też wyjaśnia działanie efektu McCollough. 108). Podstawowe cechy podlegające rozpoznaniu. że dipol zbudowany jest prościej niż detektor linii. ale jej lokalizacja na siatkówce jest tu mniej istotna: linia może znajdować się na dowolnym miejscu siatkówki. że obie jej części nie są rozmieszczone zbyt koncentrycznie. Reakcja Proste komórki Komórka złożona RYSUNEK 2-43. Jasne jest. której położenie na siatkówce jest dokładnie określone. szczeliny. Na następnym. s.jednak jego kształt odbiegać będzie od prawdziwego koła. komórki typu „centrum-peryferie" są z zasady asymetryczne. Prosta komórka-detektor linii reaguje tylko na tę linię. 2-43).czerwoną i zieloną (a inne niebieską i żółtą. por. Dowolna jednostka typu „centrum-peryferie" może być dipolem.

że jest to wytwór połączenia szeregu prostych komórek. reakcje na wyjściach różnych. Jednakże informacja uzyskana od tych detektorów jest bardziej abstrakcyjna niż informacja pochodząca od detektorów rozmieszczonych na niższym poziomie. kiedy zwiększymy długość linii tak. który. Chociaż detektor ruchu z samej swej natury przystosowany jest do rejestrowania ruchu w jednym kierunku. pojawia się w polu recepcyjnym w różnych jego miejscach i wywołuje typową reakcję komórki złożonej. na przykład długość linii stanowiącej bodziec. Na rysunku 2-47 można zaobserwować. Linie o innym położeniu lub też poruszające się w innym kierunku wywołują słabszą (w porównaniu z maksymalną) reakcję. 2-46). Zauważcie jednak. nie zareaguje na niego również komórka złożona. Jeżeli tę samą linię przesunie się tak. Komórki te mają jeszcze inną właściwość. Jeżeli z pewnych powodów prosta komórka nie reaguje na dany bodziec. kierunek i rozpiętość bodźca. są znacznie większe niż pola recepcyjne prostych detektorów korowych. jak i dla wywołania reakcji prostych komórek. Części siatkówki. jak i na przesunięcie jej wdół i w lewo. Komórki superzłoione Pewne cechy sygnału powinny podlegać dokładniejszej analizie.określenie wielkości. aby otrzymać jednostkę odpowiadającą komórce złożonej. Jeżeli linia jest zbyt długa. Unikalną właściwością tych komórek jest to. kiedy odpowiedni bodziec porusza się w granicach ich pola recepcyjnego. jak na rysunkach 2-45 i 2-46. poruszając się w górę. Kiedy jednak szerokość prostokąta przekroczy określoną wielkość krytyczną. wówczas zaczyna reagować również złożony detektor linii. żeby jeden jej koniec znalazł się w granicach pola. określenie wielkości nie jest precyzyjne. odpowiadające reakcjom złożonych detektorów na preferowane przez nie bodźce. reaguje on jedynie na linię poziomą przesuwającą się w dół. to reakcja będzie słaba albo też nie będzie jej wcale. jak można połączyć reakcje ośmiu prostych komórek. nie zmniejszając dokładności w odróżnianiu typu układów bodźcowych potrzebnych do aktywizowania detektora złożonych cech. Jest to typowe zjawisko dla każdej komórki złożonej. tak jak i komórki proste. Właśnie tym zajmują się komórki najwyższego z analizowanych poziomów kory. Na rysunkach 2-45 i 2-46 przedstawione zostały przykłady układów reakcji komórek superzłożonych. Kiedy któraś z prostych komórek uaktywnia się. Na rysunku 2-44 pokazujemy. które omawialiśmy uprzednio. jeszcze bardziej złożone niż te komórki. komórka nie reaguje. krawędź lub linia kończy się w ściśle określonym miejscu. Detektory krawędzi też uwzględniają wymiar długości.Podobnie jak komórki proste. Tak więc dla reakcji komórek złożonych ciągle jeszcze decydujące znaczenie ma typ. komórka superzłożona przestaje reagować. reagują wówczas. Jak zbudować komórki złożone? Czym jest komórka złożona? Najprostsze wyjaśnienie jest takie. na którym znajdują się pola recepcyjne prostych komórek. Ale. . że komórka reaguje zarówno na przesunięcie linii w górę i na prawo. Są to komórki superzłożone. że jej końce znajdą się poza granicami pola recepcyjnego (obwiedzionego cienką linią). ponieważ w tej fazie położenie konturu w polu wzrokowym nie jest aż tak ważne. Zwróćcie uwagę. komórka przestaje reagować. Jeżeli będziemy zmieniali położenie linii na obszarze siatkówki. gdy. tak i złożone komórki kory leżące w jej górnych warstwach nie reagują na takie zwiększenie rozciągłości bodźca. komórki superzłożone niekiedy przejawiają specyficzną cechę oceny ruchu w dwu kierunkach. oddzielnych prostych komórek przekazywane będą do komórki złożonej. Rysunki 2-48 i 2-49 ilustrują reakcje detektora krawędzi na wąski prostokąt. przy którym wychodzi on poza granice pola recepcyjnego. Na tym poziomie przetwarzania informacji dochodzi nowy wymiar . to komórka zareaguje (rys. Komórka na rysunku 2-45 to detektor przemieszczającej się linii. co się stanie w momencie. Jest to jeden ze sposobów rozszerzenia pola reagującego siatkówki. Komórki złożone. często też wykazują one preferencję dla kierunku ruchu. że szerokość i położenie linii mają tak samo decydujące znaczenie dla uaktywnienia komórki złożonej. Jak widać na rysunku. że reagują w maksymalny sposób tylko w takim wypadku. jeśli linia jest zbyt długa.

.

który przesuwa się po polu recepcyjnym w górę. ponieważ w tym miejscu gubimy ślad przekazów RYSUNEK 2-52 sensorycznych. Daleko nam jeszcze do pełnego rozumienia mechanizmów rozpoznawania obrazów.RYSUNEK 2-51 Siatkówka Złożone komórki Superzlożona komórka Na poziomie komórek superzłożonych mamy do czynienia z jeszcze jedną innowacją: detektorem kąta. ale poziom jej aktywności przy tym wyraźnie się obniża. nową właściwością takiego modelu jest to. wydają się coraz bardziej skomplikowane w miarę jak śledzimy drogę informacji sensorycznej do mózgu. Na rysunku 2-51 pokazano. Na tym kończy się nasza analiza.). Sieci nerwowe.+ -) jako środkowego i dwu detektorów linii (+-+) po jego bokach. (Zwróćcie uwagę. aby otrzymać jedną superzłożoną komórkę. Na rysunku 2-52 przedstawione zostały wszystkie poznane już komórki. łącząc wyjścia trzech komórek. Reaguje ona również na inne kąty. przesyłanych do centralnych części mózgu. służące do wyodrębniania cech. detektora szczeliny (. Podstawową. maksymalnie wrażliwą na bodziec-linię o określonym położeniu i długości. . w jaki sposób należy połączyć trzy komórki złożone. że efekt hamowania odgrywa tu główną rolę. ciągle jednak nie znamy ich ostatnich ogniw. Jak zbudować komórkę superzłożoną? Komórkę superzłożoną można utworzyć łącząc wyjścia komórek złożonych. że to samo można uzyskać bez hamowania. ale ciągle jeszcze nie wiemy. dokąd i którędy ona wiedzie. Ich droga nie jest jeszcze zakończona. Na rysunku 2-50 przedstawiona została komórka najbardziej wrażliwa na kąt prosty.

Tak więc linia pojawiająca się w odpowiedniej części siatkówki zmusza do działania wszystkie proste detektory linii. Wydaje się mało prawdopodobne. ogólna ilość zawartych w nim informacji stopniowo maleje.//rokowego. reakcji nie będzie. Drugi poziom przetwarzania korowego jest znacznie mniej wrażliwy na precyzyjne położenie linii niż poziom poprzedzający go bezpośrednio. ale o dwa poziomy wyżej reagują już tylko te detektory. . Bardzo możliwe. Jak przekonaliśmy się jednak czytając rozdział 1 i jak przekonamy się czytając rozdział następny. Podstawowa zasada pracy układu nerwowego polega na wykrywaniu zmian w strukturze sygnału. aczkolwiek krótkotrwała reakcja. kiedy badania dotyczą tak złożonego systemu. ale gwałtowne fale aktywności pojawiają się jedynie w takich wypadkach. że jest jeszcze wiele tajemnic. reakcje zależą od różnicy w stopniu intensywności tych sygnałów. jeżeli są różne. W zasadzie możemy kontynuować tę pracę i budować w tym samym stylu nawet bardziej skomplikowane detektory-detektory rozpoznawania babci. przez które przechodzi impuls w drodze od oka do centralnych ośrodków mózgu. w jakie wchodzi 800 tysięcy włókien nerwowych. ale już na poziomach następnych charakteryzują się znaczną wybiórczością i reagują tylko na linie określonej długości. Na najwyższych poziomach neurony reagują głównie na te części obrazu. Procesy dodawania i odejmowania na wejściu neuronu dostarczają nożliwości dokonania obliczeń niezbędnych dla skomplikowanej analizy obrazu . iż podstawowa strategia analizy polega na porównywaniu. Różnice są wyławiane. dotyczących procesów sensorycznych. Jeżeli oba sygnały są jednakowe. samochodów czy domów. jak mózg ludzki. Obliczenia odbywają się w miejscach przerw w drogach sensorycznych-w kolejnych stacjach przekaźnikowych. Przy okazji kolejnego przetwarzania informacji sensorycznej wyodrębniane są nowe dane. w których kończą się linie. Niektóre obwody porównują nadchodzący sygnał z bezpośrenio poprzedzającym. aby redukcja informacji dokonywana w toku analizy sensorycznej była przypadkowa lub dowolna. jak wysoki poziom aktywności spontanicznej i utrzymywanie się reakcji przy długotrwałej stymulacji. które były badane. Czasem następuje jedynie sprecyzowanie informacji uzyskanej w etapie poprzedzają. Sygnały napływające od 125 milionów receptorów oka przekodowywane są w różne układy reakcji. że uzasadniona jest prosta ekstrapolacja mechanizmów już znanych i układ nerwowy. Na przykład. rzadkie i krótkotrwałe. Wydaje się. które są związane ze zmianą kierunku konturu. kiedy sygnał przychodzący z zewnątrz uległ w jakiś sposób modyfikacji. wychodzących z komórek zwojowych siatkówki. być może. na kąty albo punkty. Czasem wyodrębniana jest cecha bardziej ogólna dzięki kombinacji reakcji specyficznych detektorów niższego poziomu. cym. detektory linii pierwszego poziomu kory nie są wrażliwe na długość. Dokładne badania dotyczące spostrzegania przez ludzi wykazują. Mówiąc ogólnie. Porównywana jest intensywność sygnałów nadchodzących z sąsiadujących części siatkówki. Głównym mechanizmem porównywania jest rywalizacja wpływów pobudzeniowych i hamujących. pracujące na tym obszarze.WNIOSKI Przedstawiliśmy szereg zasad ogólnych. posługuje się takimi mechanizmami w rozpoznawaniu przedmiotów nawet bardzo skomplikowanych. W miarę przepływu informacji do mózgu coraz mniej neuronów reaguje na jeden określony sygnał. Na wyższym poziomie znikają również inne właściwości typowe dla detektorów niższych poziomów. występuje silna. niezmienność nie jest notowana. Proste zestawienie w pary wpływów hamujących i pobudzeniowych stanowi podstawę wszystkich obwodów nerwowych we wszystkich systemach sensorycznych u wszystkich zwierząt. które są wrażliwe na linie o określonej długości. które trudno wyjaśnić odwołując się do podstawowych mechanizmów przetwarzania informacji przez układ nerwowy. w miarę jak ładunek informacji sensorycznej przechodzi na wyższy poziom układu nerwowego. na każdym z nich dokonuje się przetwarzanie informacji przejmowanej z etapu poprzedniego. ekstrapolacje tego typu są niebezpieczne. Analiza przekazów sensorycznych odbywa się małymi etapami. Kora jest względnie spokojna.

Wymaganiom tym musimy sprostać. każdy z nich szuka w przedstawionym obrazie określonych cech charakterystycznych: linię lub kąt pewnego rodzaju. Człowiek potrafi rozpoznać dowolny obraz nawet wtedy. Czy wystarczą te systemy detekcyjne. 3-1) Pierwszy zespół demonów . które pracują nad odebranym obrazem i każdy z nich wykonuje inną czynność (rys. błędów Reakcje na zniekształcone obrazy Problem segmentacji Cechy związane z rozpoznawaniem mowy Detektory cech związane z analizą mowy Fonemy Cechy dystynktywne w rozdziale poprzednim poznaliśmy niektóre mechanizmy nerwowe leżące u podstaw naszego spostrzegania. aby wyjaśnić zdolność }o\vieka do rozpoznawania obrazów? Po chwili zastanowienia nasuwają się istotne cZ wątpliwości. Podsumowanie dotyczące analizy cech ANALIZA PRZEZ SYNTEZĘ Znaczenie kontekstu Mokre skarpetki Ważna rola redundancji DOKONYWANIE SYNTEZY PRZEKAZU SENSORYCZNEGO KOLEJNOŚĆ OPERACJI lub kiedy zawiera on dodatkowe elementy. kiedy brak jest jakichś jego części. Następnie obraz ten jest analizowany przez demony cech. PANDEMONIUM Jedną z możliwych metod wykorzystania analizy cech do rozpoznawania obrazów jest system zwany Pandemonium (Selfridge. inaczej mówiąc spróbujemy zbudować model rozpoznawania obrazów przez człowieka.3. jaki powinien być system.demony obrazu . niezależnie od WIELKOŚCI lub położenia konkretnej litery. Ponadto wszelkiego typu zakłócenia obrazu nie powinny mieć istotnego wpływu na rozpoznawanie. który łączyłby zdolność wyodrębniania cech w procesie widzenia z siłą i elastycznością spostrzegania ludzkiego. jeżeli chcemy zrozumieć proces przetwarzania informacji sensorycznej. CECHY A OCZEKIWANIA \JUIBSOU /tięS op" auooaiMpo Ai9}i[ oBjAzopo Auiazoui 'juazsnuiz oga} op Auisajsaf ijsaf 'JSAYBU y Jest to bardzo obszerna lista wymagań. powolny system modelujący zdolność człowieka do rozpoznawania obrazów powinien być przede wszystkim bardzo elastyczny. §§§ jak też w przypadku różnorodnych form druku tej samej litery. System taki powinien na przykład bezbłędnie rozpoznawać tę lub inną literę. określoną krzywą lub kontur .wykonuje pracę najprostszą: po prostu rejestrują one pierwotny obraz sygnału zewnętrznego. System ten składa się z kolejnych demonów. Teorie rozpoznawania obrazów PANDEMONIUM Cechy związane z rozpoznawaniem liter Jak zbudować pandemonium? Znaczeń k. Spróbujemy ustalić. 1959).

W ten sposób system wzrokowy z reguły wydobywa z obrazu wzrokowego ogromną liczbę szczegółowych informacji o jego '•'echach specyficznych. Przypomnijmy. itp.drugi itd. ale nie są tak drobiazgowe. Spróbujmy wykorzystać to. jakie cechy w istocie są wyławiane z nadchodzącej informacji sensorycznej. że w ośrodkach mózgowych. jak nam się wydaje.• dząc z założenia. jak • należy interpretować różnorodne cechy związane z podlegającym im układem. Neurony sąsiadujące z nimi mogą też wytwarzać maksymalną reakcję na linię o określonym kierunku. . System ten różni się od systemu wyboru na'. że systemy spostrzegania u większości organizmów żywych są zdolne do wyodrębniania z dowolnego obrazu wzrokowego ogromnej liczby charakterystycznych dla niego cech. Rozpatrzmy ponownie cały ten proces. wybiera tego. Demony poznawcze śledzą reakcje demonów cech. Załóżmy.: W końcu demon podejmujący decyzję. ale niczego nie powie o tym. Im więcej wynajdzie cech charakterystycznych.od długości linii. Można na przykład skłonić go do uczenia się. System Pandemonium opisuje w ten sposób przypuszczalną kolejność operacji: występujących w toku analizy cech obrazów. Każdy demon poznawczy powiadamia. Tak na przykład rozpoznaniem litery A zaj muje się jeden demon. które. które stanowią o unikalności danego obrazu. dają podstawy do przypuszczeń. Należy tu posługiwać się następującymi kryteriami: zespół cech powinien być możliwie najprostszy. Cechy związane z rozpoznawaniem liter Przystępując do projektowania maszyny zdolnej do rozpoznawania obrazów wzrokowych. W obu systemach niewątpliwie jedno jest wspólne: analizują równocześnie wszystkie dostępne elementy obrazu. że typ reakcji specyficznych dla oddziel- Jak zbudować pandemonium? Badania nad rodzajami reakcji neuronów. że początkowy obraz zostaje przekodowany i rozbity na szereg cech. Reakcja ich jest niezależna. niż jest to konieczne do rozpoznawania liter w systemie pandemonium. Czy system zbudowany na rozpoznawaniu cech pozwala nam rozwiązać problemy wnikające ze zmiany wymiarów. który „krzyczy" najgłośniej. włączając do niego demony kontekstu. co wiemy o układzie nerwowym człowieka. Przy takim zestawie cech dowolna zmiana położenia litery H wyłoni takie same trudności dla systemu Pandemonium. co wiemy o analizie sygnałów zewnętrznych w układzie nerwowym. aby wybrać cechy. pozwalają z dużym prawdopodobieństwem odróżnić jeden obraz od wszystkich pozostałych. W poprzednich rozdziałach wykazano. System Pandemonium mówi jedynie o tyffl. kierunku i położenia danego obrazu? Nie bezpośrednio Wszystko zależy od natury analizowanej cechy. który przysłuchuje się wrzawie wywołanej przez alarmujące demony poznawcze. jakie stwarza dla systemu porównywania z wzorcem. być może. że odpowiadający temu demonowi układ cech jest najbardziej prawdopodobny. otrzymujących od receptorów informację sensoryczną. powinien też dawać jak największą gwarancję uniknięcia pomyłek oraz poddawać się analizie. niektóre oddzielne neurony reagują wyłącznie na występowanie linii prostej o określonym kierunku w określonej części pola siatkówki. Inne neurony przejawiają maksymalną wrażliwość na kontury określonego kształtu albo też na linie przecinające się pod określonym kątem. Po odnalezieniu tej cechy demon. ale w postaci nieco bardziej konkretnej. W rzeczywistości wydobywa on znacznie więcej informacji. musimy przede wszystkim zbadać cały zestaw cech mających podlegać rozpoznawaniu i spróbować określić te cechy. Atrakcyjność tego systemu wiąże się z jego elastycznością. rozpoznaniem litery B . które dołączą swoje głosy do ogólnej wrzawy. Ponadto system ten jest zgodny z tym. jak można wykorzystać cechy do rozpoznawania obrazów. Łatwo można też wprowadzić do systemu wpływ kontekstu na rozpoznawanie. wycho. przy której stosowalibyśmy proste obwody połączeń. wszczyna alarm. podstawie porównywania z wzorcem (opisanego w rozdziale 1) tylko tym. Kadży demon poznawczy jest odpowiedzialny za rozpoznawanie określonego układu cech. wywołanych przez specyficzne sygnały na wejściu. Demon litery A stara się odszukać cechy odpowiadające literze A. w jakim stopniu sygnał na wejściu pasuje do należącego do niego zestawu cech. Demony poznawcze mogą stopniowo uczyć się. które. jeżeli chodzi o dokładne jej położenie. a nie jest bezpośrednio porównywany z posiadanymi wzorcami czy reprezentacjami. W zasadzie mamy znaczną swobodę w wyborze określonej grupy cech. są wykorzystywane w prawdziwym systemie rozpoznawania obrazów przez człowieka. że litera H opisana jest jako dwie linie pionowe plus krótka linia pozioma.RYSUNEK 3-1 DEMONY POZNAWCZE DEMONY OBRAZU vch neuronów systemu spostrzegania można identyfikować jako demony cech. tym głośniej alarmuje.

To samo można zrobić dla kątów: prostych. Reakcja takiego detektora zależniona będzie od liczby linii pionowych w danym obrazie bez względu na ich długość. która została przeanalizowana ze względu na występowanie siedmiu typów cech ogólnych (tabela 3-1). ile „swoich" cech znalazł w obrazie. Po przeprowadzeniu niezbędnych połączeń otrzymamy system zbliżony do przedstawionego na rysunku 3-2. Dla oS naszych celów warto stworzyć dwa demony linii krzywej. można połączyć wszystkie neurony leżące w różnych częściach siatkówki. Również pewna informacja powinna być zawarta w liniach krzywych. a reagujące na występowanie w obrazie W X Y L 1 2 2 1 . intensywność czy Jakość". aby. Demon odpowiedzialny za każdą z cech zawiadamia. a drugi na pewną liczbę krzywych nieciąglych (jak w literach C i G). Jeden z nich będzie reagował na określoną liczbę krzywych ciągłych (jak w literach O i Q). Demony Tabela 3-1 DEMONY OBRAZU A B C D E F G H 1 J K L M N 0 P Q R S T U V Linie pionowe 1 1 1 • Linie poziome 1 3 2 3 2 1 1 Linie ukośne 2 Kąty proste 4 2 4 3 1 4 4 Kąty ostre 3 Krzywe ciągle Krzywe nieciągłe 2 1 1 1 1 2 1 1 1 1 2 2 1 1 1 2 ' 1 2 2 1 2 1 2 2 1 2 4 2 1 1 1 1 1 3 2 1 3 2 3 2 1 1 3 2 1 2 1 1 2 1 2 PRZETWARZANIE SYGNAŁU W KORZE Informację można skondensować stosując tę samą zasadę. Na przykład. skonstruować bardziej ogólny detektor cech.RYSUNEK 3-2 DEMONY CECH DEMONY POZNAWCZE tnii pionowych: otrzymamy ogólny detektor linii pionowych. Mamy tu do czynienia z informacją sensoryczną. z której korzystaliśmy przy konstruowaniu wzorców: po prostu należy połączyć pewną liczbę komórek. Można skonstruować analogicznego demona również dla linii poziomych lub skośnych. trych itd.

O i Q itp. gdy chcemy uzyskać pełny opis wszystkich liter i każdej litery oddzielnie. im więcej takich cech zawiera informacja sensoryczna. red. Niektóre litery różnią się między sobą tylko tym. Jeżeli dodalibyśmy do alfabetu nowe Chodzi o liczbę liter alfabetu języka angielskiego (Przyp. Na rysunku pokazano znaczną liczbę demonów poznawczych reagujących na linię pionową. jak i demon P będą reagowały równie donośnie i demon decyzji będzie miał kłopot z ich odróżnieniem. a sygnały wysyłane przez nie będą tym głośniejsze. Litera P ma wszystkie te cechy plus krzywą nieciągłą. który reaguje najbardziej energicznie. Tak w zarysie wygląda schemat systemu rozpoznawania cech specyficznych. W wypadku ekspozycji litery F zarówno demon F. . Zwróćcie uwagę na pewne istotne cechy charakteryzujące działanie takiego systemu rozpoznawania obrazów. poi. ponieważ najgłośniej ze wszystkich reaguje demon litery R. Wystarczy odnotować. Aby rozpoznać na przykład literę R. albo też wystarczy posłużyć się informacją o kątach: występowanie trzech kątów prostych i jednego ostrego jest charakterystyczne tylko dla wzorca litery R. siedem demonów wyodrębniania cech dostarcza nadmiar informacji. Nieobecność jakiejkolwiek z poszukiwanych cech albo też wystąpienie dodatkowej cechy powoduje pewne stłumienie reakcji. poznawcze zwracają uwagę na te cechy. Czy może on działać? Jedynym sposobem sprawdzenia go jest wypróbowanie w działaniu. 3-3). Reakcja ta jednak nie wystarczy do sklasyfikowania obrazu. V i Y. że mamy do czynienia z kątem ostrym i zamkniętym konturem. że system będzie funkcjonował również w takim wypadku. Problem ten możemy rozwiązać przez ustanowienie standardowego maksymalnego poziomu reakcji dla wszystkich demonów. potrzebne nam są wszystkie cechy. A zatem dla poszczególnych liter. Dany demon reaguje maksymalnie tylko wtedy. pozostaje do przezwyciężenia jeszcze jeden robieni. 6 zaś po dwie linie poziome. a kolejna litera D ma ich trzy.RYSUNEK 3-3 DEMONY CECH DEMONY POZNAWCZE DEMONY OBRAZU Aby system ten mógł rozpocząć pracę. Zaczynają reagować demony cech. które wiążą się z odpowiadającym im układem cech. nie trzeba koniecznie korzystać z usług siedmiu demonów wyodrębniania cech. Pełny zestaw siedmiu cech niezbędny będzie tylko wtedy. Podobny problem pojawi się również w sytuacji wyboru między literami P i R. na przykład R (rys. Jako pierwszy zareaguje demon linii pionowej. W tym wypadku demon decyzji łatwo dokona wyboru. Na przykład litera F składa się z linii pionowej. to nie ma problemu: demon P zareaguje głośniej niż demon F. gdy wszystkie możliwe wzorce będą rozważane równocześnie. Następna najbardziej zbliżona litera to P. Początkowo litera R zostanie zarejestrowana przez demony obrazu. Inaczej mówiąc. że mają pewne dodatkowe cechy. że pozostałe cechy litery R pobudzają aktywność różnych demonów poznawczych. Znaczenie błędów.). Spośród 26 możliwych liter alfabetu* 13 ma po jednej lin ii pionowej. Zobaczymy. Jeżeli eksponowana jest litera P. co się stanie. kiedy występują wszystkie poszukiwane przezeń cechy. a następnie informacja ta przekazana zostanie do dalszej obróbki. kiedy niektórym demonom wyodrębniania cech zdarzy się popełnić błąd. której odpowiadają cztery z siedmiu możliwych cech. dwóch linii poziomych i trzech kątów prostych. Dalej widzimy. kiedy zaprezentujemy temu systemowi jakąkolwiek literę. Właściwy układ cech ustalony zostanie przez demona decyzji na podstawie doniesień tego z demonów poznawczych. Oznacza to.

Marsetta i Showman (1966). układ cech dla P jest najbardziej zbliżony do R. jakie mogą wystąpić w procesie rozpoznawania. Jeżeli pojawiają się błędy w czasie rozpoznawania litery R. zaś rodzaj tych cech byłby uzależniony od cech charakterystycznych nowych liter. że rodzaje błędów.DEMONY POZNAWCZE RYSUNEK 3-6 RYSUNEK 3-4. kiedy bowiem sygnał jest przetwarzany przez demony cech. Źródło: Kinney. A B C D E F G H I S T U V W X Y Z 1 J K L M N O P O R RYSUNEK 3-5 2 3 4 5 6 7 8 9 0 litery. są uzależnione od zestawu cech wybranych do rozpoznawania obrazów. Należy zwrócić uwagę również na to. . to należałoby wówczas również zwiększyć liczbę analizowanych cech. to najczęściej wynikają z mylenia jej z literą P.

a osoby badane odczytywały to. na przykład łącząc wszystkie demony linii prostych. Z tego powodu demon decyzji bodzie miał trudność w dokonaniu wyboru między C i G. ponieważ każda z nich składa się z czterech linii prostych i trzech kątów prostych. Osobom badanym najwięcej trudności ze wszystkich liter przysporzyło rozpoznanie litery C: 21 razy zamiast C odczytywali literę (i. Marsetta i Showmana. a ostre-ostrymi. jak to wynika z matrycy pomyłek. to równocześnie w odpowiadającym jej szeregu poziomym możemy •ulnaleźć odpowiedzi osób badanych. budując demony dla bardziej ogólnych cech. Tak więc te ostatnie kombinacje cech nie stanowią właściwego zestawu cech w systemie rozpoznawania obrazów. co widziały w danym momencie (według danych uzyskanych przez Kinneya. Jeżeli odszukamy w lewej . Zwróćcie uwagę na błędy pojawiające się przy rozpoznawaniu tych liter. Czy jednak taki system rozpoznawania może być zdolny do identyfikowania wszystkich liter na podstawie zestawu ich cech ogólnych? Wcale nie. otóż błędy pojawiające się przy •n/poznawaniu liter w wyniku analizy cech nie zawsze rozkładają się symetrycznie. ponieważ mają one po trzy linie proste i po dwa kąty ostre (rys. 1966). Nawet bardzo prosty zbiór cech nieźle .jednakże. które były istotnie eksponowane. w tym czterokrotnie pomyliły R z literą P. Natomiast. Weźmy na przykład literę C. choć dzieciom to się czasem zdarza. Zmiany wielkości liter nie stwarzają żadnego problemu w toku wyodrębniania cech przez system. które nie są wrażliwe na ich długość. rozpatrzymy problemy związane ze zniekształceniami w strukturze syąnału zewnętrznego. Wyniki takich eksperymentów . uzyskamy demona reagującego na linie proste niezależnie od ich położenia (rys. Wystarczy przewrócić literę F . Myli on litery M i W. w którym litery i cyfry pokazane na rysunku 3-5 eksponowano przez krótki czas na ekranie. niezależnie od wielkości litery. Oczywiście można poprawić wrażliwość systemu na położenie.. DEMONY OBRAZU Jedna z metod sprawdzania tej teorii polega na prezentowaniu ludziom różnych liter w warunkach utrudnionego rozpoznawania. Podobnie będzie z Ni Z. ponieważ teraz. usiłujących rozpoznać tę literę. Rysunek 3-4 przedstawia taką matrycę wyników eksperymentu. Inny problem stanowi położenie linii. 3-6). funkcjonującym u człowieka. Podczas prezentacji tej litery będzie reagował wyłącznie Jemon reagujący na otwarty kontur (krzywą nieciągłą).RYSUNEK 3-7 DEMONY POZNAWCZE górze zaś. w danym wypadku inpełniły one 6 błędów. zamiast jednej linii pionowej i dwu poziomych prostych linii pojawia się jedna linia pozioma i dwie linie pionowe. Również kąty proste pozostają prostymi. leszcze jedna sprawa zasługuje na naszą uwagę. litery podawane przez osoby badane. Cechy związane z rozpoznawaniem mowy Nietrudno zrozumieć. system rozpoznawania nie będzie miał żadnych kłopotów: Demony linii pionowych i demony linii poziomych będą reagować dokładnie tak samo. poziomo. Teoretycznie wszystko to możemy łatwo wykonać. kiedy odwrócimy literę „do góry nogami". Demony cech otrzymują przecież informacje od detektorów linii. a następnie na analizowaniu występujących błędów.na bok" i demony znajdą się w kłopocie. kiedy znamy już pewne właściwości systemu pandemonium. Dorośli z reguły nie mylą tych liter. Z lewej strony matrycy pionowo umieszczono litery. wśród błędów powstałych przy rozpoznaniu litery G litera C pojawiła się tylko raz. 3-7). | ur nnie R. jak można posłużyć się schematem wyodrębniania cech do opracowania systemu rozpoznawania liter. Reakcje na zniekształcone obrazy.tworzą matrycę pomyłek popełnianych przez osoby badane w trakcie rozpoznawania liter. Teraz.

W celu skonstruowania systemu rozpoznawania mowy należy przezwyciężyć trzv podstawowe trudności. Po pierwsze-rozwiązać problem segmentacji mowy: jednostki które należy rozpoznać. „e". a nawet liczba i rodzaj fonemów mogą być różne w różnych dialektach w obrębie tego samego języka. Problem segmentacji. jakie są w istocie te podstawowe cechy. Lingwiści od dawna próbowali scharakteryzować dźwiękowe komponenty mowy. niewyraźnych zgłosek. W ten sposób wyznaczenie granic między literami.częstotliwości amplituda fal dźwiękowych odpowiadające jednemu i temu samemu wyrazowi są nadzwyczaj silnie zróżnicowane zarówno w wypadku. Detektory cech związane z analizą mowy fonemy. czy wyraz ten wchodzi w skład zdania powóz dopiero co zajechał" czy też zdania „Szofer przyszedł po wóz do garażu". Co najgorsze. Jednak żadna ze zbadanych do dziś cech fizycznych fali głosowej nie może służyć za pewną podstawę do określenia granic między wyrazami. z których tworzą się wszystkie wypowiadane wyrazy. wstawiając w środek wyrazu lok „e" lub „a" możemy uzyskać wyrazy o nowych znaczeniach. w innych zaś zupełnie inaczej. na ogół są nie zauważane. jeszcze większy odstęp znajduje się między wyrazami. jakby dźwięki płynęły i nieprzerwanym potokiem. Sam kształt fal charakteryzujących mowę ludzką stwarza poważne trudności dla analizy.funkcjonuje przy rozpoznawaniu liter. kok i lok. W pewnych rejonach USA na przykład. jeżeli nie wiemy. W rzeczywistości mowa ludzka to dziwaczne splątanie. Po drugie. ani słuchający nie uświadamiają sobie tych różnic. gdy ma pewną funkcjonalną wartość. każda z nich jest oddzielona od sąsiednich liter odstępem określonej wielkości. który sam nie ma znaczenia. Dźwięk. ale przy odbiorze słuchowym tego samego tekstu sprawa przedstawia się całkiem inaczej. Tak wyraźnie' odróżniane przerwy między oddzielnymi wyrazami w istocie w realnych sygnałach nie występują. wszystkie opraco. Dla doświadczonego ucha specjalisty istnieje jednak stosunkowo niewielki zbiór podstawowych dźwięków. odnosimy wrażenie. że rozróżniamy wyraźnie oddzielonej: na ogół dobrze artykułowane wyrazy. Dźwięki „a". To wszystko jest tylko złudzeniem. odnosimy wrażenie. Ale w mowie ludzkiej nie tak łatwo wyróżnić podstawowe jednostki. Traktując fonemy jako cechy niewiele zyskamy.jak ktoś mówi. Cechy dynstynktywne. jeżeli nie sygnalizują nam różnic w znaczeniu. stanowią bowiem jedynie rezultat procesu rozpoznawania obrazów. nieartykułowanych dźwięków.'• wania. rzeczywistości ta płynność słów cudzoziemca w większości wypadków jest złudna. Różnice w dźwięku. Wpadkach okazuje się. j nie widać żadnego wyraźnego związku między przerwami w kształcie fali głosowej a j granicami pomiędzy oddzielnymi wyrazami. Pojedynczy dźwięk zasługuje na miano jednostki podstawowej wówczas. „u" i inne również są fonemami. j Łatwo możemy przekonać się o tym przysłuchując się mowie człowieka w obcym dla [ nas języku. sprawa nie jcst tak prosta. że dla skutecznego odnajdowania granic między wyrazami !iezbcdna jest znajomość poprzednich wyrazów w zdaniu. marry i Mary wymawia się identycznie. Dźwięki mowy pojawiają się w rezultacie kompleksowego współdziałania różnych części aparatu . W przeciwieństwie do detektorów linii i kątów w systemie wzrokowym nie znamy obecnie sposobu analizowania i wyodrębniania fonemów z fali głosowej. Weźmy pod uwagę wyrazy: bok. Niektóre właściwości fizyczne fali głosowej można wykorzystać w celu segmentacji przekazu werbalnego. bezsensowną plątaniną. które można by było wykorzystać do rozpoznania mowy. jak i nawet wtedy. różnica sensu występuje w trakcie zmiany jednego dźwięku-w naszym przykładzie początkowego („b". wyrazami i zdaniami w tekście drukowanym nie sprawia kłopotu. Jeżeli język nie jest nam znany. to czy można by je wykorzystać jako cechy niezbędne w systemie rozpoznawania mowy typu pandemonium? Prawdopodobnie nie. jak mowa jest produkowana. Ich i odbiór jest wynikiem analizy. Trudności związane z identyfikowaniem fonemów doprowadziły do przyjęcia innych systemów klasyfikacji dźwięków mowy. I p0 trzecie . Jedna z metod polega na zbadaniu. Na przykład. fonem „d" wymawia się całkiem różnie w wyrazach: dom i brud. w drugim wypadku zaś te same dźwięki okazują się niezorganizowaną. W trakcie analizy tekstu drukowanego łatwo możemy odnaleźć poszczególne litery. słowa merry. aby stwierdzić. gdy wyraz ten wypowiadają różni ludzie. omówionym w następnym paragrafie. nazywa się fonemem. W . I w wielu . jak na przykład rozczłonkovać układ dźwięków p-o-w-ó-z. Jest oczywiste. Jak dotąd. Każdy z tych wyrazów ma inne znaczenie. Na przykład. gdy ta sama osoba wypowiada go w różnych kontekstach. kto rozpoczął naukę i opanował podstawowy. Kiedy jednak w grę wchodzi mowa. czy fala głosowa może być opisana przez odwołanie się do operacji niezbędnych dla wytwarzania dźwięków. Różnice w odbieraniu szybkości mowy związane są z różnicą warunków jej rozpozna. wane dotychczas sztuczne systemy rozpoznawania mowy mają bardzo ograniczone zdolności: rozpoznają wyrazy. „k" albo „1"). W jednym wypadku dźwięki mają sens i wyrazy jawią się jako oddzielne jednostki. Nawet ten. odkrywa. Aby dokonać analizy fali głosowej. nie są wyraźnie rozgraniczone. tylko człowiek potrafi rozpoznawać fonemy w fali głosowej. że w tekście drukowanym sylaby i oddzielne litery stanowią elementarne jednostki wyrazu. które wolno i wyraźnie wypowiada jedna osoba 2 niewielkiej grupy ludzi. ale jest zdolny do zmiany znaczenia wyrazu. „i". zasób słów. ale na ogół ani mówiący. przerw i skrótów. widocznych przerw potoku słów człowieka. Pomimo ogromnych nakładów finansowych i wysiłków. że jest mu bardzo trudno wyławiać znane słowa z płynącego bez.nie wiadomo. Jeżeli fonemy w swej istocie są podstawowymi cegiełkami służącymi do budowy wyrazów. a nawet czy w ogóle takie cechy istnieją. musimy posłużyć się znacznie bardziej skomplikowanym systemem rozpoznawania obrazów. dla którego jest to jego język ojczysty. Nie każda litera musi koniecznie odpowiadać fonemowi. Słuchając.

+ _ _ + + + + + _ _ __ _ _ _ _ _ _ + + + _ _ _ _ _ _ + + + + + + + + + _ _ _ _ _ + + + + + _ + + + _ _ Źródło: Jakobson.i l l ) Ciągła/ Nieciągła Napięta/ Nienapięta Nosowa/ Ustna Mollowa/ j Ciemna/ Niemollowa Jasna + + + + + Skupiona/ Poproszona + + Spółgłoskowa/ Samogłoskowa _ _ _ + Wokaliczna/ Niewokałiczna + + + + + + + + + .Tabela 3-2. Fant i Halle (19M ) . + + + + + + + + + + + - ' + + + + + _ _ + + + + + + + + + + + + + _ _ _ _ . Jedna z przyjętych klasyfikacji fonemów języka angielskiego* Tnąca/ Nietnąca o (jak w pot) a (jak w pat) e (jak w pet) u (jak w put) 9 (jak w pirtt) i (jak w pit) 1 (jak w /uli) T| (jak w lu«g) J (jak w ship) T (jak w chip) k (jak w /rip) •% (jak w azure) £ (jakwjuice) g O'ak w goose) m (jak w mili) f(jakwy!ll) p (jak w pili) v (jak w vim) b (jak w Mil) n (jak w mil) s (jak w sil) 0 (jak w thill) t (jak w rill) z (jak w zip) y (jak w this) dGakwrfill) h G a k w hill) ft ( j a k w .

Jeżeli zatem usiłujemy zbudować model rozpoznawania obrazów przez człowieka. W rezultacie istnieje wiele sposobów klasyfikacji dźwięków. Jak na razie nie udało się jednak opracować takiego systemu. Ale błędy są rzeczą ludzką. inni podkreślają wagę ich percepcji przez słuchaczy. druga po „n" i trzecia po „r". Inna cecha dystynktywna tworzy się w wyniku ograniczenia strumienia nowietrza gdzieś w ustach . W liodatku charakter dźwięków zmienia się zasadniczo zależnie od kontekstu. unosząc się. Na przykład.wraźne przerwy w toku mowy: jedna po . czy możliwe jest potwierdzenie jej w praktyce. Niektórzy preferują systemy klasyfikacji oparte na wytwarzaniu dźwięków mowy. Przepona. trudno jest wyodrębnić z fali głosowej. W ten sposób możemy przekodować dźwięki mowy na cechy dystynktywne związane z wytwarzaniem dźwięków przez aparat mowy. to powinien on popełniać takie same błędy. wytwarza się dźwięk dźwięczny. uzyskujemy dźwięk bezdźwięczny na przykład „s" w słowie syk. „f'. Przeanalizowaliśmy sposoby budowania i weryfikacji teorii rozpoznawania obrazów. „cz".t" i „d". I'. jakie popełnia człowiek. Jeżeli powietrze przechodząc przez tchawicę wywołuje wibrację strun ••losowych.vm nagle uwolniony produkuje dźwięki zwarte. w czasie wymawiania słowa standard występują trzy •. albowiem każdy dźwięk ma unikalne właściwości. to staramy się. podobnie jak fonemy. przepycha powietrze przez tchawicę. Tworząc dowolną teorię musimy przede wszystkim ustalić. który umożliwiałby maszynie efektywne rozpoznawanie mowy. Jeżeli struny . Analiza błędów okazała się być . Język.7V wymawianiu innych dźwięków strumień powietrza zostaje przerwany na krótko.wytwarzane są dźwięki szczelinowe „sz". „s". że dźwięki „z" i „s" różnią się jedynie y. Zauważcie. dźwięki te • vvorzą przerwę w kształcie fali głosowej. Cechy dystynktywne. po ^v. Czy rzeczywiście wyodrębnione cechy nadają się do klasyfikowania i identyfikowania wszystkich obrazów danej modalności zmysłowej? Jeżeli budujemy maszynę do odczytywania adresów na kopertach i sortowania przesyłek.. na przykład . Dźwięki mowy możemy podzielić w zależności od sposobu i miejsca ich artykulacji w • mracie mowy. nie mówiąc już o rozmowie prowadzonej przez kilka osób równocześnie.więcznością. ale żaden z nich nie jest w pełni zadowalający. „w".•losowe nie wibrują w trakcie artykułowania dźwięku.s".. wreszcie jeszcze inni starają się łączyć oba podejścia. na przykład „a" lub „z". co zapewnia harmonijną i czasową strukturę produkowanych ciągów dźwiękowych. nie ma ona jednak żadnego związku z odstępem między wyrazami. W tabeli 3-2 przedstawiamy j^dną ze stosowanych klasyfikacji cech Jystynktywnych dla fonemów występujących w języku angielskim.ił sowego. Podsumowanie dotyczące analizy cech Przedstawiony materiał pozwala nam w zasadzie przejść do rozważań nad metodą zbudowania systemu rozpoznawania obrazów. Ale też tylko •x trzy przerwy wystąpią przy wypowiadaniu zdania he uses standard oil. wargi /-by poruszają się jednocześnie. opartego na analizie cech. aby w miarę możliwości nie popełniała ona błędów. Podniebienie ^ • -kkie odsłania i zasłania kanały nosowe w celu przepuszczenia powietrza.

które pozwalałyby rozpoznawać obrazy. rzadziej zaś na informacji. że symbole 13 są liczbą. LV> ni sygnał ma być. aby proces rozpoznawania obrazów osiągnął tę moc. a który słowa „nudist play"? Jakie cechy mówią nam o tym. poziomych i skośnych linii danego: obrazu. jaką ma system rozpoznawania obrazów przez człowieka. . Gemini G. i ka-prawdopodobnie-odbierany obraz klasyfikowany jest równocześnie na różnych. Inne części systemu prawdopodobnie zajmują się różnymi szczegółami informacji na wejściu. Niższe poziomy mogą sygnalizować na przykład. W cóż jeszcze jest on wyposażony. co w nim się znajduje. Na najwyższym poziomie rejestrowane jest pojawienie się litery A. na przykład jego nadmiernego wydłużenia lub s krzywizny. ale szczegóły są niewątpliwie fałszywe.jednym z najważniejszych sposobów uzyskiwania informacji o działaniu systemu • rozpoznawania obrazów przez człowieka. : Takie ogólne podejście do problemu rozpoznawania obrazów jest słuszne. pomimo występujących zniekształceń. że A leży „na boku". Potrzeba więcej informacji. kiedy pojawiają się w kontekście 13 579.L. rejestrując wszystkie dodatkowe kropki i spirale. Dla innych może okazać się konieczna szczegółowa analiza obrazu. gdyby istniały jakieś pośrednie: poziomy albo też analizatory jeszcze bardziej ogólnych cech. mów system może reagować na wiele pionowych. RoyLichtenstein. gdy zawiodą systemy porównywania z wzorcem i rozpoznawania cech? Znaczenie kontekstu Interpretacja danych sensorycznych opiera się w poważnej mierze na wiedzy o tym. Kontekst obejmuje całe środo- RYSUNEK3-8. W wypadku niektórych zadań wystarczy jedynie. Tę infomacw dodatkową dostarcza kontekst zdarzenia sensorycznego.E. Może byłoby lepiej. W przypadku czfowie. Przy \ próbie budowania takich ogólnych schematów. kiedy pojawią się w kontekście |3OY? A co ma robić system rozpoznawania cech z obrazem z rysunku 3-8-jakie cechy określają katedrę? Demony z pandemonium okazują się tu niewystarczające. Na jednym z pozio. Copyright © 1969. należałoby przewidywać możliwość takich zniekształceń w odbieranym sygnale. lecz będą literą. jaką ten sygnał zawiera. które zostają odfiltrowane na wyższych i poziomach przetwarzania informacji. odkrycie bardzo ogólnych cech obrazu. W jaki sposób analiza cech może być pomocna w ustaleniu. który z dwu dźwięków „noo-dis-plaee" oznacza słowa „new display". poziomach ogólności. Jedna z ważniejszych spraw dotyczy różnorodnych : możliwych poziomów abstrakcji w systemie wyodrębniania cech. Na innym poziomie system mógłby tylko wyodrębniać ogólną liczbę linii \ niezależnie od ich położenia. Litografia 48xAx32lA cali. które nie przedstawiają żadnej trudności dla człowieka. „Katedra nr 5". ANALIZA PRZEZ SYNTEZĘ Systemy działające na zasadzie wyodrębniania cech okazują się zawodne w wielu sytuacjach.

p miętajmy. Ogromną ilość informacji. każdy oddzielny! wyraz udawało się rozpoznać prawidłowo jedynie w około 50% przypadków. skarpetek. że dotyczy zarówno ogólnie psychologii. że tekst jej napisany po polsku. „Who bit the wet socks" (kto gryzie mokre skarpetki) jest mało prawdopodobnym stwierdzeniem. brings.niż wtedy. buys i bought. określamy mianem kontekstu tych zdarzeń. Rysunek odbierany jest szybciej) łatwiej.trudno jest je odebrać. niż byłby jakikolwiek elektroniczny system rozpoznawania obrazów. W tej sytuacji szansa odgadnięcia zwiększyła się znacznie. kiedy litery tworzą sensowne słowainm ycr aft ors uli ena rt . . who b some wet socks (kto p parę mokrych skarpetek?) Jest to drugi wariant eksperymentu Millera. na przykład takie słowa. bananas i boondocks. która lepiej niż inne odpowiada danej konkretnej informacji kontekstowej. uchwyci tuszereg stotnych cech: na przykład może rozpoznać dźwięk . prawidłowe. że ten sam wyraz wchodzi w zwrot. Musi też mieć jakiś prawdopodobny sens. Zatrzymajmy się na tych ośmiu wyrazach. że czytający automatycznie będzie wstawiał brakujące wyrazy. kiedy słyszymy jakieś słowo bez kontekstu. Nie znaczy to wcale. niż wówczas. Czytelnik wie sporo rzeczy o treści czytam-1 książki. co na to sarno' wychodzi. brings. Zdolność do wykorzystywania kontekstu czyni system spostrze. jaka jest nagromadzona! zazwyczaj automatycznie wykorzystana do zrozumienia zdarzeń. ale również wyrazom pojawiającym się po nim (socks). po pewnym czasie CzytelnjtJ zapoznawszy się ze stylem autorów może z dużym prawdopodobieństwem przewidzieć jakie słowa nastąpią uprzednio przeczytanych. jakie w danym momencie należy brać pod uwagę. czego możemy oczekiwać. Można opracować reguły. że powstało sensowne zdanie:-kto. W tym wypadku rozpoznawanie. które pozwalają na tworzenie się naszego percepcyjnego świata.wisko. Wyrazy wypowiadane były na tle szumu. w jakim zachodzi dane doświadczenie. Teraz mamy cztery alternatywy: brought.). być może. więc można pominąć wyrazy boys i bones jako możliwe alternatywy.5% do 50%. Tytuł wiersza Dyiana Thomasa (przyp. jakie to mechanizmy zajmują się informacjami występującymi w kontekście.pierwsza i druga-były identyczne.! przyniósł. następnym badaniu zmieniono w ten sposób porządek słów. Opracowana została znaczna liczba technik eksperymentalnych. takich jak: socks. prawdopodobieństwo prawidłowej odpowiedzi stanowi 12. jaki uzyskiwany był w • rwszym eksperymencie przy obniżaniu stopnia szumów o 50% uprzedniej wartości. podczas głośnego czytania oczy czytającego biegną szybciej po linijkach tekstu niż jego głos. Liczba możliwych alternatyw kurczy się.j rozpoznawania obrazów w szczególności. że cały wyraz składa . Musi też odnosić się do konkretnego przedmiotu. A wraz z małą dodatkową informacją dotyczącą jakiejś cechy akustycznej tego wyrazu ograniczymy wybór jeszcze bardziej.. Nie znany wyraz jest prawdopodobnie czasownikiem. A nawet wówczas. że maszynistka przepisująca tekst wstawiła automatycznie ten. some. Dokładnie nie wiemy. Wie. gania u człowieka znacznie doskonalszym i bardziej elastycznym. Mokre skarpetki Efekt wpływu kontekstu łatwo jest udokumentować. jeśli tworzą one ciąg bezsensowny. poi. Odbiór wyrazu brought winien dopomóc nie tylko wyrazom pojawiającym się przedtem (who). kto). kontekst istotnie odgrywa bardzo ważną rolę w naszym spostrzeganiu. Jasne jest zatem znaczenie kontekstu. Załóżmy teraz. Te dwie cechy wystarczą. to wyraz jest jednym z dwu: brought lub bought: tylko dwie możliwości. kiedy jest pustą dekoracją. : 2 Właściwy podział na słowa przedstawia się następująco: „In my craft or sullen art". red.outrageous (oburzający). bought. Należy pamiętać. Przewidywania te będą do tego stopnj. spostrzeganie musi „opóźniać się" w stosunku do informacji odebranej przez system sensoryczny. ale pozostaje jeszcze duża liczba innych możliwości. brags. że w spostrzeganiu uczestniczy świadomy proces prób i błędów dla wszystkich możliwych alternatyw w celu wybrania tej. parę.b" i określić. gdy podzielone są w inny niż zazwyczaj sposób2. w uzupełnieniu do konkretnych układów liter na danej stronicy. przyniósł. Zdolność do! czytania i zapamiętywania liter jest znacznie bardziej ograniczona. gdyż prawdopodobieństwo właściwego rozwiązania wzrosło od 12. mokrych. że aby w pełni wykorzystać informację płynącą z kontekstu. bit. buys. jak i psycholog. 1962a) osoba badana j słuchała szeregu wyrazów. who (skarpetek. Bez informacji dodatkowej nie uda się podjąć żadnej decyzji. z je(inej długiej sylaby. To właśnie unik kontekstu przyczynił się do poprawy dokładności spostrzegania przy identycznym sygnale fizycznym. Czy jest gdzieś syczący dźwięk „s"? Jeśli nie ma.sgtooeurua. parę. Dobrym przyktadem tego jest fakt. Więcej nawet. jak na przykład słowo „po" opuszczone w poprzednim zdaniu1. gdy te same litery jawią się w sensownym porządku . Co się dzieje. Missisipi. To opóźnienie między dopływem informacji sensorycznej a interpretacją końcową przekazu odgrywa ważną rolę w analizie percepcyjnej. Nie można chwalić się (brag) skarpetkami. Kiedy sprawna S . W.5%. aby móc ustalić zasadę odrzucenia takich wyrazów. brought. mokrych. WI jednym przykładzie (eksperyment przeprowadzony przez Millera. zatem odrzućmy wyraz bit. jak: hospital. jak: brought. słuchający. na przykład słowo „brought"? Dźwięczy onojakgłuche burczenie na tleszumu. boy. Na przykład. jeśli zawiera jakąś myśl.' brakujący wyraz. Kontekst dostarcza zasad. więc jeszcze jedna możliwość jest wyeliminowana. że fizycznie obie sytuacje . dzięki niemu wiemy. i możemy sensownie interpretować nasze spostrzeżenia. które pozwalają zademonstrować wpływ kontekstu na analizę percepcyjną napływających sygnałów. Na tym etapie rozwiązanie może być prawidłowe w 1 przypadku na 8. albo też. 1 osło w istotny sposób i odpowiadało takiemu poziomowi.. wiemy tylko jedno. które pozwoliłyby na ograniczenie możliwych alternatyw. wet. bones. nie zauważy jego braku.

przewidywać następne jego części. Opuszczenie wielu wyrazów uczyni tekst krótszym. a mimo to zrozumiecie go dobrze. zanim przystąpimy do tych działań. Nie moglibyśmy ani na chwilę osłabić uwagi. gdyby ludzie byli mniej zdolni do posługiwania się informacją kontekstową w ukierunkowaniu własnej percepcji. Mówimy i piszemy znacznie więcej słów niż jest to konieczne dla zrozumienia tego. że na jednym końcu systemu sensorycznego pojawia się reakcja na zdarzenia zewnętrzne i przekaz sensoryczny przekształcony zostaje w zespół cech specyficznych./Jednak proces konfron- . Poruszamy się ciągle do przodu starając się zebrać możliwie jak najwięcej inforrrmpłynącej z kontekstu. Dotychczasowe rozważania pozwalają przypuszczać.maszynistka przepisuje rękopis. z jaką zadanie to może być wykonanej stanowi miarę redundancji języka. Na drugim zaś końcu znajduje sk system pamięci zawierający zapis minionych zdarzeń-danych i teorii niezbędnych dla "iterpretacji sygnałów sensorycznych. co istnieje w danej chwili. Gdyby język nasz był bardziej efektywny lub też. jeden opuszczony czy zniekształcony wyraz i już całe zdanie traciłoby sens albo też zostałoby źle zrozumiane. co chcemy powiedzieć lub też napisać. jakie stawia przed mir wykonywane zadanie. ale nie będziecie mieć trudności ze zrozumieniem go. ii DOKONYWANIE SYNTEZY PRZEKAZU SENSORYCZNEGO Znacznie łatwiej jest przedstawić efekty działania kontekstu niż rozpracować podstawowe mechanizmy korzystania z informacji kontekstowej dla interpretacji sygnałów sensorycznych. struktura języka może poprawiać i uzupełniać zdolność człowieka do I wydobywania sensu z niepełnego. Redundancja języka zatem pozwala nam koncentrować wybiórczo uwagę na oddzielnych częściach komunikatu. aby dać Wam możliwość uchwycenia istoty problemu. tym łatuodbieramy to. czyta tekst znacznie szybciej niż pisze go na masz\ni. Zaane bdze tudiesz gd ni zaełim prer. Trzeba by było przysłuchiwać się uważnie każdemu słowu. Im więcej wiemy o tym. Język angielski jest w wysokim stopniu redundantny. Każdy nieprzewidziany hałas mógłby doprowadzić do katastrofy. Ważna rola redundancji i Jak się wydaje. to porozumiewanie się stanowiłoby proces męczący i niepewny. fragmentarycznego komunikatu. Zbyt mało jeszcze wiemy o procesach poznawczych i strukturze pamięci człowieka. Niemniej jednak musimy zrobić tu jakiś początek. Mxżexy sxokxjnxe uxunxć ex trxecxą lxtexę w xynj xekxcix. co będzie za chwilę. Łatwość. aby było możliwe rozpoznanie sygnału. W jakiś sposób oba te źródła informacji muszą zbiegać się ze sobą. W efekcie możemy nawet odwracać uwagę ufni. że pomimo braku wielu szczegółów mowy czy pisma nie zagubimy przekazywanego znaczenia. skupić się na kluczowych słowach i frazach przenoszących główny sens przekazu. aby zbudować w pełni adekwatny model. Dane sensoryczne muszą być skonfrontowane z nagromadzoną •^•/eśniej informacją. Jednym ze sposobów oceny redundancji wyrazów w języku jest zamieszczone zniekształcenie tekstu przez systematyczne opuszczanie określonych jego elementów które czytający powinien odtworzyć.

y. które może przyjąć podmiot osobowy. 3-11). że należy oczekiwać jako kolejnej istotnej części przekazu dopełnienia orzeczenia będącego zapewne nazwą stopnia pokrewieństwa. oczekiwania bezustannie się zmieniają . W środku między analizą sensoryczną a pamięcią leży proces aktywnej v. powstawanie i weryfikowanie oczekiwań w trakcie interpretacji przekazu będziemy . co zachodzi wewnątrz skrzynki.:itezy. który opisaliśmy powyżej. chwytając procesy syntezy w połowie interpretacji przekazu. że istnieją różne możliwe do uwzględnienia słowa. Przedstawiliśmy system rozpoznawania. Po zakończeniu procesu syntezy jednego segmentu przekazu system przechodzi do następnego. W tym i. ponieważ poprzednie zdanie dotyczyło już stosunków rodzinnych chłopca. Przyjrzyjmy się tym oczekiwaniom. że są czasownikami. Przypuśćmy. jak na przykład: W O R S H I P P E D . że zaczynają się od WOR. liczba ich ulega ograniczeniu do momentu aż pozostaną już tylko te trzy możliwości. jaką pełni kontekst. które poddawane są sprawdzeniu przez porównanie z danymi sensorycznymi (rys. Na rysunku 3-9 główna część modelu pandemo''um. Jednakże w miarę jak interpretacja posuwa się naprzód. Są to oczekiwania tego. że jest ono w jakiś tam sposób związane z napływającym sygnałem sensorycznym. System ten nie opiera się wyłącznie na własnych modelach wewnętrznych czy też tylko na świadectwie narządów zmysłowych. kiedy zatrzymał się na liu-rze R.w miarę tego jak postępuje p r/e twarzanie sygnału. właśnie należy rozważyć rolę.. jak stoły i krzesła. A teraz spróbujmy ^•obrazić sobie to.cyZji znajduje się zaś w skrzynce „procesu aktywnej syntezy" i ma on do czynienia nie •v |ko z danymi sensorycznymi. wynikającego z danych dopiero co spostrzega° . i po drugie dlatego. Niewątpliwie analiza wyrazu zaczyna się od znacznie dłuższej listy możliwości. co ma nastąpić. lecz dopiero •p . próbujący porównać pojawiające się oczekiwania z napływającą informacją sensoryczną.Msie system pamięci zawiera już zinterpretowaną część zdania: T H E BOY \\()R_ . toi trzeba by sporo czasu. W miarę rozwoju drobiazgowej analizy kolejnego wyrazu pojawiają się nowe oczekiwania. zgodne ze wszystkimi danymi posiadanymi do tej pory. Ma rysunku 3-10 zatrzymaliśmy proces w połowie czytania następującego zdania: HIE BOY WORRIED H I S FATHER (CHŁOPIEC MARTWI SWEGO OJCA). c o jest spostrzegane. ' Praca procesu aktywnej syntezy polega na tworzeniu logicznie spójnego przekazu.-tem analizy sensorycznej przedstawiony został w momencie.tacji nie może być arbitralny. Załóżmy. System pamięci zawiera nie raZ klucz do rozpoznawania nowych danych. Na razie skrzynka jest pusta. ale również z pamięcią. "! Clonego zdarzenia sensorycznego. Informacja kontekstowa może nam sugerować. ale także dane dotyczące dopiero co ! -' r e t o W a n y c h zdarzeń sensorycznych. w którym w miarę interpretacji przekazu sensorycznego bezustannie są konstruowane i sprawdzane oczekiwania odnośnie do tego. Właśnie odkrył dwie linie proste jako cechy R w skrzynce analizy cech. aby z pamięci wydobywane było pierwsze' lepsze zdarzenie w nadziei. Nie jest możliwe. aby zidentyfikować takie proste przedmioty.[-! Nawet więcej. Jeśli zdarzenia byłyby wydobywane z pamięci przypadkowo.lZywali procesem aktywnej syntezy. że są to dla tego systemu jedyne znane wyrazy. Będą one rozpatrywane po pierwsze dlatego. Aktualnie analizowane słowo zaczyna się od WOR . /wodnego z obu źródłami informacji. Demon i . WORKED i WORRIED. jest zamknięta w skrzynce „analiza cech".

czy nie została wybrana niewłaściwa FRII. WORRIED HIS. Rozważmy. kiedy dane z obu tych źródeł informacji są zbieżne. W uzupełnieniu do tych ogólnych cech zachodzi równocześnie szczegółowa analiza drobniejszych części przekazu. Przypuśćmy. jak i zinterpretowanej już części odebranego irzelcazu. z którymi system wcześniej nigdy nie miał do wówczas. które nie zgadza się z kontekstem zdaniowym. chociaż może ono pobudzić system do powtórzenia całej analizy. Analizie mogą być poddawane i takie słowa. że po nim nastąpi rzeczownik. PASTOR FORMER INDIGENT aby ponownie prześledzić przekaz i sprawdzić. że dane sensoryczne nie odpowiadają żadnej z oczekiwanych liter. którymi dysponuje system. sygnału wejściowego.fli i kolejnego oczekiwania. to trzeba cofnąć się dalej. Na drugim krańcu system sensoryczny musi dostarczać wielu informacji sensorycznvch i to na różnych poziomach. że po uzyskaniu wszystkich danych okazało się. jakie są możliwości. Możliwe. Słowo. i pozwolić na zdominowanie sposobu interpretacji komunikatu sensorycznego przez RYSUNEK 3-11 bezpośrednie dane sensoryczne. aby móc wykryć i poprawić Początek zdania ewentualne błędy. Czy nowe dane sensoryczne zgodne są z oczekiwaniem? Jeżeli teraz mamy zgodność. że stwarza on możliwości wyboru próbki informacji napływającej z otoczenia i poddania analizie tylko takiej niezbędnej ilości informacji. Oczekiwania te ze swej strony generują przewidywania dotyczące określonego układu cech aktualnie interpretowanego sygnału. j Taki typ systemu rozpoznawania obrazów powinien mieć zdolność konstruowaniak sprawdzania hipotez równocześnie na kilku poziomach. że np. Wielka zaleta procesu aktywnej syntezy polega na tym. mający związek z tym Hśnie czasownikiem. cały kompleks oczekiwań zostaje poddany równoczesnemu sprawdzeniu i system może przejść do następnego segmentu przekazu. można zrozumieć.. kończy się interpretacjai czynienia._ droga. które ^powiadałyby zarówno kontekstowi. wówczas trzeba będzie rozluźnić ograniczenia. to poprzednia niezgodność mogła być po prostu następstwem przekręconego Słownik wyrazów: lub też niewłaściwie odebranego sygnału na wejściu. \V ramach tego ogólnego kontekstu mieści się jedynie niewielki zestaw słów.. i że użyte wyrazy powinny wiązać się z sytuacją rodzinną chłopca. która wystarczy do jednoznacznej interpretacji sygnału. jakie niesie kontekst. W procesie syntezy mogą pojawiać się fałszywe hipotezy i błędne przewidywania zdarzeń sensorycznych. przynajmniej dopóty. zabezpieczającymi przed takimi błędami. nie znajdzie on wtedy znaczenia dla takiego sygnału wejściowego. Jeśli niezgodność występuje nadal. Dane sensory czne o długości wyrazu oraz jego kształcie ogólnym łączą się z informacją kontekstową w celu zawężenia kręgu możliwych alternatyw. dopóki nie zostanie wyjaśnione to nieporozumienie. że wyraz jest czasownizz ! • . Proces syntezy kieruje uwagę na najistotniejsze części przekazu i na najważniejsze cechy obrazu. w tym przypadku system może FATHER kontynuować swoją pracę. Płynny bieg procesu przetwarzania informacji musi zostać przerwany na Kontekst jakiś czas. Reguły zawarte w gramatyccj .. Jak tylko demony konturów zaczynają iodnosić alarm. Informacja dotycząca przybliżonej długości wyrazów oraz ich liczby i kształtu wykorzystywana jest prawdopodobnie przy wyborze następnego segmentu do interpretacji. wbudowanymi weń mechanizmami.naczenie języka pozwalają na tworzenie się oczekiwania. słowo „houseboat" pojawiło się całkowicie w niezgodzie z TRA kontekstem. Może jakieś litery zostały opuszczone. trzeba to sprawdzić choćby wyrywkowo. jednak system dysponuje licznymi.

litera po literze. przedstawione na rysunk 3-12. jak będą analizowane kolejne symbole. Zauważcii że ta ilustracja trafia w obie omówione przez nas sprawy. chociaż żadna z nich oddzielnie nie jest wyraźnie dostrzegana. Gtasheen Graphics. Spróbujmy wyobrazić sobie. Na rysunku 3-13 symbole. przy ocenie wpły^ kontekstu przyjęto. Naturalne było założenie. te inne wyrazy były również zagłuszane. Copyright 1966. posłużymy się znaczeniem. Różne części mogą być analizowane w różny! porządku. że proces ten może wykorzystywać wszystkie źródła informacji. odbiór zniekształconyc kleksem części litery W pozwala nam teraz łatwiej rozpoznać literę R. że ana!iza zdania postępowała litera po literze. Robert Glasheen (fotograf). takjak rozpoznanie zakrył R ułatwia nam rozpoznanie W. w efekcie tworzy się jednoznaczne spostrzeżenie.KOLEJNOŚĆ OPERACJI W poprzednich przykładach dwie sprawy uległy uproszczeniu. A nawet więcej. że zagłuszone szumem wyrazj stawały się zrozumiałe dzięki informacji kontekstowej. dotyczącą istoty analizowanego sygnału. które były tl rysunku 3-12. Przyjęto tu założenie. przy czym częściowa interpretacja wyrazu WOR określała wybór następnych liter. Po pierwsze. to zostaną one pominięte. są one jednak pewnym uproszczeniem. które jjj zostały odebrane i pomogły zawęzić krąg możliwości. to można je rozszyfrować bez specjalnego wysiłku. zostały przedstawione jako pokryte kleksem. to całe słowo możemy dość łatwo odczytać. Jednak w RYSUNEK 3-12 MUST GET DONE RYSUNEK 3-13 RYSUNEK 3-14. Jeżeli calj człon wyrazu-lub też cały wyraz-nie wydają się niezbędne dla zrozumienia napływającycl zdarzeń sensorycznych. Mamy tu do czynienia z sekwencją symboli. Każda część tej sekwencji symboli pomaga w odbiorze innych • ' części i. która nie poddaje się analizie litera po literze. choć to jest wygodne (taki właśnie porządek przyjęliśmy w naszyi przykładzie). ale teraz całkiem łatwo odczytujem zdanie: THE WORK MUST GET DONE (PRACA MUSI BYĆ ZAKOŃCZONA). percepcji każdej z części pomaga kontekst trzech ozostaiych. W eksperymencie Millera. choć żadnej z liter nie widzimy dokładnie. dostarczonej przez te wyrazy. Żadne z tych stwierdzeń nie jest nieprawdziwe. to jednak nie zawsze tak musi być. opisanym powyżej. „La Jolla". aby móc zakończyć interpretację słowa. Ale jeżeli ten ciąg symboli włączymy do zdania (ryi 3-13). to litera ta zostanie przeanalizowana. z wyjątkiem tego który jest aktualnie przedmiotem analizy. lecz musi uić analizowana jako całość. Tak więc dopuszczamy. a czasem nawet równocześnie. segment po segmencie. CECHY A OCZEKIWANIA Dwie rzeczy są wykorzystywane w analizie informacji sensorycznej: cechy sensoryczne i oczekiwania. Ważną sprawą w procesie analizy przez syntezę jest fakt. Pierwsza. zawierające dostępną informację. chociaż związane z poprzednią założenie zostało przyjęte w omawianym przed chwilą przykładzie. Jeśli pojedyncza litera musi być przeanalizowana. W większości naszych normalnych doświadczeń cechy i oczekiwania doskonale się uzupełniają. przy analizie wyrazi WORRIED w zdaniu THE BOY WORRIED HIS FATHER. . Jeśli znaczenie może dopomóc. że wszystkie wyrazy w zdaniu mogły być odebrane dokładnie. Ponadto proces ten wcale nie musi zachodzi kolejno. że proces analizy przebiega! miarę napływania sygnałów i. Jak zatem zbiór źle odebranych wyrazów może pomóc rozszyfrować jeszcze jeden niejasny wyraz? Całkiem różne. Żadnej litery nie można rozpoznać.

Źródło: Carraher i Thurston (1968). „Konstelacje strukturalne" 1953-1958. 63. Na rysunku 3-14 przedstawiona została fotografia. Ale spójrzcie na nrosty rysunek 3-15. Cechy łatwo można wyróżnić i oczekiwania tak jakby sprawdzały „jg ale nie do końca.wtiych sytuacjach brak jednego z dwu wymienionych źródeł powoduje to. RYSUNEK 3-16. że cały obraz usi być interpretowany jedynie na podstawie drugiego. przedstawione w poprzednich rozdziałach książki. s. lecz spostrzegany obraz ulega fluktuacji. którą łatwo można zinterpretować: cechy i oczekiwania pasują do siebie. RYSUNEK 3-15. Staramy się podporządkować nasze spostrzeganie to jednym. . Oglądając ponownie niektóre 1 istracje. możemy wyraźnie stwierJZJĆ wzajemne współdziałanie informacji dostarczanej z wyodrębniania cech z informa• pjynącą z kontekstu oczekiwań. 79. Josef Albers. Źródło: Despite Straight Lines. to drugim regułom interpretacyjnym. Za zgodą artysty.

musimy zrozumieć rozliczne i . Dzięki niej zaś pies jawi się wyraziście! jasno. Ponadto. co odbieramy za pomocą zmysłów. C. Do zadań jej będzie należało szybkie i bezbłędne wydobycie potrzebnej informacji z pamięci trwałej. Stara się przełożyć dane sensoyczne na formę przekazu. Niezbędna jest krótkotrwała pamięć rejestrująca rezultaty dokonywanej analizy. 3-17).myślowe mogą być interpretowane jako sygnały sensowne tylko w rezultacie równo•zesnego włączenia się do analizy sensorycznej procesów pamięci i myślenia. zdając się prawie wyłącznie na dane sensoryczne. co wiemy o otaczającym nas świecie. różnorodne etapy analizy informacji. r Bezustannie konstruuje. które są niezbędne do potwierdzenia aktualnych oczekiwań i uzupełniając to. czego nie spostrzega zgodnie z regułami swego modelu wewnętrznego. pionowo czy | jeszcze inaczej. przy braku i oczekiwań. James (fotograf). zasady procesu aktywnej syntezy stawiają różne zadania wobec pamięci i funkcji poznawczych.cech sensorycznych. Kiedy oczekiwania nie sprawdzają się lub też brak jest kontekstu. ale interpretacja nie jest ograniczona jakimikolwiek j barierami. Musi ona być zdolna do pracy z różnymi rodzajami informacji na różnych poziomach analizy w tym samym czasie. dlatego obraz zmienia się i spostrzegany jest bądź jako zbiór trójkątów. Układy energii oddziaływające na narządy. Operując w znanym i wysoce przewidywalnym świecie. R. | W końcu przypomnijmy sobie obraz przedstawiający cętkowanego psa (rys. Za zgodą fotografika. to całe spostrzeżenie nie poddaje się stabilnej interpretacji. ale takim jest mózg ludzki. a proces syntezy przełoży ciemne i jasne plamy na obraz psa: dalmatyńczyka. poznawczy i pamięciowy. który rozpracowuje danie równocześnie ze wszystkich możliwych stron. a tylko z interpretacją. RYSUNEK 3-17. Wystarczy jednak . wybierając do analizy tylko te dane. Aby zrozumieć proces rozpoznawania obrazów. 4naliza przez syntezę to taki system rozpoznawania obrazów. i Jeśli korzystamy tylko z jednego źródła informacji . zwrócić uwagę na zarys psa. system pracuje szybko i efektywnie. Tu ! nie mamy do czynienia z wyraźnymi cechami. Na rysunku 3-16 [ wyraziście wyłaniają się cechy. jednoznacznie i prawidłowo interpretując fotografię. sprawdza i rewiduje hipotezy o tym. Bez procesu interpretacji obraz byłby całkowicie nieczytelny. tak aby połączyć w całość procesy: sensoryczny. odpowiadającą temu. Cała jego złożoność jest w pełni niezbędna do wyjaśnienia systemu rozpoznawania obrazów przez człowieka. . bądź j też jako prostokątne rurki skierowane w głąb i rozmieszczone poziomo. system pracuje wolno. Jest to niewątpliwie mechanizm skomplikowany.

a nie wywołujące uczucia bólu. Jak to jednak zazwyczaj bywa również z innymi częściami naszego ciała. Każda część oka wykonuje proste zadanie. płyn wodnisty. aniżeli najsłabsze widzialne światło (w przybliżeniu rząd 1016). przechodzi przez rogówkę. Hertza (1857-1894). jaką pokona światło w czasie niezbędnym do osiągnięcia jednego pełnego cyklu. 4-1 -wkładka kolorowa). dla ich opisu przyjęto nie ich częstotliwość. Dokładne określenie jednostek amplitudy. gdyby jakiś specjalista optyk postanowił zbudować nr oko starałby się uniknąć niektórych wad specyficznych dla oka ludzkiego. Procedura ta po raz pierwszy 1 Zalecamy przeczytanie pierwszej części Dodatku A „Mierzenie zmiennych psychologicznych" przed czytaniem tego paragrafu. posługując się skalą logarytmiczną (o podstawie 10). System wzrokowy ŚWIATŁO DECYBELE DROGA WZROKOWA Źrenica Soczewka Siatkówka Ogniskowanie i konwergencja 7anim światło dotrze do siatkówki oka. 2 Jeden cykl na sekundę nosi nazwę jednego herca (w skrócie Hz).4. 5 Nanometr (nm) jest jedną miliardową metra (10"9 m). jaką musi wykonywać. intensywności i energii światła zawsze jest zadaniem skomplikowanym. Rozpiętość intensywności światła oddziałującego na oko jest olbrzymia. 10 angstremom. w końcu okazuje się. Niewątpliwie. Intensywność jest głównym czynnikiem określającym jasność. nie będziemy zatem posługiwać się jednostkami fizycznymi. . Jeden nanometr równa się jednemu milimikronowi. Będziemy często używali tej jednostki w rozdziale 6. który wytwarza) i badał fale elektromagnetyczne. bardziej elastyczny i bardziej niezawodny niż instrumenty zrobione prZez człowieka. Nazwa ta wywodzi się od nazwiska niemieckiego fizyka. soczewkę i ciało szkliste. lecz długość fali. Ponieważ w widzialnej części widma częstotliwości fal elektromagnetycznych są bardzo duże (1015 herców)2. REAKCJE CHEMICZNE NA ŚWIATŁO Reakcja fotochemiczna NEUROANATOMIA WIDZENIA Sieć nerwowa siatkówki DROGA DO MÓZGU WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ Ruchy oka Lokalizacja przedmiotów Widzenie bez udziału kory wzrokowej Widzenie bez udziału wzgórków czworaczych górnych ŚWIATŁO 1 Główne cechy charakterystyczne światła to częstotliwość i intensywność. Częstotliwość fali świetlnej to główny czynnik określający spostrzeganą barwę (odcień). jest milion miliardów razy intensywniejsze. Aby móc określić bliżej tę rozpiętość. że oko to wspaniały instrument. Najbardziej intensywne światło. Czasem we wcześniej wydanych książkach długość fal określana bywa w milimikronach (mu). jeszcze ciągle widzialne. bardziej wrażliwy. Widzialne światło stanowi część widma fal elektromagnetycznych. Z wielu względów możemy traktować oko jako bardzo dziwny zyrząd optyczny. lub 40xl0~9 cala. to znaczy odległość. ultrakrótkich i promieniowania infraczerwonego z jednej strony a częstotliwościami promieniowania ultrafioletowego i Roentgena z drugiej strony (rys. Częstotliwości odpowiadające widzialnej części widma leżą między częstotliwościami fal krótkich. Część widma odpowiadająca światłu widzialnemu zamyka się w przedziale drgań od 400 (widzialnym jako fioletowy) do 700 nanometrów 3 (widzialnym jako czerwony) . Ponieważ określenia te nie mają dla nas istotnego znaczenia. angstremach (A) lub nawet w calach. w którym zajmujemy się systemem słuchowym. świetnie przystosowany do funkcji. trzeba porównywać dowolne dwa źródła światła. Heinricha R. ponieważ defekty te powodują. że oko nasze jest niedoskonałym i niepewnym narzędziem. lecz każda wydaje się mieć wady. tęczówkę.

a przy słabym świetle rozszerza się (aby wpuścić możliwie najwięcej światła). jeszcze dostrzeganego światła. jeśli spotkacie takie określenie.6 dB 40 30 20 15 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 zastosowana została przez inżynierów akustyków dla określenia siły dźwięków. Maksymalna średnica źrenicy wynosi 7-8 milimetrów (mm).decybela {dB). Właśnie zewnętrzna warstwa rogówki określa moc załamującą optyki oka.32 0. z którym Źrenica Źrenica kontroluje ilość światła przenikającego do oka. Decybele Liczba dB= 10 log (///o) dB 0. na cześć Alexandra Grahama Bella nazwano ją belem. że jakiś sygnał ma intensywność 65 dB jest całkowicie pozbawione sensu. jak i w optyce. Mnożąc (lub dzieląc) stosunek intensywności sygnałów przez 10 dodaje się (lub odejmuje) 10 dB.0 31.0 3.3 1. że sygnał jest 65 dB • tensywniejszy od standardowego poziomu odniesienia: 10"10 lambertów jest liczbą używaną w j książce jako standard. Na przykład 6 różnica 60-dB w intensywności dwu świateł oznacza.0 7.9 6.2 2.63 0.00 -10 _g -8 -7 -6 -4 -3 -2 -1 0 _j I/lo 10000.13 0. jest to w przybliżeniu minimalna intensywność światła.001 0. Jeśli dwa światła różnią się o lOn dB. Liczbowe określenie stosunku dwu intensywności światła /do L w decybelach wyraża się 10 log (I/L).0 1. Następnie światło przechodzi przez płyn wodnisty (substancja galaretopodobna) wypełniający komorę przednią oka i dalej przez otwór źreniczny w tęczówce.3 5.rogówkę (rys.0 2.20 0. Na ogól.Tabela 4-1A( Intensywność (dB) 200 180 160 140 120 100 80 60 40 20 0 Biała kartka w świetle lampy stołowej Ekran telewizora Najsłabsze oświetlenie dla widzenia barw Światło progowe dla oka zaadaptowanego do ciemności Próg bólowy Światło słoneczne Odpowiednik psychologiczny Tabela 4-1B Długość fali (nm) 400 450 500 550 600 650 700 Odpowiednik psychologiczny fioletowy niebieski zielony żółtozielony pomarańczowy czerwony .0 1. to stosunek ich intensywności wynosi 10". jakie może być odebrane przez oko ludzkie. 3. DECYBELE 1. oznacza tó. W porównaniu z tak olbrzymią rozpiętością zmiany otworu źrenicy są bardzo słabo zróżnicowane.6 10. Przy największym zwężeniu źrenica przepuszcza około '/u tej ilości .16 0. ^ujemy porównań.0001 0. chyba że znany jest poziom. jeszcze nie wywołujące odczuć bólowych.40 0. Bel jest zbyt dużą jednostką.0 100.032 0. jest miliardy razy silniejsze od najsłabszego. Jest nim światło o bardzo niskiej intensywności. 4-2). 2. że jedno z nich jest 10 (1 milion) razy silniejsze niż drugie. Podwajając (lub zmniejszając o połowę) stosunek intensywności sygnałów dodaje się (lub odejmuje) 3 dB.50 0.5 2. Zwróćcie uwagę na następujący problem: najbardziej intensywne światło. 4. DROGA WZROKOWA Światło wpadając do oka napotyka najpierw zewnętrzną ochronną błonę . Przy bardzo silnym oświetleniu otwór źreniczny kurczy się (chroniąc oko przed nadmiarem światła). stwierdzenie.79 1. wygodniej posługiwać się jednostkami mniejszymi: dlatego stosunek dwu intensywności zazwyczaj określany jest za pomocą dziesiątych części bela .25 0.10 -40 -30 -20 -15 0. Ponieważ decybele odnoszą się do stosunku dwu intensywności.0 1000.010 0. minimalna zaś około 2-3 mm. z tego względu jednostka wyrażająca logarytm stosunku dwu intensywności otrzymała tę samą nazwę zarówno w akustyce.

że wszystkie żywe komórki muszą być stale zasilane substancją odżywczą. do pełnego zwężenia źrenicy potrzeba około 5 sekund. którą otrzymują wraz z krwią. zmian długości ogniskowej). Ogniskowanie i konwergencja. Przy przechodzeniu od silnego do słabego światła potrzeba 10 sekund na rozszerzenie się do 2/J maksymalnej średnicy i aż 5 minut na pełne rozszerzenie. vvielkość otworu źrenicznego zmienia się. Ogniskowanie odbywa się w wyniku zmian w wypukłości soczewki (tzn. druga grupa mięśni bezustannie zwiększa krzywiznę soczewek obu oczu. ponieważ ich obecność zmniejszyłaby jej przezroczystość. W rezultacie wewnętrzne warstwy soczewki odżywiają się w niewystarczającej mierze i wraz z wiekiem stopniowo tracą swe główne właściwości: przezroczystość i elastyczność. Tymczasem soczewka nie ma naczyń krwionośnych. Kiedy już ołówek znajdzie się na kilka centymetrów od nosa. Z wiekiem soczewka funkcjonuje coraz gorzej. Podstawową jej funkcją jest oczywiście ogniskowanie światła płynącego z przedmiotu zewnętrznego na światłoczułych receptorach. Przy przejściu od słabego do silnego światła. które pada na centralne części soczewki. Zmiany wypukłości zachodzą w efekcie pracy specjalnych mięśni. Aby zbadać. że te biologiczne soczewki nie są najwyższej jakości. Ponadto soczewka stopniowo traci swoje właściwości w miarę starzenia się.5 sek. Prey zmianach stanów emocjonalnych. że źrenica nie reguluje intensywności światła. przechodząc przez soczewkę. leżących na dnie oka. łującego na oko około 16 razy (lub około 12 dB). Promienie światła przechodzące przez jej części peryferyczne załamują się silniej niż promienie przechodzące przez część centralną. Światło barwne. weźcie ołówek i trzymając go w wyciągniętej ręce skupcie na nim wzrok. jak przebiega ogniskowanie. Zmniejszanie się źrenicy pozwala na uzyskiwanie większej głębi ostrości-największej możliwej W . jego kontury zaczną się rozpływać i wyraźnie odczujecie napięcie mięśni oczu. rozmieszczonych podobnie jak warstwy cebuli. torebki.RYSUNEK 4-2 Tęczówka A nych warunkach oświetlenia. w czasie myślenia. Trzeba zaznaczyć. Trzeba obiektywnie stwierdzić.i rozwiązywania oblemów. Jasne jest. w tej sytuacji obraz ulega zniekształceniu . dlatego tkanki soczewki pobierają substancję odżywczą zawartą w otaczającym ją płynie. która dociera do oka w przypadku maksymalnego rozszerzenia źrenicy. gdzie ogniskowanie jest najbardziej precyzyjne. występujące przy tym zjawisko zniekształcenia obrazu nosi nazwę aberracji chromatycznej. W miarę zbliżania ołówka zachodzą dwa zjawiska: jedna grupa mięśni zapewnia kierowanie obu osi wzrokowych na przedmiot (konwergencja). Zmiany średnicy tęczówki przebiegają stosunkowo wolno. że rozmiary źrenicy odzwierciedlają również stan układu nerwowego. nie czyni to zbyt wielkiej różnicy. Soczewka powoduje wiele zniekształceń. (w czasie 1. Teraz stopniowo zbliżajcie go do nosa nie odrywając od niego oczu. aby przepuścić tylko to światło. 1 źrenica zmniejsza się do h maksymalnej średnicy). jak też przy różnorodnych reakcjach emocjonalnych. Sprawa polega na tym. zwłaszcza obniża się jej zdolność ogniskowania. Mięśnie zewnętrzne Soczewka Z kolei na drodze światła leży soczewka. Dla różnych celów prowadzono nomiary zmian wielkości źrenicy w badaniach nad rozwiązywaniem trudnych problemów przez człowieka. Zmiany szerokości otworu źrenicznego zmniejszają intensywność pobudzenia świetlnego oddzia-.6 miliarda do 1 (88 dB). podstawowa jej funkcja polega na tym. które są przymocowane do otaczającej soczewkę błony.zjawisko to zwane jest aberracją sferyczną. Stopień rozszerzania się źrenicy jest regulowany tak. tzw. wskutek czego promienie światła załamują się w Twardówka światła. Nie redukuje to jednak w sposób istotny zakresu intensywności padającego na oko światła. aby chodziła pewna równowaga między maksymalną głębią ostrości (w tym celu otwór musi być minimalny) a stopniem przepuszczenia dostatecznej ilości światła do siatkówki (w tym celu otwór powinien być maksymalnie szeroki). Soczewka składa się z pewnej liczby cienkich słojów przezroczystej tkanki. Rozpiętość od 10 miliardów do 1 (100 dB) zostaje zredukowana do rozpiętości od 0. też załamuje się w sposób zróżnicowany.

Możliwe. nie zaś w wyniku zmiany grubości soczewki. U człowieka stopień załamywania promieni przez soczewkę zmienia się dzięki zmianom jej grubości. jak i w innych urządzeniach. j Kiedy ołówek oddalamy od oczu. Wraz z wiekiem słabnie [ zdolność do zwiększania krzywizny soczewki i dlatego dla starszych ludzi niezbędne są j sztuczne soczewki (okulary) w celu ogniskowania promieni świetlnych na blisko j położonych przedmiotach. a kąt konwergencji zmniejsza się. że mechanizm akomodacji oka polega na uzyskaniu ostrości widzenia przez utrzymanie maksymalnego kontrastu Soczewka spłaszcza się. Zarówno w aparacie fotograficznym. Jest również inny sposób pozwalający na odczucie działania własnych mięśni oczu. umieszczony na tym samym poziomie. jak oko reguluje ostrość widzenia przedmiotu. tym lepiej). obie grupy mięśni rozluźniają się. Mechanizm akomodacji oka ludzkiego ciągle stanowi dla nas tajemnicę.RYSUNEK 4-3 Zgrubienie soczewki oraz zwiększenie kąta konwergencji podczas zbliżenia przedmiotu ^—Kąt konwergencji lieco wyżej od palca (im dalej będzie znajdował się ten przedmiot. ale RYSUNEK 4-4 . u ryb. kiedy przedmiot oddala się Światio Bardzo płaska soczewka i minimalny kąt konwergencji. kiedy ich osie wzrokowe staną się równoległe. Potrzymajcie palec w odległości około 15 centymetrów od oczu. a nawet i u niektórych zwierząt. ogniskowanie następuje w drodze zmiany odległości między soczewką a powierzchnią światłoczułą. a następnie przenieście wzrok na jakikolwiek oddalony przedmiot. 4-3). np. Nie wiadomo. soczewka j ponownie powraca do swego wydłużonego kształtu i gałki oczne obracają się na zewnątrz f aż do momentu. Odczujecie wvraźną różnicę między stanem mięśni oczu przy przenoszeniu wzroku z przedmiotów dalszych na bliższe (aktywne ściągnięcie mięśni oczu zawiadujących konwergencją i akomodacją) i przy przenoszeniu wzroku z przedmiotu bliższego na dalszy (rozluźnienie odpowiednich mięśni). kiedy przedmiot znajduje się bardzo daleko Fotoreceptory każdym oku coraz bardziej i obraz ołówka na siatkówce pozostaje wyraźny w czasie jego zbliżania się do oka (rys.

A do tego micznych oka otrzymała nazwę „optigramu".wany jest widmem absorpcji substancji fotochemicznej. światła. Przewaga witaminy A po oka). że jedzenie marchwi barwę. a jej elementy światłoczułe zwrócone są w kierunku przeciwnym do płynącego! długotrwałej ekspozycji światła powoduje. Tak dowolna regulacja byłaby! niemożliwa w wypadku. że powinny istnieć mechanizmy powodujące syntezę i regenerację fotoreceptorów leżą w postaci bezładnie splątanej masy na drodze padającego światła. retinene i opsiny . ale różni się ona nieco od purpury wzrokowej swoją wrażliwością . którastaje się bezbarwna d wpły w e m światła. Można nawet zmienić ogniskowanie oczu tak. przy długotrwałym oddziaływaniu światła przekształcenia obrazu świetlnego w reakcje fizjologiczne. U gadów.warunkach świetlnych tylko nieznaczna część rodopsyny ulega wyblaknięciu. zwrócone są do mózgu (rys. którzy zaczęli pisać o mordercach wykrytych dzięki optigramom utrwalonym w oczach ich ofiar. po przejściu przez soczewkę oraz znajdującą się wewnątrz oka galaretowatą kowej). światło pada na siatkówkę. że komórki nerwowe wrażliwe n kontury wytwarzają maksymalną reakcję na wyraźnie zogniskowany obraz (detektory. co zwierzę zobaczyło. Ze względu na tę charakterystyczną barwę. jakie elektrycznych we włóknach nerwowych nie przyniosły jak dotąd rezultatów. Zwierzę (np. pozostaje nadal bez odpowiedzi. j żonatych zdolności do widzenia w ciemnościach.produktów tworzących się przy częściowym rozkładzie rodopsyny. Ponadto włókna te znajdują się wewnątrz oka i aby się zeń mogły wydostać. w zaszły w siatkówce żaby w ostatniej chwili jej życia. jakim jest witamina A4. to uzyskanie jej z końcowego produktu jej przekształcania. Eksperymenty te mózgu. W ciemności następuje koncentracja w siatkówce znacznej ilości rodopsyny (nazwa chemiczna purpury wzroNa koniec. w. Pytanie. to. w rezultacie których substancję (ciało szkliste). następnie zaś oświetlono je bardzo silnym światłem i od Znaczne i wytrwałe wysiłki zmierzające do ustalenia rzeczywistej natury związku razu zabito. Zmiana krzywizny soczewki j e s ( . krawędzi. podczas bitwy o Anglię. plamka ślepa. W istocie witamina A przyjmowana w nadmiarze w stosunku do niewielkiej ilości. ciemności przez kilka godzin. zostało jaki sposób reakcje chemiczne wywołują impulsy nerwowe. Retinene nadaje pewne utrudnienia. że żaden przedmiot! leżący na osi widzenia nie będzie wyraźnie widoczny. niosące sygnał wzrokowy do utrwalone na siatkówce w jaskrawych żółto-czerwonych barwach. Pod wpływem światła rodopsyna przechodzi szereg zmian. 4-4). pigment znajdujący się w siatkówetj (bogatej w witaminę A) jest dobre dla oczu. W gruncie rzeczy rozpowszechnianie tej plotki było próbą zachowania w tajemnicy wynalazku czysta i bezbarwna. tzn. Ale niestety związek między wrażliwością wzrokową a zachodzącymi w receptorach REAKCJE CHEMICZNE NA ŚWIATŁO siatkówki reakcjami fotochemicznymi nie jest wcale taki prosty. jaka jest potrzebna U zwierząt i ptaków żerujących nocą zawartość purpury wzrokowej w siatkówce jesi uziennie. ale możliwa jest również świadoma zmianj! akomodacji oka. gdyby mechanizm akomodacji oka byl w petni zautomatyzrj. Rezultat uzyskany w wyniku takich pomiarów . część oka odpowiedzialną za tworzy się substancja zwana retinene. nie przynosi żadnego pożytku. który nadzwyczaj poprawia ich widzenie siatkówki: początkowo staje się ona bladożółta.nocne. Być może. pobudziły wyobraźnię różnych pisarzy. znacznie wolniejszy proces odnowienia rodopsyny. substancji światłoczułych w oku. W naturalnych Jedna z pierwszych i przy tym najbardziej obrazowych demonstracji reakcji fotoche. musi istnieć Pierwszy to stosunkowo szybkie odnowienie zawartości rodopsyny przez połączenie otwór w tylnej części powierzchni oka-jest to tzw. j Procesy fotochemiczne stanowią pierwszą reakcję oka na sygnał wzrokowy. a następnie blaknie stając się przezro. W wynikuj długotrwałego przebywania w ciemności siatkówka przybiera czerwono-purpurowąj Rola witaminy A w procesach fotochemicznych może prowadzić do przekonania. Włókna nerwowe odchodzące od Logika dyktuje. że lotnicy brytyjscy otrzymują specjalny wyciąg witaminowy. Drugi.występującego w obrazie na siatkówce. Synteza rodopsyny dokonuje się dwoma sposobami. żabę) trzymano w zupełnej wybielenie tylko 2% rodopsyny powoduje 50-krotne obniżenie wrażliwości siatkówki. że siatkówka staje się bezbarwna. Jeszcze i tu światło natrafia na wytwarza się końcowy produkt tych przekształceń -witamina A. Reakcje chemiczne w znacznym stopniu określają ogólne cechy wrażliwości wzrokowej. W efekcie można zobaczyć reakcje fotochemiczne. Jako reakcja na bodziec świetlny zmienia się barwa Plotki. zazwyczaj wyższa niż u zwierząt dziennych. detektory szczeliny i detektory linii). j radaru. światło o różnej długości fal. krążyły otrzymał nazwę purpury wzrokowej. Podstawowa metoda pozwalająca na opisanie tych reakcji •hi*inicznych polega na mierzeniu stopnia blaknięcia siatkówki przy świetle o stałej •itensywności i zmiennej długości fali. Na pewno nie poprawia wzroku. W czasie II Wojny Światowej.. siatkówkę po wypreparowaniu z oka umieszczono w specjalnym roztworzeo między reakcją fotochemiczną zachodzącą w siatkówce a pojawieniem się impulsów właściwościach utrwalających. Wiadomo. Siatkówka pokrywa wklęsłą wewnętrzną powierzchnię oka (dno! siatkówce żółty kolor częściowo rozłożonego pigmentu.! wany i niezależny od wyższych ośrodków nerwowych. Reakcja fotochemiczna Reakcja fotochemiczna zachodząca w oku jest dziś dobrze znana. ptaków dziennych i 'żnych gatunków ryb również istnieje substancja światłoczuła. jest to właściwe wyjaśnienie icli Siatkówka . procesem automatycznym i mimowolnym.

Pręciki i czopki rozmieszczone są w siatkówce niezbyt równomiernie: pręcików jest więcej na peryferiach. Chociaż znaczna część fotoreceptorów nie ma bezpośredniego połączenia z mózgiem. każdy z nich reaguje na energię świetlną niezależnie od drugiego. Purpura wzrokowa-rodopsyna-znajduje się tylko w pręcikach. Czopek centralny Czopek peryferyjny Pręcik RYSUNEK 4-5. które były podstawą podziału fotoreceptorów na dwa typy. Dla porównania dodajmy. U innych zwierząt występują albo pręciki. a czopków w centrum.YSLJNEK 4-6. Składa się z bardzo dużej liczby oddzielnych elementów światłoczułych. albo czopki. 4-5). po których informacja od pręcików i czopków dochodzi do mózgu. W oku ludzkim znajduje się w przybliżeniu 6 milionów czopków. Czopki zawierają różnorodne substancje fotochemiczne. Źródło: Comsweet (1970): według Greeffa (1900). ale z kolei nie potrafi on reagować w sposób zróżnicowany na barwy. Oprócz różnic morfologicznych. że obraz na ekranie telewizora składa się jedynie z 250 tysięcy niezależnych elementów. czyli recepto. Źródło: Pirenne (1967). W. jak i u małpy występują dwa typy elementów światłoczułych: pręciki i czopki (rys. a koty prawie wyłącznie pręciki. Zarówno u człowieka. pręciki i czopki. Jest ona tak położona. rów. nosi ono nazwę plamki żółtej. Jest to nadzwyczaj bogate zagęszczenie receptorów. to pojedyncze elementy . Pręcik jest prawie 500 razy wrażliwszy na światło niż czopek. Oś widzenia NEUROANATOMIA WIDZENIA Siatkówka nie stanowi jednolitej powierzchni pokrytej materiałem światłoczułym. Największe zagęszczenie komórek światłoczułych występuje w środkowej części siatkówki i maleje w częściach peryferycznych (rys. że pada na nią część centralna obrazu. nie ma jej w czopkach. Każdy z nich charakteryzuje się specyficznymi właściwościami reakcji. na który oko patrzy. W istocie oko posiada dwa oddzielne systemy wzrokowe. składające się wyłącznie z czopków. i około 120 milionów pręcików-w sumie około 125 milionów receptorów. Plamka żółta jest zarazem miejscem o największej ostrości widzenia. różnią się one również ze względu na pełnione funkcje.samym środku siatkówki znajduje się małe wgłębienie. niezbędne do widzenia barw. Zagęszczenie czopków w plamce żółtej osiąga 150 tysięcy na milimetr kwadratowy. 4-6). Oprócz tych różnic funkcjonalnych istnieje ponadto różnica w organizacji dróg nerwowych. Gołębie mają tylko czopki.

system. pręciki i czopki tworzą nadzwyczaj elastyczny i potężny.plamki żółtej związane są z wyższymi ośrodkami nerwowymi własnym system^ połączeń. Komórki te tworzą połączenia między receptorami i w ten sposób modyfikują aktywność na poziomie przejścia sygnału z receptorów do komórek dwubiegunowych. ale zdarzają się również i w tym względzie wyjątki.tzw. przede wszystkim za pośrednictwem komórek. Ze względu na budowę anatomiczną siatkówki możemy wydzielić w niej dwa typy organizacji dróg nerwowych: organizację pionową. druga-między komórką dwubiegunową a komórką zwojową. Aksony komórek zwojowych tworząpień nerwu wzrokowego. Dwa różnorodne typy receptorów uzupełniają się wzajem. który spełnia podstawową funkcję wzroku . Działając równocześnie. 4-7 i 4-8). Takie bezpośrednie połączenia tworzone są przez komórki o małych rozmiarach . RYSUNEK 4-7. W przekazywaniu sygnałów od receptorów do mózgu uczestniczą różne typy komórek. Przekrój poprzeczny przez siatkówkę człowieka. i organizację poziomą. • nie. System czopków charakteryzuje się wysoką zdolnością do wyławiania informacji 'dotyczącej barwy. w obrębie plamki żółtej. Źródło: . . barwę. nie wchodząc przy tym w jakiekolwiek interakcje z sąsiadującymi jednostkami. Z pręcików i czopków sygnał przechodzi siecią pionową poprzez dwie synapsy: pierwsza z nich leży między samym receptorem a komórką dwubiegunową. Na ogół dana komórka zwojowa połączona jest albo wyłącznie z pręcikami. karłowate komórki dwubiegunowe i karłowate komórki zwojowe. ale jego zdolności różnicujące są niewielkie i nie jest wrażliwy na. albo też wyłącznie z czopkami. ale wrażliwość jego jest ograniczona. Te dwie warstwy połączeń poziomych stanowią podłoże anatomiczne obwodów nerwowych siatkówki. I Światto Komórki dwubiegunowe i amakrynowe Komórki horyzontalne Zewnętrzna warstwa s\ naptyczna Jądra receptorów Sieć nerwowa siatkówki Przetwarzanie informacji wzrokowych zaczyna się w receptorach siatkówki. System pręcików jest bardzo' wrażliwy na światło. dzięki której sygnały przekazywane są od receptorów do mózgu. w przybliżeniu-ul 50. rające ze środowiska. które noszą miano komórek poziomych. Na jej krańcach jedna komórka zwojowa otrzymuje informacje od znacznej liczby (czasem od wielu tysięcy) pręcików. Tak więc dwoje ludzkich oczu gromadzi informacje napływające ze środowiska: widzianego za pomocą 250 milionów receptorów i przesyła je do mózgu przez około 1^ • miliona włókien nerwowych. W środku siatkówki. Ponadto. Komórki amakrynowe modyfikują aktywność w trakcie przechodzenia sygnału od komórek dwubiegunowych do zwojowych. na nieco wyższym poziomie proces przetwarzania sygnału zachodzi w komórkach amakrynowych. odpowiadającą za różnego typu interakcje między sąsiadującymi komórkami receptorów (rys.reaguje na sygnały świetlne docie-. pojedynczy czopek może poprzez oddzielną komórkę dwubiegunową łączyć się z pojedynczą komórką zwojową. W tym samym czasie dokonuje się przetwarzanie sygnału w sieci organizacji poziomej siatkówki. W rozdziale 2 rozpatrywaliśmy niektóre operacje zachodzące w siatkówce. wychodzącego z oka. Zagęszczenie połączeń poziomych nie jest równomierne w całej siatkówce. Powiększenie Polyak (1957).

bardziej wrażliwa na światło niż jego część centralna. jak właśnie plamka żółta. miejsce tego skrzyżowania nosi nazwę skrzyżowania wzrokowego (chiasma optica). Peryferyczna część oka.RYSUNEK 4-8. (Pionowa granica między obydwiema połowami poła widzenia przechodzi przez punkt fiksacji. która leży w środku siatkówki-w rejonie plamki żółtej. Źródło: Comsweet (1970) PROGA DO MÓZGU Każda komórka siatkówki łączy się z nerwem wzrokowym za pomocą jednego włókna. Ten ruch skokowy . (Komórki nabłonka) Ruchy oka Oczy poruszają się nieustannie badając kolejno różne części pola widzenia. Należy również pamiętać o tym. Taka struktura organizacji siatkówki ma szereg oczywistych zalet. tak więc ogólna liczba tych włókien w nerwie wzrokowym sięga około 800 tysięcy.wa synaptyczna Komórki amakry nowe Komórki dwubiegu nowe Komórki horyzontalne Zewnętrzna warstwą synaptyczna WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ Podstawowa część pracy związanej z wydobywaniem informacji wzrokowej dotyczy tej części obrazu. [Chiasma jest podobna z wyglądu do litery greckiej x (Chi). Jądra receptorów ReceptoryWarstwa pigmentowa . jak to pokazano na rysunku 4-6. W skrzyżowaniu wzrokowym nie następuje przerwanie dróg nerwowych ani nie pojawiają się nowe połączenia synaptyczne. w wyniku przegrupowania włókien nerwów wzrokowych pole widzenia rozpada się na dwie połowy. a wszystkie włókna z prawej połowy do prawej półkuli. stąd nazwa].4-10 i 4-11. a prawa część-w lewej półkuli. że soczewki odwracają obraz: przedmiot znajdujący się z lewej strony punktu fiksacji zostanie odbity na prawej połowie siatkówki. co daje efekcie wiązkę grubości ołówka. Ruchy gałek ocznych polegają na szeregu prawie niedostrzegalnych skoków lub też „sakkad" (saccades). od której to sygnał przejdzie następnie do prawej półkuli mózgu. System rozpoznawania obrazów powinien jednak dysponować możliwością przenoszenia wzroku z jednej części pola widzenia na drugą. które na ogół występują od 4 do 5 razy na sekundę. Tam skoncentrowana jest większość czopków. U człowieka oraz u wielu wyżej rozwiniętych ssaków w część włókien nerwu wzrokowego idących od każdego oka krzyżuje się. ponieważ w przeciwnym razie jedynie niewielka część jego pola może podlegać subtelnej analizie. Jak pokazano na rysunkach 4-9. Lewa część pola widzenia znajduje się w prawej półkuli mózgu. z jego części centralnej.) Włókna nerwu wzrokowego Komórki zwojowe Wewnętrz na warst. W korze wzrokowej ponad 50% neuronów zajmuje się analizą informacji napływającej z części odpowiadającej zaledwie 10% pola widzenia. U człowieka wszystkie włókna z lewej połowy siatkówek obu oczu kierują się do lewej półkuli mózgu. nie jest nawet w przybliżeniu tak wrażliwa na subtelne szczegóły obrazu ani też na informacje o barwie.

Trzymajcie rysunek na wysokości oczu w odległości ok. Kiedy odnajdziecie plamkę ślepą. 21 cm {patrz skala z lewej). one to powodują szybkie zmiany położenia gaiki ocznej. Ruch balistyczny przypomina lot piłki: w momencie. U człowieka ruchy oczu występują nie częściej jak 4 do 5 razy na sekundę. to rezultat jest kompromisowy: kierunek i zasięg ruchu zależy od względnej intensywności Podrażnienia obu półkul. kiedy palce uchwycą właściwy przedmiot. • • • Otwórzcie prawe oko-plamka ślepa pojawi się ponownie (w dalszym ciągu wpatrujcie się w punki flksacji) *. że jedno oko musi być zamknięte). (sakkadowy) występuje dzięki aktywności zewnętrznych mięśni oka (jest ich 6). Nie jest on z pewnością podobny do ruchu ręki. Ostatnie ogniwa w łańcuchu działań prowadzących do ruchu oczu związane są zapewne z przednimi obszarami kory mózgowej-z czołowymi polami wzrokowymi. która sięga po ołówek leżący na stole. Zamknijcie lewe oko-plamka ślepa dla prawego oka powinna zniknąć. Wpatrujcie się w punkt ftksacjl Dopasowujcie kat patrzenia i odległość stronicy tak długo aż zniknie plamka ślepa dla lewego oka. prowadźcie ołówek wzdłuż stronicy w kierunku plamki. obserwujcie. (Może być tu potrzebni ponowne dopasowanie stronicy). w tym bowiem wypadku ruch jest nieustannie korygowany aż do momentu. Mechanizmy nerwowe stosowane do „obliczania" i kontroli położenia oka nie zostały jeszcze dostatecznie poznane. jest kontynuowany bez jakichkolwiek poprawek aż do momentu osiągnięcia pożądanego położenia: podobny ruch w mechanice nazywany jest ruchem balistycznym. (Pamiętajcie.WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ 187 RYSUNEK 4-10 RYSUNEK 4-9. jeżeli już się rozpocznie. a przy podrażnieniu prawej półkuli-ruchy w lewo. Stronica powinna być ustawiona pionowo. kiedy piłka odrywa się od ręki. nie ma ona już żadnego wpływu na jej dalszy lot. Na ogół stymulacja lewej półkuli powoduje ruchy sakkadowe oczu w prawą stronę. Ponadto ruch sakkadowy. Mechanizmy odpowiedzialne za „obliczanie" kierunku i amplitudy ruchu na podsta- . W wyniku stymulacji tych okolic kory za pomocą elektrody pojawiają się skokowe (sakkadowe) ruchy oczu. Instrukcja: Zamknijcie prawe oko. jak znika koniec ołówka. przy czym kierunek i amplituda tych ruchów zależy od miejsca przyłożenia elektrody. Jeżeli natomiast równocześnie stymulujemy obie półkule.

kiedy ruch pojawia się w neryferycznej części pola widzenia. koncentrując się jedynie na tych właściwościach. W ciągu wielu lat ruchy te uważane były za główny wskaźnik występowania marzeń sennych. Anatomiczna organizacja połączeń wzgórków czworaczych z systemem wzrokowym pozwala przypuszczać. zwanego wzgórkami czworaczymi górnymi (superior colliculuś). Analogicznie jak w ciałach kolankowatych bocznych i korze wzrokowej zakończenia włókien wychodzących z sąsiadujących części siatkówki trafiają do sąsiadujących ze sobą części wzgórków czworaczych górnych. to jednak uzyskane stosunkowo niedawno dane pozwalają na przyjęcie założenia. Nawet w czasie snu występują ruchy sakkadowe oczu. często występuje mimowolny ruch sakkadowy skierowany w stronę źródła ruchu. Z reguły operacje niezbędne do zlokalizowania przedmiotu w polu widzenia świetnie współdziałają z operacjami niezbędnymi do jego rozpoznania. lokalizacja przedmiotów Chociaż proces związany z określeniem lokalizacji przedmiotów będących w polu widzenia ciągle jeszcze nie jest dostatecznie zbadany. Część włókien nerwu wzrokowego oddziela się od ogólnej masy i odchodzi nie do ciał kolankowatych bocznych. gdzie znajduje się dany przedmiot. W procesie identyfikowania obrazu wzrokowego przedmiotu (czy to będzie krzesło.rysunki 4-12a i 4-12b. Mamy także pewne dowody na to. Włókna wychodzące ze wzgórków czworaczych górnych kierują się do systemu kontrolującego ruchy oczu. że do wzgórków czworaczych dochodzą również sygnały ze wzrokowych pól odbiorczych kory. W większości wypadków jednak rodzaj ruchów oczu j es t odzwierciedleniem systematycznego pobierania informacji z otoczenia. musi w pewnym stopniu różnić się od analizy mającej określić. lecz do ośrodka mózgowego. położenie głowy oraz zmiany pozycji ciała. bazującego na interpretacji znaczenia napływających danych sensorycznych. której celem jest określenie. Jednakże analiza.2 / 3 4 -S 6 7 8 \ 9 O Pokrywające się pola wzrokowe obu oczu wie analizy obrazu wzrokowego nie są znane. w ten sposób przestrzenna projekcja siatkówki i tu pozostaje utrzymana. dokładne określenie kierunku przedmiotu. że ten właśnie kanał zajmuje się lokalizowaniem przedmiotów w Kora wzrokowa RYSUNEK 4-11 . Na przykład. które są ważne ze względu na identyfikację przedmiotu-krzesła (czy człowieka). jego odległości czy też jego umiejscowienie w polu widzenia nie ma większego znaczenia. Dla lokalizacji przedmiotu nie jest istotna jego uprzednia identyfikacja. czym jest dana rzecz. Czy zatem te niewątpliwie różne analizy dokonują się w dwu różnych kanałach nerwowych? Sądząc po budowie anatomicznej systemu wzrokowego jest to możliwe. ważne jest bowiem tylko jego położenie w polu widzenia oraz ukierunkowanie. Idealny system rozpoznawania obrazów powinien ignorować te sprawy. czy człowiek). W odróżnieniu od kory wzrokowej we wzgórkach czworaczych górnych obszar plamki żółtej nie ma oddzielnej reprezentacji. że proces ten przebiega w kanale odrębnym od kanału rozpoznawania obrazów. W niektórych wypadkach ruchy sakkadowe pewnością są dokonywane automatycznie.

. Jednakże oprócz dowodów anatomicznych istnieją inne bardziej przekonywające dowody. to u czuwającego zwierzęcia pojawią się ruchy głowy i zmiany pozycji ciała. Ilekroć uda się zidentyfikować strukturę nerwową związaną z określoną funkcją. jak też zdolność do wzrokowo-motorycznej koordynacji i wyuczenia się wykonywania jakiegokolwiek zadania wymagającego odróżniania sygnałów wzrokowych. gdzie powinien znajdować się przedmiot wówczas. Zwierzę traci zdolność widzenia przedmiotów z otoczenia. to informacja o ruchu jest ściśle powiązana z informacją o położeniu.RYS UNEK4-12/. zajmuje się głównie rozpoznawaniem obrazów. że wzgóreK czworaczy łączy informacje zarówno o ruchu. który. Oznaczałoby to. Kiedy podrażnimy elektrodami neurony wchodzące w skład rozpatrywanego kanału nerwowego. Jednakże po dokładnym . tak więc wzgórek czworaczy wydaje się odpowiednim miejscem do dokonywania łącznej ich analizy. jak się przypuszcza. Podczas drażnienia neuronów związanych z odpowiednimi częściami pola widzenia. jak i o położeniu. który w pierwszej chwili nie da się odróżnić od zupełnej ślepoty. U kotów i u małp usunięcie kory wzrokowej wywołuje skutek. 5 eksperymentatorem otwierają się nowe możliwości. Widzenie bez udziału kory wzrokowej Kanał nerwowy związany z rozpoznawaniem obrazów możemy uszkodzić usuwając chirurgicznie korę wzrokową (cortical ablatioń). przed Pewne najnowsze dane wskazują. Ponadto komórki wrażliwe na stymulację słuchową zostały ostatnio odkryte we wzrokowych partiach wzgórka. że ustawia się ono właśnie w tę stronę. Co się zdarzy w procesie widzenia. kiedy uszkodzony zostanie jeden z dwu głównych kanałów wzrokowych? Rozpatrzmy najpierw skutki uszkodzenia kanału. RYSUNEK 4-1 Nerw. pozycja ciała zwierzęcia zmienia się w taki sposób. że gdy ośrodek lokalizacji przedmiotów gromadzi informacje pochodzące od różnych modalności zmysłowych. gdyby 5 aktywność była wywołana przez normalny bodziec wzrokowy . Łiwijdujsii\ radiami oczu otoczeniu.

to zdolność do rozpoznawania obrazów powinna pozostać nadal. że pewne szczątkowe zdolności widzenia utrzymują się Zwierzę pozbawione kory wzrokowej może nauczyć się odróżniać przedmioty na podstawie różnic jasności. chomik dotrze do pierwszych drzwi. Na przykład. możliwe jest. G. Wtedy staje na tylnych łapach i najwyraźniej bada wzór. jeżeli stworzy się im warunki dotarcia do nich bez posługiwania się wzrokiem Widzenie bez udziału wzgórków czworaczych górnych W tym wypadku zwierzęciem eksperymentalnym był chomik. Kiedy podaje się mu pokarm (na przykład ziarna słonecznika).jeżeli stawia się go w sytuacji. Zachowanie chomika ulegnie krańcowej zmianie. Schneider (1969) w celu zapoznania się ze szczegółami tego eksperymentu. kiedy znajdą się w skrzynce eksperymentalnej. Uzyskane do tej pory rezultaty potwierdzają hipotezę o istnieniu dwu oddzielnych systemów: jeden przetwarza informacje. a na drugich z czarnych pasów. Potem przechodzi Zwierzęta z uszkodzoną korą wzrokową nie są w stanie odróżnić wzoru w kropki od wzoru w pasy RYSUNEK 4-13 przez drzwiczki albo też ponownie idzie wzdłuż ściany aż dotrze do następnych drzwi. 4-13). gdzie znajduje się przedmiot. gdzie powtarza się cała czynność. korowy i związany ze wzgórkami czworaczymi. należałoby uszkodzić wzgórki czworacze. aby odpadła potrzeba lokalizowania. PROCEDURA EKSPERYMENTU Chomik idzie w dól dwu sąsiadujących drzwi. Aby je rozwiązać. że wygodnie jest dokonywać operacji. Za drzwiami znajduje się nagroda w postaci wody Chomiki z uszkodzonym wzgórkiem czworaczym górnym potrafią sobie poradzić z zadaniem polegającym na rozpoznaniu wzorów i wybierają właściwe drzwi. Wystarczy zaplanować zadanie tak. Ponieważ w czasie tej operacji wzgórki czworacze górne pozostają nienaruszone. Przeprowadzając standardowe badania eksperymentalne. otrzymują nagrodę w postaci jedzenia (rys. aby go osiągnąć. na przykład orzech. chomik nie może wyuczyć się wybierania wzoru właściwego. Ta niezdolność do lokalizowania jest. sporządzonych z pleksiglasu. a być może też i wielkości. Po uszkodzeniu wzgórków czworaczych chomik całkowicie traci zdolność do lokalizowania przedmiotów. nie potrafi wykonać reakcji niezbędnych do tego. Zastanówcie się jednak nad samym zadaniem. chomik musi rozpoznać właściwy wzór. ale kiedy tylko eksperymentator zaczyna poruszać ręką. Po uszkodzeniu kanału odpowiedzialnego za rozpoznawanie obrazów utrzymana zostaje w pewnym stopniu zdolność do lokalizowania. Niewiele jest jeszcze badań eksperymentalnych w tej dziedzinie i nie znamy szczegółów o pracy systemu regulującego lokalizację sygnału wzrokowego w przestrzeni. Eksperyment ten ilustruje różnicę 6 między zdolnością lokalizowania a zdolnością rozpoznawania . Chomiki nie poddane operacji łatwo radzą sobie z tym zadaniem. są tak anatomicznie podzielone. być może. stwierdzamy. że chomik nie może wyuczyć się odróżniania prostych obrazów wzrokowych. by odpowiedzieć na pytanie. W normalnych warunkach systemy te nie mogą funkcjonować niezależnie od siebie. że małpy pozbawione kory wzrokowej zdolne są y pewnym stopniu do wzrokowego lokalizowania przedmiotów. E. Łącznie bowiem oba te kanały tworzą silny i niezawodny aparat do pobierania i analizowania informacji wzrokowej. Posuwając się wzdłuż ściany skrzynki. małpa sięga po orzech. u którego oba kanały. to może kontynuować spacer wzdłuż ściany i obejdzie w ten sposób całą skrzynkę aż wróci do pierwszych drzwiczek i wszystko zaczyna od nowa. Jedne drzwi otworzą się pod naciskiem. . Jeżeli eksperymentator trzyma w ręku jakiś łakomy kąsek. czym on jest. a następnie zlokalizować go prawidłowo w przestrzeni. szybko uczą się wybierać właściwy wzór i zawsze. Istotny przy tym okazał się czynnik ruchu. Ostatnio stwierdzono również. Aby to udowodnić. Jeżeli oba te kanały funkcjonują niezależnie.sprawdzeniu okazuje się. następstwem niezdolności do rozpoznawania obrazów. że właśnie te struktury przetwarzają informacje o położeniu przedmiotów. a następnie sprawdzić zdolność zwierzęcia do lokalizowania. w której musi rozróżniać dwa wzory rozmieszczone na końcach dwu korytarzy. wybierając właściwy kierunek. z których tylko jeden prowadzi do pokarmu. na których wyrysowano jeden z wzorów. Popełnia jednak przy tym pomyłkę w ocenie głębi i nie może wyuczyć się rozwiązywania zadań polegających na wzrokowym różnicowaniu obrazów. drugie pozostaną zamknięte. Jeżeli chomik nie wejdzie w następne drzwiczki. a zdolność do lokalizowania ulegnie poważnemu zaburzeniu. a uzyskamy inny rezultat. a drugi-na pytanie. Por. Być może zwierzę po prostu nie rozpoznaje pokarmu? Eksperymentator natrafia tu na problem „łamigłówkę". na jednych drzwiach znajduje się wzór z czarnych kropek. małpa początkowo go nie zauważa.

W obu wypadkach uzyskujemy stopniową zmianę oświetlenia (jak to pokazują wykresy)-od najsilniejszego (oznaczonego literą a) do najmniej oświetlonej powierzchni (oznaczonej literą er). występujących w rezultacie tych współdziałań. opisany po raz pierwszy przez naukowca austriackiego Ernsta Macha i określony jego nazwiskiem.5. że granica między słabo oświetlonym obszarem i obszarem intensywniej oświetlonym jest spostrzegana jako znacznie bardziej ostry spadek jasności (rys. Zjawisko to jest związane z tym. W jednym wypadku należy posłużyć się tarczą z czarnymi i białymi częściami (rys. ale jasną linię przechodzącą przez punkt/? i ciemną linię przechodzącą przez punkt y. 101) Obrazy następcze WRAŻLIWOŚĆ CZOPKÓW NA BARWY Teoria widzenia barwnego oparta na procesach przeciwstawnych Kontrast indukowany . Poziome połączenia nerwowe łączące receptory siatkówki poprzez komórki horyzontalne i amakrynowe powodują współdziałanie sąsiadujących części siatkówki. Zjawisko to jest rezultatem wzajemnego oddziaływania różnych części obrazu na siatkówce. mimo braku odpowiednich zmian fizycznych w intensywności światła. Gradient oświetlenia można uzyskać w dwojaki sposób. w tym celu w niewielkiej odległości od źródła światła umieszczamy przesłonę (rys. Tak się przedstawia rzeczywisty rozkład światła odbitego od danej powierzchni. Interakcja ta odgrywa bardzo istotną rolę w procesie przetwarzania informacji wzrokowej i wyjaśnia pewne podstawowe zjawiska nercepcyjne. Podstawowe właściwości widzenia SPOSTRZEGANIE JASNOŚCI Pasy Macha Kontrast jasności JASNOŚĆ A GŁĘBIA SPOSTRZEGANIE JASNOŚCI Obraz wzrokowy występujący w określonej części siatkówki wpływa również na spostrzeganie obrazu umiejscowionego w sąsiedztwie. 5-3). co odbiera obserwator. 5-2) i obracać jąz taką prędkością. 5-1). po obu stronach granicy między słabiej i silniej oświetlonymi obszarami są widoczne pasy jasny i ciemny. Już w swych pierwszych badaniach dotyczących fizjologii narządów zmysłowych (w latach 1860-tych) Mach zauważył. że na danej powierzchni tworzymy cienie o rozmytych konturach. s. Odpowiednie mechanizmy nerwowe zostały dość dokładnie przeanalizowane w poprzednich rozdziałach (rys. przy czym obszar zmian oświetlenia leży między punktami P i y. aż czarne i białe części złączą się i cała tarcza odbierana będzie jako jednorodna szara powierzchnia (szybkość powinna przekraczać 30 obrotów na sekundę). są to właśnie pasy Macha. ADAPTACJA Warstwice równej jasności WŁAŚCIWOŚCI WIDZENIA ZWIĄZANE Z CZASEM Czas integracji Kiedy migające światło wydaje się ciągłe? Krytyczna częstotliwość migotania BARWA MIESZANIE BARW Koło barw Mieszanie dwu świateł Miesza n ie _ trzech ś wia teł BARWNIKI I ŚWIATŁA Pasy Macha Jedno z bardziej interesujących zjawisk związanych z przestrzenną interakcją -to efekt kontrastu jasności. a nawet więcej. Inny sposób polega na tym. Właśnie to zjawisko ilustruje rysunek 5-5 (patrz również rozważania w rozdziale 2. 5-2 i 5-3). który nie widzi płynnego przejścia od większej do niniejszej jasności czy też odwrotnie. Rysunek 5-4 przedstawia rzeczywisty rozkład intensywności oświetlenia (linia przerywana) oraz rozkład spostrzegany (linia ciągła). Teraz skoncentrujemy uwagę na pewnych zjawiskach psychologicznych. niż ma to miejsce w rzeczywistości. Nie odpowiada to jednak temu. że człowiek może widzieć jasne i ciemne pasma.

Biała tarcza z arn vm sektorem w czasie szybkich obrotów wokół osi (nie mniej niż 1S00 na minutę) uzyskuje Silnią intensywność światła po\aiana na wykresie. Źródło: Ratliff (1965). Jeśli lampa znajduje się na wysokości ok. 30 centymetrów nad białym arkuszem papieru.5 do 5 cm. pasy Macha. Prosta metoda uzyskania pasów Macha.oYSUNEK 5-2. . Poprzez lekkie boczne ruchy ręki można łatwo uzyskać pojawienie się pasów Macha. Źródło: Ratliff 11965). jak to zostało przedstawione na_ rysunku 5-4. to szerokość karty powin na wyn osiś 2. RYSUNEK 5- RYSUNEK 5-4. która odbierana jest tak. RYSUNEK 5-3. Źródło: Ratliff (1965).

Wykres (linia ciąjg) przedstawia aktywność neuro. Źródło: Cornsweet 11970).0. Możemy to z łatwością wyjaśnić logicznie. Każdy z pasów charakteryzuje się stałą ntensywnością barwy. a wydaje się. Interakcje te są również odpowiedzialne za to. W percepcji ważna jest lokalizacja granic 'rzedmiotów.»ySUNEK5-6. że jasność każdego z pasów jest niejednolita. kiedy różnice w intensywności oświetlenia . a linia przerywana rzeczy wiintensywności bodźca siy rozkład świetlnego. RYSUNEK 5-5. w jaki sposób oko ludzkie spostrzega lionowe pasy przedstawione na rysunku 5-6. nawet w takich wypadkach.

że wraz ze wzrostem fizycznej siły bodźca wzrasta subiektywnie spostrzegana jego jasność. Przy większym kontraście występuje interesujące zjawisko: im bardziej wzrasta oświetlenie. W tym celu należy przejść do ciemnego pokoju. a nawet jej jasność może ulec zmniejszeniu . opisaną w Dodatku A do niniejszej książki. jak to pokazuje górna gruba linia na rysunku 5-8. Jednakże spostrzegana jasność figury nie musi wzrastać wraz ze zwiększeniem oświetlenia. Przy średnim ciemnoszarym kolorze figury (różnica w kontraście około 8 dB) osiągana jest pełna stałość spostrzegania jasności: odbierana jasność figury nie zmienia się przy wzroście oświetlenia. że kiedy drzwi otwieramy do jasno oświetlonego pomieszczenia. co otacza ten przedmiot. . Każdy może przeprowadzić podobny eksperyment we własnym zakresie. aby uzyskać odpowiednią ilość światła. a zewnętrzny tłem. Nazwijmy wewnętrzny kwadrat figurą. a następnie powoli otwierać je coraz szerzej. Należy w ciemnym pokoju włączyć telewizor ustawiając go na nieczynny kanał. W miarę jak wzrasta kontrast jasności między środkiem a tłem. który znajduje się na jasnym tle (pierwszy z prawej). reakcji receptorów rozmieszczanych po obu stronach granicy różnych poziomo^ oświetlenia niewątpliwie ułatwia procesy rozpoznawania obrazów.) Druga metoda polega na wykorzystaniu odbiornika telewizyjnego jako źródła światła. Przy jednakowej jasności środka i tła (kontrast 0 dB) spostrzegana jasność środka wzrasta stopniowo wraz ze wzrostem fizykalnej intensywności oświetlenia. i to we wszystkich systemach sensorycznych. jeżeli przedmiot odbija więcej światła. Źródło: Cornsweet (1970).est wyodrębnienie konturów. to wystarczy szpara kilkumilimetrowej szerokości. podobnie jak dźwięk o zwiększonej sile odbierany jest jako głośniejszy. R ySUNEK 5-8.wszystko to bowiem zależy od stosunku intensywności światła odbitego od środka i od tła. dotykowe lub receptory węchowe. Przywykliśmy do tego. na którym przedstawiono dane dotyczące różnych stosunków kontrastu jasności między figurą a tłem (w decybelach)1. aby wejść do ciemnego pomieszczenia. pozostać niezmieniona. posługując się kwadratami przedstawionymi na rysunku 5-7. ta sama ilość światła jest odbijana przez każdy z nich. Stevensa (19616). Weźmy dwa( kwadraty z lewej strony rysunku 5-7. Interakcje neuronów warunkujące występowanie opisywanych zjawisk są charakter. nia których konieczne .. ąijposzczególne receptory sensoryczne umiejscowione są obok siebie: wzrokowe. w którym można by zmieniać intensywność światła bez zmiany jego barwy. dla urzeczywistnij. tym ciemniejszy wydaje się środek. W istocie podobne wyostrzony reakcji komórek nerwowych daje się zaobserwować prawie zawsze wówczas. regulując w ten sposób ilość światła przedostającego się do pomieszczenia (Zwróćcie uwagę na fakt.. zamknąć drzwi. że odbierana jasność przedmiotu zależna jest również od otaczającego tła. Zmiana w spostrzeganiu wynikająca ze zwiększenia padającego światła na przedmiot zależy również od tego.przedmiotu i otaczających rzeczy są niezbyt duże. Interakcje między sąsiadującymi komórkarni nerwowymi odgrywają decydującą rolę szczególnie w pierwszych etapach anali/-. Tak więc. słuchowo smakowe. styczne również dla innych systemów sensorycznych. przyrost odbieranej jasności środka nie zachodzi równomiernie wraz z przyrostem światła. S. W typowych warunkach domowych można przyjąć dwa warianty postępowania. RYSUNEK 5-7. to powinien być jaśniejszy. to intensywność światła odbijanego od tła i figury wzrasta jednakowo (proporcjonalnie do współczynnika odbicia) i rzeczywisty kontrast między nimi pozostaje niezmieniony. może stać się jaśniejsza. Źródło: Stewns H96lbl Kontrast jasności Przyjrzyjmy się wszystkim wewnętrznym kwadratom pokazanym na rysunku 5-7. Okazuje się jednak. Tym razem regulator jasności ekranu służy nam do 1 Pomiarów jasności dokonywano metodą oceny wielkości bezwzględnej S. Jeżeli będziemy zwiększać oświetlenie całości. Jak przebiega to zjawisko w wypadku zmiany jasności figury wraz ze wzrostem oświetlenia pokazuje nam rysunek 5-8. Spotęgowanie różnic w częstotjiwo^. Pomimo to wydaje się. informacji. Pierwszy polega na tym. W' rzeczywistości wszystkie one są identyczne. że kwadrat umieszczony na ciemnym tle (na lewym brzegu) jest jaśniejszy niż ten.

Kiedy na żaden z trzech receptorów nie pada światło. że w istocie wszystkie kwadraty są absolutnie jednakowe. tak że oświetlenie obszarów A i B osiągnie 80.) Kiedy intensywność sygnału świetlnego wzrośnie czterokrotnie. W warunkach minimalnego oświetlenia. Przy słabym świetle-dwa obszary o intensywności 20 otaczające z obu stron obszar o intensywności 10-dwa neurony odpowiadające obszarom A i C zaczynają reagować intensywniej wraz ze wzrostem intensywności światła. efekt utrzymuje się nadal: reakcje neuronów A i C wzrastają wraz ze zwiększeniem intensywności światła. neutralną jasność. które działają hamująco na powierzchnie ciemne. Nie należy zapominać o tym.regulowania oświetlenia w pokoju (regulator zaś kontrastu należy ustawić na minimum. wiązka elektronów wzbudzająca fluorescencję kineskopu może jedynie emitować. aby przypadkowe pasy czy punkty nie przeszkadzały w eksperymencie). Wraz ze wzrostem oświetlenia pokoju prawy kwadrat wydaje się coraz ciemniejszy. Jeżeli natomiast będziecie patrzeć na lewy kwadrat. a odbierane są jako różne dlatego.40. ekran ma szarą. a reakcja neuronu B jest jeszcze słabsza niż uprzednio. a przecież włączenie aparatu może jedynie zwiększyć. a nie pochłaniać światło. że wzrost oświetlenia powoduje subiektywne ciemnienie figury. gdy występują równocześnie jaśniejsze powierzchnie. Prostym przykładem tego zjawiska może być ekran telewizora. że obszary o zwiększonej intensywności oświetlenia rozciągają się nieograniczenie w obie strony. przyjętej jako 50. w istocie jest oczywiste. Po włączeniu telewizora niektóre części ekranu wydają się znacznie ciemniejsze od szarości ekranu wyłączonego telewizora. gdyż ten neutralny stan spostrzegania jasności wynika z aktywności własnej neuronów. ale aktywność neuronu odpowiadającego środkowemu obszarowi B obniża się. gdyż zmienia się wtedy także barwa światła). Zapoznajmy się z eksperymentem. Kiedy telewizor jest wyłączony. figura nie jest spostrzegana jako czarna. Rozpatrzmy obwód nerwowy przedstawiony na rysunku 5-9. Pozorne ciemnienie odpowiednich części ekranu jest wynikiem występowania mechanizmu kontrastu równoczesnego w oku. (Przy obliczaniu należy założyć. że inaczej być nie może. a wewnętrznego obszaru B . to w miarę tego. bez względu na to. JASNOŚĆ A GŁĘBIA Proste obliczenie jasności nie zawsze jest wystarczające do wyjaśnienia naszego spostrzegania. że umieszczone zostały na różnym tle (uwaga: nie używajcie do zmiany oświetlenia przyciemniaczy. Spójrzcie teraz na kwadraty. że na niego także pada teraz więcej światła niż przedtem. będzie wydawał się on coraz bardziej jaśniejszy. jak w pokoju robi się coraz jaśniej. lecz jako szara. kiedy pojawia się światło. ale tylko wtedy. który wyjaśnia współdziałanie między informacją o jasności a RYSUNEK 5-9 . każdy z nich reaguje na poziomie swojej aktywności własnej. Chociaż początkowo może wydać się dziwnym fakt. Zaczynamy spostrzegać czerń. a nie osłabić intensywność oświetlenia ekranu. kiedy żadne światło nie pada na siatkówkę. Stan ten odpowiada spostrzeganiu „szarości".

dzięki czemu kąt patrzenia jest absolutnie stały. Załóżmy. Nie wszystkie powierzchnie tych przedmiotów oświetlone są jednakowo.RYSUNEK 5-10 RYSUNEK 5-12 informacją o głębi. inne zaś pozostają w cieniu (rys. Intensywność światła odbitego od danej powierzchni i dochodzącego do oka obserwatora jest uzależniona od położenia tej powierzchni względem światła i dlatego jasność tych powierzchni spostrzegana jest jako stała. 5-11). że kartkę papieru z narysowanym x ustawimy pionowo na stole przed źródłem światła (rys. Dlaczego tak się dzieje? Istota sprawy wiąże się z tym. 5-10). Osoba obserwująca widzi powierzchnię stołu. wszystkie wydają się mieć taką samą barwę-białą. że obserwator spostrzega przedmioty jako trójwymiarowe. wszystko to oświetlone jest jedną lampą umieszczoną na górze. Kartka znajdzie się wówczas w cieniu i ilość odbitego przez nią światła wyraźnie się RYSUNEK 5-13 CO WIDZI OBSERWATOR RYSUNEK 5-14 RYSUNEK 5-11 . 5-12). Na jedne powierzchnie pada światło bezpośrednio. na której rozłożono szereg przedmiotów. 5-11). gdyż obserwator nie może ruszać głową (rys. Chociaż ilość światła odbijanego przez poszczególne powierzchnie jest różna. w wyniku czego pojawia się spostrzeganie uwzględniające również inne czynniki (Hochbergi Beck. 1954): Na stole ustawionym w specjalnej kamerze rozmieszczono szereg białych przedmiotów (patrz rys. Obserwator patrzy na stół przez otwór wycięty w jednej ze ścian kamery.

Możemy wykorzystać różnice morfologiczne i funkcjonalne między dwoma systemami dla wyodrębnienia z krzywej adaptacji do ciemności jej oddzielnych składników Pręciki rozmieszczone są znacznie gęściej na peryferiach siatkówki. 5-14). I najprawdopodobniej zachowanie badanego będzie dla nas frustrujące. Jeżeli ponownie spróbujemy zmniejszyć intensywność światła. to powinniśmy otrzymać krzywą adaptacji pręcików. proces adaptacji wzrokowej. Załóżmy na przykład. że znowu widzi światło. . Wystarczy rzut oka na krzywą. Źródło: Hecht i Hsia (1945). że mimo. Mimo to obserwator nadal będzie uważał. aby zauważyć. badany nagle oświadczy. interpretacja dotycząca głębi nie zachodzi i położenie przestrzenne kartki ponownie odbierane jest jako pionowe-jasność jej ponownie się zwiększa.zmniejszy. że nie widzi nic więcej. krzywa adaptacji do ciemności. kiedy osoba badana powie. W odniesieniu do wzroku mamy pełne podstawy do takich przypuszczeń. Zanim jednak zdążycie zapisać tę wartość progową. Określenie wartości progowej należy zacząć od eksponowania dość jasnego punktu świetlnego. W ten sposób również i w tym wypadku prawidtow0 spostrzegane położenie powierzchni względem padającego na nią światła zapewnia stałość spostrzegania jasności. Spostrzegana jasność zmienia się odpowiednio: kartka wydaje się bardziej szara aniżeli pozostałe przedmioty. W oku działają dwa systemy receptorów: pręciki i czopki. że sprawa wcale nie jest tak prosta. wszystko widzi go nadal. kierujemy najpierw na oczy osoby i badanej bardzo silne źródło światła (w celu maksymalnego obniżenia jej wrażliwości na światło). że nie widzi punktu świetlnego. Z upływem czasu jej wrażliwość na światło będzie wzrastała coraz bardziej. że załamanie na krzywej jest wynikiem interakcji tych dwu systemów. Kiedy na krzywej obserwujemy załamanie. a czopki w jej środku Jeżeli ograniczymy oddziaływanie światła do peryferii siatkówki. że jest tak samo biała jak i wszystkie inne przedmioty umieszczone na stole. lecz jest poziomym prostokątem i w konsekwencji powinna odbijać znacznie więcej światła (rys. : Aby prześledzić ten proces bardziej szczegółowo. to okaże się.zdolność oka do przystosowywania swej wrażliwości na światło stosownie do zmiany oświetlenia. Na rysunku 5-15 przedstawiona jest krzywa zmian wrażliwości w czasie. Przy spostrzeganiu jasności ten sam obraz wzrokowy może być interpretowany na różne sposoby. która odpowiadałaby poziomemu położeniu. a po kilku sekundach powie. w zależności od ogólnej interpretacji wszystkich sygnałów wzrokowych odbieranych przez obserwatora. jaką człowiek jeszcze widzi. że interesuje nas jego próg wrażliwości na światło. uzyskamy krzywą odzwierciedlającą przede wszystkim zmiany wrażliwości KYSUNEK 5-16. 5-13) i następnie połóżmy ją na stole pionowo w dawnym miejscu. aby uzyskała kształt zbliżony do trapezu (rys.. to znaczy najmniejsza intensywność światła. przypuszczamy. ADAPTACJA Jeżeli przyprowadzimy do laboratorium człowieka prosto z ulicy i zaczniemy badać jego wrażliwość wzrokową. Należy przypuszczać. a następnie stopniowo zmniejszać jasność aż do momentu. historia powtórzy się na nowo. tak można uzyskać w dużym przybliżeniu wartość progową. Dokonajmy teraz zmiany spostrzeganej jasności kartki papieru przycinając jej brzegi tak. Teraz obserwator interpretuje widziany przez siebie kształt kartki jako informację o tym że kartka ta nie stoi pionowo. że do badanego procesu włączają się jakieś mechanizmy dodatkowe. W toku badania włączył się nowy element. nie odbija więc tej ilości światła. jest to tzw. badany najpierw oznajmi. A ponieważ kartka jest faktycznie w cieniu. a jeżeli ograniczymy je do części centralnej siatkówki. Jeżeli jednak umieścimy za kartką pręcik. następnie wprowadzamy ją do całkowicie ciemnego pomieszczenia i eksponujemy coraz słabsze światło mierząc jej wrażliwość wzrokową. że na poziomie podziałki odpowiadającej 10 minucie zaczyna się coś dziać.

jest to właściwa krzywa wrażliwości czopków. spodziewamy się uzyskać przede wszystkim krzywą adaptacji czopków. a pobudzenie obwodu . Źródło: Chapanis (1947). kiedy światło przechodzi z centrum do obwodu siatkówki.krzywą podobną do dolnej krzywej na tym rysunku.!*.:ajijc głową ani oczami tak dhi!-•<>. Zobaczycie n'>:inve serca na zielonkawym tle ''kilkakrotne mrugnięcie okiem przyśpiesza pojawienie się obrazu następczego).. Wraz ze zmniejszeniem długości fal świetlnych na krzywej pojawia się załamanie. 50 RYSUN'.czopków. Na przykład. a przy długości fali rzędu 485-570 nm (zielone światło) krzywa osiąga praktycznie taki sam kształt. Krzywa adaptacji do ciemności uzyskana przy stosowaniu światła czerwonego (długość fali powyżej 680 nm) nie ma załamania. albo też krzywą adaptacji czopków. że maksymalna wrażliwość czopków i pręcików jest różna dla światła o różnej długości fal (rys. zielona jest JndukirMina" (zmodyfikowane na podstawie The Color Tree. A • KolekcJa litografii '' p | Nim i<i>ia). Looking Glass \inic. New York 1965). jaki ma przy białym świetle. patrz rysunek ' 41 (Pet'"' ' ''Igtey. i'r cała figura zacznie migotać. Oświetlając zaś wyłącznie środek siatkówki albo też posługując się światłem czerwonym (długość fali powyżej 650 nm). Interchemicul Corp. Istotnie. Wtedy przenieście szybko yrrok na czarną kropkę praweg" !>iulego rysunku. Maksymalna wrażliwość i najwyższy stopień adaptacji występuje przy najkrótszych falach widzialnego światła-światło fioletowe (poniżej 485 nm). powinniśmy otrzymać względnie czystą krzywą adaptacji pręcików. :h\'ać. na sygnały świetlne tego typu reaguje pr/cde wszystkim system pręcików. Dlatego kształt krzywej adaptacji do ciemności powinien zależeć od barwy (długości fali) stosowanego w badaniu światła. i'1'by zamazywać.'<Hienie ••" <> faktu. .-I ' 5 cm nie poruszając '' 'iinti. pobudzenie centrum daje krzywą podobna do górnej krzywej na rysunku 5-17.„ u ir iv środek rysunku z '^'lljoir! . Różnice między przedstawionymi krzywymi są uwarunkowane tylko jednym czynnikiem zewnętrznym -długością fali stosowanego światła. wszystkie nasze oczekiwania sprawdzają się. tu "" pewnym czasie koła ''"~nt{ -s/. na rysunku 5-17 przedstawiony został zbiór krzywych adaptacji do ciemności. 5-16). Podobne ułożenie krzywych uzyskuje się. RYSUNEK 5-17. Wy'. Ponadto jest rzeczą wiadomą. Wpatrujcie się w carnci L-i'i'kc na lewym rysunku nie pom.1-49. ySUNI ' ^" "' e '^' będziecie . ty ten sposób możemy wybiórczo badać albo krzywą adaptacji pręcików. Różowa barwatot>l<i'i:: następczy. Oświetlając jedynie peryferie siatkówki albo też stosując światło fioletowe (długość fali poniżej 450 nm)..

RYSUNEK 4-1 RYSUNEK 5-19. przy czym czerwony wydaje się jaśniejszy od niebieskiego. W tym wypadku obraz kwiatka czerwonego pada na plamkę żółtą. Jeżeli będziemy patrzyli na kwiatki przy bardzo słabym świetle. Oba spostrzegane są dzięki widzeniu czopkowemu. a obraz kwiatka niebieskiego na obszar bogato usiany pręcikami (zmodyfikowane na podstawie The Color Tree. 1965). działa jedynie widzenie pręcikowe. jeżeli przez cały czas będziemy koncentrować wzrok na środku czerwonego kwiatka.. praktycznie pozbawioną pręcików. a widzieć będziemy tylko niebieski. Możemy przyspieszyć pojawienie się tego efektu. Przedstawione na ilustracji dwa „kwiatki" czerwony i niebieski normalnie widziane są jednakowo dobrze. Interchemieal Corp. New York. Jeżeli światło jest dostatecznie słabe. . Różnice między wrażliwością wzrokową w dzień i w nocv. to przykładowo po 5 minutach czerwony kwiatek przestanie być widoczny. "Zjawisko Purkinjego.

RYSUNEK 5-31. krzywe równej jasności uwidaczniają zmiany maksymalnej wrażliwości na długość fali eksponowanego światła. Zmiany wrażliwości mają określone znaczenie dla praktyki. Przyczyną tych zmian są różne ilości pręcików i czopków. Wraz ze zmianą poziomu adaptacji. powstających w efekcie badania słuchu. We wczesnym stadium adaptacji (górna krzywa) główną rolę odgrywa widzenie czopkowe i dlatego maksymalna wrażliwość przenosi się na światło o Względnie dużej długości fali-właśnie takie światło wydaje się najbardziej jasne. jaka powinna być intensywność światła potrzebna do zachowania stałej isności.odwrotnie. Interchemical Corp. 1965). W późniejszych stadiach adaptacji widzenie zachodzi głównie dzięki pręcikom i dlatego maksymalna wrażliwość przenosi się na tę część widma świetlnego. i jako jeden z pierwszych określił różnicę między systemami czopków i pręcików na podstawie obserwacji zachowania. stadiach adaptacji do ciemności. Wpatrujcie się w punkt fiksacji w środku dolnego rysunku. która charakteryzuje się krótkimi falami. Jan Purkinje. Zobaczycie pierścienie i tło w barwach dopełniających (zmodyfikowane na podstawie The Color Tree. działających na danym poziomie adaptacji.. Warstwice równej jasności kaZują.tfarśtwice równej jasności Istnieje również inny sposób wywołania efektu adaptacji do ciemności. Po raz pierwszy zauważył to czeski fizjolog. Uzyskiwane krzywe są analogiczne do warstwie równej głośności. a przy świetle przyćmionym . Na rysunku 5-18 ilustrującym zbiór warstwie równej jasności pokazane są zmiany w przebiegu krzywych w różnych Poziom światła użytego do adaptacji RYSUNEK 5-18. mimo zmiany długości fali. Przy stosowaniu sygnałów świetlnych różnego typu w godzinach nocnych (np. . Następnie spójrzcie w punkt fiksacji górnego prostokąta. New York. W jasnym świetle czerwona barwa wydaje się jaśniejsza od niebieskiej. Źródło: Judd (1951). Wraz ze zmianą •llugości fali świetlnej zmienia się również jasność światła.

5-20). ponieważ światła mochodów nadjeżdżających z przeciwka naruszałyby znacznie poziom adaptacji. Na przykład. Kiedy migające światło wydaje się ciągłe? Wrażenie wzrokowe utrzymuje się przez krótki czas nawet po tym.001 do 1 sekundy. kiedy to wolą przebywać w jasno oświetlonych miejscach (rys. to prowadzenie samochodu nocą byłoby niezwykle uciążliwe. W przedziałach czasu reakcji oka znaczenie ma jedynie ogólna suma działającej na nie energii. nawet wówczas. kiedy wywołujący je bodziec przestał już działać. powinien przeci sięwziąć niezbędne środki w celu zachowania poziomu adaptacji widzenia pręcikowego Można tego dokonać za pomocą prawidłowego wyboru długości fali świetlnej dla oświetlającego pokój światła. Jeżeli tylko długość trwania sygnału przekroczy np. że dobrze widzi: pręciki zachowały wysoki stopień swojej adaptacji do ciemności. w obrębie którego światło przechodzi przez czerwony filtr. Dla dłuższych błysków zmniejszenie intensywności światła nie da się w pełni zrekompensować wydłużeniem czasu oddziaływania. ponieważ podczas działania silnego czerwonego światła będą pracować tylko czopki. wszelka zależność między zdolnością obserwatora do wykrycia sygnału a długością tego ostatniego zanika i decydującym czynnikiem staje się intensywność światła. w vniku czego przez jakiś czas nic nie byłoby widać. aby wytworzyła się dobra adaptacja do ciemności.znaki drogowe) należy uwzględniać to zjawisko zmian wrażliwości (rys. na przykład taki. Na przykład. nawet przy silnym świetle. WŁAŚCIWOŚCI WIDZENIA ZWIĄZANE Z CZASEM Czas integracji \Vidzenie nie jest procesem natychmiastowym. dzięki którym światło eksponowane przez określone źródło przeistoczy się w reakcję neuroelektryczną. Jest ona wspólna dla procesów fotochemicznych wszystkich rodzajów. jedynie szczegółowe obserwacje pozwalają stwierdzić. to trwa jeszcze chwilę. które przepuszczałyby tylko promienie ciemnoczerwone. gdy po wytworzeniu się adaptacji zapalimy w pokoju słabe światło na 10 sekund.wkłady kolorowa). że czopki w tym samym czasie osiągnęły adaptację do światła. jaki jest w dużym pokoju oświetlonym kilkoma żarówkami 50 W. że wystarczy tylko 5 minut. Typowy czas naświetlania waha się w granicach od 0. to może okazać się. aby wystąpiła reakcja na obraz wzrokowy. Zakreskowana część oznacza rejon. Dla większości celów praktycznych wystarczy 30 minut. kiedy to . wvmaga czasu. Należy jednak pamiętać. a więc rozpiętość znacznie większa aniżeli ta. którzy muszą utrzymywać adaptację oczu do ciemności nawet w czasie przerw obiadowych i rekreacyjnych. człowiek odkryje. jak operatorzy stacji radiolokacyjnych. można nosić w jasnym pomieszczeniu okulary. Źródło: Hechi iHsia(1945j. Obraz na siatkówce znika bardzo wolno. 5-19 . Tak więc. Nawet. Po przejściu do ciemnego pomieszczenia i po zdjęciu okularów. odpowiedni czas naświetlania błony fotograficznej można uzyskać przy różnorodnych zestawieniach długości czasu naświetlania (migawki) oraz intensywności światła (wielkość przesłony). Można ustalić pewien związek między siłą światła oddziałującego na oko a trwaniem jego wpływu. a nie do ciemności. Okulary takie. Na tym polega sens stosowania czerwonych szkieł albo oświetlenia czerwonym światłem pomieszczeń służących do odpoczynku dla takich pracowników. chronią system pręcikowy i pozwalają na zachowanie jego zdolność adaptacyjnych. że okres 20-30 minut odnosi się do takich sytuacji. że wrażliwość rośnie bardzo wolno jeszcze w okresie do 6 godzin. jeżeli zmniejszymy intensywność światła o połowę. To zjawisko utrzymywania się obrazu wzrokowego po raz pierwszy odkryte zostało przez pomysłowego wynalazcę w wieku XVII. w którym filtr odcina pozostałe długości światła. jaką dysponuje oko. oślepienie pojawiające się takich wypadkach trwa bardzo krótko i wrażliwość szybko powraca. Ile czasu potrzeba dla wytworzenia się adaptacji do ciemności? Krzywa przedstawiona na rysunku 5-17 wskazuje. że najszybszy przyrost wrażliwości występuje w pierwszych 10-20 minutach. Pojawienie się reakcji chemicznych. 1/4 sekundy (250 milisekund). Filtr przepuszcza '/» światła pobudzającego czopki i '/IOO pobudzającego pręciki. pozostając jeszcze przez kilka dziesiętnych części sekundy (patrz omówienie problemu wzrokowej pamięci krótkotrwałej w rozdziale 9). RYSUNEK 5-20. w których badanego poddawano uprzednio działaniu bardzo silnego światła (typu fotograficznego flesza). ale podwoimy czas oddziaływania bodźca. Jak wiemy. Linia pozioma wskazuje miejsce. jaką dysponuje typowa błona fotograficzna. Związek czasu i intensywności utrzymuje się w przedziale długości oddziaływania do 20 milisekund. bez względu na to. zdolność obserwatora do wykrycia sygnału nie ulegnie zmianie. Potrzeba czasu. Jeżeli człowiek musi zachować oczy zaadaptowane do ciemności. Jeżeli wyjściowy poziom oświetlenia jest niski. Ta wymienność między czasem a intensywnością nie jest jedynie specyficzna dla systemu wzrokowego. poziom jej prawie się nie zmieni: już po 60 sekundach powróci do poprzedniego stanu. a równocześni powinien okresowo pracować w dobrze oświetlonym pomieszczeniu. kiedy obraz przestanie działać na narząd wzroku. a kiedy już wystąpi. Gdyby tak nie było. Natomiast wrażliwość systemu wzrokowego na światło jest znacznie wyższa aniżeli ta.

niezależnie od tego. Ostatnio przemysł rozrywkowy ponownie wprowadził migotanie. jak i filmowe migotałyby w trakcie oglądania. Eliminuje to całkowicie migotanie. chociaż tylko 24 kadry są eksponowane w czasie jednej sekundy. które są najbardziej aktywne przy małej sile światła. Ten proces uśredniania bodźców zapewnia płynne zlewanie się następujących po sobie obrazów w nieprzerwany strumień spostrzegania wzrokowego. to reakcja na ten błysk wystąpi już. Dowolny czynnik wpływający na szybkość integracji i na inercję w systemie wzrokowym zmienia również krytyczną częstotliwość migotania. przy której widziane jest koło świetlne możemy obliczyć długość czasu utrzymywania się obrazu świetlnego. Aby uniknąć migotania. Wiadomo. w czasie którego szereg kolejnych błysków spostrzegany jest jako nieprzerwane światło ciągłe. Właśnie w wyniku tego procesu następujące po sobie oddzielne kadry na ekranie kinowym czy też telewizyjnym stwarzają złudzenie ruchu ciągłego. chociaż na pełną ekspozycję obrazu potrzeba zaledwie 'Ao sek. krytyczna częstotliwość migotania jest mniejsza niż dla czopków.CFFf.] fe integracyjne aspekty procesów przetwarzania informacji wzrokowej w sposób oczywisty ograniczają szybkość. (1970) dla omówienia metody analizy filtru pasmowego. inaczej obserwowalibyśmy migotanie obrazu. że właściwości oka związane z czasem są analogiczne do właściwości filtru pasmowego. gdyż tam każdy element obrazu jest eksponowany w momencie. Przy silnych błyskach czas integracji ulega skróceniu i dlatego jedynie przy bardzo dużej częstotliwości błyski. na ekranie obraz pojawia się co '/ĆO sekundy. czy też zwykłą latarką lub rozżarzonym węgiel. Po pierwszym błysku występuje reakcja wzrokowa. który powoduje zlewanie się światła. [Patrz Cornsweet. począwszy od lewego górnego rogu. pozwalające przekonać się naocznie. Częstotliwość migotania.. W ślad za drugim błyskiem można w tym samym czasie eksponować trzeci. Jeżeli drugi błysk następuje dostatecznie szybko po pierwszym. z tym że zamiast węgielka użyjemy zapalonej latarki elektrycznej. Możemy powtórzyć ten eksperyment. można przewidzieć. Krytyczna częstotliwość migotania Jeżeli prawidłowo ustalimy przerwy między błyskami. W ten sposób. i przechodził wzdłuż rzędów w dół do prawego dolnego rogu. wtedy wystąpiłoby migotanie. Słabe błyski zlewają się przy niższej częstotliwości migotania. Pełny obraz prezentowany jest 30 razy na sekundę. wywania śladów bodźca świetlnego na przeciąg 150-250 milisekund okaże się niez\ul^ ważna w badaniach nad pamięcią (rozdziały 8 i 9). Nie odnosi się to do kina. z jaką oko może wykryć oraz prześledzić zmiany nachodzące w strukturze bodźca padającego na siatkówkę. spostrzegane jest jako równe jasnością stałemu światłu o intensywności niższej o połowę (tzw. wzbudzonej w siatkówce w wyniku krótkotrwałych błysków świetlnych. nazywamy krytyczną częstotliwością migotania (Critical jlicker freąuency . Trwa to około 'Ao sek. Rezultat ekspery. Tak więc błyski światła wywołują w systemie wzrokowym reakcję ciągłą. . wycinającego częstotliwości w przedziale od 10 do 50 Hz. możemy uzyskać u obserwatora efekt światła ciągłego. 2 Czytelnicy obznajmieni z obwodami elektronicznymi zapewne zauważą. Zdolność systemu wzrokowego do przecho. ponieważ pojawienie się każdego punktu (przy tak krótkich odcinkach czasu) zajęłoby tyle samo czasu. każdy kadr rzutowany jest kilkakrotnie: tzn. W kinie projekcja odbywa się z prędkością 24 kadrów na sekundę (czasem 30). Gdyby obraz tworzył się stopniowo. Na ekranie telewizora obraz tworzy się z oddzielnych punktów. mentu zawsze jest ten sam. zanim wygaśnie reakcja na błysk uprzedni. Aby uniknąć zjawiska migotania. Obraz wzrokowy przechowywany jest w ciągu około 150 milisekund. System wzrokowy sprowadza intensywność do średniego poziomu w czasie integracji błyskowi odpowiednio do tego obniża się spostrzegana jasność. Przy światłach stroboskopowych wykorzystywanych czasami w świetlnych widowiskach estradowych stosuje się serię odrębnych zjawisk migawkowych. która utrzymuje się w ciągu 100 milisekund. gdyby w naszym systemie wzrokowym nie występowały mechanizmy integrujące. Jeżeli znamy szybkość obrotów. zanim pojawi się następny. porozrywane obrazy. że światło. czy posługujemy się skomplikowaną elektroniczną aparaturą pomiarową. Następnie wiązka elektronów powraca do punktu wyjścia i ponownie przebiega linie na drugiej połowie. która jest spostrzegana jako światło ciągłe. ilość błysków odbieranych przez oko wynosi co najmniej 48 na sekundę. (Niektóre aparaty projekcyjne pozwalają na uzyskanie 72 błysków na sekundę i w nich światło wygasza się dwukrotnie przy ekspozycji każdej klatki filmowej. co daje w efekcie minimalną lub żadną reakcję prądu stałego. zależnie od intensywności. jak wyglądałby świat. Dla pręcików. tak że kolejny prezentowany obraz zdąży zniknąć. gdyby nie zastosowano specjalnej metody. Prawdę mówiąc. z których każda składa się z około 500 punktów. W ten to sposób. Wielkość ta jest bardzo zbliżona do trwania aktywności elektrycznej. dla którego czas trwania błysków jest równy czasowi trwania przerw między błyskami (przy częstotliwości migotania powyżej krytycznej). jest to w pełni wystarczające do uniknięcia migotania. Znając mechanizm integracji bodźców. zamiast projekcji ciągłej jednego kadru.) W telewizji mamy do czynienia z podobnym problemem. Przy dużej intensywności błysków i niskiej częstotliwości ich pojawiania się system wzrokowy nie nadąża łączyć kolejnych błysków i obserwator spostrzega nierealne. który jest niezbędny do zmiany kadru. jaka powinna być jasność migającego światła. prezentowana jest najpierw połowa obrazu i wiązka elektronów przebiega linie na jednej połowie. Światło padające na ekran zostaje wygaszone na ten moment. kiem. a ściślej mówiąc z 525 linii. prawo Talbota).przywiązawszy do jednego końca sznura żarzący się węgielek i trzymając w ręku drugj koniec zaczął nim szybko obracać-w ciemności pojawił się krąg ognisty. zarówno obrazy telewizyjne. co pojawienie się całego obrazu. takie zlewają się i mogą być spostrzegane jako światło ciągle. światło przerywane jest raz lub kilkakrotnie. kiedy cały ekran jest oświetlony.

Barwy dopełniające stanowią wskazówkę. pozwalających na przewidywanie wyników łączenia różnych monochromatycznych promieni świetlnych. Ze zdziwieniem stwierdzimy. posługując się przedstawionymi faktami. Idealny model powinien pozwolić na przewidywanie barwy. lecz próbujemy jedynie opisać związki wzajemne między barwami spostrzeganymi przez człowieka. poczynając od prostego koła. (Z wyjątkiem odcinka oznaczonego jako „purpurowy". które należy zmieszać ze światłem białym. w tęczy) białe światło słoneczne rozszczepia się na wiązki promieni o różnych długościach fali i wszystkie barwy od długich do krótkich fal układają się odpowiednio. w tym na przykład: brązowej. Układ barw w widmie. Takie mieszanie świateł określamy jako pary barw dopełniających. Jakość (odcień) odpowiada barwie w potocznym rozumieniu tego słowa. pewne barwy są „przeciwstawne" lub dopełniające w stosunku do innych. Wszystkie punkty na obwodzie koła odpowiadają barwom wysoko nasyconym. Po zmieszaniu dwu monochromatycznych wiązek promieni oko ludzkie nie może dokładnie określić. Jasność oznacza dokładnie to samo. Miejsce na obwodzie koła wyznacza właśnie jakość. to obie barwy zniosą się wzajemnie i człowiek zobaczy szarą plamę.BARWA Podstawą współczesnych teorii widzenia barw są obserwacje Izaaka Newtona. Na przykład.po drugie. Zwróćmy uwagę przede wszysjkjm na dwie rzeczy: po pierwsze. że jak dotychczas nie zajmujemy się teorią widzenia barw. MIESZANIE BARW posługując się parami barw dopełniających. Taki diagram (wraz z odpowiednim opisem matematycznym) nazywa się przestrzenią barw. Dowolną barwę charakteryzują trzy różne właściwości psychologiczne: jakość. że ten prosty schemat doskonale opisuje widzenie barw i to znacznie dokładniej niż można było oczekiwać ze względu na prostotę jego założenia. aby otrzymać spostrzeganą barwę. co określaliśmy już tym terminem w poprzednich częściach tego rozdziału. Ponadto po zmieszaniu niektórych monochromatycznych fal świetlnych widzimy światło białe. A może istnieje specjalnego rodzaju receptor dla światła o określonej długości fali (tzn. jostatecznie dobrze charakteryzuje spostrzeganie oddzielnych monochromatycznych wiązek świetlnych. na widmo świetlne. Na obwodzie znalazły się nazwy barw i odpowiadające im długości fal świetlnych (na rys. wytworzony w pryzmacie. . Barwy te najwidoczniej nie są monochromatyczne. ponieważ dla tej barwy nie ma odpowiednika w postaci monochromatycznej wiązki) Zanim jednak przystąpimy do analizy koła barw. Po zmieszaniu dwu różnej długości fal świetlnych widzimy nie dwie różne barwy. na którym przedstawione są różne możliwe barwy i ich mieszaniny. Posłużymy się przykładem widma. a kończąc na skomplikowanych bryłach. nasycenie i jasność. W widmie optycznym wytworzonym przez pryzmat brak niektórych spostrzeganych przez nas barw. Przede wszystkim trzeba znaleźć sposób określenia wzajemnych zależności odpowiadających wszystkim możliwym przypadkom spostrzegania światła i barwy. Spostrzegamy widmo optyczne jako wstęgę barw-od czerwonej do fioletowej. dla każdego monochromatycznego światła). oba końce widma są do siebie dość podobne (ciemnoniebieski lub fioletowy na końcu fal krótkich i purpurowy na końcu fal długich). jak należy przedstawiać widzenie barw przez człowieka. istnieje zbiór zasad mieszania barw. Zwróćcie uwagę. 4-1 ten sam schemat przedstawiony został inaczej). Wymiar ten nie został uwzględniony w naszym kole barw. punkt określony jako biały oznacza nasycenie zerowe. co możemy powiedzieć o widzeniu barw. musimy precyzyjnie zdefiniować termin barwa. Pary barw dopełniających można odnaleźć łącząc wzdłuż średnicy koła dowolne dwa przeciwstawne punkty na obwodzie koła. gdzie znajdują się różne neurony reagujące w specyficzny sposób na dźwięki o różnej częstotliwości? Dokładne badanie spostrzegania barw wykazuje. różowej lub purpurowej. tak aby barwy dopełniające znalazły się naprzeciw siebie wzdłuż średnicy koła. Koło barw Rysunek 5-21 przedstawia jeden z możliwych wariantów koła barw. To zjawisko różni się w swej istocie od analogicznego doświadczenia ze słuchem: oddzielne tony tworzące akordy stosunkowo łatwo są identyfikowane przez słuchacza. Bywają bardzo różne przestrzenie barw. i jeżeli dobrana zostanie odpowiednia ilość każdego z nich. jakie barwy weszły w skład tej mieszaniny. zmienia się wraz ze zmianą długości fali świetlnej. że chociaż fakty są prawdziwe.. Chyba to wszystko. ale jedną nową-rezultat mieszania. podobnie jak to jest w systemie słuchowym. które omawialiśmy już wcześniej). możemy uzyskać pierwszy system pozwalajmy opisać mieszanie barw. W pryzmacie (albo jego ekwiwalencie w przyrodzie. Na podstawie tego prostego faktu zbudowana była pierwsza teoria widzenia barw Widziana barwa zależy od długości fali świetlnej wpadającej do oka. Tak jak w wielu innych teoriach okazało się. że teoria taka byłaby zbyt uproszczona. dotyczące rozszczepienia promienia świetlnego. przechodzącego przez pryzmat. jaką otrzymamy po zmieszaniu dowolnych barw monochromatycznych. a punkt znajdujący się na przykład w połowie między białym a zielonym oznacza nasycenie w stopniu średnim. Nasycenie określa względną ilość światła monochromatycznego. jeżeli błękitnozielone światło monochromatyczne (o długości fali 490 nm) zmieszane zostanie z żółtoczerwonym światłem monochromatycznym (o długości fali 600 nm). to teoria jest błędna (rys. Zazwyczaj dokonywanie takich przewidywań umożliwia narysowany diagram. 4-i -wkładka kolorowa). Idąc od obwodu do środka koła możemy zaobserwować obniżenie się nasycenia. Najbardziej zbliżonym odpowiednikiem fizycznym jasności jest intensywność światła (z zastrzeżeniem. dokonajmy prostej operacji: zachowajmy kolejność barw w takim układzie. jaki istnieje w widmie światła słonecznego i przedstawmy je w postaci koła.

Zwróćcie uwagę. jest O' o tej samej jakości co 0. jak inne czyste monochromatyczne wiązki światła.w połączeniu mogą dać dowolną barwę leżącą wewnątrz trójkąta o wierzchołkach A. że mieszamy dwie barwy nie będące dopełniającymi. dające w efekcie czwartą barwę Z. niezależnie od stopnia jasności. B i C . Dlatego białe" oznacza tu ogólną klasę spostrzeżeń w skali od czarnego (bardzo mała jasność) oprzez szare (pośredni stopień jasności) do białego (duża jasność). Tak więc punkt w środku koła (W) odpowiada światłu białemu. jedno z nich jest białe. Punkt ten odpowiada określonej barwie. Załóżmy. weźmy dowolny punkt na linii BW (z wyłączeniem punktów B i W) i polećmy obserwatorowi. c Poruszając się od punktu B do środka. w jaki sposób występuje to zjawisko. Dokładnie tak samo jak dla punktu B i dowolnego innego punktu między B i środkiem koła. Im większa będzie intensywność A. stanowi ona jednak w kole barw taki sam element. ale o mniejszym nasyceniu. co jest spostrzegane jako bezbarwne. Widzimy zatem. B i C. Stosunek tych dwu świateł zmienia się w miarę jak posuwamy się od punktu B (tylko niebieskie. której miejsce będzie gdzieś na tej linii. w którym intensywność obu świateł jest równa. Tak więc najbliższym możliwym przybliżeniem do O. Dlatego też mieszając barwy C i D możemy RYSUNEK 5-22 . że punkt B jest niebieski. Przypuśćmy. Z połączenia A i B wybierzmy-punkt D. w wyniku którego barwa całkowicie zanika. Załóżmy. Niebieskozielony 480 Mieszanie dwu świateł. przeanalizujemy mieszanie barw A. ale o mniejszym nasyceniu. a drugie monochromatyczne niebieskie. 5-22). że zmieszanie B i A da barwę O. przez określony punkt. a jego miejsce na tej prostej zależy od względnych intensywności A i B. „jasność" barwy. do punktu W (tylko białe. B i C. oznaczone jako punkty B i Bc na rysunku 5-22 przedstawiającym koło. nazywa się białe. Dowolne zmieszanie dwu oddzielnych barw da nam barwę trzecią. której z barw widma najbliższa jest prezentowana barwa: wybierze on barwę odpowiadającą punktowi B. Jaka to jest barwa O'? Poszukiwanie odpowiedzi na to pytanie najłatwiej zacząć od rozpatrzenia zmian w spostrzeganiu. Na tym rysunku wszystko. Rysunek 5-23 wyraźnie wskazuje. Powróćmy teraz do pytania postawionego na początku: jakiej barwie odpowiada punkt 0' na rysunku 5-22? Wyprowadźmy promień ze środka koła W poprzez punkt O' i znajdziemy punkt O na obwodzie (rys. Aby stwierdzić. aby wskazał. Aby tego dowieść. Próba uzyskania O w wyniku zmieszania A i B jest z góry skazana na niepowodzenie. Dla opisu barwy yszystkie wymienione gradacje jasności są nieistotne. kiedy będziemy poruszać się od punktu B leżącego na bwodzie kota w kierunku punktu W leżącego w środku. że zmienia się nie to. barwa w punktach O i O' będzie jednakowa. Trzy barwy monochromatyczne-nazwijmy je A. brak niebieskiego). mieszamy po prostu dwa światła. ponieważ jedyny możliwy efekt mieszania tych dwu barw będzie leżał na linii prostej AB. tym bliższy A będzie wynik zmieszania. że barwy uzyskiwane w rezultacie mieszania dowolnych dwu barw (A z B. tylko jej nasycenie. Aby zrozumieć. \y efekcie uzyskujemy jakąś nową barwę O' (rys. jakie wystąpią. Punkt znajdujący się w środku koła odpowiada zmieszaniu. 5-22). B z C albo A z C) leżą na prostych (linie przerywane) łączących odpowiednie punkty. co większość ludzi nazywa „barwą". Mieszanie trzech świateł. Pomimo że barwę D otrzymuje się w wyniku mieszania dwu monochromatycznych barw.RYSUNEK 5. Punkt B odpowiada jednej z O zysto monochromatycznych barw widmowych. należy odnaleźć na obwodzie koła odpowiadające tym dwu barwom punkty i połączyć je linią prostą. tylko że w punkcie O barwa będzie bardziej nasycona. że mieszamy dwie monochromatyczne barwy dopełniające. Dokładne położenie tej barwy zależy od ilości (intensywności) każdej z dwu mieszanych barw. Nie znaczy to wcale. na przykład A i B. brak białego). że barwy tej nie można uzyskać. jaką barwę otrzymamy po zmieszaniu dwu barw.1. w wyniku zmieszania A i B. Poszukiwana barwa Z nie znajduje się na żadnej z tych prostych.

że gdyby wszystkie trzy punkty leżały na jednej połowie obwodu koła. większą skalę barw leżących wewnątrz trójkąta można uzyskać wtedy. B i C. Wtedy to mieszając C i D we właściwych proporcjach uzyskamy barwę Z. że monochromatyczne źródła światła nie mogą dać takich barw. gdy barwy podstawowe nie leżą zbyt blisko siebie. Idealny zespół barw podstawowych przedstawiony został na rysunku 5-25. Czy istnieją takie trzy monochromatyczne światła. aby punkt D znalazł się na linii prostej łączącej C i Z. uzyskujemy duży trójkąt równoramienny. Analogiczne rozumowanie prowadzi do tego. uzyskanie pełnego zestawu barw byłoby nieosiągalne: środek koła barw powinien leżeć wewnątrz trójkąta. Tak więc.RYSUNEK 5-23 R Y S UNEK 5-24 D powstaje w wyniku zmieszania A i B Połączenie C i D daje Z największa. Jak wskazuje rysunek 5-24. barwy podstawowe nie powinny być dopełniające względem siebie. aby ani jedna z nich nie była dopełniającą w stosunku do dwu pozostałych i aby żadna z trzech barw nie mogła być uzyskana w wyniku zmieszania dwu pozostałych. Jedyne. w celu uzyskania barwy Z. które po zmieszaniu mogą dawać wszystkie możliwe spostrzegalne barwy? Nazwijmy te trzy zasadnicze światła barwami podstawowymi. aby uzyskać wcześniej założony punkt w trójkącie o wierzchołkach A. Wiadomo też. że zawsze można zestawić taką kombinację barw A. Na nieszczęście jednak podstawowe barwy A. Ścisłe sformułowanie tych wymagań jest następujące: trzy barwy podstawowe powinny być dobrane tak. w który wpisane zostało całe koło barw. B i C. Zauważmy też. ponadto powierzchnia trójkąta powinna być jak RYSUNEK 5-25 RYSUNEK 5-26 . należy zmieszać A i B w takich proporcjach. oznacza to. że aby uzyskać wszystkie możliwe barwy. B i C leżą poza kołem. co możemy uzyskać dowolną barwę leżącą na prostej łączącej C i D.

musimy wiedzieć. Pomalujcie kartkę papieru mieszaniną niebieskiej i żółtej farby. oświetlcie ją białym światłem. musimy pamiętać. mimo że ich barwy mają tę samą nazwę.kartka jest niebieska (rys. Niebieska farba pochłania wszystkie jego składniki o długich falach (żółty. mieszaniny te nazywamy absorpcyjnymi. Aby określić rezultat zmieszania dwu barwników. jak p0 zmieszaniu barw podstawowych można uzyskać dowolne spostrzegane przez nas barwy Kiedy rozpatrujemy koło barw. że wiążą się one z różnicami między połączeniem dwu świateł a połączeniem dwu barwników. podstawowymi mogą być trzy dowolne barwy wybrane zgodnie z przedstawionymi wyżej zasadami. Rozpatrzmy mieszaninę barwników (rys. 5-26). Farba pochłania wszystkie składowe części o krótkich falach. a farba żółta . Oświetlmy kartkę światłem żółtym. Ale jest to tylko opis zjawiska. żółte. Oko widzi mieszaninę tych trzech barw . jakie barwy były zmieszane. że barwa farby zależy od stopnia pochłaniania przez nią całego światła wszystkich długości fal. pomarańczowy. Mieszanina świateł czerwonego i zielonego może dać światło żółte. Farba pochłonie z niego wszystkie składowe części o długich falach. Mieszaniny świateł nazywamy addytywnymi. MIESZANINY ŚWIATEŁ Niebieskie Niebieskie ' Biała kartka BARWNIKI I ŚWIATŁA Zasady koła barw dotyczą mieszania świateł. jakie barwy uzyskamy przez zmieszanie farb. pomarańczowe i czerwone. Promień niebieskiego światła pada na kartkę papieru: światło niebieskie odbite od kartki wpada do oka i kartka widziana jest. to trójkąt równoramienny wpisany w koło (rys. Koło barw dobrze przedstawia znaczną część zjawisk związanych ze spostrzeganie^ barw. a nie barwników. co większość ludzi dowiedziała się o mieszaniu barw na lekcjach rysunków. jaką barwę uzyskamy po zmieszaniu. Pomalujcie białą kartkę na żółto. Obie wiązki światła odbijają się od kartki i uzyskana w ten sposób barwa spostrzegana jest jako mieszanina obu wiązek: w tym wypadku szara. Skierujcie na nią białe światło. Pokazuje nam. Ważniejsze jest inne pytanie: jakie barwy dostrzeże oko? Rozpatrzmy mieszaninę świateł (rys. Aby odpowiedzieć na pytanie. niebieska i fioletowa. Oko widzi mieszaninę tych barw-papier jest żółty (rys. Pomalujcie kartkę papieru na niebiesko. czerwony). 5-21). choć niewątpliwie są one sprzeczne z tym.wszystkie komponenty o falach krótkich (niebieski i fioletowy). Ale jeszcze do tej pory nie zastanawialiśmy się nad tym. odbijając jedynie zielone. a nie jego wyjaśnienie. jakiej długości fale będą pochłaniane przez tę mieszaninę. tak że odbijają się tylko fale krótkie: zielona. 5-27). Światło to odbija się również i widzimy żółtą kartkę. 5-27). jakie są rzeczywiste barwy podstawowe systemu wzrokowego. Pozostaje Biała kartka RYSUNEK 5-27 . Skąd się biorą te różnice? Odpowiedź jest taka. Aby określić. Ponieważ absorpcja barw jest najistotniejszą właściwością farby. jako niebieska. Teraz oświetlmy kartkę równocześnie światłem niebieskim i żółtym.uzyskać stosując jako źródło światło widzialne. Takie są fakty z mieszania barw. 5-27). 5-27). Mieszanina światła niebieskiego i żółtego da nam światło szare (rys. nie trzeba wiedzieć. że spostrzegamy daną barwę. z wyjątkiem jednej. To właśnie światło odbija się od pomalowanej powierzchni i powoduje. Następnie skierujcie na papier białe światło.

Taka ha rwa czerwona jest jaśniejsza aniżeli ta. co pozwala systemowi konkurencyjnemu 'vz"iąć górę. Jaki to ma związek z wrażliwością czopków przedstawionych na rysunku 5-28? Niech pionowa oś na wykresie przedstawia ilościową charakterystykę pobudzenia każdego z trzech receptorów barw przez światło o intensywności równej 100.męczeniu. chociaż w widmie nie ma części monochromatycznej. pod warunkiem. aby barwniki mieszały się lakjak światło?'Zasady mieszania barw ustalone w wynj^ eksperymentów ze światłem stosują się również do mieszania farb. Popatrzcie na mocno czerwoną figurę leżącą na mocno zielonym tle. Ogólna charakterystyka pochłaniania światła przez różnorodne pigmenty jest zbliżona do tego. Efekt ten można wzmocnić przez dodanie indukowanej barwy. Na tych właśnie zasadach opiera się telewizja kolorowa. B i C) warunkujących normalne widzenie wszystkich barw. drugi zaś pozytywem (taśma kolorowa). które to barwy po zmieszaniu dają intensywną purpurę. z koła barw wynika fakt. które powoduje pewną wybiórczą absorpcję części widma świetlnego). Możecie zrobić to z łatwością sami mając do dyspozycji kolorowe diapozytywy. Wyjaśnienie obrazów następczych jest łatwe. Receptory zieleni uległy /. Dzieje się tak dlatego. Barwa tego obrazu prawie dokładnie odpowiada barwie dopełniającej pierwotnie obserwowanego obrazu. że ten niewielki błąd w przewidywaniu barwy wynika z nieznacznego zabarwienia wnętrza oka. Przedłużające się oddziaływanie ogląda. eksperymentował z addytywnymi mieszaninami barw. Jeżeli barwa niebieska daje obraz następczy o barwie żółtej. to żółta barwa daje obraz następczy o barwie niebieskiej. Następnie przenieście wzrokna białą powierzchnię. aby zobaczyć. Zastanówmy się teraz. George Seurat (1859-1891). Przypatrzmy się ponownie kołu barw-purpura zajmuje w nim miejsce między fioletem (długość fali 400 nm) i czerwienią (długość fali 700 nm).jaśnić pochodzenie mieszaniny barw. z bliska czerwone i zielone kropki widziane będą jako oddzielne. a natępnie uzyskana mieszaninę przeniesiemy na papier. Jednak pewne odcienie zieleni dają purpurowe obrazy następcze. Obrazy następcze Wpatrujcie się uparcie w barwny wzór przedstawiony na rysunku 1-49 (wkładka kolorowa II) tak długo aż obraz zacznie lekko „falować". . Efekt wystąpi bardziej wyraziście przy szybkiej wymianie diapozytywów. Różnorodne pigmenty w różnym stopniu pochłaniają światło. co zostało przedstawione na rysunku 5-28. a następnie na mocno zieloną figurę leżącą na mocno czerwonym tle. Jeżeli przedtem nałożymy na papier czerwoną farbę w formie gęsto położonych kropek (z daleka papier wyglądać będzie jak czerwony). Załóżmy. że mieszając barwniki uzyskujemy efekt ich interferencji. Jednak z daleka oddzielnych kropek już nie można odróżnić. tak aby padały ściśle na to samo miejsce. W ten sposób koło barw pozwala nie tylko WRAŻLIWOŚĆ CZOPKÓW NA BARWY W trakcie bezpośredniego mierzenia wrażliwości czopkówna barwę wykryto trzy rodzaje czopków. który odpowiada określonej selektywnej wrażliwości na barwy. jakie barwy wystąpią w obrazach następczych: barwa obrazu następczego leży nieomal naprzeciw barwy. mo obrazu wywołuje zmęczenie receptorów. co w wyniku tego otrzymamy. 5-27). Jeżeli po prostu wymieszamy farby. przypuszcza się. że będziemy znali ich komponenty. zobaczycie obraz następczy barwnego wzoru. że chcemy uzyskać barwę żółtą przez zmieszanie barwników czerwonego i zielonego. że mieszanina zieleni (520 nm) i czerwieni (620 nm) nie powinna różnić się od barwy żółtej (o długości fali 564 nm). to odbierzemy ją jako czerwień supernasyconą. Purpura oraz powiązane z nią barwy nie są barwami widmowymi. ale również określa prawidłowe miejsce barw pozawidmowych. oko odbierze mieszaninę czerwonego i zielonego światła i papier będzie wyglądał tak jakby był pomalowany żółtą farbą. Mieszaninę farby niebieskiej i żółtej widzimy jako barwę zieloną (rys. każdy typ czopków zawiera specjalny pigment. kiedy 100 jednostek długości 620 nm zmiesza się ze 100 jednostkami długości 520 nm. a to prowadzi do stymulacji neutralnej. Trzem podstawowym barwom odpowiadają trzy typy receptorów (A. z tym że jeden powinien być negatywem. Na przykład. prawdopodobnie z czerwonvni odcieniem. Wykorzystując to zjawisko indukowania barwy. Obrazy następcze są odwracalne.wyłącznie środkowa część widma: promienie zielone. Tak więc koło barw wskazuje nam również. a następnie przeniesiemy wzrok na nasyconą cZCrwień. maksymalna selektywność ostatniego mieści się w granicach 555-570 nm. przy danej długości fali przedstawionej na osi poziomej. Nie mogą one już mieszać się z czerwienią i zmniejszać jej nasycenia. drugi od 525 do 535 nm. Jeden z nich pochłania przede wszystkim światło o długości fali od 445 do 450 nm. Na długo przed erą telewizji kolorowej malarz impresjonista. że składa się on z oddzielnych kolorowych punktów. występuje tu pewne przesunięcie. które to oglądane z pewnej odległości dają zamierzony przez artystę efekt barwny. jego obrazy składają się z barwnych plam. możemy uzyskać barwy „nienaturalne". Rzutujmy je następnie na ekran naprzemiennie. którą wytwarzają zwykle promienie monochromatyczne. Podczas mieszania farb nalcA zachować daleko idącą ostrożność. Na podstawie wrażliwości tych podstawowych receptorów można wyjaśnić niemal wszystkie zjawiska widzenia barw. Wystarczy spojrzeć na obraz z bliska. a następnie na ten sam papier nałożymy kropki zielonej barwy lak aby wypełniły one wszystkie luki między czerwonymi kropkami i żeby nigdzie nie nakładały się jedna na drugą. I właśnie te promienie odbijają sie ni papieru. odpowiadającej barwie purpurowej. Barwy te możemy jednak umieścić w kole barw. . to uzyskamy ciemną barwę. które nie zostało jeszcze w pełni wyjaśnione. na którą patrzył uprzednio obserwator (barwy dopełniające dla obrazu następczego nie są rozmieszczone dokładnie naprzeciw siebie. . Co zrobić. Jeżeli będziemy patrzeć przez jakiś czas na nasyconą zieleń. działają wybiórczo w odniesieniu do fal określonej długości. Przedstawić je można przez określenie długości ich fal.

Na spostrzeganie danej barwy duży wpływ wywiera kontekst barwny.1%. Powróćmy teraz do krzywych przedstawionych na rysunku 5-28. że w toku pracy aparatu widzenia barw uczestniczą procesy przeciwstawne. Zjawisko to w połączeniu z informacją o barwach dopełniających i ślepocie na barwy stwarza podstawy do przypuszczeń. jakie inne kombinacje świateł monochromatycznych wywołają takie samo pobudzenie receptorów. któremu odpowiada równomierne pobudzenie A i B przy nieznacznym pobudzeniu C. Aby krzywe te można było wykorzystać. Ewold Hering przedstawił teorię widzenia barw opartą na procesach przeciwstawnych.2 •. to przybierze ona dla obserwatora odcień zielony. Praktycznie jedyne miejsce. Ocena jasności RYSUNEK 5-28. a posługiwać się nim jest znacznie łatwiej. Poszukajmy tej długości fali.2 jednostek pobudzenia nerwowego.. W danym wypadku łatwo możemy ją odnaleźć. czerwona z zieloną i biała z czarną.cl0pień pobudzenia receptorów barw A l \ B 2 15 l 7 C 0. Koło barw daje nam tę samą odpowiedź: mieszanina przybierze barwę żółtą. Zgodnie z tą teorią. Teoria widzenia barwnego oparta na procesach przeciwstawnych Jeżeli szarą plamę umieścimy w centrum czerwonego pola. Zasadnicza różnica poglądów dotyczy problemu. .0 0. Sprawa ta już od dawna jest powodem poważnych sporów. jak sygnały z receptorów podstawowych łączą się w systemie wzrokowym. Mamy w sumie 34. B i C są pobudzane w przedstawionych powyżej proporcjach.2. Ponieważ koło barw pozwala nam uzyskać ten sam rezultat. dajemy mu pierwszeństwo. przy której receptory A. 10 7 17 ni: Suma wskazuje pobudzenie każdego z trzech receptorów przy oddziaływaniu 200 jednostek świetlnych: 100 z czerwienią i 100 z zielenią. Musimy jeszcze zastanowić się nad tym. Źródło: Wald(l964).. barwy mieszają się parami dopełniającymi: niebieska z żółtą.2 °. czyli 50% ogólnego pobudzenia. czy ośrodki mózgowe wykorzystują bezpośrednio informację płynącą z receptorów podstawowych czy też występują jakieś pośrednie etapy jej przetwarzania. receptor B-tyle samo. w tym receptor A otrzymuje 17/34. Tak więc mieszanina czerwieni i zieleni jest odbierana jako żółta. który ją otacza. to znaczy przybiera barwę dopełniającą do barwy tła. Z przeprowadzonych obliczeń jasno wynika.!iony (520 nm) .-wony (620 nm) . pozwalającym obliczyć dla dowolnego połączenia świateł odpowiednie wielkości pobudzenia w każdym z trzech receptorów i zarazem wyznaczyć. nm. mieści się w przedziale 560 i 565. . Jeszcze w 1878 r. a receptor C. musimy przeskalować występujące tu wartości. chociaż uciążliwym sposobem. że dysponujemy prostym..

Inne receptory reagują odwrotnie. jeden z takich schematów połączeń trzech receptorów. łączą się ze sobą w różny sposób. Trzy krzywe na każdym z ykresów przedstawiają trzy różne poziomy intensywności (energii) mierzone w dowolnych jednostkach. badania fizjologiczne włókien w ciałach kolankowatych bocznych u małp pozwoliły wykryć receptory. RYSUNEK 5-3Oa I Reakcje zarejestrowane przez jedną mikroelektrodę wprowadzoną do ciała kolankowatego bocznego małpy okazują nam procesy przeciwstawne komórki. że system niebieski-żółty jest mniej wrażliwy aniżeli czerwony-zielony. ale maleje pod wpływem zielonego światła. B i C. że szczegóły ciągle pozostają niewyjaśnione. odbywa się na podstawie reakcji mechanizmu „czarny-biały". 5-30 a. czarny-biały i niebieski-żółty. których aktywność rośnie w trakcie drażnienia światłem czerwonym.RYSUNEK 5-29. a obniża sięjako reakcja na światło czerwone (rys. (+): reakcje na fale długie (czerwone) (-): reakcje na fale rótkie. Na przykład. jest pokazany na rysunku 5-29. Sieć fizjologiczna na podstawie De Yalois i Jacobsa (1968). aktywność ich wzrasta jako reakcja na światło zielone. c). Należy przypuszczać. jak i fizjologicznych. Na przykład. Abramova i Jacobsa (1966). że badania fizjologiczne pozwolą w najbliższych latach na ustalenie rzeczywistych połączeń. jakie są te połączenia. Dokładnie hie wiadomo. b. kiedy w efekcie otrzymujemy pary czerwony-zielony. Wykryte zostały również pary niebieski-żółty. . c) Średnie reakcje różnorodnych klas przeciwstawnych neuronów w mózgu małpy. Istnieją również inne możliwe połączenia. jaki można przewidzieć opierając się na teorii procesów przeciwstawnych. W systemie procesów przeciwstawnych trzy podstawowe receptory barwy. . Jest to dokładnie taki sam efekt. sam fakt występowania rozlicznych połączeń między receptorami został stwierdzony zarówno w eksperymentach psychofizycznych. Bez względu na to. oznaczone na rysunku 5-29 literami A. rozpatrywano jednak szereg możliwych wariantów. a barwy powstają w wyniku kombinacji mechanizmów „niebieski-żółty" i „czerwony-zielony". Jest to zgodne z faktem. chociaż jest ich (przynajmniej u przebadanych małp) znacznie mniej niż pa r czerwony-zielony. Z iepublikowanych danych De Yalois.

RYSU N E K 5-3Oc .

a w następstwie wzrasta wrażliwość na barwę żółtą. jeżeli długo patrzymy na obraz. dopóki nie wystąpi migotanie obrazu. będąc pobudzony. Edwinowi Land z Polaroid Corporation udało się zademonstrować możliwość uzyskania prawie pełnego zestawu spostrzeganych barw w wyniku posługiwania się mieszaniną dwu barw.njcj efekt ukrytego działania systemu barw przeciwstawnych i były wynikiem . Przy tej okazji zrozumieliście również. Indukowanie barw zawiera w sobie wiele możliwości. jakimi posłużył się Land."świetlne. Takim zjawiskom kontrastu nadano nazwę kontrastu przestrzennego albo kontrastu indukowanego: każda barwa indukuje barwę dopełniającą » sąsiadujących z nią częściach pola. Przyjrzyjcie się zielonym sercom na rysunku 1 -49 (wkładka kolorowa).Kontrast indukowany Podczas spostrzegania przedmiotów zarówno barwnych. hamowanie jednego receptora jest równoznaczne z zwiększeniem wrażliwości receptora przeciwstawnego. Jeżeli będziemy patrzeć na niebieską plamę pobudzającą daną część siatkówki to stwierdzimy. co daje oscylacje między dwiema różnymi barwami po obu stronach krawędzi obrazu. gdzie barwa się nie zmienia. ale skąd znalazł się tam również kolor zielony? To właśnie efekt indukcji. nie były monochromak t/ne. Zauważcie. W rzeczywistości patrzenie na pary barw dopełniających może wywołać przykre uczucie.. Gdyby zastosować metodę Landa wykorzystując obie monochromatyczne \ [(. teraz widzicie obraz następczy z różowymi sercami. a drugi uueofalowy. jeden krótkofalowy. W wypadku dwu prostych Wiązek promieni monochromatycznych. Tak. B i C. Najsilniejszy efekt kontrastu uzyskujemy w wypadku barw dopełniających. tzn.. lecz raczej były to dość duże obszary widma. B i C hamuje otaczające receptory A. że jeden neuron podstawow. W wyniku mamy do czynienia z kontrastem barwy. receptory odpowiadające krawędziom nie są tak zmęczone i bardziej podlegają wpływom kontrastu. hamuje wszystkie otaczające go neurony tego samego rodzaju.i wrażliwość na zieleń. Skoncentrujcie wzrok na czarnym punkcie. Aby wyjaśnić te stwierdzenia. Jest to spowodowane hamowaniem obocznym. jak i czarno-białych widzenie jednych z nich ma wpływ na spostrzeganie innych. a przy patrzeniu na czerwień wzrasi. zmieniając jego położenie na siatkówce. jakich •Moglibyśmy oczekiwać stosując zasady koła barw. dlaczego zaczyna występować migotanie barw. Nieuniknione drobne ruchy oczu wywołują drganie tej części obrazu. Obie barwy. Przenieście teraz wzrok na białą powierzchnię. a w takich trunkach maksymalizują się efekty indukowanych barw. Przy patrzeniu na bk-| zwiększa się wrażliwość na sąsiadującą czerwień. silniej nasycona. 5-31 -wkładka kolorowa). Podczas nieruchomego obserwowania męczą się szybciej receptory odbierające tę część obrazu. Ponieważ receptory te połączone są w pary i tworzą systemy przeciwstawne. każdy z trzech podstawowych receptorów barw A. Inacz^: mówiąc. że migotanie występuje silniej przy krawędziach obrazów. To samo zjawisko jest odpowiedzialne za wzrost kontrastu oraz stałość jasności. Tak np. że obniża się przy tym wrażliwość na barwę niebieską w sąsiednich częściach. to nie udałoby się otrzymać pełnego zestawu barw. Eksperymenty Landa przez jakiś czas bulwersowały zwolenników teorii trzech komponentów widzenia barwnego. Rł7 . Jednakże rezultaty uzyskane przez niego stanowiły najwy- .itrastu przestrzennego. musimy przyjąć założenie. ponieważ indukowana barwa wywołana oddziaływaniem przestrzennym jest spostrzegana jako bardziej intensywna. dopóki nie pojawi się obraz następczy. Tak więc nierównomierna adaptacja receptorów powoduje migotanie spostrzeganego obrazu. Barwy uzyskane przez Miida pojawiają się tylko przy szerokiej gamie barw różnych przedmiotów. aniżeli przywykliśmy ją spostrzegać normalnie (patrz rys. barwy Landa będą identyczne z tymi.

I . . System słuchowy FIZYKA DŹWIĘKU Częstotliwość dźwięku Intensywność dźwięku DECYBELE BUDOWA I FUNKCJONOWANIE UCHA Ucho wewnętrzne Ruchy błony podstawowej Komórki wioskowe (włosowate) REAKCJE ELEKTRYCZNE NA DŹWIĘK Krzywe strojenia (tonów) Charakterystyka czasowa reakcji neuronów Kodowanie intensywności informacji Przetwarzanie informacji słuchowej Detektory zmian częstotliwości •cjio ludzkie jest nadzwyczaj skomplikowane.błoną bębenkową. Najpierw fala jźwięku dochodząca do ucha przechodzi przez przewód słuchowy i powoduje drgania ^(otiy znajdującej się na końcu tego przewodu .6. . przewód słuchowy. Okienko owalne stanowi wejście do spiralnej struktury RYSUNEK 6- .jnak zewnętrzne części ucha. Przyjrzyjcie się rysunkom 6-1 i 6-2. Drgania te są przenoszone dalej do następnej błony. w istocie jest po prostu tubą. które w końcowym rezultacie prowadzą do odebrania dźwięku. proces przechodzenia dźwięku przez ucho aż do wywołania sygnałów nerwowych obejmuje wiele złożonych etapów. okienka owalnego poprzez trzy małe kosteczki ucha środkowego. Drgania powietrza wywołują drgania błony bębenkowej. Na pierwszy rzut oka może się wydawać.. małżowina uszna.. błona bębenkowa. tzw.liajfj najmniejsze znaczenie dla jego prawidłowego funkcjonowania.„icucha zdarzeń. błony bębenkowej. Drgania błony h-benkowej jako reakcja na zmiany ciśnienia powietrza ..tzw.to zaledwie początek długiego [. łączącą świat zewnętrzny z małą wewnętrzną ' icr)ibraną .

nie daje pełnego Chociaż opis zmian ciśnienia dźwiękowego w czasie daje możliwość pełnego opisania dźwięku. często wygodniej jest opisać falę w zupełnie inny sposób. im większa częstotliwość. Częstotliwość dźwięku Zmiany ciśnienia powietrza w fali dźwiękowej można przedstawić graficznie w postaci sinusoidy (rys. co powoduje. 6-3). Zadanie nasze będzie polegało na wykryciu. jeśli rozłożymy je na składniki. błonie podstawowej. wytwarzają impulsy nerwowe niosące informację akustyczną do mózgu. Jeżeli jakiś przedmiot „wydaje dźwięk".. Hertza (1857^-1894). Heinricha R. tzn. Drgania te odbierane są przez cale rzędy włosków leżących na błonie podstawowej. jak każde z wymienionych tu ogniw drogi dźwięku przyczynia się do powstania przekazu nerwowego wysyłanego przez nerw słuchowy do mózgu i jak ten przekaz jest dekodowany na psychiczne doznania dźwięku. Ciśnienie dźwiękowe. Po części dzieje się tak dlatego. mierzone w pewnej odległości od źródła dźwięku. że dowolna skomplikowana fala (z pewnymi ograniczeniami) może być przedstawiona jako suma fal sinusoidalnych o Jednostka częstotliwości pochodzi od nazwiska niemieckiego fizyka. że komórki. Rozumowanie to jest oparte na twierdzeniu matematyka Fouriera (1768-1839). Łatwiej będzie. jm większa amplituda sinusoidy. fala sinusoidalna o częstotliwości 261. muzyki i mowy.63 drgań na sekundę odpowiada pod względem wysokości nucie środkowego C w skali muzycznej. jak silne ciśnienie wytwarza (jej amplituda) i adzic się zaczyna (faza). które opiszemy dalej). który to ruch zostaje przekazany błonie leżącej wewnątrz wzdłuż spirali. tym silniejszy dźwięk. Spójrzcie na krzywe ilustrujące zmiany ciśnienia dźwiękowego. Każdy z tych etapów ma swoje ważne miejsce w tym złożonym procesie.•edmioty. Na przykład. Drgania okienka owalnego wprowadzają w ruch płyn znajdujący się w ślimaku. przedstawione na rysunkach 6-4 i 6-5. z którymi są one powiązane. tzw. Te złożone fale są trudne do mierzenia. na szereg prostych fal sinusoidalnych. że ' -t roZprzestrzeniając się w powietrzu słabnie. Częstotliwość jednego herca (Hz)' odpowiada jednemu drganiu na sekundę. 1 . 1 kHz równa się 1. to powoduje on rozprzestrzenianie się fal dźwiękowych w otaczającym go środowisku. ale po części wskutek różnego rodzaju ! bijania i załamywania się fali.- :<nzu ciśnienia dźwięku generowanego przez źródło.000 Hz.. Aby opisać falę (o kształcie sinusoidy) należy określić trzy parametry: jak szybko się zmienia (częstotliwość fali). który udowodnił. Częstotliwość określa się też często w kilohercach (kHz).-. Ogólnie mówiąc (z pewnymi wyjątkami.RYSUNIK. tym wyższy dźwięk. kostnej ucha wewnętrznego zwanej ślimakiem. spowodowanego przez napotykane na jej drodze . Częstotliwość jest równa liczbie pełnych cykli na sekundę ' = Czas (sek) A = Amplituda / = Częstotliwość cykli na sekundę (Hz) RYSUNEK 6-3 FIZYKA DŹWIĘKU Dźwięk to zmiany ciśnienia powietrza.

Fakt ten po raz pierwszy zarejestrował niemiecki fizyk. z grubsza biorąc. Jeżeli brzmią jednocześnie dwa dźwięki harmoniczne z częstotliwością 440-Hz (nuta A powyżej środkowego C) i 698-Hz (F). Kiedy czerwone światło (długość fali 671 nm) miesza się ze światłem zielonym (długość fali 536 nm). a nie jako jeden złożony dźwięk. rozpiętość intensywności dźwięku jest ogromna-od najsłabszego dźwięku. Fale wzrokowe łączą się w oku i nie ma śladu ich odrębnych składników. Intensywność dźwięku Podobnie jak intensywność światła. który ogłosił prawo Ohma w dziedzinie elektryczności. a tym. ten sam Ohm. W istocie ucho przeprowadza. stąd odpowiedniość między tym. ledwie odbieranego przez ucho ludzkie. Przedstawienie złożonych fal w postaci ich sinusoidalnych składowych jest najbliższe temu. Georg Ohm (1787-1854). to połączenie takie odbierane jest jako akord. W odróżnieniu od systemu słuchowego. co dźwięk sobą przedstawia w postaci odrębnych składowych znana jest jako prawo Ohma (Jest to ten sam Ohm. do dźwięku wywołującego . lecz prawo inne. coś w rodzaju analizy Fouriera. co rzeczywiście zachodzi w uchu.RYSUNEK 6-6 Pojedyncze sinusoidy Suma sześciu sinusoid przedstawionych powyżej Suma nieskończonej liczby sinusoid wraz z sześcioma przedstawionymi powyżej określonej częstotliwości i intensywności. co słyszymy. 6-6).) W odniesieniu do światła sprawa wygląda zupełnie inaczej. to w efekcie zmieszania uzyskujemy światło widziane jako żółte (długość fali 589 nm). które oddziałują na niego. Takie rozłożenie fali na jej składowe częstotliwości nazywa się analizą Fouriera (rys. system wzrokowy nie odbiera oddzielnie różnych częstotliwości.

różnica 60 .63 0. 6-7 i 6-8). Na ogół. Ślimak człowieka ma 0. wypełniony wewnątrz słonym roztworem.dB w intensywności dwóch dźwięków oznacza.5 cm długości i 1 centymetr szerokości.10 0.20 ' 0. DECYBELE 1. Ten standard odnosi się do dźwięku o bardzo niskiej intensywności. Na przykład.0 7.001 0.6 1.5 2.16 0. Tej ogromnej rozpiętości intensywności natężenia nie da się przedstawić bezpośrednio. za jaki przyjęto 0. jeśli spotkacie takie określenie. że jakiś dźwięk ma intensywność 65 dB jest całkowicie pozbawiona sensu.Tabela 6-1 Dźwięk Intensywność (dB) 200 Start rakiety kosmicznej z ludźmi na pokładzie (z odległości 45 m) Próg bólu Głośny grzmot.40 0. Podwajając (lub zmniejszając o połowę) stosunek intensywności sygnałów dodaje się (lub odejmuje) 3 dB.25 0. Ślimak to przewód zakręcony 2.2 2.6 440 1000 4180 10 000 12 000 16 000-20 000 lytnożąc (lub dzieląc) stosunek intensywności sygnałów przez 10 dodaje się (lub odejmuje) 10 dB.6 10. oznacza to.9 6. W obudowie kostnej ślimaka znajdują się dwa otwory. to stosunek ich intensywności wynosi 10 .50 0.5 100 104. Na przykład przy 2000 Hz największa intensywność dźwięku.0 3. . ponieważ decybele odnoszą się do stosunku dwu intensywności.0 1. Stosuje się więc skondensowany zakres intensywności dźwięku poprzez wykorzystanie decybeli (dB) (tabela 6-1). że dany dźwięk jest 65 dB intensywniejszy od międzynarodowego standardowego poziomu odniesienia. Jeżeli dwa dźwięki różnią się o IOw dB. BUDOWA I FUNKCJONOWANIE UCHA Ucho wewnętrzne Dla psychologa jedną z najważniejszych części ucha jest niewielka spiralowata struktura kostna mieszcząca się w uchu wewnętrznym. która łączy się z ostatnią z kosteczek słuchowych.010 0.3 5.3 1. z którym dokonujemy porównań.00 dB I/Io 10 000.79 1.0001 0.32 0.032 0.13 0.8 261.jaką człowiek może jeszcze wytrzymać. jest tysiąc miliardów razy silniejsza od najsłabszego odbieranego dźwięku.0 31. chyba że znany jest poziom.0 dB -40 -30 -20 -15 -10 —9 -8 -7 -6 -5 -4 „ ^ _2 -1 0 40 30 20 15 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 ból fizyczny. jaką może wykryć ucho ludzkie. Decybele Liczba dB = 10 log (I/Iu) ///» 0.0002 dyny/cm2. zwana ślimakiem (rys.0 4.0 1 000. zespół rockowy Krzyk Rozmowa 180 160 140 120 100 80 60 Cichy szept Próg słyszalności przy 1000 Hz Dźwięk Najniższa nuta na fortepianie Najniższa nuta śpiewaka (bas) Najniższa nuta na klarnecie Środkowe C na fortepianie Standardowa wysokość strojenia (A powyżej środkowego C) Najwyższa nuta śpiewaczki (sopran) Najwyższa nuta na fortepianie Tony harmoniczne instrumentów muzycznych Granica słyszalności ludzi starszych Granica słyszalności 40 20 0 Częstotliwość (Hz) 27. Jest to w przybliżeniu najniższa intensywność dźwięku o częstotliwości 1000 Hz.5 raza (u człowieka). stwierdzenie.0 100. Jeden z nich nazywany okienkiem owalnym okryty jest błoną. że jeden z nich jest 106 (1 milion) razy silniejszy niż drugi.

. wypełnione cieczą. Ponieważ ślimak jest wypełniony nieściśliwym płynem. •.. gdzie kosteczki ucha środkowego wywołują drgania okienka owalnego. (Fala ciśnienia rozprzestrzenia się wzdłuż ślimaka w czasie 1 /20 milionowej części sekundy. Nas interesuje tu przede wszystkim błona podstawowa (rys.' -"id przedsionkowi' . . •::M.'. a szerokość jej wzrasta w kierunku od okienka owalnego do wierzchołka. Wewnątrz ślimaka znajduje się nadzwyczaj skomplikowany mechanizm. mieści się on w dolnej części ślimaka i nosi nazwę okienka okrągłego (rys. Między błoną i ściankami ślimaka pozostaje niewielka przestrzeń.'. : i . . Rozłożona błona podstawowa ma około 3. który przetwarza sygnały napływające z zewnątrz w postaci zmian ciśnienia w sygnał elektryczny. Błona podstawowa" RYSUNEK 6-8 prawie do jego końca (wierzchołka).N . .\ i . Błona ta ciągnie się od początku ślimaka (podstawy). Ruchy błony podstawowej Ciśnienie oddziałujące z zewnątrz na okienko owalne powoduje ciśnienie w ciec/y znajdującej się nad błoną podstawową i rozprzestrzenia się natychmiast wzdłuż całej błony. 6-9). 6-7 i 6-8). • •• k a l i d Mllllilkil \ \ Błona .5 centymetra długości. Dwie błony biegnące wzdłuż całego ślimaka dzielą go na trzy wąskie kanały.-. Powiększanie się szerokości błony podstawowej odgrywa bardzo ważną rolę w jej funkcjonowaniu. Dokonuje się to dzięki istnieniu w ścianie kostnej drugiego małego otworu. aby zobaczyć.^ . f\ Btona podstawowa RYSUNEK 6-7 Drgania z błony bębenkowej poprzez kosteczki ucha środkowego przechodzą przez tę błonę do ślimaka. niezbędny jest jakiś mechanizm umożliwiający przekazanie ciśnienia wytwarzanego w okolicy okienka owalnego.•-•:.. 6-10).IH. . _ . gdyż praktycznie jest to nieosiągalne).) Dzięki temu rodzaj aktywności wywołanej w błonie podstawowej nie zależy od RYSUNEK 6-9 . " < o w \ v M ••• • • '. v . i .: . Łatwiej możemy przeanalizować ten mechanizm rozwijając ślimak (co można wykonać jedynie teoretycznie. przekazywany do nerwu słuchowego.\. również pokrytego cieniutką błoną. . co kryje on w swym wnętrzu (rys.

Człowiek ma około 25 000 takich komórek włoskowych. lecz na wierzchołek ślimaka. Twardość jej również zmienia się . Jeżeli zaczniemy obserwować błonę w momencie. Przy dźwiękach o a\>okiej częstotliwości maksymalne wybrzuszenie występuje w tej części błony podstawowej. po czym fala v-\bko wygasa w miarę jej dalszego przesuwania się do końca błony. w miarę jak przechodzi ona dalej od okienka owalnego. że błona rozszerza się w kierunku od okienka owalnego do wierzchołka ślimaka. a następnie wybrzuszenie to stopniowo przemieszcza się wzdłuż błony aż do wierzchołka ślimaka. jaki ma -iiinak. Komórki włoskowe znajdujące się po drugiej stronie łuku zwane są komórkami włoskowymi wewnętrznymi. To przekodowanie częstotliwości sygnału dźwiękowego na drgania w określonym miejscu błony podstawowej potwierdza to. Komórki te stanowią część złożonej struktury. Początkowo wybrzusza się ona przy okienku owalnym. mają nazwę komórek włoskowych zewnętrznych i ułożone są w 3-5 rzędów. Ogólna liczba zewnętrznych komórek wynosi około 25 000. . Komórki włoskowe (włosowate) RYSUNEK 6-10 tego. co powiedzieliśmy poprzednio. każdy ruch błony podstawowej powoduje deformację ich włosków. Przypomnijmy. to zobaczymy zjawisko wędrującej fali. Od częstotliwości j/więku zależy. w jakim miejscu ślimaka nastąpiło pobudzenie. która znajduje się w pobliżu okienka owalnego. i szybkość jej rozprzestrzeniania zależne są od częstotliwości fali dźwiękowej. który jest umiejscowiony wzdłuż górnej części błony (rys. Przy dźwiękach o niskiej częstotliwości wybrzuszenie przesuwa się do -amego wierzchołka i osiąga maksymalną amplitudę dopiero na końcu błony (rys. zwanej narządem Cuniego. w pozostałej części błony jkiywność jest słaba. jaką pokonuje. 6-13). Jeżeli bodziec działałby nie na okienko owalne. które tworzą dwie warstwy rozdzielone łukowatym sklepieniem. że dźwięki o różnych częstotliwościach przetwarzane v| w aktywność zlokalizowaną w różnych punktach błony podstawowej. kiedy okienko owalne zaczyna drgać. a z każej z nich wystaje około stu włosków. Ponieważ komórki włoskowe są ściśnięte między dwiema błonami narządu Corticgo.zaledwie około 3500. 6-11. zazwyczaj rozmieszczone są w jednym rzędzie. A ponieważ błona podstawowa jest przymocowana. Czynniki te w połączeniu z kształtem geometrycznym. Sama błona podstawowa nie reaguje natychmiast na działające na nią ciśnienie. Ta wędrująca fala jest rezultatem elastycznych właściwości błony. to oddziałuje silniej na komórki włoskowe zewnętrzne . Fala przechodzi z jednego końca błony podstawowej do drugiego w ciągu kilku milisekund. bliżej zewnętrznej strony ślimaka. Odległość.w części wierzchołkowej jest ona 100 razy sztywniejsza niż przy Btona podstawowa jest w istocie kawałkiem skóry i tak jak na skórze znajdują się na niej komórki wioskowe. wywołanego przez falę j/u iękową. cM i 6-12). że „ucho dokonuje analizy Kurnera napływającego sygnału". l-tota tych drgań polega na tym. Źródło: Rassmussen i Wind/e (1960). Komórek włoskowych wewnętrznych jest.<\ MyNEK.'ki^nku owalnym. cały układ reagowałby równie sprawnie. powodują stopniowy wzrost amplitudy wybrzuszenia. Komórki znajdujące się po jednej stronie łuku. w jakim punkcie błony fala osiągnie największe rozmiary.

Ades. Lindeman. na której widać położenie narządu Cortiego oraz wyjście nerwu słuchowego RYSUNEK 6-12.Ślimak człowieka (w przekroju) Powiększona część ślimaka. . West i Engstrom (1970).pomocą elektronowego mikroskopu icmningowegox370. RYSUNEK 6-13. Źródło: Bredberg. Mikrofotografia narządu Cortiego sporządzona za.

bezpośrednio do nerwu słuchowego. Ta aktywność własna czy też spontaniczna. reakcja neuronu nasila się i osiąga swój szczyt. które przekazują sygnał poprzez odpowiednie drogi do mózgu. gdzie będzie ona rejestrowała wszystkie impuls1. na jakiego rodzaju sygnały on reaguje. że neuron rejestruje reakcje komórek włoskowych w części leżącej w odległości około 24 milimetrów od okienka owalnego. Charakterystyka czasowa reakcji neuronów Do tej pory interesowała nas jedynie liczba impulsów nerwowych wytwarzanych przez dany sygnał. że neuron zupełnie nie reaguje na ton. Reakcje mechaniczne przekształcają częstotliwość i natężenie dźwięku w drgania błony podstawowej. aktywność neuronu ponownie słabnie aż do momentu. Przy wyższych częstotliwościach aktywność jego obniża się dość gwałtownie. i następnie powoli będziemy obniżać częstotliwość. powiedzmy 10 000 Hz. Kiedy częstotliwość osiąga pewną wielkość krytyczną (tzw. Maksymalne drgania błony w tym miejscu występują przy dźwięku o częstotliwości 400 Hz. jeżeli badany neuron reaguje bezpośrednio na poziom aktywności w określonej części błony podstawowej. W miarę dalszego obniżania częstotliwości. Pierwsza rzecz. której częstotliwość krytyczna RYSUNEK 6-1 . Nawet w sytuacji braku jakichkolwiek bodźcó\v dźwiękowych przekazuje ono do 150 impulsów na sekundę. częstotliwość krytyczną). wytwarzając impulsy elektryk ne. mimo braku jakiegokolwiek sygnału zewnętrznego. 9V SliNEK6-15 REAKCJE ELEKTRYCZNE NA DŹWIĘK Doskonale zorganizowane reakcje mechaniczne ucha nie miałyby żadnego znaczenia gdyby nie było sposobu na przetworzenie tej aktywności na sygnały odbierane prze? układ nerwowy. Właśnie tego typu reakcji należy oczekiwać. które są przenoszone przez nerw słuchowy. kiedy osiągnie on wyjściowy poziom aktywności spontanicznej. to fakt. Załóżmy. że włókno takie jest stale aktywne. Początkowo będzie nam się wydawało. Badając neuron należy przede wszystkim ustalić. Przeanalizujmy reakcję komórki nerwowej. Naciski i naprężenia przekazywane na komórki włoskowe aktywność w powiązanych z nimi włóknach nerwowych.niż na wewnętrzne. Na rysunku 6-15 przedstawiona została amplituda drgań przy częstotliwości od 25 do 1600 Hz. Ważna również jest charakterystyka czasowa aktywności pojedynczych neuronów. przepływające przez pojedyncze włókno. Krzywe strojenia {tonów) Dzięki precyzyjnym metodom chirurgicznym można wprowadzić bardzo małą elektroó. W tym celu zaczniemy od ekspozycji czystego tonu o umiarkowanej intensywności i wysokiej częstotliwości. ale pewna aktywność pojawia się również i przy innych częstotliwościach. Przy częstotliwościach niższych spadek aktywności jest znacznie wolniejszy. Reakcje neuronu na różne częstotliwości przedstawione zostały na rysunku 6-14. Neuron ten jest najbardziej wrażliwy na ton o częstotliwości 400 Hz. jaką można zauważyć. jest charakterystyczna dla większości neuronów sensorycznych. wykazuje on tylko aktywność spontaniczną. Po prawej stronie przedstawiono amplitudę drgań błony jako funkcję częstotliwości. Informacja ta zostaje z kolei przeanalizowana przez komórki nerwowe.

i n a aktywność nie jest czymś nieoczekiwanym. /dolność pojedynczych neuronów do reagowania na zmiany ciśnienia. Ruch w [.. Impulsy płynące z komórki odzwierciedlają właściwości czasowe częstotliwości krytycznej: odstęp między impulsami wynosi w pizybliżeniu 2 milisekundy. zwłaszcza w porównaniu z ogólną skalą słyszalności..nl Zewnątrz. tak że częstotliwość pobutf-'! zostaje utrzymana w łącznym ro-ft. 125 lub nawet 67.' ••. W praktyce w pojedynczej komórce o poziomie aktywności własnej równym 200 wyładowaniom na sekundę.RYSUNEK 6-16. ton o częstotliwości 500 Hz wywołuje regularną reakcję. powiedzmy 250. że istnieją granice tego wzrostu. Oczywiste jest też. Wiele włókien bierze udział w rejestrowaniu ruchów dowolnej części błony podstawowej. Częstotliwość sygnału może być określona bezpośrednio przez tempo impulsów albo też przez średni odstęp między nimi. Tak więc. wynosi 500 Hz. wywołane orzcz napływający z zewnątrz sygnał. deformując równocześnie komórki włoskowe. jak i reakcji pojedynczych komórek na zwiększenie intensywności sygnału. Pełny cykl sygnału trwa dwie milisekundy.. Pojedyncze włókno może przepuścić kilka cykli. to tempo reakcji neuronu wzrasta. Będzie ona reagować z odpowiednio niższą częstotliwością. to wywołuje w ten sposób impuls .5 impulsów na sekundę. Fakt. skala intensywności sygnałów.-a/ . Częstotliwości te znacznie przewyższają częstotliwość. jaką może osiągnąć pojedynczy neuron. Wyładowania komórki są zsynchronizowane z sygnałem. ciągły potok impulsów (rys.erwowy." dzie reakcji włókien a-f. znajdujące się między nią a leżącą powyżej błoną pokrywającą. '' . Kiedy błona reagując na zmianę •siiienia podnosi się w górę. że komórka o częstotliwości krytycznej równej 500-Hz może wytwarzać maksimum 250 lub 125 impulsów na sekundę. A zatem. prawdopodobnie zareaguje na te opuszczone składniki..OK pojawia się w wyniku obniżenia ciśnienia w płynie nad broną. jeśli odrębna komórka ma własne . że pojedyncze włókna mogą okazać się niezdolne do reagowania na pewne zmiany ciśnienia wywołane przez dany <vunał (szczególnie przy wyższych częstotliwościach) nie stanowi problemu. reagujące na tę samą częstotliwość. Przv iWe/t. 6-16). przy zmianie intensywności sygnału do 10 decybeli. powiedzmy do 300 wyładowań na sekundę. Teoria „. ale kiedy wystąpi ponownie. lec. Poza tym linieje olbrzymia różnorodność zarówno podstawowych poziomów aktywności. » . gdy komórka nie może reagować z szybkością odpowiadającą jej częstotliwości krytycznej. Oczywiste jest. Reguła jest tu taka: jeżeli przy zwiększonym natężeniu sygnału jego częstotliwość pozostaje niezmieniona. Mówiąc krócej. że przy podwyższeniu tempa wyładowań komórki musi ono być wciąż zsynchronizowane z falą dźwiękową. Źródło: Wever (1970). gdy w fazie obniżonego ciśnienia (rozrzedzenia) okienko owalne uwypukla się .'•/cstotliwości. synchronizacja nadal się utrzymuje. nie będzie jednakże reagować na dźwięk o częstotliwości 500 Hz wytwarzaniem 73 albo 187 impulsów na sekundę. Przy częstotliwościach przekraczających 4000 Hz regularna. Każdy cykl fali dźwiękowej UTHY)/. . Nawet wówczas. To właśnie obserwujemy w badaniach fizjologicznych. aniżeli ich reakcje na zmiany częstotliwości. cykliczna reakcja nerwu słuchowego przekształca się w niezorganizowany. a następuje to tylko wówczas.''' włókien.'.'-' intensywności pobudzenia (niżej: j. którą zdolna jest kodować większość komórek. W świetle rozważań o właściwościach drgań błony podstawowej taka zsynchronizo- Kodowanie intensywności informacji Reakcje neuronów nerwu słuchowego na zmiany intensywności są znacznie mniej złożone.'"! dany cykl reaguje niejedno. sugeruje nam jeden ze sposobów kodowania . włókien. zostanie zsynchronizowany z powtarzającymi się cyklami sygnału płynącego z zewnątrz. jak 3000^1000 Hz. Reakcje wszystkich neuronów łącznie powodują salwę impulsów dla każdej fazy rozrzedzenia ciśnienia sygnału. reakcję co najmniej w jednym y-o. jednak dalszy wzrost intensywności sygnału nie będzie prowadził do odpowiedniego podwyższenia tempa reakcji. Czasem impuls nie pojawia się we właściwym momencie. częstotliwość może się podnieść. będącą wielokrotnością „w dół" częstotliwości sygnału. jest stosunkowo wąska. Aktywność regularnie podnosi się i opada wraz ze zmianami ciśnienia sygnału. Nerw słuchowy potrafi rejestrować sygnały o tak wysokich częstotliwościach.. której tempo wynosi 500 impulsów na sekundę. Ruch błony w dół nie wywołuje natomiast żadnej reakcji na dźwięk. ale włókno sąsiadujące z nim. Załóżmy.

Potrafią odróżnić linie i kąiy.W z g ó r e k czwora. b) . 6-17a i \7b). złożonych i superzłożonych jelektorów. a). neurony tworzące system wzrokowy reagują zawsze na cechy istotne sygnału wzrokowego. dolny .Kora słuchowa -Ciało kolankowa! przyśrodkowe . a dopiero potem nastąpi zwiększenie liczby impulsów nerwowych reakcji na sygnał dźwiękowy. sygnał w końcu zostaje skierowany do mózgu. Kiedy informacja o podstawowej częstotliwości i intensywności zostanie zakodowanprzez nerw słuchowy. A co możemy powiedzieć o systemie słuchowym? Co dzieje się z informacją puchową przekazywaną z ucha do mózgu? Ja .pCC-\ liczna informacja słuchowa. niezorganizowanej aktywności na aktywność zsynchro zowaną z sygnałem. jednakże przy pełnej ich synchronizacji. Wydobyta zostaje . Widok przekroju mózgu od tyłu. to pierwszą jej reakcją na dź\y będzie zmiana spontanicznej. b) Obok: Pień mózgu wraz z lokalizacją miejsc przedstawionych na rys.detektorów: tU| neuronów typu „centrum-peryferie" do prostych. Istnieje cała hierarchia wyspecjalizowanych neuronów . przetwarzanie informacji słuchowej k to zostało przedstawione w poprzednich rozdziałach. Na drodze sygnai ja mózgu zachodzi szereg różnorodnych operacji (rys.Sygnał z pn ucha Sygnał z lewego ucha " J ą d r o ślimaka Oliwka górna a) RYSUNEK 6-17 a) Powyżej: Droga od ucha do kory słuchowej. ruch i barwę. zlokalizowane zostaje źródło dźwięku i w ogólnym zakresie określona zostaje siła i wysokość dźwięku.tempo wyładowań równe 200 impulsom na sekundę.

. jeżeli . że około 40% neuronów tej eści kory zupełnie nie reaguje na czyste tony. \.-oczywistości przeznaczone są do reagowania wyłącznie na specjalne. Typowy sygnał wraz z odpowiadającą mu reakcją neuronu przedstawiono na rysunku 6-20. Liczne komórki w korze słuchowej (w każdym razie u kota) s. Różnorodne typy reakcji neuronu na pobudzenie dźwiękowe wywołane w pierwotnej kor:i słuchowej nie znieczulonego kota.. Odpowiedź na to pytanie nie może być w pełni zadowalająca. Liniowe zmiany częstotliwości sygnału powodują pojawienie się schodkowej modula<H sygnału. które reagują na czyste tony. niezależnie od ich intensywności i częstotliwości. Niektóre z nich reagują na pojawienie się tonu zwiększeniem tempa wyładowań (reakcja pobudzeniowa). Przy schodkowej modulacji częstotliwości zaprezentowano dwa różne typy neuronów: jeden reagujący wyłącznie na wzrost częstotliwości. jak i wyłączenia dźwięku (reakcja włączeniowo-wyłącze. RYSUNEK 6-18. że neurony odpowiadają jedynie na zmiany częstotliwości w określonych kierunkach. A zatem. inne pozbawione są tej właściwości.iwet te 60% neuronów. Świadczy o tym chociażby fakt. a jeszcze inne zarówno w chwili włączenia. Czasem dźwięk o określonej częstotliwości powoduje wstrzymanie reakcji na dźwięk o innej częstotliwości {komórki •nierakcyjne).\viic cechy specyficzne dla systemu rozpoznawania obrazów. że tym określonym dźwiękiem jest po •irostu zgrzyt albo szum. Mowa wraz ze wszystkimi swymi właściwościami jest. stałe czy też zmieniające się dźwięki. W pewnym sensie nasz brak wiedzy jest odbiciem niedostatecznego rozumienia procesu analizy sygnałów słuchowych.ęstoiliwości albo sygnału o wędrującej częstotliwości. 1967). że linie i kontury. że neurony kory słuchowej muszą przeprowadzać jakąś implikowaną analizę. w jaki sposób właśnie mechanizmy słuchowe wyodrębniają specyficzne cechy mowy.t. że neurony te w . a reaguje jedynie na dźwięki bardziej 7 •łożone. kąty i ruch odgrywają ważną rolę w rozpoznawaniu obrazów. Jeszcze inne reagują tylko na zmiany częstotliwości {detektory zmian częstotliwości). można przypuszczać. Źródło: Whitfield (1967). ale jak na razie zdołano jedynie stwierdzić. dokonuje tego w sposób wielce -komplikowany. Zwróćcie uwagę na to. na przykład szumy albo zgrzyty (Whitfeld. ponieważ bardzo niewiele wiemy o istocie procesu przetwarzania informacji słuchowej w układzie nerwowym. jak się wydaje.[ wrażliwe wyłącznie na zmiany częstotliwości.:iowu) (patrz rys.. rując zmiany częstotliwości w błonie podstawowej. A jakie są analogiczne właściwości dla sygnałów słuchowych? Czy w takiej roli występują czyste lub złożone tony. inne . pojawiające się w trakcie zmian ^Cstotliwości sygnału dźwiękowego. Niektóre odpowiadają tylko w momencie włączenia dźwięku (reakcja .•uitrafią mówić. że zmianie częstotliwości towarzyszy przesuwanie się maksymalnej stymulacji wzdłuż błony podstawowej. że dla jej odbioru posiadam) wyspecjalizowane detektory dźwięku. Nie reagują one na czyste dźwięki o stałej częstotliwości. Reakcje te są oczywiście zbliżone do reakcji zachodzących w v\stcmie wzrokowym. Właściwości mowy ludzkiej pozwalają przypuszczać. Tego po prostu nie wiemy.łączeniowa). określone j/wicki. 6-18). Prawdą jest.tylko w chwili wyłączenia go (reakcja wyłączeniowa). a drugi — tylko na jej obniżenie. Jest możliwe. Jak wyglądałby obwód nerwowy dla tych detektorów zmian częstotliwości? Rozpa. trwale związana ze specyfiką aparatów: głosowego i słuchowego. Przy modulacji sinusoidalnej pokazany neuron reaguje tylko na wrosl częstotliwości sygnału. ale ciągle nie wiadomo. widzieliśmy. Inne znów obniżają tempo wyładowań (reakcja lamująca). W przypadku sygnałów wzrokowych wiadomo dokładnie. że ich mechanizmy słuchowe powinny przejawiać . Niektóre neurony kory słuchowej charakteryzują się stałą krzywą aktywności własnej o ostrych wierzchołkach. •jest rzeczą oczywistą. Na rysunku 6-19 przedstawiona /ostała typowa reakcja neuronów wrażliwych na sygnał o modulowanej częstotliwości (częstotliwość sinusoidalnie obniżała się i podwyższała). Dźwięk o stałej intensywności i zmieniającej się częstotliwości nosi nazwę sygnału o modulowanej r. że większość badań fizjologicznych dotyczących słuchu przeprowadza się przede wszystkim na kotach i małpach i chociaż zwierzęta te nie Detektory zmian częstotliwości.

chcielibyśmy zbudować detektor przemieszczania się aktywności wzdłuż błony. ale nie na podwyższenie tonu. "ni:enie tonu w zakresie wysokich częstotliwości. Po lewej: Neurony reagujące jedynie na podwyższenie tonu w dowolnym punkcie zakresu ich 1. '•'u:linvści. • '•' Si'uron reaguje na obniżenie. Źródło: Whitfield i Etans (1965). detektor zmiany częstotliwości. W środku: Neurony reagujące na podwyższenie tonu w zakresie niskich częstotliwości i na 2. podobnie jak i wcześniej omawiane właściwości krzywej strojenia. 1%'• Wszystkie wrażliwe są tylko na częstotliwości w przedziałach określonego pasm. Źródło: Whitfield i Evans (1965). podnosi się w części skali o niskiej częstotliwości i obniża się w jej części o wysokiej częstotliwości (rys. to łą^Zu. . Źródło: Whitfield i Evans (1965). 3.KSZTAŁT FALI SYGNAŁU DŹWIĘKOWEGO KSZTAŁT FALI SYGNAŁU DŹWIĘKOWEGO SCHODKOWA MODULACJA CZĘSTOTLIWOŚCI RYSUNEK 6-19. Jednak reagują on. Podobnie jak detektory ruchu wrażliwe na ruch •:jednym kierunku. U kota wykryto trzy różne typy detektorów modulacji częstotliwości (Whitfield. ale nigdy na jedno i drugie równocześnie. Scuron reaguje na podwyższenie. a jedynie na dźwi^:których częstotliwość albo: '••VS(JNEK6-21. detektor zmiany częstotliwości byłby wrażliwy tylko na podwyższt-Ti: lub tylko na obniżenie częstotliwości. . 6-21). podwyższa się. .1 ni na dowolny dźwięk w przedziale rozpiętości krzywej strojenia.. ze sobą komórki reagujące na odpowiednie częstotliwości podstawowe (zupełnie \A\ samo jak łączyliśmy jednostki typu centrum-peryferie w rozdziale 2) otrzymaliby>n:. obniża się. RYSUNEK 6-20. ale nie na obniżenie tonu w tym samym przedziale częstotliwości.

że nietoperze mają ich niezwykle dużo. Czy ludzie posługują się detektorami zmiany częstotliwości? T. polegających na wysyłaniu sygnałów akustycznych. z którymi mamy do czynienia podczas anal mowy. że taka informacja byłaby użyteczna dla bar< złożonych struktur dźwiękowych. cym je środowisku. Jest jednak możliwe. . Wiadomo. również nie wiemy. najwidoczniej są one istotn procesach orientacyjnych nietoperzy.Po co potrzebne są kotu wymienione detektory zmiany częstotliwości? Tego wiemy. zwłaszcza przy ich zdolnościach echolokacyjn\. a następnie analizie fal odbitych pozwala nietoperzom określić rozmieszczenie oraz odległość przedmiotów w otacz.

a także wytwarzanie nie istniejących w przyrodzie efektów ćwiekowych. a niekiedy wdziera się zakłócając tok normalnego życia. Głośność zależy więc od •^cstotliwości choćby z tego powodu. Bardziej techniczne aspekty mierzenia dźwięku przedstawione są w Dodatku A. Jest to szczególnie obscrwowalne na krańcach skali słyszalności. Ponadto przeanalizujemy rolę tych czterech czynników w spostrzeganiu muzyki. mechanizmach funkcjonowania ucha i o psychologicznych wymiarach dźwięku. czasami hałas ten stanowi jedynie nieprzyjemną przeszkodę. Zespoły rad° w e ' muzyka elektroniczna. ""rzetnówienie. Zapis dźwięku Efekt pierwszeństwa . Ale przy stałej intensywności dźwięki o bardzo wysokiej i bardzo niskiej częstotliwości wydają się znacznie cichsze niż dźwięki o średniej częstotliwości. oraz dzięki badaniom zjawisk maskowania i spostrzegania przestrzennego dźwięku. W rozdziale tym zajmiemy się niektórymi z różnorodnych doznań słuchowych. Jeżeli utrzymując stałą intensywność będziemy zmieniać częstotliwość. że skala częstotliwości odbieranych przez ucho ludzkie jest ograniczona. Wszystkie te właściwości dźwięku dotyczą sfery psychologii. Dzięki posiadanej wiedzy . koncert. a następnie przeprowadzimy wywód o znaczeniu praktycznym rozpatrywanego zjawiska. wywołanych przez dźwięk. jak też powoduje /męczenie psychiczne czy nawet trwałe uszkodzenie fizyczne. jak dźwięki tworzone przez współczesnych kompozytorów dzięki odpowiedniej aparaturze elektronicznej. mowy i hałasu. Huk ^imolotów przeszkadza i męczy. wysokość. W każdej kwestii zaczniemy od wyłożenia aktualnych danych naukowych. Wymiary dźwięku GŁOŚNOŚĆ Warstwke równej głośności Słuchanie muzyki Kompensatory głośności Maskowanie Eksperyment z maskowaniem Mechanizm maskowania Maskowanie w muzyce Sony Pomiar głośności WYSOKOŚĆ DŹWIĘKU Skala muzyczna Skala melowa Teoria miejsca: położenie błony podstawowej Cykliczność wysokości dźwięku Głośność i wysokość Nieobecność tonu podstawowego Argumenty przeciw nieliniowości Maskowanie nieobecnego tonu podstawowego ODRÓŻNIANIE WYSOKOŚCI DŹWIĘKU BEZ UDZIAŁU BŁONY PODSTAWOWEJ Wyjaśnienie na podstawie teorii miejsca Wyjaśnienie na podstawie teorii periodyczności ->'wieki orkiestry tworzą bogaty materiał dla doświadczenia słuchowego. \V tym samym czasie różne źródła hałasu zanieczyszczają środowisko człowieka. Niech sygnał dźwiękowy (gwizd) ma średnią częstotliwość przy średnim poziomie intensywności. jak konferencja.a nie po prostu gwiżdżąc). dźwięki syntetyzatorów-wszystko to wpływa w ^ óżnicowany sposób na emocje słuchaczy. Przeanalizujemy cztery kwestie: głośność.. że przy krańcowych częstotliwościach dźwięk przestanie być słyszalny. to utwierdzimy się w przekonaniu.7. Argumenty przeciw teorii periodyczności spostrzegania wysokości dźwięku Dwoistość teorii spostrzegania wysokości dźwięku KRYTYCZNE PASMO CZĘSTOTLIWOŚCI PRZESTRZENNE SPOSTRZEGANIE DŹWIĘKU Lokalizacja Interakcje dwuuszne Znaczenie słyszenia dwuusznego Lokalizacja Różnice poziomów maskowania Maskowanie GŁOŚNOŚĆ Głośność dźwięku zależy od jego intensywności (natężenia) i częstotliwości. krytyczne pasmo częstotliwości i przestrzenne spostrzeganie dźwięku. v Nośności i wysokości. Przy stałej częstotliwości dźwięki o większej intensywności wydają się głośniejsze niż dźwięki słabe. słuchaczy możliwość ponownego odtworzenia takich wydarzeń. psycholog może wyjaśniać i przewidywać wiele właściwości spostrzegania słuchowego. tak aby spadła poniżej 20 Hz albo podniosła się powyżej 20 000 Hz (można to osiągnąć wyłącznie za pomocą aparatury elektronicznej . Nowa technika zapisu dźwiękowego stwarza ji. Ale głośność zależy również od częstotliwości w normalnych Pilicach skali słyszalności.

których głośność pokrywa się z tą linią. przestawiamy ton porównyny na inną częstotliwość i powtarzamy całą procedurę. Druga linia krańcowa . do jakiej oktawy należy dana nuta... czyli środkowe C (C4) na fortepianie ma częstotliwość około 260 Hz (ściśle 261. Każda z krzywych określa intensywności. a to dlatego. jaką ma ton standardowy. Dźwięki poniżej tej linii są niesłyszalne. a częstotliwość 1000 Hz.. bez względu na ich częstotliwość. intensywności 400 dB i czasie trwania 0. Drugie C na klawiaturze i wszystkie następujące po nim nuty otrzymują indeks 2: C2. że warstwica równej głośności. Ton drugi będzie tonem porównywany Niech również trwa 0.) Zwróćcie uwagę na to. na przykład 3000 Hz. to brzmią jednakowo głośno.najwyższa warstwica-odpowiada bardzo głośnym dźwiękom. ale przy innej częstotliwości. jakiej części 1 Indeksy przy literach wskazują. ale jego intensywności były różne. Wedle tego schematu środkowe C n a klawiaturze fortepianu ma indeks 4 (C-t)./. jeżeli poprosimy osoby badane o porównanie dwu tonów charakte ryzujących się różnymi częstotliwościami i intensywnością. Pierwsze C na klawiaturze fortepianu oznaczone jest Ci. n Słuchanie muzyki Interesująco przedstawia się analiza miejsca. Warstwicę równej głośności na podstawie danych Robinsona i Dadsona (1956). przy których tony o różnych ul ...5 sek. są ledwie słyszalne (i z tego względu przyjmuje się. i nazwijmy go tonem standardowym. RYSUNEK 7-1. Dźwięki na tym poziomie mogą uszkodzić ucho. którą rozpoczyna Ci. Kiedy to nastąpi.•stotliwościach charakteryzują się tą samą głośnością. Krzywa oznaczona liczbą 100 przedstawia warstwicę równej olośności. Wszystkie nuty wchodzące w oktawę. w 1 przybliżeniu od 30 do 4000 Hz. a przy dalszym wzroście intensywności odczucie bólu. grzywa ta zwana jest krzywą warstwicy równej głośności. . w którym wykorzystano wiele różnych tonów standardowych. jakie zajmują różne instrumenty muzyczne na warstwicach równej głośności. „Do" pierwszej oktawy. Bi. Dźwięki. uzyskaną przez porównanie różnych częstotliwości z tonem standardowym o intensywności 100 dB i częstotliwości również 1000 Hz. jeżeli oddziałują one przez dłuższy czas. na rysunku 7-1 przedstawiono klawiaturę fortepianu i wskazano. Krzywa oznaczona liczbą 40 odpowiada omawianemu przypadkowi . otrzymują indeks l:Di. Najniższa warstwica (linia przerywana) wskazuje absolutny próg wrażliwości ucha na różne częstotliwości. jest równy głośności wzorca.Ei.63). Posłużmy się jako wzorci>nwybranym tonem o stałej częstotliwości 1000 Hz. jest bardziej płaska niż warstwica. wywołującym w uchu początkowo wrażenie „lechtania". odpowiadająca progowi bólowemu. Dla każdej krzywej ton standardowy zawsze miał częstotliwość 1000 Hz.5 sek..ton standardowy miał intensywność 40 dB.Warstwicę równej głośności Wzajemny wpływ częstotliwości i natężenia na spostrzeganą głośność możemy łatwością dostrzec. Nuta strojenia instrumentów orkiestrowych to A4. Zadanie osoby badanej polega na przemiennym wsłuchiwaniu się w ton standardowy i ton porównywany i regulowaniu intensywności tego ostatniego tak. Na rysunku 7-1 pokazane są wyniki eksperymentu. Typowy rezultat pokazany jest va rysunku 7-1. który ta krzywa przedstawia. utrzymując głośność równą głośności tonu standardowego. choć nie zawsze przez muzyków. Aby lepiej wyobrazić sobie położenie tych częstotliwości na warstwicach równej głośności. która odpowiada progowi słyszalności. (Uszkodzenie ucha może być spowodowane także przez dźwięki o znacznie słabszej intensywności. Jeżeli dźwięki mają wysoką intensywność.. aż osiągnie dokładnie |<ą głośność. że są równoważne pod względem głośności). 1968). Zastosowano tu standardowy system notacji używany przez akustyków. że przy jej tworzeniu zmieniano częstotliwość tonu. Najwyższa nuta fortepianu to Cs. a najniższa Ao (patrz: Backus. jaką ma ton standardowy. B2. Fortepian ma największą rozpiętość częstotliwości. Poziom głośności.

Częstotliwość (Hz) Klawiatura fortepianu (numery klawiszy) .

wówczas okazuje się. Jeżeli będziemy grać bardzo głośno gamę na organach. Okazuje się. Fakt ten ma dwa następstwa: po pierwsze. Rozważmy fragment utworu symfonicznego. Przy odtwarzaniu zapisu tego fragmentu ogólny obraz wydaje się identyczny. z trudem możemy wyregulować aparaturę odtwarzającą. w której percepcja głośności uzależniona jest od zmian w częstotliwości. Słyszycie muzykę nie na tych warstwicach głośności. Słuchając w domu nagrań muzyki symfonicznej. to wiele z częstotliwości emitowanych przez instrumenty nie będzie słyszalnych. że większa część dźwięków wydawanych przez instrumenty muzyczne znajduje się w strefie.. 7-3). które tak świetnie słyszymy na koncercie. Niskie częstotliwości. ale intensywność dźwięku obniża się. granego tak. tak aby odtworzyć natężenie dźwięków występujące w sali koncertowej. jaką przewidywał dyrygent dla jej wykonania w sali koncertowej. jakie miała w momencie nagrywania. Na rysunku 7-2 przedstawiono rozpiętość częstotliwości dla różnych instrumentów muzycznych. po drugie względna głośność brzmienia różnorodnych instrumentów. rZywych ona odpowiada. Dobrze znamy problem związany z odtworzeniem w warunkach domowych muzyki w takim brzmieniu. zależy od tego. czy słuchacie jej przy zachowaniu tej samej głośności. tak więc słyszycie inny utwór muzyczny niż ten. przechodząc od rejestrów dolnych do górnych. aby jego głośność była w przybliżeniu jednakowa we wszystkich częstotliwościach (rys. jeżeli nie słuchacie muzyki symfonicznej na poziomie rozsądnej intensywności dźwięków. który dyrygent chciał wam zaprezentować. teraz w ogóle nie występują. to dla słuchaczy wszystkie dźwięki będą wydawały się w przybliżeniu jednakowo głośne (przy wysokiej intensyw- . na które zaplanował ją dyrygent. Ponadto wraz ze zmianą głośności zmienia się również względna głośność dźwięku na różnych poziomach częstotliwości. tak precyzyjnie obmyślona i regulowana przez dyrygenta. że poziomy niektórych dźwięków znajdują się poniżej progu słyszalności.

Maskowanie Głośność dźwięku zależy nie tylko od jego intensywności lecz również od innych towarzyszących mu dźwięków. w której częstotliwość wpływa na głośność. ale trafią do strefy. jeden z nich nazywa się tonem testowym. ności warstwice równej głośności są względnie płaskie). że badanemu przedstawia się dwa tony. drugi maskującym. Dźwięki maskują się wzajemnie. że-jak to przedstawiono na rys. Jedna z metod służących do przeprowadzenia takiego eksperymentu polega na tym. a czasem zwykłego regulatora głośności {-wieku. jaką zastosowano w celu uzyskania warstwie równej głośności. Aby określić efekt maskowania. W swej istocie procedura ta jest podobna do lej. jaką intensywność powinien mieć ton testowy przy różnych częstotliwościach. Szelest papieru. Za pomocą kompensatora głośności. można wzmocnić bardzo niskie albo też bardzo wysokie dźwięki (przy niskich poziomach dźwięku). oklaski. Eksperyment z maskowaniem. a jego intensywność zmieniała się od 20 do 110 dB. Procedura ta jest powtarzana z tonami testowymi o różnej częstotliwości tak długo aż zostanie wykreślona cała krzywa maskowania. k aby dźwięki były odbierane jako jednakowo głośne. Poza tym różnice w maskowaniu wywołanym przez czysty ton w porównaniu z wąskopasmowym szumem są niewielkie i raczej technicznej natury. Jednakże. podobną do przedstawionej na rysunku 7-5. to nie tylko pewne niskie częstotliwości nie będą słyszalne. a jego intensywność zmieniana jest tak długo aż ton ten stanie się ledwie słyszalny. którą się posługujemy. można zmienić jego częstotliwość lub intensywność i wykreślić nową krzywą maskowania. Szum daje wyniki wyraźniejsze niż ton. Występowanie jednego dźwięku stwarza czasem trudności w usłyszeniu innych. skokami co 10 dB. (Zwróćcie uwagę. jak też parametry zestawu •iparatury dźwiękowej. Obecnie większość wysokiej jakości wzmacniaczy dźwięku konstruowana jest z myślą o uwzględnieniu wspomnianych czynników psychologicznych. Kiedy krzywa maskowania dla danego dźwięku maskującego zostanie już ustalona. aby można go było wykryć mimo maskującego dźwięku. Przy wysokich poziomach dźwięku kompensator głośności vVyłącza się automatycznie. tak że w efekcie otrzymano 10 różnych krzywych maskowania. aby był słyszalny. w momencie obniżenia częstotliwości dźwięki są odbierane jako cichsze.) 0 yjnpensatory głośności. Typowy wynik takiego eksperymentu przedstawia rysunek 7-6.. 1 W tym Badaniu dźwięk maskujący nie byt czystym tonem. należy uwzględnić akustykę pomieszczenia. należy zmierzyć.. 7-1 -w miarę jak częstotliwość zaczyna się obniżać i przekraczać poziom 1000 Hz. dokładnie wskazująca. wtedy głośność ich zacznie słabnąć. pomimo występowania dźwięku maskującego. ale wąskim pasmem szumu. że dźwięki stają się coraz to głośniejsze aż do momentu osiągnięcia dwóch lub trzech oktaw powyżej środkowego C. Aby prawidłowo wykorzystać kompensator. w którym znajdują się kolumny głośnikowe.wszystko to maskuje mowę czy muzykę. Ton testowy również ma jakąś stałą częstotliwość. kaszel . o ile wyższą intensywność musi mieć testowany dźwięk. Ton maskujący ma pewną stałą częstotliwość i intensywność. natężenie dźwięku musi rosnąć . tak więcjeśli natężenie jest stałe. będzie się wydawało. Na rysunku 7-4 przedstawiono działanie regulatora głośnoścl W rezultacie otrzymujemy odbieraną głośność. W tym wypadku częstotliwość tonu maskującego2 wynosiła 1200 Hz. kiedy odtworzymy zapis tej gamy w domu na rozsądnym poziomie głośności.

Źródło:Zwicker i Sc harf (1965. Najbardziej zadziwiającą właściwością tych wyników jest ich asymetria.). .\. Jedno z wyjaśnień tej asymetrii pochodzi z badania n. intensywność ich jest niższa niż wtedy. Źródło: Bekesy (1949). wraz z podwyższeniem się poziom. ' RYSUNEK 7-7. Maskowanie stanowi jeszcze jeden dodatkowy czynnik spostrzegania głośności dźwięków i muzyki. sygnał testowy i maskujący zamieniają się rolami. Kiedy jednak wszystkie te dźwięki są odtwarzane " domu. Ale ten sam słaby ten. podczas gii. Tak więc. żadnej aktywności błony poza wywołaną przez ton maskujący. Jeżeli te:: testowy jest słaby i nieco przewyższa częstotliwością ton maskujący.i i Scharf(1965). Jak to widać na rysunku 7-7. Głośno brzmiące instrumenty o niskich częstotliwościach maskują dźwięki wydawane przez instrumenty cicho brzmiące o wysokk" częstotliwościach. 7-8). Maskowanie w muzyce. wzbudza odrębną aktywność w inri1 części błony i zaczyna być słyszalny. nie obserwuje si. W rezultacie zmień się model maskowania i nagle stają się wyraźnie słyszalne delikatne dźwięki skrzypiec c:" gitary. DźwiyŃ maskujący wywiera względnie słaby wpływ na tony o niższej częstotliwości niż je. Czy o i1 RYSUNEK 7-8. sygnału. własna (1200 Hz). dźwięki •• niskiej częstotliwości wzbudzają aktywność względnie dużej części błony. a to dlatego.:.u: rozchodzeniem się drgań w błonie podstawowej. wysokie częstotliwości oddziałują na znacznie bardziej ograniczony jej odcinek. że znacznie obniżono poziom dźwięków basowych. Źródło: Z\vi..RYSUNEK 7-6. Mechanizm maskowania. gdy były nagrywane. miedziane instrumenty dęte maskują drewniane. Ton testowy o niski: częstotliwości i względnie wysokiej intensywności maskuje ton maskujący. ale znacznie utrudnia słyszenie tonów o wyższej częstotliwości. jeżeli ma niższą częstotliwość niż ton maskujący. będziemy mogli porównać drgarl błony podstawowej wywołane dźwiękiem maskującym oraz tonami testowymi. zbadamy te zjawiska dokładniej (jak na rys. Altówki maskują skrzypce. Jeż>. kotły maskują altówki.

.j. jaką przyjmuje orkiestra w celu nastrojenia swoich instrumentów muzycznych. Usunie. dźwięki orkiestry albo hałas samolotów i samochodów. które leżą na warstwicy 60.. Po każdorazowym wzroście o 10 decybeli liczba sonów podwaja się. 7-9).) Rezultaty uzyskane za pomocą metody oceniania wielkości wskazują. pytamy ją. oba o częstotliwości. Ta metoda pomiaru była standaryzowana przez Międzynarodową Organizację Normalizacji (International Standards Organization).3) jest bardzo dogodna. jeden sori to jednostka równa głośności tonu 1000 Hz o poziomic intensywności 40 decybeli. Pytanie jest trochę niezwyk ale osoby badane mogą sobie poradzić i dać odpowiedź sensowną. Jedna z takich metod oparta jest na ocenie wielkości tonu (magnitude estimaiio Osobie badanej prezentujemy dwa tony. Na rysunku 7-1 wszystkie tony na warstwiey równych głośności oznaczonej liczbą 40 mają głośność równą 1 sonowi. 1000 H. określana jest za pomocą porównywania z tonem standardowym o częstotliwości 1000 Hz. 45 m) Pomiar głośności Pomiar głośności ma ważne znaczenie dla rozwiązywania wielu problemów prakty. nych. głośność 4 sonów. Nuta A4 (A powyżej środkowego C).chodziło? Niezupełnie. intuicja muzyczna uwzględniała efekt maskowania ijego wpływ na słuchaczy. Głośność dźwięków złożonych. ma częstot- . Według definicji. W celu uzyskania głośności tonu przy innych częstotliwościach można posługiwać się warstwicami równych głośności. | Wielkość w sonach. Ponieważ psychologiczne spostrzeganie dźwięku nie odpowiada bezpośredi fizycznym pomiarom jego intensywności.tak precyzyjnie przemyślanej i zgodnej z ich rozmieszczeniem. zaś przy każdym obniżeniu o 10 decybeli zmniejsza się o połowę. zawierających wiele komponentów częstotliwości. powiedzmy. Wyrażone w sonach poziomy głośności dla niektórych typowych dźwięków zostały przedstawione na rysunku 7-9. Jednostką głośności jest son. mają głośność 2 sonów. Ilekroć podwyższamy intensywność fizyczną dziesięciokrotnie. a te. WYSOKOŚĆ DŹWIĘKU Skala muzyczna Muzyczna skala wysokości dźwięku jest związana logarytmicznie z częstotliwością dźwięku. A zatem psycho giczna ocena głośności J zależy od fizycznej intensywności dźwięku /. psychologiczna głośność wzrasta dwukrotnie (rys. (Więcej informacji ten temat i pewne przykłady zawiera Dodatek A. zgodnie z prawi wyrażonym w postaci wzoru: J=kl 0.3. Każda następna oktawa standardowej skali muzycznej ma dokładnie dwukrotnie wyższą częstotliwość od poprzedniej. które leżą na warstwicy oznaczonej liczbą 50. potrzebne są metody uwzględniające różnice. Sony. członkowie orkiestry nie liczyli na t0. stanowi równocześnie ocenę poziomu tego dźwięku. ile razy wydaje się głośniejszyjeden od drugiego. Ta wartość wykładnika potęgowego (0. Kompozytor. ••SUNEK 7-9 Uruchomienie pojazdu kosmicznego (z odlegl. Te zaś. efektu maskowania oznacza zniszczenie równowagi dźwiękowej między instrumenta. Zwiększenie intensywności dźwięku o 10 decybeli zawsze zwiększa głośność dwukrotnie. dyrygent. że głośne wzrasta wraz z pierwiastkiem sześciennym intensywności dźwięku. jak na przykład różne głosy. zwłaszcza gdy intensywność dźwięku przedstawiamy w decybelach. Za pomocą sonów dokonujemy pomiaru odbieranej głośności tonów czystych. przy której ton 1000 Hz wydaje się tak samo głośny jak dźwięk j Intensywność dźwięku (dB) /łożony.

to dlaczego transpozycja całej melodii musi wpłynąć na jej odbiór? Psychologiczne różnice między nutami pozostaną takie same. A zatem na równomiernie stonowanej skali muzycznej podwyższenie nuty o oktawę powoduje podwojenie jej częstotliwości. wróćmy ponownie do drgań błony podstawowej. niemniej jednak istnieją. co determinuje nasze spostrzeganie wysokości dźwięku. a następnie musi ona porównać je pod względem ich wysokości. Jednostką wysokości dźwięku przedstawioną na wykresie jest mel. charakteryzuje się częstotliwością równą odpowiednio 220 i 110 Hz. jaki to ma wpływ? Jeżeli przejście od jednej do drugiej nuty psychologicznie oceniane jest jednakowo. częstotliwość każdej kolejnej nuty powinna być o 2Vn raza wyższa od częstotliwości nuty. że wysokość tonu zależy od miejsca na błonie. Muzycy często analizują konsekwencje transpozycji utworu z jednej tonacji na inną. wywołanych tymi tonami. niezależnie od tego. Podwojenie lub zmniejszenie częstotliwości o połowę nuty nie powoduje tego. a następnie transponowany na A major. okazuje się wówczas. Zmiany te są bardzo subtelne. że odpowiedź jest przecząca. Ale większość muzyków uważa. Jeżeli na przykład utwór został skomponowany w tonacji C major. RYSUNEK 7-10 Skala melowa Czy nuta w danej oktawie spostrzegana jest jako dwa razy wyższa niż ta sama nuta w oktawie poprzedniej? Nasza intuicja sugeruje nam odpowiedź twierdzącą. Obie te funkcje pokazane są na rysunku 7-11. niezależnie od tego. Zmiany odbieranej wysokości przy przejściu od C4 do D4 różnią się od zmian przy przejściu od F4 do G4 albo też z Cs doDs. Aby dokonać podziału skali częstotliwości objętej oktawą na 12 różnych interwalów. Różnorodne częstotliwości wywołują w błonie specyficzną dla nich aktywność. że spostrzegana wysokość nie odpowiada skali muzycznej. że wysokość dźwięku odbierana przez osobę badaną podwaja się lub maleje o połowę (Rezultat ten wynika z procedury oceny wielkości opisanej w Dodatku A. Stwierdzenie to jest zgodne z psychologicznymi ocenami stosunku wysokości dźwięków. Oprócz tego oktawa składa się z 12 dźwięków (licząc wszystkie tony i półtony). ale dane eksperymentalne wskazują. ton o częstotliwości 1000 Hz (przy 60 dB) ma wysokość równą 1000 mclów. że transpozycja zmienia charakter utworu. która ją poprzedza. Chociaż jego rozumowanie było niezbyt ścisłe. ściśle jednak odpowiada on pewnym pojęciom kompozycji muzycznej. Odbierana wysokość . Jeszcze w roku 1863 niemiecki fizyk Helmholtz wysunął przypuszczenie. Podobnie A niższe o jedną oraz o dwie oktawy (A3 i Ą2. Kiedy osobie badanej eksponuje się różne nuty. w którym występuje maksymalna amplituda drgań. Psychologiczna różnica między wysokością dwu tonów najwyraźniej zależy od fizycznej odległości między położeniem punktów maksymalnej aktywności. Chociaż wynik ten może nie odpowiadać naszemu intuicyjnemu wyobrażeniu o wysokości dźwięku. Zgodnie z definicją. w jakiej tonacji grany jest utwór. A wyższe o jedną i o dwie oktawy (As i A«) mają częstotliwość odpowiednio 880 i 1760 Hz. jakie to były nuty (podobnie podwyższenie nuty o oktawę powoduje podwojenie wysokości dźwięku). Częstotliwość (Hz) Częstotliwość (Hz) Teoria miejsca: położenie na błonie podstawowej Aby ustalić. Rozmieszczenie maksymalnej amplitudy drgań wywołanych przez tony o różnych częstotliwościach przedstawione zostało w miarach odległości (mm) od wierzchołka ślimaka.liwość 440 Hz. wniosek okazał się trafny. W miarę przechodzenia od częstotliwości wysokich do niskich maksymalna amplituda drgań błony przemieszcza się od okienka owalnego do wierzchołka ślimaka.) Rzeczywista zależność między częstotliwością a wysokością przedstawiona została na rysunku 7-10.

zgodność wzrośnie. tzn.v/() . Jeśli przyjmiemy A7 za wielkość rld. . że funkcjonuje zgodnie z Prawem Webera [od nazwiska fizjologa Webera (1795-1878) współczesnego Helmholtzowi].3%3. Na przykład. widzimy pełną zgodność: każda zmiana wysokości na skali melowej o jeden mel jest w przybliżeniu równa rozprzestrzenianiu się drgań wzdłuż błony na 12 neuronów. W pobliżu okienka owalnego i w pierwszych zwojach ślimaka zagęszczenie neuronów okazuje się stałe . gdzie / oznacza intensywność sygnału. że wierzchołki ich aktywności przedzielone są na błonie interwałami. czy miały one identyczną wysokość czy też różną. a następnie prosząc ją o rozstrzygnięcie. Aby osoba badana mogła zauważyć zmianę. Wynika on stąd. niezbędna dla ich odróżnienia. to o takim systemie mówi się. gdzie k jest zmianą względną (100A: jest zmianą procentową). czyli taką zmianę intensywności sygnału. Jeżeli większe zagęszczenie neuronów zapewnia bardziej dokładną informację.3% przy 1000 Hz. że pas odbioru niskich częstotliwości -obszar rozciągający się bliżej wierzchołka ślimaka-powinien być mniej wrażliwy na zmiany aktywności błony.05 mm lub 0. Zdolność do takiego różnicowania zmienia się wraz z częstotliwością. odbieranych przez różne systemy sensoryczne. Te dwie funkcje są podobne. Wrażliwość ucha na zmiany częstotliwości można mierzyć bezpośrednio i dokładnie eksponując kolejno osobie badanej pary tonów. Źródło: Ziv/. które pozwalają na wykorzystanie informacji o odległości. trzeba koniecznie uwzględnić rozmieszczenie komórek włoskowych wzdłuż błony. aby została ona dostrzeżona. W ten sposób uzyskujemy pomiar wielkości progu za pomocą różnic ledwo dostrzegalnych (rld) [just noticeable difference (jnd)] między wysokością tonów. to Prawo Webera można zapisać w postaci: 7= W. Dla niskich częstotliwości różnice ledwie dostrzegalne dla wysokości są w przybliżeniu stałe. że zmienność pomiarów zależy często od mierzonego poziomu i wzrasta wraz z tym poziomem.w przybliżeniu 1150 komórek zwojowych na milimetr. jak i wrażliwości ucha na zmiany częstotliwości: • 1 rld odpowiada w przybliżeniu 52 neuronom. aby zmiana wysokości tonu została dostrzeżona. rld odpowiada stałej odległości na błonie-około 0. Ta procentowa wielkość systematycznie się obniża. aż osiągnie minimum-około 0. rld są względnie stałe w wielkościach bezwzględnych sygnału dla niskich intensywności i wykazują mniej więcej stałą wartość procentową dla średnich intensywności obszaru słyszalności. Ten stały procenl 3 RYSUNEK 7-12. wywołanymi przez dwie porównywane ze sobą częstotliwości. Ale podobnie jak i uprzednio.RYSUNEK 7-11. a więc nie może być wykryta. odpowiadającymi około 52 neuronom. różnicowanie intensywności sygnału słuchowego wykazuje podobin rozkład.002 cala. Możemy wykryć różnice między dwiema częstotliwościami pod warunkiem. że zmiana wysokości równa 1 melowi jest mniejsza od 1 rld. gdzie zagęszczenie neuronów wzdłuż błony jest względnie stałe. procent zmian potrzebny do uchwycenia różnicy pozostaje względnie stały i wynosi około O. Rozkład zmian w różnicowaniu jest podobny dla wielu różnych wymiarów fizycznych. to taki ich rozkład pozwala założyć. W związku z tym wzrasta także bezwzględna wielkość różnicy między sygnałami. tzn. wysokość powinna się zmienić o 4 lub 5 melów. Kiedy krzywa jest skorygowana odpowiednio do zagęszczenia neuronów. ale nie identyczne. Zwróćcie uwagę na to. związany z różnicowaniem jest typowy dla wielu różnych narzędzi pomiarowych. gdyby w systemie nerwowym nie było odpowiednich mechanizmów nerwowych. Przy częstotliwości 100 Hz niezbędna jest zmiana o 3% (3 Hz). Dlaczego te odległości są czynnikiem decydującym? Nie miałyby one większeeo znaczenia. Źródło: Zwislocki (1965). Jeżeli porównamy próg różnic ledwie dostrzegalnych dla wysokości tonu z odległościami między wierzchołkami maksymalnej aktywności na błonie podstawowej. Kiedy te wzrosty wielkości powodują stałą procentową zmianę wartości sygnału.. to zauważymy pełną zbieżność w strefie wysokich częstotliwości oraz rozbieżność w zakresie niskich częstotliwości (rys. (1965). Przy znacznie wyższych częstotliwościach (powyżej 500 lub 1000 Hz) w części. Sposób rozmieszczenia 30 000 włókien nerwu słuchowego wzdłuż błony wskazuje na istnienie takiego mechanizmu.2 lub 0. " przedstawiona została również w skali melowej. 7-12). Jednak w miarę zbliżania się do wierzchołka zagęszczenie neuronów obniża się. Określenie miejsca maksymalnej amplitudy drgań wzdłuż błony w połączeniu z uwzględnieniem rozmieszczenia neuronów daje w efekcie obraz zarówno subiektywnego spostrzegania wysokości tonu. i 1 mel odpowiada w przybliżeniu 12 neuronom. Jeżeli dokonamy modyfikacji krzywej uwzględniając przy tym odpowiednie zagęszczenie neuronów.

jakim jest nuta grana na fortepianie. Co dzieje się z naszym spostrzeżeniem? Oczywiście. nuta grana coraz ciszej i ciszej dźwięczy mniej więcej podobnie. aby wysokość jej ulegała zmianie (rys. Niektóre jednak zagadki pozostają nierozwiązane. Ale nuta grana na fortepianie to nie to samo co prosty ton. Dwa czyste tony: 1000 Hz i 1100 Hz dodano w celu uzyskania fali złożonej. Jest to dość wysoka nuta o całą oktawę wyższa niż środkowe C. to po obniżeniu poziomu głośności podnosi się ona do 262. Czysty ton o częstotliwości 524 Hz odpowiada wysokością nucie Cs. intensywność składowych o niskiej częstotliwości znajduje się poniżej progu słyszalności. kiedy najniższa ze słyszalnych częstotliwości jest równa 524 Hz? W jaki sposób słyszymy nieobecny ton podstawowy? Nieobecność tonu podstawowego. Jeżeli wysokość tonu określona jest miejscem na błonie podstawowej. Spójrzcie na widmo przedstawione na rysunku 7-13. chociaż nuta muzyczna cichnie. rozważmy prostą sytuację przedstawioną na rysunku 7-15. wydaje się stała nawet po zmianie jej struktury w zakresie częstotliwości? W jaki sposób możemy nadal spostrzegać dźwięk nuty fortepianu zgo- dnie z jej częstotliwością podstawową na poziomie 131 Hz. nie wydaje się nam. znaczna część energii cicho zagranej nuty nie jest przez nas odbierana. jednakże wiele instrumentów muzycznych wydaje dźwięki o takim zakresie częstotliwości. Jeżeli nuta grana jest coraz ciszej i ciszej.9 Hz). że zachodzi tu dziwne zjawisko. 7-14). ale dlaczego? Czy ta sama nuta grana na fortepianie nie powinna zmieniać swej wysokości w miarę jak staje się coraz cichsza. Głośność i wysokość. to jednak i na te inne częstotliwości przypada część energii. jest to niezbyt niska nuta. przestaje być słyszanych? Rozważmy nutę C3 („do" małej oktawy) graną na fortepianie. Jeżeli więc na normalnym poziomie głośności najniższa słyszana częstotliwość wynosi 131 Hz. ponieważ coraz więcej jej składowych. Ma ona tę samą wysokość.R Y S UNEK7-14 Cykliczność wysokości dźwięku Analiza rozchodzenia się drgań wzdłuż błony podstawowej pozwala na wyjaśnienie szeregu zjawisk związanych z naszym spostrzeganiem wysokości dźwięku. leżących w paśmie niskich częstotliwości. Chociaż przy częstotliwości 131 Hz potrzeba więcej energii niż przy innych częstotliwościach. że chociaż przy tym dodają się dwie fale sinusoidalne o częstotliwościach 1000 i 1100 Hz. Ale wyraźnie dostrzegamy. Nasze ucho nie jest zbyt wrażliwe na dźwięki o niskich częstotliwościach. to dlaczego wysokość dźwięku złożonego. Zauważcie. Tak więc. uzyskana w efekcie fala RYSUNEK 7-13 . następnie do 393 i w końcu do 524 Hz (przv umiarkowanie cichym graniu). jaką ma ton o częstotliwości 131 Hz (dokładniej 130. Aby znaleźć odpowiedź na to pytanie.

że sygnały o wysokiej intensywności istotnie wywoliijil zjawisko nieliniowości i dodawania właśnie tych tonów. Istnieją jednak dwa źródła informacji nie pozwalające na przyjęcie tego wjaśnienia w odniesieniu do nieobecności tonu podstawowego.1000 i 1100 Hz. Istnieją dwie możliwe teorie dla wyjaśnienia tego zjawiska. Druga teoria podkreśla wagę synchronicznych wyładowań neuronów w reakcji na zmieniające się ciśnienie fali dźwiękowej. W ten sposób.akcjach neuronów jest podstawą spostrzegania wysokości dźwięku. nie otrzymujemy nowej sinusoidy. powinniśmy spostrzegać składowe o częstotliwości 1000 i 1100 Hz. osłabiając napływający <venał. RYSUNEK 7-15. szczególnie w wypadku dźwięków o niskim natężeniu. ucho nie . Zgodnie z jedną z nich. Ale 4 Eksperyment opisywany w tym paragrafie został przeprowadzony przez Pattersona (1969). Wyjaśnienie na podstawie teorii miejsca. Struktura fizyczna ucha (szczególnie ucha środkowego) dodaje do napływającego sygnału akustycznego częstotliwości uzupełniające. Fluktuacja ogólnego ciśnienia dźwięku pojawiająca się w wyniku nałożenia .atensywnościach zjawisko nieliniowości działa w niewielkim stopniu-na pewno nie na tyle silnie. W ten sposób dudnienie powtarza się co In milisekund. To wyjaśnienie jest zgodne z twierdzeniem. W danym przypadku sinusoida o częstotliwości 1000 Hz nakłada się na sinusoidę „ częstotliwości 1100 Hz. Dwa czyste tony o sinusoidalnym kształcie fal. 7-15). aby wysokość jego tonu odpowiadała wysokości tego złożonego dźwięku. Po pierwsze. tak twierdzi teoria \. aby pozwalało wyjaśnić. lecz po prostu regularne zmiany ciśnienia dźwięku zgodnie z częstotliwością dudnienia.u komponentów wyjściowych. Ale. tzw. co daje częstotliwość dudnienia 100 Hz.lltu. Maksymalna aktywność błony podstawowej odpowiada po prostu rzeczywistym częstotliwościom fal składowych. Strumień impulsów w nerwie słuchowym jest zgodny z rozkładem dudnień dźwięku. Przy wysokich poziomach intensywności dźwięku. Liczne badania potwierdziły.'lC|ania nad nieobecnością tonu podstawowego stanowią klucz do oceny ich wartości. dochodzą do tego zniekształcenia w czasie odbioru dźwięku.(iodvczności. \taiitnenty przeciw nieliniowości. Zjawisko przedstawione na rysunku nazywamy dudnieniem. Są to dwa najważniejsze wyjaśnienia spostrzegania wysokości dźwięku. przy wysokich natężeniach . Wyjaśnienie na podstawie teorii periodyczności. a nie częstotliwość dudnienia równą 100 Hz. W rzeczywistości słyszymy dudnienie (rys. sinusoidalnych fal o różnej częstotliwości. występuje tu pewna nieliniowość. Ucho jest urządzeniem nieliniowym. które przewiduje teoria.-(lak zupełnie nieliniowe.poziom głośności powyżej 80 dB-ucho istotnie „racuje nieliniowo i przedstawione wcześniej wyjaśnienie spostrzegania częstotliwości Hidnienia jest wówczas prawidłowe. występując równocześnie dają zjawisko dudnienia: regularne nasilenia i osłabienia energii dźwięku z częstotliwością równą różnicy częstotliwości sumujących się fal.się (/ni. spostrzeganie częstotliwości dudnienia jest rezultatem tego. Wytwarza ono różne częstotliwości. charakteryzuje się zmiennością w granicach około 100 Hz. zwłaszcza dodawana jest częstotliwość dudnienia i błona podstawowa aktywizuje się w części odpowiadającej tej częstotliwości. dudnienie. Różnica częstotliwości okazuje się być istotnym przyczynkiem do spostrzegania wysokości dźwięku. to znaczy odpowiada teorii miejsca w spostrzeganiu wysokości. . Ten mechanizm ochronny także wnosi zniekształcenia do przekazywanego syg!. chociaż on sam leży poniżej progu słyszalności. To proste zjawisko można wyjaśnić na podstawie obu teorii spostrzegania wysokości. że brak jest jakiejkolwiek energii dźwięku przy częstotliwości 100 HDodając sygnały o częstotliwości 1000 i 1100 Hz. Powstała częstotliwość jest równa różnicv dv. że ucho stanowi niezbyt dokładny przekaźnik dźwięku. że określona wysokość tonu jest spostrzegana tylko dzięki występowaniu odpowiedniego maksimum amplitudy drgań wzdłuż błony. jeżeli spostrzegamy wysokość na podstawie wyodrębnienia punktów maksymalnej amplitudy drgań. Jednak dudnienie to nie powinno wystąpić na błonie podstawowej. dlaczego wysokość nuty Gi okazuje się być zgodna z wysokością tonu podstawowego. Synchronizacja w Maskowanie nieobecnego tonu podstawowego Przeanalizujmy złożony dźwięk utworzony z następujących częstotliwości: 1000 Hz 1200 Hz 1400 Hz 1600 Hz 1800 Hz 2000 Hz 2200 Hz Jeżeli poprosimy osobę badaną o ustawienie oscylatora tak. ^steczki i mięśnie ucha środkowego chronią ucho wewnętrzne. Wyładowania komórek nerwowych występujące jako reakcja na stan aktywności błony podstawowej zsynchronizowane są z regularnym wznoszeniem się i opadaniem częstotliwości dudnienia. Wprowadzenie nieliniowości w toku transmisji i/więku jest typowe dla wielu systemów mechanicznych i pod tym względem ucho nie miowi wyjątku. Zwróćcie uwagę na to. Po <rugie. a . charakteryzujący się nieliniowością. co dzieje się z nutą fortepianową o intensywności zaledwie 30 dB? Przy tak niskich . Siedem przedstawionych powyżej częstotliwości (tonów) daje sześć sposobów uzyskania różnicy częstotliwości równej 200 Hz. to ustawi go ona na częstotliwość 200 4 Hz .

wysokich częstotliwości pomiędzy 1000 i 2200 Hz. podajmy szum zawierając. który słyszy ona w dźwięku złożonym. cr znieważ odpowiadająca mu część błony nie została zablokowana szumem o wysokiej '. Dla zupełnej pewności. Narządy słuchowe u większości ryb różnią się nieco od ucha ssaków. Ten o/iom szumu będzie wystarczający do zamaskowania jakiejkolwiek aktywności. nawet po tym. począwszy od którego wyładowania neuronów nie nadążają już za sygnałem. W celu określenia 16 wielkości. a szczególnie u złotych rybek. Dogodnym przedmiotem takich badań jest złota rybka (Fay i MacKinon. aby stłumić odbiór tonu. że jest odwrotne: szum o wysokiej częstotliwości zniekształci reakcje neuronów i nieobecny ton „odstawowy nie będzie więcej słyszany (rys. błona podstawowa drga w obszarze 200 Hz i osoba badana właśnie to odbiera Przedstawiciel teorii periodyczności uważa.ivSzalny. a nawet mogłyby okazać się szkodliwe.. Dźwięk przechodzi przez ciało ryby nie obniżając swej intensywności. RYSUNEK 7-16 . Stosunkowo łatwo można wyłączyć część błony. żeby dźwięczał dokładnie tak głośno. Jak więc w tej sytuacji mogą one odróżniać dźwięki o różnej częstotliwości? Dzięki odpowiedniemu treningowi złota rybka może odróżniać jedną częstotliwość od drugiej. odróżnienie wysokości w takim wypadku powinno być całkiem dobre.zcstotliwości-szura zawierający wszystkie częstotliwości powyżej 500 Hz. 200 razy na sekundę. aby udowodnić istotność paskujących właściwości zastosowanego szumu. przynajmniej do tego punktu. to znaczy taki dźwięk. a następnie prosimy ją. Następnie dołączamy . Ryby pozostają na znacznie niższym poziomie rozwoju. '•vwołanej nieliniowymi dodatkami. 5 Eksperymenty na złotych rybkach zostały omówione przez Faya (1970) oraz Fay i MacKinnona (1969). Przedstawiciel teorii periodyczności będzie udowadniał. że błona podstawowa drga tylko na obszar?. Fay 1970). Zwolennik • oi miejsca będzie twierdził. A jaki jest rzeczywisty wynik? Przy ekspozycji szumu o wysokiej częstotliwości nieobecny ton podstawowy przestaje być odbierany. aby zamaskował on zupełnie czysty ton 200 Hz. kiedy taki wystąpi. ale wyładowania nerwowe z tv<* obszarów synchronizują się na częstotliwości 200 Hz. znajdują się komórki włoskowe i nerwy słuchowe. że u ryb. który zawiera wszystkie częstotliwości leżące poniżej określonej wielkości. wszystkie składniki częstotliwości do 500 Hz. jak ton 200 Hz. czy osoba badana może mimo wszystko słyszeć odpowiadającą temu wysokość dźwięku. dodać do sygnału szum o niskiej częstotliwości. i właśnie taktywność jest podstawą spostrzeganej wysokości dźwięku. Jaka powinna być jego intensywność1 Dostatecznie duża. Woda jest bardziej gęsta od powietrza i dźwięk rozprzestrzenia się w niej pięć razy szybciej niż w powietrzu. Ponieważ gęstość wody mało różni się od gęstości tkanek i płynów wcielę. a ponadto żyją w wodzie . Czy nadal będzie słyszalny składnik 200 Hz? /wolennik teorii periodyczności ma rację . można wypróbować szum o wysokiej .środowisku.nieobecny ton podstawowy ciągle jest . ale tym . ucho zewnętrzne i środkowe nie są rybom potrzebne. jak cała aktywność na obszarze odpowiadającym jego 7'istotliwości jest fizycznie maskowana szumem. Tak więc główna rozbieżność między tymi teoriami sprowadza się do pytania. 7-16). Czy jest ono zdolne do odróżniania częstotliwości dźwięku? Zgodnie z twierdzeniem teorii miejsca. że sygnał o częstotliwości 200 Hz będzie właśnie słyszalny. Teraz ponownie włączamy ton złożony.Zcstotliwości. W tym celu trzeba np. aby wyregulowała intensywność tego tonu tak. ale brak jest błony. ODRÓŻNIANIE WYSOKOŚCI DŹWIĘKU 5 B Z UDZIAŁU BŁONY PODSTAWOWEJ E Jednym ze sposobów sprawdzenia prawdziwości teorii periodyczności są eksperymenty przeprowadzone na zwierzęciu pozbawionym btony podstawowej. przy braku błony podstawowej nie może tez zachodzić proces kodowania wysokości tonu.lZcm dodajemy szum maskujący. W uchu złotej rybki znajdują się komórki włoskowe.. rzeczywiście błona aktywizuje się w obszarze 200 Hz? Zwolennik teorii miejsca uważa i. Czy jest możliwe dokonanie rozstrzygającego eksperymentu? W tym celu trzeba zatrzymać drgania błony w części odpowiadającej częstotliwości 200 Hz i sprawdzić. w którym dźwięk rozprzestrzeniacie nieco inaczej niż w powietrzu. c?. um o niskiej częstotliwości tak. Narządy słuchowe ryby są rozmieszczone w pęcherzykach powietrznych i różnice w narządach słuchu u różnych ryb są najwyraźniej związane z różnicami w rozmieszczeniu ich pęcherzyków powietrznych. 1969. zgodnie z teorią periodyczności.. Więcej. natomiast brak jest błony podstawowej. początkowo eksponujemy osobie badanej czysty ton 200 Hz. Szczególnie ważne jest to.aktywność neuronów wznosi się i opada regularnie. że szum ten zamaskuje dowolną nisko częstotliwą aktywność na błonie.

Ryba szybko uczy się antycypować wstrząs elektryczny w momencie. RYSUNEK 7-17. Przy takich częstotliwościach neurony nie są już zdolne do reakcji synchronicznie z sygnałem dźwiękowym. gdzie możemy tego oczekiwać na podstawie teorii periodyczności. Źródło: Fay (1970). którą dostrzega człowiek. Źródło: Fay i MacKinnon (1969). istnieją jednak dwa zjawiska utrudniające wyjaśnienie spostrzeania wysokości tonu na podstawie periodyczności. że minimalna zmiana częstotliwości dostrzegana przez rybę przekracza 10-krotnie tę. Zwróćcie uwagę na to. krzywa ilustrująca zmiany wrażliwości wraz ze zmianą częstotliwości jest analogiczna do odpowiedniej krzywej u człowieka. to jest dokładnie tam. że eksperymenty z maskowaniem dość wyraźnie potwierdzają 'rorię periodyczności. i .dostrzegalnym objawem tej antycypacji jest krótkotrwale wstrzymanie oddychania. że ten sam ton Obierany jest jako różniący się wysokością przez jedno ucho w porównaniu z drugim W celu przeprowadzenia doświadczenia należy unieruchomić rybę w uprzęży wypełnianej gazą. podwójne słyszenie („diplacusis"). gdy następuje zmiana częstotliwości . Początkowo podaje się rybie szereg tonów o jednakowej częstotliwości. chociaż absolutna wrażliwość ryby jest znacznie niższa. \rgumenty przeciw teorii periodyczności spostrzegania wysokości tonu Chociaż wydawałoby się.RYSUNEK 7-18. Następnie zmienia się częstotliwość jednego tonu i tej właśnie zmianie towarzyszy bodziec elektryczny. że •Udzielny neuron nie może reagować częściej niż 300-400 razy na sekundę. Zdolność złotej rybki do odróżniania częstotliwości znika na obszarze 1000-2000 Hz. Uzyskane wyniki zostały przedstawione na rysunku 7-18. a następnie eksponować dźwięk w połączeniu ze wstrząsem elektrycznym (rys. Pierwsze zjawisko polega na tym. która powoduje. Jak więc w 'akim wypadku jego aktywność może stanowić podstawę spostrzegania wysokości Opowiadającej sygnałom o częstotliwości do 4000 Hz? Drugie zjawisko . 7-17).to interesująca -somalia słuchu.

określenie wysokości tonu na poddwa tony o różnej wysokości. że wysokość tonu jest determinowana przez miejsce yowania neuronów mogły być zsynchronizowane z częstotliwością drgań. z jaką drga błona? . częstotliwości nie zawsze odpowiadają pobudzenia odpowiednich miejsc błony. Jeśli dodajemy więcej tonów. Człowiek cierpiący na ostry diplacmis słyszy znaczyć.nU-miejsce na błonie determinuje jakość dźwięku. to Aby odparować pierwszy zarzut. jeśli liczba tonów zostaje podwojona. Począwszy od tego momentu Dwoistość teorii spostrzegania wysokości dźwięku głośność pary tonów zaczyna rosnąć wraz ze zwiększeniem tej odległości (rys. jak widać. 1970). omawiane zjawisko występuje w tak niewielkim stopniu. 1000 albo 2000 Hz. jla częstotliwości w przedziale od 1000 (lub 4000) do 20 000 Hz spostrzeganie wysoszczególnie w wypadku tonu o wysokich częstotliwościach. Pełna teoria spostrzegania wysokości tonu. aby powyżej tego punktu wyanomalia ta potwierdza pogląd.świadczy o achowuje stałą głośność podczas zwiększenia odległości między. do tego dochodzi informacja przekazywana ażdego z nich musi być zredukowana do połowy. gdzie oba mechanizmy mogą działać. zwolennicy teorii periodyczności powołują się na . Tak więc. van den Brink. 249). kiedy pasmo zawiera się w we-świetnie uzupełniają się wzajemnie.. Jeżeli nawet weźmiemy to p0(j częstotliwości odpowiadającej temu miejscu. brak jest danych przemawiających za tym..oziom energii dla każdej częstotliwości jest proporcjonalny do l/(/H -fL). Ale większość dźwięków natupewnymi różnicami w miejscu maksymalnej amplitudy drgań na błonach podstawowych ralnych wykorzystywanych przez człowieka do komunikowania się lub dla rozrywki leży w jednym i drugim uchu.6 Zauważcie. to możemy tylko dziwić się. Z pewnością miejsce na błonie podstawowej ma zawartych między pewną niską częstotliwością {£} a wysoką częstotliwością (fH) niezwykle ważne znaczenie dla wydobycia informacji o wysokości sygnału . W tym wypadku częstotliwość wyładowań pomaga określić wysokość częstotliwość. powinna stanowić kombinację W podobny sposób dźwięk składający się z komponentów wszystkich częstotliwości teorii miejsca i teorii periodyczności. Ogólnie biorąc. przy czym grupa włókien nerwowych może równocześnie reagować na taka odstawowego równą częstotliwości 100 Hz. Wiadomo również. y tu do czynienia ze spostrzeganiem dźwięku złożonego. że ta dwoistość operacji występuje tylko w wypadku częstotliwości poniżej mogą reagować na częstotliwości powyżej 2000 lub nawet 3000 Hz. Brak jakichkolwiek podstaw. że zgodnie z poglądami różnych badaczy.7Cli włókna w strefie lokalizacji 1000 Hz dają częstotliwość wyładowań 100 Hz. Najwyższa nuzgodność impulsów nerwowych byłaby potrzebna do osiągnięcia idealnej zgodności % jaką może wziąć śpiewaczka sopranowa. Najłatwiej można to wyjaśnić kości tonu może wyjaśnić tylko mechanizm miejsca. Poczynając od tego 6 uzupełniającej informacji dotyczącej wysokości dźwięku. to KRYTYCZNE PASMO CZĘSTOTLIWOŚCI staje się jasne. dla wykonania tego zadania konieczne ^utrzymanie całościowej energii na stałym poziomie. w których możliwa jest niewielka dysharmonia między lokalizacją włókien nerwowych a krytycznymi częstotliwościami. pod warunkiem. jeśli tylko zastanowimy się nad tym.ikiegokolwiek miejsca wzdłuż błony podstawowej zawsze towarzyszą wyładowania o aktywność ich jest odpowiednio zsynchronizowana./^ i. to grupa złożona z czterech .w strefie lokalizacji 1000 Hz reagują z częstotliwością wyładowań równą 1000 Hz. że eksponujemy osobie badanej dwa czyste tony i prosimy ją o ocenę głośności najbardziej wrażliwe (por. Jednakże wyładowaniom o określonej uwagę. Tak samo jest z szumem. Inaczej trudno byłoby wyjaśnić przypadek z nieobecnym tonem podstawowym. . ziwie częstotliwości wyładowań jest możliwe aż do częstotliwości 4000 Hz. jaka w strefie niższych częstotliwości. Trudno również oczekiwać. W gruncie rzeczy. głośność dźwięku wzrasta w miarę dodawania nowych częstotliwości . 7-19). żc •. czyli jego barwę. nie mówiąc już o idealnych odpowiednikach na poziomie neuronów. Dipkicusis to jeden z najważniejszych argumentów przeciw teorii periodyczności. że obie teorie są nieprawdzi. chociaż do obu uszu wpada ten sam ton. szczególnie dla częstotliwości "lomentu. że |400Hz. na którą żadne z nich oddzielnie nie mogłoby reagować. na które są one Załóżmy. skoro neurony normalnie wyładowują się z taką samą i/0Iie •c pojawiają się żadne komplikacje i odbierana jest wysokość wywołana tonem 1000 Hz. Więcej nawet. przez częstotliwość wyładowań we włóknach nerwu słuchowego. Jeżeli pojedynczy neuron wyładowuje się z częstotliwością zaledwie 300 Hz. dopóki nie zostanie przekroczona pewna irytyczna wielkość odległości między częstotliwościami. (Należy zamaksymalnej amplitudy drgań na błonie.. s. Rozważmy to na prostym przykładzie. i częstotliwością. częstotliwością (przy stałej średniej częstotliwości). z wysokością tonu zasadę salwy (por. zmienia ia wojej głośności. że rozkład aktywności neuronów dostarcza zostanie osiągnięta pewna krytyczna wielkość tej odległości. że należy utrzymać stałą energię dźwięku (zwaną pasmem szumu..) Tak więc wszyscy ludzie odbierają nieco inaczej wysokość tonu docierającego do obu uszu. jeżeli przeanalizujemy kolejno wszystkie etapy przetwarzania sygnału w systemie nerwowym aż do samego mózgu. aby błony w obu uszach miały idealnie zgodne rozmiary. lnicach częstotliwości /L i/^). uzyskanego w efekcie dźwięku. aby sądzić./n do momentu aż tym mnóstwo faktów. aby całą energię utrzymać stalą. Jak to jest możliwe. Jeżeli te dwa tony będą coraz bardziej różniły się między Hb . że neurony. i ze strukturą tonów harmonicznych w Wszarze 1000 Hz. że istnieje wiele miejsc. Jest rzeczą mało prawdopodobną. ma podstawową częstotliwość około między każdą parą punktów drgań na obu błonach. uchem. dzieje się tak dopóty. Na odpowiednie pobudzenia reagują określone grup^ nl m neuronów. Zakłada się. Pobudzeniu neuronów może wysyłać impulsy z częstotliwością łączną 1200 Hz. Jeżeli włókna rozmiesz. energia amplitudy drgań na błonie podstawowej. poniżej 1000-2000 Hz. kiedy dźwięk złożony z oddzielnych rw Za główny czynnik określający wysokość tonu możemy przyjąć miejsce maksymalnej •ó eksponowany jest osobie badanej. łączny dźwięk nie. pojedynczo lub grupami.

• 1 pasmo krytyczne odpowiada w przybliżeniu 1300 neuronom. w której mogłyby oddziaływać na siebie w naszym spostrzeganiu. 0. W ten sposób zjawisko periodyczności spostrzegania wysokości wymaga. dopóki nie zostanie osiągnięta krytyczna odległość. Odległość od okienka owalnego (mm) Wszystkie trzy przykłady wskazują.009 pasma krytycznego. Jeżeli wychodzimy poza granicę tej strefy krytycznej. pokrywania się krzywych aktywności. i Krytyczne pasmo częstotliwości ma szereg ważnych właściwości. wzajemne oddziaływanie energii dźwiękowych zostaje przerwane.23 rld i 0. co wyprowadza je daleko poza granicę tej strefy.3 mela i 0. oddalonymi dzieje się tak dopóty. człowiek może łatwo odróżnić te dźwięki. maskowany odpowiedniki krytycznego pasma częstotliwości. Porównując przedstawione na rysunku 7-21 krytyczne pasmo częstotliwości z właściwościami błony podstawowej oraz skalą melową i skalą rld. 4.RYSUNEK 7-19. Strefa ta nazywa się pasmem krytycznym.04 pasma krytycznego. Dudnienie wywołane przez różne tony jest najwyraźniej dostrzegane wtedy. RYSUNEK 7-21. 7-20). że w przedziałach pewnej krytycznej strefy częstotliwości można zaobserwować wzajemne oddziaływanie energii dźwiękowych. mimo znacznego rozszerzanie pasma szumu nie ma wpływu na wykrycie czystego tonu. W wielkościom różnic ledwie dostrzegalnych (rld) i skali melowej dla wysokości tonu. podobne do tych. chociaż psychologiczne właściwości nadal współgrają ze sobą. które odpowiadały szumem w paśmie obejmującym częstotliwości zbliżone do częstotliwości tego tonu. 108 melom i 25 rld. Jeśli popatrzymy na układ pobudzeń na błonie podstawowej. możemy w następujący sposób przedstawić wzajemne powiązania między nimi: 1 mel odpowiada w przybliżeniu 12 neuronom. Źródło: Scharf(J970). bardzo łatwo znajdziemy Rozważmy trzeci przykład. Próg różnicy (rld) częstotliwości w tym obszarze stanowi około 1/50 przedstawionej tu odległości częstotliwości. W ten sposób. kiedy tony te leżą w przedziałach tego samego pasma krytycznego. wykrycie tonu staje się coraz trudniejsze. aby komponenty tworzące nieobecny ton podstawowy znajdowały się dostatecznie blisko siebie. rysunku 7-21 przedstawiono wykres aktywności wywołanej dwoma tonami. wywołanych dwoma tonami. W gruncie rzeczy tony te są rozdzielone dwoma krytycznymi pasmami częstotliwości. dalsze jeden od drugiego o 300 Hz. Źródło: Scharffi97i. i 1 rld odpowiada w przybliżeniu 52 neuronom. Na miarę zwiększenia odległości między fL i/ H . Osoba badana próbuje wykryć czysty ton. Jej wielkość zależy od wartości częstotliwości środkowej (rys. . Źródło: Zwislocki (1965). to znaczy w granicach krytycznego pasma RYSUNEK 7-20.

PRZESTRZENNE SPOSTRZEGANIE DŹWIĘKU Mamy dwoje uszu. z jaką dźwięki docierają do obu uszu. Nagranie powinno być zrobione w studium nagrań stereofonicznych-stare płyty lub pochodzące z masowej produkcji nie nadają się do tych celów. a drugi bezpośrednio po prawej stronie słuchającego. możemy określić w przybliżeniu możliwe opóźnienie w czasie między dotarciem sygnału do obu uszu. ale słyszymy jednolity świat dźwięków. Jeżeli przyjmiemy. że traktujemy je jako absolutnie oczywiste.częstotliwości. że głowa przedstawia kulę o promieniu około 8 cm. dźwięk pada bezpośrednio do ucha z tejże strony. Droga dźwięku-do bliższego (lewego) ucha Lokalizacja Wskazówkami umożliwiającymi zlokalizowanie źródła dźwięku są: dokładny czas oraz intensywność. Wsłuchajcie się w różnicę między nimi. że pasmo krytyczne odpowiada za dysonans związany z kombinacją pewnych dźwięków. Jeżeli źródło dźwięku położone jest po jednej stronie. jakby wychodził on z różnych punktów wyobrażonej otaczającej nas przestrzeni. których częstotliwości leżą w granicach jednego pasma krytycznego. 7-22). a nie przez jedno [słyszenie jednouszne). Dwie nuty mogą być w dysonansie. Trudno docenić znaczenie lokalizacji dźwięku. Przeprowadzając niezbyt skomplikowane obliczenia. Wagę lokalizacji dźwięku można łatwo zademonstrować za pomocą nowoczesnej aparatury dźwiękowej. że dysonans jest wynikiem dudnienia wywołanego dwoma tonami. Posłuchajcie przez słuchawki dobrego. jeżeli dowolna para ich tonów harmonicznych trafia w granice tego samego pasma częstotliwości. Instrumenty muzyczne wydają złożone dźwięki. o wysokim standardzie.5 cm. stereofonicznego nagrania7. Następnie włączajcie na przemian nagranie monofonicznej stereofoniczne. 7 RYSUNEK 7-22 . Ponieważ dźwięk rozchodzi się Mowa pochodząca od dwóch mówców nie daje tak wyraźnego efektu. zawierające wie]e częstotliwości harmonicznych. Większość współczesnych nagrań symfonicznych czy grup rockowych jest wysokiej jakości. Twierdzi się. Właśnie dzięki różnicy w informacjach uzyskiwanych przez oboje uszu (słyszenie dwuuszne). musi okrążyć głowę dookoła. Oddalone od źródła dźwięku ucho znajduje się w cieniu akustycznym utworzonym przez głowę (rys. ale daje również znacznie bogatsze wrażenie dźwięku-różnorodne dźwięki stają się bardziej wyraziste. chyba że jeden znajduje się bezpośrednio po lewej. Jest to ważny czynnik wzbogacający nasze spostrzeganie i ułatwiający rozszyfrowanie informacji słuchowej. Jest to tak naturalne i powszechne zjawisko. czyli około 27. możemy określić położenie źródła dźwięków. to droga dodatkowa wynosi 8TI. Odtwarzanie stereofoniczne nie tylko zapewnia takie spostrzeganie dźwięku. Dźwięki dochodzą najpierw i z większą siłą do ucha znajdującego się bliżej ich źródła. Im bardziej słyszalne są te tony harmoniczne. tym silniejszy będzie dysonans. ale żeby dotrzeć do drugiego. a więc i łatwiej słyszalne. Szerokość głowy ludzkiej wynosi około 18 cm. Przypuszcza się również.

5 -0. W takim wypadku fala odbierana przez prawe ucho wyprzedza o 4. dźwięk dociera do prawego ucha o 30 mikrosekund wcześniej niż do lewego. jeden opóźnia się w stosunku do drugiego. a nawet 1/2 cykla? Mówiąc inaczej. sygnałów wzrokowych oraz dzięki różnicom w barwie dźwięku. pod jakim ustawione jest źródło dźwięku (w radianach) Dźwięk płynący od oddalonego źródła RYSUNEK 7-23. M długość fali zaledwie 0. jeżeli bowiem głowa jest całkowicie nieruchoma. to dźwięk dociera do obu uszu jednocześnie Jeżeli źródło leży o 3° w prawo.75+ 1. W tym wypadku cykl zmian ciśnienia dźwięku dokonuje się co 100 mikrosekund. aby obserwator mógł wykryć zmianę położenia źródła dźwięku. że w celu lokalizacji źródła dźwięku niezbędne jest porównanie sygnałów uzyskanych przez ucho prawe i lewe.52radiany d= 3. zwłaszcza gdy uwzględnimy fakt. tym samym iwrzy się cień akustyczny. jednakże przy wysokich częstotliwościach.. W gruncie rzeczy przestrzenna lokalizacja dźwięku nie jest zbyt dokładna nawet dla niskich częstotliwości. Na przykład. Przybliżone obliczenie różnicy mędzy dwoma uszami w długości drogi ododdaloago źródła dźwięku. ta różnica w czasie zależy od tego.5 cali Różnica czasu = 76 • d m sek. gdy fala jest krótka w porównaniu z rozmiarami głowy. = 270 m sek. brak jest w ogóle znaczącej dyfrakcji. Ale już dźwięk o częstotliwości lOOOOHz d = różnica długości dróg r = promień głowy = 3. gdy wynoszą one: 4. nie pozwala ustalić. których częstotliwości składowe są niższe niż 1300 Hz.75 = 3. czy z przodu czy z tyłu.5 + 3. dźwięk dociera do lewego ucha o około 450 mikrosekund później niż do ucha prawego. dźwięk o częstotliwości 100 Hz ma długość fali 3. rozważmy sygnał o częstotliwości 10000 Hz.okrąża" głowę. 8 cm) 9 = kąt. 17° lub 6°? Jest to niemożliwe. czy dźwięk dociera z góry czyż dołu. 3. Ta maleńka różnica-30 mikrosekund różnicy czasu-jest dla człowieka wykrywalna. gdzie położone jest źródło dźwięk Jeżeli jest ono położone na wprost głowy. Oczywiście. wynikającym ze sposobu odbicia i załamania przez głowę i ucho zewnętrzne różnych częstotliwości.5 cala (ok. W wypadku niskich częstotliwości fala dźwiękowa załamuje siei „okrąża" głowę. Efekty cienia akustycznego w wypadku położenia źródła iwięku pod kątem 15" wyglądają następująco: -fsto tliwosc Stosunek intensywności dźwięku dla obu uszu 1 dB 4dB 5 dB 6dB 10 dB 300 Hz 100 Hz i 200 Hz . 7-23). której pełny cykl trwa krócej. Różnice w czasie stanowią dobrą sposobność do lokalizacji tych dźwięków. Najdłuższy czas opóźnienia dźwięku między obu uszami wynosi około 840 mikrosekund i jakakolwiek częstotliwość dźwięku.5.033 m (3. Tak więc łatwo. System nerwowy musi więc przechować informację o czasie nadejścia sygnału z dokładnością do 30 mikrosekund (rys.000 Hz o oHz o ! . która daje nieznaczny cień lub w ogóle go nie nakłada.w powietrzu z prędkością (w przybliżeniu) 330 metrów na sekundę. zaczyna sprawiać kłopoty w ustaleniu źródła sygnału. 1. jedyna dostępna informacja.5. czy można określić. Aby to zrozumieć. Jeżeli sygnał 10 000 Hz dochodzi od źródła umieszczonego po prawej stronie od obserwatora pod kątem 55°. Różnica taka wystarczy. Dźwięk przebywa drogę między jednym a drugie uchem w czasie około 840 mikrosekund. Przy sygnałach o wysokiej częstotliwości opóźnienie to nie jest jednoznaczne i nie może być wykorzystane do lokalizacji źródła dźwięku. a nawet.3 metra.3 centymetra). W naturalnych warunkach niejasności te mogą być usunięte za pomocą ruchów głowy. jaką jest różnica w czasie.5. Jest to zdumiewająca zdolność.5 cykla falę docierającą do ucha lewego. Różnica w czasie dotarcia sygnału do jednego i drugiego ucha jest wynikiem różnicy fa2 między sygnałami. czy źródło dźwięku leży o 55° na prawo albo 40°. Dźwięk docierający z przodu. Odbija się więc od głowy. to drogę równą 1 Cm przebywa w ciągu 30 mikrosekund. charakteryzuje się takim samym opóźnieniem jak dźwięk docierający z tyłu z analogicznym przesunięciem w tę samą stronę. Czyż można jednak określić różnice między dwoma tonami w wypadku. ale z przesunięciem w jedną stronę.5. d=r0 + rsin9 \ JF<9 = 30° =0. Drugą wskazówkę dla określenia lokalizacji dźwięku stanowi cień akustyczny utworzony przez głowę.5 sin 30° d =1. 2. 27°.

jak i odróżnieniu i lokalizacji różnych częstotliwości dźwięku.Poczynając od 3000-4000 Hz różnica intensywności jest dostatecznie duża. który jest odpowiedzialny za przetwarzanie informacji istotnych dla lokalizacji dźwięku w otoczeniu. Wyniki równoczesnych badań obu tych zmiennych dostarczają wiele dowodów przemawiających za tym. Ich reakcje mają charakter podobny do tych. zależnie od tego. to jednak ciągle dalekie jest rozwiązanie problemu przestrzennej lokalizacji dźwięku. system słuchowy musi mieć zdolność wykrywania różnic czasowych rzędu 10 lub 20 mikrosekund. jak i z drugiego ucha mogą aktywizować Na marginesie interesująca uwaga. Ponadto wzgórek czwo raczy ma taką strukturę. Podobna zależność została wykryta w stosunku różnic intensywności dźwięku. (Dokładna anatomia nie jest jeszcze w pełni poznana. redukcji interferencji oraz sprowadzenia maskowania do minimum. Jego struktura anatomiczna jest odpowiednio dostosowana do przechowania informacji czasowej. Tu zachodzą interakcje pobudzeniowe i hamujące między sygnałami napływającymi od prawego i lewego ucha. Słoń bez takich długich przewodów słuchowych potrzebowałby znacznie dłuższych połączeń nerwowych między uszami. że określony przedmiot znajduje się o 37° na prawo i jest lekko uniesiony? W jaki sposób są wyodrębniane i lokalizowane złożone sygnały dźwiękowe. Jakie mechanizmy nerwowe informują nas o tym. Do wyższych ośrodków słuchowych Oliwka górna Interakcje dwuuszne Aby zapewnić precyzyjną lokalizację dźwięku w przestrzeni. Skoro ustalenie czasu jest tak ważne dla dokładnej lokalizacji dźwięków. Wspominaliśmy już o tym.przedziale częstotliwości dźwiękowych. Jedne z nich są hamujące inne pobudzeniowe. że oliwka górna jest tym ośrodkiem nerwowym. że sygnały nerwowe opuszczając ucho przechodzą bardzo krótką drogę do miejsca. co zwiększałoby ryzyko uzyskania precyzyjnej informacji czasowej. jaki jest potrzebny przy lokalizacji przestrzennej. Niektóre wyższe poziomy systemu słuchowego najwidoczniej biorą też udział w porównywaniu sygnałów napływających z obu uszu-na przykład wzgórek czwo raczy dolny. Przestrzenna lokalizacja dźwięku zachodzi głównie dzięki podwójnemu systemowi' różnic czasowych dla niskich częstotliwości i różnic intensywności dla wysokich częstotliwości. z których nadchodzi sygnał. Jest to wynik oddziaływania trzech różnych mechanizmów: lokalizacji. ale zwiększa jego jasność. czyli mechanizm niezbędny dla dwuusznej lokalizacji. która występuje u wszystkich zwierząt. wynosi około 250 mikrosekund. Przełączenie z jednego systemu na drugi zachodzi w przedział 1000-5000 H z . które ucho pierwsze odbierze sygnał. Dźwięki dochodzące zarówno z jednego. że jego uszy wewnętrzne leżą bliżej siebie o 22 do 25 cm niżby to wynikało z samej wielkości głowy. jaki zaobserwowano w oliwce górnej. aby zapewnić rzetelne różnicowanie i tym samym dostarczyć miarodajnych wskazówek lokalizacji żródla dźwięku. która pozwala na uporządkowaną reprezentację różnorodnych częstotliwości słuchowych. . pozwalająca zaobserwować ten efekt. U kota różnica w czasie. szą liczbą błędów przy lokalizacji źródła dźwięku. charakteryzującym się najwięk. Znaczenie słyszenia dwuusznego Równoczesne dotarcie dźwięków do obu uszu nie tylko uzupełnia spostrzegany dźwięk o wymiar przestrzenny. a jeszcze inne wytwarzają taki rodzaj interakcji. 8 Jądro ślimaka Jądro spiralne Z lewego ucha RYSUNEK 7-24. Jeśli sygnał dociera najpierw do jednego ucha. to jak sobie z tym radzą duże zwierzęta? Słoń ma chyba największą gtowę ze wszystkich lądowych ssaków. tj. Źródło: van Bergeijk (1962). na przykład w toku równoczesnej rozmowy kilku osób? Odpowiedzi na te pytania pozostają poza granicami naszej obecnej wiedzy. to tempo reakcji pewnych jednostek jest wyższe aniżeli wówczas.) Wiele oddzielnych neuronów w oliwce górnej reaguje w różny sposób. Ma on niezwykle długi przewód słuchowy (prawie 11 cm). Nie wszystkie jednak elementy jego systemu słuchowego są proporcjonalne do wielkości głowy. co jest równe w przybliżeniu czasowi niezbędnemu do przejścia dźwięku z jednej strony głowy kota na drugą. Różne neurony najwidoczniej mają różnorodne preferencje dotyczące stron. I-hamujące). co sprawia. dochodzącej od początkowych neuronów słuchowych 8. niezbędnej dla lokalizacji. To oczywiście pomaga zarówno w prawidłowej ocenie tonu. Na rysunku 7-24 przedstawiono schematycznie ogólne typy interakcji zachodzących w oliwce górnej (E oznacza interakcje pobudzeniowe. Z prawego ucha różne jednostki we wzgórku czworaczym dolnym. gdzie następuje łączenie informacji napływających z obu uszu. Chociaż zaczynamy rozumieć pewne mechanizmy nerwowe biorące udział w porównywaniu i łączeniu sygnałów z obu uszu. do oliwki górnej. gdy sygnał dociera wpierw do drugiego ucha.

że szum przekazywany do obu uszu jest lokalizowany w środku głowy. to wówczas jej głos będzie oddziaływał silniej właśnie na ten mikrofon. lapis dźwięku A y uzyskać nagranie. Różnica poziomów maskowania.i czterokanałowych (kwadrofonicznych). W warunkach naturalnych. Jedna z możliwych interpretacji polega na tym. najlepiej byłoby posługiwać się dwoma aparatami słuchowymi. a drugiego instrumentu-do drugiego ucha. Kiedy dysponujemy dwoma głośnikami przy odtwarzaniu. zwłaszcza gdy zwrócimy uwagę na fakt. że większa część dźwięku pierwszego Instrumentu będzie docierała do jednego ucha. Za pomocą tylko dwu mikrofonów i tyluż głośników nie uzyskamy dokładnego odtworzenia nagranego utworu. który jest stosowany w większości wypadków do produkcji płyt i taśm magnetofonowych. jak należy je połączyć w dwa kanały. Ogromnie wzrasta czystość nagrania w efekcie dodania drugiego mikrofonu-czyli poprzez zapis stereofoniczny. Czasem nagranie rozmowy na magnetofonie jest mało zrozumiałe. jakie mają ludzie głusi na jedno ucho. Problemy występujące przy słuchaniu jednokanałowego (monofonicznego) magnetofonu ostro ilustrują trudności. Zatem. Załóżmy. że w trakcie towarzyskiego spotkania musimy podtrzvmywać niezbyt interesującą rozmowę. \laskuwanie. Możemy rozpatrzeć to zjawisko przyjmując inny punkt widzenia. Wyobraźcie sobie. Psycholo- . że słuchacie orkiestry i w momencie. dźwięk jej głosu zostanie jednakowo odebrany przez oba mikrofony. Celem zapisu stereofonicznego jest zarejestrowanie wycinków czoła fali w momencie jej przechodzenia nr/cz określony punkt skali dźwiękowej. Przy nagraniu monofonicznym bardzo niskie częstotliwości bębna zamaskują niskie częstotliwości klarnetu. nie wystąpi na błonie proces cl a wzajemnej interakcji i nie zajdzie zjawisko maskowania. W rezultacie badań (głównie metodą prób i błędów) specjaliści od zapisu dźwięku opanowali sposób posługiwania się większą liczbą mikrofonów równocześnie. Nagle okazuje się. Wyeliminowanie maskowania czyni dźwięki bardziej wyraźnymi i pozwala na lepsze ich zróżnicowanie przy odbiorze dwoma uszami niż jednym uchem. ile z obniżeniem zdolności do lokalizowania dźwięku. Możemy wybierać częstotliwość. ale jeżeli słuchacz obróci ilowę. umożliwiających lokalizację dźwięku. a w istocie przysłuchujemy się rozmowie prowadzonej w pobliżu. Z tych względów prowadzi się obecnie badania w dziedzinie nagrań trój. przy czym specjaliści od zapisu dźwięku określają. intensywność albo też lokalizację w przestrzeni tego. Różnica w położeniu przestrzennym I ( powadzi do poprawy w zakresie identyfikacji sygnału. należy b zastosować dwuuszny zapis dźwięku. kiwamy głową i zgadzamy się z rozmówcą. Kaszel i ruchy dookoła zagłuszają nagranie głosu. Do tego potrzebne są dwa mikrofony o różnej czułości na kierunek dźwięku.Lokalizacja. powinniśmy posłużyć się przy nagrywaniu dwoma mikrofonami ustawionymi z takim samym odstępem. może tak wyregulować swój słuch. Zazwyczaj w celu uzyskania zapisu dźwięku o wysokim standarcie. wymaga bowiem w trakcie odtwarzania ścisłego przestrzegania warunków. jak i szum. Będzie to efekt pokrywania się stref pobudzenia na błonie podstawowej. Przeszkadzają szumy i odbicia. do drugiego zaś wyłącznie szum. Zdolność do lokalizacji pozwala nam umiejscowić w przestrzeni wiele słyszanych dźwięków. Istnieje również trzeci sposób polepszenia wyrazistości sygnału przy odbiorze dwuusznym. Jeżeli • cn k klarnet i bęben będą odbierane każde innym uchem. Do jednego ucha dociera zarówno sygnał. po jednym dla każdego ucha (nawet wtedy. to gdzie najlepiej umieścić mikrofon? Jeśli nosi on mikrofon w kieszeni koszuli. w sali umieszcza się wiele mikrofonów. że możemy usłyszeć skąd dochodzi głos. Jeżeli próbujemy usłyszeć cichy głos zmieszany z szumem. że sygnały na wejściu docierające do jednego i drugiego ucha odejmują się od siebie. Jeżeli słuchający posługuje się aparatem słuchowym. które brzmiałoby tak jak przy oryginalnym wykonaniu. w rezultacie czego szum zostaje wyeliminowany. aby uzyskać właściwy efekt. Zapis dwuuszny różni się wyraźnie od zapisu stereofonicznego. Trudności te związane są nie tyle z obniżeniem wrażliwości na dźwięki. Mikrofon powinien bowiem znajdować się możliwie najbliżej uszkodzonego ucha. Jeżeli zaś znajdzie się ona bliżej jednego z mikrofonów. na koncercie. tak aby można było odtworzyć je w warunkach ilomowych (rys. drugi dźwięki nadchodzące z lewej. tłumiąc dźwięki uboczne. nie uzyskamy dobrych rezultatów. Metoda ta nie jest zbyt wygodna. Przy prawidłowym ustawieniu jeden i nich będzie odbierał głównie dźwięki napływające z prawej strony.<|arnet gra w dolnych rejestrach. dźwięki klarnetu i bębna będą docierać do obu uszu. W gruncie rzeczy w celu poprawy warunków. w jakich dokonano nagrania. którego chcernv posłuchać. ponieważ różnica powstała po odjęciu sygnałów wejściowych do obu uszu będzie w tym wypadku równa zeru. Kiedy osoba mówiąca znajdzie się między dwoma mikrofonami. Podczas słuchania nagrania „dwuusznego" przez słuchawki dźwięk odtwarzany jest z niezwykłą dokładnością. W tym celu należy umocować na krześle stojącym na sali koncertowej makietę głowy z mikrofonami umieszczonymi w uszach. umieszczonymi w tej samej odległości od niej. Lokalizacja dźwięk stwarza takie możliwości. zaczyna grzmieć wielki bęben basowy. przekazywany do jednego ucha. co chcemy usłyszeć. kiedy . to nie będzie możliwe normalne określenie źródła dźwięku. jeżeli przekażemy sygnał wraz z zakłóceniem do jednego i drugiego ucha. 7-25). jaki później musi być zachowany przy ustawieniu głośników. podczas jy sygnał jest słyszalny tylko w jednym uchu. gdy jedno z nich funkcjonuje normalnie). w różnych punktach. W realnych warunkach człowiek nie jest świadomy tych zakłóceń. nawet jeśli one występują. podanie tego samego szumu do ucha drugiego znacznie poprawi wyrazistość odbieranego głosu. Pozwala to na uzyskanie pożądanych efektów i z tych względów w dzisiejszych czasach właśnie w ten sposób dokonuje się rejestracji dźwięku. Drugi sposób poprawienia czystości odbioru dwuusznego polega na wykorzystaniu zjawiska zwanego różnicą poziomów maskowania. Zdolność do lokalizacji pozwala mu śledzić wybiórczo jedynie interesujące go sygnały dźwiękowe.

Efekt pierwszeństwa W teorii lokalizacja odbywa się po prostu dzięki wykorzystaniu różnic między dźwiękami docierającymi do obu uszu. następnie zaś do drugiego. Najlepszy sposób łączenia mikrofonów jest prawdopodobnie różny dla różnorodnych pomieszczeń. jak jest ubrana widownia. Początkowo trzask dociera do jednego ucha. Jak można wykorzystać to wszystko w celu lokalizacji dźwięku? . Do uszu dociera szybkie następstwo dźwięków. a potem do uszu zaczynają docierać odbicia od ścian i stropu pokoju (rys.NAGRYWANIE DWUUSZNE RYSUNEK 7-26 ODTWARZANIE STEREOFONICZNE giczna akustyka niewiele może się tu przydać. Zazwyczaj jednak sygnałowi początkowemu towarzyszy echo. liczby słuchaczy. Ponieważ wszystkie odbicia dźwięku są dostrzegane. a nawet może zależeć od tego. nawet prosty trzask może j spowodować duże komplikacje. 7-26).

Na szczęście wykorzystywany jest tu jedynie pierwszy dźwięk docierający do uszu Zjawisko to nosi nazwę efektu pierwszeństwa.\ zatem. . Niemniej jednak jest przez nas odbierane. Nie jest ono jeszcze w pełni wyjaśnione Echo nie odgrywa prawie żadnej roli w psychologicznej interpretacji dźwięku. przy czym jednym będzie towarzyszyło echo. . Jeżeli zarejestrujemy różne dźwięki. chociaż ta informacja dźwiękowa dociera do uszu. jest ona całkowicie ignorowana przez mechanizm odpowiedzialny za lokalizację przestrzenną. a innym nie. łatwo możemy określić różnicę między nimi.

Mechanizmy pamięci POSZUKIWANIE LOKALIZACJI PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ JEDEN MÓZG CZY DWA MÓZGI Rozszczepienie mózgu u zwierząt Rozszczepienie mózgu u człowieka Dwa mózgi: niezmienność czy plastyczność WNIOSKI Badania na ptazińcach Badania chemiczne RYSUNEK 8-1 rodzaje pamięci. Możliwe jest. utrzymuje się przez pewien czas. następnie otwórzcie je na moment i ponownie zamknijcie.1-0. zaangażowanych jest w ją bowiem wiele różnych procesów. że istnieją co najmniej zy całkowicie różne rodzaje pamięci: przechowywanie informacji sensorycznej. na przykład postukiwania własnymi palcami albo pogwizdywania. ale ich właściwości nie są na razie znane psychologom eksperymentalnym. jak odebrany przez was obraz. Można nawet powiedzieć. Rozważania dotyczące pamięci zaczniemy od krótkiego przeglądu głównych jej systemów. Zauważcie. a potem już tylko wspomnienie o zaistniałym fakcie. • .M. wyraźny i jasny. pamięć tr krótkotrwała i pamięć długotrwała (rys. • Zamknijcie oczy. Prześledźcie zacieranie się wyrazistości obrazu dźwiękowego w waszej świadomości. Nerwowe podłoże pamięci SYSTEMY PAMIĘCI SYSTEMY PAMIĘCI System przechowywania informacji sensorycznej Pamięć krótkotrwała Pamięć długotrwała PRZECHOWYWANIE INFORMACJI Obwody nerwowe pamięci Przegląd obwodów nerwowych Obwody okrężne (rewerberacyjne) Konsolidacja gtędem byłoby traktowanie pamięci ludzkiej jako jednej całości.8. Prześledźcie doznane bezpośrednio wrażenie-zwróćcie uwagę. Uderzcie lekko czterema palcami w swoje ramię.Czas przechowywania jest bardzo krótki.A.5 sek. System przechowywania informacji sensorycznej System ten przechowuje dość dokładny i pełny obraz świata odbieranego przez system sensoryczny. 8-1). mniej więcej około 0. a następnie powoli zanika. • Posłuchajcie jakichś dźwięków. i N. a następnie mając na uwadze całą strukturę przejdziemy do szczegółowego analizowania każdego z nich. że istnieją również inne CHEMIA PAMIĘCI Zmiany w RNA a uczenie się Uczenie się po wprowadzeniu zmian w RNA Przekazywanie pamięci ZABURZENIA PAMIĘCI Wstrząsy elektryczne Amnezje Przypadki H. że zanim zniknie pozostaje jeszcze przez chwilę realne odczucie uderzenia palcami.

Utrzymuje się ona zaledwie przez kilka dziesiątych części sekundy i nie da '.kilka jednostek prezentowanego materiału. to zatraca się ciągłość obrazu między krańcowymi punktami ruchu. Jest to raczej zachowanie ich bezpośredniej interpretacji. pamięć długotrwała jest mozolna. Między zapamiętywaniem obrazu zdarzeń a zapamiętywaniem ich interpretacji istnieje wyraźna różnica. ale pojemność tej pamięci jest ograniczona. Takie rzeczy. Wprowadzenie do pamięci długotrwałej nowego materiału wymaga czasu i wysiłku. jak długo utrzymuje się obraz przedmiotu.• • Zaciśniętą dłoń wyciągnijcie przed siebie. Tak więc praktycznie rzecz biorąc możemy rozważać zdolności Pamięciowe mózgu ludzkiego jako nieograniczone. nwtarzanie. Pamięć krótkotrwała jest bezpośrednia i natychmiastowa. Zwróćcie uwagę na to. jak ostatnie słowa zdania. musimy odwoływać się bezpośrednio i szybko do pamięci długotrwałej. Pojemność systemów bezpośredniego przechowywania informacji sensorycznej oraz pamięci krótkotrwałej jest bardzo ograniczona: pierwszy obejmuje kilka dziesiątych sekundy. wydobywania z niej i właściwej jego interpretacji. Mózg jest urządzeniem skończonym. wymagająca wysiłku i czasu. dwa palce. Problemy związane ze Oczywiście jakieś granice istnieją. 1 To ostatnie doświadczenie jest szczególnie ważne. Zazwyczaj utrzymuje się w niej pięć lub sześć ostatnich elementów z przedstawianego materiału. Zdarzenia zaistniałe jopiero co pozostają w świadomości -jeszcze jej nie opuściły. co raczej zawarte w nim wyrazy. Jeżeli w waszej obecności wypowiedziano jakieś zdanie. Również wydobycie z pamięci przeszłych zdarzeń dokonuje się z trudem. jak czytanie. że ślad wzrokowy utrzymuje się przez około 0. że wrażenie śladowe dwóch wyciągniętych palców zachowuje się przez moment po ponownym zaciśnięciu dłoni. Oznacza to. ciągnący się Za poruszanym przedmiotem. nie wyłączając reguł posługiwania się językiem. Zmieńcie szybkość poruszania się przedmiotu tam i z powrotem. Wskazaliśmy tam na możliwość mierzenia czasu reakcji tego systemu poprzez obserwowanie zapalonego światła latarki obracającego się w kole. przy której można zobaczyć zamknięty krąg świetlny. Niemal wszystko. przechowywania go tam. Czy pokrywa się to z oceną czasu przechowywania „niewyraźnego obrazu poruszającego się ołówka"? Pamięć krótkotrwała System pamięci krótkotrwałej przechowuje innego rodzaju materiał niż bezpośrednia informacja sensoryczna. Zwróćcie uwagę. wypomnienie tych drugich jest trudne i dokonuje się powoli. a drugi .). musi znaleźć się w systemie pamięci długotrwałej. Nawet w tak prozaicznej czynności. Niemniej jednak niektóre rzeczy szybko udaje się w niej odnaleźć. omawianego w rozdziale 5. czyli cztery razy na sekundę. jakby cień. Pierwsze są dane bezpośrednio i bliskie w czasie. Podejmując świadomy wysiłek. że dla podtrzymania ciągłości obrazu następczego potrzebny jest ruch 10 cykli na każde 5 sek. omówimy ją dokładnie w toku dalszych rozważań. W rzeczywistości można powiedzieć. numer telefonu lub czyjeś nazwisko są przechowywane w pamięci krótkotrwałej. (250 milisek.:. muszą być częścią pamięci długotrwałej. Informacji sensorycznej nie można utrzymać dłużej przez . pamięć długotrwała istnieje oczywista różnica między pamięcią dopiero co zaistniałych zdarzeń a pamięcią /Jarzeń z odległej przeszłości. Znajduje się w nim jednak okoto dziesięciu miliardów (1010) neuronów. można go zatrzymać w pamięci krótkotrwałej na czas nieokreślony. że poruszający się przedmiot przemieszcza się przed waszymi oczami 20 razy w ciągu 5 sek. Następnie ponownie zaciśnijcie dłoń. to znaczy. W pamięci krótkotrwałej natomiast można przez powtarzanie ' irZymać niewielką ilość materiału przez czas bliżej nieokreślony. patrząc przy tym prosto przed siebie.. Wszystkie wyuczone doświadczenia. co utrzymuje się w pamięci przez więcej niż kilka minut. Głównym źródłem trudności związanych z pamięcią długotrwałą jest wydobycie z niej informacji. z których każdy może przechowywać pewną ilość informacji. W danym wypadku przechowywana informacja nie jest pełnym obrazem zdarzeń. z których ono się składa.z których każda może przechowywać dość znaczną ilość informacji (patrz paragraf „Chemia pamięci"). że znalezienie w niej czegokolwiek powinno być niezwykle trudne. Szybkość obrotów. jakie miały miejsce na poziomie sensorycznym. pozwala określić w przybliżeniu czas reakcji wzrokowej. która pozwala nam zinterpretować znaczenie symboli tekstu drukowanego. Zdolność do przechowywania materiału w pamięci krótkotrwałej w wyniku powtarzania zawartych w nim elementów jest jedną z najważniejszych właściwości systemu pamięci. Dysponuje w wieloma gigantycznymi cząsteczkami. szybko otwórzcie dłoń. podczas gdy pojemność pamięci długotrwałej jest praktycznie nieograniczona1. Zwróćcie uwagę na coś. wyprostowują. które dopiero co usłyszeliście lub przeczytaliście. jak RNA . że jeżeli poruszamy nim bardzo wolno. Przy jakiej prędkości niewyraźny obraz zaczyna być ciągły? Powinniście przekonać się. Machajcie ołówkiem (lub palcem) tam i z powrotem przed oczyma. Te właściwości przechowywania wzrokowej informacji sensorycznej są ściśle związane z właściwościami czasów reakcji systemu wzrokowego. zapamiętacie nie tyle dźwięki. że psychologia eksperymentalna zajmuje się w znacznej mierze problemami wprowadzenia materiału do pamięci długotrwałej. ponieważ dzięki niemu można określić w przybliżeniu. Z oamicci krótkotrwałej: „Jak brzmiały pierwsze słowa tego zdania?" I pamięci długotrwałej: „Co jedliście na obiad w ubiegłą niedzielę?" Pamięć długotrwała jest najważniejszym oraz najbardziej złożonym systemem pamięci. powtarzając materiał ciągle od nowa. tego przedłużyć. Ilość informacji znajdująca się w pamięci jest tak ogromna.25 sek.

Przedstawimy teraz nerwowe mechanizmy pamięć' Zapoznamy się ze strukturami mózgu odpowiedzialnymi za przechowywanie i wydob • wanie informacji oraz z psychicznymi procesami pamięci ludzkiej. z tyłu znajdują się płaty . po jednym wlcwej i prawej półkuli. Niemal wszyscy zgodni są co do tego. co już wiadomo o obwodach nerwowych (rys. że zmiany chemiczne lub strukturalne w mózgu muszą jakoś wpływać na aktywność elektryczną. lewej i prawej. po bokach leżą płaty ciemieniowe i płaty skroniowe. 8-3). ale wszystkie one mają wysoce spekulatywny charakter. Zacznijmy od następującego problemu: obmyślmy takie obwody. to jest możliwe zbudowanie obwodów nerwowych mających zdolność funkcjonowania jako pamięć. które możemy określić jako pamięć. wszystkie płaty tworzą pary.0fałdowanej tkanki. Obwody nerwowe pamięci Istnieje prawie całkowita zgodność co do tego. poszczególne partie mózgu otrzymały różnorodne nazwy ze'względu na istniejące między nimi różnice anatomiczne (rys. podobnie zresztąjak symetria całego ciała. Ale to jeszcze nie wszystko. nie jest zbyt dokładna. dokładnie tak pik prawa dłoń bywa nieco większa od lewej dłoni. Oznacza to.. A więc aktywność elektryczna i procesy chemiczne muszą się wiązać ze sobą. Podstawowe wymaganie dotyczące pamięciowego obwodu nerwowego polega na tym. Wierzchnia warstwa półkul jest najwyżej zorganizowaną częścią mózgu. a prawa stopa nieco większa od stopy lewej). które mają zdolność zapamiętywania. a słabo albo też nie reagować w ogóle na inny materiał. Zdobywaniu nowych wiadomości muszą towarzyszyć pewne strukturalne lub chemiczne zmiany w mózgu. wszystkich poziomów systemu pamięci. Najpierw jednak tym Czytelnikom. że stanowi on pewną liczbę oddzielnych części. przypomnimy krótko to. przedzielonych głęboką szczeliną. kiedy będziemy mieli pełny i wyczerpujący opis sposobu gromadzenia informacji przez układ nerwowy. Badanie anatomiczne mózgu pozwala stwierdzić. którzy nie przestudiowali rozdziału 2. Pomimo swej niekompletności teorie te mają jednak duże znaczenie. Rozdziały 10 i 11 poświęcone są w całol! omówieniu badań nad strukturą pamięci długotrwałej.U)lkul mózgowych.zarówno przechowywanie informacji sensorycznejjak i pamięć krótkotrwała . Jeżeli spoglądamy na mózg z góry. które organizm rozpoznaje i przypomina sobie.odbywają się dzięki aktywności elektrycznej. Powinien on bowiem silnie reagować na określony rodzaj materiału na wejściu.-olowe.. procesy świadome i procesy pamięci bezpośredniej .i\'liczne. (Symetria ta. w tym właśnie zawiera się istota pamięci.H. W części przedniej znajdują się płaty . '' Takie są systemy pamięci. stanowiąc drogowskazy na drodze do zrozumienia funkcjonowania systemu pamięci. Te dwie części noszą nazwę '. że trwałe przechowywanie informacji związane jest z chemicznymi lub strukturalnymi zmianami w mózgu. Daleka jest jeszcze chwila. że bezpośrednia. Zaczniemy od wprowadzenia kilku prostych obwodów. A nawet więcej. aby skutki pobudzenia utrzymywały się dłużej po zaprzestaniu pobudzenia na wejściu. Mózg zbudowany jest symetrycznie. Lewa połowa mózgu jest zwykle nieco większa od prawej. możemy przekonać się. jak dokonuje się ten proces. Neurony korowe w pewien specyficzny sposób dopasowują układ swych reakcji do zewnętrznych zdarzeń. jeżeli systemy pamięci bezpośredniej są rezultatem aktywności elektrycznej. 8-2). zwaną korą mózgową. PRZECHOWYWANIE INFORMACJI Pomimo wieloletnich badań mózg ciągle pozostaje dla nas zagadką. że składa się on z dwu części Okolice ruchowe Okolice czuciowe . RYSUNEK 82 - . aktywna działalność umysłowa.zdolnością odnalezienia jedynego właściwego określenia wśród przechowywanych pamięci milionów lub miliardów jednostek określają w dużym stopniu ogólną struktu . Obwód pamięciowy musi działać wybiórczo. Wiele znanych teorii próbuje wyjaśnić.

Miejsce. że na każdą literę reaguje oddzielna komórka. Połączenie hamujące zapobiega przekazaniu pobudzenia drugiemu neuronowi. Impuls elektryczny przewodzony przez neuron przechoJZJ z ciała komórki przez akson do ciała następnej komórki. a zatem. a posługując się jednym impulsem nerwowym znacznie uprościmy wykład. Niezależnie od tego. na poziomie synapsy pobudzeniowej następuje przekazanie pobudzenia następnemu neuronowi.Synapsa i dendryt Wlokno nerwowe (akson) Jądro komórki przegląd obwodów nerwowych. musi istnieć jakiś sposób zapamiętywania tego. Możliwe. w którym akson tyka się z następną komórką. kółko to ciało komórki. tak że o obecności litery A sygnalizuje specjalna konfiguracja reagujących komórek nerwowych. że dla każdej litery istnieje odrębny kod. który z tych trzech możliwych kodów będzie działał. Przeanalizujmy jeden z prostszych modeli pamięci. Do wyładowania neuronu może okazać się niezbędne oddziaływanie dużej liczby jnipulsów docierających przez synapsy pobudzeniowe. Aby ułatwić sobie analizę. Rozważmy problem utrzymania w pamięci sensorycznego wejścia.b. Istota procesu. nosi nazwę połączenia synaptycznego (synapsa). Źródłu: Eccles (1965). znajdującego się po drugiej stronie synapsy. Możliwe. Istnieją dwa podstawowe rodzaje połączeń synaptycznych -pobudzeniowe i hamujące.c. 8-5). Inaczej mówiąc. tak że litera A jest wyodrębniona dzięki specjalnemu układowi wyładowań nerwowych. że przeszła ona różne stadia rozpoznawania obrazów i została zidentyfikowana jako A. błąd dotyczy jedynie liczby impulsów. jeśli system rozpoznawania obrazów wykryje obecność litery A. kiedy impuls nerwowy biegnący wzdłuż aksonu wywołuje reakcję (impuls) neuronu. zareaguje ten odrębny detektor litery „A". Ciało komórki Ciało komórki Akson Synapsa pobudzająca Synapsa hamująca Neuron RYSUNEK 8-4 Akson RYSUNEK 8-3 a. Połączenie pobudzeniowe-to takie połączenie. . Przypomnijmy. Chociaż nie jest to precyzyjne. że na każdy z elementów reaguje specyficzny zespół komórek. że nastąpiła ekspozycja dużej litery A. że pojedynczy impuls nerwowy. może wywołać reakcję nowej komórki. załóżmy. a linia to akson łączący dany neuron z innymi. Układ nerwowy może reagować w trojaki sposób na wystąpienie litery A. Na rysunkach podstawowy neuron przedstawiony jest jako kółko z odchodzącą od niego linią. Możliwe. żeby wystarczył jeden impuls. że litera A występowała już przedtem (rys. Załóżmy. pojedyncza komórka nerwowa może mieć tysiące synaps.zostanie oddana prawidłowo. rzadko się zdarza. docierający do synapsy pobudzeniowej.

W obwodach przedstawionych na rysunku 8-6 sygnał dochodzący przez włókno X daje początek kolejności zdarzeń w grupie komórek A. Rewerberacja w pętli A stanowi „pamięć elektryczną" tego. Selektywna aktywizacja elektryczna określonej pętli nerwowej zapewnia działanie . wywołując wyładowania kolejnych neuronów. Impulsy zaczynają krążyć po pętli. Takim przypadkiem pato•ogicznym może być wstrząs mózgu. nie ma w tym wypadku decydującego znaczenia dla analizy obwodu pamięciowego. które pozostawały zakodowane w postaci sygnałów elektrycznych. pobudzenie obiega cały obwód. Co zatrzymuje rewerberację? Istnieje kilka możliwości. jak i hamujące) licznych zewnętrznych wejść na pętlę mogłyby w konsekwencji doprowadzić Jo przerwania cyrkulacji impulsów.RYSUNI K . Najprostszy obwód określany jako obwód pamięci ma kształt zamkniętej pętli. Jedna wypływa z faktu. jak sygnał przestał działać. tak że w efekcie końcowym potok impulsów może wygasnąć. może on doprowadzić do okresowego wstrzymania aktywności nerwowej i amnezji w odniesieniu Jo tych zdarzeń. rewerberacja może zostać zahamowana w wyniku jakiegoś „zmęczenia" chemicznego neuronów lub synaps. całkowicie przerywające jakąkolwiek aktywność neuronów. które mogą czynnie zahamować uprzednią aktywność rewerberacyjna. Aktywność rewerberacyjna wywołana określonym sygnałem nie może w rzeczywis:ości trwać w nieskończoność. że na rysunku 8-6 grupy komórek A i B leżą w korze. że we włóknie X pojawiła się określona aktywność. Obwód rewerberuje (powtarza) cykl: pojawiający się sygnał sensoryczny uruchamia sekwencję impulsów elektrycznych. inny mechanizm musi bowiem działać w wypadku pamięci krótkotrwałej. Wówczas reakcje tych włókien mogą być zgodne z którymś i omówionych powyżej kodów. że jakiś sygnał sensoryczny pojawił się w systemie rozpoznawania obrazów i biegnie przez włókna nerwowe X i Y.• RYSUNEK 8-6 Wejście Komórki pamięci Obwody okrężne (rewerberacyjne). Również zamierzone lub przypadkowe poddanie mózgu silnemu wstrząsowi elektrycznemu (jak na przykład elektrowstrząsy w terapii psychiatrycznej) może oczywiście powadzić do dezorganizacji aktywności obwodów pamięciowych. I na koniec. Analogicznie jakaś aktywność w pętli B stanowi „pamięć elektryczną" sygnału B. które działają przez czas nieokreślony długo po tym. Załóżmy. Określony typ informacji. Obok tych możliwości typu strukturalnego mogą wystąpić zjawiska patologiczne. Załóżmy.a włókna nerwowe X i Y wychodzą z systemu rozpoznawania obrazów. Grupy komórek (takie jak A i B) w rzeczywistości działałyby lako znaczne skupiska neuronów występujących w skomplikowanych konfiguracjach. że prawdziwy obwód okrężny musiałby mieć znacznie bardziej komplikowaną budowę. Komórka Al reaguje na aktywność włókna X wywołując reakcje komórki A2.. po czym powtarza od nowa swój cykl. Aktywność własna tych neuronów. pojawiający się na wejściu.. Trzecia możliwość tkwi w pewnej zawodności samego obwodu nerwowego: impuls dochodzący do jednego ogniwa łańcucha nie zawsze jest w stanie wywołać aktywność w ogniwie następnym. jak też oddziaływania (zarówno pobudzeniowe. wywołany uderzeniem w głowę. Druga możliwość-to pojawienie się nowych sygnałów.

Jeżeli pamięć jest reprezentowana pomocą specyficznego układu komórek. powtarzająca się aktywność elektryczna w obwodach nerwowych wywołuję zmiany chemiczne lub strukturalne w samych neuronach. Synapsa zmienia się w taki sposób. że właśnie on albo RNA może również przekazywać nabyte doświadczenie. Aby nowa informacja została w taki sposób zakodowana. albo jakieś nieznane jeszcze substancje synaptyczne. utrzymujące się niezbyt długo. Ten proces wprowadzania uzupełnień w obwodzie. Tak więc każdy z tych systemów MWO radzi sobie z problemem kodowania w pamięci za pomocą pojedynczych komórek. w którym zachodzi reorganizacja. czy to w synapsie czy też w strukturach uwalniających mediatory chemiczne. to staną się one pobudzeniowymi. jaki system uczestniczyłby w kodowaniu w pamięci długotrwałej . ale jeżeli zadziała na nie zestaw impulsów nerwowych. Tak więc. Jeżeli pamięć byłaby przechowywana w postaci chemicznej. Niezależnie od tego. występujących w pewnej określonej sekwencji. logiczne wydaje się założenie.kwasu rybonukleinowego (RNA). pamięć długotrwała może być rezultatem przyrostu nowych synaps. Przyjmijmy. że pamięć krótkotrwała to okresowa aktywność elektryczna określonych neuronów. substancję. musi też istnieć jakiś mechanizm dekodowania informacji czasowej. w toku którego zostaje w nim zakodowany nowy ślad pamięciowy. w strukturach nerwowych muszą występować albo obwody synchronizujące (timing) impulsy w czasie. oddzielającą akson od ciała komórki. jeżeli kodowanie w pamięci związane jest ze specyficznymi kodami wyładowań nerwowych. przenoszenie tej informacji z DNA do otaczającej protoplazmy następuje dzięki cząsteczkom innego kwasu nukleinowego . że te same mechanizmy mogą brać udział w procesach pamięci. co prowadzi do pojawienia sic nowych obwodów nerwowych. oznacza ona. po których następuje przerwa określonej długości. Najczęściej brane są pod uwagę dwie hipotezy: kodowanie chemiczne albo przyrost nowych połączeń synaptycznych. głównie z powodu wyjątkowych trudności. które są przyłączone do łańcucha cząsteczki. że białko wywiera wpływ na transmisję informacji przez szczelinę synaptyczną. mogłaby wówczas łatwo regulować funkcjonowanie połączeń synaptycznych.pamięci krótkotrwałej. W układach typu obwodów okrężnych pamięć utrzymuje się dzic^ wzajemnym połączeniom między neuronami. Przeanalizujmy obie te hipotezy. konieczne jest wtedy pobudzenie szeregu /. dla różnych rodzajów wspomnień budowane są odrębne obwody nerwowe Aktywność elektryczna tych obwodów odpowiada okresowej ich aktywizacji. Pamięć długotrwała charakteryzuje się stałą strukturą obwodów nerwowych. Na przykład. Na przykład. Zgodnie z innymi poglądami. można przyjąć istnienie struktur molekularnych. Informacja genetyczna. zarówno pamięć krótkotrwała. specyficzna dla każdego organizmu. jak i pamięć długotrwała mogą być związane z tymi samymi tkankami nerwowymi.efektjest jeden: właśnie synapsa jest tym miejscem. Według tei teorii. I areszcie. Zasady te służą za matrycę do budowy białek. które w zasadzie pełniłyby funkcję hamującą. jedno jest pewne: pamięć krótkotrwała ma charakter elektryczny. Aby pojedyncza komórka albo grupa komórek były wrażliwe jylko na właściwy układ impulsów. Jakie mechanizmy uczestniczą w konsolidacji obwodów pamięciowych? Aby znaleźć odpowiedź na to pytanie. komórka może reagować tylko w takim wypadku. jakie nastręcza obserwacja żywych komórek nerwowych pod mikroskopem w sytuacji. Informacja nerwowa przebywa tę szczelinę za pomocą środków chemicznych. Jeżeli teoria ta jest prawdziwa. Czy synteza ta nie może również wiązać się z procesami pamięci? Zmiany w RNA a uczenie się Instrukcję dla syntezy białka przenoszoną przez cząsteczkę RNA odkrywamy w charakterystycznej kolejności zasad organicznych. nazywa się konsolidacją Konsolidacja pamięci zachodzi przypuszczalnie w ciągu dłuższego czasu. zmagazynowana jest w gigantycznych cząsteczkach kwasu dezoksyrybonukleinowego (DNA). Różnorodna kolejność zasad . kiedy reagują one na nadchodzące impulsy nerwowe. Zgodnie z dość powszechnie uznawana teorią. Tę właśnie okresową aktywność elektryczną określa się terminem pamięć krótkotrwała. nadejście impulsu nerwowego do synapsy uwalnia mediator. że pamięć długotrwała zawarta jest w strukturze molekuł białkowych każdej synapsy. którą ona reprezentuje. Ponieważ DNA zawiera pamięć genetyczną dla każdego jednostkowego organizmu. pojawiła się również myśl. Wiemy. że komórka reaguje wyłącznie w wypadku pojawienia się tej specyficznej informacji. Pamięć bezpośrednia zdarzenia jest możliwa dzięki reakcjom elektrycznym na to zdarzenie. zmiany w synapsach różnych komórek powinny zachodzić w miarę jednocześnie.zmiany chemiczne czy też przyrost nowych synaps . a RNA odgrywa ważną rolę w procesie syntezy nowych białek. Teoretycznie przynajmniej tego typu zmiany powinny być widoczne: mogłyby więc zostać wykryte podczas mikroskopowych badań neuronów. a pamięć długotrwała to stała struktura tych samych neuronów. gdy jest pobudzona przez Jwa impulsy szybko napływające jeden po drugim. że białko uczestniczy w funkcjonowaniu neuronów. z tą różnicą. która wydziela się w szczelinie i oddziałuje pobudzająco na ciało komórki.1 różnych połączeń synaptycznych. Jak możemy przedstawić pamie' długotrwałą posługując się tego typu schematem? Konsolidacja. że za każdym razem w trakcie uczenia się nowego materiału mózg zmienia się fizycznie. CHEMIA PAMIĘCI Kiedy odkryto już procesy chemiczne leżące u podstaw dziedziczenia. Jaka by nie była rzeczywiście natura kodowania. Jakim sposobem mogłaby ta informacja chemiczna oddziaływać na przewodzenie synaptyczne? Jedna z możliwości polega na tym. trzeba dysponować dodatkowymi danymi dotyczącymi stałej struktury pamięci. W praktyce jednak zmian tych nie udało się zaobserwować. a następnie znów dopływa pojedynczy impuls nerwowy (coś w rodzaju alfabetu Morse'a).

wystarczy po prostu przeciąć go na dwie części. 1959). a nawet ich względne stężenia mogą się zmieniać w rezultacie doświadczenia nabywanego przez zwierzęta w sytuacji uczenia się. a droga najeżona jest trudnościami.daje w rezultacie różne białka. W niku częstego drażnienia prądem. Kiedy obie połówki w pełni się zregenerowały. który odtwarzał ruchy szczurów poddanych pierwszemu eksperymentowi. Eksperyment jest więc prosty i bezpośredni. na której umieszczony był pokarm. a następnie przecięto go na pół uzyskując dwa identyczne osobniki. Niemniej jednak metoda ta przyniosła pewne rewelacyjne (i bardzo kontrowersyjne) wyniki. nie będzie posiadał nabytej przezeń wiedzy. . że obie połowy przechowują zadanie w pamięci. wykazując. IPIaziniec przed eksperymentem. nawet jeżeli światłu . Jednak w grupie poddanej zadaniu eksperymentalnemu zmieniła się również względna koncentracja różnych zasad (Hyden i Egyhazi. W jednym z typowych eksperymentów grupę szczurów uczono wspinania się po drucie na platformę. Kimble. jak i wyuczone doświadczenia wywarły dający się mierzyć wpływ na RNA. to osobnik zregenerowany z części ogonowej. które wyrosło z 7cści głowowej . Aby uwzględnić czystą stymulację występującą w rezultacie wspinania się po drucie. że przecięty na dwie części może z każdej regenerować się w nowy organizm. że efekty uczenia utrzymują się. Oba zwierzęta . to jest możliwe. powstaje odruch warunkowy-kurczenie się. poprzedzonego silnym światłem.zdają się pamiętać zadanie (McConnell. a następnie posłużeniu się tym RNA do częściowego lub pełnego przekazania nabytej wiedzy innym zwierzętom. O wyborze tego płaskiego robaka zadecydowało to. Dlaczego więc płazińce. które regenerowały się z części ogonowej. Drażnienie prądem poprzedzone jest silnym światłem © Po treningu płaziniec kurczy się na pojawienie się bodźca świetlnego ^warunkowany na światło plaziniec zostaje przecięty na pół RYSUNEK 8-7 © Rezultat: dwa kompletne płazińce © Oba zwierzęta kurczą się na pojawienie się światła. Jeżeli pamięć jest zakodowana chemicznie. grupę kontrolną szczurów obracano we wszystkich kierunkach w specjalnym aparacie. Można założyć. To duże zamierzenie. Dzięki temu płazińce zapewniają eksperymentowi idealne warunki kontrolne: jeżeli trzeba przeprowadzić na tym samym obiekcie dwa różne eksperymenty. Normalnie oczekujemy..i to. Po przecięciu ptazińca na pói.jc towarzyszy drażnienie elektryczne. przystąpiono do eksperymentu kontrolnego. gdy eksponowany jest bodziec świetlny. Fakt ten jest zadziwiający. a następnie każda połowa ••generuje się. aby uzyskać dwa identyczne organizmy. Jacobson. i to. wydobyciu RNA z odpowiednich części jego układu nerwowego. Jako przedmiot badań wybrano dość dziwne stworzenie z typu płazińców (planaria). co można częściowo wyjaśnić trudnościami technicznymi w przeprowadzaniu niezbędnych eksperymentów oraz analizy biochemicznej. Zarówno powtarzająca się aktywizacja neuronów. Badania na płazińcach. Zazwyczaj pod wpływem drażnienia prądem płazińce odruchowo się kurczą. W obu też grupach występowała wyższa niż normalnie koncentracja RNA. Najpierw wyuczono płazińca wykonywać określone zadania. każda z połówek posiada zdolność do regeneracji © P o d wpływem drażnienia prądem plaziniec się kurczy. będąc identyczny genetycznie ze swym bliźniakiem. 1964). Pierwsze badania zaczęły się dość skromnie. to w jaki sposób dociera ona do części vV Uczenie się po wprowadzeniu zmian w RNA Czy zmiany w RNA powstałe w wyniku uczenia się nowych doświadczeń zawierają informację o zadaniu? Jeden ze sposobów sprawdzenia tego polega na wyuczeniu zwierzęcia wykonywania określonego zadania. Wykryte zmiany okazały się raczej mato skomplikowane. Kiedy pierwsza grupa szczurów opanowała zadanie przeprowadzono próby biochemiczne RNA pobranego z systemu mózgowego zawiadującego orientacją przestrzenną (system przedsionkowy) w obu grupach. Jeżeli zaś pamięć utrzymuje się w specjalnych połączeniach nerwów w głowie. że informacja magazynowana jest «• mózgu. które wyrosło z części ogonowej. płazińce są przecinane na pół. pamiętają r /W iązek między światłem a drażnieniem prądem elektrycznym? Jeżeli nawet informacja o tym przechowywana jest w cząsteczkach RNA. Po wytworzeniu reakcji na kojarzenie światła z rokiem elektrycznym. że kolejność tych zasad.

środki halucynoj:nne).względnie fakt. Najczęściej do badań tego typu )a zrozumienia pamięci organizmów wyższych. używano substancji ułatwiających lub utrudniających syntezę białka. tak jak uprzednio. Hadania te ujawniły pewne nowe aspekty funkcjonowania pamięci.: trucizna. a osobnik zregenerowany z części ogonowej nie światło poprzedza zawsze uderzenie prądem. to wykorzystany może być jedynie tów zakończyły się fiaskiem. że •rimięć jest najbardziej podatna na zaburzający wpływ określonych środków aplikowa. ale żadne z nich nie ma nic przez część głowową (rys. trzeba Badania chemiczne.. przeprowadzenie podobnych eksperymentów wiąże się z licznymi •rudnościami. 1964). Najwidoczniej zwierzęta mające Najbardziej frapujące eksperymenty psychologiczne w ostatnich latach dotyczyły taką zdolność potrafią rozprowadzać pamięć po całym organizmie. Może on charakterybowywano szereg środków farmakologicznych na różnych żywych stworzeniach (nie jiować się specyficznymi mechanizmami uczenia się. jak w poprzednim eksperymencie ©Wyuczonego płazińca przecięto na pól i obie połówki umieszczono w roztworze rybonukleazy . Jeżeli wyuczymy płazińca tego. A jeżeli nawet pamięć odgrywa w tym jakąś rolę. że chemicznie RNA. płazińce są dość dziwnym organizmem .! ISZa? © Rybonukleaza zmienia proces tworzenia się RNA w nowej połowie ciała ©Płaziniec zregenerowany z części głowowej reaguje na światło. które Gdy dyskusje rozgorzały na dobre. Skłania to do przypuszczeń. ogonowej? Oczywiście. 1962. że wraz z upływem czasu pamięć staje się coraz . a płaziniec zregenerowany z części ogonowej nie reaguje Oczywiście..iiiwiają syntezę białka. Dyskusja nad interpretacją ich wyników była niezwykle burzliwa. niedobór tlenu. Jak należało oczekiwać. że z ochotą pożerają się wzajemnie.. dla nas najbardziej interesujące jest to. 1961). alkohol. które są niezbędne do syntezy .. które są specyficznie powiązane z syntezą białka i przekazywałem synaptycznym. Im dłuższy odstęp czasu między uczeniem się a zaaplikowa-icm określonych środków. te zaś. Okazało się. 8-8). Ostatnie próby powtórzenia tych eksperymenpo całym organizmie (przynajmniej u tego robaka). że samo zapamiętywanie oparte jest na kodowaniu jieniicznym.ilka.|7C/ synapsy. pojawiły się nowe dane świadczące o analogicznej . Te trudności między innymi nie pozwalają nam jeszcze na jibrmufowanie właściwych wniosków. Substancje.. realizują to zmniejszając •'^ć dostępnego RNA lub też pobierając te składniki. to okazuje się. Inne środki farmakologiczne oddziałują na przekazywanie sygnałów nerwowych .ch zaraz po uczeniu się. to osobnik zregenerowany z części głowowej. że płaziniec to względnie prymitywny organizm. Normalne funkcjonowanie układu nerwowego niewątpliwie zależy od i wyzyjnie wyważonego i ściśle regulowanego środowiska chemicznego. że doświadczenie nabyte przez możliwych interpretacji tego zjawiska.. eksperymenty z przekazywaniem pamięci wywoływały zawierający informację o wyuczonym odruchu nie zosta! przeniesiony do ponownie olbrzymie zainteresowanie wśród szerokiej publiczności i równocześnie skrajnie scepkształtującej się głowy w toku regeneracji w roztworze rybonukleazy.. Istnieje kilka :ialem nakarmimy innego płazińca. że jeśli nawet RNA zawierający nabytą informację rozprzestrzeniany jest iyczny stosunek środowisk naukowych. Wypró.. Przeprowadzono również badania chemiczne innego typu.-^iywność. a nie tylko tych. że kiedy obie części uwarunkowanego na przenoszenia pamięci z jednego zwierzęcia na drugie. zazwyczaj podwyższają dostępność RNA albo też jego .RYSUNEK 8-8 (T)Płaziniec wyuczony reakcja na światło.idów pamięciowych.•«.. Udział RNA wtym zjawisku potwierdza fakt. W środowisku i :yni łatwo mogą pojawić się zaburzenia wynikające z działania bardzo różnorodnych j :/ynników albo substancji (jak np. Fakt szkodzenia lub osłabienia śladów pamięciowych przez wprowadzenie substancji jicmicznej nie oznacza jeszcze. a następnie zabijemy go i rozdrobnionym pamiętał wyuczonego uprzednio doświadczenia (Corning i John.. że istnieje wiele różnych prawdopodobnych pyjaśnień pozornego sukcesu pierwszych eksperymentów. tym większa dawka tych środków jest potrzebna do usunięcia . że RNA pierwszego przekazywane jest drugiemu robakowi (McConnel.mają zdolność do Przekazywanie pamięci regeneracji całego ciała z jednego drobnego fragmentu. Ptazirice mające silnie rozwinięte zdolności regenerowania są równocześnie kanibalaświatło płazińca regenerowano w roztworze zawierającym rybonukleazę niszczącą mi-oznacza to. które nie mają żadnego znaczenia wyłączając ludzi) w różnorodnych sytuacjach uczenia się. Okazuje się.. Bpólnego z pamięcią. które hamują lub utrudniają syntezę białka. przechowywał wyuczoną informację. Czy to oznacza.

aby przyzwyczaić się do dźwięku. której wstrzyknięto dializowany homogenat mózgu niewytrenowanych szczurów potrzebowała 11 dni. to znaczy będzie zeskakiwał z platformy otrzymując za każdym razem słabe uderzenia prądem elektrycznym po łapach. zwłaszcza gdy zwrócimy uwagę na to. W eksperymencie z platformą szczur jednak kontynuuje swoje reakcje. musimy jeszcze poczekać. to znaczy mniej więcej tyle czasu ile zużywały myszy. że zwierzę zeskoczy nadół2 (rys. Krytyczne niezbędny dla dokonania jej konsolidacji. Kiedy szczur zeskakuje z platformy. Jeżeli możliwe jest przekazywanie informacji zmagazynowanej w pamięci. Nic takiego nie następuje. Oznaczałoby to. i przyjmijmy. wzięty z wyuczonych dawców.formie przekazywania pamięci u szczurów i myszy (Unger. to przejawiałby narastającą niechęć do opuszczenia platformy. czego nie uczono jego dawcy (rys. W typowym eksperymencie . aby zwierzę nie czuło się zbyt wygodnie. to okazało się. Okazało się jednak. którego wyuczono hamowania reakcji lękowej na strumień powietrza. 8-10). a substancje te mogą dość swobodnie przenosić się w organizmie i mogą być przekazywane od jednego organizmu do drugiego. Założenie to potwierdza się. Następnie niewytre. Wielu uczonych odnosi się dość sceptycznie do tych spraw. nowanej myszy wstrzykiwano dializowany homogenat mózgu. Jeżeliby zapamiętał Jakiekolwiek przykre wrażenia. nawet od szczurów do myszy. po czym sprawdzano jej reakcję na dźwięk. Mówiąc inaczej. otrzymuje średnio nieprzyjemne uderzenie prądem elektrycznym. wywołanej 'mówienie tych eksperymentów i bibliografie Czytelnik może znaleźć w artykule Deutscha (1969). Po wstrzyknięciu homogenatu mózgu niewytrenowanym zwierzętom wystąpiło u nich przeuczenie wyłącznie w odniesieniu do tego specyficznego nawyku. Trwało to tak długo. . Ale !przyczyną tego mogą być różne czynniki motywacyjne: należy pamiętać. w takich warunkach nie można odróżnić jego niezdolności do zapamiętania. Wyraźny jest zatem wpływ ECS na pamięć zwierzęcia. Krata pod platformą jest • podłączona do sieci elektrycznej. jakie konsekwencje mają te badania dla procesu gromadzenia i przetwarzania informacji.8-10) szczura umieszcza się na wysokiej platformie o tak małych rozmiarach. że wywołuje ono konwulsje. a drugą do podmuchu powietrza (co normalnie również wywołuje reakcję lękową).zaskakując rezultat.c zwierzętami (rys. Ale jeżeli za każdym razem natychmiast po zeskoczeniu z platformy otrzyma on ECS. w rezultacie otrzymuje uderzenie prądem po łapach i ECS. że specyficzne ślady pamięciowe zakodowane są w substancjach chemicznych. Zanim będziemy mogli rozstrzygnąć. Wstrząsy elektryczne H\trzqs elektryczny (electroconvnlsive shock. aż uzyska się więcej wyników badań eksperymentalnych. jakie mechanizmy mogą zapewnić działanie podobnego systemu. które nie otrzymały żadnego środka. silnegr dźwięku. W czasie aktywności elektrycznej. suzyskane rezultaty były niezupełnie przekonywające. będzie zachowywał się po tym | lak zwierzę niedoświadczone. od jego prób uniknięcia ECS. 8-9). a po ECS sprawdzono. ECS) polega na stosowaniu prądu elektrycznego o takim napięciu. Unger i Oceguera -Navarro. czy rzeczywiście przenoszone bylv od jednego do drugiego zwierzęcia jakieś informacje. Ylożliwe jest zatem naruszenie stałych śladów zdarzeń przez dezorganizację tej aktywności elektrycznej. Załóżmy. Zwierzę może w efekcie unikać drogi prowadzącej do pożywienia. że po każdej próbie otrzymuje ono ECS. W ! warunkach normalnych szczur w tej sytuacji uczy się bardzo szybko (zazwyczaj po jednej próbie) pozostawać jak najdłużej naniewygodnej platformie. Im dłuższa przerwa między reakcją a zastosowaniem ECS. 0nś zdarzeniem. że w eksperymencie stawia się inne zadania .uczy się zwierzę przechodzić określonym korytarzem labiryntu w celu uzyskania pożywienia. Jak w tej sytuacji wyjaśnić kodowanie w neuronach? Brak jakichkolwiek danych o tym. gdzie znajduje się pokarm. aby nie poddawać się nieprzyjemnemu działaniu ECS. że wpływ wstrzyknięcia był rzeczywiście specyficzny. który został nabyty przez dawcę.2 dnia zahamowanie reakcji lękowej . We wstępnej fazie eksperymentów szczurom eksponowano często głośnc dźwięki. jak i o przykrym uczuciu wywołanym ECS. Wyniki te są frapujące. zauważono hamowanie reakcji tylko na działanie strumienia powietrza. że wszyscy ZABURZENIA PAMIĘCI Jest oczywiste. jego ślad pamięciowy konsoliduje się w pamięci długotrwałej. czy jedynie ogólny wpływ hamujący? Następny eksperyment pokazał. • Co można wywnioskować z tego wszystkiego? Ostatecznej odpowiedzi na razie nie mamy. natomiast nie występowało osłabienie reakcji na dźwięk. w jakim ilopniu pamiętają oni te słowa. Szczury (i ludzie) zazwyczaj podskakują w momencie nagiego. że pamięć krótkotrwała służy do utrzymywania informacji przez okres 1 Przeprowadzono wiele badań nad związkiem wstrząsu elektrycznego z amnezją wsteczną. U biorcy homogenatu mózgu od szczura. co jest jego naturalną reakcją. Ponieważ ECS stosuje się również jako technikę terapeutyczną w leczeniu zaburzeń psychicznych u człowieka. Jeżeli wymagano od pacjentów taż przed zastosowaniem ECS wyuczenia się listy słów. stawia to przed nami wicie interesujących problemów dotyczących natury pamięci. 1965). Jedną grupę zwierząt przyzwyczajano do silnego dźwięku. że na zahamowanie tego typu reakcji lękowej u myszy nie poddanej wstrzyknięciu trzeba jeszcze więcej czasu niż u szczurów Mysz. aż zwierzęta przywykły do nich i później już nie reagowały na nie drgnięciem. podejmowane były próby badania jego wpływu na pamięć chorego. 1966. pozostaje jednak niejasne. tym mniej prawdopodobne. Oddziaływanie silnego prądu elektryczno na żywy mózg powoduje zaburzenia pamięci krótkotrwałej. U myszy po wstrzyknięć uzyskiwano już średnio po około 1. Eksperyment z platformą pomija wiele ważnych problemów. że zapominają więcej niż normalnie. najwidoczniej zwierzę zapomina o nieprzyjemnym uczuciu towarzyszącym uderzeniu prądem po łapach. będące wynikiem ECS. Taka habituacja wymaga około 9 dni treningu.

przy czym to zacieranie rozciąga się wstecz Wstrząs elektryczny może zaburzyć proces uczenia się u zwierząt i wywołać amnczjęu Proporcjonalnie do tego. uderzenia w głowę lub też wskutek wstrząsu elektrycznego..9 dnia . Można więc przedstawić pamięć w postaci prostej linii rozciągniętej w czasie. Po doznanym urazie linia zaciera się poczynając od Amnezje lomentu. mogą przyzwyczaić się uczą się nie reagować na silny do silnego hałasu podmuch powietrza po 4. co dziwniejsze. 8-11). BANG Szczury normalnie przejawiają reakcję lękową na głośny dźwięk albo inne nieoczekiwane zdarzenie Szczury grupy B wyuczono nie bać się silnego hałasu Homogenat mózgu szczurów grupy B wstrzyknięto nie trenowanym zwierzętom Zwierzęta.RYSUNEK 8-9 Szczury grupy A wyuczono nie bać się podmuchu powietrza Homogenat mózgu szczurów grupy A wstrzyknięto nie trenowanym zwierzętom Zwierzęta. uczą się nie reagować na silny dźwięk już po 1...minionych zdarzeń (rys. Człowiek dotknięty słów (patrz też Williams.. aby wyuczyć się niereagowania na podmuch powietrza chorzy cierpią na takie lub inne zaburzenia psychiczne. nie zapomina zdarzeń z odległej przeszłości. jak poważne jest uszkodzenie. 1966). ludzi co najmniej w odniesieniu do bardzo niedawnych zdarzeń. którym wstrzyknięto homogenat mózgu grupy B. którym wstrzyknięto homogenat mózgu grupy C. Ale nawet po 12 dniach nie mogą przyzwyczaić się do silnego podmuchu powietrza Cl Grupa kontrolna C nie jest trenowana w ogóle Homogenat mózgu szczurów grupy C wstrzyknięto nie trenowanym zwierzętom Zwierzęta.. powstałego wskutek upadku. Ale. Minezją wsteczną nie pamięta zdarzeń sprzed wypadku.. kiedy nastąpił wypadek. Najczęściej budzi w nich silny lęk i mało ich interesuje wyuczenie się listy nie powiązanych ze sobą nożna ją zaobserwować w następstwie silnego wstrząsu mózgu. .. zazwyczaj oczekiwana terapia Typowa forma amnezji nosi nazwę amnezji wstecznej (retwgmde amnesid). aby wyuczyć się niereagowania na silny hałas . potrzebują aż 12 dni. Te skutki amnezji same W miarę powrotu chorego do zdrowia jako pierwsze pojawiają się wspomnienia dawno w sobie są interesujące. C4 I aż 15 dni..6 dnia . którym wstrzyknięto Ale nawet po 8 dniach nie homogenat mózgu grupy A. a prócz tego wskazują na pewne kierunki badań nad pamięcią.

pod platformy i otrzymuje słaby którą znajduje się krata podłączona do sieci elektrycznej wstrząs elektryczny © © Szczur zostaje zdjęty z platformy i poddany silnemu wstrząsowi elektrycznemu Szczur zostaje ponownie umieszczony na platformie Szczur zeskakuje z platformy . pod platformy i otrzymuje słaby którą znajduje się krata wstrząs elektryczny podłączona do sieci elektrycznej Szczura zabrano z platformy © Szczur zostaje ponownie umieszczony na platformie Szczur nie schodzi z platformy Szczur zostaje umieszczony Szczur usiłuje zeskoczyć z na wysokiej platformie.Szczur zostaje umieszczony Szczur usiłuje zeskoczyć z na wysokiej platformie.

Po odpowiednim leczeniu psychiatrycznym m ż sobie wszystko przypomnieć). w jakim stopniu pamięć ostatecznie powróci. że pewne -Odzaje uszkodzeń mózgu wpływają z kolei tylko na funkcje mowy. że darzenia zachodzące w momencie wypadku znajdowały się tylko w pamięci krótkoIrwałej i nie zdążyły przejść do pamięci długotrwałej. a jeżeli już się zdarzają. na przykład rozumienie i posługiwanie się Szykiem. (Historie oglądane czasem na ekranie. Przebieg zapominania i odzyskiwania pamięci w sytuacji amnezji wstecznej ma istotne Baczenie dla wyjaśnienia sposobu funkcjonowania pamięci. w rzeczywistości występują dość rzadko. że do konsolidacji pamięci niezbędny jest odpowiedni f t okres czasu. Zjawisko to często wykorzystywane • jako potwierdzenie faktu. Hipotetyczne fazy odzyskiwania pamięci po amnezji wstecznej. Najwidoczniej ślady pamięciowe w rzeczywistości nie były zatarte. Ostatnie kilka minut przed wypadkiem nie wydają oe się jednak możliwe do odtworzenia. 'roces powrotu pamięci wydaje się procesem odkrywania kolejnych zapisów w pamięci. nie naruszając przy ?tn pamięci przeszłych zdarzeń. innymi słowy bywają często związane z tym. . To. w których ludzie tracą pamięć na wiele lat. Źródło: Barbizet (1970). Fakt ten służy do potwierdzenia hipotezy. to według wszelkiego prawdopodobieństwa spowodowane są częściej przez czynniki psychiczne niż przez yrazy fizyczne mózgu. tae rodzaje przechowywanej informacji. pozostają nienaruszone. ale powraca ona prawie u wszystkich. że pacjent sam tłumi nieświadomie określone wspomnienia. a raczej zakryte. Przede wszystkim należy Wrócić uwagę na to. że uraz wpływa wyłącznie na pamięć o zdarzeniach z przeszłości.ZABURZENIA PAMIĘCI 319 RYSUNEK 8-11. poczynając od bardzo odległej przeszłości aż do teraźniejszości. W dalszych rozważaniach wykażemy. zależy od wielu czynników.

T. że zdarzenie przechowywane przez pierwsze 24 godziny pochodzi z pamięci krótkotrwałej. bardziej dostępne wspomnienia. Irlandzkie? Nie. uraz oddziałuje tylko na silniejsze. Proces odzyskiwania pamięcj przebiega od dalekiej przeszłości do teraźniejszości. że stare wspomnienia są trwalsze niż nowe. Sugeruje to nam dwie właściwości natury pamięci. to niemieckie nazwisko. Kiedy wróciłem. nieprawdaż? Nie. że staje się ona niedostępna Tak więc samo przechowywanie informacji najwyraźniej jest czymś odrębnym od procesów związanych z wydobywaniem przechowywanych śladów pamięciowych. jest zgodny z poprzednimi wynikami dotyczącymi skutków 3 działania ECS . oczywiście. Jak już wspominaliśmy. Odbyło się to w następujący sposób.A. a wspomnienia z niedawnej przeszłości najbardziej nań podatne? Ale podobne rozumowanie przeczy najwyraźniej zdrowemu rozsądkowi. która spotkałaby przypadkowo N. Czy następuje to w związku z tym.I. Być może. ijchtunkiem. Cynika z tego. skandynawskie. że im większy jest odstęp między uczeniem się a wprowadzeniem środka farmakologicznego. odpowiedziałem. Ponownie zostałem mu przedstawiony. w maleńkiej kawiarence Wydziału Psychologicznego M. że pamięć krótkotrwała u człowieka może trwać jedynie przez czas od 20 do 30 sek. Jednym z psychologów badających zaburzenia pamięci u N. Zazwyczaj trudno jest nam przypomnieć sobie dawne zdarzenia. że jest on całkowicie zdrowym człowiekiem.A. informacja będzie automatycznie zarejestrowana w pamięci długotrwałej. a następnie udałem się do swojego gabinetu. inaczej byłoby niezrozumiałe. to powinniśmy ponownie przeanalizować niektóre z badań dotyczących chemicznej natury pamięci.A. On to właśnie opowiedział tę historię: „Przedstawiono mi N. gdyby były one najtrwalsze.A. Osoba. Utrata wspomnień z dalekiej przeszłości jest najmniej prawdopodobna. a przez to. gdzie przebywałem chyba przez pięć minut. W następnym rozdziale zobaczymy.A. aby uzyskać ten efekt. \ ^poznajmy się z zaburzeniami pamięci u chorego. ale bardziej trwałe zapamiętanie tych zdarzeń wymaga aktywnego wysiłku. który pracował w Massachusetts Institute of Technology. Wróćmy raz jeszcze do dziwnego przebiegu powrotu pamięci po amnezji. usłyszawszy moje nazwisko zapytał: Wickelgren. stwierdzono. Aby jakoś spędzić czas. że zdarzenia zaistniałe w ostatnich kilku minutach przed urazem mózgu nie przypominają się nigdy. A przecież. Bez trudności zapamiętujemy przez krótki czas dopiero co zaszłe Pewna niepokojąca niezgodność występuje w odniesieniu do czasu trwania pamięci krótkotrwałej u ludzn zwierząt. a ponadto. że uraz rozprzestrzenia się od teraźniejszości-bez wątpienia najbardziej dostępnej dla naszej pamięci-do przeszłości poprzez szlaki strukturalne pamięci długotrwałej. . dlaczego przebieg odzyskiwania pamięci tak silnie zależy od czasu. że kiedy pamięć krótkotrwała funkcjonuje prawidłowo. W zachowaniu jego pojawiła się tylko jedna niezwykła rzecz-najwyraźniej nie potrafił zatrzymać dłużej w pamięci żadnych nowych zdarzeń. N. Możliwe. Jeżeli tak jest istotnie. Porozmawiałem z nim około pięciu minut. tym większą jego dawkę należy zaaplikować. Skandynawskie? Tak.A. i N. 3 jarzenia. że właśnie trudność w przypominaniu sobie dawnych zdarzeń wiąże się z ich wyraźną odpornością na amnezję. to i przywołać je powinno być najłatwiej? Możliwe. czy też po prostu starsze ślady są trudniej dostępne od nowych i dlatego nie łatwo jest je zniszczyć? Na pytanie to trudno odpowiedzieć. I wykonywał szereg czynności i mógł nawet podtrzymać typową rozmowę towarzyską. nieprawdaż? Nie. po czym zapytał mnie: Wickelgren to niemieckie nazwisko. jeśli nastąpi wspomnienia te pojawiają się w pierwszej kolejności. Chodził normalnie. N. wywołującego zacieranie się pamięci. Pełnił on i służbę wojskową w jakiejś nudnej bazie wojskowej.A. dlaczegożby inaczej stare wspomnienia miały być najodporniejsze na działanie szoku pourazowego. że wraz z upływem czasu pamięć w jakiś sposób wzmacnia się automatycznie. Po pierwsze. Pewnego razu spadł ochraniacz z floretu jego przeciwnika i N. najwidoczniej szok pourazowy nj„ likwiduje nagromadzonej informacji. przypadki H. Irlandzkie? Nie. Badania na zwierzętach przy użyciu ECS wskazują. Ostrze floretu przeszło przez dość cienką kość nosową i przedostało się do i nlózgu. Historyjka poniższa dobrze ilustruje jego trudności. a po prostu powoduje. w jakim zachodziły zdarzenia. zajmował się . którego nazwiemy N. aniżeli krótkotrwałej rewerberacji elektrycznej.M. informacja dotycząca czasu wystąpienia tego czy innego zdarzenia służy najwidoczniej za ważną wskazówkę w późniejszym przypomnieniu g0 sobie. Po drugie.Ponieważ po urazie pamięć stopniowo powraca. Możliwe.A. w kilka miesięcy po wypadku. Fakt. został j zraniony. że pamięć krótkotrwała trwa co najmniej jedną godzinę. W niektórych z tych badań przyjmuje się. popatrzył na mnie tak jakby widział mnie po raz pierwszy w życiu. że do przechowania informacji w pamięci długotrwałej potrzeba czegoś więcej. był profesor Wayne Wickelgren. Uszkodzenie pamięci krótkotrwałej najwidoczniej wpływa na przechowywanie informacji w pamięci długotrwałej. W badaniach z ludźmi pamięć krótkotrwałą szacuje się w sekundach. Nie oznacza to jednak. że starsze ślady są trwalsze (jak sugerowano wyżej). taka kolejność odzyskiwania pamięci świadczyłaby o tym. i byłaby przekonana.

co oznacza. że leży w szpitalu. Jego doświadczenie życiowe to doświadczenie człowieka. Było dla niego oczywiste. zazwyczaj wysłuchiwał naszych objaśnień. bardzo to komplikuje prace eksperymentalne z tego typu chorymi. „Przez trzy noce w Clinical Research Center pacjent wzywał nocną pielęgniarkę! przepraszając ją gorąco wypytywał. W dodatku cierpią oni wskutek innych problemów wynikających z defektu neurologicznego. problemów nie związanych z pamięcią. Zdolność do opanowania nowego materiału może również zależeć od rodzaju informacji. nieuszkodzone. kiedy N. to kiedy zostają przerwana. Dokładnie w tej kolejności co uprzednio (Wickelgren. zachował zdolność normalnego rozumienia mowy: „Może powtarzać i przekształcać zdania ze skomplikowaną składnią. tak jakby do tego momentu nic nje zostało powiedziane4. ale jak się okazało. Często starając się przedstawić typowy opis swojego.M. A. s. jeśli jednocześnie nie lOtrafi wprowadzić do systemu pamięci nowego materiału? Nawet H. który dopiero zaczyna orientować się w otoczeniu. p0 zabiegu zniknęły ataki epilepsji.nlysłowe. bezpośrednia informacja) Chociaż sama rozmowa z N. to H. wszystko trzeba było zaczynać od nowa. A. H.M. jego LI. i H. niezbędne do rozumienia i posługiwania się językiem. Bardziej szczegółowy opis testów stosowanych w tego typu przypadkach patrz seria artykułów. okazało się. U pacjenta H. będących przyczyną trudności motywacyjnych i emocjonalnych podczas prowadzenia tych badań. który poddany by| dokładnym badaniom.A. Zdarzenia przez krótki czas po wystąpieniu utrzymują się w pamięci krótkotrwałej. niezbędnej do śledzenia informacji w miarę wydobywania jej z pamięci długotrwałej. M. |968). pacjent z najbardziej ostro przejawiającymi się zaburzeniami. że bardzo ważne jest rozróżnienie informacji przechowywanej • w pamięci i procesów związanych z jej wydobyciem. jeszcze nie rozumie w pełni sytuacji. 6..8). A. do czego? Chcecie. u pacjenta N. nie mógł opisać.iaczenia słów ze swojej pamięci trwałej. Oto jak badający H. jaką radość czy smutek mi przynosi«. Oczywiście. cierpiał on na silne ataki epileptyczne. jakie zajęcie 1 wykonuje w państwowym ośrodku rehabilitacyjnym (przymocowywanie zapałek do kawałków kartonu) nawet po 6 miesiącach codziennego wykonywania tej czynności. Jeden z nas pracował z profesorem Wickelgrenem badając pamięć krótkotrwałą studentów Harwardu i M. Ale procesy zapewniające przekształcenie tego materiału krótkotrwałego w materiał trwały są wybiórczo zaburzone.T. zaczynamy!" Wtedy eksperymentator odwracał się. szurnie istotę żartów. Mechanizmy pamięci Pewne ogólne cechy charakterystyczne pamięci wyłaniają się z badań nad rodzajami jej osłabienia powstałymi w wyniku zaburzeń neurologicznych. kiedy jeden z nas badał go w Uniwersytecie Kalifornijskim (około 5 lat po opisanym wypadku). powierzchowna pamięć mówi nam coś o naturze procesów pamięciowych. niemniej ważne jest ż j rozróżnienie operacji zapewniających dostęp do informacji przechowywanej w pamięci jługotrwałej oraz operacji zapewniających nowej informacji wejście do pamięci dlugo:rwaiej. podniósł się do 118 (do operacji wynosił 104). Jednakże próby wyuczenia go technik mnemotechnicznych w celu dalszej poprawy jego pamięci zakończyły się całkowitym niepowodzeniem. odwiedził M.T. zaś zdolność do uczenia się nie poprawiła się w ogóle zbiegiem czasu. 196. czy też po prostu wskazuje. stanu. Mogą zatem posługiwać się tym systemem. w okresie następującym po wypadku pamięć jego stopniowo polepszyła się. Pewnego razu. Chorzy mogą prowadzić rozmowę. że nie pamięta tego. Ale nie wyszliśmy poza podanie instrukcji. nie mógł sobie nic przypomnieć z wydarzeń ubiegłego dnia. że jest to »podobne do przebudzenia się ze snu«. Kiedy miał lat 27 nie mógł już dłużej pracować i wskutek krańcowo złego samopoczucia zdecydował się na poddanie operacji chirurgicznej (usunięto mu środkowe partie płatów skroniowych). Jasne jest. że warto byłoby włączyć go do naszych eksperymentów. gdzie się znajduje i jak się tu dostał. co działo się wcześniej". qlO fo bardzo istotna różnica. ponieważ pozwoliłoby to na porównanie jego pamięci z pamięcią innych badanych. które ukazały się w czasopiśmie „Neuropsychologia" 1968. pierwszy materiał eksperymentalny. na co on niezmiennie odpowiadał: „Gotowy. stwierdzał..A. a to dlatego. . t. czyli typowej pamięci krótkotrwałej oraz „pamięci pracującej". że zaburzenie neurologiczne nie jest całkowite? Na przykład. Niemniej jednak „mgliście zdawał sobie sprawę" z takich rzeczy. jak widać. Jak żyją ludzie z podobnymi uszkodzeniami mózgu? Inny chory. pomyśleliśmy. Ale krótko: . wydawała się zupełnie normalna. żebym coś zrobił? Z czasem Wickelgren miał więcej szczęścia.I. że potrafią wydobywać 4 Nawiasem mówiąc. to uzyskanie niezbędnych danych jest rzeczą niezwykle trudną. Czy ta słaba. bez względu na to. Czego mogą się uczyć pacjenci tego typu? Trudno jest odpowiedzieć na to pytanie. Jak więc chory może wykonywać złożone procesy . jak śmierć swojego ojca czy zabójstwo prezydenta Kennedy'ego. U wielu chorych cierpiących na zaburzenia pamięci można zaobserwować różnicę w zdolności do uczenia się materiału werbalnego i niewerbalnego.Skandynawskie? Tak". Przy innej okazji zauważył: »Każdy dzień jest sam dla siebie. (Milner. nie gą jedynie wprowadzić do niego nic nowego. Chory z omawianymi wyżej zaburzeniami jest zdolny do tworzenia wspomnień krótkotrwałych. A. z wyjątkiem jednego-wejścia do pamięci długotrwałej.ale nasze początkowe trudności ilustrują fakt. aby włączyć magnetofon i pozostałą aparaturę.. iż nastąpił pewien wzrost zdolności do uczenia się. nawet opartych na dwuznaczności semantycznej". Omówione tam są też przypadki obu pacjentów N. Ich systemy pamięciowe działają najwidoczniej prawidłowo pod każdym względem. tak że. że pewnych rzeczy mogą się nauczyć.I.M. Kiedy wszystko było przygotowane i pozostawało zaprezentować N. N. lecz. Ustaliliśmy wcześniej. Corkin i Teuber.. (Milner i inni. kiwał głową i mówił: „Świetnie.M. opisuje jego życie. że jakkolwiek chorzy tego typu mogą dostarczyć nadzwyczaj pożytecznych informacji dotyczących pamięci. pytano go: „Czy jest pan gotów?". Typ uszkodzenia mózgu u tych chorych stawia przed nami kilka problemów dotyczących mechanizmów pamięci. Wejście informacji do pamięci krótkotrwałej oraz wydobycie jej są. 211-282. ale nie mógł zapamiętać nowych rzeczy. Zakłócenie tej pamięci zaburza zdolność do tworzenia bardziej trwałych śladów napływających informacji.M.

ale rozsiana po całym mózgu. Im znaczniejsze są uszkodzenia mózgu. tak właśnie powstało prawo działania masy. Nie udało mu się jednak znaleźć jakichkolwiek dowodów na to. kiedy chory ]lC !Je może przypomnieć sobie określonych zdarzeń. tym poważniejsze są jego skutki dla pacjenta. Ale czy to oznacza. Okazuje się. którzy wiedzą. a uszkodzenie części czołowych-zaburzenia procesów emocjonalnych i motywacyjnych. Mamy dwie ręce. Jaki wypływa stąd ogólny wniosek? Możliwe. że istnieją również dwa odrębne systemy pamięci? Czy każda z półkul przechowuje tę samą informację. aby przypuszczać. ma bardzo ogólny charakter. tym bardziej wyraziste będzie wspomnienie. że odkryje miejsce przechowywania pamięci o danym zadaniu. zwanych ciałem modzelowatym (corpus callosum) (rys. Niestety analogia ta jest zbyt uproszczona. że zarówno u ludzi.J starych i ma poważne trudności ze swą pamięcią. Jak dotąd modeli hologramowych nic zastosowano do wystarczającej liczby problemów pamięci ludzkiej. ' Ci z Was. Dwie półkule mózgu komunikują się między sobą za pośrednictwem masy włókien nerwowych. Wyłania się tu jednak pewna komplikacja. a następnie niszczył operacyjnie różne części ich mózgu. Każdy narząd zmysłu wysyła swoją informację do obu półkul mózgu. aby można byk) ocenić ich wartość. i k POSZUKIWANIE LOKALIZACJI PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ Pierwsze informacje dotyczące lokalizacji różnych funkcji w mózgu pochodzą z bardzo ogólnych obserwacji chorych z uszkodzeniami mózgu. chociaż przechowywanie p 0 ? 0 staje w normie. Zamiast tego odkrył on. że uszkodzenie lewej półkuli mózgu ma wpływ na mowę. czy obie półkule mózgowe mogą funkcjonować niezależnie jedna od drugiej. Poszukiwał on engramów. W wyniku tych obserwacji dość szybko ustalono. Tak w' procesy związane z przechowywaniem starej informacji i zdobywaniem nowej wydają s' odrębne od siebie i człowiek może zachować jedne z nich mimo braku drugich. dwie nogi. a druga inne? Może dzieje się tak. będzierm mogli przystąpić do ich dokładnego zbadania. Ponadto ustalono również. nie mamy podstaw. przy czym żadna z tych części oddzielnie nie jest niezbędna. jak i po operacji neurochirur•icznej. Nawet wówczas. W związku z symetrią w anatomii dwóch półkul mózgowych nasuwa się natychmiast pytanie. że kiedy jedna i półkul próżnuje. że pamięć nie jest zlokalizowana w ściśle określonych częściach.trwałe utrzymanie w pamięci nie wystarcza do długotrwałego przechowania inforrna-Człowiek może okazać się niezdolny do przyswojenia sobie nowej informacji. „ale". Dlatego niektórzy uczeni przypuszczają. znane jako prawo działania masy (Law of Mass Action). szczególnie u osobników praworęcznych. Dane anatomiczne nie wykluczają takiej możliwości. Jedyna prawidłowość. mimo wszystko będzie to „tak". że jest to coś więcej niż wynik zaburzenia pewnych funkcji wydobywania informacji. poprzedzone Jeśli". typowych dla chorych i JEDEN MÓZG CZY DWA MÓZGI? Ciało ludzkie jest symetryczne. mając nadzieję. Trzeba wyjaśnić znacznie więcej Ihkiów dotyczących pamięci ludzkiej niż tylko prawo działania masy. jak to się dzieje w wypadku amnezji. że specyficzny ślad pamięciowy przechowywany jest w jakiejś ściśle określonej części mózgu. W takim wypadku każdy specyficzny ślad pamięciowy będzie związany z obszernymi częściami mózgu. dwoje oczu i dwoje uszu. utrudniającego odtworzenie starych wspomnień. pamięć pozostaje w stanie prawie niezaburzonym. a pamięć polega jedynie na zmianach tego kompleksowego. powstałymi zarówno po urazie. że uszkodzone zostały specyficzne r |ady pamięciowe. w jaki sposób obraz wzrokowy jest odwzorowany w formie hologramu. Było to podstawą do sformułowania pierwszych ogólnych stwierdzeń dotyczących lokalizacji funkcji. To ostatnie stwierdzenie. oczywiste pytanie: z jakimi strukturami mózgu związane są te różnorodne funkcje? Cz\ istnieją specyficzne części mózgu odpowiedzialne za procesy gromadzenia i wydobywa. że pamięć o wyuczonym zadaniu uległa zaburzeniu proporcjonalnie do ilości (wagi) uszkodzonej tkanki mózgowej. Mamy również dwa mózgi albo inaczej. nie potradi odróżnić nowych zdarzeń . 8-12). Można utracić pamięć dotyczącą pewnego ograniczonego odcinka u. że pamięć krótkotrwała funkcjonuje u niego normalnie. Każda półkula ma własne ośrodki odbioru informacji słuchowej. 1950). nia informacji? Jeżeli uda nam się ustalić lokalizację tych funkcji pamięci. Ten sam rezultat uwidacznia się w badaniu zaburzeń pamięci. dwie półkule będące prawie dokładnymi swoimi kopiami. . szkodzenia mi mózgu. chroniąc ją w ten sposób na wypadek uszkodzenia drugiej półkuli? A może dzielą się one pracą tak. pochodzi z pionierskich prac psychologa Lashleya (1931. Wydobywanie może być zaburzone. pomimo poważnych uszkodzeń znacznych części mózgu. W miarę jak zaczyna zarysowywać się ogólna charakterystyka pamięci wyłania $j. śladów nerwowych określonych wspomnień. wykonuje nieznaczną pracę albo też jest całkowicie bezczynna.lS może zostać usunięty w wyniku zabiegu chirurgicznego. to wtedy druga funkcjonująca połowa przejmuje wszystkie jej czynności? Odpowiedź na wszystkie te pytania brzmi tak: chociaż będzie to ostrożne. j^ . jak i u zwierząt. że jedna z półkul podejmuje jedne operacje. powściągliwe „tak".iiychmiast uchwycą analogię. W żadnym wypadku nie udało się stwierdzić. że utrwalone określone ślady pamięciowe są prawie niezniszczalne. że uszkodzenia potylicznych części mózgu powodują zaburzenia widzenia. rozproszonego L lądu występującej aktywności5. "i. ale im więcej ich jest włączonych. nawet można sądzić. „być może". jaka zdaje się wynikać z tych obserwacji. Zadziwiające jest to. Uczył zwierzęta wykonywania różnorodnych zadań. że informacja napływająca z zewnątrz odciska się na ciągłej aktywności zachodzącej w niózgu. Ponadt mechanizmy wydobywania informacji należy traktować oddzielnie od mechanizmowi • przechowywania. ale dobrze utrwalony ślad jakiegoś zdarzenia 7. i ponadto zaburzenie procesu wydobycia może dotyczyć jedyni' specyficznych rodzajów informacji. wzrokowej i dotykowej oraz ośrodki regulacji aktywności mięśniowej.

tak że pojawia się jedno wyraźne spostrzeżenie i ślad pamięciowy? Podstawowe pytanie. W systemie tym wszystko. co spostrzegane jest lewą połową siatkówki. a zatem i w prawej półkuli mózgu).ch. która dzieliłaby pole widzenia na dwie równe części w momencie. przy którym tylko jedna półkula mózgowa otrzymuje informację sensoryczną. (Pamiętajcie. przedmioty znajdujące się na lewo odbijają się w prawej połowie siatkówki. kiedy tylko druga półkula (nie wyuczona półkula) może odbierać bodziec testowy. a wszystko spostrzegane prawą połową-do prawej. Dotyczy to . kiedy patrzymy prosto przed siebie. która dociera t|o jego drugiej półkuli? Aby znaleźć odpowiedź. że soczewka oka daje odwrócony obraz. Następnie należy wykonać próby sprawdzające w warunkach.bydwu oczu. W jaki więc sposób następuje koordynacja informacji docierającej do obu półkul. brzmi: w jaki sposób informacja docierająca do jednej półkuli mózgu współdziała z informacją. na które musimy znaleźć odpowiedź. Nie istnieje jednak żadna linia pionowa. dociera do !-\vej półkuli mózgu. trzeba nauczyć zwierzę wykonywania zadania. kiedy patrzycie prosto przed siebie. dlatego. Czy zwierzę będzie mogło właściwie wykonać zadanie'' Sygnał z lewej strony Sygnał z prawej strony Reakcja lewej ręki Reakcja prawej ręki RYSUNEK 8-13 Sygnał z prawej strony dociera do lewej półkuli Sygnał z lewej strony dociera do prawej półkuli .Rozszczepienie mózgu u zwierząt \stem wzrokowy stanowi doskonały sprawdzian funkcjonowania obu półkul mózgoi.

ale w czasie prób sprawdzających z prawą półkulą ma ona po prostu swobodny dostęp do informacji zgromadzonej w lewej półkuli. Załóżmy. Ponieważ informacja zawarta jest w obu półkulach. nie jest istotne.) Tylko w trakcie dokładnego badania można | zauważyć pewne szczególne cechy w jego zachowaniu.. jak i lewego. która pozwalałaby okresowo wyłączyć działanie jednej „ófkuli. 8-14). ponieważ przeprowadza sieje w jakiś czas po wyuczeniu zadania i przez ten okres ślad pamięciowy może zostać przeniesiony. a odsłonięciu prawego. (y^u. Pełniejsze omówienie tego tematu zawiera rozdz. Jeżeli stłumienie obejmuje całą korę. następnie zwierzę uczy się wykonywać określone zadanie. a prawa od pra\veg0 To pierwsza próba eksperymentu. Powróćmy do naszego doświadczenia: po zahamowaniu aktywności prawej półkuli za pomocą środków chemicznych następuje uczenie zwierzęcia. Dopiero po tym zwierzę poddane zostaje próbie polegającej na zakryciu lewego oka. zwierzenie jest w stanie wyuczyć <c nawet prostych zadań wymagających odróżnienia bodźców. chociaż prawa półkula jego mózgu nigdy przedtem nie odebrała bezpośrednio niezbędnej informacji. ale przed próbami sprawdzającymi. . Przecina się ciało modzeloj watę. W lewej półkuli : znajdują się zwykle informacje niezbędne w procćsie przetwarzania symboli językowych. Kluczem do rozwiązania tego problemu jest kanał komunikacyjny między obiema półkulami mózgu. Niektórzy badacze sądzą.przekazywanie informacji [jeżeli ono rzeczywiście zachodzi). Drugie wyjaśnienie sprowadza się do tego. Jak to się dzieje? Można przyjąć dwa wyjaśnienia. ! Rozszczepienie mózgu u człowieka ' W odróżnieniu od mózgu zwierzęcia. Półkule mózgowe prawa i lewa najwidoczniej są zorientowane nawzajem w tym. Tym razem tuż po opanowaniu zadania. bez konieczności przecinania skrzyżowania wzrokowego oraz ciała modzelowatego. Mając wpływ na to. że niezbędne jest przecięcie odwracalne. że niektórzy ludzie rodzą się z tym j defektem i żyją długie lata bez problemu. która z nich podlega próbom uczenia się zadania. robi się przerwę. czego nauczyła się lewa. 6 potrzebna jest taka metoda.pu. co prowadzi do przecięcia komunikacji korowej między obiema półkulami mózgowymi. posługując się przy tym wyłącznie lewym okiem. że zwierzę nie może wykonać zadania -zachowuje się tak jak gdyby nigdy wcześniej nie znalazło się w podobnej sytuacji. Aby móc przeprowadzić takie | nadania. co powoduje przerwanie linii komunikacyjnych między dwiema półkulami. żeby informacja sensoryczną docierała tylko do jednej j półkuli mózgowej. że materiał dochodzący do lewej półkuli przechowywany jest wyłącznie w niej. który był poddany tej operacji. czy prawa półkula jego mózgu wie to. aby mogło nastąpić . Jeżeli duplikaty śladów pamięciowych nie istnieją w prawej półkuli. która otrzymuje informacje sensoryczną. która z półkul odbiera informację sensoryczną. Następnie zwierzę z przeciętym skrzyżowaniem wzrokowym uczy się wykonywać określone zadanie. co robi każda z nich.Na rysunku 8-13 przedstawione zostały włókna wzrokowe. Dwie substancje chemiczne . której dokonywano na zwierzętach. która. zachowuje się całkiem normalnie. Kiedy skończy się działanie środków chemicznych. być może. możemy wypróbować możliwości zapamiętywania tych n formacji przez każdą z półkul mózgowych (rys. a następnie przeprowadzić próbę sprawdzającą. 1960. Następnie przeprowadzona zostaje próba sprawdzająca w sytuacji. a następnie przekazywane są przez ciało modzelowate do drugiej jego półkuli? Doświadczenie z przecięciem ciała modzelowatego nie daje odpowiedzi na to pytanie.0I11ycyna i chlorek potasu . półkula mózgu będzie otrzymywała informację tylko od oka lewego. Jednakże zadanie mimo to zostaje rozwiązane. Operacja j ta jest podobna do tej. Można to uzyskać za pomocą środków chemicznych. obie półkule mózgu ludzkiego zdają się być • wyspecjalizowane pod względem rodzaju gromadzonych informacji. oznacza to. Zastosowanie tych i •ubstancji chemicznych pozwala na okresową deaktywację jednej z półkul. że każda z półkul przesyła uzyskaną informację do drugiej w miarę jej napływania i rejestracja śladów dubluje się w óbu półkulach. u którego dokonano chirurgicznej operacji ! rozdzielenia półkul mózgowych w celu wstrzymania objawów epileptycznych. kiedy będzie ona znowu ' orrnalnie funkcjonowała.. Okazuje się. gdy zahamowana jest aktywność lewej półkuli. System taki gwarantowałby również pozytywny rezultat opisanego eksperymentu. idące od oczu do mózgi. należy spowodować. Zwierzę w pełni radzi sobie z zadaniem. Krytyczne omówienie tego rodzaju badań (z intencją podważenia całej interpretacji dotyczącej pamięci) awiera artykuł Deutscha (1969). Jak kształtują się te podwójne ślady pamięciowe? Czy tworzą się one automatycznie w czasie uczenia się przez zwierzę zadania? Czy też początkowo rejestrowane są przez tę półkulę mózgu. i . spotykające się i krzyżujące w miejscu zwanym skrzyżowaniem wzrokowym. Jeżeli poprowadzić cięcie przez środek skrzyżowania wzrokowego. Wiele jest dyskusji na ten temat. stawiając określone problemy. Pierwsze polega na tym. (Faktem jest. Myers. przecinamy dodatkowo ciało modzelowate. 1962). że tylko proste zadania są przechowywane w obu półkulach. mając przy tym zakryte prawe oko Po wyuczeniu przenosi się opaskę z prawego oka na lewe i daje zwierzęciu do wykonania to samo zadań ie. że eksperyment zaczyna się dokładnie tak samo jak poprzedni. Stawia to przed nami kilka interesujących pytań: jakie funkcje pamięci może realizować niema półkula mózgu? Czy może rozpoznać cokolwiek? Czy może zapamiętywać? Rozważmy typowe zachowanie pacjenta. to le\v. to znaczy od przecięcia skrzyżowania wzrokowego. Przede wszystkim pacjent reaguje normalnie na dowolny przedmiot włożony do jego 7 W celu zapoznania się z badaniami nad tłumień iem aktywności półkul mózgowych patrz Bureś i Buresova. Najwidoczniej duplikaty śladów pamięciowych tworzą się właśnie w czasie uczenia się zadania7. a zadania „złożone" pozostają w jednej (por. przechowywana jest tylko w lewej półkuli. rozdział 4). Najwidocz6 niej obie półkule przechowują informację dotyczącą nabytego doświadczenia . aby stwierdzić. czasami tak samo dobrze za pomocą prawego oka. zwierzę nie będzie mogło rozwiązać zadania. Dla postronnego obserwatora człowiek. Teraz jego prawa półkula nie ma połączenia z lewą i nie może posłużyć się informacją.wywołują okresowe stłumienie aktywności elektrycznej w i_orze mózgowej. 5 książki Gazzanigi The Bisecled Brain (1970). Odpowiedź brzmi twierdząco.

może włożyć go w półkuli mózgu wyimaginowany zamek.. człowiek nie potrafi powiedzieć ani też napisać o tym. człowiek zaczyna działać jak dwie oddzielne osoby: istotnie. i poprosimy chorego. We wszystkich tych wypadkach jest on całkowicie niezdolny do słownego „nożyczki" opisu przedmiotu. coś w rodzaju „skrzynki z piwem" (Sperry. Kiedy pytamy pacjenta.RYSUNEK 8-14 iów. jeżeli najpierw włożymy przedmiot do jego Nożyczki pre! zentowane w c\vej ręki. Jeżeli nie będzie tam budzika. zapytania prawą. prawidłowo. co czyni prawa. Na przykład. łatwo może lewą ręką odnaleźć właściwy w prawym polu widzenia przedmiot.. to może posługiwać się pokażemy mu z prawej strony albo też włożymy mu do prawej ręki nożyczki. że chory niczego nie może rozpoznać za pomocą prawej półkuli. może jednak za Sygnał dociera i pomocą gestów określić jego funkcję. Co więcej. chociaż nie potrafi opisać tego przedmiotu. Jeżeli w jego lewym polu widzenia pojawi się słowo „klucz". pacjenta. nie potrafi poprawnie go . Ale. w której znajdują się również inne prawej ręce lub przedmioty. oświadczy. powie: „to Pojęciami. że jego ' -wa ręka jest jakby zdrętwiała. co narysował lewą ręką. Jeżeli obraz wzrokowy pojawi się w lewym polu widzenia. sensoryczna dociera do lewej półkuli i wchodzi w normalny kontakt z ośrodkiem mowy- Zakryte lewe pole widzenia Przedmioty pojawiające się w lewym polu widzenia lub włożone do lewej ręki wywołują • itkiem inny skutek. to znaczy. ale :vlko lewą ręką. to narysuje nam S lewą ręką. Ponadto jest oczywiste. że klasyfikacja informacji w prawej półkuli związana jest z dość skomplikowanym kształtowaniem się Sygnał dociera do prawej pojęć. nazwać. mową. jeżeli pacjentowi pokażemy nóż. zejesh Półkula mózgowa nie może posługiwać się normalnie mową. co trzyma w ręku. a następnie schowany. pole widzenia Na co wskazują te zjawiska? Sugerują.. odpowiada. ręka może odnaleźć klucz. który został pokazany. to zostanie on wybrany przez S) Werbalna reakcja . Innymi słowy. chociaż prawa prawej ręki albo też znajdujący się w prawej połowie jego pola widzenia. •hory wybiera zegarek ręczny nawet wówczas. mózgu. jakby coś tam mignęło. mimo że jest pozbawiona mowy. że kiedy łączność między obu półkulami mózgu (T) Nożyczki prezentowane /ostanie przerwana. co zobaczył. zapamiętywania przedmiotów. że pacjentowi przedstawiono w prawej połowie pola widzenia obraz półkuli mózgu r-udzika. a w : prawym „skrzynka". 1968).?" w prawym polu widzenia. ponieważ może ona szukać i odnajdywać przedmiot. że widzi. Na przykład. nie potrafi odpowiedzieć . Funkcjonalnie zegarek ręczny jest tym samym czym jest budzik. co widział w lewym polu ) Werbalna reakcja widzenia. Ponieważ tylko lewa półkula mózgowa może posługiwać się lewym polu widzenia . Nawet po tym. Przypuśćmy. a znak . Sa czym polega problem? Po pierwsze. co obserwuje prawa półkula . może wskazać właściwy obrazek. Prawa półkula mózgu. ponieważ w tym wypadku informacja wdania intelektualne.. W końcu może narysować lewą ręką to. że nie wie. że jest jakaś Zakryte prawe skrzynka. jeżeli zaprezentujemy mu obrazek przedstawiający . niemniej jednak szukając lewą . Ponadto. może rozwiązywać nożyczki" Tego właśnie należało oczekiwać. a tylko zegarek ręczny. co trzyma w lewej ręce. gdy w zbiorze rzeczy znajdują się Przedmioty bardziej podobne z wyglądu do budzika. to powie. Nawet więcej. lewa w lewej ręce lub w ręka nie wie. Jeżeli zapytamy go. aby go wyjął. ale nie może odróżnić żadnych szczegó- . wskazał go na obrazku albo też zademonstrował jego przeznaczenie. kiedy pacjent z powodzeniem odszukał przedmiot w torbie.nic. a następnie włożymy go do torby. odpowie. a następnie polecono wybrać ten przedmiot lewą ręką ze zbioru różnych rzeczy. jeżeli po włożeniu mu przedmiotu do lewej ręki w lewym. widoczne jest. Jeżeli zapytamy pacjenta. polu widzenia pojawi się na moment szereg obrazków. Jeżeli pokażemy mu klucz.S" w jego i lewym polu widzenia i. Ale prawa półkula mózgu ciągle zachowuje zdolność do rozpoznawania i . do lewej może wykonać ruch przecinania.

Po pierwsze. ale potrafi ją rozpoznać domu. „wskazać" docierają do prawej prosta. ale fragment z książki Gazzanigi. składa się z dwu odrębnie wyposażonych zdolność człowieka do posługiwania się językiem. Innym razem. 107). gdyż otaczające je środowisko nie 119). nadaje to znaczną plastyczność operacjom zachodzącym w mózgu. Szczególnie skomplikowane uczenie się percepcyjne i pamięć oraz wymagania półkuli. czy ta zależność od wieku jest nują niezależne od siebie. że jego zachowanie jest kontrolowane przez Lewa ręka (kontrolowana przez prawą półkulę) nie może napisać nazwy przedmiotu bardziej agresywną prawą półkulę. wytwarzania mowy. którym nie zdarza się wytężać swych rzone z czasowników. i dziecko w momencie uszkodzenia mózgu. a nie zaburzeń ruchowych. wymagające przechowywania olbrzymich ilości informacji i zdolności do ręką. czasami stwierdzał on. W zania brakujących części informacji w każdej półkuli. Człowiek jest zjawiskiem zupełnie wyjątkowym dzięki językowi. Ponieważ było prawie pewne. połączonych ze sobą ogromną sieci.przejmie funkcje uszkodzonej półkuli. pytanie. „ścisnąć". jak widać. potrząsać. które mogą funkcjonować niezależnie od siebie. (Gazzaniga.| człowiek. Jeżeli oba te systemy len sposób uszkodzenie. informację dotykową z receptorów dotykowych prawej połowy ciała i podstawową masę informacji słuchowej z prawego To. Im młodsze jest dzelowatego nie powoduje poważnych zaburzeń zdolności intelektualnych człowieka. Prawa półkula mózgu odbiera uzupełniający zestaw danych sensorycznych. 1970. podwójne ślady pamięciowe momencie pojawienia się określonego słowa albo też wskazywanie prawą ręką określooozwalają na skoordynowanie działania obu systemów. U dzieci. Prosty test kontrolny wskazuje. Doskonale uczyła się różnych rzeczy. w razie mózgu uzyskuje pełny obraz otaczającego środowiska. szybko odszedłem nie chcąc stać się ofiarą próby pojawiającego się w lewym polu widzenia (ponieważ to właśnie jest produkcja mowy) demonstracji. Lewa półkula mózgu odbiera Dwa mózgi: niezmienność czy plastyczność? informację wzrokową z prawej połowy pola widzenia. centralnych systemów przetwarzania informacji. które zostały eksponowane jego półkul. zazwyczaj lewa. a prawą ręką w tym samym czasie starał się pomóc żonie w uśmierzeniu wać ustne polecenia i rozpoznawać słowo pisane. do jakich niechybnie musiałoby dojść w sytuacji. Pewnego razu chwycił lewą ręką swoją żonę i zaczął nią silnie operowania nimi. Pacjent doprowadziły do znacznej specjalizacji funkcji pełnionych przez każdą półkulę. Aby zademonstrować. że jednocześnie opuszcza spodnie jedną zachowanie. dowisku. pacjenta proszono o naciskanie guzika w Ponieważ dwa mózgi sterują tym samym organizmem. Język to niezwykłe i złożone „Przypadek I. W tym celu trzeba by mieć możliwość sprawdzenia. gdy dopływ poważnym uszkodzeniom mózgu. Jednakże takie dublowanie pamięci jest luksusem. na który rozpoznaje konkretne rzeczowniki. pełni (jak się wydaje) większość funkcji niezbędnych do prawej półkuli za pomocą rysunku. że każda półkula otrzymuje jedynie część informacji o otaczającym śro. to sytuacja nie jest taka wypadku.jest zadziwiająco dobra. przejąć całą pracę. To wyklucza ewentualne nego przedmiotu spośród wielu innych schowanych w torbie. tym większa szansa. zdrowa półkula przejmuje całą pracę. Włókna przebiegające w ciele modzelowatym są zapewne wykorzystywane do przeka. konflikty. przypadkowo schwycił lewą ręką siekierę opartą o ścianę Prawa półkula mózgu jest niezdolna do produkowania mowy. lewym polu widzenia (ponieważ to właśnie jest rozpoznawanie mowy).) linii komunikacyjnych. że człowiek posiada dwa mózgi. s.Zaskakujące jest ponadto. że prawa półkula mózgu pracuje bez jakichkolwiek funkcji językowych podkowę (horseshoes). Pełna czy też niepełna. że ta niezdolność do reakcji jest następstwem stawiane aktywności motorycznej przez system językowy człowieka najwidoczniej trudności związanych ze zrozumieniem mowy. może wykonv. a podciąga drugą. Jeżeli chodzi o człowieka. ale daje też pewne korzyści. że chociaż prawa półkula nie włada mową. Tylko uszkodzenie tej „dominującej" półkuli może zaburzyć Mózg wyższych organizmów. Nie wiadomo. utrudnia znacznie podejmowanie decyzji. kompensacja ta dania. nie wydaje się stanowić poważnej przeszkody. Jedna z świetnie posługuje się ręką przy wykonywaniu ruchów. którą półkulą społeczeństwo karze i wykonuje wyroki". Na przykład chory nie może wykonywać odpowiednich ruchów żadną ręką w stawia przed nimi takich wymagań. że obie półkule mózgu po dokonaniu przecięcia ciała modzelowatego funkcjo. A zatem nie byłoby precyv.yjn agresywności lewej ręki. Wrodzone uszkodzenie ciała mo. w wyniku czego każda półkula efekcie istnienia dwu symetrycznych półkul mózgowych. można stwierdzić z pewnością. że zdrowa półkula Fakt.i Mózg traci jednak plastyczność w miarę starzenia się organizmu. Normalnie w trakcie uczenia się konieczności. tym trudniej skłonić jedną półkulę do zastąpienia drugiej. kiedy grałem z pacjentem na dworze w twierdzenie. kompensując w informacji sensorycznej ograniczony jest do jednej półkuli mózgu. ale nieco gorzej czasowniki lub rzeczowniki twomogą sobie pozwolić jedynie niższe organizmy. jak to ilustruje związana z ogólnym dojrzewaniem organizmu czy po prostu z nabywaniem języka. Czy jest to pełna kompensacja? Trudno odpowiedzieć na to przetwarzania informacji zostaną rozdzielone. Jednak prawa półkula może rozpoznać napisaną nazwę przedmiotu pojawiającego się ^ 1970. w . takie jak: „zasuwa".. tylko stwarza problemy związane z koordynacją informacji. Fakt. gdyby jego mózg nie został uszkodzony. nie ucha. Normalnie każdy z systemów odbiera tylko część informacji sensorycznej płynącej od różnych narządów zmysłów. nie zrobi tego natomiast na polecenie werbalne. „spinacz" czy „upadek" (Gazzaniga. gdy polecenia werbalne „zapukać". każda z nich może. że im wyższy poziom rozwoju języka został osiągnięty. jak rozwijałby się dany Obie półkule mogą zdobywać i przechowywać informację niezbędną do wykonania za. mogą funkcjonować niezależnie od siebie.. s. że istotnie rozpoznanie miało miejsce. które we wczesnym okresie życia uległy duplikaty śladów pamięciowych tworzą się w obu półkulach nawet wówczas. możliwości w zakresie uczenia się i zapamiętywania. gdyby każda półkula mózgu Prawa półkula mózgu ma ograniczone możliwości rozpoznawania mowy.

dlaczego lewa półkula reguluje procesy językowe. że śtrukturalizacja mózgu zachodzi w związku z językiem. hóre budujemy jako modele mózgu. a następnie zbadać.Stopień rozwoju okolic mowy w momencie urodzenia w 1 miesiącu litóryw porządek symboli określa ich znaczenie. Po osiągnięciu tak skomplikowanej organizacji zanika jednocześnie zdolność do przenoszenia wiedzy z uszkodzonej półkuli do zdrowej. aby prawa półkula mogła przejąć jej funkcje. że istnieje jakiś związek między dominacją językową lewej półkuli a praworęcznością. stanowi nieprawdopodobnie skomplikowaną strukturę. jak dotąd. ale. Faktycznie. chociaż nie wynika to z jakichś logicznych przyczyn: dlaczego 50% ludzi nie mogłoby być leworęcznych? Przypuszcza się. Natura nie ułatwiła nam sprawy.rioi'<i'>i"ciri / % / cni: I cnneheięa ll)d •• . nia. w 3 miesiącu w 6 miesiącu WNIOSKI '. Niemniej język związany jest z lewą półkulą. być może. Mimo że nasze rozważania nie doprowadziły do odkrycia miejsca. Dlatego u syna ojca leworęcznego zazwyczaj dominującą rolę będzie odgrywała prawa półkula. w 15 miesiącu w 2 lata ( O S U N E K 8 . w którym znajduje się pamięć. 1 rzeczywiście. w żadnym przypadku nie wykryto. 7Y też chemicznych zmian albo po prostu w wyniku nagromadzenia licznych. że zadanie to jest niezmiernie irudne. Większość ludzi jest jednak praworęcznych. Niewątpliwie tożoność języka jest związana ze złożonością struktury mózgu (rys. nie umieściła systemu naszej pamięci w specjalnej skrzynce w mózgu.to wtedy mamy podstawy. dały nam jednak przekonywający obraz plastyczności nerwowych mechanizmów kodowania i przechowywania informacji. w drodze czy to biologicznych.duży zasób słów oraz dobrą znajomość reguł gramatycznych . Jednak nie zawsze tak jest. Obie półkule rozwijają się jednakowo i sądząc z pozoru brak jest podstaw do stwierdzenia. Nie wiadomo. Mózg. Ta elastyczność mechanizmów uczenia się jest. najbardziej dostrzegalną ich cechą. Tendencja ta jest szczególnie silna w przypadkach. mózg ludzki może wytrzymać poważne uszkodze. aby to t. aby przypuszczać. jeśli lewa półkula zostanie uszkodzona po uzyskaniu dojrzałości. jest mało prawdopodobne. gdzie można by ją łatwo odnaleźć. w której . dlaczego iedna z nich miałaby być lepiej przystosowana do operowania językiem niż druga. Kiedy zapoznajemy się z różnymi próbami lokalizacji mechanizmów mózgowych : odpowiedzialnych za uczenie się i pamięć. zwłaszcza gdy niektórzy z jego braci i sióstr też są leworęczni. kiedy leworęczność występuje dziedzicznie.H j\euii'i<\ r m / K IKIM/II Aon morzone/ A"-" lun la/a nicku Md pcihldmi Icicuuifli < "iicla (/WO-1963 . Niektóre zwierzęta mają pewną zdolność porozumiewania się. nadając . szereg części wymienia się wzajemnie swymi funkcjami. t skomplikowanych informacji. z Ą zatem. od których uzależniony byłby cały system. że ludzie leworęczni przejawiają tendencję do wykorzystania prawej półkuli w posługiwaniu się językiem.ył język choćby z grubsza przypominający w swej złożoności język ludzki. MWI«knn SilwiU i -\(in <. 8-15). inną formę. W odróżnieniu od maszyn. Najwidoczniej nie ma regionów krytycznych. jak widzimy. a zdania można przekształcać. nie zmieniając jednak ich znaczenia. kiedy rozwój języka osiągnął już wysoki poziom .„. staje się jasne. nie czyniąc organizmu całkowicie niezdolnym. wydaje się. a różnorodne umiejętności niewerbalne z prawą.

niż da się przetworzyć. ma różne zakresy pojemności. dekodować fale głosowe mowy. które próbują czytać tekst drukowany. Rozważmy. W gruncie rzeczy dla krótkotrwałych sygnałów czas trwania ich obrazów wzrokowych nie ma większego znaczenia: istotne znaczenie ma jedynie czas. co ten przekaz przedstawia. Rozbieżność między ilością informacji przechowywanej w systemie sensorycznym a tąjej ilością. ograniczenia.9.w trakcie którego sygnał pozostaje w systemie SIS. mimo mrugania czy ruchów gałki ocznej. ponieważ system sensoryczny nie jest zdolny do ustalenia.'. Funkcja systemu przechowywania informacji sensorycznej {sensory \n(ormation storage-SlS) polega więc na zapewnieniu systemom wyodrębniania cech oraz rozpoznawania obrazów czasu niezbędnego do przetworzenia sygnałów napływających z narządów zmysłowych. zatytułowaną „Systemy pamięci". co oddziałuje na narządy zmysłowe. mimo że większa część tych informacji okazuje się niepotrzebna. kiedy sygnał działa bardzo krótko. na które człowiek. a nawet czytać drukowane nuty. ale obejmuje również więcej informacji. jego obraz utrzymuje się przez kilka dziesiątych sekundy. Po odebraniu sygnału wzrokowego. która może być wykorzystana w kolejnych stadiach analizy. Pamięć przemijająca1 PRZECHOWYWANIE INFORMACJI SENSORYCZNEJ Pojemność systemu SIS Eksperyment TACHISTOSKOP •y procesie przetwarzania i interpretacji informacji napływającej z systemów sensorycz[i uczestniczy kilka rodzajów pamięci przemijającej. często nadmiar informacji dotyczących szczegółów utrudnia zadanie. nie zwróciłby najmniejszej uwagi. że istnieją pewne ograniczenia pojemności pamięci w późniejszych fazach. które nie dotyczą fazy sensorycznej. System sensoryczny musi zachować dokładny obraz wszystkiego. jak w filmie i telewizji. aniżeli czas trwania samego sygnału. Każdy z nich pełni inną funkcję. które aspekty informacji na Właściwości pamięci Proces rekonstrukcji w pamięci OD PAMIĘCI KRÓTKOTRWAŁEJ DO PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ ZJAWISKA UWAGI Wybór przekazów Równoczesne powtarzanie materiału (Shadowing) Przetwarzanie odrzuconego przekazu Pamięć bez uwagi TEORIE UWAGI Model osłabiacza (The attenuator model) Model procesu aktywnej syntezy 1 Przed rozpoczęciem czytania tego rozdziału należy zapoznać się z częścią wstępną do rozdziału 8. Obraz ten jest przechowywaną wzrokową informacją sensoryczną. Nawet więcej. Pozwala to na obróbkę sygnału sensorycznego przez czas dłuższy.jeco innych zasadach. Przechowywanie to jest szczególnie potrzebne w sytuacji. wymaga czasu-więcej czasu niż trwa działanie <amego sygnału. podczas gdy człowiek często nie dostrzega nawet poważnych błędów ortograficznych. Komputery. jest niezwykle ważna. System ten nie tylko przechowuje wyraźny obraz sygnałów napływających w ciągu ostatnich dziesiątych części sekundy. ponadto pewne pojęcia omówione w rozdziale 3 „Teorie rozpoznawania obrazów" używane są w tym rozdziale. jak funkcjonuje każda z tych przemijających pamięci. gdy w informacji wejściowej znajduje się szereg prostych szczegółów dodatkowych. Ogromne bogactwo informacji zawartych w obrazie sensorycznym zazwyczaj nie jest ważne dla interpretacji jego znaczenia. i każdy działa na n . Pojawiają się one w czasie próby zapamiętania prezentowanego materiału. łatwo mylą się w sytuacji. Wynika z niej. PAMIĘĆ KRÓTKOTRWAŁA Błędy w przypominaniu z pamięci krótkotrwałej Omyłki akustyczne Powtarzanie Zapominanie "Zapominanie jako skutek interferencji Zapominanie jako rezultat stopniowego zacierania się śladów w czasie Zapominanie: wpływ czasu czy interferencja? PRZECHOWYWANIE INFORMACJI SENSORYCZNEJ praca nad wyodrębnieniem cech charakterystycznych sygnału sensorycznego oraz ustalenie. wykonując to samo zadanie. zapewnia on równocześnie ciągłość spostrzegania. ilVC r/cchowuje inny rodzaj informacji. . Najdrobniejsze ślady zanieczyszczeń albo niewyraźnie wydrukowane litery wprowadzają komputery w zakłopotanie.

System SIS. co umieszczone zostało na drugim jej końcu. W przyrządzie przedstawionym na rysunku ?-2. któr rozpoznają i interpretują sygnały. Właśnie taki tachistoskop. . zasady ich działania nie zmieniły się od około 1907 roku. Następnie błyska światło i można zobaczyć to. na przeciąg krótkiego czasu. Jeżeli włączone jest tylko światło A. tak że informacja może pojawić się w jednym.sygnał C. Dzięki przyrządowi przedstawionemu na rysunku 9-2 osoba badana może widzieć przedmioty rozmieszczone w trzech różnych punktach. dwu lub trzech punktach jednocześnie. a światło C . zbudowana z jakiegokolwiek ciemnego materiału. Konieczna jest jedynie dokładna regulacja czasu włączania każdego z trzech źródeł światła. W tym celu tachistoskop zaopatrzony zostaje w specjalne lustra. Zazwyczaj używa się specjalnego światła. Utrzymuje on.wejściu mogą mieć istotne znaczenie. ze źródła C może płynąć więcej światła (na jego drodze leży tylko jedno lustro) niż ze źródła B •iib A (na ich drodze znajdują się po dwa lustra). zwany tachistoskopem trójpolowym (three-field tachistoscope)stosowany był w wielu eksperymentach omawianych w tym rozdziale. Początkowo w tubie jest ciemno i nic nie widać. który powinna zobaczyć. widzi wyłącznie sygnat A. tak aby w miarę możliwości obraz pojawiający się w każdym polu: 1) przebywał dokładnie taką samą drogę od swego położenia do osoby badanej. posrebrzone tylko w połowie. tak że połowa światła padającego na zwierciadło przechodzi przez nie. i. a przedmiot. Osoba badana patrzy w jeden jej koniec. a połowa zostaje odbita. Wprowadzona została jedynie pewna modyfikacja. Dokonać tego mogą jedynie te systemy. chociaż w naszych czasach aparaty tego typu mają z reguły sterowanie automatyczne (czasem nawet z użyciem komputera). ic lustra uzupełniające oraz filtry. znajduje się na drugim końcu (rys. w których powstaje jonizacja w wyniku przepływu prądu między elektrodami. pozwala to odpowiednio regulować długość błysku w granicach milisekund. jak się wydaje. RYSUNEK 9-1 Często eksperymentator bada spostrzeganie wzrokowe kilku różnych przedmiotów. często jest to po prostu długa zamknięta prostokątna tuba. pozostawiają procesom rozpoznawania obrazów dość czasu na wychwycenie i wybór tego. idealnie odpowiada celom jakie realizuje. Podstawową część tachistoskopu stanowi skrzynka nie przepuszczająca światła. 9-1). cały materiał. w których obraz się odbija i przez które przechodzi. 2) przechodził przez tę samą liczbę luster. Podobnie świałto B pozwala jej zobaczyć sygnał B. Jakość obrazu widzianego przez osobę badaną zależy od liczby luster. RYSUNEK 9-2 TACHISTOSKOP Aparatem najczęściej używanym do badania procesów wzrokowych u człowieka jest tachistoskop Pozwala on na eksponowanie sygnałów wzrokowych w bardzo krótkich odcinkach czasowych Wynaleziono go w 1880 r. 3) odbijał się od tej samej liczby luster. Dlatego w nowoczesnych tachistoskopach znajdują . Co istotne. jarzeniówek.

aby patrzył jedynie nokreśloną część obrazu. Jeżeli chcemy dowiedzieć się. i oświadczy. podobnie jak uprzednio. W jednym z podstawowych eksperymentów kartę zawierającą 9 liter umieszczonych w trzech rzędach. po trzy litery w każdym (rys. nie możemy po prostu domagać się od niego.. czasu. RYSUNEK 9-5. badany stale wymienia 4-5 liter (rys. eksponowano w tachistoskopie przez 50 milisekund. że na chwil. jeżeli poleci się badanemu. 9-4). CO WIDZI OSOBA BADANA RYSUNEK 9-3 . może na niej skoncentrować całą swą uwagę i podać diK1- RYSUNEK 9-4. że ograniczenie naszych możliwości spostrzegania sygnałów sensorycznych pojawia się w procesie analizy. 9-3). Należy starannie przeanalizować ten eksperyment. że widzi on wszystkie litery.. Zdąży on zaledwie wyodrębni* nieznaczną ilość informacji z tego. że miał za niaj. Przypuśćmy. eksponujemy kartę z dziewięcioma literami. ale . W tym celu.Pojemność systemu SIS Łatwo można zademonstrować. Świadczy to o tym. Ale. Jeżeli nawet zwiększy się liczbę liter na karcie albo też uczyni się zmiennym czas ekspozycji. Normalnie osobie badanej udaje się przeczytać tylko 4 do 5 liter spośród 9. możemy poprosić osobę badaną. aby dała nam sprawozdanie częściowe z prezentowanych jej liter. że system SIS zawiera na początku więcej informacji ni następne kolejne stadia analizy są w stanie wykorzystać. aby zapoznać się z podstawową techniką. stosowaną w badaniach nad systemem przechowywania informacji sensorycznej. Źródło: Sperling (1959). Możliwe. Eksperyment. Aby sprawdzić to przypuszczenie. a następnie zapomina niektóre z nich. TO. dokładny jej opis. co badany istotnie widzi. Źródło: Sperling (1959). co zawierał ten obraz. przedstawiono badanemu złożony obraz wzrokowy. aby nas o tym poinformował. aby „zobaczyć" wszystko.

a więc widzi więcej niż może przekazać w swej relacji. aby móc wśród nich odszukać oznakowaną i podać jej nazwę. tak że obraz wzrokowy całkowicie się zatrze i osoba badana stwierdza 2 Eksperymenty te zostały przeprowadzone przez Sperlinga (1959. Źródło: Sperling . Powinno to pomóc nam w wyjaśnieniu. tę. 1960). jeżeli oznacznik pojawia się równocześnie z literami. w których stosowano oznacznik w kształcie prostokącika. które osoba badana ma sobie przypomnieć. użycie koła zaraz po ekspozycji liter najwyraźniej „zaciera" literę będącą w jego środku (rys. przy czym po osiągnięciu około 500 msek (0. 9-3)2... skoro nie wie. może on odtworzyć dowolną z oznakowanych liter. że w rzeczywistości może zobaczyć w mgnieniu oka wszystkie dziewięć liter. Badany prawie zawsze podaje prawidłowo oznakowaną literę. Można z góry. ale po pewnym czasie. Badany widzi oznacznik dopiero po ekspozycji dziewięciu liter (rys. odtwarzając oznakowane w sposób losowy litery. Po pierwsze. jak przedstawiono na rysunku 9-4. Wynika z tego. badany zapamięta jedynie około połowy (4-5) z dziewięciu liter. Typowe wyniki takiego eksperymentu przedstawia rysunek 9-6. Jeżeli badany zawsze odpowiada prawidłowo. ale w czasie. Dlatego też wraz ze wzrostem opóźnienia w pojawieniu się oznacznika rezultaty będą oscylować w granicach od 100% do 50% odpowiedzi prawidłowych.5 sek. Po drugie. Szansa. Opisana technika stanowi niezwykle cenną metodę badania procesów spostrzegania. \V odróżnieniu od eksperymentów. • fnie widzi" już więcej liter. że na początku w systemie SIS znajdowały się wszystkie litery. zazwyczaj. to tak. a mianowicie tonu. czym jest system SIS. Jeśli natomiast pojawienie się oznacznika opóźnia się na czas dostatecznie długi. We wcześniejszych badaniach nad systemem przechowywania informacji sensorycznej stosowano oznacznik w kształcie koła i badany miał za zadanie podać literę.5 sek. bez eksperymentu. którą wskazuje oznacznik. która litera została oznakowana.. wynosi więc w przybliżeniu 0O. ale różnice te są niewielkie. że zapamięta on jedną określoną literę z dziewięciu. aby powiedziała nam.RYSUNEK9-6. który zaciera się z upływem czasu. który badany zużył na wyodrębnienie trzech lub czterech z nich. badany może przypomnieć sobie tylko cztery lub pięć z prezentowanych mu liter. reszta już zdążyła ulecieć z jego pamięci. a dowiaduje się tego po ekspozycji. tak że po około 0. Oznacza to.) w opóźnieniu oznacznika krzywa wyrównuje się. Prowadziło to do nieco odmiennych wyników niż prezentowane w tym paragrafie. Najwidoczniej SIS zatrzymuje przez taki czas obraz sygnału. zanikanie obrazu w pamięci wygląda jak proces wykładniczy z czasem stałym równym w przybliżeniu 150 milisekundom. która litera będzie oznakowana. (Inaczej to ujmując. a przedstawiona tu zasada pozostaje ta sama. Zdolność do odtwarzania przypadkowo oznakowanej litery stopniowo maleje w miarę opóźnienia w pojawieniu się oznacznika. przewidzieć ogólne wyniki stosowania tej metody. kiedy brak jest oznacznika. Kolejne jej zastosowanie polega na opóźnianiu czasu podawania oznacznika litery. i prosimy osobę badaną. który może pojawiać się nie zaraz po ekspozycji liter.'/<. oznacza to.) Dziwne rzeczy dzieją się z pewnymi typami oznaczników. że utrzymuje w systemie SIS wszystkie dziewięć liter. RYSUNEK 9-7 . Rezultaty tego eksperymentu przedstawione zostały na rysunku 9-5. a nie prostokącika. 9-7). jedna z nich zostaje wyróżniona z pozostałych za pomocą specjalnego oznacznika. mało z niego pozostaje. Sperling używał jednak innego sygnału oznaczającego te litery. która pojawiła się wewnątrz koła.

równym odstępowi micd/-.. że przez cały ten czas badani zajęci byli liczeniem wstecz trójkami). aby podawała kolejne wyniki " •' upie narzuconym przez uderzenia metronomu. Spróbujcie sami. jak daje się wyjaśnić zjawisko zacierania. albowiem pojawienie się drugiego (maskującego. aby „liczyła szybko".. sygnałem a bodźcem maskującym.481. Który z dwu procesów dominuje zależy od rodzaju pojawiających się kolejno obrazów. tylko 40% badanych mogło "/. że jest to zupełnie proste zadanie. tym samym zmniejszając możliwości jej przetwarzania. jakiego potrzebuje osoba badana na przetworzenie materiału. Czy może on przetwarzać informację figuratywną.ianie. •: widoczniej nie jest to system SIS opisany w poprzednim paragrafie. Stanowi użyteczn narzędzie do badania czasu utrzymywania się obrazu w SIS. J. sygnału przerywa przetwarzanie pierwszego. jak widać. Przedstawia on szybkość zapominania materiału. np. Po pierwsze. „Liczenie wstecz trójkami" polega na tym. 487. polega na tym.-nowej wskazano. Zadanie jest trudniejsze niż się . podając w różnych momentach sygnał maskujący.h trzech liter (były to same spółgłoski) a ich odtworzeniem przez osoby badane.. Na osi poziomej oznaczono czas między momentem ekspozycji •. z jaką system dokoni. pod warunkiem. ponieważ system : 'sdnio uzyskanej wartości.475. wskazuje na szybkość. jeżeli między ekspozycją trzech A'!głosek a ich odtworzeniem upłynęło zaledwie 6 sekund. Na osi -. aby zapamiętali trzy litery i po i 8 sekundach odtworzyli je z pamięci. Jej pojemność '• ' -::iak nie jest tak bardzo wrażliwa na wielkość przechowywanych w niej jednostek.. A jednak okazało się. Może to doprowadzić do obniżenia się wyrazistości albo jasności zacierającego się obrayn pierwszej figury.v operacji. co uniemożliwia precyzyjne określenie czasu. co się stanie. że badani nie mogli zapamiętać tych trzech liter. Źródło: Murdock (1961). Ńr/ywa oznaczona na rysunku „Trzy spółgłoski" przedstawia wynik opisanego przed .:\\ ilą eksperymentu. jeżeli osoba badana zamiast trzech spółgłosek będzie miała •• czynienia z trzema wyrazami? Czy pamięć będzie pracowała inaczej mając do .ik myślicie. Kiedy jeden sygnał pojawia się po drugim. jak szybko następuje przetwarzanie eksponowane! litery..iwania pozwala eksperymentatorowi na dokładne ustalenie tego czasu. Jedna z metod pozwalająca ustalić.niętajcie. że liczba jednostek nie ulega r. \ nawet więcej.y'''-: 1 Fen prosty eksperyment ilustruje główną właściwość systemu pamięci krótkotrwałej. jeżeli drugi obraz pojaw się zanim w pełni zakończy się analiza pierwszego. jaki procent osób badanych przypomniało sobie materiał po . Obecnie często stosuje się sygnał maskujący po tachistoskopowej ekspozycji materiału. najwidoczniej występują dwa różnzjawiska. Niezależnie od tego. Zadaniejego polega na głośnym podawaniu wyniku odejmowania liczby „tiv.i. Dlaczego tak się dzieje? To bardzo proste: w przerwie między ekspozycją tych trzech liter a późniejszym ich przypomnieniem badani musieli wykonać określoną pracę umysłową. Oba procesy zachodzą jednocze*nie. bądź też. na przykład obraz twar/\ ludzkiej szybciej niż litery? O ile szybciej? Aby to stwierdzić. Jakie zatem mechanizmy są odpowiedzialne za działanie tego systemu pamięci? • i ięć ta. Zastosowanie maskow. czas potrzebny do przetwarzania tegn sygnału można precyzyjnie kontrolować.484. Na przykład.. :) . ma bardzo małą pojemność i niezwykle krótki żywot.. Dzięki temu. aby w ślad za ekspozycją liter stosować sygnały maskujące.p!>wie różnych odcinków czasu.•uiienia z wyrazami: dom-jabłko-książka niż z trzema spółgłoskami: C-X-P? Porów• uniy krzywą oznaczoną „trzy spółgłoski" i krzywą oznaczoną „trzy wyrazy". zmiana rodzaju materiału podlegającego zapamiętaniu w zadziwiająco -uiym stopniu wpływa na zapamiętanie.478. występuje zsumowanie śladu jednego sygnału z obrazem drugieg. że badany rozpoczyna to zadanie od jakiejś losowo wybrany trzycyfrowej liczby. a więc 487.Zjawisko zacierania jest niezwykle ważne i bardzo interesujące. Spójrzcie na rysunek 9-8. Prosili oni badanych. Wydaje się.i liter. Po drugie proces przetwarzania pierwszego sygnału może ulec zaburzeniu. Liczh. RYSUNEK 9-8. ale czasami jeden z nich jest wyraźniejszy od drugiego. Bez maskowania SIS utrzymuje obraz. które badany może wymienić w czasie przetwarzania.. Osoba badana ma dokonywać tego liczenia w • :• : dość szybkim bądź po prostu mówimy jej. PAMIĘĆ KRÓTKOTRWAŁA W roku 1954 dwoje psychologów z Uniwersytetu Indiana. Są prawie -iHyczne. metodę tu opisan. (1959) przeprowadziło bardzo prosty eksperyment. Liczyli oni w szybkim tempie wstecz trójkami3. który dostarczył jednak zaskakujących wyników. Lloyd Peterson i Margaroi Peterson.pomnieć sobie wszystkie trzy spółgłoski. chociaż SIS przechowuje sygnał przez jakiś czas po jego pojawieniu się. można z powodzeniem wykorzystać. należy posłużyć się tą sanu techniką badań.

konieczne do ich wymówienia. . / małymi wyjątkami błędy wynikające z pomylenia podobnych dźwięków zbiegają się z błędami związanymi ze zbliżoną artykulacją. lecz raczej sekwencyjne ruchy mięśni. nie . jest bardzo prawdopodobne. które eliminują tak nieistotne zmienne. na przykład |jter alfabetu. Jednak w opisanym tu eksperymencie nie proszono osoby badanej. żeby zapisała wszystkie litery. x i f=eks i ef. Jeżeli badany popełnia błąd starając się przypomnieć sobie literę F. (Przyp. żeby przekształcać słowa widziane w jednostki słyszalne. to czyż nie jest naturalne. Na domiar złego pojawia się dodatkowe pytanie: Po co w ogóle potrzebne jest kodowanie akustyczne? (W dalszej części tej książki termin „kodowanie akustyczne" . tu ślad utrzymuje się 0U1 20 sekund. Wyniki te zapoczątkowały wiele eksperymentów oraz interpretacji teoretycznych. żeby te same mechanizmy. że w procesie kodowania informacji wzrokowej w pamięci krótkotrwałej informacja ta przybiera formę akustyczną. Cenne byłoby wyraźne rozdzielenie ich obu. poproście osobę badaną. czy zdanie wypowiedziane zostało wolno czy też szybko. Bezwzględnie byłoby nonsensem przechowywać najdrobniejsze detale każdego oddzielnego sygnału.„stycznych. a nie do tej. '. że nie \ przekształcamy obrazu wzrokowego pokoju. czy też. że powinniśmy zapamiętywać właśnie słowa. ich wygląd zewnętrzny. Błędy. Jeżeli wypowiadamy sami słowa i zdania. po co zatem zachowywać w ! pamięci te różnice? Czyż nie byłoby sensowne. że jest to pamięć krótkotrwała. mają one charakter artykulacyjny.tam badani mylili C i O. Aby sprawdzić zapamiętanie tych liter. . Są to trywialne zmienne fizyczne: zapamiętaniu podlega sens słów. Początkowo obserwacje tego typu wydawały się oczywiste i zrozumiałe. Wielu ludzi słyszy samych siebie tak jakby wypowiadali to. pod jakim widziane są litery. prostu nie mogą przeczytać fragmentu wydrukowanego tekstu bez przekształcania wyrazów w ich obrazy akustyczne? To właśnie obiecują nam na kursach szybkiego czytania. że nie ma potrzeby zamieniać na słowa tego wszystkiego. jakie uda jej się przypomnieć. w sekwencję . że słowa przedstawione w postaci wizualnej są kodowane poprzez 0 . że zamiast niej podaX. być może. Wymowa ang. jak kąt. w którym informacjzachowuje się przez czas nieograniczony. Jest oczywiste. którą stara się sobie przypomnieć. jak trzymamy tekst drukowany. Trzeba uznać konieczność jednolitości materiału wejściowego. Trudność polega na tym. które wymawia się podobnie. Różnica ta wynika stąd. kryje się zdrowy rozsądek. gżenie obrazu liter w trakcie wymawiania z dźwiękami. aby je napisał. Podobnie zresztą sens zdania nie ulegnie zmianie. że dowolna para grzmiących podobnie dźwięków mowy powinna powstawać również w podobny sposób. czy zostało ono wypowiedziane czy też odczytane. istnieje kilka teorii rozpoznawania mowy przez człowieka. jest bardziej prawdopodobne. co widzimy. wskazują. A jak odbywa się zapamiętywanie obrazów wzrokowych? Jasne. że obraz wzrokowy w trakcie czytania zmienia się i iv coś związanego z brzmieniem lub wytwarzaniem słów. Błędy w przypominaniu z pamięci krótkotrwałej Zacznijmy od prezentacji pewnej sekwencji sygnałów wzrokowych. które opierają się na jednym lub drugim z wymienionych mechanizmów. a nie to.badany widział litery w momencie ich eksponowania i proszono go następnie. nie oznacza to jednak. że procesy myślowe powinny oddziaływać na kodowanie wewnętrzne-kodowanie oddające sens materiału. co widzimy? Ale czym jest w istocie to „wypowiadanie"? Chociaż słyszycie siebie. bez względu na i to.'. A oto kolejne pytanie: Czy rzeczywiście wspomniane błędy wynikają z brzmienia wymawianych wyrazów.ten przechowywał informacje jedynie przez ułamek sekundy.. Czy mowa wewnętrzna jest absolutnie niezbędna dla procesów werbalnych? Jeżeli tak jest rzeczywiście. Prowadziłoby to do pomyłek •. Ale jest również możliwe.lc-jak na razie-nikt nie wie.) Dlaczego ludzie po . wyraźnie nie troszcząc się o to. Do tej 4 .-v sądziliśmy. ale nigdy C i T. Aby dotrzeć do informacji przechowywanej w pamięci długotrwałej w sposób jak najbardziej efektywny. Nie jest ważne. czy prosto przed sobą czy też pod pewnym kątem. aby ustnie podała zapamiętany materiał . Kiedy osoba badana popełnia błąd. że pamięć krótkotrwała stanowi późniejszy etap w całym systemie przetwarzania informacji. problem określenia znaczenia sygnałów sensorycznych jest bardzo skomplikowany. że słowa zamieniają się nie w dźwięki. W tej pamięci materiał nie pozostaje dług '• wynika z tego. co czytają. to co powiedzieć o ludziach głuchych od urodzenia? Radzą sobie z czytaniem. Ale w samym założeniu. Kiedy sygnał wzrokowy znajduje się na pierwszym etapie rozpoznawania obrazów. które tu omawiamy. W tym wypadku mogą u „omylić się dźwięki. poi). losowany będzie do oznaczenia tego. w którym się znajdujemy. że wyrazi się on w napisaniu litery o brzmieniu podobnym do tej. eliminowały również i inne aspekty? Jak wykazała analiza przedstawiona w rozdziale 3. która podobna jest do niej wizualnie. Jasne jest jednak. Omyłki akustyczne. red. które przypominane jest częściej jako T aniżeli jako O. to litery F i X są sobie bliższe fonetycznie4 Podobnie jak C. a nie F Chociaż F i E są do siebie bardziej podobne. czyli pojawią się błędy artykulacyjne. że I dajemy pierwszeństwo teorii akustycznej przed artykulacyjną. że materiał wchodzący do danego systemu przekształcany jest w jakąś jednolitą formę. to w rzeczywistości słyszycie własną cichą mowę wewnętrzną. korzystne będzie przekształcenie wszelkiej informacji w tę samą wspólną formę. jak to zrobić. a nie jego postać fizyczną. słowną opisującą ten obraz. mogą pojawiać się wówczas błędy wzrokowe. W rozdziale 3 mówiącym o systemie rozpoznawania obrazów przytaczaliśmy przykłady błędów przeciwnego rodzaju . Nie jest to również system pamięci długotrwałej.

jedna z poprzednich siedmiu nowinna zaniknąć. Model pamięci krótkotrwałej przedstawiony jako automat z pojemnikami jest zbyt uproszczony. tym łatwiej go zrozumieć. Załóżmy. to w takim wypadku zdolność zrozumienia głosu zdeterminowana jest stosunkiem poziomu sygnału do poziomu szumów. Tak przedstawione zostało powtarzanie na rysunku 9-9: przybiera ono kształt pętli wychodzącej z pamięci krótkotrwałej i ponownie do niej wchodzącej. Łatwo jednak możemy tak zmodyfikować strukturę tego modelu. Proces powtarzania jak gdyby podtrzymuje słaby. może bowiem istnieć pamięć częściowa. na koniec głos może być '. Jeżeli zachodzi potrzeba powtórzenia większej partii materiału. Tak więc pięć pierwszych liter alfabetu daje następujące odpowiedzi: „Tak". Przede wszystkim należy założyć. bez świadomego powtarzania. można rozpatrywać pamięć krótkotrwałą po prostu jako izereg pojemników umieszczonych gdzieś w mózgu. powiedzmy do siedmiu. gdy pamięć krótkotrwała jest zapełniona). Jeżeli dojdziecie do dziesięciu. w myśli „dla siebie". że powtarzanie wzrokowe jest powolniejsze od akustycznego. że powtarzacie 8. na których tle dźwięczy.Powtarzanie Znaczenie mowy wewnętrznej ujawnia się też w innych sytuacjach. wyobrażając sobie w myśli każdą kolejną literę alfabetu. a następnie policzcie znaczki. Zwróćcie uwagę. że pamięć nie może funkcjonować na zasadzie „wszystko albo nic".im jest on głośniejszy. albo też całkowicie zapomniana. że zapominanie wywołane jest interferencją ze strony nowo prezentowanych jednostek. jak nieuniknione są błędy w trakcie interpretacji Slosu. 9-9). ma to miejsce jedynie wówczas. to nie ma wpływu na zwiększenie pojemności systemu pamięci. Jeżeli ten glos to sygnał. Aby określić szybkość przebiegu mowy wewnętrznej. Im wyrazistszy ślad pamięciowy. wprowadzając go w ten sposób ponownie do pamięci krótkotrwałej. że zawsze będzie utrzymywał właśnie siedem jednostek ani więcej. którą chcemy utrzymać przez czas dłuższy niż kilka sekund. zaczynajcie liczyć od nowa. Można to sobie różnie wyobrazić. Na przykład. Ażeby sprawdzić siebie. weźcie ołówek i liczcie w myśli (oczywiście bezgłośnie) jak możecie najszybciej od jednego do dziesięciu. To powtarzanie materiału podlegającego zapamiętaniu. są odpowiednio słabsze.ak słaby. To wyjściowe przyjęcie ograniczeń pojemności pamięci krótkotrwałej zakłada. ani mniej. czy w ogóle go słyszymy czy też nie. Chociaż powtarzanie może dopomóc w utrzymaniu materiału. wraz z upływem czasu ślad stopniowo zaciera się. na przykład wynika z niego. Ile ich macie? Jeżeli doszliście łącznic do 82 cyfr. Wyobraźcie sobie taką sytuację. Przedstawienie danej jednostki w pamięci to jej ślad pamięciowy. Możemy przeprowadzić analogię między odszyfrowaniem słabego sygnału z szumów a przypominaniem materiału zacierającego się w pamięci. „Nie'. że pamięć krótkotrwała może pomieścić ograniczoną liczbę jednostek. Dokładnie tak. ponieważ każdorazowe pojawienie się nowej jednostki prowadzi do utraty jednej starej. im cichszy . to znaczy szumów.|uitkiem upływu czasu. Jak szybko można powtarzać? Mowa wewnętrzna charakteryzuje się prawie taka. jeśli dana litera alfabetu zawiera linię poziomą. zanim nadejdzie jej kolej w procesie powtarzania. część informacji. to powtórzenie wszystkiego nie zmieści się w czasie. pełni dwie podstawowe funkcje: po pierwsze. Przykład ten można odnieść również do pamięci. Ostatnia część zatrze się. zacierający się ślad sygnału i odświeża go. gdy ilość materiału jest odpowiednio mała. tym łatwiej go rozszyfrowawć. „Tak". musimy przyjąć. a głosy.tym trudniej. to oznacza. na przykład na literach alfabetu5. przy niskim stosunku sygnału do szumów będą pojawiać się błędy w trakcie RYSUNEK 9-9 Utrzymanie materiału w pamięci krótkotrwałej w wyniku powtarzania możliwe jest tylko w takim wypadku. pozwala utrzymać materiał przez czas nieokreślony w pamięci krótkotrwałej. że mam\ zapamiętać listę nazwisk lub numer telefonu. szybkością jak mowa zewnętrzna. czy przypadkiem nie oszukujecie w tym wyobrażaniu sobie liter. który próbujemy sobie przypomnieć na tle innych śladów utrwalonych w pamięci. Powtarzajcie to przez równe 10 sekund. w której staramy się usłyszeć jakiś cichy głos wśród innych głosów . i „nie".2 jednostki na sekundę. zostanie stracona. równocześnie stawiając po każdej dziesiątce znaczek na papierze. Rozpatrzmy obie wymienione możliwości. te zaś. że nie sposób go odszyfrować. Możecie sprawdzić to na innym materiale. upominanie jako skutek interferencji. jeśli jej nie zawiera. że nie możemy nawet stwierdzić. Nowo wprowadzone jednostki charakteryzują się wyrazistością (siłą). „Nie". po drugie. aż w końcu jest już tak słaby. które wprowadzone zostały wcześniej. wyraźnie sprzyja przejściu materiału z pamięci krótkotrwałej do pamięci długotrwałej w celu dłuższego przechowania (rys. „Tak". Jest to ten sygnał. aby uwzględnić te obiekcje. Prześledźcie wzrokiem alfabet tak szybko jak tylko potraficie. (Oczywiście. to po wprowadzeniu ósmej jednostki. Zazwyczaj. Rozpatrując ten proces. mówcie głośno „tak". Dowolny prezentowany materiał /ostaje poddany typowemu przetworzeniu w systemie sensorycznym i podlega interprelacji na kolejnych poziomach mechanizmu rozpoznawania obrazów. to szumy. /upominanie W jaki sposób materiał znika z pamięci krótkotrwałej? Możliwe są tu dwie drogi: upominanie może być skutkiem interferencji innego materiału albo też po prostu . . Jeżeli liczba pojemników jest ograniczona. 5 Pouczająca może być próba wzrokowego powtarzania. i że dana jednostka albo jest dokładnie zapamiętana. Następnie ten rozpoznany obraz odebranego materiału zostaje wprowadzony do jednego z pustych pojemników pamięci krótkotrwałej.

Czytelnicy./. kiedy jakaś jednostka jest wprowadzona do pamięci. to możemy prześledzić los określonej jednostki (nazwijmy ją jednostką krytvc~ną). Wjaki sposób słabną ślady pamięciowe? Zgodnie z tą teorią trwałość pamięci zależy od liczby wprowadzonych do niej jednostek. Kiedy pojawia się jednostka dodatkowa. przedstawia pewną wartość w przedziale od 0 do 1). A. Poza tym jednak przypomina to bardzo opisaną wyżej teorię interferencji. każda chwila działa w istocie tak samo jak działa pojawienie się kolejnej nowej jednostki w teorii interferencji. którego ślad jest już staby. że w momencie początkowym. Jeżeli tę część siły śladu pamięciowego wyrazimy w postaci współczynnika zapominania/(£ oczywiście.PRZETWARZANIE ROZPOZNAWANIE SENSORYCZNE OBRAZÓW Jabłko PAMIĘĆ KRÓTKQTRWi wypominania sobie materiału. tworzy się jej ślad o sile. początkowo równa A. w zależności od liczby pojawiających się jednostek. w miarę jak pojawia się nowy materiał (rys. siła jej śladu równa jest A. A w wypadku przypominania nateriału przechowywanego w pamięci krótkotrwałej. 6 Słońce Mężczyzna Opona RYSUNEK 9-10 gdzie A. Siekiera Pies Królowa W rzeczywistości. jeśli pewna liczba jednostek interferujących (i) pojawi się po jednostce krytycznej. siła jednostki krytycznej będzie równa Ą/'-siła śladu pamięciowego maleje w postępie geometrycznym.= -ln(/). co zachodzi w trakcie wyładowywania się kondensatora albo w procesie rozpadu substancji radioaktywnej. . Aby zrozumieć. jaką rolę odgrywa czas w zacieraniu śladów pamięciowych. siła śladu jednostki krytycznej obniża się do (Ą/). W tym wypadku sam czas odgrywa rolę decydującą w zniknięciu materiału z pamięci. ^wiedzmy. będzie teraz wyrażała się wielkością równą Ą/'6. siła śladu jednostki krytycznej obniża się do Kiedy pojawia się jeszcze druga dodatkowa jednostka. podobnie do tego. Wystarczy zatem wstawić w miejsce / (liczba jednostek interferujących) t (ilość czasu). będziemy musieli przyjąć założenie. Kiedy jednostka pojawia się po raz pierwszy. Jeżeli od momentu pojawienia się jednostki krytycznej upłynęło t sekund. błędy będą miały głównie •liarakter akustycznych podobieństw między słowami przechowywanymi w pamięci. 9-10). aż w końcu zupełnie zanika. którzy wolą mieć to wyrażenie w postaci wykładniczej przy użyciu e. tym staje się słabsza. Drugą hipotetyczną przyczyną ograniczenia pojemności pamięci krótkotrwałej jest proces zależny od czasu: im dłużej jednostka pozostaje w pamięci.' czyli A/2. zgodnie z teorią stopniowego zacierania śladów. mówiąc inaczej. że każda mijająca chwila zmniejsza siłę śladu uprzednio przyswojonych jednostek. Zapominanie jako rezultat stopniowego zacierania się śladów w czasie. Wyobraźmy sobie. Pojawienie się każdej nowej jednostki powoduje obniżenie siły śladów wszystkich jednostek poprzednich o pewną stałą wartość procentową w stosunku do ich uprzedniej wartości. mogą przekształcać je na równoważne wyrażenie: Af = Ae-k>. to siła jej śladu.

załóżmy na moment. jest ograniczona. co pozostało. tym mniejsza jest liczba jednostek. że trzeba zapamiętać następującą listę liter: . m. ponieważ utratę materiału z pamięci można wyjaśnić zarówno zacieraniem śladów wraz z upływem czasu. Jeżeli zaś zatarły się wszystkie trzy cechy. co z nich zostanie zapamiętane. a szansę na przypadkowe trafienie są niewielkie. bądź też do podniesienia się poziomu szumów do tego stopnia. że każdy dźwięk jest pewną cechą. kiedy do wyjaśnienia określonego zjawiska proponowane są dwie teorie. Jeżeli jedna cecha zostanie zgubiona. który mimo wszystko wyodrębnia się nadal z otaczającegogotła szumów. tom. że w pamięci przechowywane są specyficzne cechy. że nie wywoła interferencji. Okazuje się. nic już nie kieruje procesem rekonstrukcji. tak że w pamięci pozostał jeden tylko dźwięk (d. który one reprezentują. pom. przeanalizujmy wyraz dom. że prawidłowy wyraz względnie często może zostać odtworzony w i wyniku pomyślnej rekonstrukcji z tego. Ale to jeszcze nie wyszystko. właściwości pamięci Wróćmy ponownie do pytania dotyczącego podstawowej jednostki przechowywania. jak i braku interferencji j rezultaty eksperymentu niczego nie udowodnią. jak i interferencji (Reitman. Pojedyncza jednostka pamięci przedstawia się nam jako zbiór trzech cech podstawowych: dźwięków d. Teoria interferencji takiej utraty nie przewiduje. to liczba wyrazów. a dotyczy zmiany podatności tych jednostek na interferencję. to przypomni sobie wyraz dom. że przesłonią one ślad (Atkinson i Shiffrin. a równocześnie tak różnego od poprzedniego. prawda. Jeżeli zapamiętał wszystkie trzy dźwięki d. że przypomni sobie łom. także nawet niewielka interferencja powoduje jej zniszczenie. to możliwe. Na przykład. W trzydzieści sekund po podaniu materiału do zapamiętania badani odtwarzają go prawie bezbłędnie. i . Fakt ten potwierdza w pewnym stopniu przypuszczenie. to powtarza wcześniej przedstawiony materiał. należy przede wszyskim przedstawić osobi badanej materiał. jak pojawiają się błędy akustyczne w trakcie rekonstrukcji na podstawie częściowej informacji. że w czasie jego wykonywania nie będzie ona mogta powtarzać przedstawionego uprzednio materiału. Po upływie 30 sekund pamięć staje się bardzo wrażliwa. a także dom. Oczywiście będzie to poważne uproszczenie. i. jak i wpływem interferencji. brak jakichkolwiek oznak zacierania śladu pamięciowego wraz z upływem czasu. iaka jest natura śladów w pamięci krótkotrwałej? Jeden z prezentowanych uprzednio mirtów dostarcza nam bardzo ważnej informacji. to nowe zadanie może wywołać interferencję i słabe przechowanie materiału w pamięci.Zapominanie: upływ czasu czy interferencja! Aby przeprowadzić rozstrzygający ie„ dotyczący obu tych konkurencyjnych teorii. które mogą być przechowywane w pamięci. w jaki sposób charakter samych jednostek wyznacza to. że przypomni sobie dok. Widocznie po upływie 30 sekund następuje jakaś zmiana w pamięci-zmiana. Widzieliśmy. Nie utrwala się ona jednak jako całościowa jednostka. po czym sprawdzamy zapamiętanie liter. Akustycznie wszystkie one przypominają oryginał. Proces rekonstrukcji w pamięci. Jak to często bywa. Zwróćcie uwagę. że cały wyraz składał się z trzech elementów). Załóżmy. Celem naszym będzie ustalenie. jak i interferencji wynikającej z pojawienia się nowego materiału. to powstaje możliwość uniknięcia zarówno powtarzania liter. niezależnie od pozostałych. leży gdzieś pośrodku. Jeżeli zgubione są dwie cechy. która nie obejmuje zdolności do przypomienia sobie wprowadzonych uprzednio jednostek. to możliwe. Jeżeli zapamiętał tylko d i o. Jeden ze sposobów przeprowadzenia takiego eksperymentu polega na postawieniu osobie badanej tak trudnego zadania. analizuje jego trzy cechy i stara się odtworzyć wyraz. 1971). dog albo dom. ale wystarczająco ilustrujące proponowane pojęcia. Kiedy badany próbuje przypomnieć sobie ten wyraz. Trudność tego eksperymentu polega na stworzeniu takich warunków w których badany „nie robiłby nic". że przypomni sobie dym albo dom. jakie mogą być odtworzone na podstawie pozostałych cech (plus wiedza o tym. Zapewne zapominanie w procesie pamięci krótkotrwałej jest skutkiem zacierania się śladu w wyniku upływu czasu. o lub m). też nam to niczego nie powie. Jeśli utrudnimy powtarzanie dając osobie badanej jakieś inne zadanie. Załóżmy. Tak więc Jeśli początkowo eksponujemy osobie badanej szereg liter w celu ich zapamiętania. że w pamięci gromadzone są oddzielne cechy. Pełne zachowanie materiału w pamięci w tego tynu eksperymencie może być zarówno wynikiem powtarzania. Wydaje się więc. być może. a następnie stworzyć takie warunki. Jeżeli zapamiętał tylko o i ni. Wystarczy jednak nawet drobna interferencja. to możliwe. to z tej reszty informacji można odtworzyć znacznie więcej jednostek. a nie wyrazy. Jeżeli nie ma on istotnie nic do roboty. W takim wypadku jest jasne. że w pamięci krótkotrwałej nogą wystąpić błędy akustyczne. jak wyraz ten jest ^prezentowany w pamięci krótkotrwałej? Przyjmijmy. Jedno z wyjaśnień wiąże to zjawisko z istotnym obniżeniem się siły śladu pamięciowego. | i. Jeżeli zapamiętał jedynie d i m. A zatem • każda z cech wyrazu dom może zostać zapomniana. Zobaczmy. że należy przechować w pamięci jednostkę „dom". że im dłuższa jest nazwa prezentowanej jednostki. Zgodnie z teorią zacierania się śladów wraz z upływem czasu materiał zostanie zapomniany. aby doprowadzić bądź do obniżenia siły śladu poniżej poziomu szumów. że jest to niewątpliwie wynik potwierdzający prawdziwość teorii interferencji. o i m. a następnie otrzymuje ona trudne zadanie wykrywania sygnału przez 30 sek. Przeanalizujmy teraz właściwości rekonstrukcyjne pamięci krótkotrwałej. Rezultaty tego rodzaju eksperymentów wskazują na konieczność znalezienia jakiegoś kompromisu między dwoma teoretycznymi wyjaśnieniami. 1971). o.. Jednym z takich zadań może być wykrywanie słabego sygnału eksponowanego na tle szumów. żeby nie robiła niczego dn momentu sprawdzenia zapamiętanego materiału.

że ułożyło się w pamięci sześć cech. Działa w niej proces rekonstrukcji zestawiający z dostępnej informacji najbardziej zgodną z oryginałem reprezentację tego.o Załóżmy. W danym wypadku załóżmy. Istotna wartość tej demonstracji polega na tym. że pojemność pamięci krótkotrwałej jest ograniczona.o t. Jak dużo liter (spółgłosek) zaczyna się na „e"? F. to wszystkie sześć jednostek będzie można zrekonstruować: d.a : \ysZystkiego sześć liter. Rozważmy możliwość zapamiętania takiej oto sekwencji liter. że zapamiętanych zostaje tylko sześć cech. że pamięć krótkotrwała może pomieścić jedynie sześć cech. co było odebrane. które sześć cech zostało zachowanych. a mianowicie: e. tak więc w .ficch z nich. że w trzech wypadkach jednostki pamięci to . k. że uda się nam przypomnieć wszystkie sześć liter. mając w pamięci jedynie sześć cech.o p. e. Jednakże proces rekonstrukcji nie zawsze przebiega tak pomyślnie. DO PO NO CO BO TO Są tu następujące cechy: d. że pozwala ona nie tylko na określenie |jczby cech utrzymujących się w pamięci krótkotrwałej. to do wykonania lego zadania niezbędnych byłoby dwanaście cech.ks . Jeżeli rozdzielone zostały w następujący sposób: b.o • c. może ikazać się trafne.o n.m Wiemy. Jeżeli nie istniałby proces rekonstrukcji prawdopodobnych liter opartej na posiadanej informacji. b. ale wskazuje również na inne ważne jej aspekty. 1 .. M. jak to czyniliśmy uprzednio. Średnio z dowolnego ciągu sześciu cech można prawidłowo przypomnieć sobie nazwy 3-4 liter. Ile nazw liter można zapamiętać? Zależy to od tego. Przy pewnej zręczności i odrobinie szczęścia jest bardzo prawdopodobne.f to prawdopodobnie wszystkie sześć liter może zostać przypomnianych prawidłowo po prostu w drodze rekonstrucji elementów spółgłoskowych w nazwach liter.ł b.o b.e ". peW Podobnie. R i S. a proces rekonstrukcji powinien doprowadzić do wyodrębnienia •. nawet wówczas. Możliwe jest tworzenie takiej sekwencji wyrazów.L B X K F' M System pamięci zatrzymuje ich cechy akustyczne. P.ks k.e i.f e.e . dźwięki „o" absolutnie nie przyczyniają się do zapamiętania tej listy. W ten sposób zupełnie przypadkowo można poprawnie przypomnieć sobie ną liczbę liter. Nawet w takim wypadku proces rekonstrukcji może przynieść zadowalające rezultaty. c. N. n. Zwróćcie uwagę na to. Jeśli się poszczęści. W końcu jakaż inna litera poza X kończy się na „ks"? Załóżmy. c. . po jednej dla każdej litery w sposób następujący: e. kiedy przypominanie wynika z domyślania się.a e. t. które ten proces skomplikują. i. L.

Analiza ta zmusza do głębokiego zastanowienia.e". .wypadku zagubienia cech „o" nie wystąpią błędy w przypomnieniu. „t".o . jakie cechy zostah zachowane. że jest ich mniej: jeśli przypomni się chociaż część słowa. Spróbujcie na podstawie tych sześciu cech określić. Po. Długie słowa często przypominają się lepiej niż krótkie. Ale gdy pojawią się jednostki DO.n". Załóżmy. Tabela 9-1* A 1 . że polecono zapamiętać następującą listę: CONNECTICUT MASSACHUSETTS PENNSYLVANIA CALIFORNIA ALABAMA MISSISSIPPI Początkowo może się wydawać. X. B. Jeden rodzaj materiału łatwiej da się zrekonstruować z cech... Chociaż. Wcale nie musi tak być. F i M możemy zazwyczai przypomnieć sobie od trzech do sześciu liter. w procesie rekonstrukcji pojawią się znaczn.' SPODNIE 5 6 8 9 UKŁUĆ KŁODA INNY PŁACA B CZAS PCHAĆ WIĄZAĆ DOM MUFKA SZKIC MOWA DAL WRZEĆ DWÓR RYGIEL RĘKA BRUD SKRZEP POZA WITAĆ ZASTÓJ TŁOK KAMIEŃ KOŚĆ C KRUK NUDA OPAŚĆ TALERZ ZGRZYT DROGI ŚMIGŁO SZARPAĆ TYKA ZIELE ŚMIECH ATAK PIEC WIR BRZEG UDZIAŁ ŚNIEG FAŁDA WĄŻ ZŁOŚĆ D IDEA STADO KLUCZ ONA PIEŃ BODZIEC KARTA KĄPAĆ UCZYĆ ŁÓŻKO OPAR SKOK TRON GRYŹĆ SIEĆ ŁABĘDŹ CENA SUNĄĆ PUSTY PYŁ E WĘZEŁ WIĘC BAWIĆ GRUCHAĆ GLON PRZESYT TRWAĆ PANNA TALERZ PLOTKA ŚCIANA DAĆ CZYSTY DRZEWO RÓJ WIĄZ JĘK SKLEP PIÓRO SKAŁA F KRÓTKI ŻART ROZWÓJ STOPIEŃ RZADKI PRÓBA TŁUM CZAPKA SZYBKO POKAZ TREL BAWIĆ BUŁKA MĄDRY BLOND MÓWIĆ SZKAPA GNIEW KSIĘŻYC SANKI 7 . Średnio przypomina się w przybliżeniu trzy. poi. one pozostały. a później ginie po nich ślad. że domyślimy się reszty.o . Okazuje się. z tego ostatniego zapisu można zapamiętać mniej jednostek niż z poprzedniego. rzeczywiście potrzeba dużo cech. Średnio wynosi to cztery i pół litery. co jest równie możliwe. BO. Materiał układa się doskonale w pamięci krótkotrwałej. TŁOK Zapamiętanie bardzo długich słów.o . że zapamiętanie długich nazw z tak dużą liczbą znaków będzie trudniejsze. Aby móc to określić. CO. Różnicę między wyrazistością materiału znajdującego się jeszcze w pamięci krótkotrwałej a szczupłością i ubóstwem pamięci w odniesieniu do pozostałego materiału można wvkazać z łatwością.). TO. trzeba wiedzieć co nieco o procesie rekonstrukcji. że wyraz jest nazwą stanu. trudności: . jakie były jednostki początkowe? Njc uda się tego zrobić. Liczba cech w pamięci nie określa bezpośrednio liczby jednostek. po prostu dlatego. ale nigdy nie osiąga pamięci długotrwałej. żeby zakodować CONNECTICUT . jest duża szansa na to. Ale jeżeli właśni. Mówiąc ogólnie można przypomnieć sobie więcej jednostek różniących się akustycznie. Faktycznie.0 . Przez kilka sekund znacie nazwisko czy też numer telefonu. Ponadto. red. że nawet wówczas. to dźwięki te plus wiedza o tym. to jednak do rekonstrukcji tej jednostki potrzebne będą tylko niektóre spośród nich. niż inny. STOS : ' KLAMKA 3 | ZIMNY 4 . które pozostały w pamięci. NO. że w trakcie spotkania towarzyskiego podano Wam numer telefonu lub też przedstawiono któregoś z uczestników tego spotkania.k-uh-n-e-t-i-k-uh-t. nie stanowi specjalnego problemu dla tego systemu. w zupełności wystarczają do rekonstrukcji słowa CONNECTICUT. K. na przykład nazw stanów. to można przypomnieć sobie od zera do sześciu jednostek. w zależności od tego.0 . które mogą być przypomniane. niż jednostek akustycznie podobnych.0 OD PAMIĘCI KRÓTKOTRWAŁEJ pO PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ przypuśćmy. gdy w pamięci pozostały tylko cechy .10 SMRÓD TAŚMA 16 | MROK LISTA PRZEMYT KACZKA DUŻY * Uwaga: Listy wyrazów z tabeli 9-1 stanowią przystosowane do właściwości języka polskiego (długość wyrazów) tłumaczenie list oryginalnych (Przyp. . 10 ! SZCZĘKA RYSA PSTRĄG 13 ' PLAMA 14 15 17 18 19 . w pierwszym wypadku zapamiętamy również porządek liter. w drugim oczywiście nie wchodzi to w rachubę. Z rejestru liter L. w zależności od zachowanych cech.

że poproszono Was o wyuczenie się listy nie powiązanych ze soh. Jeśli w tym czasie prowadzona jest rozmowa. to . Pozostała część krzywej odzwierciedla inny proces . na każdą RYSUNEK 9-11. jak to pokazano na rysunku 9-12.wydobycie informacji z pamięci długotrwałej7. to uzyskuje się rezultaty takie jak przedstawione na rysunku 9-13. jesteście proszeni o przypomnienie sobie tylu z nich. W wyniku takiej analizy otrzymamy krzywą kolejnej pozycji przedstawioną na rysunku 9-11. które nie zostały już -tworzone (przypomniane) z pamięci krótkotrwałej. zanim podejmą próbę przypomnienia sobie reszty. zanim pojawi się następny. Murdocka Jr.Rezonator" ten to oczywiście nic innego jak pamięć krótkotrwała. W tym wypadku prezentowana była lista składająca się z 30 wyrazów: przedstawiono procent przypadków przypominania każdego z nich. to ginie zawartość „rezonatora". Przeprowadźcie ten eksperyment wykorzystując 20 wyrazów ?. albo gdy badany stara się przypomnieć sobie od razu inne wyrazy. dając na każde słowo 2 sekundy zamiast jednej. Macie dokładry..tych wyrazów. zdołaliście zapamiętać.Przypuśćmy. wyrazów. to pomoże Wam ona znzumieć istotę tego typu eksperymentu oraz ułatwi orientację w analizie rezultatów RYSUNEK 9-12 \ 20jednostek. tak że w czasie jednej sesji eksperymentalnej badani zapamiętywali tylko 20 list). w tempie jednego wyrazu na sekundę. ile tylk. a na inny nie. W końcu. wykonując to zadanie. Na przykład. że badanym Na ty su nku 9-12 procent przypomnień z pamięci długotrwałej nie może być po prostu dodany do procentu ^/ypomnień z pamięci krótkotrwałej. jeżeli uda im się jak najszybciej odtworzyć ostatni z przedstawionych wyrazów. Słowa znajdujące się na końcu listy zapamiętywane są lepiej od pozostałych. Dziewiętnastu badanym odczytano listę 30 wyrazów nie powiązanych ze sobą. Jeden ze sposobów analizowania rezultatów tego eksperymentu polega na ponumerowaniu wyrazów w porządku zgodnym z ich występowaniem. sądzi. Większość ludzi.. a następnie określeniu prawdopodobieństwa ich odtworzenia. ale nie z Au jednocześnie. albo też wypowiadany jest jasno i wyraźnie. z której łatwo je wydobyć pod warunkiem braku przeszkód. W części krzywej dotyczącej pamięci krótkotrwałej nie notujemy zmian. Zakładamy raczej. jeżeli zwolnić czas ekspozycji.. Jeśli za R przyjmiemy procent przypomnień. Procedura ta powtarzana była 80 razy (w ciągu czterech dni. Każdy z tych wyrazów prezentowany jest oddzielnie. Krzywa kolejnej pozycji stanowi ważne narzędzie w ręku psychologa. Większość badanych szybko uczy się natychmiastowego opróżniania pamięci krótkotrwałej przed przejściem do następnych wyrazów. W 5 do 10 sekund po zapisaniu odczytano im nową listę. w pamięci czasowej. z uwzględnieniem miejsca.. 1 sekundę na odebranie każdego wyrazu. różnica polegała jedynie na tym. Jeśli poddacie się sami tej próbie. Ostatnie wyrazy znajdowały się w czymś w rodzaju rezonatora {„echo box"). że dana >'dnostka (dany wyraz) jest przypominany albo z pamięci długotrwałej. Po skończeniu każdej listy dano 1.' ukazującego się na ekranie. Skąd o tym wiemy? Przede wszystkim pewne procedury wpływają tylko na jeden rodzaj pamięci. p. Tak więc całościowy procent przypomnień jest sumą procentu wyrazów przypominanych z r. jakie dany wyraz zajmował na liście. . Ta ostatnia część krzywej przedstawia przypominanie z pamięci krótkotrwałej. aby uzyskać całościowe przypomnienie. albo w formie napi-. ekspozycji 20 wyrazów. Źródło: Murdod (1962).5 minuty na zapisanie-w porządku dowolnym . że najkorzystniej będzie. natomiast iv wynikach dotyczących pamięci długotrwałej jest dostrzegalna poprawa (Dane te pochodzą również z badań Murdocka.imięei krótkotrwałej plusprocent tych wyrazów przypominanych z pamięci długotrwałej. Ostatnia jednostka zapamiętywana jest w 97% przypadków. Tak na prawdę to nie jest jedna krzywa i należy podzielić ją na dwie części. w zależności od ich miejsca na liście. ~ 'J \ po 2 sek. w 1962 r. albo z pamięci krótkotrwałej. które badani zapamiętali. mieszczonych w tabeli 9-1. Przytoczone tu dane pochodzą z eksperymentu przeprowadzonego przez Benneta B..

Liczcie możliwie najszybciej przez około 20 sekund. że ostatnia część krzywej jest całkowicie spłaszczona: brak jest pamięci krótkotrwałej. że aby to uzyskać. poczynając od wybranej liczby trzycyfrowej. poczynając od dowolnej liczby trzycyfrowej. jeżeli poświęcą mu zbyt mało uwagi? Uwzględniając to wszystko. Zwróćcie uwagę na to. Jest rzeczą oczywistą. które oddziałują na pamięć krótkotrwałą. podczas gdy części odnoszące się do pamięci długotrwałej są różne. przedstawiono listy składające się z 20 wyrazów i każdy wyraz eksponowany był przez 2 sekundy). Bardzo łatwo możemy sami przekonać się o tym przeprowadzając taki eksperyment. daje się do wykonania zadanie polegające na liczeniu trójkami wstecz. ale nie mają wpływu na pamięć długotrwałą. co powiedzieliśmy do tej pory. Weźcie 20 wyrazów z tabeli 9-1 i czytajcie je w tempie jeden wyraz na sekundę. powtarzać je i świadomie dążyć do wyuczenia się możliwie największej ich liczby. dodatkowy czas pozwala badanym dłużej pracować nad materiałem i powtarzać go. Zmieniając liczbę eksponowanych jednostek na liście i czas ich ekspozycji. że procesy uwagi zajmują ważne miejsce w fazie interpretacji przekazu. Można przedstawić również sytuację odwrotną: czynniki. Przypominanie z pamięci krótkotrwałej znika (Postman i Phillips.RYSUNEK 9-13. Na pamięć krótkotrwałą dłuższy czas ekspozycji nie ma wpływu. Z tego względu osobom badanym. Zakłada się. Źródło: Afurdock. co ułatwia wprowadzenie większej ilości informacji do pamięci długotrwałej. 9-14). to tylko bardzo niewielka część podanej informacji zostanie przekazana do pamięci długotrwałej. Jakie są granice i . Co stanie się wówczas. zacznijcie „liczenie wstecz". trzeba zapobiec natychmiastowemu przypominaniu przez badanych wyrazów z pamięci krótkotrwałej w końcowej fazie eksperymentu. Kiedy dojdziecie do końca listy. na przykład 978. RYSUNEK 9-14. Jeżeli ten świadomy wysiłek nie występuje. po przedstawieniu całej listy. możemy przypuszczać. Rezultaty podobnego eksperymentu przedstawione są na rysunku 9-15. możemy uzyskać rodzinę krzywych (rys. która ponownie potwierdza. Źródło: Murdock (1962). gdy badani nie będą się starali zapamiętać eksponowanego im materiału. Przez ten czas wasza pamięć krótkotrwała ulegnie całkowitemu zatarciu. 1965). że w takiej sytuacji nic się nie znajdzie w pamięci trwałej-po prostu niczego się nie nauczą. W takich eksperymentach osobom badanym stawia się trudne zadanie. Ważne jest wiec dokładne prześledzenie tych procesów. że komponent pamięci krótkotrwałej jest jednakowy na wszelkich krzywych. że powinny one niezwykle uważnie spostrzegać każde z eksponowanych słów. Oczywiście. Jest oczywiste.

zbyt dużo. przełączać naszą uwagę w momencie. jest zdolność do koncentracji uwagi na jednym zjawisku. chociaż każde z nich zagłusza inne. .. którą zechcecie usłyszeć. Nawet wówczas. w danym wypadku.. można określonym ciągiem wydarzeń. teorię uwagi często byłoby to pożądane. Człowiek może z pewnym powodzeniem koncentrować swą uwagę na jednej Uwaga to swego rodzaju broń obosieczna. gdyby każde z nich występowało w izolacji. Zadanie wasze polega na prześledzeniu jednego z nich (przekazu właściwego) i ignorowaniu drugiego (przekazu niewłaściwego). Na tym polega KYSUNEK 9-16 zjawisko selekcji uwagi. na ile konieczne jest określenie jego ogólnych cech fizycznych. nie zwracając uwagi na inne wyrazy. Z drugiej zaś strony. z wyłączeniem innych. sens każdej z nich gubi się. które w efekcie mogą okazać się ważniejsze. śledząc przy tym ich ogólny sens. bowiem inne wany jest tylko na tyle.informacji. Zastanówcie się nad zadaniem .RYSUNEK 9-15. niepożądane jest koncentrowanie na nim całej uwagi. wyodrębnić je z wielu innych posłużyć się określoną cechą fizyczną tego przekazu. pozostałe rozmowy będą dla was stracone. którymi w danej chwili nie . Na rysunku 9-16 i 9-17 przedstawione zostały różne jrukowane przekazy. choć wania? Jeżeli w pamięci nie pozostało nic z tego odrzuconego przekazu. ponieważ moglibyśmy uchwycić sens zachodzą. Spróbujcie zrobić to z tekstem przedstawionym na rysunku 9-16. Teraz. Bez tej selektywnej niem. że każdy wyraz rozmowy te są choć trochę poważne. ZJAWISKA UWAGI Wyobraźcie sobie. wokół was znajdują się inne grupy. kiedy chcemy ogarnąć . tak jakby istniał jakiś wewnętrzny przełącznik. musimy odejść od dotychczasowego toku naszych rozważań i przedstawić główną linię badań nad procesami uwagi zachodzącymi w trakcie przetwarzania napływającej informacji. które nas interesują. bez Ale do jakiego stopnia byliście w stanie przeanalizować materiał niewłaściwy z konkurencji lub interferencji ze strony innych zdarzeń.. i wyłączać ją.leźy znaleźć sposób pozwalający śledzić nawet te zdarzenia. Stoicie wraz z grupką ludzi. a odrzucający całą resztę. powiedzcie o swoich spostrzeżeniach dotyczących wyrazów wyłapując trochę słów z każdej z nich. Przeczytajcie zakreskouaną część przekazu na głos możliwie najszybciej. ale tylko Ta hipoteza wstępna jest jednak nazbyt prosta. z prawej czy też lewej strony.-jjiTiujemy się. nie patrząc w tekst. II ybór przekazów /acznijmy od eksperymentu.zakreskowazachodzących równocześnie. jeśli słuchacie jednej z nich. możliwości uwagi? Aby odpowiedzieć na te pytania. możecie podsłuchać rozmowę prowadzoną z tyłu za wami. Dlatego . Oczywiście. przejdą niedostrzeżone. że znajdujecie się w licznym towarzystwie na hałaśliwym przyjęciu. uwaga rysunku 9-16? Czy rzeczywiście odrzuciliście go wyłącznie z powodu braku zakreskoogranicza nasze możliwości obserwowania wszystkich zachodzących zdarzeń. gdy występują nieważne szczegóły. można podtrzymywać kilka rozmów. zdolność do Mamy oto pierwsze nieprecyzyjne jeszcze wskazówki dotyczące sposobów wyboru rozumienia różnych rozmów prowadzonych jednocześnie jest ograniczona. powtarzał się dwukrotnie? Prawdopodobnie nie. aż nie zostanie to przerwane przez pojawienie się czegoś ważniejszego.oekty. Aby oddzielić przekaz właściwy od niewłaściwego. Pożądana tym przetwarzanie materiału niewłaściwego zostaje przerwane. Którą z rozmów usłyszycie? Mimo hałasu możecie wybrać tę rozmowę. Z jednej strony pozwala nam iść w ślad za istotnej dla niego części tekstu. przepuszczający przekaz o zdolności życie stałoby się chaotyczne. Źródło: Postman i Philips u nk długo. Ale.odpowiednich cechach fizycznych. Ale jeśli niezakreskowanych? Czy pamiętacie któryś z nich? Czy zauważyliście. cych w świecie zdarzeń tylko wtedy. Po zdarzenia. gdy bezpośrednio interesuje nas tylko jeden można by wstępnie sformułować w następujący sposób: materiał niewłaściwy analizociąg wydarzeń. ale jest niemożliwe uczestniczenie równocześnie w dwu lub w jeszcze większej liczbie rozmów. Można wybrać sobie dowolną rozmowę prowadzoną w pokoju i przysłuchiwać się jej. kiedy pojawiają się inne istotne . Można selektywnie wyławiać sens z całego hałasu na przyjęciu.

kiedy pasują one do kontekstu. którą. a co odrzucone. powinniście pominąć. Jeśli to nam się nie uda.kot RYSUNEK 9-17 przedstawionym na rysunku 9-17. a zdanie właściwe rozwija się w części niezakreskowanej. Po zakończonym eksperymencie osobie badanej zadaje się pytania dotyczące treści prezentowanego materiału. Czy naprawdę koncentrowaliście się wyłącznie na zakreskowanym przekazie. Równoczesne powtarzanie materiału (Shadowing)..) Tak więc w typowym eksperymencie osobę badaną prosi się o powtarzanie określonego wybranego materiału (zazwyczaj odtwarzanego z taśmy magnetofonowej). jeśli uda mu się wykonać zadanie bezbłędnie. gdy już potrenujecie powtarzanie. co on zawiera? Jeżeli chcemy określić granicę pojemności uwagi. v'SUNEK9-18 zwłaszcza gdy materiał podawany jest w dostatecznie szybkim tempie. co właściwie jest przetworzone. Problem polega więc na tym. że do tego potrzebujemy lepszego sposobu śledzenia procesów uwagi. musimy zastosować takie zadanie eksperymentalne. nie przerywając powtarzania pierwszego przekazu. żebyśmy mogli stwierdzić. przykładowo w granicach 10%.dom . aby zobaczyć. zgodnie z instrukcją. Spróbujcie użyć w tym eksperymencie . czy też trochę oszukiwaliście (oczywiście nieumyślnie) i patrzyliście również na pozostałą część przekazu. które zostały mu przedstawione. Jeżeli zaczniecie popełniać błędy. Nawet nie powinniście zauważyć. Jeżeli materiał nieistotny odrzucany zostaje wyłącznie na podstawie jego ogólnych cech fizycznych. Jednakże dokonując wyboru słów. szturchając was w bok). Co się teraz wydarzyło? Niespodziewanie zakreskowane zdanie przeszło w ciąg nic powiązanych ze sobą wyrazów. Spróbujcie przeprowadzić podobny eksperyment na sobie. powinniśmy przynajmniej mieć możność zmierzenia. tj.byk . Ponownie przeczytajcie możliwie jak najszybciej tekst zakreskowany. W ten sposób na podstawie ewentualnego wzrostu liczby popełnionych przez niego błędów będziemy mogli określić. Spróbujcie. osoba odczytująca powtarzany przez was materiał powinna zwrócić Wam na to uwagę (np. Pomińcie całkowicie część niezakreskowaną. a jej zadanie polega na powtarzaniu jednocześnie każdego wyrazu na głos. jakie szczegóły potrafi sobie przypomnieć. musimy upewnić się w tym. Wskazówki fizyczne przydatne są do wyodrębnienia informacji istotnej od nieistotnej. W zadaniu tego typu osobie badanej odczytywana jest na głos seria wyrazów. (Jest rzeczą ważną. że było ono zbyt łatwe i wobec tego zyskałby czas na to.człowiek . zamiast po prostu stosować się do instrukcji i przetwarzać wyłącznie informacje o odpowiednich cechach fizycznych. w przeciwnym bowiem razie nie występowałaby tendencja do przestawienia się na wyrazy niezakreskowane . czy rzeczywiście osoba badana zajmuje się wyłącznie jego wykonaniem. może to oznaczać. kierujemy się czymś więcej niż cechami fizycznymi. aby badany nie mógł powtarzać słów zbyt wiernie. śledzić również drugi. że osobę badaną prosi się o równoczesne powtarzanie przedstawionego jej materiału. jaka część informacji może być wydobyta z materiału niewłaściwego. aby móc określić. Jest oczywiste. 9-18). to wówczas bez trudności możemy kontynuować czytanie zakreskowanego materiału. Aby określić. W takiej sytuacji osoby badane muszą poświęcać zadaniu znaczną część uwagi. Eksperymentator może ocenić. Trudno jest wykonać to zadanie. Większość ludzi jednak zaczyna czytać wyrazy niezakreskowane. Spróbujcie powtarzać ten tekst. ponieważ. że tekst kontynuowany jest w części niezakreskowanej. aby badany nie popełnił zbyt wielu błędów. Jedno z często stosowanych zadań polega na tym. Niech jedna z nich siądzie obok Was i czyta na głos w określonym tempie tekst z tej książki lub też z jakiegokolwiek czasopisma. Dopiero wówczas możemy przystąpić do określenia. jakiego typu informacja będzie wydobyta z nie śledzonego przekazu. śledząc dzięki temu sens zdania. ile uwagi poświęcił badany zadaniu. czy zmienia się koncentracja jego uwagi na'zadaniu polegającym na powtarzaniu. Powtarzajcie każde słowo w miarę jak jest wypowiadane. nie czekając na zakończenie zdania. Zazwyczaj zaleca się stosowanie materiału o takim stopniu trudności i odczytywanie go w takim tempie. jak dalece wiernie powtarza on wyrazy. który przekazywany jest przez słuchawkę do jednego ucha. kierując się tym. Zaproście jeszcze dwie osoby. Czytać należy równym jednostajnym głosem. które należy przeczytać. nie pozostając w tyle. żeby zająć się czymś innym. czy cała uwaga została skoncentrowana na jednym zadaniu. Następnie podaje się materiał eksperymentalny do drugiego ucha (czasem stosowany jest materiał wzrokowy) (rys. podczas gdy Wy dalej powtarzacie pierwszy (do tego celu można wykorzystać przypadkowy zestaw wyrazów z tabeli 9-1). niech następna osoba siądzie obok Was z drugiej strony i zacznie czytać drugi urywek. Potem. jaka część uwagi koncentruje się na informacji istotnej.

czv ma to wpływ na trudność zadania. że mechanizm analizy cech poddaje wszystkie sygnały choćby pobieżnej ocenie. stwarza badanemu możliwość zauważenia i zapamiętania. aby zaobserwować. ciągle jeszcze możliwe jest. jeżeli nawet ich nie rozumiemy. jest zdolny do: . Nie dostrzega ona tego. które nas interesują. możliwe. . przypomnienia sobie. na przykład równoczesnym powtarzaniem wyrazów. że całkowicie pochłonęło nas to. lub gdy znajdujemy się jakby w transie w czasie czytania dobrej powieści. Fakt. że przypomni sobie co nieco z dodatkowych informacji. Wyobraźcie sobie. jakie sygnały w ogóle występują. że dzieje się to na poziomie analizy cech. stwierdzenia. Co odbieracie lub zapamiętujecie z drugiego przekazu'' Większą część opisywanych tu wyników badań dotyczących równoczesnego powtarzania można z łatwością sprawdzić na sobie samym. czy język uległ zmianie w trakcie eksperymentu. >Jie jest zdolny do: Rezultaty te potwierdzają.zróżnicowanego materiału informacyjnego do obu przekazów. a w drugim nie. . ze pewne aspekty materiału. a następnie na tej podstawie wybiera materiał właściwy. analiza wszystkich innych napływających sygnałów najwidoczniej dość wcześnie zostaje przerwana. Dźwięki głosu wykładowcy docierają do Waszych uszu. czy głos męski został zastąpiony żeńskim. czy w ogóle słyszał głos. System ten wydaje się ogólnie użyteczny w procesie uwagi. ale nie pozostawiają żadnego śladu w świadomości. . wyodrębniając go z pozostałego. na które chcemy zwrócić uwagę. na które nie zwraca uwagi. W jakim punkcie zachodzi moment przełomowy? Gdzie następuje zastopowanie analizy treści wykładu? Najprostsze wyjaśnienie teoretyczne jest takie: sygnały z otaczającego środowiska przechodzą przez systemy sensoryczne i znajdujące się w nich mechanizmy analizujące. zauważenia Jakich sygnałów. ale w jednym śledzimy wykład. jak to przedstawiono na rysunku 9-19. przepuszczający sygnały. który przepuszcza do dalszej analizy wyłącznie sygnały właściwe (rys. 9-20). Wydaje się. lub będąc w teatrze czy też w kinie. i blokujący ostałe. Świadomym wysiłkiem woli można przerwać stan zamyślenia i zacząć słuchać wykładu. czy dźwięki tworzą sensowny przekaz językowy. oZ Nawet proste badania nad uwagą pozwalają stwierdzić. z wyjątkiem tych. Jednakże w pewnym miejscu musi znajdować . . określenia. Następnie włącza się przełącznik. na przykład znaczenia słów. że mechanizm selekcji dokonuje oceny cech fizycznych napływającej informacji. ponieważ rzeczywiście „słyszymy" nie śledzone z uwagą dźwięki. że osoba badana rejestruje przede wszystkim najprostsze właściwości sygnałów. Jest to oczywiście prawda. na ^óry nie jest zwrócona aktywna uwaga. mogą zostać dostrzeżone. że zamyśliliście się w trakcie wykładu. . na czym koncentruje się nasza uwaga. 1 chociaż materiał właściwy podlega dość pełnej analizie (z udziałem wszystkich poziomów przetwarzania omówionych w rozdziale 3 o rozpoznawaniu obrazów). to subiektywnie wydaje się nam. rozpoznania języka przekazu. Jak gdyby jakiś wyłącznik odciął naszą świadomość od dopływu wszystkich sygnałów. odróżnienia mowy od bezsensownych dźwięków. jak gwizd. że szczegółowa RYSUNEK 9-20 . W obu wypadkach „słyszymy" głos wykładowcy. Kiedy badany jtarannie powtarza przedstawiony mu materiał. przypomnienia sobie treści przekazu. Chociaż w przełączeniu uwagi z marzeń na słowa wykładowcy nie uczestniczą żadne mięśnie czy części ciała. Z kolei fakt. niewłaściwego. nie rozpoznaje języka. Wygłaszane kwestie pozostają niezrozumiałe.j? przełącznik. odbiór wykładu będzie całkowicie odmienny. lub nawet pogrążeni w marzeniach. Przetwarzanie odrzuconego przekazu Kiedy jesteśmy całkowicie pochłonięci jakimś zajęciem. a nawet nie wie. . co wymaga interpretacji.

może zostać przypomniana. W trakcie wykonywania zadania polegającego na równoczesnym powtarzaniu tekstu uwaga skoncentrowana jest na napływającej informacji. Ważne jest. że sprawdza się stopień zapamiętania natychmiast po prezentacji każdej listy. Zwróćcie uwagę na podobieństwo między zadaniami z równoczesnym powtarzaniem tekstu a liczeniem wstecz. Istnieje również inny sposób przedstawienia wpływu uwagi na pamięć krótkotrwałą. Kiedy przeprowadzimy eksperyment w taki sposób. która utrzymuje się jeszcze w pamięci krótkotrwałej. istnieje wiele sposobów. którymi posługuje się układ nerwowy. Móre zostały przedstawione na rysunku 9-15. a przepuszczający inną. Później następuje sprawdzenie tego. że osoby badane otrzymują listy wyrazów do zapamiętania. przedstawionej na rysunku 9-2 la. podczas gdy do drugiego ucha docierały w tym samym czasie powszechnie używane słowa angielskie. Co dzieje się z pamięcią w sytuacji wyłączenia uwagi? Aby to zbadać. Okazuje się. okazuje się. Najwidoczniej uwaga potrzebna do powtarzania wyrazów całkowicie pozbawiła badanych zdolności do analizowania informacji docierającej do drugiego ucha. dopóki nie zostanie przedstawionych 50 różnych list. stanowi przeszkodę w zrozumieniu ich sensu. Eksperyment kontynuowany jest dopóty.analiza sygnałów nieistotnych zostaje przerwana na poziomie wyodrębniania cech ogólnych. prosi się badanych. powinny być takie jak na rysunku 9-2la. W czasie wykonywania zadania polegającego na liczeniu wstecz uwaga zajęta jest liczeniem bezpośrednio po przekazaniu informacji. za pomocą których układ nerwowy może stworzyć logiczny ekwiwalent przełącznika. Jedyne. że wyniki powinny nieco przypominać te. Do tego potrzebny jest jedynie jakiś mechanizm hamujący. Wystarczą pewne cechy ogólne aby można było odróżnić głos ludzki od innych dźwięków. w jakim się mówi. co potrafią ze wszystkich wcześniej prezentowanych list. czy badani pamiętają z niego cokolwiek. aby przypomnieli sobie wszystko. które poddamy analizie. Prosty model przełącznika z powodzeniem wyjaśnia omawiane dotąd zjawisk uwagi. które docierały do tego właśnie ucha. Oczywiście badani nie mieli czasu na to. co zapamiętali oni z innych rzeczy. Inaczej mówiąc. Oczywiście. badany nie będzie już mógł przypomnieć sobie niczego z tego materiału. że badany zupełnie nie pamięta pozycji. na której nie była skoncentrowana uwaga? Czy doszła do pamięci krótkotrwałej? Aby ustalić. 9-216). Po zakończeniu eksperymentu sprawdzono zapamiętanie słów. Przyjmijmy. dodatkowo napływająca informacja rzeczywiście dociera do pamięci krótkotrwałej. Ale jeżeli odstęp czasu między prezentacją materiału a sprawdzeniem stopnia jego zapamiętania wyniesie 30 sek. aby badani musieli skoncentrować całą uwagę na wykonywaniu jednego z zadań. Jeżeli uwaga skoncentrowana jest na czymś. że opisywany tu mechanizm uwagi okazuje się zgodny z systemem rozpoznawania obrazów który omówiliśmy wcześniej. blokujący informację dotyczącą jednej rozmowy. chociaż może sobie przypomnieć wiele pozycji z początku listy (rys. Źródło: Madigan i McCabe (1971) irowana. to przełącznik. Następnie. bez żadnego uprzedzenia. Jeżeli od razu sprawdzamy zapamiętanie. Z jakiego powodu zapamiętywanie końcowych pozycji nie występuje w . co dodaliśmy. jest pamięć. że badani mogą wydobyć ze swej pamięci krótkotrwałej kilka ostatnich jednostek. Taki rezultat nie stanowi niespodzianki. na którym jego uwaga nie była skoncen- RYSUNEK 9-21 /?.. to pewna część informacji. Cel eksperymentu polega na tym. Ale czy badani rzeczywiście słyszeli te słowa? Jak daleko przedostała się ta informacja. dajemy osobom badanym do równoczesnego wykonywania kilka zadań. które występowały jako ostatnie na każdej liście. ale na razie nie ma potrzeby tworzenia spekulatywnego schematu połączeń. przy czym każde słowo było powtarzane 35 razy. ale bez udziału komponentu pamięci któtkotrwałej. Pamięć bez uwagi Pierwszym zjawiskiem. ale związanych z innym zadaniem. nawet rozpoznać języka. i załóżmy. Co się wtedy dzieje? Jedyna logiczna odpowiedź polega na tym. Źródło: Madigan i McCabe (1971). Żadne z tych słów nie pozostało w pamięci. RYSUNEK 9-2la. aby powtarzać lub strukturalizować słowa angielskie. Ale zjawisk tych jest więcej. czy materiał leżący poza strefą uwagi trafia do pamięci krótkotrwałej. Jednak tak się nie dzieje. występujących równocześnie. W jednym z eksperymentów proszono osoby badane o powtarzanie wyrazów przekazywanych przez słuchawkę do jednego ucha. Różnorodne mechanizmy synaptyczne komórek nerwowych stwarzają takie możliwości. należy zaraz po ekspozycji tego materiału przerwać wykonywanie zadania. po prostu przedstawiamy ten proces za pomocą logicznego schematu wchodzących w grę funkcji. a następnie sprawdzić. Ale tu może zaniknąć bez śladu. ale na tej podstawie nie można określić niczego więcej. Przypominanie ich będzie odpowiadało standardowej krzywej kolejnej pozycji.

które należało omijać. musi być zgodna ze wszystkimi danymi eksperymentalnymi. nierzadko mencie ze zwykłym przypomnieniem znajdujemy potwierdzenie tego. że system pamięci krótkotrwałej może się powinna połączyć wiele aspektów. że koncentrowali zatem swoją uwagę głównie na początkowych pozycjach z każdej listy. które odbiera informację niewłaściwą. chociaż pamięć krótko. że przełączy się on z ucha. przekształciło się w bełkot. Powinno tkie jednak prowadzą w zasadzie do tego samego stwierdzenia: badani uświadamiają to przypomnieć Wam opis dwu pacjentów H. to jest duże prawdo. że uszkodzenie mózgu miało wpływ na mechanizmy mające sens zbliżony do zadania. a samo zdanie kontynuowane było w postaci słów niezakreskowanych. jak i w eksperydrugie ucho. W eksperymencie którego wyniki ukazane zostały na rysunku 9-15. ^ później nastąpi sprawdzenie stopnia zapamiętania materiału. a pamięć trwała obejmuje jedynie materiał przepuszczony przez mjemy. Jest to jedno z możliwych wyjaśnień. materiału docierającego do tego ucha. musi być również zgodna z zasadami organizacji systemów urządzenie przełączające. że w trakcie przeprowadzania obu eksperymentów badani stosowali różne strategie podziału uwagi. Pozostają jednak inne uczestniczących w spostrzeganiu i rozpoznawaniu obrazów. na to Jkazję przekonać się. Jeżeli w trakcie eksperymentu z Model osłabiacza równoczesnym powtarzaniem. że urządzenie to działa zgodnie z sensowny ciąg materiału zostanie przełączony do drugiego ucha. że wypowiedziane zostało jej rzeczy ani też zapamiętywać czegokolwiek nawet na krótko. że jeżeli zajdzie konieczność natychmiastowego przypomnienia sobie tych informacji. co nie pozwoliło im uczyć się nowych skierowana. 9-20).A. że całkowity brak jadani dostrzegają swoją omyłkę. Wyławia z drugiego kanału słowa trwała była sprawna. wszyskrótkotrwałe.zasadą „wszystko albo nic": informacja albo przechodzi. gdy badany zgodnie z instrukcją powtarzał wyłącznie materiał docierający do lewego ucha (rys. Strategia ta RYSUNEK 9-22 doskonale odpowiada początkowej części eksperymentu. przełącznik. nim zadziała różnych procesów uczestniczących w skierowywaniu uwagi na jeden lub kilka sygnałów. Kontekst i znaczenie przekazu często wdzierają się do zadania. licząc na to. że nastąpi sprawdzenie zapamiętania słów ze wszystkich uprzednio prezentowanych list. Po trzecie. Na przykład. Możliwe więc. jakie wykonuje. ale przed tym.eksperymencie przedstawionym na rysunku 9-216. Łatwo można zrozumieć. Nie zwracali uwagi na ostatnie pozycje. cie przedstawionym na rysunku 9-21 b (przeprowadzonycm przez Madigana i McCabe'a 1971) badani nic nie wiedzieli o tym. Jeżeli tak jest. ponieważ są one rzeczywiście najtrudniejsze do zapamiętania. Oczywiście nie spostrzega dokładnie uwagi. gdy wprowadzimy późniejszą. przytoczony w rozdziale 8. nieoczekiwaną próbę. można je będzie wydobyć z pamięci ktrótkotrwałej bez większego wysiłku. i N. zatrzymują się i przepraszają. jakimi dyspoanalizie sensorycznej. uczestniczące w przekazywaniu materiału z jednej pamięci do drugiej. 9-22). ale też całkowity brak przechowania go w pamięci długotrwałej. nie reagując na nic więcej. że pamięć chwilowa należałoby oczekiwać biorąc pod uwagę model przełącznika. ale okazuje się nieprzydatna. rzeczywiście istnieje niezależnie od tego. nagle Problem związany z przełącznikiem polega na tym. Zarówno w eksperymencie z równoczesnym powtarzaniem tekstu. musi wyodrębnić i wyjaśnić organizację wyłączać bezpośrednio po analizie cech (rys. osoba badana często zauważa.M. uwagi dotyczącej napływającego materiału może spowodować normalne zapamiętanie Można stosować szereg różnorodnych wariantów omawianego eksperymentu. to pamięć chwilowa obejmuje każdy materiał podlegający Po drugie. ale materiał ten nie jest całkiem stracony. albo też nie.imię do ucha. czy uwaga koncentruje się na materiale czy też Jak zatem połączyć te wszystkie dane w opisie procesu uwagi? Teoria ostateczna nie. na które uwaga nie była dwie osoby cierpiały wskutek uszkodzenia mózgu. czego Wróćmy ponownie do modelu uwagi. problemy związane z tym modelem: jednym z nich jest bardziej precyzyjne zdefiniowanie. że pewna część informacji przepływającej kanałem nie będącym w . zbudowane z TEORIE UWAGI zakreskowanych słów. w którym mieliście za zadanie odczytać zakreskowany tekst nie zwracając uwagi na niezakreskowany? Nagle sensowne zdanie. Czy pamiętacie przykład. Natomiast w eksperytnen. jaki materiał przepływający kanałem będącym poza sferą uwagi przechodzi przez przełącznik. podczas gdy w eksperymencie przedstawionym na rysunku 9-15 pewna część tych pozycji była zapamiętana? Jedno z możliwych wyjaśnień polega na tym. Ale mieliśmy już podobieństwo. Wystarczy w tym celu wyobrazić sobie. Po pierwsze. Te sobie w pewnym stopniu materiał docierający kanałami. osoby badane dobrze wiedziały. Możliwe jest. które odbierało uprzednio tenże materiał.

aby mechanizm aktywnej syntezy mógł zbudować wewnętrzny model środowiska. takjak to przedstawia rysunek 9-23. To znaczy. że proces analizy przez syntezę przebiega w sposób nadzwyczaj graniczony. Na podstawie danych uzyskanych w badaniach nad uwagą •lożna dojść do wniosku. lo . Byłoby to zgodne z wynikami badań: przypuszczalnie tylko sygnały poddawane późniejszej analizie przechowywane są w pamięci trwałej. ale w pamięci czasowej przechowywane są wszystkie sygnały. nawet wówczas.c w analizie sygnałów sensorycznych w znacznej mierze trzeba odwoływać się do mechanizmu aktywnej syntezy. kiedy ten się pojawi. dociera jednak do świadomości badanego. Możliwe jest więc przyjęcie następującego rozwiązania. to z dużym prawdopodobieństwem powtórzy ona słowa „John rzucił swoją piłkę do Toma". Aby móc przewidzieć na podstawie •ontekstu zdania. co jest potrzebne. mimo że odbiór ich został osłabiony. I właśnie to obserwujemy. osłabiacz powinien przełączyć kanały w środku (dania. jaki kanał powinien zostać osłabiony? Wspomnieliśmy o tym. Oznacza to. Skąd będziemy wiedzieli. pozwala to na skierowanie podstawowego wysiłku na kanał główny. styl mówiącego i analizę gramatyczną odebranej już części zdania. Aby zapewnić taki wynik. należy uwzględnić omawiany temat. ale wszystkie zawarte w nim e . tak że •k jeden zespół sygnałów korzysta z dobrodziejstw rozszerzonej analizy. Model ten jest nieco przeładowany.vraz i pamięcią krótkotrwałą. sprzeczne i wieloznaczne. oraz metodę regulacji względnj siły osłabiaczy. aby oczekiwania wyłonione w irakcie analizy przetwarzanego materiału mogły wpływać na regulację ustawienia istabiacza do pracy nad przyszłym materiałem. aniżeli model z przełącznikami. Model procesu aktywnej syntezy 'rzechodzimy teraz do omówienia modelu uwagi mającego wiele wspólnego z systemem ozpoznawania obrazów. Odpowiednio zatem należy zmodyfikować nasz schemat. Rysunek 9-24 przedstawia pełny system . iż system musi być tak skonstruowany. Ponadto powinien on dawać jednak możliwość analizowania pewnych słów. Przede wszystkim jest niezbędne. Wówczas będzie można kreślić. jakie wyrazy mogą mieć związek z danym zdaniem (a więc. Doszliśmy tam do wniosku. którym przepływa informacja właściwa. zaproponowanym w rozdziale 3. W ten sposób kontekst może z góry uprzedzać mechanizmy spostrzegania. Otóż przełącznik działa w istocie jako osłabiacz (attenuator). czyli urządzenie ograniczające ilość przepływającej informacji. Rozważcie. a jakich nie należy oczekiwać. żeby cała informacja :otycząca sygnału ułożyła się w zrozumiały obraz. który-jak się przypuszcza-został wyłączony. które mają szczególne znaczenie albo które pasują do kontekstu przekazu właściwego. Bez procesu aktywnej syntezy ludno byłoby analizować sygnały zawierające luki. że gdy poprosi się osobę badaną o powtarzanie materiału docierającego do jednego ucha: równocześnie zaś do drugiego ucha przekaże wyrazy: „Dom jest piłkę do Toma". dlatego też w toku analizy sygnałów osłabionych nieuniknione są liczne błędy. i tym samym iitwić im wybór właściwego sygnału. który stwarza możliwość uzupełniania i porównywania Schodzących sygnałów i tym samym zapewnia dokładne rozpoznawanie nawet w •ytuacji zakłóceń i zmienności napływających sygnałów. analiza osłabionych sygnałów nie jest tak efektywna. poprzedzającą osłabiacze.[smenty wydają się niezbędne i system wydaje się zaspokajać stawiane mu wymagania. jakich wyrazów lalcży szukać). gdy nie Cdzie on zupełnie wyraźny. ale nie powodujące jej całkowitego zablokowania. tym samym osłabiacz częściowo spełnia swoją rolę. działającymi zgodnie z zasadą „wszystko albo nic". jaki będzie następny wyraz. w każdej jednostce czasu biegnie wyłącznie jedną drogą. Czy model ten może wyjaśnić wszystkie dane eksperymentalne? Jeśli w wyniku osłabienia przepływu informacji w niepożądanym kanale zmniejsza się ładunek energetyczny niezbędny do dalszego jej przetwarzania. jak analiza sygnałów docierających bezpośrednio. jakich sygnałów należy oczekiwać. Cóż można powiedzieć o zapamiętywaniu sygnałów niewłaściwych? Nie jest wykluczone. . Oczywiście. Wywody te są w pełni zgodne z wymaganiami stawianymi mechanizmowi uwagi.tych. Model z osłabiaczami lepiej zatem wyjaśnia pewne zjawiska uwagi. że bezpośrednio przed osłabiaczem znajduje się jakiś system pamięci.RYSUNEK 9-23 -ySUNEK 9-24 centrum uwagi.

automatyczne i prawdopodobnie mogą dokonywać ciągłej analizy . irocesy są pasywne.żewszystkiesygnałyanalizowane sąprzez system pasyw*\. Na rysunku 9-25 kanał ten po prostu wisi w powietrzu. Zasadniczy rezultat przedstawiony jest na rysunku 9-25.p/. ale tak. żeby pełnej analizie podlegał tylko jeden z nich. Wszystkie pozostałe •ttSUNEK 9-26 . Jest to proces aktywny i tylko on wymaga poznawczej.ystkich napływających sygnałów. Powstaje pytanie.naczenia. Dopełnejanalizyniezbędna jest informacja pochodząca z aktywnych mecha„j/inów.jchyleń i zniekształceń sygnału i do wydobycia zawartego w nim skomplikowanego .viżnychsygnałów. aby mógł on uwzględnić równoczesny przepływ pewnej liczby sygnałów.Przyjmijmy.. Sygnały nie analizowane przez aktywną część systemu są w pewnym sensie . ale tylko jeden kanał w określonej jednostce czasu podlega analizie w aktywnej części psiemu. A teraz przypomnijmy sobie. Problem polega na ustaleniu. co począć z wynikiem analizy cech płynących z kanału nie śledzonego. świadomej uwagi. Pasywna część analizy nie wystarcza do wykrycia . jakie zmiany należy wprowadzić do modelu omówionego szerzej w rozdziale 3.słabione. że te same założenia odnoszą się do równoczesnej analizy kilku . że tylko proces zwany „aktywną syntezą" może mieć ograniczenia co do liczby dokonywanych analiz w danej jednostce czasu.2. Przyjmijmy.RYSUNl-IK 9.

. ' wszystke nadchodzące sygnały.. które M zgodne z oczekiwaniami procesu aktywnej syntezy. Teraz uzyskana została pełna symctiiwszystkie kanały informacji poddawane są procesowi przetwarzania przez pasywną cz-x systemu rozpoznawania obrazów (rys. . jaką rolę ne. System ten może przełączać kanah. że system pamięci odgrywa tu szczególnie ważną rolę. co reprezentuje konfigura cech wyodrębnionych z sygnału.'•' korzystanie z systemu pamięci trwałej.. Przypomnijmy sobie.1. tylko te cechy poddane zostają pełnej analizie. A zatem pasywna analiza informacji nieistotnej -analiza osłabiona-wystarcza. jak i drugiej analizie. W omawianym wypadku jednak możliwe jest nieco inne rozwiązanie. polegającemu na syntezie sygnałó1. Ale w przypadku sygnałów przepływający!: przez kanały nie śledzone uwagą. pamięć w tym procesie. poddawali jest zarówno jednej.nam zbudować dość interesujący system. na który skierowana jest uwaga. bez względu na to.Zanim jednak zilustrujemy ten system. porównaniu ich z oczekiwaniami wynikłymi z analizy już odebranych cech. aby przyciągnąć uwagę procesu aktywnej syntezy. że pamięć krótkotrwała jest formą rozszerzenia pamięci długotrwałej. fizyczne. poddawany jest równi-: dodatkowemu procesowi aktywnego przetwarzania. 9-26). na który skierowana została uwaga. zastanówmy się ponownie. Ale mechanizm aktywnej syntezy dokonuje wdanej jednostce czasu tylko jed:kanalizy. Informacja uzyskiwana przez kanał. poddaje je różn\>: możliwym analizom i w ten sposób wydobywa wszystkie posiadane przez nie cech1. Problem polega na tym. aby móc określić. Zwróćmy uwagę. czy skierowana jest na nie uwaga LV też nie. że istnieje pamięć czasowa obejmuj1. Przyja-:. A zatn: system rozpoznawania obrazów przetwarza wszystkie sygnały. Jednakże kanał. założenia. W modelu z osłabiaczem problem ten rozwiązany został dzięki wprowadzeniu <•• schematu specjalnego systemu pamięci krótkotrwałej-pamięci dla każdego kanńinformacji. jeżeli sygnały nadchodzące z kanału nie śledzonego mają szczególny sens-na przykku: może to być imię osoby badanej. prża1-wszystkim dlatego. aby pogodzić ze sobą olv' formy korzystania z pamięci. pozwu'. że w toku analizy przy rozpoznawaniu obrazów niezbędne b.

będących czymś w rodzaju drogowskazów w pamięci. Struktura pamięci ODPOWIADANIE NA PYTANIA Kiedy należy poszukiwać informacji? Odszukiwanie obrazu Odszukiwanie informacji jako proces rozwiązywania problemów Poszukiwanie i rozumienie DONIOSŁOŚĆ ROZUMIENIA MODEL PAMIĘCI Zapamiętywanie pojęć Pojęcia pierwotne i wtórne Zapamiętywanie zdarzeń Postarajcie się przypomnieć sobie dom. Człowiek usiłujący intensywnie sobie coś przypomnieć wygląda tak. Konieczne jest odszukanie całej przechowywanej informacji dotyczącej zadanego pytania. myślenia i operacji myślowych mają wiele elementów wspólnych. to jaką trudność może mu sprawić ich odszukanie. I nawet wówczas. że sama sprawa wymaga nie tyle „wypomnienia sobie czegoś. Mózg ludzki nie jest jedynym systemem. W miarę odnajdywania rozwiązań częściowych konfrontuje je z informacją tkwiącą w zadanym mu pytaniu i w ten sposób formułuje nowe pytania.10. w którym mieszkaliście przed laty: z której strony znajdowała się klamka u drzwi wejściowych-z prawej czy też z lewej strony? Oto pytanie. jak gdyby rozwiązywał jakiś trudny problem. w której te czy inne zdarzenia i pojęcia powiązane są ze sobą w wyniku uprzedniego doświadczenia. ODPOWIADANIE NA PYTANIA Prawdopodobnie siła ludzkiej pamięci nigdzie nie ujawnia się tak wyraziście jak w wypadku odpowiadania na pytania dotyczące nagromadzonej wiedzy. aby dojść do najlepszej w zaistniałych warunkach odpowiedzi. które wznoszą się nad tysiącami zapamiętanych szczegółów. rekonstrukcji myślowej tego. w której ten proces zachodzi. ile rozwiązania określonego problemu. gdyż między samymi czynnościami umysłowymi istnieją niewielkie różnice. jak i struktury pamięci. rozwiązywania problemów. czy zostało ono właściwie postawione. Akt przypominania polega na systematycznym stosowaniu reguł w analizie tych przechowywanych informacji. Fakty. Badanie pamięci długotrwałej jest zarówno badaniem procesu rozwiązywania tego lypu problemów. to przystępuje do wypracowania strategii poszukiwawczej. potrafi gromadzić olbrzymie ilości danych. W istocie badania procesów przypominania. wyróżniających się. W toku analizy takich systemów . nie wystarcza posiadanie w pamięci odpowiedniej informacji. a kończąc na nowoczesnych systemach komputerowych. przed którym pojawia się problem odpowiadania na pytania na podstawie obszernych zasobów informacji. które przypominamy sobie. Ićdnak w trakcie odpowiadania na nie odkrywamy. co właśnie tam powinno było się znajdować. poczynając od tradycyjnych bibliotek. a jeżeli tak. dokonanie oceny ewentualnych sprzeczności i w efekcie zestawienie wszystkich danych tak. Wiele systemów. wydaje się. Przede wszystkim dokonuje on analizy samego pytania. Aby znaleźć odpowiedź na pytanie. Jeżeli zdecyduje się na próbę przypomnienia sobie potrzebnego materiału. że nastąpiło to głównie w wyniku logiki. które zakłada posiadanie pamięci oraz wydobywanie z niej informacji. umożliwiające prowadzenie dalszych poszukiwań. aby zadecydować. zorganizowane są w złożoną strukturę. gdy uda się odkryć potrzebną informację. Jego droga poszukiwań opiera się na wydarzeniach ważnych. czy ma on w pamięci potrzebne informacje.

stanowi o wartości dużego systemu pamięci. analizujecie pytanie. który po przezwy. Jesteśmy w stanie określić niektóre z nich i w ogólnych zarysach przedstawić ich główne właściwości. który z systemów pamięci wzięlibyśmy pod rozwagę-może to być mózg ludzki. którą trudno jest uzyskać. Kiedy należy poszukiwać informacji? Pytanie: Jaki był numer telefonu Beethovena? Co odpowiecie na to pytanie? Powiecie. Jaki numer telefonu ma Twój najlepszy przyjaciel? Jaki jest Twój numer telefonu? Przykłady te wyraźnie pokazują. Niezależnie od tego. Na przykład. jeżeli tylko wiadomo było wcześniej przed zebraniem danych. Wiemy. których wcześniej nie przewidywano? Czy można zbudować system przetwarzania danych. na jakie pytania ludzie potrafią udzielać odpowiedzi. jaką odkryto. na prawdopodobieństwo jej obecności w pamięci.jedną z pierwszych rzeczy. Beethoven zmarł zanim wynaleziono telefon. ciężeniu wszystkich trudności związanych z gromadzeniem informacji rzeczywiście potrafiłby wyszukiwać pożądane informacje? Jakiego typu strategia poszukiwawcza jest tu potrzebna? Jeżeli rodzaj zadawanych pytań znany jest wcześniej. jakie tylko przyjdzie nam do głowy. a następnie umiejętnie zestawić otrzymane wyniki. Procedur poprzedzających proces przetwarzania informacji nie potrafimy jeszcze określić z taką precyzją. Mamy jedynie niejasne odczucie złożoności związanych z tym reguł. Należy po prostu usiąść i pomyśleć o tym. jeżeli nawet miał on telefon? Sądzicie chyba. że byłoby w ogóle bezsensowne zawracanie sobie iym głowy. że możliwe byłoby zdobycie tej informacji. pozwalająca na przechowywanie ogromnej liczby informacji. oraz o mechanizmach i procedurach odpowiadania. który mógłby odpowiadać na każde dowolne pytanie. jeśli uda mu się prawidłowo sformułować pytania. czy w ogóle można na nie udzielić odpowiedzi. odkrywamy. Po prostu nie znacie tego numeru. czego i tak nie wie. kiedy chcemy tę informację z nich wydobyć. abyście doszli do przekonania. ważnych. że informacja potrzebna do uzyskania odpowiedzi na dane pytanie znajduje się w systemie i użytkownik może ją uzyskać. duże archiwum albo też pamięć dużego komputera-istnieją takie typy pytań. Raczej stanowi o tym jego zdolność odnajdywania na żądanie określonych porcji danych oraz dawania odpowiedzi na pytania odnoszące się do zgromadzonych w nim informacji. że mechanizmy takie działają w ludzkiej pamięci. Ale co zrobić z pytaniami. Przypuśćmy jednak że spytają Was o kogoś. Po tej analizie wstępnej możecie dojść do wniosku. Bezspornie. że wymagana informacja w ogóle nie istnieje. że występują w niej specjalne procedury analizujące przekaz ze względu na istnienie w ogóle odpowiedniej informacji.zukiwaniu informacji. względnie łatwo można zbudować system spisu ludności. Niemniej jednak jakiś wszechwiedzący postronny obserwator mógłby w zasadzie twierdzić. Może też być tak. było to. Możecie wyobrazić sobie każde pomieszczenie i tolejno policzyć okna: najpierw w jednym. katalogi czy streszczenia) okazuje się niedostosowana. jednakże wymagałoby to zbyt wiele wysiłku i starań. żenię znajdziecie jej we własnej pamięci. Trudności pojawiają się dopiero wówczas. to nie rzucacie się na oślep w pc ". że człowiek w sytuacji ciągłego bombardowania przez informacje sensoryczne musi dokładnie wiedzieć. kto mógł mieć telefon? Pytanie: Jaki był numer telefonu Hemingwaya? Znowu odmawiacie odpowiedzi. który zachodzi w pamięci. ponieważ pozwala mu to skoncentrować się na nowych. A zatem nie pojemność mechaniczna. że informacja tego typu będzie niezbędna. że wprowadzenie do nich informacji nie stanowi zazwyczaj głównego problemu. Dzięki temu nie traci on czasu na poszukiwanie tego. Może on również ocenić koszt poszukiwania informacji. że nie znacie numeru Hemingwaya. ale wiecie o tym. podobny do pamięci ludzkiej. Jednak w szczegółach nie potrafimy jeszcze opisać mechanizmu tych procesów. bez uciekania się do skomplikowanych badań. Po pierwsze. że informacja istnieje. aby pozwalało to nam posłużyć się nimi przy konstruowaniu systemu wydobywania informacji. Jak zaprogramować taki system pamięci. na wysiłek potrzebny do jej znalezienia i na szansę powodzenia całej próby. Możemy się wiele nauczyć o istocie procesu przetwarzania informacji. unikalnych aspektach zdarzeń zachodzących w otoczeniu. tego rodzaju system organizacji jest niezmiernie użyteczny dla dużego systemu pamięci. że kiedy poprosi się Was o przypomnienie sobie czegoś. . Czy jesteście całkowicie przekonani. jaka informacja jest mu nieznana. Może się okazać. Ta sekwencja operacji najwidoczniej przebiega w naszym mózgu szybko i nieświadomie. do których organizacyjna struktura pamięci (włączając w to odpowiednie indeksy. ' Telefon Białego Domu ma numer (202) 456-1414. Skąd jednak wiecie. tak aby można było ustalić liczbę ludzi w wieku do 30 lat. Zobaczymy dalej. że to nonsens. katalog fiszek w księgarni. że nie znacie tegu numeru? A co z następującymi pytaniami: Pytanie: Jaki jest numer telefonu do Białego Domu? Odszukiwanie obrazu Pytanie: Ile jest okien w Twoim mieszkaniu? Tym razem poszukiwania idą łatwo. aby zdecydować. to problem może się okazać nie taki trudny. że przy odrobinie wysiłku nie udałoby się zdobyć numeru telefonu Białego Domu1? Kiedy zastanowimy się nad pamięcią ludzką. potem w drugim i tak dalej aż do końca. Jaka jednak informacja jest potrzebna.

może uda wam się znaleźć odpowiedź na to pytanie. zapamiętujemy w całej pełni. 3.. które przychodzą wam do głowy w trakcie poszukiwania informacji.. Zaraz. Jest rzeczą mało prawdopodobną. jak w czasie rozwiązywania problemów. chyba przypomniałem sobie: siedziałem. Możliwe.. co zostało do tej pory powiedziane w niniejszym rozdziale. Człowiek może wydobywać i poddawać analizie różne obrazy: twarz przyjaciela. Odszukiwanie informacji jako proces rozwiązywania problemów Pytanie: Gdzie byłeś w poniedziałek po południu w trzecim tygodniu września dwa lata temu? Nie zniechęcajcie się od razu. Zachowanie pewnego rodzaju kopii informacji pierwotnej zapewnia w następstwie dużą elastyczność operacji poszukiwania odpowiedzi na pytania dotyczące naszych doświadczeń. Z drugiej zaś strony... odrzucając nieistotne szczegóły. nie trzeba się martwić o odszukanie w przyszłości dowolnej informacji o nich. 1. co zachodziło w pamięci między zdaniami 7 i 8. to był drugi tydzień zajęć w szkole. a w jakich wyodrębniamy i zapamiętujemy jedynie pewne cechy istotne.. Mogłem być w szkole średniej w Pittsburgu. w jakich warunkach przeżywane przez nas zdarzenia są zapamiętywane w całości. czy też nie.) 2. że on zaczął od tablicy atomów . że w poniedziałki mieliśmy ćwiczenia z chemii. wiemy bardzo mało o naturze tych obrazów wewnętrznych. wydobywanie informacji wymaga aktywnej konstrukcji i analizy informacji na podstawie określonych reguł i procedur. a zapamiętując tylko to. Już wiem. gdy system musi odpowiedzieć na jeszcze inny rodzaj pytań. kiedy stawia mu się problem podobnego typu. Prawdopodobnie byłem w laboratorium chemicznym. Konstruktywny aspekt ludzkiej pamięci jawi się nam w całej pełni wówczas. Spróbujcie odtworzyć wszystko to. Rozbija ogólne pytanie na pytania cząstkowe. która w konsekwencji może okazać się ważna. czy należy. jak długo w pamięci zachowane są obrazy wszystkich pomieszczeń. W procesie wydobywania informacji mechanizmy te współdziałają w określony sposób: jeden wydobywa i tworzy obraz. że istnieją jeszcze bardziej wyrafinowane sposoby posługiwania się danymi wyuczonymi na pamięć. Tak długo.tak duża dziwna tablica. bardziej konkretnych pytań (krok 4). Jak tylko udaje mu się rozwiązać tę kwestię (krok 3). że informacja. Przypominacie sobie jedynie wysoce abstrakcyjną wersję własnego doświadczenia wzrokowego. kiedy znajdujecie się w tym czy innym pokoju. to jednak daje on określone wyobrażenie o tym. Często analizujemy i kondensujemy napływającą informację. że trudno będzie uzyskać potrzebną informację lub też okaże się to niemożliwe i badany zdecydowanie odmawia podjęcia jakichkolwiek prób (krok 1). A jeszcze lepiej. Nie wiem. że badany . Niezależnie jednak od tego. Trzeci tydzień września-zaraz po wakacjach-to było w pierwszym półroczu. Tak czy inaczej nie ulega wątpliwości. które upraszczając proces zapamiętywania nie powodują równocześnie utraty szczegółów? Poza wszystkim domy mają wiele rzeczy wspólnych. co robił przed dwoma laty (krok 2).. sceny z ostatniej wycieczki doświadczenia związane z nauką jazdy na rowerze. Teraz przychodzą mu do głowy bardziej konkretne wspomnienia (kroki 5 i 6). jak informacja wzrokowa jest rzeczywiście zapamiętywana. Jedną chwilkę. A zatem adekwatny model ludzkiej pamięci powinien wyjaśniać. abyśmy dysponowali zarówno jakimś obrazem naszych pokoi. Czy istnieją ogólne reguły zapisu i odtwarzania obrazów.. I oczywiście nie ma potrzeby. byście zajmowali się liczeniem okien za każdym razem. Nie potraficie wyczarować obrazu poszczególnych stron i odczytać z nich określonych słów. system ludzkiej pamięci wykorzystuje te podobieństwa. co widzimy. że najlepiej byłoby przechowywać zarówno pełny zapis informacji. na które potrafimy odpowiedzieć.Zadanie to wydaje się łatwe. 6. chociażby dachy i ściany. jak są przechowywane albo jak odszukiwane. 8. skondensowaną wersję. przedłuża i komplikuje poszukiwania i może doprowadzić do zaśmiecenia pamięci nieistotnymi szczegółami. Jednakże oprócz samego faktu. zajmuje się podstawowym elementem postawionego pytania „trzeci tydzień września". Coś takiego.Przypominam sobie. Ogranicza to zakres i różnorodność sposobów posługiwania się przez nas uprzednim doświadczeniem oraz pytań. Zapis kopii wrażeń wzrokowych potrzebuje znacznego miejsca w pamięci. abyście myśleli o tym.. drugi zaś analizuje i przetwarza uzyskaną informację. nie zostanie zarejestrowana. 4.. że pewnego dnia zostaniecie zapytani o ilość okien w swoim mieszkaniu. Tak. to był mój ostatni rok w szkole.. chce] abyśmy to zapamiętali. Dwa lata temu. że pamięć nasza potrafi przechowywać znaczną liczbę obrazów z naszego przeszłego doświadczenia. Zdaje mi się. Większa część tego. Zupełnie tak. Początkowo stara się ustalić. Pomyślałem wtedy. 5. co wydaje się ważne. 1. Chociaż protokół ten został sfabrykowany. Osoba badana najwyraźniej znalazła się w impasie (krok 7). Nie jest wykluczone.niepoważny facet. nie została zarejestrowana w protokole. ważne jest. nie stara się odtworzyć informacji od razu. Spróbujcie zanotować myśli.. jak i procedurą pozwalającą policzyćokna. Skąd mam to wiedzieć? (Eksperymentator: „Proszę jednak spróbować". aby myślał na głos. Nie zawsze jednak wszystko to. Zastanówcie się chwilę. zabierać się do poszukiwań: analiza wstępna wskazuje na to. Ten zapis doświadczeń wzrokowych wskazuje na pewne zasady ważne dla analizy strategii odszukiwania. W porządku.. Typowe odpowiedzi ludzi mogą wyglądać jak przytoczony poniżej protokół. zadajcie to pytanie przyjacielowi i poproście. nie ulega jednak wątpliwości. jak i jej przekształconą. reorganizacja i kondensacja informacji oraz zapamiętywanie wyłącznie ich głównych cech może spowodować zwiększenie ryzyka tego. Być może. Wykorzystawszy już pierwszą wskazówkę „dwa lata temu". przeorganizowanego i przedstawionego własnymi słowami. 9. że ludzie pamiętają obrazy i posługują się nimi. Zobaczymy. jak pracuje system pamięci. Przede wszystkim pojawia się pytanie. Kiedy jednak zaczyna poszukiwania. wykorzystuje zdobytą informację do postawienia nowych.

Pierwszy to dialog między osobą a programem komputera nazwanym DOKTOR. to pierwsze przekonywające dowody popierające ten punkt widzenia przedstawili William James (1890) oraz Frederick Bartlett (1932). odpowiedź b^l/it przecząca. twórczy charakter. że pamięć jest procesem rozwiązywania problemów. pamięć rozkłada problem na szereg podproblemów lub podcelów Dla każdego podproblemu pytanie brzmi następująco: Czy można je rozwinąć. Co więcej. Przeciwnie. W przypadku osiągnięcia powodzenia. Studiowanie tablicy pierwiastków. Odszukanie tej informacji niewątpliwie pozwoliło mu znaleźć nowe drogi do uzyskania odpowiedzi. też do wstępnego opracowania przekazu czy ustalenia strategii poszukiwawczej w celu uzyskania określonej informacji. czy da się ona wyjaśnić w znanych mu terminach. aby stwierdzić.oczywiście . sprawdzając jej zgodność ze swym dotychczasowym doświadczeniem. nie zastanawiając się analizuje napływającą informację. czym zajmował się dwa lata temu w poniedziałek po południu. który potrafi Kiedy pytanie to zostało postawione 8-letniej córce jednego z autorów tej książki. an. odpowiedź na takie pytanie w nas/yni wypadku nie może być zwykłym przypomnieniem.brzmi: dlaczego? Czy gołąb z zasad\ nic może prowadzić samolotu? W tym wypadku problem nie sprowadza się ani do analizy obrazów wzrokowych. jej pierwszą reakcją był wiech z tej wyraźnie niedorzecznej myśli. z fragmentarycznymi odtworzeniami tego. jak widać. z wyjątkiem mózgu ludzkiego. Tak czy owak ludzie rozumieją znaczenie napływających informacji i posługują się tym rozumieniem w ocenie aktualnego doświadczenia z punktu widzenia ich uprzedniej wiedzy. Drugi etap wymaga znacznie szerszej analizy. informacja w pamięci musi być w wysokim stopniu powiązana i ustrukturalizowana. że rozwiązują problem poprzez rozbijanie głównego pytania na pytania szczegółowe i próbują zbliżyć się do rozwiązania przez wielokrotne przeformułowywanie i analizę pytań cząstkowych. Żaden system gromadzenia danych. czy człowiek lub maszyna rozumie to. było ważnym wydarzeniem wjeg0 życiu. Jest ona mieszaniną logicznej rekonstrukcji tego. odpowiedź. pojawiają się nowe i poszukiwania trwają nadal. jaką przeprowadziliście udzielając pierwszej impulsywnej odpowiedzi. wyraźnie podobnej do procedur rozwiązywania problemu. To ostatnie pytanie prowadzi nas do kluczowej kwestii badań nad pamięcią: zdolności rozumienia. Cóż w istocie znaczy zrozumieć to czy inne słowo? Jak można zorientować się po objawach zewnętrznych. jak i samoloty latają. skoro zarówno gołębie. że możecie odpowiedzieć na to pytanie. co powinno być. że gołębie nie prowadzą samolotów. jak sądzimy. Dowolny model pamięci musi uwzględniać ten podstawowy aspekt pamięci długotrwałej u ludzi. to następne pytanie . czego rzeczywiście doświadczono. Istnieją obecnie metody konstruowania i badania modeli pamięci. Zachowanie takie wskazuje na to. nie jest nowe. system daje w końcu odpowiedź. symulującym zachowanie psychiatry. Jeżeli nie można iść bezpośrednio do celu. W przykładzie tym pamięć jawi się nam jako zbiór zhierarchizowanych pytań i odpowiedzi. Po zastanowieniu się możecie nawet zmienić swój pierwotny werdykt: być może gołąb (po pewnych modyfikacjach gołębia lub samolotu) mimo wszystko potrafi prowadzić samolot2. o których wspominaliśmy uprzednio. Tak czy inaczej. W konsekwencji . Drugi program steruje robotem. abyście kiedykolwiek myśleli o konkretnej możliwości prowadzenia samolotu przez gołębie. jakiej udzieliliście. to radzimy Wam zapoznać się z dwoma kolejnymi dialogami. Nawet więcej. Również jest mało prawdopodobne. że pojęcia „gołąb" i „prowadzenie samolotu" są niespójne logicznie. Poszukiwania mają aktywny. na ile przybliży mnie to do wyznaczonego celu? Jak tylko zostanie rozwiązany podproblem. dlaczego właśnie gołębie nie mogą prowadzić samolotów. Następną reakcją było jednak zastanowienie się. Jest mało prawdopodobne. W procesie porozumiewania się z DOKTOREM człowiek może wprowadzić do komputera dowolne teksty dzięki maszynie do pisania z klawiszami oznaczonymi literami. Ale macie jedynie mglistą świadomość anal'/>. Poszukiwanie i rozumienie Pytanie: Czy gołębie mogą prowadzić samoloty? DONIOSŁOŚĆ ROZUMIENIA Rozumienie to proces dość iluzoryczny. uzyskano je od dwu różnych modeli pamięci występujących w tym wypadku w postaci programów komputerowych. Przekonanie o tym. że dysponujemy dziś pewnymi narzędziami analitycznymi pozwalającymi na szczegółowe badanie podobnych procesów. Podobny pogląd głosili na przestrzeni tysiącleci poeci i filozofowie. W kroku 8 najwyraźniej gotów jest ponownie przystąpić do odtworzenia tego. co się do nich mówi? Jeśli sądzicie. które mają tę właściwość. że może to nie jest . Jeżeli. «ie głupie. tak aby można było łatwo porównać ze sobą pojęcia dla wyrobienia sobie sądu o ich podobieństwie lub też różnicach. aby gołąb stał się pilotem?-I przechowywana informacja jest oceniana ponownie z perspektywy tego postawionego w nowy sposób pytania. że w Waszej pamięci jako część informacji skojarzonej z gołębiem znajdziecie zapis informacyjny o tym. nie jest zdolny do odpowiedzi na pytanie tego typu. musicie zdobyć się na pewien wysiłek. porównywanie takie występuje na różnych poziomach. ! Na to pytanie szybko znajdziecie odpowiedź. aby rozstrzygnąć.kontynuował poszukiwania w różnych kierunkach stosując nowe strategie poszukiwawcze. jednak odpowiedź tę z trudem tylko można by tu nazwać prostym przypomnieniem. że pamięć ludzka nie może być przypadkowym zbiorem faktów. Pytanie cząstkowe brzmi: Co jest potrzebne. jest wynikiem logic/nci analizy informacji dotyczącej obu pojęć. Jeśli chodzi o psychologów. W pierwszym etapie analizy coś nam sugeruje natychmiastową odpowiedź. Człowiek jednak. Nowym elementem jest fakt.

Czy pani sprawia przyjemność to. jakie napotkaliście w ciągu wielu lat posługiwania się językiem. Czego pani oczekuje w ramach tej pomocy? • Być może nauczyłabym się postępować z mamą. chociaż nie znacie znaczenia obu tych słów. co do niego mówią ludzie? Program symulujący wywiad psychiatryczny najzwyczajniej oszukuje Nie ma najmniejszego pojęcia ani o przyjacielach. że uświadamiamy je sobie dopiero w wypadku ich wyraźnego zaburzenia. Jak sądzicie. że wizyta ta pozwoli pani nie być nieszczęśliwą? 1 Potrzebuję pomocy. macie rację: to bezsens. Możecie przeczytać każde słowo. Ale jak zbudować system pamięci zdolny do tak szybkiego określenia tego. Nadal nie wiecie. że sam fakt niezrozumienia słowa i niemożności interpretowania go za pomocą nabytego doświadczenia nie przeszkadza we wprowadzeniu tego słowa do pamięci i przechowywania w niej przez dłuższy czas. co to są minsoki lub rakany. i uświadamiacie to sobie. że ciągle mam stan depresyjny. Niemniej jednak stwierdzenie to traktujecie inaczej niż poprzednie. że tekst ten ma jednak jakieś znaczenie. Oczywiście. istotę procesów pamięci możemy badać na takich przekazach. Co jeszcze przychodzi pani do głowy. Źródło: Weizenbaum (1968. Proszę podać przykład. Przyjaciel przyprowadził panie tutaj? 0 On mówi. ale myślę. . Przykro mi. to jest niewątpliwe. s. t To prawda. i Dobrze. Wszyscy mężczyźni są podobni. że wyrazu minsoki nigdy nie napotkaliście? Jeśli tak. 10-1. Dlaczego pani myśli. procesy związane ze zrozumieniem przekazu przebiegają tak szybko i automatycznie. to dokonaliście tego bardzo szybko . co nie jest mu znane? A co powiecie o tym stwierdzeniu? Te minsoki to rakany. Jak pani sądzi. że jestem mało agresywny? • Pan się ze mną nie spiera. Drugi program posiada pewien zasób wiedzy dotyczącej klocków i języka Ale czy na pewno rozumie terminy. gdy myśli pani o ojcu? • Tchórze. iż uda się Warn dowiedzieć czegoś o minsokach i dodacie to nowe słowo do waszego słownika. podobnie jak w przypadku procesów spostrzegania. W jaki sposób? i Ciągle czepiają się czegoś tam. Na przykład zastanówmy się nad następującym stwierdzeniem: Oranz minsoki tankin rakany.manipulować plastykowymi klockami leżącymi na stole. że pan to ukrywa przede mną. że boję się pani? • Mój ojciec boi się wszystkiego. że są to rakany. co to znaczy „być w stanic depresyjnym" czy w stanie agresji. Niemniej jednak może on robić wrażenie na zwykłym obserwatorze. tak aby być rzeczywiście pewnym. 172-173). Może minsoki to słowo warte zapamiętania? Odnotujcie. że przyjaciel przyprowadził panią tutaj? c Tym razem prawdopodobnie będziecie skłonni przyjąć. $ Mieszkam z mamą. że pani ma depresję.przecież człowiek poznaje w toku swego życia średnio około 50 000 różnych słów. Wypowiedzi ludzi wydrukowane są specjalną czcionką i poprzedzone symbolem • Odpowiedzi komputera wydrukowane są tym krojem czcionki • Zapoznajcie się z tymi dialogami. A kto jeszcze z wami mieszka? • Mój ojciec. WSUNEK. jak rozmawiający z nim człowiek? Jak to można sprawdzić? Podobnie jak w procesach percepcyjnych. I właśnie dlatego. ani o tym. a całe wyrażenie jako bezsensowne z punktu widzenia waszego dotychczasowego doświadczenia. których używa tak samo. czy komputer rozumie to. Niemniej jednak natychmiast odrzucicie to stwierdzenie jako bezsensowne. Proszę mi powiedzieć coś więcej o swojej rodzinie. Cóż jednak pozwala nam sądzić. że takie sprawdzenie nawet nie jest konieczne? Rozpoznajecie od razu te wyrazy jako nowe. dlaczego nie kłócę się z panią? • Bo pan się może obawia. co tą są minsoki. Skąd jednak o tym wiecie? Czy rzeczywiście sprawdziliście wszystkie słowa. Sądzi pani. Model. Czy ma to jakiś związek z tym. ? którymi odpowiednie mechanizmy nie dają sobie łatwo rady. to prawdopodbnie będziecie mogli przypomnieć sobie. Jeśli po dwustu stronach tego tekstu zapytamy Was ponownie. Taka jestem nieszczęśliwa. mój przyjaciel przyprowadził mnie tu. Jakie podobieństwo pani widzi? • Nie jest pan zbyt agresywny. Możliwe. Pani ojciec? 9 Pan mi w czymś przypomina mojego ojca.

duży czerwony klocek i zielony sześcian. następnie położyłem na ten sześcian czerwony sześcian. . duży czerwony klocek i duży zielony sześcian. Czy dotykałeś jakiejś piramidki przed położeniem zielonej piramidki na małym sześcianie? Tak. rozumie pan najmniejszy z przedmiotów stojący na tym samym przedmiocie. Źródło: Winograd (1970. Jaki sześcian leży teraz na stole? Duży zielony. Ile przedmiotów znajduje się teraz nad zielonymi sześcianami? Nie jestem całkiem pewien. następnie położyłem na nim duży zielony sześcian. t ••• • Dziękuję. aż trzy: duży czerwony klocek. kiedy stawiałem jeden na drugim: czerwony sześcian. Proszę postawić teraz mały klocek na zielony sześcian. to jest on czerwony. zielonej. Trzy. zielona piramidka. Czy z tyłu za piramidką leży jakiś większy klocek? Tak. przed tym nim go wyjąłeś? Zielona piramidka. jak sądzę. Jak to zrobiłeś? 9 Położyłem duży czerwony klocek na stole.• • • • • • • • • • • • • • • Proszę postawić jeden na drugi oba czerwone klocki i jeszcze czerwony sześcian lub piramidkę. f Ilu przedmiotów dotykałeś w czasie tej pracy? Czterech. Kiedy to było? Wtedy. Po co było ci to potrzebne? Aby uwolnić czerwony sześcian. W porządku. Jaki to ma kolor? Przez „ t o " . « A zatem w tym czasie na lewo od pudełka leżało pięć przedmiotów? Nie. s. tylko cztery: czerwony sześcian. a na nim czerwona piramidka. duży zielony sześcian i niebieski klocek. Teraz proszę postawić na wierzchu najmniejszą piramidkę. następnie pozostawiłem ten sześcian. na którym stoi piramidka. W porządku. na którym stoi najwyższa piramidka? Jeżeli tak. co oznacza „nad" w zdaniu „nad zielonymi sześcianami". Po co to zrobiłeś? Aby postawić jeden na drugim: czerwony sześcian. « Co leżało na czerwonym sześcianie. 35-60). Czy stoi coś zielonego na najmniejszym z przedmiotów stojących na tym samym przedmiocie co najwyższa piramidka? Tak. A dlaczego to zrobiłeś? Ponieważ o to mnie prosiłeś. następnie pozostawiłem go tam. dwa duże zielone sześciany i duży czerwony klocek. Po co uwalniałeś ten sześcian? Aby móc go położyć na dużym zielonym sześcianie. W porządku. Po co? Aby ją stamtąd zabrać. Czy pan ma na myśli: 1 — Bezpośrednio na powierzchni? 2 — Gdziekolwiek powyżej niej? Gdziekolwiek powyżej niej. Bardzo proszę! RYSUNEK 10-2. następnie pozostawiłem tam ten sześcian.

myśleć oraz kierować codziennymi czynnościami. Możecie zacząć od omówienia autorów ogólnie. których znacie. który będzie miał pewne właściwości pamięci ludzkiej. poczynając od pewnego momentu. jak zbudować taki system pamięci. które mogą być wydobywane z niej i wykorzystywane. do pojęć dołączone są etykietki. Znowu pojawia się tu pytanie. Pomyślmy sobie jakieś słowo. kiedy przekaz zostanie odrzucony. który wiedziałby. Pamięć składa się w rzeczywistości z dwu części jednakowo ważnych. a nawet. MODEL PAMIĘCI Do tej pory mówiliśmy o generalnych zasadach. czyli całego materiału pamięci ludzkiej. jacy autorzy znani są zarówno nam. a taką pamięcią. Pierwsze zadanie. Bank danych musi być zdolny do zakodowania i przechowywania pojęć i zdarzeń. będziecie wyczuleni na tego typu stwierdzenia w trakcie dalszego czytania tego tekstu. Budując taki model należy poczynić jedno ważne rozróżnienie. Przedstawione przykłady ukazują nam decydującą różnicę między pamięcią. który posiadałby te podstawowe właściwości s pamięci ludzkiej. Ludzie posiadają pojęcia o domach. Całkiem prawdopodobne. którzy ze znanych Warn autorów są faszystami? Być może. czy jakieś stwierdzenie jest faszystowskie. Badaniom nad tym procesem interpretacyjnym będzie poświęcony następny rozdział. W uzupełnieniu do etykietki w razie potrzeby można wydobyć z pamięci znaczną liczbę informacji związanych z danym pojęciem. co jest mu wiadome. psach. Jaki rodzaj informacji zostanie przez Was wykorzystany do opisania tego znaczenia? Typowe wyjaśnienie wygląda na przykład tak: . Chociaż wszystkie wyrazy mają tu sens. co myślisz o autorach. Model ten musi być zdolny do posługiwania się strukturą pojęć w celu zinterpretowania odbieranej informacji oraz do porównywania napływających przekazów z tym. potem możecie przejść do autorów. musi zatem posiadać zdolność decydowania. Jeśli traktujecie to sformułowanie serio. samochodach. co zostało już powiedziane. aby rozwiązywać problemy. a nie o specyficznych modelach. kiedy próbujemy zarysować wiarygodny model pamięci ludzkiej. Teraz zaczynacie dostrzegać całą złożoność wymagań. w której informacje są przechowywane. który posługuje się informacjami nagromadzonymi w banku danych. Możecie mówić w nieskończoność pozostając w granicach wiedzy. aby ustalić. która jest niezbędna dla oceny komunikatu. takie jak w przedstawionych przykładach. mówimy sami o sobie. że jesteśmy faszystami. Po tym wszystkim możemy zabrać ję wreszcie do zbudowania modelu. system powinien mieć możliwość wykorzystania go w przyszłości podczas interpretowania nowych zdarzeń. Potrzebny jest nam taki system pamięci. Tu otwierają się przed wami nieograniczone możliwości. Ale jak rozpoznać. a także całej złożonej sieci powiązań wzajemnych między nimi. jak i Warn. jakie aspekty z tej ogromnej sumy danych przechowywanych w pamięci ważne są dla danego przekazu napływającego na wejściu? System taki ponadto powinien posiadać zdolność do szybkiego odszukania właśnie tej informacji. jak odniesiecie się do takiej prośby: Powiedz mi wszystko to. Tak czy owak. Często całkowicie sensowne stwierdzenia wymagają od naszej pamięci złożonego wysiłku: Ci autorzy są faszystami. że powinniście prześledzić przeczytaną już część książki. system. Zapamiętywanie pojęć Pamięć ludzka zawiera olbrzymią liczbę różnorodnych pojęć. jakie rzeczy będą potencjalnie użyteczne i wymagają zapamiętania. która aktywnie analizuje i interpretuje napływające informacje. zapamiętywanie tego. to przetworzenie go w umyśle wymaga odszukania i ocenienia ogromnej ilości informacji: o jakich autorach jest mowa. Takie właśnie zagadnienia stają przed nami. zapamiętywanie nowych danych. co znaczy to słowo. jaką posiadacie. mimo że. jakie przed nami stoi. to ta część systemu pamięci. W takim razie jest możliwe. iż uda się Wam uniknąć powtórzeń. która pasywnie rejestruje to.jaki mamy zbudować. że będzie to imbryk. wymaga z pewnością ogromnego wysiłku pamięci. Druga część pamięci to proces interpretacji danych. zajmiemy się tym w następnym paragrafie. Postaramy się teraz przekształcić te ogólne zasady w konkretny model. powiedzmy. niezależnie od rozwiązania tego problemu w tej chwili. aby wyjaśnił Wam albo też głośno powiedźcie sami sobie. Tak więc pierwsze nasze zadanie polegać będzie na ustaleniu. czyli nazwy. jakie stawiamy przed rzeczywistym modelem pamięci ludzkiej. 1 na koniec. omówić ich dzieła w kontekście własnych doświadczeń itd. mówić. to jednak odbiór tego przekazu nie zachodzi czysto automatycznie i biernie. co do niej dociera. Od niego zależy ocena napływającej informacji. następnie do ich prac. wreszcie do oceny wiarygodności tego czy innego przekazu z punktu widzenia własnego doświadczenia. to wypracowanie reguł dla banku danych. Pierwsza. Spróbujemy zatem zbudować system pamięci. gdzie nowe związki wiążące stare pojęcia można łatwo odnaleźć. komunistach i zuchach. jak powinny być reprezentowane pojęcia w systemie pamięci. jeśli nawet nigdy się z nimi nie stykali nie rozumie ich. czy są w niej teksty sugerujące.bank danych (data base). chociaż nie zawsze. odpowiedzi na pytania i poszukiwanie informacji potrzebnej do tego. Poproście kogoś z przyjaciół. W większości wypadków. w którym wszystkie informacje są jak najrozleglej powiązane z wszystkimi innymi informacjami.

zrobiony z metah lub porcelany (The Gulden Book Illustrated Dictionary for Child. że definicja wyrazu zawiera inne wyrazy. Wyróżniająca cecha gobelinu to utkany obraz. Pojemnik z uszkiem lub dzióbkiem do przygotowywania herbaty (The Thorndike Bernahardt Comprehensive Desk Dictionary). miasto.MODEL PAMIĘCI 393 Imbryk (teapot) rz. za\we otrzymujemy w odpowiedzi inne słowa. Badanie struktury typowych definicji prowadzi do wniosku. tawerna to miejsce. co to jest tawerna. Wpadniecie w błędne koło odkrywając. bańka czy dzbanek. Okazuje się zatem. że dziecko definiowane jest jako potomek. tkana z cienkiej nici wełnianej lub jedwabnej. i tak dalej. Innym rodzajem informacji. ren). Jak widać. zazwyczaj znajdujemy same przykłady. Podobnie o innych słowach. a potomek określany jest jako dziecko. i a mistyfikacja wyjdzie na jaw dopiero wówczas. Jeżeli chcielibyście wyjaśnić koledze. baryłka. że mówi nam „Pojęcie A jest w rzeczywistości niczym innym jak pojęciem B". gdy będziemy obstawać przy wyjaśnianiu tych wyrazów. że słownik nie wymienia tawerny jako przykładu dla słowa miejsce). który ostatecznie wprowadzi was w ślepy zaułek. rz. gdzie podają piwo. to znajdziecie się w skomplikowanym labiryncie. . przekładany lub przybrany owocami. W ten sposób ważna część znaczenia tego czy innego pojęcia zasadza się na jego związkach pamięciowych z innymi pojęciami. często wykorzystywanym do wyjaśniania pojęć. wino oraz inne trunki. a po odszukaniu jej zechcecie RYSUNEK 10-4 wyjaśnić użyte w niej wyrazy. Imbryk ma uszko i dzióbek oraz służy do parzenia herbaty. miasteczko lub obszar. naśladująca malowidło. (Zauważcie. że jeśli osoba lub słownik pytane są o znaczenie jakichś słów. jednak nie niepokoi nas to zbytnio. takich jak: gobelin. jednostronna. Pojemnik czasem przypominający czajnik. Pojemnik. Przykłady te przypominają nam o tym. Zazwyczaj definicja zaczyna się od tego. Następnie definicja koncetruje się na ograniczeniach dotyczących pojęcia A. słownik powie Wam gobelin to tkanina dekoracyjna. że kilka z tych związków pełni dominującą rolę. Jeżeli weźmiecie Oxford Dictionary. ciastko owocowe to kawałek ciasta. ciastko owocowe i tawerna. Kiedy szukamy w słowniku wyjaśnienia dla wyrazu miejsce. Albo też: Imbryk (teapot) rz. są to: klasa pojęć. gobelin to tkanina dekoracyjna. Miejsce. że sprzedaje się w niej piwo i wino. ciastko owocowe to niewielki kawałek słodkiego upieczonego ciasta. rz. przedmiot. który zazwyczaj służy do przechowywania cieczy. aby znaleźć definicję wyrazu syn. które były używane do definiowania innych wyrazów. na przykład puszka. który jest na nim przedstawiony. prawdopodobnie przytoczylibyście właściwe przykłady. Podobnie. Specyficzną cechą tawerny jest to. jest przykład.

to przykładem zakładów będzie tawerna. Po pierwsze. zamiast strzałki właściwość wprowadźmy dwa czasowniki: ma i jest. Jest natomiast stosowane będzie przede wszystkim wtedy. co już jest zaletą. że tawerna ma wino. kiedy właściwość ma charakter jakościowy. Jest to bardziej zadowalający opis wzajemnych powiązań. Aby przedstawić związki pojęć w pamięci. Tak więc: klasa właściwość właściwość przykład jesto ma jest jesto w kierunku odwrotnym Jak Jak Jak Jak w zdaniu: John jesto człowiek. Po drugie. że pies jesto ssak. która zapewniałaby możliwość przedstawienia prawie każdej czynności lub związku. mają więc i one swoje definicje. że jedną z właściwości tawerny jest wino. w zdaniu: John jest wysoki. 10-5). ale wówczas znaczenie się zmienia. posłużymy się w schematach dwoma rodzajami elementów: prostokątami i strzałkami. W rezultacie wyłania się struktura z różnorodnymi powiązaniami. Pamięć może Warn wskazać. Standardowa definicja pojęcia przedstawiona została schematycznie na rysunku 10-3. możecie się zaniepokoić widoczną „kołowością" rzeczy: przedmioty definiowane są przez nie same. jeżeli klasa tawerna odnosi się do klasy zakład. Strzałki z nazwami klasa i przykład łączą te same prostokąty. jakie mogą się zdarzyć. która nie jest widoczna podczas definiowania. ale biegnących w kierunku odwrotnym. Dla jednej osoby zwierzęciem domowym będzie każde zwierzę przebywające w domu. to otrzymamy kolejne schematy (z rysunku 10-4). Po pierwsze. przykład i klasa. Co jest prawdziwe? W gruncie rzeczy „kołowość" i widoczne braki precyzji są pożądane w modelach pamięci. Możemy poruszać się w kierunku odwrotnym od wskazywanego. 1 na koniec zauważcie. lepiej odzwierciedla pewne pojęcia.) . że przykłady prawie zawsze odnoszą się do nazw klas. i w końcu przykłady danego pojęcia. Dlatego nie ma potrzeby komplikować schematu przez wprowadzenie oddzielnej strzałki.łożonego w systemie pamięci niż konkretne rzeczowniki. Po pierwsze. charakteryzują się dwiema ważnymi właściwościami. Tak więc. Jesto będzie złożonym słowem. właściwości. Prostokąty przedstawiają pojęcia. w zdaniu: John jesto człowiek do której należy dane pojęcie. red. na przykład John jest głodny lub TUmer jest tłusty (Nie można mylić wyrazów jesto i jest. Zakładamy po prostu. bowiem taka jest właśnie pamięć ludzka. definicję wyrazu tawerna możemy przedstawić tak jak na rysunku 10-6. kiedy właściwości są przedmiotami: złvierzę ma łapy. mają kierunek. Ponieważ słowa wykorzystane do definicji same stanowią określone pojęcia. wydaje się prostszy od poprzedniego. jeżeli zechcemy przedstawić coś bardziej Uwzględniając te zmiany. należy zamienić strzałkę klasa na strzałkę z napisem jesto fis a). Po drugie. to przedstawione tu związki nie wystarczą nam. co jest istotne. a zatem pies jest typowym przykładem zwierzęcia Angielskie słowo pet trudne do przetłumaczenia na język polski. 0. a także. przypisane są im określone nazwy: do tej pory wymieniliśmy trzy rodzaje nazw: właściwość. poi. Zastanawiając się nad opisanym tu sposobem przedstawienia informacji. że przykład przedstawiony jest na naszych schematach strzałkami klasa i jesto. Strzałka jesto zawsze łączy się z określonym przedmiotem. używając wyrazu właściwość w dziwnym sensie. Po drugie. na przykład John jesto człowiek. w zdaniu: Zwierzę ma łapy. kla używane jest głównie w takich wypadkach. a czasem jeden przedmiot należy równocześnie do kilku klas. zbudowanym z dwu oddzielnych wyrazów jest . przykład. Pierwszym krokiem w rozbudowaniu naszego systemu powinna być taka zmiana nazw ukierunkowanych strzałek. ale staje się wyraźnie oczywista. 3 że <c>it& jesto zwierzę domowe . Ich końcówki wskazują określony kierunek. Zamiast mówić. ale idą w przeciwnych kierunkach. wyróżniające je spośród pozostałych pojęć tej samej klasy. Nie jest to trudne. (Przyp. powiemy teraz po prostu. jeżeli zostanie przedstawiona w postaci graficznej (rys. gdyż są one całkowicie różne). Strzałki. Oczywiście. Jeśli wypełnimy puste klatki tego schematu uwzględniając niektóre z omawianych definicji. co jest znacznie odpowiedniejsze dla tego faktu.

w ciągu których nieraz rozszerzy ona swoją definicję i pewnego pięknego dnia zaświta jej myśl. 10-8). a ono jest często skomplikowane. jak tylko psy. że staramy się zapamiętać informację: Leo. Jednak struktura jej pamięci już się utrwaliła i musi po prostu dodać nowe pojęcie do starego. Zauważcie. Miną lata. napotykamy poważny problem. Opisujemy jednak realne zachowanie. Proste zsumowanie tej informacji dałoby nam co następuje (rys. Ale załóżmy. że John ma bolący pysk i że Leo ma wielki pysk i również bolący pysk. że wiemy również. jak reprezentowane są w pamięci różne rodzaje informacji. Najwidoczniej czysta i systematyczna logika nie jest tym. RYSUNEK 10-7 RYSUNEK 10-8 RYSUNEK 10-9 . Jeżeli przeprowadzilibyśmy strzałkę od wyrazu słowa Leo do wyrazu bolący. która ma wielki pysk. że wyraz bolący powinien być określeniem dla wyrazu pysk. w którym nie było innych ierząt. że „jest to pies przebywający w domu". Przypuśćmy. a nie zwierzę domowe jest to pies. Opis ten byłby prawidłowy pod warunkiem. Z czasem może ona rozszerzyć swoją definicję: „Zwierzę domowe to pies lub kot przebywający w domu". znaczyłoby to. odpowie ona. że pies jest to zwierzę domowe. czego należy szukać w naszym doświadczeniu i języku. Pojęcia pierwotne i wtórne Rozpatrując. Jasne jest. zagmatwane i występują w nim błędne koła. kiedy chcemy dodać fakt. Tak więc na pytanie. że Leo jest cały obolały. że pojęcie pysk byłoby zatrzymane w pamięci tylko w tym jednym wypadku. co to takiego zwierzę domowe. dlatego będą one dla niej jedynym przykładem zwierząt zW domowych. Jeśli tak zrobimy. Jest to jeden ze sposobów przedstawienia tego stwierdzenia. Ale inna osoba mogła się wychować w domu. 10-9). że w istocie zwierzę domowe to zwierzę przebywające w domu. to wydobywając informację o Johnie pamięć przekaże nam. że lew ma bolący pysk (rys. ma bolący pysk. a nie tylko jego pysk. iż John jest osobą. a w wielu wypadkach można mówić. Trudność pojawia się w momencie. że tak być może. głodny lew.RYSUNEK 10-6 domowego.

Wtórny węzeł nazwany Sl odpowiada pojęciu pysk. ale zdania te muszą być analizowane z pewną ostrożnością. ale potrzebujemy wielu przykładów posługiwania się tym pojęciem. Można ją łatwo znaleźć śledząc strzałkę jestu (rys. ograniczyliśmy się dotąd do opisu konkretnych rzeczowników i trzech podstawowych rodzajów związków: jesto. czasownik i dopełnienie bliższe. W tym celu będziemy analizować zdarzenie jako scenariusz. jedno bardzo proste. reprezentuje część. ponieważ mogą one nawet być mylące. Oba zdania wydają się podobne. i drugie bardziej skomplikowane. Zdarzenia opisywane są często za pomocą zdań. Zapis taki należy odczytywać jako „ten pysk".RYSUNEK 10-10 ZapawiCtywanie zdarzeń posługując się tą samą podstawową strategią. aktorów oraz dekorację i rekwizyty. reprezentuje sens. Lingwiści dają przykład takiej ostrożności starannie odróżniając kilka poziomów języka. Łatwy krok polega na zwiększeniu liczby możliwych typów strzałek. Inne konkretne przypadki używania pojęcia noszą naszwę definicji wtórnej. Które słowa należy uważać tu za podmiot? Człowiek czy też pies? Chcemy. czasownik (gryzie) i dopełnienie bliższe (człowiek). Te pojęcia konkretne stanowią istotną. Nasza koncepcja polega na tym. Weźmy na przykład zdanie: człowiek jest gryziony przez psa. W celu zarejestrowania zdarzeń musimy zdefiniować pewne nowe pojęcia. ale w tym momencie wielki pysk. łączących pojęcia. lecz nic jedyną część informacji. Odszukując informację możemy automatycznie zastąpić bolący pysk przez Sl oraz wielki pysk przez S2 dla uzyskania każdorazowo prawidłowej informacji. Przedstawiamy pojęcia wtórne w trójkątnych nawiasach. Problem polega na tym. aby zagłębiać się w analizę pojęć podmiot. Wtórny węzeł S2 przedstawia także pojęcie pysk. Zastanówmy się. a w tym wypadku bolący pysk. podstawowa definicja została nazwana definicją pierwotną. jak na przykład: <pysk> . a równocześnie mogą oznaczać całkiem różne rzeczy na poziomie semantycznym. do sytuacji pies gryzie człowieka chcemy dodać opis tego zdarzenia. Rozróżnienie pojęć na pierwotne i wtórne jest nieocenione. 10-11). Zastanówmy się ponownie nad sytuacją pies gryzie człowieka. opisujące pewne zdarzenie. jak wskazuje rysunek 10-10. Pierwsza. żeby to był pies. z którą zazwyczaj ludzie mają do czynienia. Wprowadzając pojęcie banku danych w celu wyjaśnienia sposobów przechowywania informacji i sieci powiązań między nimi. jakiego typu strzałki mogą łączyć się ze zdarzeniami. jeśli w odpowiedni sposób za pomocą tych terminów przedstawimy każdą scenę i jej rolę w zdarzeniu. Przecież to on. jest i ma. zwany strukturą głęboką lub przestrzenią semantyczną. możemy rozbić na trzy części: podmiot (pies). Tak np. Aby rozwiązać ten dylemat. Pewne zdania mogą wydawać się podobne na poziomie struktury powierzchniowej. przy czym w każdym wypadku może ono występować w zmodyfikowanej formie. Jasne. Drugi poziom. Jednak. a nie człowiek jest sprawcą zdarzenia. zwany węzłem zdarzenia. A jak wygląda to w odniesieniu do zdarzeń? Co i w jaki sposób zapamiętujemy z intrygi zawartej w przeczytanej ostatnio książce? Jak w naszym systemie pamięci może być reprezentowane działanie? . W jednym wypadku matka stoi przy kuchni i coś gotuje. jakie ludzie wypowiadają. że dla systemu pamięci ważna jest struktura głęboka lub przestrzeń semantyczna. W drugim trudno nam sobie wyobrazić kolację. Wystarczą tylko dwa uzupełnienia. zwany strukturą powierzchniową. Kolacja gotuje się. Można go rozwiązać dodając nowy typ węzła do pamięci. który ma akcję. która stoi w kuchni i coś gotuje: prawdopodobnie to matka gotuje kolację. chociaż mają całkowicie różny sens. zanim dopuścimy do swobodnego rozmnożenia strzałek. Nie ma jednak potrzeby. Jeden. jaki kryje się w określonych zdaniach. która jest widoczna: rzeczywiste zdania. Lew John Gtodny Bolący RYSUNEK 10-11 Teraz nie jest już nawet konieczne zamieszczanie nazwy odpowiadającej pojęciom wtórnym. łatwo możemy dodać do banku danych różne typy informacji. aby wyłonić zespół prostych powiązań charakteryzujących podstawowe pojęcia zdarzenia. w jaki sposób opisywane jest zdarzenie. musimy mieć tylko jedną definicję pojęcia pysk. konieczne jest ustalenie. aby zdarzenia mogły być reprezentowane w systemie pamięci. Cała informacja /wiązana ze zdarzeniem może być zakodowana w systemie pamięci. Zdanie to. Rozpatrzmy następujące zdanie: Matka gotuje.

która je wyraża. przedmiotu i odbiorcy) potrzebne będą również takie. Tak więc oba zdania: Matka gotuje kolację dla Huberta. Aktorów biorących udział w czynności będziemy nazywać wykonawcami lub agensami. Aktorzy i przedmioty objęte scenariuszem czynności łączą się z węzłem zdarzenia strzałkami określającymi ich rolę. określimy mianem odbiorcy. Czynność: Gotowanie Wykonawca: Matka Przedmiot: Nie występuje Kolacja gotuje się. prawdziwość: czy zdarzenie było prawdziwe. Pierwszy krok w naszej analizie polega na wyjaśnieniu. przedstawione są na rysunku 10-13 jako mające ten sam scenariusz. Osią zdarzenia okazuje się być czynność i ją też należy uczynić węzłem centralnym: w schemacie węzeł ten jest przedstawiony w postaci koła otaczającego słowo (zazwyczaj czasownik). jgśli chodzi o zapis informacyjny. 4 Kolacja Huberta jest gotowana przez matkę. za pomocą określonych środków {instrument) oraz w pewnym określonym czasie (czas). które będą odbierały skutek czynności. musimy zacząć od odrzucenia szczegółów zdania i wyłonić z niego samą akcję. Ponadto gotowanie zawsze musi odbywać się w określonym miejscu (miejsce czynności). Te pojęcia uzupełniające są po prostu dodawane do węzła zdarzenia. kiedy zachodzi zdarzenie. teraźniejszy lub warunkowy (Jack pocałował Luizę: czas przeszły). często nazywa się go po prostu w formie czasownikowej . czy też nie. Ogólny schemat przedstawiony jest na rysunku 10-12.przeszły. jak przedstawić zdarzenia w banku danych. Aby odkryć podstawową strukturę zdarzenia nie wpadając w pułapkę struktury powierzchniowej zdania. na których zachodzi działanie nazwiemy przedmiotami. Czynność: Gotowanie Wykonawca: Matka Przedmiot: Kolacja Odbiorca: Hubert Wyodrębnienie rzeczy w taki sposób znacznie upraszcza sprawę. RYSUNEK 10-12 RYSUNEK 10-13 Oprócz podstawowych przypadków (tak nazywamy pojęcia wykonawcy.jłna lista przypadków użytych do opisu zdarzeń przedstawiona została w tabeli Te przyktady wraz z analizami podane są według Fillmore'a (1968) oraz Bacha i Harmsa (1968). Dlatego też nie ma potrzeby tworzenia dla njch nowej struktury. jaki jest scenariusz! Jaka jest akcja? Następnie odnajdujemy aktorów i przedmioty biorące udział w czynności.Matka gotuje kolację. . a osoby. jak: czas: wskazanie. Teraz już wiemy. Oto przykłady podobnej analizy: Matka gotuje. jeśli są znane. czyli czynność4. I chociaż oba zdania oglądają na całkowicie różne (mają różne struktury powierzchniowe). znaczenie ich jest julcje same (mają tę samą strukturę głęboką) i dlatego rejestrowane są wpamięci tak samo. Czynność: Gotowanie Wykonawca: Nie występuje Przedmiot: Kolacja Matka gotuje kolację dla Huberta. . gdzie zachodzi zdarzenie (Bob uderzył Jacka w głowę: miejscem jest głowa). (Nie widziałem Jacka: prawdą jest nie). Rzeczy. instrument: przedmiot za pomocą którego wywołane jest zdarzenie (Bob uderzył Jacka w głowę kamieniem: instrument to kamień). miejsce: wskazanie.

na którą oddziałuje skutek czynności: The crazy professor threw the black-board at Peter. zwany skróconym zapisem. Cel (Purpose) Określa cel zdarzenia: Jack took Henry to the bar to get him drunk. (Rekin jest niebezpieczny tylko wówczas. Często w przypadku prostych zdarzeń. w którym zachodzi zdarzenie. jedna na początku. (Zwariowany profesor rzucił tablicą w Petera). na którą czynność oddziałuje: The wind demolished the house. Hubercie). From the University. psa). Czynność jest zwykle wyrażona za porno czasownika: The man was bitten by the dog. Prawdziwość (Truth) Stosowane głównie do twierdzeń fałszywych. (Od Uniwersytetu aż na plażę dojechali autostopem). The surf was heavy. Przedmiot może być analizowany}&ko pojęcie (dom) plus miejsce (Dziewiąta ulica). (John oblał egzamin testowy. they hitchhikied to the beach. lokalizacja (Location) Miejsce. Wykonawca lub agens (Agent) Aktor. Przedmiot (Object) Rzecz. (W klasie były 93 osoby). jak np. Elementy zdarzenia Czynność (Action) Zdarzenie jako takie. można przeanalizować tak: czynność: fotografowanie wykonawca: ja przedmiot: dom na Dziewiątej ulicy miejsce: plaża instrument: mój nowy aparat czas: wczoraj. (Nie lubię Cię. Odbiorca (Recipient) Osoba. który spowodował wystąpienie czynności: The man was bitten by the dog (pies). nie ma wątpliwości co do tego. (Fala podniosła się wczoraj).Tabela 10-1. a druga na końcu zdarzenia. Określa się je jako lokalizację od i lokalizację do: They hitchhikied from La Jolla to Del Mar. Miejsce. Analizę tę można ciągnąć dalej. I do not like you. (Jack zabrał Hcnry'cgo do baru. Cecha (Quality) Modyfikator pojęcia . Czas (Time) Kiedy zachodzi zdarzenie: The surf was up yesterday. Hubert. W rezultacie otrzymujemy strukturę przedstawioną na rysunku 10-14. (Wiatr zdemolował dom). (Fala była wysoka).opisuje jego właściwości. aby go upić). (Wiatr zdemolował dom). The were 93 people in class. właśnie mój. John flunked the test because he alrays sleeps in lectures. że jest tu znacznie więcej możliwości niż tylkojestojest i ma. (Oni podróżowali autostopem od La Jolla do Del Mar. Oto zdarzenie: Wczoraj na plaży sfotografowałem swoim nowym aparatem dom na Dziewiątej ulicy. Wszystkie te związki są wprowadzane do banku danych dokładnie tak samo jak pojęcia.. ponieważ zawsze śpi na wykładach). Instrument (Instrument) Rzecz lub urządzenie powodujące lub umożliwiające zdarzenie: The wind demolished the house. Instrument to konkretny aparat fotograficzny. jaką rolę odgrywa w nim każde pojęcie (Matka i kolacja). z tą jednak różnicą. Matka gotuje kolację. gdy jest gjodny). Czasem przydatny jest sposób uproszczenia struktury. Często w grę wchodzą dwie lokalizacje. W takim przypadku Dom 9-ulica Wczoraj Plaża Nowy RYSUNEK 10-14 Aparat Mój . (Człowiek zosta! ugryziony p^. Uwarunkowanie (Conditional) Warunek logiczny uzależniający dwa zdarzenia: A shark is dangerous only if it is hungry.

Każde nowe skrzyżowanie to całkiem nowy labirynt z nowym zestawem punktów wyboru i nowymi sieciami dróg. tej podstawy pamięci człowieka. Ale. Wybór jednej z nich prowadzi do wielu różnych skrzyżowań. kiedy ukazują się nam pełne możliwości banku danych. Widzimy.przede wszystkim. Bob lubi Luizę. Poczynając od danego węzła.zaistniała możliwość zrozumienia zdarzeń. to skrócony zapis staje się nieprzydatny. System pamięci jest pewnym zorganizowanym zbiorem dróg umożliwiających przepływ informacji w banku danych. przedstawionych wcześniej na rysunku 10-6. Wczoraj „u Luigiego" Mary mocno uderzyła Luizę. Wzór takiego wzbogaconego banku danych przedstawiony został na rysunku 10-16. a następnie wybierając prawidłową kolejność dróg labiryntu dotrzeć w końcu do . I tak zdarzenie Matka gotuje kolację dla jiuberta musi być przedstawione w pełnym zapisie (rys. jak i zapis skrócony. która łączy dwa pojęcia. Al właściciel tawerny „u Luigiego". kiedy do opisu zdarzenia dołącza się nowy szczegół. pies Ala. Zauważcie. W zasadzie można wystartować z dowolnego punktu banku 1anvrh. że w tym skróconym zapisie nazwa czynności służy po prostu za określenie relacji (strzałka). ugryzł Sama. można poruszać się po najrozmaitszych drogach. ale. Mary lubi Boba. Ten sposób prezentacji nie prowadzi do nieporozumień. ponieważ nie tylko wzrosła liczba zdefiniowanych pojęć. ponieważ ten krzyczał na Mary. Tawerna^H„U Luigiego"* mlejsce RYSUNEK 10-16 Mamy zatem podstawowy opis banku danych. 10-15c).RYSUNEK 10-15 pełny zapis zdarzenia przedstawiony na rysunku 10-15a nie jest nam potrzebny Wystarczy tu skrócony zapis jak na rysunku 10-156. Luiza pije wino. że do przedstawienia zdarzeń zastosowano zarówno zapis pełny. ponieważ warianty a i b są rozpoznawane jako równoważne. że teraz bank danych sta! się znacznie bogatszy. Teraz. Wydobywanie informacji z pamięci jest zatem działaniem podobnym do poszukiwania drogi w labiryncie. Zwróćcie uwagę na to. w których pojęcia te występują. tak że warto zapoznać się z nimi dokładnie). a z każdego skrzyżowania można trafić do różnych pojęć. następujące zdarzenia: Bob pije piwo. Henry. spróbujemy dodać do danych. a mimo to nie ma kłopotów ze zrozumieniem wynikających z tego połączeń (w schemacie zastosowano nowe techniki ilustracyjne.

Nadszedł czas.innego wybranego punktu. czyli procedur. Tak więc w systemie pamięci wszyskie informacje & wzajemnie powiązane. Do tej pory rozpatrywaliśmy pamięć jako system bierny. aby prześledzić niektóre z procedur wydobywania i manipulowania przechowywanymi w pamięci informacjami. Jako wprowadzenie do problemu spróbujcie odpowiedzieć na następujące pytania pochodzące z banku danych przedstawionych na rysunku 10-16. opisujące sposób posługiwania się pamięcią. Jako sieć potencjalnych dróg z których w zasadzie każda może być wykorzystana w procesie wydobywania i interpretacji informacji. Pytanie: Czy ludzie piją napoje alkoholowe? Pytanie: Czy Al lubi Mary? Pytanie: Czy Luiza jest klientką? .

MECHANIZMY WEJŚCIA I WYJŚCIA System pamięci musi komunikować się z otaczającym go światem. Teraz należy zbadać rodzaje procesów poznawczych. Opis struktury pamięci to tylko jedna strona ^gadnienia. 11-1). Wykład nasz ma jedynie na celu zarysowanie ogólnego kierunku POSZUKIWANIE INFORMACJI W PAMIĘCI Wieloetapowy proces poszukiwań Relacje podrzędności Relacje zachodzenia na siebie Relacje rozłączne REORGANIZACJA STRUKTUR PAMIĘCI POPRZEZ PROCESY MYŚLOWE Korygowanie błędów Ocenianie na wejściu PENETRACJA BANKU DANYCH Imbryk ROZUMIENIE A ZAPAMIĘTYWANIE PAMIĘĆ JAKO PROCES PRZETWARZANIA INFORMACJI RYSUNEK 11-1 poszukiwań. Musi być zdofny do odbioru przekazów i przekodowywania ich na odpowiednią do przechowywania w pamięci formułę. jak i w sensie eksperymentalnego badania ich implikacji. jak dołączyć nowe przekazy do znajdujących się już w banku danych? Główne udanie na wyjściu polega na przełożeniu informacji przechowywanej w banku danych tt powiązany ciąg przekazów. to podstawowa strategia przekształcania przekazów wejściowych i dawania odpowiedzi staje się w miarę prosta. Rozpatrzmy najpierw dwa typy prostych przykładów takich zadań.11. który opisywałby te przechowywane dane. Główne zadanie na wejściu to. łącznie z metodami kodowania pojęć i zdarzeń. Badanie procesów poznawczych pamięci to rzecz nowa. a zatem omawiane poniżej zasady to zaledwie pierwszy krok w tym kierunku. Jeżeli przyjąć opisaną wcześniej strukturę pamięci. W rozdziale tym zbadamy drugą grupę procesów pamięci: procesy interpretacji (rys. Procesy pamięci MECHANIZMY WEJŚCIA I WYJŚCIA Przetwarzanie na wejściu Udzielanie odpowiedzi WNIOSKOWANIE O STRUKTURZE PAMIĘCI LUDZKIEJ Na poprzednich stronach przedstawiliśmy strukturę organizacyjną pamięci. Powinien być zdolny również do odpowiadania na pytania. zarówno w odniesieniu do logicznych właściwości omawianych procesów. jednak szczegóły wymagają dokładniejszej analizy. . które mogą zachodzić y tej strukturze. ponieważ jego pełne rozwinięcie byłoby wplątaniem się w złożoności ludzkiego myślenia. Ogólne podejście może mieć prawidłowy kierunek.

Czajnik ma dzióbek. C2. dzióbek. yj tym momencie interesuje nas mechanizm.. ma ucho. aby przekodować ten obraz do banku danych. Innymi słowy. o których mówiliśmy wcześniej. następnie przechodzi się do któregoś z węzłów odnoszących się doń i tak dalej. wewnątrz wypełniony bywa gorącym płynem. Tu nie jest jeszcze wymagana ' Ten hipotetyczny przykład ma nam pokazać możliwe strategie przypominania. A teraz powiem wam o. Najpierw opisywana jest informacja znajdująca się wokół głównego węzła.. Wymaga to czasu i wysiłku i dlatego człowiek wypełnia ten czas takimi nieszkodliwymi wyrażeniami. Odbieramy ją jako proste pojęcie: Mary jest tłustą. W jaki sposób system ten odpowiada na pytania dotyczące tego. Mary jest tłusta. że te werbalne opisy są jedynie wybranym przez nas sposobem przedstawienia procesów symbolicznych. C3. niech się zastanowię. Mary ma pryszcze.Przetwarzanie na wejściu Przypuśćmy.. którą właśnie poznaliśmy. za pomocą której informacja jest tam przedstawiona. wypełniony jest również wewnątrz gorącym płynem. Pozwólcie mi teraz opowiedzieć o czajniku. Bank informacji przedstawiony na rysunku 11 -2 zawiera definicje różnego rodzaju garnków i pojemników. Przykłady. że po raz pierwszy w życiu spotkaliśmy Mary. „ m h m " i . C4. Aby wprowadzić to pojęcie do banku danych. które muszą rzeczywiście zachodzić. aby określić jego właściwości. Jest on po prostu rezultatem usiłowania przejścia wszystkich dróg. „aby dotrzeć do jego nazwy. W szczególności są to pojęcia pośrednie. oznaczone symbolami Cl.'. które służą do definiowania innych wejść. Pytanie: Co wiesz o imbryku? System pamięci może odpowiedzieć na nie w następujący sposób: Imbryk to garnek. mają charakter wyłącznie językowy-Mary jest opisywana za pomocą prostych zdań . Udzielanie odpowiedzi Zacznijmy od prostej sytuacji: mamy pewien zbiór pojęć. który dołączy te trzy przekazy do banku danych. Zauważcie. że nie wszystkim pojęciom odpowiadają określone nazwy. bez trudności zrozumiemy zasady używania tych pojęć. Jeżeli prześledzimy ten zbiór przechodząc od jednej definicji do drugiej. wykonanego z metalu. Czajnik to też garnek. pryszczatą osobą. RYSUNEK 1I-- . Zakładamy. „no. będące rezultatem różnorodnych procesów spostrzeżeniowych i rozpoznawczych możemy ująć jako obraz Mary.wprowadzamy tę konwencję jedynie dla ułatwienia wykładu. Kiedy przechodzi się do kolejnego węzła. na który składają sjc te trzy przekazy. jest on starannie badany najpierw zgodnie ze strzałką jesto. trzeba przede wszystkim nadać mu standardową formę. a następnie śledzi się inne strzałki. rozpada się na trzy proste twierdzenia: Mary jest osobą. Taki przekaz wyjściowy jest prosty. Zadanie nasze polega na tym. Przypuszczalnie rzeczywista natura pamięci o Mary jako tłustej i pryszczatej nie jest werbalna. wychodzących z każdego węzła. Po prostu opis zawartości banku danych najłatwiej jest przedstawić za pomocą słów. Garnek to coś w rodzaju okrągłego pojemnika. jakich używamy. pojęcie Mary. Należy jednak pamiętać. jak •Jiiech się zastanowię". niech się zastanowię.. Pojęcia pośrednie to pojęcia wtórne. tak. Jest on z fajansu. wiesz". co jest mu znane? Przeanalizujmy najpierw proste przykłady. ie pojęcie Mary.

Jednak struktura przekazu wyjściowego jest ściśle związana ze strukturą banku danych. czy ma on. a następnie prosi się go. jak zobaczymy później. A zatem. Pacjentowi mówi się określone słowo. gdy konieczne będzie przeprowadzenie chuOh\ najprostszego rozumowania? Posługując się rysunkiem 11-2. że odtworzy tym sposobem pełny jej obraz. Droga prowadzi do płynów i napoi. najprawdopodobniej dlatego. Pytanie: Czy dzbanek ma rączkę?2 Pytanie: Czy garnek wykonany jest z metalu? Pytanie: Czy imbryk jest naczyniem? Pytanie: Czy imbryk jest z fajansu? Pytanie: Czy odpowiedź dotycząca D jest sprzeczna z wnioskami płynącymi / odpowiedzi na pytania B i C? RYSUNEK 11-3 WNIOSKOWANIE O STRUKTURZE PAMIĘCI LUDZKIEJ Potencjalnie w systemie pamięci wszystko jest ze sobą powiązane. Zacznijmy od imbryka. czy też nie ma związku z problemami chorego. W tawernie „u Luigiego" mają wino i piwo. żeby odpowiedzią! „pierwszym słowem. co nastąpi. Dalej droga zmierza w dwu różnych kierunkach. . że odpowiedział słowem pryszcze? Doświadczony ••linicysta postara się wykorzystać to dziwaczne skojarzenie do zbadania leżącej u jego podstaw •"uktury pamięci. Stąd 2 A łatwa droga do przypomnienia sobie szeregu zdarzeń. niezależnie od tego. kiedy to Henry go ugryzł. Jedna to metoda swobodnych skojarzeń. dowolny temat może mieć związek z rozważaniami dotyczącymi innego dowolnego tematu. uderzyła Uizę (Luiza. Czy jest w tym coś niezwykłego. spróbujcie odpowiedzieć na następujące p\ianja dotyczące systemu pamięci. Od klienta przejdziemy łatwo do osoby i stąd prosto do Mary (dziewczyny z pryszczami). Jest rzeczą oczywistą. to mogą one trwać bez końca. że pacjenta prosi się o wypowiadanie się na jakikolwiek wybrany przezeń temat. jak wiemy. że krzyczał na Mary. jeżeli posłużymy się bardziej rozbudowaną wersją banku danych (rys. że w przypadku zaburzeń Prawidłową odpowiedzią jest tak. Jeśli zaczniemy od imbryka. Jeden z wariantów tej metody polega na tym. C. A zatem obie drogi doprowadziły nas do pojęcia Klient. Co jednak dzieje się wtedy. jest zdeterminowany w znacznym stopniu przez system interpretujący. dotyczy go bezpośrednio. W wyniku istnienia struktury powiązań w banku danych. B. Fakt ten można wykorzystać w klinicznych badaniach pacjentów. Można w tym celu posłużyć się szeregiem różnych metod. Przypuśćmy. A. Alternatywna droga prowadzi do: Wino i piwo to napoje. jest wysoka i przystojna). jeżeli nie ograniczymy czasu poszukiwań. jakie przyjdzie mu na myśl". że Sama poproszono o wypowiedzenie swobodnych skojarzeń w związku ze •towem imbryk. Klienci wydają pieniądze w tawernie. W tym przykładzie '!ruktura pamięci ma racjonalny charakter. E. Ale Mary. D. Spójrzmy.interpretacja. Do kogo należy ten bank danych? Może to bank danych Sama? Jeżeli tak. aby otrzymać napoje alkoholowe w celach towarzyskich. a następnie lokalu „u Luigiego". mając nadzieję. to incydent. jakiej udziela bank danych. ta tłusta i pryszczata dziewczyna. będzie to dobry punkt wyjścia do przypomnienia sobie przezeń klienta lub tawerny. stanowiących opis incydentu u Luigiego. Ale dzięki temu znaleźliśmy się bardzo blisko wszystkich powiązanych ze sobą zdarzeń. 11 -3) dla zilustrowania metody swobodnych skojarzeń w powiązaniu z tematem dotyczącym słowa imbryk. jak też klientów. Typ odpowiedzi.

Pouczające i zabawne będzie zapoznanie się ze strukturą pamięci Leona Gabora.)uilliana (1969) i przekształconym przez nas zgodnie z konwencją stosowaną w tej „jiążce.1 sek. zapoznajmy się z innym . 11 -4). POSZUKIWANIE INFORMACJI W PAMIĘCI Pytanie: Czy wszystkie turnie są górami? Pytanie: Czy kanarek ma krew? Pamięć można badać analizując odpowiedzi. Wyniki tego typu eksperymentu zostały przedstawione na rysunku 11-6. tóre należy sprawdzić. lest bardzo możliwe. A zatem. A zatem ptak (który sio zwierzę) także może oddychać: a więc kanarek (który jesto ptak) może oddychać. nie oznacza to jeszcze. Ross . zwierzę może oddychać. że każdy dodatkowy poziom poszukiwań w pamięci zabiera dodatkowo około 0.:-iką szybkością. Aby to zaobserwować. jakiego potrzebują na udzielenie każdej odpowiedzi. Co wiemy o zwierzętach? Zgoda.• junientem dotyczącym banku danych. kanarek jesto ptak? Czy kanarek jesto zwierzę? Czy dąb iesto drzewo? Inny typ pytania dotyczący cech wymaga sprawdzenia takich cech. Ptak jesto wierzę. Pokazano tu kilka typów zdań. Ponadto wyróżniono dwa rodzaje zdań. Jeżeli informacja reprezentowana jest w pamięci właśnie w taki sposób. zaczerpniętym z pracy Allana Collinsa i M. 3 . że im większa jest liczba pojęć. czy oddychanie stanowi część charakterystyki kanarka. a jednocześnie mierzony jest czas. niż odpowiedź na pytanie w rodzaju: Czy kanarek ma skrzydła? To właśnie chcemy sprawdzić: czas potrzebny na udzielenie odpowiedzi na tego typu pytania.zwane pytaniem jesto. to odpowiedź na pytanie w rodzaju: Czy kanarek oddycha? wymaga więcej czasu. Aby odpowiedzieć na jedno z nich. może oddychać. Badani udzielają odpowiedzi na pewną liczbę serii takich pytań. że odpowiedź tak na stwierdzenie kanarek RYSUNEK 11-4 psychicznych związki między pojęciami nie są tak racjonalne. Obecnie jednak interesować nas będzie nie to. Jeżeli na iście tych cech znajdzie się oddychanie. Następny zatem krok. który uważał siebie za Jezusa Chrystusa3 (rys. Zauważcie. co usłyszymy w odpowiedzi. Rozważmy następujące pytania: i Czy kanarek jest żółty? < Czy kanarek ma skrzydła? I Czy kanarek oddycha? Ijk odpowiedzielibyście na nie posługując się schematem przedstawionym na rysunku ijó? Zacznijmy od pytania najtrudniejszego: 3. Czy kanarek oddycha? Pierwszym i-rokiem jest oczywiście sprawdzenie wszystkich cech specyficznych związanych z lanarkiem i ustalenie. Jo której przynależy? Czymjesto kanarek? Kanarek jesto ptak. Dane przedstawione na rysunku 11 -6 wskazują na to. Ale jeśli oddychania tu nie będzie. Jedno zdanie Czy kanarek jesto kanarek? zostało włączone do serii dla celów skalowania czasu. tym dłuższy czas jest potrzebny na udzielenie odpowiedzi. ale z Struktura pamięci Leona-Gabora została odtworzona na podstawie studium tego przypadku zamieszczonego w pracy Rokeacha. odpowiemy niezwłocznie tak. że cecha oddychania jest przechowywana w pamięci jedynie przy pojęciu ptaka czy zwierzęcia: Czyż bowiem wspólna cecha nie może określać całej klasy. musimy zatem kontynuować poszukiwania w tym kierunku. jakich ludzie udzielają na zadane im pytania. których prawdziwość ocenia badany. jak: ma skórę. pacjenta. W Oczywistości można zauważyć. że odpowiedź nasza musi brzmieć nie. zostanie nam udzielona. The Three Christs ufYpsilanti (1964).wystarczy iść w kierunku zgodnym ze strzałkami oznasającymi relację jesto. ma żołędzie. to sprawdzić definicję jotyczącą ptaków: Czy ptak oddycha? I tu również nie znajdujemy informacji o oddychaniu. Czas oceny jego prawdziwości przez osobę badaną pozwala eksperymentatorowi ustalić czas niezbędny do przeczytania pytania i udzielenia odpowiedzi w warunkach nie wymagających poszukiwania informacji w pamięci.

. W Mestii kanarka podstawowy problem polegał na zadecydowaniu. .Jeść Oddychać Latać Pływać Pióra Płetwy Skrzydła jesto kanarek następuje po upływie około 1 sek. RYSUNEK 11-6. Jest to czas potrzebny na przeczytanie /dania. zgodnie z kierunkiem strzałki. który był potrzebny przy rozstrzygnięciu kwestii typu: kanarek ma skórę. który pozwoliłby operować /daniami w rodzaju: RYSUNEK 11-5 1.zabiera około 1. Będzie to operacja zupełnie innego rodzaju. Igloo na pewno roztopi się w Teksasie.18 sek.24 sek. najprostsze poszukiwanie . kanarek jesto zwierzę)zajmuje p0 iikoło 1. przynajmniej bezpośrednio dostępnej informacji? Na koniec spróbujcie wyobrazić sobie taki bank danych. takie jak: kanarek ma skrzela i kanarek jesto ryba.8 sek. podjęcie prostej decyzji i naciśnięcie odpowiedniego guzika. Chicago ma góry. posługując się rysunkiem 11-5. Zdanie wymagające poszukiwań na jednym poziomie.5 Madryt jest meksykański. Ćwiczenie: Zwróćcie uwagę na dodatkowe dane. Rowery rozpędzają mgłę. czy jest to prawda czy też fałsz. że dodatkowe 0. przedstawione na rysunku 11-6. potrzebne było na poszukiwania w pamięci. W przypadku turni natomiast konieczne jest sprawdzenie wszystkich konkretnych przykładów turni.. Zdanie wymagające przeszukania dwu /iomów pamięci dotyczących stwierdzeń typu jesto (np. gdy wymagane jest sprawdzenie listy cech.3 sek.jesto (np. niezbędny jest inny rodzaj pamięci b "iz ten. Wieloetapowy proces poszukiwań Pytanie: Wszystkie turnie są górami A y zdecydować się. jaka jest rzeczywista struktura pamięci i jak przebiegają procesy wydobyta z pamięci. to znaczy o 0. To -zasy reakcji na fałszywe twierdzenia. więcej niż najprostsze zdanie.kanarek śpiewa .24 sek. że kanarek ma skórę-o 0. Spróbujcie teraz. Prowokują niewątpliwie do dalszych poszukiwań dotyczących ogólnej natury systemu pamięci. Jak postąpilibyście z twierdzeniami w rodzaju kanarek jest niebezpieczny lub nawet kanarek jest spokojny. określić możliwe drogi poszukiwania odpowiedzi na te pytania. czy struktura definicji smarków jest zgodna z przedstawionym twierdzeniem. zajmuje około 1. Podobnie w wypadku. dla których to twierdzeń nie ma w banku Janych odpowiedniej.18 sek. Orzech laskowy ma zamek. kanarek jesto ptak). dłużej. Wyniki tych eksperymentów mają wyłącznie charakter wstępny: pozwalają jedynie przypuszczać. a wykrycie tego. Źródło: Collins i Quillian (1969). stąd można wnioskować.

Niech P będzie jednym z przykładów S. albo P niech oznacza książki.) (Niektóre S są P. oczywiście. Dodatkowe przetworzenie informacji wymaga. Stąd: Wszystkie rubiny są kamieniami szlachetnymi. Wszystkie książki są kotami.-Zykładów krzeseł. z którą zapoznawaliśmy się dotychczas. tak więc czas poszukiwania powinien być krótszy. Wspólną cechą wszystkich naszych procedur poszukiwawczych jest to. P i S zachodzą na siebie znaczeniowo. a S próżnię. (Wszystkie S są P. Niech P oznacza dom. potrzebne są jeszcze inne procedury poszukiwawcze.przyp. Niektóre książki są kotami. . Niektóre S są P. Prawda. tłum. Zauważmy. Niektóre P są S. Niektóre krzesła są ludźmi. Niektóre rubiny są kamieniami szlachetnymi. (Zakresy pojęć nie zachodzą na siebie . Fałsz. jak zmieniają się odpowiednie czasy reakcji u osób badanych. Zgodnie z naszym rozumowaniem możliwe jest sprawdzenie różnych teorii poszukiwania w pamięci poprzez dobranie pytań z różną liczbą przykładów.). Wszystkie S są P. Fałsz.przyp. dodatkowego czasu i osoby badane odpowiednio wydłużają czas swoich odpowiedzi. W pierwszym następuje sprawdzenie.) wystarczy jeden przykład potwierdzający. Tak więc otrzymamy cztery typy zdań. Jeżeli będziemy postępować w ten sposób to czas niezbędny na udzielenie odpowiedzi na pytanie: Czy wszystkie trony są meblami? będzie znacznie krótszy niż czas potrzebny do udzielenia odpowiedzi na pytanie poprzednie. Prawda. Niektóre kobiety są pisarzami. Niech P oznacza kobiety. Odpowiedź taka następuje szybko. Niektórzy pisarze są kobietami. tłum. Prawda. Fałsz. zachodzący w zorganizowanej strukturze pamięci (rys. czyli wszystkich D. to znaczy. (Niektóre S są P. że te twierdzenia są fałszywe. jak na przykład: Wszyscy piloci są mężczyznami. że proces odpowiadania na pytania składa się przynajmniej z dwu etapów. aby móc znaleźć odpowiedź na te pytania. a S górą. Meyer (1970) analizował znaczną liczbę pytań tego typu. Niektóre kamienie szlachetne są rubinami. (Wszystkie S są P. Fałsz. W zależności od relacji między S i P. aby znaleźć odpowiedź. Rozważmy następujące przypadki: Relacje podrzędności. albo P-rubinem. a S-kamieniem szlachetnym. które trzeba odszukać. ale żadne z nich nie jest przykładem drugiego. 11-7). czy pojęcia te zachodzą na siebie? Na przykład. tak więc od razu rzuca się w oczy. a następnie zbadanie.) Relacje rozłączne. (Zakresy obu pojęć w części się pokrywają . przyjmując istnienie struktury pamięci. W końcu niech P i S oznacza rzeczy nie mające ze sobą nic wspólnego. w kolejnych dwu twierdzeniach: Wszystkie zboża są tajfunami. Wszystkie koty są książkami. ponieważ uzyskiwana jest od razu w pierwszym etapie analizy. aby sprawdzić. Fałsz. Fałsz.) Relacje zachodzenia na siebie. Na przykład.przyp. tak więc P może być turnią. (Zakres jednego pojęcia wchodzi w zakres drugiego .D. Niektóre koty są książkami. dokonać przeglądu jego zakresu. odpowiedź na pytanie: Czy wszystkie krzesła są meblami? można zacząć od pojęcia krzesło. Prawda. Ogólnie poszukiwanie odpowiedzi na pytania tego typu można przedstawić jako proces dwustopniowy. a S pisarzy albo też P konserwatystów. że każdy stanowi pewien typ mebla. aby dać odpowiedź: prawda. We wszystkich czterech wersjach zdania będą fałszywe. Jeżeli jednak oba pojęcia będą miaiy cokolwiek wspólnego. nie ma żadnych wspólnych relacji między S i P (zboża-tajfuny lub krzesła-ludzie). pytania te wymagają różnych strategii poszukiwawczych. tłum. W końcu w naszym życiu z tronem nie spotykamy się tak często jak z krzesłem. Wszystkie kamienie szlachetne są rubinami. że w wypadku twierdzenia w rodzaju: Niektórzy piloci są mężczyznami. czy oba porównywane przedmioty mają coś wspólnego. Rozpatrywał On odpowiedzi osób badanych na pytania czterech następujących typów: Wszystkie P są S. Wszystkie kobiety są pisarzami. Wszyscy pisarze są kobietami. że do udzielenia odpowiedzi na pytania niezbędne jest zarówno wydobywanie informacji z . W takim przypadku konieczny jest drugi etap analizy.). Fałsz. Prawda. to pierwszy etap analizy nie dostarczy nam odpowiedzi. Rezultaty tego typu eksperymentów wskazują.). czy wszyscy piloci na pewno są mężczyznami. a S studentów. a S-koty. i upewnić się.

ponieważ od czasu do czasu zdarza się. 11-8). konstruktywna natura pamięci ludzkiej odkrywa się przed nami jedynie wtedy. (Przyp. W gotowej formie odpowiedź rzadko przechowywana jest w systemie pamięci. Źródło: Meyer ny7ll R YSUNEK 11-8 Północ :e!ona Radykał pamięć rzadko jest zwykłą przechowalnią zdarzeń. gdzie się skrywała. red. gdzie może być najbardziej wydajna. ale zapisane zostało tylko jeden raz. poi. że informacja przechowywana w pamięci ulega pewnej reorganizacji. jak: Co to jest ąuigee?4 wymaga intensywnych poszukiwań i logicznych konstrukcji na podstawie posiadanych informacji (rys. które mogłyby być zakodo- . że informacja zgromadzona w banku danych jest odpowiednio ustrukturalizowana. Przed nami schemat (rys. A zatem.RYSUNEK 11-7. Nasuwa się przypuszczenie. jak i rozumowanie dedukcyjne. które muszą być opracowane w celu zrekonstruowania poszukiwanego obrazu. jest raczej zbiorem sądów. twierdzenie typu ma skrzydła nie jest przechowywane przy każdej nazwie ptaka. Przeanalizujmy zatem niektóre procesy zapewniające reorganizację i generalizację informacji. obok bardziej ogólnego pojęcia „ptaki". Wydaje się. że system powinien mieć pewną inteligencję. pamięci.) REORGANIZACJA STRUKTUR PAMIĘCI POPRZEZ PROCESY MYŚLOWE Dane. ze Gra typu bilard. kiedy starannie badamy jej budowę i zachodzące w niej procesy wydobywania informacji. Musi ona być wyszukana. wskazują na to. 11 -9) przedstawiający pojęcia. W ciągu długiej historii badań psychologicznych wskazano. wydobyta z cichego kącika. a następnie trzeba ją pracowicie złożyć z oddzielnych części. Nawet tak proste pytanie. które rozpatrywaliśmy przed chwilą. że informacja jest przechowywana tam. Jednakże prawdziwa.

w schemacie nie zostały przedstawione zdarzenia. Jeżeli dysponujemy informacją w rodzaju: Mary jest niska. Tak więc pojęcie osoba zostało uogólnione przez zestawienie wspólnych informacji. że Bob i Sam są osobami płci męskiej. a to dlatego. Bob jest niski. jak i fakt.ine w banku danych czyjejś pamięci. Bob ma rude włosy. niska i brzydka. Jednak w procesie formułowania tej odpowiedzi mogą zajść nieresujące rzeczy. że mieliśmy okazję spotkać setki i tysiące osób. tłusta. nauczy się RYSUNEK 11-10 Niskiego wzrostu Ciało Rude włosy Istota ludzka Pryszcze Tłusta Quigee Brzydka Radykał Bystry . Czy wszystkie osoby mają ciało? W banku danych mamy do czynienia wyłącznie z trzema przypadkami osób i każda z nich rzeczywiście ma ciało. Jednak w przypadku przedstawionego systemu posiadanie rudych włosów oraz niskiego wzrostu jest tak samo dobre do scharakteryzowania osoby. być może.wyłączyć cechę dotyczącą ciała każdego z trzech przypadków i umieścić ją tylko raz jako informację osoba ma ciało. Spójrzcie na rysunek 11-10. Aby uprościć rozważania. 11-11). lecz pojęcia dotyczące Mary. i wiele z nich wcale nie miało rudych włosów. Ale spójrzmy na to: Bob Mary i Sam są niscy. Bob i Sam jesto osoba. Później. czego naprawdę dowiedzieliśmy się. osoba płci męskiej (rys. Wszystkie przykłady danego pojęcia są analizowane kolejno w celu wykrycia cech wspólnych. Przeanalizujmy na przykład hipotetyczny efekt pracy procesu interpretującego: Mary. że ilustrowana na schemacie pamięć zna jedynie trzy osoby. wiedza o nich zostaje uogólniona. można utworzyć nowe pojęcie NI. 11-10) mogą nam się wydawać nieco osobliwe: Wszyscy ludzie mają rude włosy. W ten sposób upraszczamy sobie ogólną strukturę banku danych. że może odnaleźć w banku danych wspólne pojęcia dla niektórych osób. a mianowicie cechę „być płci męskiej". Możliwe jest pewne udoskonalenie naszego modelu pamięci. Wszystkie osoby mają rude włosy. są niscy i mają ciało. Boba i Sama. Zgodnie z informacją przechowywaną w tym banku danych. Mary ma rude włosy. co wiesz o osobie? W odpowiedzi na takie pytanie system pamięci powinien przejrzeć listę osób i wskazać ia właściwości każdej z nich. przynajmniej po części. Sam ma rude włosy. W tym momencie system pamięci wie jedynie tyle. ale nie na dwa pierwsze. Sam jest bystry. Mary jest płci żeńskiej. że wszystkie osoby maja ciało. Bob jest rudowłosy i radykał. Źródło błędu tkwi w tym. Takie uogólnienia (rys. Jeśli przy każdym pojęciu przechowywana jest ta sama informacja. Uwzględniając tę informację.RYSUNEK 11-9 iv. Taki system uogólniania jest raczej prosty. Nie godzimy się z tym. . Wszystkie osoby są niskie. to do jakich wniosków możemy dojść myśląc o istniejących tu /wiązkach? Poza tym. płci żeńskiej. rudowłose i mają ciało. Widać. Pytanie: Powiedz. że wszystkie osoby są rude. wszystkie osoby są niskie. w miarę gromadzenia się coraz większej ilości informacji odnoszących się do tych czy innych pojęć rozsądnie jest zatrzymać się i ustalić. gruba. Hmm. Chętnie godzimy się na to ostatnie. Oczywisty wniosek natury praktycznej .

który został przedstawiony na rysunku 11-11 i wprowadzili doń trzy wskazane uzupełnienia. Wraz z upływem czasu bezpośrednio powiązane z danym pojęciem pozostają tylko cechy. Prowadzi to do nieuniknionych w tej . że Mary jesto osoba. Ta cecha systemu jest zbieżna z zachowaniem się rzeczywistych ludzi. niezbędny jest mechanizm przebudowywania pojęć w miarę napływu dalszych informacji. Powinna jednak istnieć jakaś przeciwwaga dla tej tendencji do nadmiernych uogólnień. 11-12): określać to pojęcie słowem mężczyzna. ale na razie uogólnienie to wyznacza nie nazwany węzeł wtórny. Przede wszystkim do definicji pojęcia Sam dodajemy nowe informacje. Luiza jesto osoba. Mary jest grubą. Informacja ta umożliwia dalsze udoskonalenie schematu. Mamy więc okazję zaobserwować. Cechy wspólne dla pewnych pojęć mają tendencję do przemieszczania się w górę. Podobnie dodajemy Sam do definicji pojęć radykał i brzydki. ale jest to jedyna. ma rude włosy i ma ciało. ponieważ jego wiedza może być dość szczupła. żebyście przerysowali schemat. NI jesto *. oznaczony dla wygody symbolem NI. że dowiedzieliśmy się nowych szczegółów: Sam jest radykałem. ma pryszcze i „quigee". łącząc się z jednostkami ogólniejszymi. struktura pamięci podlega ciągłej reorganizacji. podstawiamy symbol * na miejsce tego pojęcia. Czy mam porównać Mary z innymi znanymi mi osobami? Korygowanie błędów Jestoczywiste. Cechy bardziej ogólne można łatwo odszukać przechodząc w górę zgodnie ze strzałkami jesto. a zatem jest niska. Tak. nie ma specjalnych problemów. Jednakże zarówno Sam. Harry jesto osoba Jak dotąd. związane z pojęciem osoby: osoba * jesto istota ludzka. a Mary jesto * reprezentuje informację. że osoba jesto istota ludzka. * ma ciało. wspólna dla obojga cecha.RYSUNEK 11-11 . które już wiemy o osobie. i co wyróżnia ją spośród innych osób. co jest specyficzne dla Mary. Luiza i Harry. jak na podstawie analizy informacji nabytej w uprzednim doświadczeniu tworzą się pewne pojęcia ogólne. albo też szczególnie ważne. tak abyście mogli go przekształcać w miarę jak będziemy posuwali się naprzód. Tak więc * jesto istota ludzka. I oczywiście jest osobą. że dokonując uogólnień system pamięci może posługiwać się wyłącznie tą informacją. Przypuśćmy. którą dysponuje w danym momencie. klient jesto *. że Sam jest brzydki i jest radykałem. Jednak prostota tego schematu uogólnienia jest myląca. I jeszcze do tego obaj są NI. Ułatwi wam to zapis dalszych wywodów). Stąd też wynika nowe uogólnienie-NI jest radykałem. Dodajmy te trzy fakty do listy rzeczy. i utwórzmy też trzy nowe pojęcia: szczęśliwy. że Mary jest również brzydka. W danym momencie nasz system pamięci przechowuje następujące informacje. (Od tego miejsca byłoby dobrze. Zauważmy. Myśląc o Mary system pamięci będzie zwracał uwagę przede wszystkim na to. \by uprościć opis danego węzła. brzydką osobą płci żeńskiej. * ma rude włosy. Sam jest brzydki. w miarę kolejnego przystosowywania się. Mary jesto *. Dzięki takiemu mechanizmowi uogólnienia można uzyskać następującą odpowiedź na pytanie dotyczące pojęcia Mary: Pytanie: Opowiedz mi o Mary. Stopniowo. Przypuśćmy. niech się zastanowię. które chcemy zdefiniować.vtuacji błędów. jak i Bob są radykałami. * jest niska. oznacza informację. że dostępne są następujące fakty: Osoba jest szczęśliwa. Struktura pamięci przedstawia się teraz w sposób następujący (rys. które są dla niego albo specyficzne.

że Luiza jest wysoka? Jeżeli informacja została sprawdzona. * jest wysoka.Sam * jesto NI. Sam jesto * Bob jesto * Załóżmy. Jedna ze strategii polega na tym. W tym punkcie system pamięci musi przedsięwziąć określone środki w celu usunięcia konfliktu. * jest bystry. Teraz dochodzą następujące nowe informacje: RYSUNEK 11-12 Luiza * jesto osoba. o których pamięć wie. 11-13). * jest przystojna. a szczególnie wiedza dotycząca Luizy. ale Luiza jesto osoba. że Luiza jesto osoba. że są niskie. RYSUNEK 11-13 . Inaczej mówiąc. system musi znaleźć sposób skorygowania wcześniej dokonanego. * jest radykałem. * jest stara. * jest głupia. nadmiernego uogólnienia. Następnie system powinien w stosunku do każdej z tych osób dokonać Ponownej analizy zgodności cech. a osoba jest niska. Bob * jesto NI. aby wycofać sporną informację z pojęć wyższych i przenieść ją do węzłów wszystkich pojęć podrzędnych. że wiedza systemu pamięci dotycząca ludzi ciągle rośnie. to sprawdzić prawdziwość napływającej informacji. NI i Harry'emu (rys. skoro są dowody przeciw takiemu umiejscowieniu tego twierdzenia. * jest płci męskiej. NI * jesto osoba. jaką musi uczynić. i przypisać je tym osobom. Dotychczas system wiedział o Luizie tylko tyle. * jest brzydki. zadając informatorowi następujące pytanie: Czy masz pewność mówiąc. Pierwsza rzecz. a w szczególności Mary. Co nam teraz wyszło? Luiza jest wysoka. należy wycofać twierdzenie osoba jest niska z definicji osoby.

że można by rozstrzygnąć pewne kwestie przedstawione na wstępie. Wszystkie zostały przedstawione na rysunku 11-14. czy są one wysokie czy też niskie. że Bob jest brzydki. kiedy otrzyma jedno z zadań. Harry. ma ciało. * jest niska. 11-14): Czy Mary jest radykałem? Jeżeli tak. to radykał może być płci męskiej lub żeńskiej i jest bardzo prawdopodobne. wysokich przystojnych osób. Jeżeli byłaby to pamięć ludzka. jak wszystkie pozostałe osoby. człowiek mógłby rozważyć. Każda osoba. Drugi to radykałowie płci męskiej. Niektórzy radykałowie są bystrzy ale brzydcy. co wie jego bank danych i przeprowadzić następujący wywód (rys. Jeśli się dobrze nad tym zastanowić. brzydki. Jak na razie brak tu jedynie uogólnienia informacji. co o nim wiemy. Jak widać. * jest wysoka. Ocenianie na wejściu Posunęliśmy się znacznie naprzód. Interesowało nas. Mary jesto * NI jesto * N3 * jesto osoba. klient jesto * N2 jesto * N3 jesto * A co z Harrym? Wszystko. jest jedną ze starych. Harry jesto N3. jest szczęśliwą rudowłosą istotą ludzką). Proponowaliśmy wam wówczas. jak z tego wynika. Harry jest przystojny. Jak się zachowa omawiany system pamięci. . żebyście nie przyjmowali biernie tego twierdzenia. jakimi regułami posługujecie się przy ocenie tej informacji wejściowej. w zależności od tego. Ale przypuśćmy. mający pryszcze i „quigee". jest bardzo podobny do Lui/y. że Luiza i Harrym oboje przystojni i starzy. którym będziemy się posługiwać. drugi zaś to osoby niskie. Luiza jesto * Teraz musimy dokonać odpowiednich zmian w pojęciu osoba. Harry jest wysoki. są dwa podstawowe typy osób: jeden typ to osoby wysokie.Druga strategia-i ją właśnie przyjmiemy . najwidoczniej. przystojne osoby wydają się głupie. o których mówiliśmy poprzednio? Czy pamiętacie to stwierdzenie? Ci autorzy są faszystami. rude włosy i jest szczęśliwa. Niektóre wysokie. ^ Udało nam się zgromadzić raczej pełną listę cech. że: Harry jest stary. stare i przystojne.polega na podzieleniu pojęcia osoby na dwie różne grupy. Teraz mamy już określone podstawy do zbadania tego typu oceny. Czy radykałowie płci męskiej mają pryszcze? Rozważam sobie pojęcie osoby. iż dowiedzieliśmy się jeszcze o tym. że Harry jest głupi. Osoby niskie też mogą dzielić się na dwa typy. że napewno jesto osoba (a zatem. Jest ona również istotą ludzką. Oto co otrzymaliśmy: osoba * jesto istota ludzka. lecz próbowali aktywnie je zinterpretować. Rysunek 11-15 przedstawia schemat pamięci. * ma ciało. to idę o zakład. W ten sposób tworzymy pojęcia N2 i N3: RYSUNEK 11-14 N2 * jesto osoba. jeden jest płci żeńskiej. W gruncie rzeczy nasz model jest już na tyle rozbudowany. gruby. to.

brzydcy i okrutni i że wobec tego Mary. pamięć: Rozumiem. Zapamiętam to sobie. które już poznała. które już wymieniłeś. że faszyści bywają grubi. Bob i Sam są faszystami. Tym razem nie wystarczy już akceptacja wartości fasadowej tej informacji. Teraz pamięć musi powiązać napływającą informację z tymi. że N2 otrzymało nową nazwę: N2 oznacza to samo co faszysta. która uczestniczy w powyższym dialogu. którzy są faszystami. A zatem w drodze implikacji bank danych zakoduje. Być może.*: są wysocy czy niscy? Informator: W7 istocie rzeczy faszyści są zazwyczaj niskiego wzrostu tak jak Hitler. Bobie i Samie. czy są osoby.-i-". Ponadlo. że faszyści są okrutni. Pamięć ta miała już do czynienia ze >to\\cm faszyści. aby zilustrować kilka możliwych procedur stosowanych do reorganizacji informacji przechowywanej w banku danych. Informator: Osoba jest faszystą. Po prostu nigdy ich tak nie nazywałem. Czy :.••. ale wie jedynie to. żeby osoba miała •. Hitler.•w. zawiera więcej informacji o Mary. Mussolini i Napoleon. to fakt. to mężczyźni czy kobiety? Informator: Mężczyźni.i cechę tego typu. Znam takich ludzi.RYSUNEK 11-15 pamięć: Pamięć: Aha. Mussolini i Napoleon. Ta część pamięci. że w stosunku do poprzedniego uległ on pewnej reorganizacji. Opracowaliśmy tak dokładnie te przykłady. jaką należy zaznaczyć. ale. mówisz o jakiejś określonej osobie. Pamięć: Mało wiem o faszystach. niscy. RYSUNEK 11-16 . I teraz otrzymuje informacjo: Osoba jesto faszysta. została przedstawiona na rysunku 11-16.. ponieważ odpowiadające im pojęcia zostały uogólnione jako N2. Pamięć: Dziękuję. co jest widoczne. Czy są brzydcy? I są radykałami? Informator: Tak bym ich określił. Informator: W pewnym sensie. ale nie przypuszczam. Pierwsza sprawa. Ale. Jedna z Brzydki - Zauważcie.

Ćwiczenie: Z banku danych dotyczących garnków i pojemników (rys. PENETRACJA BANKU DANYCH Jak wiele danych może być objętych jednocześnie procesem interpretacji? Dotychczas przedstawialiśmy na rysunku taki schemat banku danych. że takie wyspecjalizowane klasyfikacje okażą się kiedyś przydatne. 11-2) należy wyeliminować następującą niezgodność. Jeszcze inna procedura polega na wyszukiwaniu a następnie eliminowaniu błędów i niezgodności. dostrzegamy różne możliwe poziomy widoczności.na przykład taki. co zostało oświetlone. że analogia ze snopem światła nie jest zbyt ścisła. jak szeroki jest snop światła rzucanego przez latarkę? Porównując ze sobą rysunki 11-17 i 11-18. Jeden ze sposobów przedstawienia sobie tego może być. który w całości był obejmowany jednoczesna obserwacją: w takich warunkach nie trudno zrozumieć wzajemne powiązania między przedstawionymi rzeczami. chociaż w schemacie jest określony jako garnek. przy założeniu. Powstaje pytanie. I n n a wprowadza specjalny podział na klasy. że system interpretujący nie obejmuje całego schematu w jednym akcie obserwacji. że garnek powinien być wykonany z metalu jednak równocześnie imbryk może być wykonany z fajansu. Wtedy widzi jedynie to. a nie fizyczną miarą średnicy plamy świetlnej). Jest jednak bardzo prawdopodobne. (Zauważcie.procedur polega na uogólnieniu. ponieważ w rzeczywistości stopień dostępności sieci w banku danych mierzony jest liczbą równocześnie spostrzeganych strzałek i pojęć. • Lager Cabernet sauvignon Fermentujące owoce Hałaśliwy RYSUNEK 11-17 RYSUNEK 11-18 . dedukowaniu wspólnych cech różnych pojęć. że interpretator ogląda sieć banku danych oświetlając go latarką.

jak Sam wrzeszczy na Mary. W gruncie rzeczy. chociaż bowiem jego znaczenie jest właściwe.. Przeprowadźmy następujący eksperyment myślowy. Istnieje też. czy słyszały wcześniej dane zdania kontrolne. które składają się na historyjkę. to towarzyski sympatyczny gość. Następnie w 5 minut po zakończeniu ekspozycji wszystkich zdań. Zakres tej pamięci jest mierzom w jednostkach psychologicznych. a te bardzo odległe (na przykład rola Henry'ego w incydencie „u Luigiego") pozostają z dala od centrum rozważań. proszono je. które nie powinno obejmować żadnych szczegółów. Na przykład takie trzy zdania: A. to węzły sąsiednie stają się słabo widoczne. Galaretka jest słodka. aby stwierdziły. ile promień światła latarki zdoła oświetlić). Zauważcie. Ludzie starają się raczej zrozumieć. Gdyby poproszono Was o przyjrzenie się psu. Głaz uszkodził chatę. 1971). pies Ala. zadymiona tawerna. Henry. że prawidłowo zrozumiał każde zdanie. Głaz jest mały. aby się upewnić. to w takiej formie nie było prezentowane. lecz jest to ogólne pojęcie zdarzenia. chociaż w pewnym sensie nic przestają istnieć. Opowiadanie jest wydrukowane w gazecie. n Rozważmy następujący eksperyment (Brandsford i Franks. to wówczas okazałoby się. Zdanie B jest najbardziej interesujące. że obraz nie jest tak dokładny. mówiąc obrazowo. co było prezentowane. W pobliżu kręci się zawsze jego pies Henry. a nie samo doświadczenie. że jednostką pamięci krótkotrwałej jest węzeł. to jego obraz znajdzie się w centrum Waszej świadomości. Zdanie A jest to jedno z tych zdań. a muszą przyznać. takimi jak: Wietrzyk jest ciepły. Gdyby poproszono Was o przyjrzenie się różnym szczegółom psa. B. C. co z kolei ograniczy zdolności procesu interpretacyjnego do wyszukiwania oceny informacji przechowywanych w banku danych (tzn. Zdania te nie były prezentowane w takiej kolejności. na przykład węzły reprezentujące każdego uczestnika incydentu. że przypomina je sobie. że sposób kodowania informacji przez system pamięci . a następnie ułożyć je we właściwym porządku (ze wszystkich prezentowanych zdań można było zbudować cztery historyjki). Jaki napis widnieje na blaszce przyczepionej do obroży? Większość osób zgodzi się zapewne z tym. które nie wiążą się z tą historyjką. tyle.Ograniczenia w tym. c iż zapamiętać. Czy wszystko jest jasne? Jeśli tak. znikają z centralnego miejsca w procesie myślowym. ale zostały przypadkowo pomieszane z innymi zdaniami. długości czy koloru ich włosów. gubimy z pola widzenia części ciała psa. ROZUMIENIE A ZAPAMIĘTYWANIE Główną implikacją tych rozważań jest to. zego doświadczaliśmy. jak sądzili. Można sobie łatwo wyobrazić że ograniczona liczba węzłów zmieści się w pamięci krótkotrwałej. Badając obrożę. że istnieją pewne granice wyobrażania sobie tej c/) innej sceny. Można go analizować.to wystarczy zadać im kilka pytań dotyczących szczegółów ubioru osób. Po prezentacji każdego oddzielnego zdania badany odpowiadał na proste pytania (Co zrobił? Gdzie?). Chata jest mała. inne węzły przedstawiające pozostałe szczegóły zdarzenia przestają być widoczne. Jest bardzo prawdopodobne. Głaz uszkodził chatę. I chociaż początkowo wydawało im się. Rozważmy incydent w lokalu „u Luigieąo" opisany i przedstawiony na rysunku 11-3 w tym rozdziale i na rysunku 10-16 w poprzednim rozdziale. które było prezentowane pierwotnie. Osoby badane mają wybrać ze wszystkich prezentowanych zdań te cztery. to stwierdzimy. Jeżeli zajmiemy się szczegółową analizą odpowiednich węzłów. Kiedy śledzimy któryś ze szczegółów. co człowiek może „widzieć" w jakimś jednym momencie w procesie wydobywania informacji ze swej pamięci. chociaż nie jest pokazany na schemacie. Chata stoi nad rzeką. to powiedzcie: Jakiej rasy jest pies Henry? Jak długi jest jego ogon? Spójrzcie na jego obrożę. Wyobraźmy sobie tę scenę: „U Luigiego"-to ciemna. Nagle w grupie osób siedzących w rogu wybucha kłótnia. określający jego wygląd zewnętrzny i szczegóły jego psiego żywota. Mrówki zjadły galaretkę. Zdanie C nie należy do tej grupy. Spróbujmy zastanowić się nad tym. Właściciel Al. gryzie Sama. co więcej. w pamięci długotrwałej). że w banku danych znajduje się wtórny węzeł centralny. Badany powinien potwierdzić. odnoszący się do całego incydentu w tawernie . Jest też prawdopodobne. jaki charakter mają te jednostki. mogą w rzeczywistości polegać na ograniczeniach pamięci krótkotrwałej. osobom badanym postawiono pytania testowe.u Luigiego" (nie pokazany na schemacie). czy też nie. że wyobrażają sobie dokładnie i wyraźnie cak| bójkę w tawernie. że obraz samego psa nie jest już taki wyraźny. pozostałe szczegóły incydentu. Bardzo interesujące wydaje się założenie. jego znaczenie różni się od tego. Możliwe. złożony zbiór połączeń dotyczących Henry'ego. że to pamięć krótkotrwała przetrzymuje informację w celu przetworzenia jej w procesie interpretacyjnym. Można tak iść w nieskończoność. gdzie konsumenci siedzą w boksach w słabo oświetlonych rogach sali. że sama obroża zeszła na dalszy plan i jakby rozpłynęła się we mgle. Słychać. Postarajcie się wywołać \v swojej wyobraźni całą tę scenę. czy nawet szczegółów samej tawerny. że w pamięci krótkotrwałej może mieścić się jednocześnie tylko ograniczona liczba węzłów (to znaczy. Jak badani przypominają sobie te zdania? Rysunek 11-19 przedstawia cztery zdania i ich struktury. w pewnym momencie w trakcie tego rozgardiaszu Mary uderzyła Luizę. Badani zapoznają ię z historyjką składającą się z oddzielnych zdań: s Głaz stoczył się z góry. jeżeli skoncentrujemy uwagę na blaszce wiszącej przy obroży. że system pamięci koduje znaczenie tego. Głaz uszkodził małą chatę nad rzeką.

Jednak takt. Natomiast co do Testów 2 i 1 (a zdanie Test 7-to jedyne. W miarę gromadzenia coraz większej ilości informacji o świecie. im bardziej są one zgodne ze znaczeniem. Głaz. Ale zdania A i B są równie dobre. Głaz uszkodził małą chatę nad rzeką. uzyskano zaskakujące wyniki: większość wskazała na Test 4. które rzeczywiście było prezentowane) osoby badane zdecydowanie twierdziły. gdy nie stykamy się ponownie z danym pojęciem bezpośrednio. który stoczył się z góry. Następny w kolejności uzyskanych głosów okazał się Test 3. że wielokrotne oddziaływanie specyficznego bodźca stanowi podstawę zdobywania informacji. Taki sposób działania przenika wszystkie nasze doświadczenia i jest podstawowym sposobem. A zatem. Jedynie pierwsze z tych zdań było prezentowane naprawdę badanym w eksperymencie ifest !)• Kiedy jednak zapytano osoby badane. Tak więc jest całkowicie zrozumiałe.Głaz stoczył się z góry RYSUNEK 11-19 fest 3. czy też nie? Niewątpliwie jest zgodne ze schematem. który was otacza. PAMIĘĆ JAKO PROCES PRZETWARZANIA INFORMACJI Opis struktury pamięci dokonany w tym rozdziale przedstawia całkiem inny punkt widzenia na naturę uczenia się. Jeśli w pamięci przechowana jest właśnie ta ostania. Automatycznie też w wyniku Mian struktury pamięci zmienia się wciąż nasza wiedza. czy pod wpływem lat zmieniły się Wasze wyobrażenia o nim? Dlaczego tak się stało? Czy dlatego. czy też w rezultacie tego. Nie mogło być inaczej. W omawianym eksperymencie zestaw zbudowany był ze zdań kontrolnych o różnym stopniu złożoności: niektóre zdania zawierały większą liczbę prostych myśli niz pozostałe. że wasze obecne wyobrażenia dotyczące historyjki o Hiawacie różnią się znacznie od początkowych. o specyfice literatury dziecięcej i o dawnych amerykańskich tradycjach związanych z folklorem indiańskim? Klasyczne teorie uczenia się zazwyczaj wychodzą z założenia. że dziś wiecie więcej o świecie. to w jaki sposób można stwierdzić. Chata stoi nad rzeką. Natomiast taki rozwój jest naturalną właściwością systemu pamięci tego typu. Głaz uszkodził małą chatę. jakie wywarł na was bohater opowieści? Jak myślicie. które zachowało się w ich pamięci. uszkodził małą chatę nad rzeką. fest 4.yj prezentowany. co zostało przechowane w pamięci. że ich nie widziały. stając się również bardziej precyzyjna. czy zdanie B było prezentowane. System uczy się poprzez aktywną interakcję z otoczeniem. pozwala połączyć wszystkie struktury w jedną (rys. a ponadto dokonuje się ciągłe ich porządkowanie i wzbogacanie nawet wówczas. który wynika z analizy tworzenia się skojarzeń w klasycznych zadaniach dotyczących uczenia się. Zdanie Test 4 stanowi najpełniejszy opis zdarzeń. . Test 2. że stale wzbogaca się nasz zakres pojęć. a zdanie Test 1 pokrywa się z nim jedynie częściowo. 11-19). jaki rozpatrywaliśmy. Różnica ta polega na położeniu nacisku na dynamiczne i integracyjne procesy pamięci. taki. na przykład: Test 1. że przeczytaliście ponownie tę legendę. Zdanie C jest wyraźnie błędne: przeczy bowiem temu. komplikuje założenia tych teorii. Prawdopodobnie wielu z Was zapoznało się w dzieciństwie z opowieścią o Hiawacie. będąc niejako produktem ubocznym tego procesu. które z tych zdań słyszały one już wcześniej. który w ogóle nie j. osoby badane powinny rozpoznawać zdania tym łatwiej. aniżeli ten. o Indianach. jaki został zapamiętany. Pamięć zakodowuje i przechowuje myśli i znaczenie. w jaki regulujemy nasze stosunki z otaczającym światem. a nie w wyniku pasywnego tworzenia związków między bodźcem a reakcją. Każda prowadzona teraz dyskusja dotycząca Hiawaty determinowana jest po części tym. wiedza systemu pamięci nieustannie rośnie. Czy pamiętacie pierwsze wrażenie.

że otrzymują one dokładnie taką samą informację w jednakowym porządku i posługują się identycznymi procedurami. Nawet wówczas. . Nowe pojęcia mogą już teraz być przyswajane głównie na podstawie analogii z tym. Początek został jednak zrobiony.jpwym. marzy i działa. a po części tym. poznawania przykładów oraz rozwoju pojęć dotyczących rozumienia wzajemnych stosunków między klasami pojęć. To.iaczenie. ale w gruncie rzeczy ten ważny problem jotraktowaliśmy dość pobieżnie.Iowieka w toku pracy i zabawy. Podstawowa trudność w danym momencie polega na ?raku systematycznych narzędzi analizy naturalnego. w jaki ta sama informacja zostaje zakodowana przez dorosłego. Zrozumienie dokonuje się powoli. że elastyczność pami^': . że zachowanie dziecka jest związane z aktywnym itączeniem otoczenia w proces systematycznego poszukiwania informacji niezbędnych jo budowania jego wewnętrznej reprezentacji świata. Nawet bardzo subtelne różnice w otoczeniu mogą pozostawić różne ślady w pamięci.v obchodzeniu się z nowymi informacjami będzie się ciągle zmieniała w miarę ^ztałtowania jej struktury. lecz nie uwzględnia ich w pełnej mierze. która wypraco. w jaki sposób przyswajana jest nowa informacja. całe uprzednie doświadczenie jest automatycznie włączone do pełniejszej interpretacji i rozumienia tych nowych zdarzeń. W modelach tego typu występowanie różnic indywidualnych oraz systemów idiosynkratycznych będzie raczej regułą niż wyjątkiem. nie zawsze prowadzi to do pojawienia się takich samych struktur pamięciowych. jak również procesy przetwarzania informacji powinny być jednakowe u wszystkich ludzi. że staracie się przypomnieć sobie przede wszystkim t0 co rzeczywiście w niej było? Ciągły rozwój gromadzonej wiedzy. bez wątpienia. jego struktura pojęciowa. A zatem. co jest . Opisany przez nas model dotyczy •daśnie tych spraw. Wskazywaliśmy pewien sposób. ponieważ sprzeczności pojawiają się rzadko. Struktura pojęciowa u dzieci jest znacznie słabiej ukształtowana i powiązana wzajemnie niż u jorosłych. W późniejszych latach życia kiedy nagromadzone zostały duże zasoby informacji i zorganizowane w bank danych o rozwiniętym systemie krzyżujących się połączeń. pozwalającymi na jej przyswojenie i organizację. co leży u podstaw takiego idiosynkratycznego rozwoju. On też wyznacza te ogromną różnicę. W -tfultacie człowiek dorosły raczej woli odrzucić sprzeczne informacje lub zmienić ich . może być w jakiś sposób powiązane z tym. jak i od kolejnych wnioskowi dedukcji. analizuje własne doświadczenia. Kiedy zostanie ustalony związek między nimi. >Jiemal wszystko. w miarę gromadzenia się cech przedmiotów. l t myśleliście od tego czasu. przedstawiająca świat ich doświadczeń. przechowywanej w systemie pamięci. Zauważcie. Spróbujcie przypomnieć sobie tę historyjkę: czy \ Vas/ . wywien istotny wpływ na to. żeby u dwu różnych osób ukształtowała się jedna i ta sama struktura pojęciowa. eksploracyjnego zachowania się . Pamięć dwóch różnych osób rozwijałaby się jednakowo jedynie pod warunkiem. jeśli nawet podstawowe mechanizmy są takie same. Bardzo rzadko człowiek dorosły spotyka się z czymś zupełnie . Należy też się spodziewać. Rozumienie rozwija się w wyniku połączenia doświadczenia zewnętrznego z mechanizmami wewnętrznymi. co jest nie powiązane z jego strukturą pojęciową.viita tak skomplikowany system wzajemnych powiązań. że podstawowa struktura pamięci. myśli. Jednakże. Na początku większość pojęć znajdujących się w pamięci jest tylko w części zdefiniowana i słabo powiązana z innymi przechowywanymi informacjami. Przyjmujemy. co człowiek sądzi. co jest już znane. jedną z główmiMcech adaptacyjnych systemu pamięci. jakie stosowane były w toku gromadzenia informacji. bez względu na u\ że podstawowe mechanizmy interpretacji i pamiętania informacji są wspóine ii!j wszystkich ludzi.czego o nim dowiedzieliście się początkowo. Nawet bardzo j-obieżne obserwacje wykazują. rekonstrukcja nie polega na tym. jest bardzo mało prawdopodobne. Zdolność do radzenia sobie z najróżnorodniejszymi sytuacjami za pomocą niewielkiego zbioru podstawowych mechanizmów stanowi. 1/ dziecka każde nowe pojęcie powinno tworzyć się na pustym miejscu. co sobie na ten t e n i . sprzeciwia się rewizji. zależy zarówno od jego doświadczenia. Spośród wielu jeszcze nie zbadanych obszarów dotyczących świadomości ludzkiej laibardziej interesujący jest interakcyjny aspekt umysłu ludzkiego. uczenie się nabiera zazwyczaj innego charakteru. Nowe doświadczenie przyswajane jest w dużych dawkach.. Główny problem polega teraz na włączeniu nowego pojęcia do istniejącej struktury. jaka istnieje między sposobem zakodowania informacji w pamięci dziecka a sposobem. aniżeli przebudować lub zmodyfikować system swych przekonań.lU znane z uprzednich doświadczeń. Początkowy etan konstrukcji banku danych nieuchronnie związany jest z olbrzymią ilością informacji zapamiętywanej w sposób mechaniczny. czyta. z czym się styka.vvraźnie sprzeczna z tymi doświadczeniami.y. gdy odbierana informacja jest . które manipulują i reorganizują napływającą informację. w jaki system pamięci może zadawać pytania w celu sprawdzenia tworzonych rsrzez siebie porównań i wysuwanych wniosków. Człowiek zadaje piania.

Dziecko nazywa śwnież swoje własne czynności: nie przypadkowo dzieci często rozmawiają same ze > ą Ale w końcu struktura taka jest niewystarczająca. Tu wystarczy zaznaczyć. a odpowiedź będzie oparta na jego Kalaniu: stoły są do jedzenia. Język Nabywanie znaczenia poprzez działanie Znaczenie nazw STRUKTURA JĘZYKA Struktura znaczeniowa a struktura powierzchniowa Przekazywanie struktury Przekazywanie znaczenia UCZENIE SIĘ JĘZYKA Uczenie się reguł Naśladownictwo Język jako środek komunikowania się Pierwsze kroki w komunikowaniu się Wytwarzanie a rozumienie Na dm iern a gen era lizać ja GRAMATYKA ANGIELSKA Rozumienie języka stanowi z pewnością unikalną i najważniejszą właściwość ludzkiego umysłu. W miarę rozwoju jego zdolności do porozumiewania jięza pomocą symboli. Pierwsze roki dziecka w posługiwaniu się językiem to nazywanie znanych mu już przedmiotów: ibawek. jak pokażemy w rozdziale 13. Nabywanie znaczenia poprzez działanie Działanie jest podstawą początkowej wiedzy nabywanej przez dziecko. plus wiedza o stałości i niezależności przedmiotowi zdarzeń. ' b. działanie pozostanie dla normalnego dziecka :mtralną częścią jego struktury pojęciowej. Różnorodne schematy sensoryczno-motoryczne wyuczone przez dziecko (pierwszych dwóch latach. język i myślenie dziecka przeplatają się tak silnie. Jeszcze Eez długi czas po opanowaniu języka. Rozumienie . Poprzez działanie niemowlę tworzy ogólne pojęcia o przedmiotach. pienia się podłoże jego wiedzy o otaczającym świecie: następuje przejście od joświadczeń czysto sensorycznych i motorycznych do operacji na symbolach. Język rozwija się w ramach inteligencji sensoryczno-motorycznej. z którymi się styka. że schematy łączące ioznania sensoryczne z działaniami motorycznymi zwane są schematami sensorycznonototycznymi. prostych przedmiotów z otoczenia. Te wczesne struktury zawierają sekwencje działań wykonywanych przez dziecko w jdniesieniu do jego otoczenia. worzą tę podstawę. jakie wydaje pies. a pojęcie piłki może opierać iic na jej ruchu. A mimo to każde normalne dziecko może opanować dowolny istniejący język. kiedy zostanie wyrzucona. na której stabilizuje się opanowanie języka. Do czasu opanowania języka struktury jercepcyjne i poznawcze mogą tworzyć się wyłącznie na podstawie działania wynikają. Opanowanie języka stanowi punkt zwrotny w rozwoju dziecka. Może jno uczyć się za pomocą języka. że niemożliwe już staje się ich rozdzielenie. krzesła są do siedzenia.nazw .ego z doświadczeń. Nawet po opanowaniu języka wczesne mechanizmy inteligencji serisoryczno-motoyeznej odgrywają nadal decydującą rolę w organizowaniu doświadczeń dziecka.12. że do tej pory nikomu jeszcze nie udało się dać pefnego opisu reguł tworzących te systemy.dla istniejących już schematów sensoryczno-motorycznych. Dziecko zaczyna posługiwać się językiem w wieku około dwóch lat i. Tak więc jego pojęcie o psie może być oparte na odczuciu dotykowym sierści psa i na zabawnych jźwiękach. Od tego momentu dziecko nie musi uczyć się wyłącznie poprzez własne doświadczenia. Rozwój odpowiednich schematów działań zostanie jokładnie omówiony w rozdziale 13. Poproście siedmioletnie dziecko o zdefiniofanie dowolnego przedmiotu codziennego użytku. członków rodziny. Systemy językowe są tak złożone. kiedy zostanie uszczypnięty. ojcowie są do bawienia się. Początkowo Toblem uczenia się języka może sprowadzać się głównie do przyswojenia językowych lykietek .

co pamiętamy? Siła słów polega na ich nieograniczonej wręcz elastyczności. do. w jaki powstaje to znaczenie. . że każda wspólnota językowa wypracowuje własne struktury znaków. Sposób. telephone-phone). Odpowiedniość między dźwiękiem a znaczeniem musi być wyuczona oddzielnie dla każdego słowa w danym języku. Jest jednak całkiem oczywiste. gdy słowo staje się nazwą przedmiotu lub zdarzenia. w jaki dany język odnosi się do doświadczenia percepcyjnego. chociaż pewne rzeczy mogą okazać się dla nich trudniejsze niż inne. bardziej owalny i ciemniejszy-chociaż musi użyć w tym celu więcej słów. Nazwy są nadawane arbitralnie. ale równocześnie jest dla dziecka (albo ':-ż dorosłego) trudny do przyswojenia. które odgrywają w życiu tych społeczności rolę najważniejszą. nie jest prosty. System symboli. Nie wystarczy po prostu dodać do siebie znaczenia oddzielnych słów. trzeba siać reguły konstruowania znaczących ciągów słów. Ponadto. których używa się hardzo często. Sposób. John. to •wuezenie się języka nie sprawiałoby żadnej trudności: dziecko uczyłoby się znaczeń pojedynczych wyrazów. jak prosto dany język potrafi oddać to doświadczenie. początkowo otrzymują stosunkowo długie opisowe określenia. na której buduje ono swe pojęcia. na. Etykietki te mogą pełnić rolę potencjalnego filtra informacji. dzięki swej złożoności. Jeżeli byłoby to tak proste. Tak więc ze słów: pies. Jeżeli dana wypowiedź obejmuje więcej niż jedno pojęcie. można myśleć manipulując słowami. angielskim: automobil-auto. może wywierać znaczny wpływ na kodowanie i przechowywanie informacji sensorycznej. które są podstawą powstawania tych struktur. które otrzymały specjalne nazwy u mieszkańców Filipin. którym posługuje się dana społeczność językowa. gdy nie potrafi ich odpowiednio nazwać. uczestniczące iazwyczaj w nabywaniu doświadczeń i zapamiętywaniu. A mimo to tyrania słów nie jest absolutna. Język. Jednak w miarę tego. nawet wówczas. to język straciłby swą ogromną giętkość jako narzędzie wyrażania i przekazywania myśli. jednak wpływ ten nie dotyczy mechanizmów poznawczych. Dziecko z Filipin musi budować system pojęciowy pozwalający mu rozróżnić 92 rodzaje ryżu. odzwierciedla te struktury percepcyjne i symboliczne. iż napływająca informacja jest częstokroć kodowana w postaci akustycznych etykietek. potrafi bowiem opisać te różnice za pomocą symboli językowych-dany rodzaj ryżu jest drobnoziarnisty. Jeżeli zdania byłyby budowane z oddzielnych słów według tych samych zasad. przekształcasz podstawa. Każda wspólnota językowa dysponuje w pewnym stopniu swobodą w zakresie sposobu podziału swego percepcyjnego doświadczenia poprzez przypisywanie nazw określonym sferom tego doświadczenia. z organizacji pojęciowej opartej na działaniu stopniowo przechodzi do organizacji opartej na słowie. Zwróćmy na przykład uwagę na jtugość przyimków: w. że język zbudowany jest inaczej. przeważa •endencja do łatwości i ekonomii w procesie porozumiewania się: automobil zastępuje . że istnieją poważne podstawy. ponieważ oddają one ogólne relacje istniejące między pojęciami. aby sądzić. która zostanie przechowana o danym zdarzeniu. śanowi użyteczne narzędzie komunikowania się. Zapamiętanie prostego percepcyjnego doświadczenia jest bezpośrednio powiązane z tym. Skróty opowiadają tej samej zasadzie. Zdarzenia i spostrzeżenia ważne dla danej wspólnoty są zwykle nazywane bezpośrednio za pomocą niewielkiej liczby słów. że opanowanie języka nie wpływa bezpośrednio na zdolności percepcyjne. car. jak ich użycie w języku staje się coraz częstsze. które odnoszą się do konstrukcji wyrazów z oddzielnych dźwięków. kto rzeczywiście gryzie: John czy pies? Aby odpowiedzieć na to pytanie. bez względu na to. W większości ję/yków najczęściej używane słowa są zarazem najkrótsze. kiedy potrzebowałoby połączyć ich znaczenia. Jest oczywiste. 1 ielevision-TV. telewizję natomiast TV (W oryg.Znaczenie nazw W miarę jak dziecko zaczyna posługiwać się symbolicznymi nazwami. czego oczekujemy. Każdy człowiek. Dowolny zbiór konkretnych przedmiotów może zostać połączony dzięki nadaniu mu ogólnej nazwy. Istnieje jednak ogromna różnica między iżyciem języka jako mechanizmu nazywania przedmiotów a językiem jako środkiem Urażania twierdzeń o świecie. a tym samym można włączyć do rozwijającej się struktury pojęciowej dziecka określony wzorzec uogólnienia i różnicowania. jakim posługuje się językiem. Znaczenia pojedynczych wyrazów w zdaniu łączą się zgodnie z zasadami gramatyki. A nawet więcej. Konieczny byłby wówczas słownik do określania znaczeń każdego możliwego zdania. może odróżnić różne rodzaje ryżu. jakie jak automobil czy telewizja. nie •Unika. STRUKTURA JĘZYKA \'ie ma reguł pozwalających określić znaczenie słowa na podstawie jego brzmienia. a następnie uczyłoby się łączyć ze sobą wyrazy. przechowywania i mówienia na temat określonych doświadczeń percepcyjnych. ponieważ efektywność kodowania doświadczenia w pamięci uzależniona jest od gotowej struktury symbolicznej banku danych. Czy jednak posługiwanie się nazwami (etykietkami językowymi) wpływa na zmianę naszego sposobu myślenia? Czy wpływa na to. dziecko eskimoskie musi umieć rozróżnić dziesiątki rodzajów śniegu. Stanowią one specjalną klasę słów. tworząc znaczenie całego zdania. a to jest często znacznie prostsze niż manipulowanie samymi pojęciami. ponieważ trzeba byłoby uczyć się oddzielnie znaczenia Każdego nowego ciągu słów. Przypomnijmy sobie. Wydaje się. Słowa wydają się podporządkowane pewnej zasadzie (zwanej prawem Zipfa). gryźć. Ludzie ze wszystkich wspólnot językowych mogą wymieniać między sobą dowolne informacje percepcyjne. zanim dotrze do pamięci długotrwałej. które są komunikowane iv innych językach. Każdy język wpływa w szczególny sposób na struktury wewnętrzne. Kiedy język zaczyna uczestniczyć w kształtowaniu pojęć. Nowości technologiczne wprowadzane do naszego życia. liczba możliwych połączeń słów przewyższyłaby znacznie zdolność naszego systemu pamięci. słowa przejmują rolę punktów oparcia dla struktury pojęciowej Od chwili. aby uzyskać znaczenie zdania. uto lub wóz. od których to zależy łatwość kodowania. co widzimy. •0 relacje między tymi pojęciami stają się ważne.

Zdanie czynne: Zdanie bierne: Zdanie przeczące: Pytanie: Zdanie bierne przeczące: Pytanie przeczące: John przestraszył Mary. Zamiast pozostawić go w pokoju zdanego na przypadek. zwłaszcza gdy zakładamy.Struktura znaczeniowa a struktura powierzchniowa Przeanalizujmy sieć związków znaczeniowch i działań przedstawioną na rysunku 12-1 Jest to obraz możliwego systemu znaczeń reprezentowanych w strukturze pamięci jakiej osoby. Co więcej. Zakładamy. Mary została przestraszona przez Johna. Zbudowano go zgodnie z oznaczeniami wprowadzonymi w rozdziałach 10 i 1! . takich jak na rysunku 12-1. konkretne zdania. A zatem. nie musimy precyzować tego. że krążki należy uprzednio wziac w rękę. nie musimy mówić o tym. kiedy znajdzie się pan w pomieszczeniu. a pojawią się winogrona. która da się obiektywnie rejestrować. Zdanie to przekazuje tę samą informację. Przypuśćmy. co zdanie: Przedmiot Okrągły RYSUNEK 12-1 Winogrona <C8> Kwadratowy Przedmiot Przedmiot Okrągły Duży Mary została przestraszona przez Johna. że zależy nam na tym. które pozwalają na odróżnianie słów i relacji między nimi oznaczających pojęcia od słów i relacji oznaczających działania i od słów odnoszących się do stosunków 1 między działaniem a pojęciem. Nie można zobaczyć znaczenia. że wszystkie te stosunki są już znane lenn: człowiekowi albo są tak oczywiste. jak i mówione strukturami powierzchniowym. Ponieważ język składa się ze słów. Zastanówmy się nad takim zdaniem: John przestraszył Mary. ponieważ zależy ono od strukiur> pamięci ludzi włączonych w sytuację komunikowania się. John nie przestraszył Mary. że krążki trzeba wrzucać do otworu w aparacie. Mówiąc o języku. ilustruje on sytuację omawianą w rozdziale 13. kiedy to kręcąc ypo pomieszczeniu odkryje wreszcie ten związek. lepiej będzie powiedzieć mu: Za każdym razem. Różnicę między strukturą powierzchniową a strukturą znaczeniową najlepiej /ilustrują przykłady. hociaż struktura powierzchniowa obu tych zdań jest różna. a będzie pan miał ochotę na winogrona. że nie trzeba o nich wspominać. użytych przez nas do przedstawienia struktury znaczeń. Z tego właśnie powodu nazywani1.i!v. aby móc się nimi posłużyć. Z tego właśnie powodu znaczenie przekazywane w komunikacie nazywamy strukturą znaczeniową. w zdaniu wyjaśniającym naszemu słuchaczowi. Słowa są jedyną częścią składową zachowaniu językowego. Zaznaczmy. zarówno pisane. Czy John przestraszył Mary? Mary nie została przestraszona przez Johna Czy John nie przestraszył Mary? . w jaki sposób za pomocą krążków wydostać / automatu winogrona. a nie z jakichś kółek i strzałek. że winogrona pojawiają się v\ odpowiednim pojemniku automatu. człowiek dorosły zrozumiał związek między krążkiem a odpowiednim otworem w automacie. to ich struktura znacze• v jest taka sama. Język można rozpatrywać jako metodę przekazywania struktury pamięci mówiącego strukturze pamięci słuchającego. . albo też o tym. Ponadto nie istnieje koniec/nosi: przekazywania struktury znaczeniowej w całości. że dla dowolnej struktury znaczeniowo istnieje znaczna liczba możliwych opisujących ją zdań.. w którym będą te właśnie niebieskie krążki i taki automat z otworem. muszą istnieć w nim pewne konwencje. danego języka. W rzeczywistości podstawowa struktura zdarzenia w którym na •>konawca (agens) John przestraszył odbiorcę Mary. wystarczy włożyć krążek do automatu. pozwala na utworzenie ośmiu -instormacji zdania. że odbiorca informacji opanował już pewien zasób podstawowych pojęć. dokonujemy rozróżnienia między słowami służącymi do przekazywania myśli a samymi myślami. mających to samo znaczenie.

w pytających poddaje się g0 -A wątpliwość. Te osiem transformacji struktury podstawowej stanowi zasadę tworzenia się większości struktur powierzchniowych zdań w języku angielskim. a mimo to trudne do Jterpretacji. że różne struktury znaczeniowe leżą u podstaw jednej i tej samej struktury powierzchniowej. drugie znaczenie: Oni sprawiają. którzy pracują) Reguły gramatyczne języka określają nam sposób przekształcania struktur znaczeniowych w struktury powierzchniowe. Bywa i tak. aby zbudować poprawne zdania. udanie to ma dwa możliwe znaczenia. Zdania te zmieniają wyłącznie formalną strukturę powierzchniową. W czasie słuchania lub czytania zachodzi odwrotny proces: człowiek itara się zrozumieć wypowiadane doń słowa i odtworzyć strukturę znaczeniową. ale w kontekście jest ono całkiem sensowne. to jednak nie są tym samym. to część znaczenia gubi się: RYSUNEK 12-2 Kopać John Mary. RYSUNEK 12-3 Cl's are students who work (Cl to studenci. Jeżeli zakłócenia dotyczą informacji o specyficznych rolach osób biorących udział w zdarzeniu. Rysi. nek 12-2 pokazuje strukturę znaczeniową dla wszystkich ośmiu zdań. Każdemu z nich odpowiada odrębna struktura znaczeniowa. Pewne zniekształcenia grama:yczne mogą uczynić przekaz niezrozumiałym. Oto przykład (w języku angielskim): •^reszcie zdanie może być całkowicie poprawne gramatycznie. że wiele struktur powierzchniowych przedstawia tę sarmi strukturę znaczeniową.^formacja o związkach i pojęciach jest jednoznaczna. Człowiek mówiąc lub pisząc sięga do własnych struktur znaczeniowych i stosuje odpowiednie reguły gramatyczne. ponieważ brak jest informacji pozwalającej na rozszyfrowanie dwuzna•zności. (Oni są pracującymi studentami. W każdym z ośmiu zdań podstawę stanowi jedno zdarzenie: John przestraszający M i l n W wersjach przeczących występuje negacja tego faktu. Jest zatem możliwe.est niegramatyczne.Pytanie bierne: Pytanie przeczące bierne: Czy Mary została przestraszona przez Johna? Czy Mary nie została przestraszona przez Johna? They are working students. . Warto jednak pamiętać o tym. że chociaż znaczenie i poprawność gramatyczna są ze s b powiązane. jak to zostało przedstawione na rysunku 12-3. zawarta w nim . Zdanie: oą Jeść jabłek . że studenci pracują).

Zdanie (S . Tak więc zdanie: Całować John tygrys jest zarówno niepoprawne gramatycznie. tego typu rozróżnienia nie są dla nas szczególnie użyteczne. której celem jest opis uniwersalnych reguł językowych. że może wystąpić cały ciąg modyfikatorów we frazie rzeczownikowej w tym sensie. W tej książce głównie zajmowaliśmy się dotąd raczej znaczeniem zdań niż ich bezpośrednią strukturą powierzchniową. (kiedy to rzeczownik N z Art+Ad+N został ponownie zastąpiony przez Ad+N. Rozważcie zdanie: The very old man eats oysters. które pośredniczą między strukturą powierzchniową a znaczeniem. 2. Reguła 4 pozwala na wytworzenie frazy: The very tired big fat hungry dirty old man (Bardzo zmęczony wielki gruby głodny brudny stary człowiek). że mechanizmy poznawcze zdołają odpowiednio wykorzystać jego znaczenie i odwrotnie: wiele zdań o najwyraźniej niejednoznacznej strukturze powierzchniowej jest w praktyce całkiem zrozumiałych.article) plus rzeczownik (N . Zgodnie z tradycyjną gramatyką zwykłe proste zdanie angielskie składa się z podmiotu i pfzeczenia lub z podmiotu. jak: to. że N (rzeczownik) może być w sposób ciągły zastępowany przez przymiotnik lub przysłówek (Ad -adjective. dając w efekcie Art + Ad + Ad + N). których celem jest przekształcenie struktury głębokiej w ciąg wyrazów zjawiających się w konkretnej wypowiedzi. Po drugie. Z psychologicznego punktu widzenia język jest środkiem komunikacji. to zapis formalny.) 1 . która w ogóle nie została użyta we frazie the man (Art+N). Jednak w kontekście. poi.] analizę formalną wypowiadanych zdań. nie stanowi to jednak gwarancji. struktury znaczeniowe dają się przekazać nawet wtedy. lecz zupełnie różne struktury znaczeniowe. a po trzecie zauważmy. dwuznaczne odniesienia znaczeniowe bardzo utrudniaj. instrument: ości. jak i niezrozumiałe. (Przypred. Liczne opuszczenia. jest wystarczającym (a nawet wielce prawdopodobnym) przedmiotem tego działania. czynności strzelać. zastosowano ją raz we frazie the old man (kiedy to rzeczownik N z Art+N został zastąpiony przez Ad+N) oraz użyto jej dwukrotnie we frazie the very old man. tylko jeden wyraz John musi z konieczności oznaczać wykonawcy (agensa) będącego istotą ludzką. (Bardzo stary człowiek je ostrygi. to jednak w razie potrzeby może być jednoznacznie zinterpretowane. red. natomiast zdanie: Strzelać John tygrys chociaż niepoprawne gramatycznie. adverb) plus rzeczownik (N). Ludzie dość rzadko mówią zdaniami poprawnymi gramatycznie. Jakkolwiek więc •Pisane poniżej reguły egzemplifikowane są zdaniami języka angielskiego (tłumaczenia podajemy w nawiasach) -ickióre z nich stosują się wyłącznie do tego języka. że fraza the very old man •bardzo stary człowiek) jest frazą rzeczownikową (NP . że fraza czasownikowa składa się z czasownika (V . Przykładem może tu być zastosowanie Reguły 4. Zwłaszcza pierwsze z omawianych "Sut. z istoty swej ~ńc być stosowany do każdego języka naturalnego. czy profesorowie są wykonawcami czy też odbiorcami czynności odwiedzanie. poi.Żeglarz zabił ością rekina. W drugim zdaniu występują dwie różne struktury znaczeniowe w zależności od tego. to znaczy jedna z nich lub obie mogą być zastosowane do analizy zdania. Psychologiczne badania dotyczące gramatyki koncetrują się na procesach poznawczych.noun). oni czy tamten jest oczywiste. gdy struktura powierzchniowa formalnie nie jest prawidłowa. W rzeczywistości większość wypowiadanych zdań trudno zrozumieć w oderwaniu od ich kontekstu. W ten sposób możemy wyprowadzić prosty zbiór reguł służących do podziału tego typu zdania: Czytamy je następująco: 1. Reguła 4 stwierdza. Odwiedziny profesorów mogą być nudne1. Jak to już stwierdziliśmy. reguły transformacyjne. Niemniej jednak oba zdania można zrozumieć bez większych trudności. mają taki uniwersalny charakter.sentence) dzieli się na NP + VP. szeroko stosowane zaimki. Kolejne zdania: I saw the sparrows flying to the trees (Widziałem wróble lecące na drzewa) I saw the Grand Canyon flying to New York (Widziałem Grand Canyon lecąc do Nowego Yorku) mają w języku angielskim podobne struktury powierzchniowe. reguły struktur frazowych. Z punktu widzenia języka jako środka komunikowania się sytuacja taka jest zupełnie oczywista. \o'ejiie reguły. mogą mieć bardziej specyficzny charakter. GRAMATYKA ANGIELSKA 2 /dania angielskie są złożone z kilku różnych rodzajów składników połączonych ze sobą według formalnych reguł gramatycznych. Przyjmijmy.verb) i z frazy rzeczownikowej.) Mogą być dwie struktury znaczeniowe tych zdań: Żeglarz zabił a) przedmiot: kogoś. Jeśli nawet przekaz odpowiada dokładnie regułom poprawnego mówienia. dzieli się na V + Fraza rzeczownikowa może być poddana dalszej analizie: Reguła 3 umożliwia zastąpienie frazy rzeczownikowej przez rodzajnik (Art .nounphrase). 1969). 2 Reguły gramatyczne przedstawione w niniejszym paragrafie wywodzą się z gramatyki generatywno•ftnsformacyjnej. po pierwsze. instrument: ością. gdy znaczenie takich słów. frazę eats oysters ije ostrygi) nazwiemy frazą czasownikową (VP-verb phrase). musimy jakoś inaczej rozczłonkować zdanie. (Przyp. Reguły te są fakultatywne. które opisują strukturę głęboką języka. a pozostały wyraz tygrys. ponieważ konkretny dobór słów może odnosić się tylko do jednego znaczenia. czasownika i dopełnienia. jaki tu jest prezentowany.) rekina i b) przedmiot: rekina.) Możemy rozłożyć to zdanie na różne sposoby. w istocie sprawy te są ze sobą ściśle powiązane. ponieważ zbiór relacji znaczeniowych jest całkiem ograniczony (Schank.

(Bardzo stary człowiek mieszka w dziupli). VP -> V+NP. fraza in the tree house jest frazą przyimkową {PP .w) w tym zdaniu oznacza. Przyimek {in . N. S . Rysunek 12-4 przedstawia zastosowanie tych reguł w postaci struktury drzewkowcj wraz obrazem struktury znaczeniowej tego samego zdania. że następująca po nim fraza rzeczownikowa określa lokalizację.Jeżeli dodamy do tego jeszcze reguły przekształcające wyniki zastosowania powyższych reguł (V. nigdy obie na raz. VP -» V+PP. Ad) w wyrazy. albo 2B.V+NP NP -* ArtVN V -> eats (je) Art -> (opuszczony) N -> oysters (ostrygi) Dotychczas opisana gramatyka nie może jednak poradzić sobie z frazami przyimkowymijak np. to analiza zdania The very old man eats oysters zostanie zakończona.Ad+N N -> Ad+N Art -> The (rodzajnik określony) N -> man (człowiek) Ad -> very (bardzo) Ad -» old (stary) VP VP . Aby nasza gramatyka objęła frazy pr/. PP -> Prep+NP. że w konkretnej sytuacji stosuje się albo regułę 2A. 2B. 2C. musimy po prostu rozszerzyć Regułę 2: 2A.prepositional phrase) i składa się z przyimka (prep -preposition) plus zwykła fraza rzeczownikowa. RYSUNEK 12-4 RYSUNEK 12-5 .Np+Vp NP NP .Art+N N . zdaniu: lV The very old man lives in the tree House. z jest rzeczą oczywistą. Art.yimkowe.

) Art -» the. eats. S . limerick. aczkolwiek jest ono całkowicie zrozumiałe. (Dziupla jest zamieszkana przez bardzo starego człowieka). która pozwala na wyeliminowanie NP2: The very old man lives in the tree house and eats oysters. je. ponieważ. jak t0 pokazuje wykres na rysunku 12-5. przekształcając ją tym samym w PP. limeryk. drzewny. 3 Limeryk ten w wolnym przekładzie: W dziupli drzewa bardzo stary człowiek mieszka co ostrygi jedną po drugiej łyka od rana do zmierzcha. które tu przytoczyliśmy. many. na jego wykres i wykres struktury znaczeniowej tego zdania.Aux)\ końcową NP poprzedza przyimek przez.) jest złożone z dwóch zdań. czyli na jego transformację. few. Ze względu na to.. aby osobie słuchającej czy czytającej przekształcone zdanie umożliwić dotarcie do wersji wyjściowej. -> in. but. określa się je jako reguły struktur frazowych (phrase-structure rules).. dom. które zostały zastąpione przez trójkąty. Zwykle temu przetasowaniu towarzyszą wskazówki syntaktyczne •/apewne po to. opuszczony Prep z początkowej PP zostaje wstawiony po czasowniku... bardzo.) Prep. + (lives) + (mieszka) + (in the tree house) + (w dziupli) Skonstruowanie zdania biernego wymaga przegrupowania tych fraz do postaci: PP (In the tree house) + V + NP + (lives) + (the very old man) Zdanie w powyższym układzie. które wskazują.. an. nie uważa się zwykle /a zdanie gramatyczne (w języku angielskim .. or. do czasownika zostaje dodana forma posiłkowa {auxiliary... tree. dużo. daleko nic wyczerpuje pełnego zestawu). a pełny zbiór tych reguł określa gramatykę struktur frazowych.. Słownik przedstawia się następująco: V -» lives. co NP2 w S2. house.. przedstawione są na wykresach 12-4 i 12-5. że wprowadziliśmy nowy symbol do wykresu: duży trójkąt. Konkretne struktury.) Wykresy na rysunkach 12-4 i 12-5 pokazują drzewka derywacyjne obu zdań. Utworzenie zdania biernego wymaga przegrupowania fraz zdania. który mieszka w dziupli. czasem jako reguły przepisywania (rewrite rules). W związku z tym w zdaniu zachodzi więcej zmian: Przyimek z początkowej PP zostaje opuszczony pozostawiając samą NP. IB. jak to wskazuje przykład z podanego limeryku.) poza szczególnymi konwencjami stylistycznymi.. lub.. (Przyp.. tree.) . Tak więc zdanie The very old man who lives in the tree house eats oysters.. Conj -> and. ... (Bardzo stary człowiek. chociaż.przyp. poi.. I tak w tym przypadku zdanie wyjściowe miało następującą strukturę frazową: NP (The very old man) (Bardzo stary człowiek) + V + PP \[a ogól konstrukcje bierne są oznaczane przez specjalne formy czasownika. ostryga. mało. Zwykle w takich przypadkach stosujemy regułę opuszczania. że omawiane reguły obracają się wokół fraz... Patrząc na samo zdanie. do. drzewo.. śpiewa. (mieszka.. sings. a. na. Stanowi on po prostu skróconą •ormę zapisu struktury drzewkowej..) N -> man. którą należałoby wykreślić dla przekształcenia fraz rzeczownikowych i czasownikowych w końcowe wyrazy. przy. (człowiek. przyjmowanymi w poezji: In the tree house lives the very old man who constantly eats oysters as fast as he can1. że w Si NPi jest zarówno tożsama. Nieco inny sposób łączenia zdań polega na zastosowaniu spójnika (Conj . red.Obecnie uzupełniwszy słownik możemy zastosować powyższe reguły do nowego zdania. nie zawsze jest to konieczne. lecz.. jak te frazy mogą być przegrupowywane w rzeczywiste struktury powierzchniowe zdań. 4 Zauważcie. Rozważcie dla przykładu zdanie bierne: The tree house is lived in by the very old man.. widzimy. Ad -* old. Ponadto wykonawca (lub instrument) czasownika jest oznaczony za pomocą przyimka przez.* N P + VP.. (i.conjunction): 1A. very. przez. (Tych kilka reguł.. (stary. Zmiany te w kolejnych fazach wyglądają następująco: (The very old man) (NPi) (PP) (Pr^p+NP 2 ) (NP2) (The tree house) + + + (lives) (V) (V) + + (in the tree house) (PP) (NPi) (by+NPi) (PP) (by the very old man) ( A "x+V) + Prep + + (Aux+V) + (Prep) + (is lived) (in) + Reguły te są transformacyjne. Do reguł struktur frazowych należy jeszcze dodać reguły transformacyjne. je ostrygi.. red. because... które dotąd analizowaliśmy. (w. on. Ze zdań prostych można budować zdania złożone.. to. at. S^ S + Conj + S. by. poi. oyster. ponieważ pozwalają na przetasowanie różnych segmentów zdania..) Tak więc dzięki Regule 1A nasze dwa zdania można połączyć następująco: (The very old man lives in the tree house) and (the very old man eats oysters) Wykres tego zdania znajduje się na rysunku 12-6 4 . jak też pełni tę samą rolę.

Czy mówca wymienia wykonawcę czy też nie. w którym znajdują się i te wskazówki: Wczoraj Henry położył książkę na podłodze. samo słowo położyć tego nie wymaga: Wczoraj książka została położona na podłodze. W rozdziałach 10 i 11 omawialiśmy sposób opisu tych relacji. Tak na przykład. zdarzenie musi obejmować zarówno przedmiot. zależy to od rodzaju informacji. w zdaniu wyjściowym jesto Henry położył książkę na podłodze. wykonawca W wyniku takich opuszczeń powstają często trudności w analizowaniu zdań.) . w wypadku czynności położyć. przedmioty itp. ponieważ są ze sobą ściśle związane: wykonawca (agens) . może zastosować formę bierną zdania. kiedy informujący pragnie opuścić wskazówkę dotyczącą sprawcy czy wykonawcy działania. gdyż po zniknięciu jakiegoś elementu zdania może nie być łatwo stwierdzić. Dlatego też opuszczenia zwykle oznaczane są przez zaimki. Na przykład.to po prostu ożywiony instrument. instrument Mary przywiozła ąuigee. czas cel Ostryga Stary Bardzo Co więcej.RYSUNEK 12-6 przekazywanie struktury /vby słuchacz lub czytelnik mógł zrozumieć dany tekst. przekaz będzie niepełny: Henry położył książkę. Musi odnaleźć ciąg przyczynowo-skutkowy wykonawców czynności. chociaż jest całkiem możliwe i takie zdanie. Pociąg przywiózł quigee. W wielu wypadkach wykonawca zastępowany jest po prostu przez instrument. jakkolwiek wszystkie przedstawione zdania określają wykonawcę czynności. którą ty wczoraj widziałeś rozmawiającą z Johnem i ona mi pomachała. aby mu nie przeszkadzała. co tam było pierwotnie. (Zobaczyłem dziewczynę. jak i miejsce. jaką chce on przekazać. Henry położył na podłodze. Dom Człowiek Niektóre relacje są fakultatywne. które zastępują opuszczoną frazę: The very old man lives in the tree house and he eats oysters (he = on). wykonawca przedmiot miejsce Jeżeli opuścimy przedmiot lub miejsce. Drzewo brak wskazówki dotyczącej czasu lub celu czynności. W języku angielskim. I saw the girl you saw talking to John yesterday and she waved at me. musi ustalić związki między pojęciami a opisywanymi zdarzeniami. Wiele czynności określa dość dokładnie typy relacji niezbędne do pełnego opisu danego zdarzenia. Henry The very old man (Bardzo stary człowiek) lives int the tree house (mieszka w dziupli) the very old man (Bardzo stary człowiek) eats oysters (je ostrygi) położył książkę na podłodze. Tabela 12-1 przedstawia te relacje (jest w zasadzie taka sama jak tabela 10-1).

Aby lepiej zrozumieć. w którym opuszczono informację o pojęciach. From the University. Cecha (Quality) Modyfikator pojęcia . Cel (Purpose) Określa cel zdarzenia: Jack took Henry to the bar to get him drunk. (Zwariowany profesor rzucił tablicą w Petera). że jest w nim zawarte jakieś znaczenie. Elementy zdarzenia Czynność (Action) Zdarzenie jako takie. Hubercie). na podstawie samej tylko informacji strukturalnej całkiem możliwe są sensowne odpowiedzi na następujące pytania: • Jak zdobyć bim? Munknąć w blump rupowy loksen. Hubert. na którą oddziałuje skutek czynności: The crazy professor threw the black-board at Peter. (Dlaczego tryb nie został umieszczony w tabeli w rozdziale 10? Tryb w tym przypadku to pytanie^. gdy jest głodny). na którą czynność oddziałuje: The wind demolished the house. (Modę is imperative). (Od Uniwersytetu aż na plażę dojechali autostopem). (Jack zabrał Henry'ego do baru. o co nam chodzi. pozostanie w nim jedynie informacja dotycząca relacji. jest co najmniej wieloznaczny. Określa sieje jako lokalizację od i lokalizację do: They hitchhikied from La Jolla to Del Mar. Odbiorca (Recipient) Osoba. Tak na przykład. (Oni podróżowali autostopem od La Jolla do Del Mar). Wyrazy te zwane sąfunktorami. Tryb rozkazujący).opisuje jego właściwości: The surf was heavy. (Nie pytaj tak dużo. • Co jest rupowe? Loksen. Instrument (Instrument) Rzecz lub urządzenie powodujące lub umożliwiające zdarzenie: The wind demolished the house. aby go upić). jedna na początku. Należy również zaznaczyć. John fiunked the test because he alrays sleeps in lectures. jeśli jest to potrzebne. Don't ask so many ąuestions. Uwarunkowanie (Conditional) Warunek logiczny uzależniający dwa zdarzenia: A shark is dangerous only if it is hungry. Czynność jest zwykle wyrażona za pomocą czasownika: The man was bitten by the dog. co się zdarzy. powinien mieć mechanizmy służące do przekazywania informacji o pojęciach i relacjach. prawdziwość (Truth) Stosowane głównie do twierdzeń fałszywych: I do not like you. W tym celu powróćmy do rysunku 12-1 i podstawmy dla każdego węzła pojęciowego w strukturze pamięci jakieś nazwy nie mające znaczenia. (John oblał egzamin testowy. (Wiatr zdemolował dom). mechanizmy używane do określenia różnorodnych relacji różnią się w poszczególnych językach. Chociaż zbiór podstawowych relacji może być wyrażony we wszystkich systemach językowych świata. (Człowiek zostai ugryziony przez psa). The were 93 people in class. Przekazywanie znaczenia Ma podstawie struktury powierzchniowej przekazu nie możemy dokładnie określić.Tabela 12-1. to jednak wydaje się. Przekładając tę strukturę na przekaz werbalny. (Wiatr zdemolował dom). • Gdzie znajduje się kater? W gliku. Uzyskamy w rezultacie coś w rodzaju schematu przedstawionego na rysunku 12-7. (Nie lubię Cię. Miejsce. (Fala była wysoka). Przedmiot (Object) Rzecz. Co to są Minsoki? . a druga na końcu zdarzenia. że chociaż przekaz. i. Często w grę wchodzą dwie lokalizacje. lokalizacja (Location) Miejsce. (W klasie było 93 osoby). C:us (Time) Kiedy zachodzi zdarzenie: The surf was up yesterday. Kiedy w jakimś przekazie pojęcia mające znaczenie zastąpimy wyrazami bezsensownymi. jeżeli informacja jest niejednoznaczna lub też niezrozumiała. Zobaczmy. ponieważ zawsze śpi na wykładach). otrzymamy: W gliku z rupowymi loksenami i katerem munkniecie loksen w blump i w gracu pojawi się bim. który spowodował wystąpienie czynności: The man was bitten by the dog (pies). Why isn't modę listed in Chapter 10? (Modę is a ąuery). Wykonawca lub agens (Agent) Aktor. Nośnikami jej są takie wyrazy. ponieważ służą głównie do wyrażania relacji. Tryb (Modę) Oznacza strukturę powierzchniową zdania. charakteryzując w zarysie strukturę zapamiętywanego zdarzenia. Jeżeli język ma komunikować o zdarzeniach. they hitchhikied to the beach. z. (Fala podniosła się wczoraj). Tworzą one podstawowe ramy dla zapisu pojęć w pamięci. przeprowadźmy kilka prostych eksperymentów. jak: w. (Rekin jest niebezpieczny tylko wówczas. jak dany język przekazuje znaczenie5. z których tworzy się struktura znaczeniowa przekazu. w którym zachodzi zdarzenie.

że przymiotnik poprzedza określony rzeczownik. Od pierwszych dni życia dziecko bombardowane jest mieszaniną zdań poprawnych gramatycznie. a pozostały jedynie najbardziej znaczące składniki zdania. Pyta. Ź całej tej plątaniny słów dziecko musi jakoś wyodrębnić reguły dla przekazywania informacji dotyczącej pojęć i relacji. w angielskim. Występuje tu odwrotna kolejność (najpierw rzeczownik. ale funktory pozostały nie zmienione. co pomaga określić w przybliżeniu relacje między pojęciami.biały". Po drugie. chcę różowego (truskawkowego) mleka. Pomieszajmy porządek słów. jaki kolor ma mleko. pytań czy wreszcie naśladowań mowy małego dziecka przy próbach porozumiewania się z nim. Nie wystarczy po prostu nauczyć się znaczenia wszystkich słów. Tabela 12-2 przedstawia wybrane przykłady roli. Czasami mowa dziecka jest korygowana. że mimo ich braku przekaz jest zrozumiały? Skąd czerpiemy odpowiednią strukturę? Na pytanie to mamy dwie odpowiedzi. Dziecko mówiące po angielsku powinno nauczyć się. i otrzymuje odpowiedź: „Kolor mleka. niepoprawnych fragmentów zdań. dostarcza informacji o ich funkcji. a po nim przymiotnik). w jakim pojawiają się po sobie kolejne pojęcia.Rup Loksen RYSUNEK 12-7 Automat niebieskie włożyć pomieszczenie krążki otwór winogrona krążek. Wydaje się. które przekazywały. Potocznie sądzi się. ale trzeba jeszcze opanować reguły ich łączenia. w wielu językach. Kiedy jednak zastąpimy wyrazy bezsensowne wyrazami sensownymi. znaczenie poszczególnych słów pozwala na częściową interpretację ciągu wyrazów nawet wówczas. a znaczenie. gdy brakuje wszystkich pozostałych wskazówek. że językiem rządzą określone reguły. nawet w sytuacji braku słów . t CZENIE SIĘ JĘZYKA Uczenie się reguł Fakt. Po pierwsze. jaką pełnią wypowiedzi matki komentujące mowę dziecka. Usuńrrn zatem te ostatnie. ma telegraficzny styl. np. Jak zatem dziecko. Brown i Hanlon (1970. informacja o wzajemnych relacjach tkwi również w szyku wyrazów. jak to się dzieje. zmusza dziecko do specjalnego typu uczenia się w procesie rozwoju. pomimo braku funktorów: Pomieszczenie niebieskie krążki automat włożyć krążek otwór winogrona. jak na przykład: Nie chcę białego mleka.funktorów. rozdział 1) po • Co się znajduje w gliku? Pewna ilość loksenów i kater. Uczenie się reguł to zupełnie inna rzecz niż uczenie się nazw czy pojęć. że należy mówić białe mleko w takim zdaniu. ale zazwyczaj nie zwraca się na to uwagi i odpowiada na jego pytania. gdy rodzice nieustannie poprawiają jego błędy. że opuszczone zostały w nim wszystkie słowa nieważne. porządek. A zatem: Strzelać John tygrys albo krążek włożyć otwór niożna interpretować wyłącznie na podstawie semantycznych wyznaczników. Skoro jednak funktory są podstawowymi nośnikami informacji o relacjach. W rzeczywistości jednak nie wygląda to tak prosto. Ale jak !o się odbywa w rzeczywistości? W rzeczywistej mowie te same dwa słowa mogą pojawiać się w różnym porządku. zniknie: . Chociaż przekaz ten jest zrozumiały. wypowiedzi dotyczących przewidywań przyszłych zdarzeń. przekaz będzie w pełni zrozumiały. Podstawiliśmy nonsensy zamiast pojęć. Weźmy prosty przykład: dziecko uczy się kolorów. chociaż istnieje nieznaczna przerwa między rzeczownikiem a nazwą koloru. ucząc się na podobnych przykładach. dochodzi do wniosku. że dziecko uczy się mówić prawidłowo wówczas. Otrzymamy całkowicie bezsensowny przekaz: Glik rupowe lokseny kater munknięcie loksen blump gracu bim.

Ponadto dziecko z wrodzonymi defektami aparatu mowy uczy się dobrze rozumieć język. aby dziecko w trakcie uczenia się języka napotkało częściej niż kilka razy identyczną kolejność słów. Jeżeli dziecko uczy się przez naśladowanie. albo you naughty are? W istocie trudno byłoby dziecku znaleźć odpowiednie wzorce do naśladowania. Um hmm. nawet edyby usilnie ich szukało. that's not right. Pierwsze słowa. Zrezygnowaliśmy z tłumaczenia tekstu tabeli [2-2. a to dlatego. (Przyp. Etapy rozwojowe w procesie przyswajania języka przeczą twierdzeniu. No. jak widać. a kończąc na mowie podobnej do mowy dorosłych.). Na c kolejnych etapach stopniowego przyswajania języka. a więc naśladować tego. that's a lighthouse. Matka Adama Matka Ewy Matka Sary No. co słyszy. No. That's right. co Mommy sandwich Czy wypowiedzi te mają sens? Dla Czytelnika chyba nie są zrozumiałe. nie pozostawia cienia wątpliwości co do ich intencji. Brown i Bellugi (1964). he does not. bohaterowie ulubionych programów telewizyjnych. drugim naśladownictwo. koledzy stanowią model zachowań interpersonalnych. doszli do wniosku. W efekcie takich obserwacji. Ważna jest tu znajomość warunków. które są właściwe w różnych sytuacjach społecznych. Otaczająca je rodzina. iż. Dla matki wypowiedzi dziecka są całkowicie zrozumiałe dzięki temu. że ich zdawkowość nie pozwala na prawidłowe wydobycie istoty stosunków między słowami a czynnościami. sheeps. aby mogło ono nauczyć się form gramatycznych. (Przyp.Tabela 12-2. That's right. którzy sporządzili zapis prezentowanych powyżej przykładów mowy dziecka. chociaż nie potrafi mówić. Wydaje się. poczynając od pierwszych pojedynczych słów. przeanalizowaniu znacznej liczby przykładów (niektóre z nich prezentuje tabela 12-2) rozmów matek z dziećmi. poi. poi. ponieważ natychmiastowe wzmocnienie zdań prawidłowo gramatycznie wymawianych przez dziecko. zanim przejdzie do przyswojenia sobie nowych.) . Her curl my hair. * Źródło: Brown i Hanton( 1970. wzorce mowy dziecka nie są naśladownictwem słyszanej mowy. Przeciwnie. Nie zdarza się. że dziecko uczy się języka przez naśladowanie tego. he girl. Dziecko niewątpliwie potrafi tworzyć na podstawie obserwacji skomplikowane schematy działań. usłyszało. What the guy idea. Istnieją dwa główne mechanizmy uczenia się. w jakich zostały one wypowiedziane. jakie otoczenie stawia przed dzieckiem. wjaki sposób inni manipulują rzeczami i posługują się nimi. tabela 1. 49). Rozważmy kilka prostych zdań z repertuaru 2-letniego dziecka: Baby highehair Sat wali Pick glove Mommy eggnog Throw Daddy 6 (Dzidziuś krzesełko) (Usiadł murek) (Zdjąć rękawiczka) (Mama eggnog) (Mama kanapka) (Rzuć tatuś) Naślado wnict wo Naśladownictwo niewątpliwie ułatwia nabywanie rozwiązań praktycznych problemów. red. są tylko prymitywnym przybliżeniem właściwych układów dźwięków. że przebieg rozwoju języka dziecka odzwierciedla różne zmagania procesów dziecięcej indukcji próbującej wydobyć system reguł leżących u podstaw języka. że brak jest podstaw do twierdzenia. gd\/ wypowiedzi są nieprzetłumaczalne na język polski. A co możemy powiedzieć o naśladownictwie? Czy dziecko może opanować język naśladując po prostu mowę dorosłych? Język jako środek komunikowania się Jeśli traktujemy język jako narzędzie komunikowania się. zarejestrowali również te same zdania uzupełnione przez matkę: r Eggnog. Może ono uczyć się po prostu obserwując. w •akim je wygłoszono. A mimo to dziecko wcale nie próbuje poprawiać i vzelować pierwszych słów. Matka Adama Matka Ewy Matka Sary Nieakceptowane Adam Ewa Sara And Walt Disney comes on Tuesday. There's the animal farmhouse. Wise idea.alkoholowy napój jajeczny. z kolei wypowiedzi matek wiążą się ściśle z wypowiedziami dzieci i w oderwaniu od nich nie są jasne. zaskakująca w mowie dziecka jest jej oryginalność. Draw a boot on papc. Przykłady akceptowanych i nieakceptowanych przez matki wypowiedzi dzieci* Akceptowane Adam Ewa Sara Draw a boot paper. Jednym z nich jest wzmocnienie (omówione w rozdziale 13). to dlaczego mówi goed zamiast went. Naśladownictwo może również odgrywać dużą rolę w rozwoju społecznym dziecka. red. jak również poprawianie popełnianych przez nie błędów zachodzi nie dość często. jakie wypowiada dziecko. Czy można jednak uważać naśladownictwo za podstawowy mechanizm uczenia się języka? Wydaje się to raczej nieprawdopodobne. s. pierwszy z nich nic daje odpowiedzi na pytanie Jak następuje opanowanie języka. pojawia się pytanie: jak sobie z tym radzi dziecko? Odpowiedź brzmi: dobrze. doed zamiast did. Ale. Mama isn't boy. matka poprawia błędy gramatyczne dziecka wystarczająco często. Szczególną cechą języka jest nieskończona różnorodność wyrażeń. że kontekst.12. Obserwowane wzorce przenosi ono do swojego własnego zachowania. dziecko uczy się zachowań społecznych.

a ohiaii przedmiotem tej czynności. (Rzuć to do tatusia). podczas gdy inne relacje są fakultatywne. niezbędnymi do przekazywania istoty relacji między pojęciami. Brak funktorów we wczesnej mowie dziecka jest oczywisty i uderzający. Kolejność słów wydaje się jedynym rodzajem informacji o relacjach. w żadnym wypadku nie możemy stwierdzić. Pierwsze uzupełnienie stawia Ewę w relacji dzierżawczej wobec obiadu. to w zdaniu czynnym instrument poprzedza czasownik. a przedmiot znajduje się za czasownikiem: The key opens the door. Nawet wówczas. Po raz drugi Ewa powiedziała Eve lunch siedząc już przy stole. Zgodnie z zapisem Rogera Browna. (Mama piła eggnog). to trudno jest określić. (Dzidziuś siedzi na krzesełku). Za pierwszym razem matka przygotowywała obiad i dlatego uzupełniła jej wypowiedzi w taki sposób: Yes. Throw it to Daddy. może uzupełnić wypowiedź dziecka. Oczywiście. w którym występuje wykonawca. miejsce i przedmiot działania muszą być określone. Odpowiednie uzupełnienie matki było następujące: Yes. często bez trudu. A zatem badania nad rozwojem języka dziecka należy prowadzić równocześnie z badaniami nad jego rozwojem ogólnym. 1926. to istnieje tendencja do umieszczania go przed czasownikiem. Dobrą ilustracją tego może być uzupełnienie przez matkę wypowiedzi Ewy: Eve lunch (Ewa obiad). ale niełatwe jest wskazanie przyczyn tego zjawiska. czy dziecko stosuje właściwy porządek słów. Funktory zostały opuszczone. II 'ytwarzanie a rozumienie. Pierwsze próby komunikowania się stanowią prawie bezpośredni przekaz wewnętrznej struktury jego pamięci. (Ojciec otwiera drzwi swoim kluczem). Małe dzieci si egocentryczne: widzą świat jedynie z ich własnej perspektywy. Zamiast tego mówi ono Open key (Otworzyć klucz). Ewa je obiad). jaką informację musi koniecznie przekazać. o których mówi. Pick the glove up. posługując s^ informacją kontekstową. He sat on the wali. Mommy had her eggnog. świadczy o tym. instrument przedmiot Klucz otwiera drzwi. Jeśli idzie o inne typy relacji. Mowa dziecka sprawia wrażenie telegraficznego przekazu pełnych zdań mowy dorosłych. ale. Można zatem wnioskować. Mommy is going to fix Eve's lunch (Tak. Dlaczego? Najwyraźniej dziecko ma w pamięci inne zdanie. jak się okazuje.Baby is in the highchair. jak widać. że język dziecka oparty jest raczej na znaczeniu aniżeli na gramatyce. szczególnie wyraźny jest brak wszystkich funktorów przekazujących informację o relacjach. że matka tak łatwo interpretuje tę samą wypowiedz w dwojaki sposób. wszystko jest fakultatywne. (On usiadł na murku). Zakres pamięci dziecka jest znacznie mniejszy w porównaniu z dorosłym. Chłopcu Gio opowiedziano historię. W takim wypadku telegraficzne zdanie Open key (Otworzyć klucz) jest prawidłowe. aby opowiedział ją innemu dziecku. a następnie poproszono go. jeżeli opuszczony został wykonawca. który pojawia się systematycznie od początku w mowie dziecka. chociaż jej umiejętności gramatyczne wciąż *| bardzo ograniczone. pozwalającą na określenie ich znaczenia i dodając funkton. Gdyby dziecko po prostu „telegrafowało" to zdanie. a jaką może opuścić. Znajduje w nim odbicie zbiór podstawowych pojęć o świecie nabytych prze/ dziecko. Musi jednak nauczyć się komunikowania się za pomocą symboli. powinno by powiedzieć Key open (Klucz otworzyć). przyswaja sobie już wcześniej niezbędny zasób podstawowych informacji strukturalnych w wyniku interakcji ze środowiskiem. Ale dla dziecka. w uczeniu się pojęć czy wreszcie w próbach wyjaśnienia pojęć innym ludziom. Ogólnie biorąc. czy nasza analiza jest poprawna. co wydaje się niezbędne. Fakt. Czy za tym istotnie kryje się nierozumienie użytego pojęcia. jeszcze przez dłuższy czas z trudem uczą się uwzględniania perspektywy innych osób. Pierwsze kroki w komunikowaniu się Zanim dziecko zacznie posługiwać się językiem. Dziecko nie zna jeszcze wszystkich reguł frazowych i transformacyjnych (jeśli w ogóle zna . a w zdaniu znajduje się jedynie instrument i przedmiot działania. Nie określa wszystkich pojęć związanych z działaniem i nie posługuje się specyficznymi symbolami językowymi. jak przebiega rozwój zdolności rozumienia przez dziecko perspektywy innych osób (Piaget. rozdział 3). (Zdejmij rękawiczkę). dostarcza nam wiarygodnego wyjaśnienia. na przykład: Daddy opens the door with his key. gdy opanują już język. jeżeli w wypowiedzi dziecka występuje wykonawca czynności. W języku angielskim używanym przez dorosłych. (Mama będzie jadła kanapkę). Istnieje też jeszcze więcej ograniczeń. Piaget badał. Eve is eating lunch (Tak. jaką stanowi dla małego dziecka niezdolność do postawienia siebie w sytuacji innej osoby. jakiekolwiek). czy też nieumiejętność właściwego użycia słów? Częściowo opuszczanie funktorów może być związane z główną trudnością. mama przygotowuje obiad dla Ewy). W efekcie mowa dziecka jest telegraficzna. e/\ cokolwiek innego. dziecko buduje swoje zdania dość swobodnie. nie wie również. że Ewa posługuje się w pełni zadowalająco językiem jako narzędziem komunikowania się. Złożone związki gramatyczne prawie nie występuj Jednak dorosły. Brak tej zdolności widoczny jest w wielu dziedzinach: w wykonywaniu różnych zadań percepcyjnych. drugie czyni ją podmiotem czynności jeść. Ewa wypowiedziała to zdanie dwukrotnie w ciągu pół godziny. W pracy tej podany jest przykład typowego zadania postawionego przez Piageta 8-letniemu chłopcu. Na przykład w wypadku czasownika put (położyć). Mommy'H have a sandwich.

nie nauczyło się jeszcze brać pod uwagę punktu widzenia innych ludzi. czego chce). który wywijał czymś nad głową. które widzi. Stwierdzenie: He is going out (on wychodzi) powróci do nas jako: He go out (on wyjść). Jaskrawym tego przykładem jest uczenie się informacji o czasie. A w końcu. Adam po prostu opuścił funktor określający lokalizację czynności: Draw (a picture oj) a boot (on the) paper. Rozumienie Co to znaczy rozumieć? Na jakiej podstawie mogą rodzice czy w ogóle dorośli sądzić. że ma tylko jednego svna Wróżka bardzo się rozgniewała i przykuła panią do skały. Początkowo w mowie dziecka nie występują ani końcówki czasownikowe. do (robić). Pierwsze rozpoznanie czasowych aspektów czynności wydaje się być związane z posługiwaniem się czasownikami mocnymi (strongverbs) (które oznaczają proste czynności konkretne): come (przyjść). W wieku około 3 lat struktury gramatyczne jego mowy w pełni odpowiadają codziennej mowie dorosłych. Wtedy ona się rozgniewała. a dopiero później wyodrębnia ogólną zasadę występującą w w danym języku do wyrażania tego pojęcia. Na przykład. Ale możliwe. Pani rozpaczała przez 1() lat. miała ona 12 synów i \t córek. może też stosować go w nowych kontekstach. Po opanowaniu tej ogólnej zasady przychodzi czas na wyjątki od reguły. Dziecko natychmiast proponuje najbardziej prawdopodobne słowo: glinged (glingał). Kiedy dziecko opanowało mechanizm przekazywania informacji o różnego rodzaju relacjach. you can't write on Mother's hat (nie. można to więc choć w części wyjaśnić tym. (On glinga codziennie). czteroletniemu dziecku pokazywano obrazek z człowiekiem. 102). 1926. Nie można skłonić dziecka do wprowadzenia tej informacji. która miała dwunastu chłopców i dwanaście dziewczynek. Historia opowiedziana przez Gio Pewnego razu była sobie pani. końcówki liczby mnogiej rzeczownikowi końcówka dopełniacza (chodzi o końcówkę 's w dopełniaczu języka ang. A mimo to w jej zakończeniu pełno jest zaimków ona. 1958). Ona przykuła ją do kamienia. do jakich osób odnoszą się te zaimki. a potem z jego łez zrobił się strumień. o przedmiotach. glang. Aż w końcu zamieniła się w skałę. który potrafi glingać). did-w doed. a z jej łez utworzył się strumień.przyp. Zaczynają pojawiać się końcówki czasownikowe. Kiedy Adam mówi Draw a boot paper (rysować but papier). did (zrobił). w pełni rozwinięte umysłowo. Jeżeli jednak ośmioletnie dziecko używa zaimków. Historia ta opowiedziana została przez 8-letnie dziecko. który płynie do dziś dnia (Piaget. to powtórzy ono Daddy briefcase (taty portfel). jak długo może porozumiewać się zupełnie dobrze z dorosłymi (jego matka rozumie to. run (biec). Nadmierna generalizacja. 1926. potem wróżka miała chłopca i dziewczynkę. którą nazywano Niobe. że Adam nie opanował jeszcze funktorów. iż w pewnym . Obecnie istnieje kilka różnych programów działających tak.Oryginalna historia Pewnego razu była sobie pani. wyjątki zostaną ponownie przyswojone. Następnie mówiono: This is a man who knows how to gling He glings every day. czy dziecko rozumie czy też nie informację o funkcjach. red. gdy ogólna reguła zostanie już dobrze opanowana. 82). określające czas. wahają się między glinged. że początkowo posługuje się ono prostym sygnałem językowym celu przekazania pojęcia. W pierwszych wypowiedziach dziecka dotyczących czasu przeszłego z użyciem tych czasowników będą wykorzystane na ogół prawidłowe formy: came (przyszedł). co zostało do niego powiedziane? Postaramy się wyjaśnić istotę problemu posługując się przykładem komputera rozumiejącego język angielski. które odnoszą się nie wiadomo do czego. ważniejszych. a Gio nie próbuje mu tego ułatwić. Poznawszy regułę. s. że można przyjąć. glung i glought. s. Today he glings Yesterday he ? (To człowiek. Wydaje się najwyraźniej mówić wyłącznie o teraźniejszości: o zdarzeniach zachodzących wokół niego. I wtedy Niobe chciała mieć jeszcze więcej synów. papier do butów. który płynie do dziś dnia (Piaget. went (szedł). jej. Dorośli mają znacznie większy kłopot z podjęciem decyzji co do wyboru właściwego słowa.lub 3-letnie opuszcza funktory. to i tak biedny słuchacz nie może zrozumieć. Ale tak będzie tylko do czasu aż dziecko opanuje ogólną zasadę tworzenia czasu przeszłego za pomocą końcówki -ed. zaś zwrot No. że nie potrafi zrozumieć trudności. która miała tylko jednego syna i wcale nie miah córek. Z upływem czasu do mowy dziecka zaczyna przenikać informacja o funkcjach. nie wolno ci pisać na kapeluszu mamy) będzie powtórzony jako: Write Mother hat (pisać mama kapelusz). że dziecko zrozumiało to. Reguła odrzuciła poprawne formy. to przyczyna tego może być tylko jedna. Jeśli pomiń iemy błędy tego przekazu (zresztą nie mają one związku z naszą analizą). Bez względu na to. [Rysować (obraz) buta (na) papierze]. nawet dając mu bezpośrednie wzorce do naśladowania. dziecko stosuje ją bezwzględnie: run przechodzi w runned. Kiedy dziecko 2. ani też słowa posiłkowe. Wzorce uczenia się mowy przez dziecko wskazują. Poza tym. on. że uporczywie pomijają w całym swym zachowaniu werbalnym. go (iść). Wtedy pani zaczęła wyśmiewać się z wróżki. On zmienił się w skałę. (A wczoraj on ?). Pokazano to błyskotliwie w eksperymentach ze słowami bezsensownymi (Berko.jakie sprawia to słuchaczowi. jego. takich jak nazwy przedmiotów i czynności. tak długo może się koncentrować na słowach bardziej konkretnych. ran (biegł). których nie można rozszyfrować. dorosły mimo woli może sobie wyobrazić specjalny rodzaj papieru. Kiedyś napotkała wróżkę.). nie ulega wątpliwości. . (Dziś on glinga). Jeżeli wypowiemy frazę Daddy's briefcase (taty portfel) i poprosimy o jej powtórzenie.

że nie rozumie znaczenia słowa give (daj). czy program rozumie język angielski. dając tym samym do zrozumienia. Nie potrafi jednak postępować prawidłowo w sytuacji. że program zrozumiał pytanie. że nie potrafi ono wydobyć z przekazu słownego odpowiedniej informacji. Problem ten polega na tym. że ponownie przyniesie piłkę. to okaże się. A jak to wygląda u dzieci: w jakim stopniu rozumieją to. Dziecko bowiem z największym trudem zmienia opanowaną niedawno czynność. Tymczasem osiem . mimo zmiany poleceń ia na: Take a ring off. a zatem po kilkakrotnym wypełnieniu polecenia: Put a ring on the peg. W przypadku programu DOKTOR odpowiedź nie zawiera wskazówki. Jeżeli zaś pytanie to zostanie powtórzone dziecku 12-miesięcznemu. wymagające konkretnej odpowiedzi i zobaczyć. co zostało powiedziane? Podobnie jak i z komputerem. the red blocks is on top of it. Naj lepszy sposób ustalenia. ale nie wie. I znów. to prawdopodobnie odpowie on: Why is it that you want to know? (Po co chcesz to wiedzieć?) To samo pytanie skierowane do innego programu. Działanie to w najlepszym razie wskazuje. Możliwe też. czasami trudno to ustalić. Musi wytwarzać prawidłową wewnętrzną reprezentację lub program otrzymanego przekazu. aby wydostało monetę spod filiżanki. które ukończyło 18 miesięcy. że matka zwraca się do swego 6-miesięcznego dziecka: Give me the bali (Daj mi tę piłkę). iż słowo me (mi) oznacza odbiorcę czynności (You. • Is the green cylinder near the red błock? (Czy zielony walec leży obok zielonego klocka?) Jeśli pytanie to skierujemy do programu DOKTOR (rys. Na przykład napiszmy zdanie: • The red błock is on top of the big green cylinder. które człowiek bądź maszyna musi wykonać. że program rzeczywiście rozumie język angielski? Spróbujmy to sprawdzić pisząc takie lub inne zdania na klawiaturze pulpitu komputera. pozwalającej przypuszczać. co zostało powiedziane. jakiej udzielił nam program blokowy. Należy wydać mu określone polecenie lub zadać pytanie. baby. Dziecko mogło po prostu wziąć do ręki pierwszy z brzegu przedmiot. dziękuję). to nie może być wątpliwości: musiał zrozumieć pytanie. ale nie dowiadujemy się niczego więcej. wziąć go do ręki. gdy wszystkie warunki zostaną spełnione i uzyskamy odpowiedź zbliżoną do tej. ale nie wie. aby wykazać. blokowego (rys. Przypuśćmy. wynikają z tego. mimo że miało już okazję do wykazania swych zdolności poznawczych rozwiązując problemy o zbliżonym typie trudności. (Czerwony klocek leży na dużym zielonym walcu). (nałóż kółko na kołek). Ale ciągle jest to dowód niezbyt pewny. Ale skąd mamy pewność. że słyszy jej stówa. Albo też rozumie całe zdanie. dający się interpretować rezultat. W najlepszym razie dziecko zaledwie spojrzy na matkę. że dla 12-miesięcznego dziecka jest to dość skomplikowany zespół czynności. powtórzy tę czynność. polega na zmuszeniu go do działania. gdy ulegną zmianie warunki związane z czynnością. please give to me the bali). jak postąpić z odnalezioną informacją (trzeci warunek). potrafi wykonać podobne polecenie. Czy zrozumiało jednak sens zdania? Prawdopodobnie nie. 10-1). Zrozumiał czy może nie? Na razie nie wiadomo. możemy uzyskać bardziej zadowalającą odpowiedź: Będzie ono zapewne przenosiło wzrok z matki na piłkę i z powrotem. zanieść do mówiącego oraz wręczyć mu dany przedmiot. (Jeśli myślisz o małym. Program odpowiada: see. Możliwe jest również. to znaczy rzeczywiście je zrozumieć. Trzeba przyznać. Jeśli poprosimy dziecko w wieku poniżej dwu i pół lat. Albo też rozumie on pytanie. thank you. ale nie nauczyło się jeszcze wykonywać określonych czynności: skierować się do przedmiotu. Trudności. ale na poziomie niejęzykowym. że mamy do czynienia z trzema różnymi zadaniami. co z tego wyniknie. w jakim stopniu zrozumiało ono to.stopniu rozumieją one język angielski (2 podobne przykłady przedstawione zostały na rysunkach 10-1 i 10-2 w rozdziale 10). dopóki dziecko nie spełni wszystkich trzech przedstawionych wyżej warunków. 10-2). it is far away. W końcu mamy dowód na to. (Rozumiem. że pytanie jest dla programu zrozumiałe (warunek oierwszy). prawdopodobnie doprowadzi do następujących odpowiedzi: Which green cylinder do you mean? (Który zielony walec masz na myśli?) If you mean the big one. Dziecko dwuletnie może wykonać proste polecenia. że je rozumie. dopóty nie możemy stwierdzić. jakie napotykamy analizując rozumienie. Możliwe. Jeżeli chodzi o zrozumienie pytania przez drugi program. gdy wykona poprawnie polecenie kilka razy z rzędu. I nawet wówczas. to jest całkiem możliwe. Możliwe. że poziom rozumienia możemy ocenić tylko wówczas. • • Musi prawidłowo interpretować zdanie. tzw. If you mean the little one. że nas zrozumiało. \Vróćmy jeszcze do programu DOKTOR. ale nie wie on. (Zdejmij kółko i kołka ). to czerwony klocek leży daleko od niego). potrafi znaleźć odpowiedź (warunek drugi). że rozumie język angielski. że dziecko rozumie znaczenie słowa bali (piłka). (Daj mi konia). Natomiast dziecko. że w ogóle nie zrozumiał zadanego mu pytania. f Musi być zdolny zaktywizować te wewnętrzne reprezentacje i wytworzyć widoczny. chociaż zmienimy polecenia na: Give me the horse. (Jeżeli mówisz o dużym. jak znaleźć na nie odpowiedź. to czerwony klocek leży na nim).

Niektóre z wymaganych czynności mogą okazać się niejednoznaczne. poczeka na światło zanim naciśnie gruszkę. to. Jeśli otrzyma polecenie: „Kiedy zapali się światło naciśnij gruszkę". tak aby czynności pojawiały się jedna po drugiej we właściwej. jeśli tylko zrozumie. Dopiero w wieku 4 lub 5 lat dziecko opanowuje umiejętność wydobywania informacji o wszystkich warunkach dodatkowych. to znaczy w wieku 22 miesięcy. albo też mogą nie występować w repertuarze reakcji dziecka. i albo samodzielnie wywnioskować. 1970). . jaką posiada. Shelton i Flavel. dziecko rozwiązywało bardziej skomplikowane zadania. czy nie może zastąpić ich innymi czynnościami. zobacz również Miller. o jaką czynność chodzi. niż zwykłą zdolnością do wydobywania znaczenia z przekazu słownego. Dziecko musi umieć zadecydować. Nawet i wtedy nie potrafi rozszyfrować bardziej złożonej informacji dotyczącej warunków. Jeśli chcemy badać rozwój umiejętności językowych. który realizuje określoną sekwencję czynności na podstawie otrzymanej instrukcji z zewnątrz. tak aby odpowiednie zdarzenie mogło być rozpoznane już w chwili pojawienia się i aby prowadziło do odpowiednich czynności. i przekształcenia jej we właściwą sekwencję czynności (Łuria. oczywiście.miesięcy wcześniej. 1961. to skoro tylko zidentyfikuje czynność. Ponadto należy starannie przeanalizować informację o następstwach czasowych. W takim wypadku dziecko musi zadecydować. które pozwoliłyby osiągnąć ten sam cel. Polecenie: „Naciśnij gruszkę. musi dysponować czymś znacznie więcej. wystarczy do wykonania potrzebnego działania. prawidłowej kolejności. jakich danych mu brakuje. Polecenie musi zostać zintegrowane z istniejącą strukturą pamięci. ale nie naciskaj na zielone"wywołuje reakcję na oba rodzaje światła. System. musimy analizować wszelkie zdolności umysłowe dziecka. albo też poprosić o wyjaśnienie. naśladując po prostu innych Dziecko dwuipólletnie przejawia skłonność do reagowania na polecenie. Nie czeka przy tym na precyzyjniejsze ustalenia lub ograniczenia tej czynności. Dziecko w wieku trzech i pół lat może reagować właściwie. naciska natychmiast gruszkę nie czekając na pojawienie się światła. zakodowanych w informacji werbalnej. gdy pojawi się światło czerwone. ponieważ procesy te oddziałują na siebie wzajemnie. tj. czy informacja. związane z odszukiwaniem.

ny ZJAWISKA UCZENIA SIĘ Zbieżności między czynnościami a wynikami W z m ocn ien ie z ach o wan ia Poziom sprawczy Generalizacja Wygaszanie Różnicowanie Rozkłady wzmacniania Uczenie się ucieczki i unikania Kara Wykrywanie korelacji Zbieżności między warunkami zewnętrznymi a wynikami Kontrola bodźcowa Wybór Różnicowanie Tworzenie łańcucha reakcji Modelowan ie zachowań ia Wyuczona bezradność Wygaszanie a różnicowanie Efekt częściowego wzmacniania zdolność do uczenia się. kładziemy przede wszystkim nacisk na nabywanie wiedzy. Istnieje pewna niewielka formalna różnica między uczeniem się a pamięcią. takich. Organizacja naszej percepcji i zachowania wynika z obserwacji skutków naszych działań. to znaczy na problemie uczenia się zbieżności. organizm uczy się przez konstruowanie schematów sensoryczno-motorycznych: Wydobywa on związki między informacją odbieraną przez swoje systemy sensoryczne a swoimi działaniami (czynnościami motorycznymi)1. która znajduje się w systemie pamięci: Jak podmiot ustala związki zachodzące między różnorodnymi sytuacjami w otaczającym świecie. Jeżeli pewien wynik występuje wyłącznie przy równoczesnym zaistnieniu szeregu specyficznych warunków środowiskowych albo też po wykonaniu określonego działania. jak na przykład otrzymanie pokarmu. to wówczas mówimy o bezpośrednich zbieżnościach (contingencies) między warunkami środowiskowymi. chodzenia. W rozdziale tym położono główny nacisk na sposób nabywania wiedzy o zbieżnościach. Jeana Piageta. jazdy na rowerze. badając pamięć interesujemy się natomiast przechowywaniem i wykorzystywaniem tej wiedzy. może przyciągać jego uwagę i służyć za podstawę do uczenia się zbieżności między działaniami a ich skutkami. w jaki sposób nabywana jest ta wiedza. a jednocześnie uniwersalna reguła.1 3. koordynującego informację wydobytą z systemu sensorycznego wraz z niezbędnym ruchem motorycznym (mięśniowym). Jasne jest jednak. działaniami człowieka i rezultatami tych działań. SCHEMATY SENSORYCZNO-MOTORYCZNE Badania eksperymentalne nad uczeniem się wskazują. Aby uczyć się zbieżności. że oba te procesy są ze sobą ściśle związane. tak że badając jeden z nich musimy z konieczności badać i drugi. jest podstawą zachowań przystosowawczych wszystkich organizmów. Uczenie się i rozwój poznawczy SCHEMATY SENSORYCZNO-MOTORYCZNE Schemat sensorycx. określony rezultat .charakteryzują się dobrze rozwiniętymi schematami sensoryczno-motorycznymi. Jednakże w przypadku dziecka każda gwałtowana zmiana w świecie zewnętrznym. że podstawą inteligentnego zachowania się jest prosta. które wiążą się z jakimś przyjemnym lub też koniecznym wynikiem. organizm musi być zdolny do wykrywania pożądanych następstw w miarę ich pojawiania się i następnie starać się ukierunkować swoje 1 Schemat sensoryczno-/notorycznyjest to plan (schemat) zorganizowanego ciągu czynności prowadzących do wykonania określonego aktu. Badając uczenie się.deszcz -jest zależny od pewnych warunków atmosferycznych). Wyrażając to w języku jednego z czołowych badaczy rozwoju poznawczego. Podsumowanie WARUNKOWANIE KLASYCZNE UCZENIE SIĘ POZNAWCZE Wzmocnienie jako sygnał Uczenie się i świadomość Uczenie się przez eksperymentowanie Znaczenie oczekiwań Zachowanie ukierunkowane na osiągnięcie celu ROZWÓJ POZNAWCZY Uczenie się sensoryczno-motoryczne Myślenie przedoperacyjne Operacje konkretne Operacje formalne MYŚLENIE ROZWÓJ OBRAZÓW . to znaczy zdolność do zapamiętywania skutków własnych działań. Jest też szczególnie wrażliwy na pewien rodzaj skutków. Akty typu jedzenia. Wiele jjadań nad rozumnym zachowaniem można scharakteryzować jako badania nad Wolnością uczenia się o związkach zachodzących w otaczającym świecie. działaniami i wynikami (Na przykład. Pominięto tam jednak pewien ważny problem.no-motorycz. dowolny „spektakl sensoryczny". Omawialiśmy już zasady uczenia się w kilku obszernych rozdziałach poświęconych pamięci.

Za przykład posłuży nam zachowanie szympansa w pewnej specyficznej sytuacji. Ponieważ szympansy przepadają za winogronami. Końcowym produktem jego uczenia się powinna być struktura pamięci. Będzie to pierwszy próbny schemat sensoryczno-motoryczny.nie ma żadnych umiejętności językowych. że szympans nie dysponuje tymi wiadomościami. nie licząc pewnych szczegółów przechowywanych ciągle jeszcze w jego pamięci krótkotrwałej. Dla wygody Czytelnika podaliśmy słownik nazw różnych pojęć oznaczonych literami. w których umieszczanie przedmiotów w automacie było nagradzające. a co najważniejsze . I nagle po zrobieniu czegoś pojawia się kiść winogron. Jest mato prawdopodobne. które działania rzeczywiście są związane z uzyskaniem oczekiwanego wyniku. W trakcie tych działań.zachowania na ich osiągnięcie. bawi się zabawkami i wskakuje na pudełka. udaje mu się włożyć we właściwy otwór niebieski krążek: automat zaczyna pracować. dopóki nie wystąpi -wszy „przypadkowy" sukces. że „przypadek" jest bardzo prawdopo•-bn\. Szympans musi odkryć potrzebną sekwencję czynności poprzez próby i błędy oraz szczęśliwe zbiegi okoliczności. że i tym razem spróbuje to uczynić. lub może umieścić •Aieskie krążki bardzo blisko automatu mając nadzieję. Dlatego też musi umieć rozpoznawać. jaką stosowaliśmy analizując problemy pamięci ludzkiej w rozdziałach 10 i 11. Dokonany został pierwszy. aby szympans nauczył się tej sekwencji zdarzeń. Na przykład może on sprawić. W podobnych warunkach szympans nie znajdował się jeszcze nigdy: jest on eksperymentalnie czysty. którego pragnie. Aby bardziej dokładnie zrozumieć. że może on wypracować iobie jakiś abstrakcyjny (niejęzykowy) ekwiwalent tego słownika. przygotowawczy etap uczenia się. Jeżeli będzie on przebywał odpowiednio długo w pokoju. Problem stanowi dla zwierzęcia przede wszystkim to. należy opracować scenariusz określający czynności oraz rolę różnorodnych przedmiotów i uczestników. gdzieś do automatu). Inaczej mówiąc. przedstawiająca schemat sensoryczno-motoryczny wrzucania niebieskiego krążka w otwór automatu w celu uzyskania winogron. Poobserwujmy zatem zachowanie szympansa w pokoju. Nie wykluczamy jednak takiej ewentualności. bada sytuację.pojawienia się winogron. W każdym razie chodzi o to. kiedy ten wystąpi. że naturalna skłonność szympansa do wsuwania "'Ciimiotów w otwory spowoduje. Pojęcie Cl reprezentuje środowiskowe. ani o wyniku. będzie to więc wynik w pełni pożądany i szympans z chęcią ponowi próby (ucząc się w ten sposób) rozwiązania tego zadania. 13-1). które ułatwiłyby znacznie jego zadanie. Cała opisana przez nas kolejność uczenia się nie zajdzie dopóty. Przedstawmy informację uzyskaną przez szympansa w formie. Po swym pierwszym sukcesie zapamiętał przede wszystkim jedno: coś tam gdzieś włożył (zdaje się. rozlega się głośny dźwięk „klik" i w dolnym pojemniku ukazują się winogrona2. Jak odbiera szympans za istn ialą sytuację? Oto skakał sobie po pokoju wykonując różne czynności nie prowadzące do określonych wyników. próbując wsunąć różnorodne przedmioty do wszystkich jego otworów: do pojemnika i do otworu szczelinowgo. wokół porozrzucane są książki. W tym kontekście sytuacyjnym czynność wkładania określonego przedmiotu w •t ó prowadzi do następstwa . a utrudniły nasze. Szympans jest odpowiednim zwierzęciem do naszego eksperymentu. na razie nie określone przedmioty C2 i C4). jest dostatecznie inteligentny. żetony i małe różnokolorowe kwadraciki oraz stoi coś w rodzaju automatu z otworem (Rys. Szympans pamięta jedynie w ogólnych zarysach swoje czynności. żeby szympans przed tym eksperymentem miał do czynienia z •Mcjami. iest oczywiste. Zwykle eksperymentator tak ustala warunki. jeśli rzeczywiście będziemy • ohć na „przypadek". żeby organizm nauczył się zbieżności między jego czynnościami a wynikiem. bada go. W celu opisania zdarzeń. Napotkawszy na swej drodze automat. a które nie mają ztymnic wspólnego. został on przedstawiony na rysunku 13-2. że nie posiada ono uprzedniej wiedzy o czynnościach. czyli poprzedzające warunki związane z daną sytuacją. a w pojemniku pojawiły się winogrona. o co tu chodzi. W dodatku musi on zapamiętać i umieć spożytkować pożądany rezultat. to może odkryć zupełnie przypadkowo. Początkowo biega on po pokoju. Pojęcie to obejmuje różne elementy. że niebieski krążek włożony do otworu automatu spowoduje pojawienie się kiści winogron w pojemniku. automat (C3) i pewne inne. w warunkach fw r . jakich od niego oczekujemy. zupełnie przypadkowo. przynajmniej w fazie początkowej. do którego czynności te prowadzą. aby proces ••'snia się rozpoczął się. Schemat sensoryczno-motoryczny Umieśćmy szympansa w pokoju. na podłodze leżą zabawki i pudełka. RYSUNEK 13-1 . w którym znajduje się szereg różnych przedmiotów: na ścianach wiszą obrazki. co istotnie musi zajść. stworzymy sytuacje hipotetyczną i na jej przykładzie ustalimy.

Schemat przedstawiony na rysunku 13-2 wskazuje na znaczny postęp w stanie wiedz\ szympansa.jakie narzuca czynność wkładania. Jeden z mo/liw>eh schematów sensoryczno-motorycznych dla pełnej akcji zdobywania winogron pr/edsuiwiony został szczegółowo na rysunku 13-3a i w postaci uproszczonej na rysunku 13-3/1- < Niebieski krążek > Otoczenie wraz < z niebieskim > krążkiem < Winogrona > miejsce < Automat > SŁOWNIK Cl Otoczenie C2 Niebieski krążek C3 Automat C4 Skrzynka C5 Obrazek C6 Czerwony krążek Cl Niebieski kwadracik C8 Winogrona w pojemniku RYSUNEK 13-3A . Następstwo zdarzeń określone jest przez relacjo jeśli (warunek poprzedzający) i to (następstwo): jeśli Cl. wkładanie. to jest jej jakimś.SŁOWNIK Cl Otoczenie C2 Przedmiot C3 Przedmiot z pojemnikiem C4 Przedmiot C8 Winogrona w pojemniku RYSUNEK 13-2 RYSUNEK 13-3a środowiskowych Cl czynność wkładania jakiegoś nieokreślonego przedmiotu prowadzi do następstwa C8 (winogrona). że szympans. po wielu próbach. W pewnym momencie. Jego zachowanie zostało ukierunkowane na osiągniecie tego specyficznego celu. choć nie posiada wiedzy o języku. to C8. jakie są warunki konieczne cz\nności uzyskiwania winogron. Tak więc szympans ma teraz określony cel: odkryć odpowiedni przedmiot i odpowiednie miejsce. może trafić na praw kilowe połączenie i dodać je do swego scenariusza zdarzeń w pamięci. Pozostaje teraz jedynie odkryć. odpowiednikiem. Nawet jeżeli zwierzę nie pamięta żadnych szczegółów. jakkolwiek nie występuje ona w formie językowej. że czynność wkładania wymaga. jasne jest. żeby jeden przedmiot włożyć do drugiego. Należy zatem przypuszczać. Zakładamy. że w jego pamięć: istnieje wewnętrzna reprezentacja czynności wkładania. jest mimo to zdolny do zdobywania wiedzy o czynnościach i zdarzeniach zachodzących w świecie. Zwierzę zrozumiało rolę tak istotnych czynników. W terminach struktury znaczeniowej trzeba zatem określić przedmiot i jego miejsce. jak automat i c/>unosi wkładania. do którego należy go włożyć. z grubsza rzecz biorąc. Mogą tu pomóc ograniczenia.

Rozpoczniemy nasz opis od głodnego niemowlęcia. Badania w tej J/^dzinic pozostawały pod silnym wpływem prac B. Skinnera. pokarmu. kiedy zechce zwrócić na siebie uwagę. W końcu dziecko nauczy się płakać zawsze wtedy. Pokarm jest zdarzeniem Opis uczenia się zbieżności w niniejszym paragrafie opiera się w znacznej mierze na badaniach eksperymentalnych w dziedzinie zwanej warunkowaniem sprawczym (operant conditioning). który rozpoczął je na początku lat ••/ydziestych. F. a to z kolei prowadzi do jeszcze mocniejszego płaczu iv miarę pojawiania się innych form dolegliwości. Od początku prawdopodobieństwo tego. Możliwe jest również wzmacnianie innych reakcji. najwyraźniej widać. Ta podstawowa zasada nabywania wiedzy o zbieżnościach w otaczającym świecie stanowi istotę zachowania przystosowawczego wszystkich organizmów. że ta klasa reakcji ma odpowiednio wysoki wyjściowy poziom sprawczy. że zacznie płakać nie tylko. określa jednak podstawowy warunek. napisanym przez znanego doktora Spocka i zatytułowanym Baby and Child Cure (1957). jest lym wyższe. Nadmierna troskliwość rodziców może w rezultacie doprowadzić do tego. Płacz pojawiający się w innych sytuacjach będzie prawdopodobnie także wzmacniany pojawieniem się rodziców i usunięciem dolegliwości. Dziecko niespokojnie porusza się. problem ten jest wyjaśniony w następujący sposób: Samo prawo jest proste.mych organizmów działa sprawczo na środowisko w celu wywołania jakiegoś wyniku. ponieważ jego płacz jest niezmiennie wzmacniany pojawieniem się czułych i troskliwych rodziców. Zatrzymuje reakcję instrumentalna-płacz. kiedy pojawi się pierwsza reakcja instrumentalna. że dziecko zapłacze. Jednocześnie zwiększa prawdopodobieństwo pojawienia się tej reakcji w przyszłości. Odgrywa ważną rolę w organizacji zachowań ludzkich we wczesnym dzieciństwie i pozostaje czynnikiem dominującym w ciągu całego ludzkiego życia. ale również w innych przykrych sytuacjach. W końcu zaczyna płakać. beneralizacja. że czegoś mu brak. umacniającym i zachowanie typu płacz „ma tendencję do powtarzania się w nodobnych okolicznościach". który zaspokaja potrzebę dziecka.ionieważ reakcje dziecka są instrumentalne w stosunku do zmiany warunków otoczę- Ina3- ZJAWISKA UCZENIA SIĘ Nasz podstawowy problem polega na ustaleniu. gdy odczuje głód. Wzmocnienie zachowania. A zatem do rozpoczęcia całego procesu niezbędny jest pewien dość wysoki wyjściowy poziom reakcji sprawczej. Dziecko generalizuje udaną reakcję na inne podobne sytuacje. które przekodowują sytuację zewnętrzną w strukturę pamięci danego organizmu. Zbieżności między czynnościami a wynikami Rozpatrzmy łącznie zachowanie się noworodka i jego rodziców jako pierwsze interakcje między nimi. Wraz z otrzymaniem pokarmu zaczyna działać prawo efektu. aby móc następnie określić warunki i sytuacje charakteryzujące tę skomplikowaną formo zdobywania doświadczeń. aby zwrócić na siebie uwagę. W jednym z najbardziej popularnych poradników dotyczących opiekowania się dzieckiem. czyli sprawcza. nie może być wzmacniane. gdy brak było wzmocnienia. leżący u podłoża większości wyuczonych zachowań. Mądra matka może wybrać jako sygnał głodu dowolną z kilku różnych reakcji dziecka-pod warunkiem jednak. wówczas. Tak więc na skutek płaczu dziecko otrzymuje pokarm i zaspokaja głód. że głód doprowadzi do płaczu. następnie w wyniku rozległych badań uległo ono różnorodnym modyfikacjom. Pierwszy sformułował je w 1898 r. omówimy niektóre znane właściwości uczenia się. że zachowanie "•3ii. jednak po dzień dzisiejszy jego pierwotna forma stanowi najbardziej funkcjonalny opis warunków koniecznych do uczenia się. co zwraca uwagę jednego z rodziców. . Potem powrócimy do wyjaśnienia problemu uczenia się poprzez dedukowanie mechanizmów wewnętrznych. nie tylko płaczu. Zanim przejdziemy do rozważań dotyczących rozwoju struktur znaczeniowych w procesie uczenia się. Być może. ma tendencję do powtarzania się w podobnych okolicznościach. Pierwsze wzmocnienie może nastąpić wówczas. . kiedy dziecko będzie głodne. ponieważ zachowanie. Jest bardzo prawdopodobne. im jest bliższa głodu odczuwana przez nie dolegliwość. które i instrumentem w osiąganiu jakiejś nagrody. było względnie wysokie nawet wówczas. wjaki sposób organizm zdobywa wiedzę o otaczającym go świecie. która prowadzi do pożądanego wyniku. psycholog Thorndike. Początkowo prawdopodobieństwo tego. Tak więc w tej części rozdziału prześledzimy te zjawiska w celu określenia warunków wpływających na uczenie się. Badania nad lżeniem się sprawczym stanowią część badań nad uczeniem się instrumentalnym — nabywaniem reakcji. ale ruchy jego nie mają wyraźnego celu. Jest to ogólny paradygmat uczenia się instrumentalnego. Przedtem jednak musimy dowiedzieć się nieco więcej o podstawowych zjawiskach związanych z uczeniem się. Na tym polega ważny aspekt uczenia się instrumentalnego. które nie występuje. Termin warunkowanie sprawcze pojawił się w wyniku podkreślania faktu.Szympans nauczył się następującego schematu: jeśli w warunkach Cl włoży C2 w otwór C3. najlepszym dotąd opisem czynnika regulującego zachowanie jest Prawo Efektu: Czynność. poziom sprawczy. wywiera dwojaki wpływ na zachowanie dziecka. Pojawienie się zdarzenia wzmacniającego. że dziecko będzie płakać nieustannie. to uzyska C8.

Jeżeli matka po prostu liczy ataki płaczu. Spock uprzedza rodziców. ale coraz częściej i domagać się nie tylU towarzystwa matki. ustalamy określony rozkład wzmacniania. uczy się różnicować warunki prowadzące do wzmocnienia od tych. Wygaszanie. że matka wprowadza do tej reguły óżne zmiany. Wtedy pies uczy się unikać wstrząsu przez przeskakiwanie barierki w czasie tych dziesięciu sekund. Mówiliśmy do tej pory o wzmocnieniu pozytywnym: niemowlę otrzymuje to. FR-5). urządzeniu. aby płakało tylko przy odczuwaniu głodu. mamy do czynienia z rozkładem wzmacniania o stałych proporcjach równych 5 reakcjom (fixed-ratio. jak mówi Spock. a trzecią noc może w ogóle prześpi spokojnie (s. Niemowlę. to jednak samo dziecko prawdopodobnie po prostu reaguje na dany rozkład i zaczyna płakać za każdym razem w pół godziny po otrzymaniu wzmocnienia. gdy płacz pojawi się po upływie 30 minut od otrzymania poprzedniego wzmocnienia. następnej nocy przepłacze 10 minut. Niestety. VR-5). Tak więc dziecko powinno uczyć się różnic między swoimi różnymi stanami sensorycznymi. które nie prowadzą do niego. pobawiono się z nim. Możliwe są również inne rozkłady. aby zastanowić się nad niektórymi głównymi cechami wzmocnienia negatywnego. 188). które nastąpiło po uprzednim płaczu. itórego dwie części oddzielone są od siebie barierką. zwiększając tym fimym prawdopodobieństwo tej reakcji ucieczki w przyszłości. Jeśli niemowlę dopiero co otrzymało wszystko. Niech płacze . Rodzice. nie wiedząc. wstrzymując jego wzmacnianie. Jedyna różnica dotyczy warunków środowiska. a którego płacz jest wygaszany w sytuacjach mało istotnych. Można też przed włączeniem prądu dawać ostrzeżenie: dziesięć sekund przed uderzeniem prądu pojawia się sygnał świetlny.. FI-30). ale średnio ok. Ucieczka przed mierzeniem prądem pozwala na przerwanie jego oddziaływania na psa. reaguje r a płacz. zmienia się przy tej samej (5 reakcji) średniej proporcji. czego chce. Kiedy pies znajduje się w jednym pomieszczeniu. to dziecko nauczy sie budzić w nocy już nie jeden raz. zwłaszcza gdy dziecko zanosi się płaczem i zaczyna wymiotować. że taki reżim niełatwo wytrzymać. w przeciwnym razie dziecko może przepłakać większą część doby. to mamy do czynienia n 1 J0-minutowym rozkładem o zmiennym odstępie czasowym (variable-interval. że jego zachowanie jest kontrolowane przez bodźce. Mamy tu do czynienia z sekwencją dwóch rozkładów. Sam słyszałem o wypadkach kiedy rodzice musieli nosić dziecko na ręku po trzy. czy płacz dziecka oznacza głód czy też jakiś inny przykry stan. że krzykiem pośród nocy nic nie wskóra. Niemowlę może wyuczyć się reakcji na rozkład. które oddzielają sygnał świetlny xl uderzenia prądem. A jeżeli liczba reakcji.iczy się uciekać przed wstrząsem przeskakując do drugiego „bezpiecznego" pomieszaenia. Pojawienie się pożąda- . ustalające się w wyniku pojawiania się przypadkowych frustracji dziecka i czynienia przez rodziców chaotycznych prób opanowania tych sytuacji. Oczywiście. Oba sposoby postępowania nazywają się odpowiednio uczeniem 'if ucieczki i uczeniem się unikania. lecz również noszenia na ręku. W danym wypadku wzmocnienie następuje jedynie wówczas. na warunki związane ze zdarzeniami nieprzyjemnymi bądź też szkodliwymi dla niemowlęcia. I chociaż matka pragnie poddać dziecko kontroli bodźcowej. Psa umieszczono w skrzynce wahadłowej. Uczenie się ucieczki i unikania. gdy płacze z jakiegoś ważnego powodu. Dziecko powinno nauczyć się. wytrzymując czasem tylko 10 min. między głodem lub brakiem komfortu fizycznego z jednej strony a osiągnięciem stanu komfortu z drugiej. i jeśli spróbuje ona położyć je 7 powrotem do łóżka. Pies szybko . zmieniono pieluszki.. cztery godziny w ciągu nocy" (s' 188). sami mogą wymyśleć prostą regułę. po ostatnim wzmocnieniu (FI-20).. metalowa siatka znajdująca się na podłodze przewodzi elektryczność i jego łapy odbierają uderzenia prądem. W końcu istnieją również połączone rozkłady. co mu było potrzebne (nakarmiono je. Matka jednak powinna okazać „twarde serce". nie rozwiązuje to problemu rodziców. to mamy do czynienia z rozkładem wzmacniania o zmiennych proporcjach (vańable-ratio. Jego zadanie polegało na uczeniu się przeskakiwania przez barierkę z jednej części pomieszczenia do drugiej. Pierwszej nocy może przepłakać 20-30 minut (choć wyda wam się to bardzo długo). to nie należy zwracać uwagi na jakikolwiek płacz w ciągu 30 min. które otrzymuje wzmocnienie. FI-20. mówimy. i bezwarunkowo „postawić na swoim": nie podchodzić do dziecka. Oba typy uczenia się są związane ze wzmocnieniem negatywnym. Jak to zrobić? Wróćmy ponownie do doktora Spocka: „W wielu wypadkach łatwo można zaradzić tej sprawie. a czasem dopiero po 50 min. dziecko dość szybko reaguje na zbieżności występujące w tych połączonych rozkładach wzmacniania i odpowiednio przystosowuje swoje zachowanie.„Jeżeli rodzice nie zdołają ukrócić tego przykrego nawyku. Pozostawmy niemowlę na jakiś czas. po której podchodzi się do dziecka. według którego otrzymuje ono wzmocnienie. Wrócimy jeszcze do tego problemu. Przyjmując taką zasadę.nie podchodźcie do niego. zaś po upływie tego czasu należy podejść do dziecka jak tylko zapłacze. Analogiczny system reguł rządzi jego reakcjami na wzmocnienie negatywne. VI10). Jeżeli przy tym średni odstęp wynosi jak dawniej 30 min. Różnicowanie. 3 razy (VR-3). decydując się podejść do dziecka jedynie po każdym piątym płaczu. VR-3. Matka może początkowo odczekać ileś razy po 20 min.. W sytuacjach normalnej pielęgnacji niemowlęcia przeważają rozkłady umiarkowanie złożone. przykryto). Rozkłady wzmacniania. Zdarza się np. tj. zacznie rozpaczliwie płakać. Jest to rozkład wzmacniania o stałym 30-minutowym odstępie czasowym (fixed-interval. a potem podejść do dziecka po takiej lub innej liczbie ataków płaczu. Kiedy już może ono kontrolować swoje zachowanie zgodnie z tymi bodźcami. Rodzice udręczeni płaczem dziecka mogą spróbować wygasić płacz jako formę zachowania.

pies skacze i nie otrzymuje uderzenia prądem. aby na stale przerwać tę reakcję. że w nowej sytuacji (w odróżnieni u od zachowania się zwierząt w opisanych wcześniej eksperymentach) pies. to nie otrzyma uderzenia prądem. które zazwyczaj towarzyszą karaniu przez przykre zdarzenia. Jeżeli zwierzę wyuczyło się reakcji specyficznej w celu otrzymania pokarmu. potwierdzały się oczekiwania psa i prawdopodobieństwo tego. dlaczego nie mogą się wyuczyć reagowania ucieczką na zmianę warunków.nego zdarzenia zwane jest wzmocnieniem pozytywnym: Zakończenie przykrego zdarzenia nazywamy wzmocnieniem negatywnym. jak zwierzę uczy się zbieżności między własnymi czynnościami a wzmocnieniem. przenosząc je przez barierkę (Scligman. Pies zostaje umieszczony w skrzynce wahadłowej i otrzymuje uderzenia prądem. Niektóre psy nie mogą się tego nauczyć. w jaki sposób może uniknąć uderzenia prądem. Wyuczona bezradność. że podejmie on jakieś działanie przy następnym uderzeniu. Tak więc. Maier i Solomn. Nawet wówczas.95. skoro zwierzę nauczyło się unikać uderzenia prądem przez przeskakiwanie barierki po pojawieniu się sygnału świetlnego. starając się raczej stłumić dużą liczbę zachowań niż ryzykować ponowne ukaranie. że częstą reakcją na przykre lub uciążliwe zda rżenia jest agresja. Zbieżność jest po prostu szczególnym przypadkiem korelacji. W czasie. polega na tym.00). Brakjest korelacji międzyjego czynnościami a wynikami. Jeżeli zakończenie działania przykrego lub pojawienie się przyjemnego zdarzenia zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia poprzedzającej je reakcji. Czasem wystarczy jedna próba. Okazują się być bardzo ostrożne w ocenianiu źródła kary. W tym wypadku korzystne jest to. z największą trudnością uczy się. A zatem możemy powiedzieć. jak j wzmocnienie negatywne zwiększają prawdopodobieństwo pojawienia się reakcji. że w sytuacji dużego zachmurzenia deszcz jest wynikiem w wysokim stopniu prawdopodobnym. że wszystkie reakcje znajdujące się w jego repertuarze powodują uderzenia prądem. eksperymentator zmienia sytuację. która tu funkcjonuje. uczą się również tego.00). która następuje w wyniku przerwania działania nagrody. to trudno ją wykorzenić. stawało się coraz mniejsze. Wykrywanie korelacji powiliśmy dotychczas o tym. Mówimy wtedy o istnieniu korelacji między czynnością a wynikiem. mimo że eksperymentator pokazuje im prawidłowe rozwiązanie. I oto okazuje się. Wyłączenie prądu nie ma żadnego wpływu na tę zależność. jego zachowanie jest bardzo trudne do wygaszenia. że dostało klapsa. jeśli chodzi o zwierzę. to zbieżność. Zwierzęta są zdolne nie tylko do uczenia się korelacji. Przy próbach karania powstaje błędne koło akcji i reakcji: matka daje dziecku klapsa dlatego. najwidoczniej przyswoił sobie przekonanie. Możliwe są tu również wartości pośrednie. że jeden warunek wyklucza (choć nie całkowicie) drugi. Kara. jednak sytuacja. znaczy to. 1969). Jeżeli czynność wyklucza pojawienie się wyniku. Czynność prowadzi do pożądanego rezultatu. różni się nieco od wygaszenia reakcji. że korelacja między warunkami środowiska ciemne chmury a wynikiem deszcz wynosi 0. Kiedy pies doświadcza przez pewien czas tej nowej sytuacji. Wydaje się. mogą utrudniać uczenie się bardziej właściwych form zachowania. stwierdziło że: . Jeżeli brak jest jakiejkolwiek współzależności między czynnością a wynikiem. Tłumi znaczną liczbę różnych reakcji. kiedy po tej reakcji zamiast oczekiwanego pokarmu otrzyma uderzenie prądem. że jeśli przeskoczy ono przez barierkę. która poprzedziła je bezpośrednio. Wracając do płaczu niemowlęcia należy powiedzieć. Przy kolejnych uderzeniach prądem hipoteza ta się potwierdzała. W jednym z eksperymeniów tego typu 60% osób badanych. korelacja wynosi-100% (lub -1. Większość organizmów jest szczególnie wrażliwa na przykre zdarzenia. W wielu sytuacjach zbieżności te mają charakter probabilistyczny. W toku naszych rozważań dotyczących motywacji (rozdział 17) wskażemy. czego nauczyio się zwierzę w rezultacie wytworzenia się reakcji unikania. Ponadto wzmożona aktywność i stres. Tak też jest w istocie. którym nie "udało się wyuczyć ucieczki. że między pewnymi czynnościami a wynikami istnieje korelacja zerowa. zaledwie pośrednio związanych z reakcją karaną. jaka powstaje w wyniku ukarania przez pojawienie się przykrego zdarzenia. Kara polegająca na uderzeniu prądem ma tendencję do rozszerzania się na inne formy zachowania. Powróćmy do sytuacji opisanej jako uczenie się ucieczki i unikania. to pojawienie się nieprzyjemnego zdarzenia lub przerwanie zdarzenia przyjemnego powinno to prawdopodobieństwo zmniejszać. Ale tym razem nie ma barierki i nie występuje reakcja. że możemy ich zapytać. powtarza to setki razy.75. Korelację między piękną słoneczną pogodą a deszczem można ocenić na-0. Ustawiona zostaje barierka i w tej zmienionej sytuacji możliwe jest uniknięcie uderzenia lub też ucieczka przed nim przez przeskoczenie barierki w odpowiednim czasie. których nie mógł uniknąć. znaczy to. że kara jest wyraźnie nieskutecznym sposobem redukowania płaczu. że płacze. gdy źródło prądu zostanie odłączone od podłogi skrzynki wahadłowej. który miał pierwsze doświadczenia w sytuacji korelacji zerowej. dziecko płacze jeszcze głośniej dlatego. Spróbujmy zastanowić się. Zarówno wzmocnienie pozytywne. korelacja jest równa 0. Tendencja ta w powiązaniu ze znaną niekonsekwencją rodziców w stosowaniu kary sprawia. Jeśli taka hipoteza utrwaliła się. gdy pies otrzymywał uderzenia prądem. Skoro już reakcja unikania została wyuczona. że próby oddziaływania na zachowanie dziecka za pomocą kary są przedsięwzięciem dość wątpliwym. Zapala się światełko. która pozwalałaby uniknąć uderzenia lub też uciec przed nim. Jeżeli wystąpienie czynności gwarantuje wynik. pies po dawnemu przeskakuje barierkę zaraz po włączeniu światła. to jego zachowanie ulegnie szybkiej zmianie. Pewien wgląd w istotę tej sytuacji może dać przeprowadzenie podobnych eksperymentów z ludźmi. a zatem nie ma powodu zmieniać zachowania. Korelacje między dwoma zdarzeniami mogą przybierać dowolną wartość od -100% do +100%. istnieje korelacja 100% (zazwyczaj określana jako 1. że psy te przyjęły hipotezę dotyczącą bezradności.

Jeśli nauczyciel nagradza dziecko zawsze za prawidłowe wykonanie. że po naciśnięciu jednego czy dwu przycisków (prawidłowa kombinacja pozwalała zapobiec uderzeniu) stracili nadzieje ucieczki". Jedna z trudności.. 1971. to zmiany w rozkładach nieznacznie wpływają na zachowanie (przynajmniej nie od razu). Załóżmy teraz. Jeżeli jednak nauczyciel pominie taką okazję do nagrody. że osoby te nie kojarzyły swoich reakcji ze wzmocnieniem". że znaczną część czasu spędzają na przygotowaniu się do kolejnego uderzeni. które przyzwyczaiło MC działać według rozkładu FR-1000. (Thoronton i Jacoba. od FR-1 do FR-10. że pojawiła się jakaś zmiana. Jeśli zas oralni rozkład przed wprowadzeniem wygaszania był zmienny. powiedzmy. 187). że musi dłużej płakać.stwierdziło. 187). najlepiej rzadko i przy tym w zmiennych proporcjach.czują się bezsilni. Czasami osobom tym udawało się „. gdy jest spokojne. ale przy następnych próbach ponownie otrzymywały pełne uderzenie. Dziecko nauczyło się. więc po co próbować? Badani twierdzili. reagowali zupełnie inaczej.„. t>m dłużej po rozpoczęciu wygaszania utrzymywać się będą reakcje zwierzęcia. w którym wzmacniana jest tylko część jego reakcji. powiedzmy co godzinę (VI-60). natomiast w celu podtrzymania tego zachowania należy wprowadzić rozkład częściowy. dopóki nauczyciel będzie zawsze obecny. ale również można się spodziewać wystąpienia u dziecka reakcji frustracyjnej. Jeżeli umiejętnie przeprowadzi się stopniowanie. Z reguły nie udaje się im wprowadzić w życie tego postanowienia. powiedzmy naciskać dźwignię w celu otrzymania pokarmu. to co zdarzy się podc/a^ wygaszania nawyku. Przypuśćmy.. że warunki korelacji zerowej tylko nieznacznie różnią się od nowej. gdy wykonuje ono zadanie w terminie. ale ponad 70% spośród nich „. że jesteście w pobliżu. mimo że wzmocnienie zostało wstrzymane. trwające trzy sekundy. samo uczenie się w takich warunkach jest trudniejsze). kiedy po naciśnięciu dźwigni nie pojawia się pożywienie? Odpowiedź zależy od tego. Rozważmy problem ćwiczenia dziecka do efektywnej pracy w szkole podstawowej. prądem. Nie tylko nauczyli się unikać uderzeń. a którym w warunkach. dziecko zaczyna płakać zawsze wtedy. Efekt częściowego wzmacniania. Badani. W rezultacie częstość jego płaczu wzrasta. jeśli w ogóle doprowadzi do przerwania reakcji. które uważały. Moc niewłaściwej hipotezy ujawniła się najwyraźniej w zachowaniu tych osób. gdy istniała możliwość uniknięcia uderzenia. Zbieżności między warunkami zewnętrznymi a wynikami Wygaszanie reakcji można traktować jako postawienie zwierzęciu problemu polegającego na różnicowaniu. s. gdy nauczyciel nie będzie poświęcał mu tyle uwagi (albo będzie nieobecny przez kilka dni). Przedłużające się występowanie podczas wyga^/aiiu reakcji nabytych przy zastosowaniu rozkładu sporadycznego wzmacniania na7>wam> efektem częściowego wzmacniania (partial reinforcement ejJect-PRE). że rozkład zmienia się powoli. Aby wprowadzić nowe zachowanie. gdyby nauczyciel zwiększał powoli odstępy między wzmocnieniami. polega na tym. Wynik jest oczywiście zupełnie odwrotny od pożądanego. aby przekonać się. jak tylko ono zapłacze. ogarnął je lęk z powodu osamotnienia" (s. najlepiej uczyć zwierzę według rozkładu. Po takim treningu wydajność dziecka nie ulegnie zmianie nawet wówczas.. zwierzę prawdopodobnie nauczy się zdobywać pokarm nawet wówczas. 371). „przypadkowo" udawało M\ ich uniknąć. na przykład VR-H>00. (Ocz> wiście. zanim dokona odpowiedniej zmiany swego . że z pewnością istnieje sposób kontrolowany uderzeń. dziecko stanie się niepewne. Jeżeli stosowany był rozkład o stałej proporcji równej 1 (FR-1). Jeżeli zwierzę nauczyło się rozwiązywać jakieś zadanie. to wygaszanie będzie bardzo powolne. następnie do I "R-100 i nawet do FR-1000. Zastanówmy się ponownie nad problemem płaczącego niemowlęcia. Zdaniem Dr Spocka: „Bardzo ważne jest uniknięcie pokusy podejścia do dziecka. ponieważ przedłużający się brak nagrody za prawidłowe zachowanie nie będzie łatwo odróżniony od normalnych wahań w rozkładzie wzmocnień. Aby utrzymać na trwałe daną formę zachowania w warunkach jej wygaszania. Przez dłuższy c/as nic zmodyfikuje swoich reakcji. gdy będzie musiało naciekać dźwignię po 1000 razy dla jednego wzmocnienia. w momencie gdy rozpoczyna się wygas/anic / największym trudem może dostrzec. którzy nie uczyli się w sytuacji korelacji zerowej. Musi ono wiedzieć.. Wyobrażają sobie zaraz najgorsze rzeczy: główka dziecka utkwiła między prętami łóżka. czyli 100% rozkładu wzmacniania (FR-1). konieczne jest zastosowanie ciągłego. że rodzice zawsze podchodzą do dziecka. że sfustrowani rodzice starają się zupełnie nie zwracać uwagi na płacz dziecka i aby wygasić tę formę jego zachowania postanowili podchodzić do niego dopiero wówczas. Stało się jasne. dostało torsji i leży całe zabrudzone.uciec lub uniknąć uderzeń nawa więcej niż jeden raz. zmienionej sytuacji. to wkrótce po rozpoczęciu wygaszania zwierzę przestanie naciskać dźwignię. to wszystko będzie szło dobrze dopóty. że uderzenia są nieuniknione. ostrożnie przygotowując dziecko do jeszcze skromniejszego rozkładu nagród. jakie napotyka zwierzę lub osoba badana w eksperymentach teuo typu. To tylko rozzłości je jeszcze bardziej i będzie płakało znacznie dłużej" (s.. Jak pisze dobry Dr Spock: „Rodzicom o wrażliwym sercu trudno słuchać ciągłego płaczu dziecka. W rezultacie dziecko otrzymuje częściowe wzmocnienie według jakiegoś rozkładu. Około 35% badanych oświadczyło. Brak oczekiwanego wzmocnienia nie tylko zahamuje daną czynność. aby otrzymać wzmocnienie w takiej sytuacji. że nic mu nie jest. trzeba go tylko znaleźć".. Zwierzę. albo je uspokoić. Jest to zjawisko ogólne: jeżeli różnica między dwoma rozkładami wzmacniania jest trudna do wykrycia. Zmiana rozkładu jest wyraźna i łalwu ją zauważyć. Przypuśćmy również. tak że zwierzę po każdym naciśnięciu dźwigni otrzymywało pokarm. Płacz staje się jeszcze dłuższy i trudniejszy do wygaszenia..Im rzadziej (lub z większą zmiennością) wzmiacniamy zwierzę w czasie ćwiczenia. jeśli chodzi o uniknięcie uderzeń. Wygaszanie a różnicowanie. jakim rozkładem wzmocnienia posługiwano się podczas uczenia. kiedy budząc się nie spostrzega rodziców. Byłoby idealnie.

to według wszelkiego prawdopodobieństwa zawsze będzie wybierać dźwignię „oznaczoną" silnym światłem SD. Jest to standardowa metoda mierzenia wrażliwości i czułości zwierząt na światło. Jeśli bodziec nabrał wartości wzmocnienia wtórnego. A zatem. Sygnałem dla tego rozkładu (FR-100) będą pionowe pasy umieszczone na dźwigni. pies w czasie treningu musi być w miarę głodny. gdy zapali się światło). gdy pojawia się SA. nabiera mocy wzmacniającej. gdy zmienia się rozkład wzmacniania. Jeżeli zwierzę może odróżnić różnice intensywności obu świateł. gromadząc stopniowo sekwencje reakcji. Kontrola bodźcowa. Zdolność zwierzęcia do różnicowania intensywności światła ustalamy na podstawie jego zdolności wyboru prawidłowej reakcji (jest oczywiste. światłem o dużej intensywności i o małej intensywności. ale w innych godzinach. Stopniowo kryteria wydawania gwizdu zmieniają się: siedzenie na tylnych łapach. to SA. Technika ta może być stosowana do pomiaru zdolności różnicowania przez zwierzę dowolnych bodźców stosowanych jako SD lub SA. uzyskujemy możliwość sprawdzenia. w wyniku których uzyskiwać będzie niebieskie krążki. Na przykład. Ta sama technika z niewielkimi zmianami może być użyta do badania u zwierząt zachowania polegającego na różnicowaniu. że może otrzymać wzmocnienie. Modelowanie zachowania. światło (drzwi otwierają się tylko wówczas. Podczas tworzenia łańcucha reakcji należy postępować wspak. gdy podawany jest pokarm. Jest to sytuacja wyboru. wzmacniając co setną reakcję. po którym zawsze następuje wzmocnienie. Początkowo wzmacniamy każdy ruch psa.zachowania. Niech sygnałem dla pierwszego rozkładu będzie silne światło (to znaczy S ). aby formowanie lub modelowanie zachowania zwierzęcia odbywało się bardzo powoli. FR-100 lub VR-100. Teraz gwizd SD może stanowić wzmocnienie D dla następnej reakcji. Wcześniej czy później gwizd przekształci się w SD i nabędzie wartości wtórnego wzmocnienia. Tworzenie łańcucha reakcji. Różnicowanie. Ważne jest. który sygnalizuje brak wzmocnienia (procedura wygaszania). łatwo możemy je rozszerzyć na sygnały innego rodzaju. Teraz powoli zmieniamy intensywność światła SD. aż . Końcowym rezultatem tego skomplikowanego ćwiczenia będzie łańcuch następujących po sobie reakcji. A w dodatku. prowadzącego w efekcie do otrzymania pokarmu. powiedzmy o zmiennych proporcjach (VR-100). powiedzmy zjadanie przez psa niewielkiej ilości pokarmu. tak że staje się coraz bardziej podobne do SA.słabe światło (to znaczy S ). Następnie niezbędne będzie wprowadzenie jakiegoś sygnału różnicującego dla pokarmu. Obserwując reakcje zwierzęcia możemy ustalić względną preferencję dotyczącą jednego z dwu rozkładów. następnie podchodzi do drzwi. jak tylko zwierzę nauczyło się kojarzyć określony S" z odpowiadającym mu rozkładem wzmocnień. aby pojawił się SD. do tego celu służy dźwignia z pasami poziomymi. aby uzyskać odpowiedni SD. tak aby ich lokalizacja była bez znaczenia). dźwięki i inne sygnały. jakiemu rozkładowi wzmocnienia podlega. Tera/ znacznie łatwiej kontrolować sytuację: zwierzę zwykle łatwo uczy się. Taką zewnętrzną wskazówko nazywamy bodźcem sygnałowym. Zaczynamy od dwu rozkładów wzmocnień. Bodźcem (SD) do otwarcia drzwi może być np. otwiera je i pociąga za sznurek. dając sygnał zawsze wtedy. Stanowi to główny element siły technik instrumentalnych. można też trenować zwierzę według innego rozkładu. Jednym ze sposobów dawania wskazówek. jeżeli nauczymy szympansa zdobywać winogrona przez wrzucanie niebieskich krążków do automatu. Wprowadzając pojęcie kontroli bodźcowej. sam bodziec SD może mieć właściwości wzmocnienia wtórnego: zwierzę podejmuje różne działania. o których wiemy. Kiedy czynność ta zostanie utrwalona. Załóżmy. szympans wrzuca go do szczeliny automatu i otrzymuje kiść winogron. Zgodnie z techniką instrumentalną należy ustalić przede wszystkim zdarzenie wzmacniające. Tak więc zwierzę może nauczyć się działać według pewnego rozkładu wzmocnień. że dobór rozkładów i bodźców świetlnych do danych dźwigni jest przypadkowy. (Oczywiście. Obserwowanie tego wywiera niezwykłe wrażenie: wygłodniały szympans przebiega przez pomieszczenie i włącza światło. aby S było skuteczne. jaki rozkład wystąpi. Teraz zwierzę ma do czynienia z dwiema dźwigniami oraz dwoma bodźcami.) Kiedy już SD ustabilizowało się. W tym celu można posłużyć się gwizdkiem. Po pierwsze. Tworzenie łańcuchów zachowań wiąże się ze stosowaniem w toku uczenia się wzmocnień utrwalonych już wcześniej. że ktoś chce nauczyć swego psa chodzenia na tylnych łapach. może być użyty do wzmocnienia reakcji. Teraz możemy wyuczyć szympansa wykonywania innych czynności. kiedy wystąpi SD. aby otrzymać krążki. Wybór. a w końcu próba podniesienia się bez dotykania do ziemi obu przednimi łapami. W tym samym czasie. a dla A drugiego . Oczywiście tę technikę można wykorzystać do porównania dowolnych dwu (lub więcej) rozkładów wzmocnień. Prostym przykładem może być zastosowanie FR-1 w jednym rozkładzie przy braku wzmocnień w drugim. Dlatego zazwyczaj łańcuch taki przyswajany jest w odwrotnej kolejności niż w opisanym przykładzie. aby mógł dostać się do sznura. (Zazwyczaj w eksperymentach ze zwierzętami SD i SA to-odpowiednio-pojawienie się lub brak sygnału świetlnego. możemy nauczyć go pociągać za sznur. choćby w niewielkim stopniu przypominał on próbę stawania na tylnych łapach. jest wprowadzanie zmiany jednego elementu środowiska zawsze wtedy. Bodziec sygnalizujący obecność wzmocnienia oznaczamy jako S!)bodziec. który z danych rozkładów ono preferuje. ich zdolności do modelowania zachowania Rrzez wybiórcze wzmacnianie jego pożądanych cech. oderwanie jednej przedniej łapy od ziemi w pozycji siedzącej. można zaczynać ćwiczenie. Można nauczyć szympansa otwierania drzwi. że zwierzę wyraźnie preferuje jeden niż drugi. że trenujemy zwierzę według rozkładu o stałych proporcjach. a nie ma czego oczekiwać. w tym momencie wypada błękitny krążek. Przypuśćmy. Następnie pozostawia się zwierzęciu możliwość wyboru którejś z dwu dźwigni: jednej z poziomymi pasami i drugiej z pionowymi pasami. A do włączania światła można sporządzić odpowiedni włącznik. oznaczający początek drugiego rozkładu wzmocnień. Powszechną formą S'4 dla ludzi jest napis „nieczynne"). krążki te prędko nabierają wartości jako wzmacniacze. a nie wzmacnianie innych.

ale dotyczy również całego układu powiązań między zdarzeniami. Pawłów byt fizjologiem i swoje badania (za które otrzymat Nagrodę Nobla) zacząt od interesującego go mierzenia reakcji wydzielania się śliny i soków żołądkowych u głodnego zwierzęcia. !. tuż przed wdmuchnięciem sproszkowanego pokarmu. Przed eksperymentem upewniamy się. Jest to widoczne szczególnie wyraźnie wówczas. który nie byt jeszcze w sytuacji eksperymentalnej. . ale również źródłem informacyjnego sprzężenia zwrotnego. Rb wywołana przez określony Bb ma charakter wrodzonej odruchowej czynności. jakim jest strumień powietrza skierowany na oko. Zjawiska związane z uczeniem się zbieżności mówią nam o tym. pozwalają one na opisanie. po pewnym czasie ślina (Rb) zaczyna pojawiać się przed podaniem sproszkowanego pokarmu. reakcjami oraz wynikami działań. ale pod warunkiem. ale i przez inne bodźce. W warunkowaniu klasycznym istnieją dwa rodzaje bodźców i dwa rodzaje reakcji. Większość współczesnych badań . jeśli przestaniemy podawać psu Bb. Ale teraz wystarczy sama obecność eksperymentatora. Pawłowowskie (lub klasyczne) warunkowanie różni się nieco od uczenia się. Należy pamiętać o tym. eksperymentator to Bw. zwierzęta zaczynały wydzielać ślinę: Pawłów odkrył silę bodźca warunkowego. gdy zwierzę ma możność nabywania wiedzy wolno i systematycznie. że można go eksponować w tym czasie. Pawiowa. Ale już naciśnięcie dźwigni po pojawieniu się światła nie można uważać za Rb na światło jako Bb: reakcja ta nie ma charakteru wrodzonej czynności odruchowej. cechującą prawdziwego naukowca. jak czynności zwierzęcia lub człowieka są związane ze zdarzeniami zewnętrznymi. a. Zwróćcie uwagę na to.jeżeniem się przyszedł z innej strony: byty to prace rosyjskiego fizjologa 1. nie przyniesie żadnych rezultatów. która pojawiała się tylko na smak pokarmu. WARUNKOWANIE KLASYCZNE potychczas zajmowaliśmy się uczeniem się instrumentalnym. że wydzielanie śliny wywołane jest nie tylko przez pokarm. aby wywołać u psa wydzielanie śliny. obejmuje już całość korelacji między kontekstem bodźcowym. Teraz. Wypowiadane w innych sytuacjach. jeśli nowy nieznany bodziec. leżącymi u podłoża zdolności organizmów do przystosowywania swoich reakcji do wymagań świata zewnętrznego. Na tym polega istota warunkowania klasycznego.zostanie osiągnięty pożądany rezultat. Uczenie psa przez pozwolenie mu. albo Rw. że ślinienie zostało uwarunkowane na ten nowy bodziec: nowy bodziec warunkowy określamy jako Bw. że już Bw wywołuje tę reakcję: za każdym razem w reakcji na dzwonek zwierzę wydziela ślinę. Gwizd jest skuteczny dlatego. tylko wtedy. okaże się. a reakcja ślinienia na jego obecność to reakcja warunkowa (Rw). gdy wzmocnienie pojawia się natychmiast po prawidłowej reakcji. czy bodziec bezwarunkowy i reakcja bezwarunkowa są rzeczywiście bezwarunkowe. to mówi się. taki jak światło. tracą swą skuteczność jako wzmocnienie. dzwonek lub osoba eksperymentatora. eksponujemy dzwonek. Pokarm zatem byt Bb. jak się okazuje. Staje się on Bw. które stopniowo przybliżają się do zachowania pożądanego. który z bodźców je wywołał. Po minucie powtarzamy całą procedurę. które omawialiśmy. czy u psa. P. reakcje bezwarunkowe jako Rb. sprawdzamy. za każdym razem. Mruganie jest Rb na Bb. W rezultacie szeregu powtórzeń. jakim jest pokarm w jamie ustnej. kiedy wchodzi! do pomieszczenia z psami. prowadzone na początku naszego stulecia. Pies może zrozumieć czego się od niego wymaga. Pawłów uzyskiwał to umieszczając psa w specjalnym izolowanym pomieszczeniu. W warunkowaniu klasycznym. kiedy występuje prawidłowa reakcja. żeby jadł. kiedy to pies wydziela ślinę na dźwięk dzwonka. która ograniczała jego ruchy. co organizm robi. Inaczej mówiąc. że słowa te stosowane są wyłącznie jako SD dla wzmocnienia. Przedstawimy teraz techniki warunkowania klasycznego na klasycznym przykładzie. Inaczej mówiąc. Ogólnie biorąc. jaką wydobywa ono w trakcie uczenia się.i. Ścisła kolejność zdarzeń wzmacniających może być różndla różnych psów. Pawtow odkryt. a wydzielenie się śliny to albo Rb. że nie stosujemy żadnych kar. żeby wzmacniane były te zachowania. Wróćmy zatem do rozważań nad pewnymi procesami. smak jedzenia w pysku (Bb) wywoła wydzielanie śliny (Rb). ale nie wiemy jeszcze. Istnieje kilka podstawowych różnic między pawłowowskim lub klasycznym warunkowaniem a Podsumowanie Takie są podstawowe zjawiska związane z uczeniem się bezpośrednich zbieżności między czynnościami a wynikami. Początkowo wydzielanie śliny było Rb. Można również posługiwać się wzmocnieniem werbalnym (na przykład słowami „dobry pies"). Gwizd jest nie tylko czynnikiem wzmacniającym. najważniejsze jest. kiedy to bodziec (bodziec bezwarunkowy) automatycznie wywołuje specyficzną reakcję (reakcja bezwarunkowa): w skrócie bodźce bezwarunkowe będziemy określać jako Bb. zastosowanie nie tylko w sytuacji wzmocnienia jednostkowego. Wydzielenie śliny jest Rb na Bb. lecz tylko wzmocnienie. Zapewne informacja. jak on to robi. Jedną z najbardziej zaskakujących właściwości tego uczenia się jest ogromna wrażliwość zwierząt na bardzo subtelne związki między działaniami a wynikami tych działań. W rezultacie opracował szereg technik mierzenia ilości śliny wydzielanej przez psa. Pierwszy. A zatem pokarm to Bb. Na przykład. a w odpowiednim czasie specjalne urządzenie wdmuchiwało sproszkowany pokarm do pyska zwierzęcia. Pierwszy krok w modelowaniu zachowania to ustalenie jego zbieżności ze wzmocnieniem. wywołuje reakcje wydzielania śliny. a tylko będziemy eksponować dzwonek. że podtrzymywanie wzmacniajcej wartości gwizdu wiąże się z podawaniem jedzenia zwierzęciu bezpośrednio po jego ekspozycji (dozwolony jest częściowy rozkład wzmacniania). Jednak pierwszy poważny impuls do badań nad .ld uczeniem się dotyczy tego typu uczenia się. Prawo Efektu ma. w luźnej uprzęży. Dzwonek w warunkowaniu klasycznym wyprzedza o około 3 sekundy podawanie pokarmu. P. Modelowanie zachowani'! dokonuje się w wyniku wybiórczego wzmacniania kolejnych przybliżeń do pożądanego zachowania. Potrzebne jest do tego niezawodne i szybko pojawiające się wzmocnię me. w zależności od tego. gdy „sprawuje się dobrze" w czasie ćwiczenia. a dzwonek (Bw) jej nie wywoła. Odznaczając się przenikliwością. W istocie.

Stosując warunkowanie klasyczne. kiedy w przeszłości specjalnie się ich wyuczyliście). które pojawiają się w wyniku uczenia się. istnieje duże prawdopodobieństwo. u którego wywołano mdłości w jakiś nie związany z karmieniem sposób (na przykład promieniami Roentgena). ponieważ jest to jedna z pierwszych czynności codziennych. kiedy ostatni raz sprawdzaliście. to znaczy. Mdłości najwidoczniej są wskazówką wstrętu do jedzenia i niczego więcej. istnieje duże prawdopodobieństwo jej zapamiętania. aby go W przyszłości unikać. nie można go nauczyć unikania warunków. Problem. żeby pamięć o ostatnich posiłkach była wystarczająco pełna i stosunkowo łatwo dostępna (warunki te są spełnione z pewnością w przypadku człowieka. Wzmocnienie jako sygnał W rozważaniach nad uczeniem się stwierdziliśmy. Ta forma zachowania utrzymuje się. Jeżeli informacja zostanie włączona do jakiegoś schematu lub czynności. jako skutek działania wrodzonej strategii organizmu i właściwego wykorzystania struktury pamięci długotrwałej. i na właściwym zarejestrowaniu tej informacji.). jak byliście wczoraj ubrani? Raczej chyba tak. • Czy pamiętacie. Czy pamiętacie. odruchową. gdy zwierzę ich doświadcza. Maksymalizacja sygnalizacyjnej właściwości wzmocnienia może się dokonywać przy spełnieniu co najmniej jednego z dwu warunków. jak można przypuszczać. ale najprostsza interpretacja jest oczywiście taka. chcąc wyuczyć zwierzę jakiejś czynności. Po drugie. kiedy wynik jest opóźniony. który dotyczy pamięci: nowa informacja jest dołączona do już istniejących w pamięci struktur znaczeniowych. jest to taka reakcja. możemy wyuczyć zwierzę nieskończenie wielu nowych reakcji. . Ta granica opóźnienia wzmocnienia interpretowana była bardzo różnie. Akt wyboru odzieży i ubierania automatycznie zachował się w pamięci w formie schematu. na tarczach telefonicznych umieszczone są zarówno cyfry. że zwierzę. w jaki sposób informacja reprezentowana jest w strukturze pamięci. polega na określeniu warunków. Normalnie. Odpowiedzią jest pewnie „nie". odmawia jedzenia ostatniego nowego pokarmu. Natomiast badanie warunkowania instrumentalnego pozwala nam zrozumieć w jaki sposób zwierzę uczy się interakcji ze swoim środowiskiem. jakkolwiek widzieliście je i posługiwaliście się nimi niezliczoną ilość razy. aby gwarantować. która musi bv' automatycznie wywołana przez Bb. Zapamiętanie pojęcia lub zdarzenia zapewne zależy od typu procesów przetwarzania w mózgu obrazu tego zdarzenia czy pojęcia w chwili. jaki staje przed uczącym się. (Odpowiedź jest wtedy „tak". Zwierzęta wydają się zdolne do wykrywania (a tym samym unikania) szkodliwego pokarmu. gdy warunki te są wyraźnie oznaczone przez światła. która jest godzina? Pewnie nie. aby zapobiec ponownemu wystąpieniu mdłości wywołanych pokarmem. gdy będzie jednoznaczne. jak zachowuje się człowiek czy zwierzę w sytuacji przyjęcia hipotezy bezradności. musimy wzmacniać ją nie później niż po 5 sekundach od momentu pojawienia się tej czynności. chociaż powoduje pojawianie się kary. Dla nich zagrożenie uderzeniem prądem to po prostu przykre informacyjne sprzężenie zwrotne. chociaż nie staraliście się tego zapamiętać. Wzmocnienie nie jest koniecznym warunkiem zapamiętania. które nań wpływają. W przeciwnym razie nie zostanie. A zatem Rb jest zazwyczaj prostą reakcją fizjologiczną lU[. w tym w USA. Taka strategia wymaga. iż wzmacniana czynność pozostaje jeszcze w pamięci krótkotrwałej. Najwidoczniej zwierzę automatycznie kojarzy każde uczucie mdłości z ostatnim pokarmem. że uderzenie prądem jest nieuniknione. możem powiązać daną reakcję z bodźcem (Bw). które warunki są pożądane. Można więc oczekiwać. że wzmocnienie pomaga organizmowi w opanowaniu poprzedzającej je właśnie reakcji. które znajdują się obok cyfry 7 na tarczy telefonicznej? (w niektórych krajach. że zostanie zapamiętana. wzmocnienie powinno nastąpić od razu po wykonaniu właściwej czynności. aby zrozumieć.warunkowaniem instrumentalnym lub sprawczym. tak aby nie wiązało się z wykonaniem innych czynności i aby odpowiednia czynność tkwiła ciągle jeszcze w pamięci krótkotrwałej. jaka konkretnie czynność jest wzmacniana. Teraz zajmiemy się zbadaniem tego. UCZENIE SIĘ POZNAWCZE Dowiedzieliśmy się już co nieco o zjawiskach uczenia się. chyba że tę informację w jakiś szczególny sposób wykorzystaliście. Po pierwsze. nawet wtedy. Nasz punkt widzenia dotyczący uczenia się jest taki sam jak ten. a które nie. który zazwyczaj nie wywołuje jej. jak i litery. • Czy pamiętacie litery. gdy nie pojawiają się żadne wątpliwości co do tego. przechowującej zdarzenia.przyp. Ale wzmocnienie jest również sygnałem wskazującym organizmowi.Czy pamiętacie. Skojarzenie między specyficznym pokarmem a symptomami chorobowymi pojawia się. Badamy warunkowanie klasyczne. tak aby można je było łatwo odnaleźć w pamięci długotrwałej. Wrodzony charakter tej strategii potwierdza fakt. 1966). • Przypomnijcie sobie. chociaż nie stara się on zapamiętać menu swoich posiłków. Ta reguła 5 sekund popuszcza jeden bardzo ważny wyjątek. Stosując zaś warunkowanie instrumentalne. w jaki sposób zwierzę uczy się skojarzeń. chociaż choroba jako skutek spożycia takiego pokarmu ujawnia się dopiero po kilku godzinach (Garcia i Koelling. • . że wynik musi pojawić się tak szybko. co jedliście w czasie ostatnich dwu posiłków?). red. że wzmocnienie tylko wówczas będzie miało optimum właściwości sygnalizacyjnych. brzęczyki itp. celem naszym jest opisanie schematów pojęciowych. które są rzeczywiście silnie skorelowane z przyszłymi mdłościami. który jadło. to związane z nim zdarzenie powinno zdecydowanie odróżniać się od innych. A nawet więcej. Zazwyczaj strategia unikania nowego pokarmu jest wystarczająca. Oczywiście. potwierdzające i podtrzymujące ich przekonanie. Ale reakcja ta mus' znajdować się uprzednio w repertuarze reakcji zwierzęcia.

jak jego działania wpływają na otaczające je środowisko i dzięki temu chroni się również przed przypadkowymi związkami między reakcjami a ich zewnętrznymi skutkami. że schematy pamięciowe i hipotezy mogą powstawać i być wykorzystywane podświadomie. z tyłu lub z przodu głowy. ale w takiej odległości. Zakłada się. Niemowlę zmienia swoje czynności raczej umyślnie. starając się przy tym zaobserwować podobieństwa i różnice w uzyskiwanych rezultatach. o czym świadczą długie i gwałtowne spory. mogą wydawać się dość prymitywne: ostrożne macanie lub szukanie wzrokiem. Wyraźnie zmienia miejsce upadku przedmiotu.. W ten sposób odkrywa ono. Spadochroniarz może wierzyć. „Tym razem Laurent leży na plecach. Gracz może sądzić. aby w ten sposób sprawdzić jego skuteczność. Jednocześnie kładę w . jakby badając stosunki przestrzenne. myślenie człowieka możliwe jest bez świadomości bezpośredniej i. Hiemowlę eksperymentuje z otaczającym je światem. W rezultacie eksperymentator. powstałymi w wyniku minionych doświadczeń. To trzyma rękę pionowo. pochodzące z obserwacji zdarzeń zewnętrznych. bez udziału świadomości człowieka. który zniknął z pola widzenia. oczywiście. od tych. Do 6 miesiąca wydaje się reagować wyłącznie na sygnały zewnętrzne: reaguje na zdarzenia. nie wydaje się słuszne przypuszczenie.Laurenta: „Laurent ma 16 miesięcy i 5 dni. po czym zmienia sytuację" (s. działaniami i ich wynikami ma fatamą wadę. którzy twierdzą. W wieku do 6 miesięcy życia próby odnalezienia przedmiotu. od tańców wywołujących deszcz do odpukiwania w niemalowane drewno. U człowieka jednak istnieją pewne mechanizmy zapobiegawcze. jak na przykład Piaget (1952) opisuje tego typu eksperymentowanie swego 10-miesięcznego syna Laurenta: Znaczenie oczekiwań '/. kiedy się pojawiają. Najbardziej złożone aspekty zachowania ukierunkowanego na osiągnięcie celu ujawniają się wtedy. W końcu dedukcje dotyczące miejsca danego przedmiotu. czy możliwe jest uczenie się bez udziału świadomości. upuszcza go jeszcze dwa. Oczekiwania te ujawniają się najpierw w zachowaniu poszukiwawczym. pudełko itp. wyciąga rękę i upuszcza przedmiot.Uczenie się i świadomość Przez wiele lat ważnym teoretycznym problemem było pytanie o to. to zwierzę skazane jest na powtarzanie swych czynności za każdym razem. stają się normalną częścią jego zachowania poszukiwawczego. 269). że talizman zapewni mu bezpieczeństwo. Spadochroniarz nie zdecyduje się na pozostawienie swego talizmanu w domu. zadając pytanie kontrolne. Ale gdyby nawet było to możliwe. i drugie. Zjawisko to otrzymało nazwę zachowania przesądnego. Szympans zaś może być przekonany. może wykryć absolutny brak świadomości tych zdarzeń. Strategia taka oddziela przyczyny od czystych zbieżności (korelacji). Odpowiedź na to pytań ie jest bardzo trudna. aby nie mógł jej dosięgnąć. że już w najwcześniejszym wieku życia niemowlę antycypuje określone konsekwencje swych działań. Chwyta kolejno: celuloidowego łabędzia. Kładę przed nim skórkę od chleba. Przeanalizujemy zachowanie dziecka Piageta . w zaciśniętej dłoni ojca czy matki. trzy razy w to samo miejsce. to ukośnie. Mimo to eksperymentowanie jest decydującym czynnikiem w rozwoju intelektualnym istoty ludzkiej). Siedzi przy stole. gdy obserwujemy dziecko posługujące się własną inteligencją sensoryczno-motoryczną do rozwiązywania praktycznych problemów. a nie za sygnał. ale kontynuuje swoje wczorajsze eksperymenty. Nawet niemowlę nie zdaje się ślepo na wskazówki wynikające z kontekstu i nie powtarza mechanicznie reakcji skojarzonych ze schematami sensoryczno-motorycznymi. Jest oczywiste. Uczenie się przez eksperymentowanie System uczenia się zbieżności nastawiony wyłącznie na wykrywanie korelacji między środowiskiem. jak wykażemy w następnych rozdziałach. Na przykład możemy uświadomić sobie wskazówkę zastosowaną do rozwiązania zadania albo też treść marzenia w momencie. ale samo ich nie wywołuje. Jeżeli dziecko widzi przedmiot. Szybko jednak dziecko podejmuje systematyczną eksplorację możliwych kryjówek przedmiotu: pod przykryciem. które rzeczywiście spowodowały określony wynik. za przeszkodą. Kiedy przedmiot spada na nowe miejsce (na przykład na poduszkę). kiedy występuje. Ten aspekt uczenia się zbieżności pozwala wyjaśnić wicie rytualnych przesądów. to niezbyt się tym przejmuje. często próbują uzasadniać swe stanowisko wskazując na fakt. może po niego sięgnąć czy też włożyć go do ust. Nie pozwala mianowicie na oddzielenie tych aspektów. że w badaniach nad uczeniem się jego wynik może służyć za wzmocnienie. Ludzie. że skoro już raz zbieżności danego zdarzenia zostały ustalone. możliwe jest bez świadomości retrospektywnej. Ale. że skrzyżowanie palców pomoże mu wygrać. ale gdy ten przedmiot nagle zniknie. (W pewnych wypadkach.uchowanie ukierunkowane na osiągnięcie celu. które korelują z nimi w sposób zupełnie przypadkowy. że stanie na lewej nodze jest ściśle związane z pojawieniem się winogron. Przypuszczalny krótki żywot w świadomości określonych zdarzeń utrudnia eksperymentalne badanie tego problemu. kiedy znajdzie się w podobnych warunkach. Oto. zasadę tę trudno jest zastosować. Jednak w wieku około 6 miesięcy zaczyna przejawiać oznaki szczególnych oczekiwań w odniesieniu do interakcji ze swoim środowiskiem. jednak po upływie kilku minut możemy zapomnieć i jedno. oczywiście. Można bardzo łatwo zademonstrować je w laboratorium. że świadomość nie jest potrzebna.

od ra/.na przykład obecność kijka-ułatwił mu poszukiwanie rozwiązania problemu? Nauczenie się tego. W końcu tego okresu wyobraźnia dopiero zaczyna się rozwijać. tymczasem jest ono zaskakująco trudne.niektóre gatunki naczelnych i człowiek-potrafią rozwiązać „problem kijka". Omawialiśmy już niektóre jego poglądy (oraz wspominaliśmy trochę o jego synku Laurencie). że aby osiągnąć określony cel. 335). podokresy i stadia w rozwoju poznawczym dziecka. Jednak w wieku około 2 lat następują wyraźne. że przedmioty mają określoną stałość. Następnie zaczyna się okres operacji konkretnych. Ale jak wybrać ten nowy sposób: czy przypadkowo.pobliżujego prawej ręki kijek długości około 25 centymetrów. że można przemieszczać się w przestrzeni i wywoływać różne zdarzenia. umiejętności posługiwania się symbolami. ponieważ występujący tu rodzaj uczenia się jest niezwykle skomplikowany. Uczy się. co jest pod ręką) może rozwiązać wyłącznie człowiek. Jest ono ograniczone do odkrywania świata za pomocą manipulowania przedmiotami. W ciągu tego okresu dziecko stopniowo opanowuje rozumienie przedmiotów i działań. że można" chwytać przedmioty i manipulować nimi. która pozwoli dziecku czynić szybkie postępy w opanowaniu wiedzy. Laurent ma problem. W pierwszych latach życia rozwój intelektualny szympansów przebiega szybciej niż u dziecka w tym samym wieku. a nie za któryś z końców. Jean Piaget.skonstruowanie specjalnego narzędzia służącego do określonego celu (zamiast posługiwania się tym. trwający od momentu narodzin do 18-24 miesiąca życia. Drugi to okres myślenia przeduperacyjnego. jednak jego procesy myślowe ciągle jeszcze są ściśle związane ze światem zewnętrznym. Laurent odkrył w jakiś sposób.u łapie za kijek i przyciąga nim zabawkę" (s. jednak brak mu jeszcze dostatecznie dobrej wewnętrznej reprezentacji świata. jak nauczył się nowego schematu? Nigdy wcześniej nie posługiwał się kijkiem w celu uzyskania przedmiotów. Po pierwsze. trwający od końca okresu sensoryczno-motorycznego (około 2 lat) do 7 lat. W rozwoju zdolności poznawczych człowieka można wyróżnić kilka stadiów. bierze kijek ponownie. które wykonywał do tej pory siedząc przy stole? „Wtedy kładę kijek między nim a chlebem. Po drugie. Piaget wyróżnił poszczególne okresy. Po upływie godziny umieszczam przed Laurentem zabawkę (poza jego zasięgiem) i nowy kijek tuż przed nim... Uczenie się sensoryczno-motoryczne Omówiliśmy już podstawowe właściwości uczenia się sensoryczno-motorycznego. czy też wychodząc od tych czynności. Początkowo Laurent stara się dosięgnąć chleba nie zwracając uwagi na kijek. czasie i kształtach. że jego ręka jest zbyt krótka i musi znaleźć „przedłużenie ręki"? Jak do tego doszedł? W jaki sposób kontekst zewnętrzny . Po kilku próbach zaprzestaje działań". następnie spogląda na kijek i nagle chwyta go i kieruje w stronę skórki. ale zawiera się w tym jakaś niezaprzeczalna sugestia wizualna. Ten poziom rozwiązywania problemu przewyższa wyjaśniające możliwości każdej z istniejących teorii uczenia się zbieżności. pojawiają się początki internalizacji myślenia. Wtedy rzuca kijek i wyciąga rękę w stronę chleba. wtedy zaczyna się też rozwój języka. nie dotyka on celu. sekwencja czynnośćwynik musi zostać zmodyfikowana. w którym wyłaniają się cechy inteligencji człowieka dorosłego. . język zaś znajduje się w zarodku. Na początku występuje jedynie zdolność do uczenia się związków w otaczającym świecie. następnie u dziecka zaczyna się powoli pojawiać świadomość pojęć j zdarzeń i rozwijają się proste schematy sensoryczno-motoryczne. Nauczyło się ono co nieco o przestrzeni. . że można posłużyć się kijkiem. Należy próbować jakiegoś nowego sposobu. trwający mniej więcej do 11 roku życia. Zasadniczo dziecko nauczyło się już organizować cechy percepcyjne świata. Największy wkład w badania nad intelektualnym rozwojem dziecka ma uczony szwajcarski. czy na oślep metodą prób i błędów. mimo pozornej prostoty. Prace Piageta są zbyt liczne. Nawet nie próbuje sięgnąć ręką po przedmiot. aby dosięgnąć przedmiotu. bez dłuższego marudzenia. ROZWÓJ POZNAWCZY Zdolności poznawcze człowieka zmieniają się radykalnie w okresie od narodzin do wieku młodzieńczego. Znany mu sposób zdobycia przedmiotu nie prowadzi do osiągnięcia pożądanego celu.Dwie następne próby prowadzą do tego samego rezultatu. Po czym. Pierwszy to okres rozwoju sensoryczno-motorycznego. Jako ostatni występuje okres operacji formalnych (zaczyna się około 11 roku i trwa do okresu młodzieńczego). aby je tu wymienić. Problem na jeszcze wyższym poziomie . Faktycznie tu leży granica możliwości intelektualnych istot pozaludzkich: jedynie bardzo rozwinięte gatunki zwierząt . zaskakujące zmiany w zdolnościach poznawczych dziecka ludzkiego. Bibliografia zawiera niektóre bardziej znane pozycje. Jednak nie może jej dosięgnąć. ponieważ złapał kijek w połowie. Dziecko nauczyło się już wyodrębniać siebie z otaczającego je świata oraz tego. Laurent patrzy na chleb siedząc nieruchomo. może wydawać się zadaniem zbyt prostym. Ale. Co kierowało jego wyborem czynności i czego konkretnie nauczyło go poprzednie niepowodzenie? Czy domyślił się. tym razem za koniec (przypadkowo czy świadomie?) i przyciąga chleb do siebie. jego myśli zaczynają w mniejszym stopniu zależeć od zdarzeń zewnętrznych. Przeanalizujemy teraz stadia rozwoju intelektualnego wyróżnione przez Piageta4.

W rzeczywistości. Zdolność do organizowania informacji percepcyjnej na zasadzie jej zbieżności z reakcjami organizmu jest prawdopodobnie wrodzona. w miarę jak dziecko manipuluje otaczającymi je przedmiotami. Jest to pierwszy decydujący krok w nabywaniu wiedzy przez dziecko. komponenty sensoryczne oddzielają się od czynności. Rysunek ] 3-4 przedstawia możliwy schemat sensoryczno-motoryczny: zdarzenie . pierwsze pojęcia rozwijające się w mózgu niemowlęcia dotyczą przedmiotów z jego doświadczenia Początkowo jednak pojęcia te mogą mieć znaczenie jedynie w odniesieniu do jego własnych czynności (to znaczy wyłącznie znaczenie /notoryczne). nie wykonując równocześnie rzeczywistych czynności.węzłem pamięci-jako jednostką (rys. Przypuszczalnie. ponieważ wiele rzeczy z otoczenia niemowlęcia wykazuje zarówno podobieństwa. Stopniowo.RYSUNEK 13-5 Długi Przedmiot Niebieski ROZWÓJ OBRAZÓW Centralne miejsce w uczeniu się zbieżności zajmuje organizacja cech percepcyjnych w wiązki oparte na ich skojarzeniach z ciągami działań. ale problemy związane z organizacją informacji percepcyjnej w sytuacji uczenia się ulegają zmianie. jeśli. ale nie pojawiło się jeszcze oddzielnie pojęcie dotyczące potrzebnego do tego przedmiotu. Jak tylko właściwy zbiór cech połączy się w oddzielny niezależny obraz. gdy już się pojawi.? RYSUNEK 13-4 . 13-5). jak i różnice w porównaniu z rzeczami. Ten sam mechanizm działa dalej w miarę rozwoju dziecka. Jest to pierwszy krok w kierunku myślenia ludzi dorosłych: wykonanie eksperymentu myślowego.. Piaget sugerował. które ono już zna. system pamięci może rozpoznać dany przedmiot..ruch ręki . Rozwój obrazów wewnętrznych. Myślenie przedoperacyjne W okresie od około 2 do 7 lat dziecko zaczyna się posługiwać wewnętrzną reprezentacją otaczającego je świata.i zaczynają osiągać samodzielną egzystencję. Potrafi ono po raz pierwszy przewidzieć bieg zdarzeń. początkowo dziecko może nawet nie rozumieć tego. że w pierwszych rozwijających się u dziecka schematach sensorycznomotorycznych nie odróżnia ono cech percepcyjnych od samych czynności. Dziecko zaś musi utworzyć wewnętrzny obraz zdarzeń zewnętrznych. że przedmioty zewnętrzne istnieją niezależnie od jego czynności. zdolności. oparty na tc. Uczy się również odpowiadać na pytania: Co będzie. nowe przedmioty muszą zostać włączone w istniejące struktury pojęciowe za pomocą procesów uogólniania i różnicowania. odgrywa decydującą rolę w rozwoju poznawczym dziecka.wywołuje przyPrzyjemny dźwięk < Przyjemność > < > Błyszczący Długi Niebieski jemny dźwięk. operując wewnętrzną wiązką informacji . Kiedy powstanie już określony repertuar obrazów.

Nauczyło się prawa zachowania masy. to musi on być duży. najwyraźniej nie potrafi ono przyjąć czy też choćby zrozumieć perspektywy innej osoby. Podobieństwa lub różnice cech fizycznych interesują je dopiero wówczas. Tak więc może on układać obrazki z czerwona. jego wewnętrzne przedstawienia myślowe koncentrują się wokół samego siebie. że wody jest teraz więcej (jest wyższy poziom). Następnie na oczach obserwującego nas dziecka przelejemy wodę do wąskiej szklanki. Jeśli poprosimy studenta.Początkowo jednak dziecko ma ograniczoną zdolność do interioryzacji zdarzeń Ogranicza się przede wszystkim do konkretnych czynności: nie potrafi tworzyć abstrakcji czy uogólnień. Poza tym. Teraz zapytajmy dziecko. Mimo to w tym stadium myślenie dziecka pozostaje związane z konkretnymi przedmiotami i zdarzeniami. następnie piłeczkę z pomidorem (okrągłe). Dorośli starają się raczej odnaleźć jedną regułę. Podobnie jak dziecko. który znajdzie się w sytuacji eksperymentalnej dotyczącej kształtowania się pojęć. Najważniejsze w tym. albo duży). możliwe jest również tworzenie kupki obrazków związanych z podwórkiem czy gospodarstwem wiejskim. krok po kroku. Operacje konkretne Około 7 roku życia dziecko wchodzi w stadium operacji konkretnych. W sytuacji. Napełnijmy wodą niską. Inaczej mówiąc. Osoba dorosła. a skoro jest niebieski. i zaczyna się powtarzać. to musi być mały). kiedy nie ma innego wyboru. które opierają się na zależnościach między cechami (na przykład. A nawet więcej. aby ułożyło podobne obrazki na jedną kupkę. to jego strategia polega na wybraniu jednej cechy i posługiwaniu sienią jako podstawą dokonywanego podziału. Dziecko może zgrupować rakietkę i piłeczkę (ponieważ gra nimi). że ilość wody nie uległa zmianie. Ponadto wyobrażanie sobie ciągu czynności. to prosta koniunkcja cech wydaje się najłatwiejsza (aby należeć do danej klasy. może on zapomnieć. z niewielką elastycznością lub też zupełnym jej brakiem. jakie reguły zostały już sprawdzone. że jeden wymiar (szerokość) może być kompensowany przez inny (wysokość). który nic odpowiada danemu kryterium. kiedy badany ma wykonać zadanie bardziej złożone. jak też i tego. różniące się między sobą określonymi cechami. to nie jest w stanie powrócić do stanu wyjściowego. kiedy już się pojawiło przebiega systematycznie. bez konieczności odnoszenia się do pełnego zasobu dostępnej informacji. brak mu prawdziwego pojęcia abstrakcji. liczby i przestrzeni oraz prostego uogólnienia i prostej abstrakcji. w wąskiej szklance nie jest tyle samo wody. Dziecko nie opanowało jeszcze pojęcia zachowania masy. a następnie sortuje systematycznie przedmioty zgodnie z przyjętymi kryteriami Dziecko jednak (w stadium myślenia przedoperacyjnego) zachowuje się zupełnie inaczej. Rozwój w stadium operacji konkretnych można obserwować dając dziecku dwie . Niektóre z widocznych osobliwości dotyczących zachowania dziecka w zakresie tworzenia abstrakcji i uogólnień możemy zauważyć obserwując jego zachowanie klasyfikujące. to wybiera i wypróbowuje nową regułę. Dziecko stara się skoncentrować uwagę na dominujących cechach danego zdarzenia. Oczywiście. Obrazki: pieca. w odróżnieniu od dorosłych. przedmiot powinien posiadać wszystkie cechy tej klasy. ile było w pierwszej. Jeżeli pojawi się obrazek. talerza z kaszką i lalki (oznaczającej mamę) znajdą się na jednej kupce. czy między różnymi przedmiotami ułożonymi na jednej kupce istnieją wyraźne podobieństwa. a z niebieską-na drugą. to się nie odstanie. ale dysponuje ono bogatym arsenałem metod myślenia: opanowuje zasady manipulacji. szeroką szklankę. lodówki. na przykład musi być równocześnie czerwony i duży). W postępowaniu ze znanymi mu przedmiotami dziecko przejawia tendencję do grupowania ich zgodnie ze związkiem. Myślenie dziecka jest jeszcze ciągle ograniczone konkretnymi sądami o przedmiotach. zadowala się ono istniejącą w danym momencie zgodnością w doborze przykładów. w jaki łączy je wspólna sytuacja zewnętrzna. poziom wody będzie tu znacznie wyższy niż poprzednio. Ponadto. Chociaż dziecko może sobie wyobrazić wynik pewnego ciągu operacji. Najbardziej znanym przykładem nieodwracalności myślenia dziecięcego jest problem szklanki wody przedstawiony przez Piageta. niż oparte tylko na jednej cesze. jego uwaga zaś koncentruje się przede wszystkim na przedmiotach realnych. Mówiliśmy już o tym. oprócz tych wszystkich ograniczeń (albo też jako ich nieunikniony wynik) proces myślenia dziecka jest nieodwracalny. mając do rozwiązaniu takie zadanie. dziecko nie martwi się o to. Dziecko w stadium przedoperacyjnym odpowie nam: nie. drugą szeroką i niską. Dysjunkcja jest znacznie trudniejsza (przedmiot powinien posiadać tylko jedną cechę: na przykład musi być albo czerwony. która znajdzie zastosowanie w odniesieniu do wszystkich przedmiotów. jednak bez względu na to. że pokazujemy dziecku serię obrazków przedstawiających różne przedmioty. na jakich operacjach się koncentrują. a w końcu pomidor z różą (czerwone). Dziecko w stadium przedoperacyjnym jest egocentryczne. Weźmy dwie szklanki. Teraz już pojęcie zachowania masy nie sprawia mu kłopotu i dziecko szybko rozwiązuje próbę ze szklanką wody. jakby wyobrażenie sobie zdarzenia miało właściwość realnego zaistnienia konkretnego zdarzenia: co się stało. czy w drugiej szklance jest tyle samo wody. Niektóre dzieci mówią. Dorosły tak nie postępuje. jak się okazuje. Wygląda to tak. ale wiąże się również ściśle ze zdolnością do uczenia się dziecka przez komunikowanie się z innymi ludźmi albo poprzez myślowe przedstawienie danej sytuacji z innej perspektywy niż własna. zazwyczaj wybiera jakąś cechę fizyczną albo też określoną kombinacje cech. nie można ich przekonać. że mechanizmy indukcyjne dziecka operują zazwyczaj tylko ograniczonym zakresem dostępnej informacji. obwódką na jedną kupkę. jedną wysoką i wąską. zachowuje się dokładnie tak jak dziecko. jaki to może mieć wpływ na zachowanie językowe (rozdział 12). aby podzielił i ułożył obrazki na dwie kupki według dowolnie przyjętej reguły. dorośli uważają reguły klasyfikowania wymagające uwzględnienia równocześnie kilku cech przy selekcji za znacznie trudniejsze. a następnie prosimy je. że mniej (mniejsza szerokość). W sumie jednak pewne cechy klasyfikującego zachowania się dziecka różnią się wyraźnie od odpowiednich cech w zachowaniu dorosłych. jest to. Przypuśćmy. Najtrudniej nauczyć się pojęć. inne zaś. jeżeli przedmiot jest czerwony. Jeżeli cechy muszą występować łącznie. Pod pewnym względem dorosły.

kierują jego badaniem dostępnych cech środowiska oraz wykrywaniem cech brakujących. niezbędnej do Inteligentnego wyboru nowych czynności w wypadku. ciągle ograniczone do możliwych realnych zdarzeń. Ogranicza się jedynie do operacji dotyczących świata otaczającego. gania wniosków i zaczyna przejawiać rozumowanie abstrakcyjne. Uczy się aktywizowania schematów sensoryczno-motorycznych w myśli. bez wykonywania odpowiednich czynności . Ogranicza się do konkretnych czynności związanych ze zdarzeniami. W znacznej większości zwierzęta i dzieci w wieku poniżej 2 lat wydają się polegać na próbnym działaniu po to. Mogą one pomóc w wyodrębnianiu krytycznej informacji.identyczne wielkością i ciężarem kulki plasteliny. przekonamy się. w jakim stopniu ich aktualne reakcje są uzależnione od antycypacji przyszłych zdarzeń. Uczy się stałości przedmiotów : czynności. Operacje konkretne Pojawia się zdolność do rozumowania logicznego. Operacje formalne Rozwój implikacji. Kiedy pojawiają się wewnętrzne struktury. Myślenie wymaga zdolności do umysłowego symulowania całego scenariusza danej sytuacji. nieodwracalne. nie potrafią zaś wypracować określonej strategii osiągania odległego celu.możliwe są eksperymenty myślowe. Warunki brakujące można rozpatrywać jako podcele prowadzące do poszukiwania metody wykrywania schematów sensoryczno-motorycznych. Rozwijają się pojęcia stałości. że objętość jest inna I dopiero po upływie 11-12 lat stabilizują się wszystkie trzy pojęcia. jednak trudno stwierdzić. odwracalności i kompensacji. Ciągle jeszcze egocentryczne (choć w mniejszym stopniu). MYŚLENIE Wstępnym warunkiem zdolności do myślenia jest tworzenie wewnętrznych reprezentacji zdarzeń zewnętrznych. kiedy stare nie doprowadziły do pożądanego wyniku. Operacje są egocentryczne. W ciągu pierwszych dwu lat życia dziecko rozwija inteligencję -ensoryczno-motoryczną. Wewnętrzne schematy sensoryczno-motoryczne mogą pełnić rolę selektywnego filtra dla uwagi i spostrzegania: podpowiadają człowiekowi. ale zmieniły się objętość i ciężar. Okresy rozwoju umysłowego dziecka (według J. posuwając się wstecz w obrębie swoich struktur wewnętrznych. gdy zdarzają się pomyłki. przejawiając wówczas jedynie początki rzeczywistej planowej Jziałalności. Operacje formalne W końcu. poczynając od samego wyobrażenia celu. Oczekiwania mogą tu odgrywać główną rolę nawet wtedy. Przy wewnętrznej reprezentacji świata nie jest już konieczne wykonywanie czynności wyłącznie po to. abstrakcji. które wystąpiły w danej chwili. Badając zachowanie dorosłych związane z rozwiązywaniem problemów (rozdział 14) i podejmowaniem decyzji (rozdziały 15 i 16). że masa wałeczka nie uległa zmianie. opanowuje umiejętność posługiwania się rozumowaniem logicznym i wycia. że odkryje w ten sposób możliwe czynności prowadzące do celu oraz warunki wymagane do jego osiągnięcia. Około 9 roku życia rozpoznaje ono. które byłyby odpowiednie dla ich osiągnięcia. ciężar i objętość wałeczka zmieniły się. Tabela 13-1. 2-7 7-11 11-15 pomoc dla procesów umysłowych wyższego rzędu. sądów logicznych. We wczesnych latach dorastania doskonalą się jego możliwości językowe. aby zaobserwować. ale sądzi. pojawiają się operacje logiczne. jest zdolne do myślowego sprawdzania hipotez. Procesy związane z organizacją i strukturalizacją informacji percepcyjnej w postaci schematów sensoryczno-motorycznych stanowią nieoceniona . Myślenie przedoperacyjne Początki rozwoju języka. Może posługiwać się konkretnymi pojęciami. że rozwiązywanie sytuacji problemowych obejmuje szeregi realnych i umysłowych działań i ich skutków oraz różne punkty wyboru. Czy organizmy niższe mają zdolność planowania? Nie wiemy tego dokładnie. aby określić jej wyniki. jakie korzyści daje możność posługiwania się reprezentacją wewnętrzną. czego szukać. Te same podstawowe zdolności niezbędne dla rozwoju i symbolicznego przekształcania schematów sensoryczno-motorycznych są ważne na wszystkich poziomach myślenia. Piageta) Wiek dziecka w przybliżeń tu (lata) 0-2 Opis Rozwój sensoryczno-motoryczny Rozwój schematów sensoryczno-motorycznych. stawiania hipotez dotyczących nowych możliwości oraz manipulowania nimi za pomocą symboli. Cały ciąg zdarzeń może być antycypowany dzięki symulacji umysłowej: symulacja umysłowa jest istotą myślenia. hipotetyczne. Jedną z kulek należy rozwałkować n długi wałeczek. Rozważmy. W 7-8 roku życia sądzi ono. Zapewne są zdolne do tworzenia względnie złożonych łańcuchów czynności. Przed 7 rokiem życia (przed operacjami konkretnymi) dziecko sądzi ż masa. mieć nadzieję. co z tego wyniknie. procesy myślowe uniezależniają się od środowiska. Człowiek myślący może zacząć od jakiegoś pożądanego dlań celu i. że masa i ciężar nie uległy zmianie. poczynając od około 11 roku życia dziecko wkracza w ostatnie stadium na drodze do pełnego opanowania całego bogactwa logicznego myślenia. pojawiające się w toku rozwiązywania problemu.

Formułowaliśmy już wcześniej niektóre podstawowe zasady zachowania dotyczącego rozwiązywania problemów. Ułatwi bowiem nasz wywód. rozpoczęcie od tego celu końcowego i posuwanie się w myśli wstecz jako metoda zbudowania planu pozwalającego na osiągnięcie tego celu. A zatem: . jak tworzy swój wewnętrzny model problemu. Jak najlepiej dojechać na drugi koniec miasta. Jednakże częściej mamy do czynienia ze źle określonymi problemami. ANATOMIA PROBLEMU Być może. Zajmo- . Spróbujcie rozwiązać problem przedstawiony poniżej. Naszym celem jest zrozumienie procesów zachodzących u człowieka. prześledzenie całego łańcucha schematów sensoryczno-motorycznych w celu wykrycia końcowego efektu jakiegoś ciągu czynności. . jakie wybiera strategie. które będziemy omawiać. W rozważaniach nad inteligencją sensoryczno-motoryczną omawialiśmy takie pojęcia. jak ocenia swoje postępy. czy proces rozwiązywania problemu zmierza w prawidłowym kierunku. że te same procedury pojawiają się w badaniu tego. . jeżeli wszystkie główne ulice są zamknięte dla ruchu w związku z odbywającym się festynem? Jakie jest rozwiązanie problemu szachowego. białe zaczynają i dają mata w pięciu ruchach? Co robiłeś 16 miesięcy temu? Graf rozwiązywania problemu Stany wiedzy Graf zadania DONALD+GERALD Cofanie się STRATEGIE ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW Poszukiwanie rozwiązań Wybór operatorów Ograniczenia metody analizy protokołów STANY WEWNĘTRZNE A STANY ZANOTOWANE W PROTOKOLE Heurystyki Gra w szachy problemy te mają dobrze określone atrybuty: określony cel. określony sposób pozwalający ocenić. gdy zajmuje się on rozwiązywaniem określonego problemu. . najlepszy sposób. Stworzyć dzieło sztuki o nieprzemijającej wartości. Badaliśmy. Zrobić coś ważnego w życiu. Problemy mogą należeć do dwu szerokich klas: problemy dobrze określone oraz problemy źle określone. jeśli będziecie mieli jakiś pogląd na kolejne kroki i operacje. MECHANIZMY MYŚLENIA Reguły a fakty Podprogramy Pamięć krótkotrwała Liczenie w pamięci Mamy pełne podstawy. to analiza jakiegoś problemu. aby skoncentrować nasze badania na problemach dobrze określonych. Rozwiązywanie problemów ANATOMIA PROBLEMU Protokoły Protokół rozwiązywania problemu DONALD+GERALD Analiza £o właściwie trzeba zrobić. Teraz wykażemy. W dobrze określonym problemie mamy jasno sformułowany cel. kiedy zbliża się do rozwiązania. Rezultaty tych badań powinny znaleźć zastosowanie w odniesieniu do wszystkich zachowań związanych z rozwiązywaniem problemu źle lub dobrze określonego. jak: zachowanie poszukiwawcze oparte na oczekiwaniu celu. Chcielibyśmy zrozumieć. zamieszczonego we wczorajszej gazecie. Chcemy dowiedzieć się.14. . aby rozwiązać problem? W rozdziale tym zbadamy strategie i procedury stosowane przez ludzi. od którego należy zacząć. Wyreżyserować najbardziej znaczący film stulecia. . jakie stosuje reguły. jak ludzie rozwiązują abstrakcyjne problemy pojęciowe. w jakim stopniu strategie te stosowane są do rozwiązania praktycznych problemów środowiska.

Przeanalizujemy małą część protokołu werbalnego jednej z osób badanych. że trzeba tu jeszcze dodać 1. czy też nie. (Zamiast zero wstawiamy znak 0. notujcie to. jakie podjąć decyzje nawet wówczas. że można to tu wpisać. nie da się obserwować bezpośrednio. Nie. o czym myślicie próbując rozwiązać tni problem. tam. wypowiadajcie wszystkie myśli. że najlepszy sposób rozwiązania tego problemu to wypróbowanie różnych możliwych rozwiązań. nie 5. (Tu nastąpiła dłuższa przerwa i eksperymentator zapytał „O czym teraz myślisz?) Teraz G-ponieważ R to liczba nieparzysta. Jest to problem typu szyfru arytmetycznego. Mamy tu dziesięć różnych liter i każda z nich ma jedną wartość numeryczną. otrzymał podobną instrukcję jak Wy. ustalając. Ludzie wykonują własne operacje myślowe po cichu. co robi. Tak więc myślę. że T jest równe 0. Tak więc. zatem T wynosi zero. To znaczy. od '• ' "•izu odkrywając. Często zapuszcza się w ślepy zaułek i • ycofując się próbuje nowej drogi. czy rozwiążecie ten problem. to razem zero. czy nie. najważniejszą rzeczą w dokon\. Pełny zapis protokołu werbalnego osoby badanej zawiera około 2200 słów wypowiedzianych w ciągu 20 minut rozu u r wania problemu. Patrzę na lewą stronę zadania. W wyrażeniu tym wykorz\ stano dziesięć liter. tak aby po zastąpieniu liter cyframi działanie arytmetyczne dało prawidłowy wynik. protokół werbalny. Oczywiście. • ): '/ Problem ten. Protokoły Pierwszym krokiem w badaniu jakiegoś zjawiska jest obserwacja związanego / nim zachowania. przenoszę 1 do drugiej kolumny. aby dla każdej litery odnaleźć odpowiadającą jej cyfrę. ponieważ są dwa L . Och. Poświęćcie temu problemowi chociaż 5 minut. że można to tu wpisać. co robi. czy nie ma gdzieś jeszcze T. DONALD łGERALD ROBERT D=5 protokół rozwiązywania problemu DONALD+GERALD Każda litera ma jedną i tylko jedną wartość numeryczną (Pytanie to skierowano do eksperymentatora. Więc są dwie litery D i każdej z nich odpowiada 5. nie. to G powinno być liczbą parzystą. dostarczają one niezmiernie użytecznej informacji wstępnej o procesach malenia zachodzących w trakcie rozwiązywania problemu. to razem zero. które przyjdą Wam do glmu w trakcie rozwiązywania. Dalej. Jakie prawidłowości możemy w nim dostrzec? Pierwsze wrażenie z protokołu jest takie.a suma dwu jednakowych liczb daje zawsze liczbę parzystą. Wpisuję 5 i 5. A/y. nawet jeślj wyda się Wam. wanej tu analizie jest odkrycie. gdzie sumuje się D+G. aby nie było "omyłek z literą O). gdy nie uda się Wam go rozwiązać. zatem T wynosi zero. że zostawię to na chwilę. Spójrzcie na protokół. Pamiętajcie. że R powinno być liczbą nieparzystą. co uznacie /a stosowne.-każda para w jednej kolumnie-aha-i R-trzy R. a D równa się 5. Prosimy o mówienie wszystkiego. trakcie rozwiązywania problemu. Badany startuje energicznie. z których każda odpowiada określonej cyfrze. gdzie dodawane są E+O. Tekst ten będzie dla nas materiałem do analizy. że badany nie podchodzi do problemu prosto i bezpośrednio. oraz. mam dwa A i dwa L. Nie jestem jednak pewien. że wiele z tego. Dwa L równe są jednemu R. Oczywistą trudność w badaniu rozwiązywania problemów przez człowieka sprawia fakt. miał on za zadanie głośno myśleć w trakcie poszukiwania rozwiązania. że mogę wpisać 5 z drugiego końca. a 1 to liczba nieparzysta. Myślę. Oczywiście. Raczej gromadzi on informacje i sprawdza rozliczne •'ipotezy. jaką można tu przyjąć takuk . \naliza. dla siebie. Możliwe. Zadanie polega na tjm. Badany był studentem Camegie-Mellon University.wanie się tym problemem pozwoli Wam zorientować się. Jeden ze sposobów pr/e/w\ciężenia tej trudności polega na skłonieniu człowieka do ujawnienia tych procesów. mimo trudności w interpretowaniu tych protokołów. prosząc go na przykład. do czego one prowadzą. kiedy usiłuje rozwiązać problem. jakie rodzaje operacji umysłowych wykonują ludzie u. Zato jest jeszcze jedno D. W rzeczywistości nie jest istotne. nie ma. W rezultacie otrzymujemy dosłowny zapis jego zwerbalizowanych procesów myślo w\ ch. i .s/c/c na głos w toku Waszej pracy. 7 lub 9. że nie czynicie postępów. A zatem R może być równe 1 lub 3. czy jest to najłatwiejsza droga. Badany ten po raz pierwszy próbował rozwiązać problem U1^' typu1. Jeżeli będziecie mieli ochotę coś zapisać. Więc są dwie litery D i każdej z nich odpowiada 5. możliwe. aby opisywał na głos to. myślę. Wpisuję: 5 i 5. jego analiza i wszelkie cytaty pochodzą z pracy Newella (1967). wynika stąd. na które on odpowiedział „Jedną wartość numeryczną"). 1 ' • . Zobaczmy. jeżeli musiałbym przenieść 1 z poprzedniej kolumny. która próbowała rozwiązać problem DONALD plus GERALD.

mając nadzieję. kiedy zastosuje on określoną operację do określonego nowego faktu. a I to liczba nieparzysta. Operuje swą n-yjściową wiedzą dodając do niej stwierdzenia dotyczące problemu. \a naszym diagramie stan wiedzy przedstawimy graficznie w postaci kwadratu. Sama dedukcja zaczyna się dopiero od Sierdzenia: Są dwie litery D i każdej z nich odpowiada 5. Po dłuższej przerwie badany jednak rezygnuje z tej drogi. Pierwsza rzecz. Podobne ogólne zasady odnajdujemy w sensoryczno-motorycznym rozwiązywaniu problemów praktycznych. Inne strategie wyraźnie nie funkcjonują: w takim wypadku badany rezygnuje z nich i próbuje innych sposobów. ponownie wraca do tej sprawy. Jedne strategie przynoszą efekty i liczba danych ciągle wzrasta. przenoszę 1 do drugiej kolumny.. jaką robi.a suma dwu jednakowych liczb daje zawsze liczbę parzystą. Opis jego zachowania w trakcie rozwiązywania problemu powinien uwzględniać to stopniowe przechodzenie od jednego do drugiego stanu wiedzy. że każda z nich dostarczy mu określonej informacji. a operację związaną z przechodzeniem z jednego stanu wiedzy do drugiego w postaci >trzałki (rys. czy nie ma gdzieś jeszcze T? Nie. potrzebna jest procedura doskonalsza od analizy protokołu. To znaczy. stosując odpowiednie reguły lub strategie. to rozbicie tego końcowego celu na pewną liczbę małych kroków. nie 5. i» jest równe 5. badany odnajduje nowy obiecujący punkt wyjścia ze względu na możliwość rozwiązania problemu. powróćmy znów do protokołu zadania DONALD+GERALD. Dalej mam dwa A i dwa L-każda para w jednej kolumnie i R-trzy R. metoda rozwinięta przez Allena Newella z Carnegie-Mellon University (patrz Simon i Newell. Jedną z technik przydatną do tego celu jest graf rozwiązywania problemu. Stara się znaleźć T. Dwa L równe są jednemu R. wynika stąd. Oczywiście. t Graf rozwiązywania problemu Protokoły werbalne są dosyć niewygodne do analizy.ponieważ R to liczba nieparzysta. połączonych strzałkami 'pisującymi drogę. 7 lub 9. jaką badany dysponuje w danym momencie.. wiele pytań bez odpowiedzi. 14-1). Początkowe wypowiedzi osoby badanej dotyczą po 'tostu weryfikacji. Ponownie powraca do myśli. Sumy wiedzy. W celu dokładniejszego zbadania procesu rozwiązywania problemu. że R powinno być liczbą nieparzystą. potrzebna jest metoda pozwalająca na przedstawienie zachodzących tu zdarzeń. aby ukazać pewne ogólne schematy w zachowaniu badanego w czasie rozwiązywania problemu. Ta krótka analiza pierwszych pięciu minut protokołu wystarcza. czy rozumie reguły zadania. że badany stopniowo gromadzi informację o problemie. jaką konkretną strategię najlepiej zastosować w danej chwili? Skąd wie. Co się kryje za procesem rozbijania na kolejne proste kroki w toku osiągania końcowego celu? Skąd osoba badana wie. Zobaczymy. zatem T wynosi zero. czy też zaprowadzi go w ślepą uliczkę? Aby móc odpowiedzieć na te pytania. 1971). Chociaż doszedł już do wniosku. Opis ten można również odnieść do szerokiego wachlarza problemów i zadań poznawczych.. Ale w przedstawionym opisie jest na razie wiele niejasności. Użyteczną techniką jest zastosowanie obrazu wzrokowego sekwencji operacji wykonywanych w czasie rozwiązywania problemu. "'((/zadania DONALD+GERALD. że mogę wpisać 5 z drugiego końca. Cała informacja o problemie. że T równa się [) •. to G powinno być liczbą parzystą. jakby sprawdzając swój wywód: . że R jest liczbą nieparzystą i czy daje to jakieś informacje o G. Operacja RYSUNEK 14-1 Stany wiedzy Teraz protokół możemy przedstawić jako zbiór kwadratów. To się nie udało. Zna on ogólny cel. ponieważ są dwa L. Aby to "lustrować. Ale tym razem posuwa się w analizie nieco dalej i konkretyzuje listę możliwych liczb: A zatem R może być równe 1 lub 3. Odnotowawszy już ten fakt. nie ma.Następnie patrzy. Teraz G . zmienia się stan jego wiedzy. Na podstawie analizy protokołu stwierdziliśmy. przyczyna jest oczywista: nic ma sposobu na wybranie spośród wielu kandydatów odpowiedniej wartości dla R. a D równa się 5. jaką musi przejść osoba badana poprzez kolejne stany wiedzy. nazywa się stanem jego wiedzy. że R jest liczbą nieparzystą. jakiego Ypu strategie mogą być przydatne w rozwiązywaniu danego problemu? Skąd wie. czy zastosowana w jaiiytn momencie strategia pozwoli na osiągnięcie celu. który stara się osiągnąć. a co z Dl Za to jest jeszcze jedno D.. gdzie da się zastosować w zadaniu wiedzę o tym. . h każdym razem. Następnie przystępuje do sukcesywnego sprawdzenia różnych prostych strategii.

W stanie 7 badany ponownie powraca do faktu.t o po prostu ten sam stan co stan 4. (Zamiast zera wstawiamy znak 0. A więc najpierw po prostu wytwarza. W efekcie przechodzi od stanu wiedzy 4 do stanu 5.ponieważ R to liczba nieparzysta. a następnie dopiero odrzuca możliwość. Pierwsza operacja poszukiwania nowej kolumny z (T) nie przynosi sukcesu. a potem z 2. czytamy: Oczywiście.. a 1 to liczba nieparzysta. że kiedy już badany generuje liczby kandydujące do R.) Czy osoba badana wie również o tym. zaś ostatni. Początkowo. wynika stąd. licząc od prawej do lewej.a suma dwu jednakowych liczb daje zawsze liczbę parzystą. przenoszę 1 do drugiej kolumny. że należy dokonać przeniesienia do następnej kolumny 2? Do tego momentu nie ma o tym wzmianki w protokole. wykonuje tę pracę metodycznie. 14-5) ten ruch cofania się przedstawiony jest w ten sposób. Teraz osoba badana cofa się do stanu uprzednio osiągniętego. jakie możliwe wartości dla R zostały wykorzystane. Zwróćcie uwagę na ciąg czynności. RYSUNEK 14-5 RYSUNEK 14-3 Teraz osoba badana decyduje się znów na to. stanu 2. a D jest równe 5. a w stanie 8 metodycznie sprawdza wszystkie Hczby nieparzyste. Zauważcie. Wybiegając jednak nieco w przód. znajduje kolumnę zawierającą D. Następnie mamy próbę znalezienia innych kolumn. RYSUNEK 14-2 Kilka następnych twierdzeń z protokołu koncentruje się na zapisie danych. gdzie konkluduje. a więc eksperymentator musi się włączyć i poprosić ją. że R powinno być liczbą nieparzystą. w tym celu wraca do stanu 4 i wypróbowuje nowe podejście. że D = 5) do nowego stanu. Chociaż dedukcja ta nie jest prawidłowa. Teraz G . w której występuje D+D = T. A zatem R może być równe 1 lub 3. Postęp ten został pokazany na rysunku 14-4. że T = 0. 14-6). Widzimy raczej. Nazwijmy tę operację przetwarzaniem kolumny 1 (Ponumerujcie sześć kolumn zadania. wnioskuje. a D równa się 5. Na grafie (rys. jakie ma eksperymentator sporządzający protokół. Prowadzi ją to do tego punktu rozważań. że R jest liczbą nieparzystą. aby sprawdzać nowe kolumny. 7 lub 9.. przy stanie 5. że G musi być liczbą parzystą. nie wykluczając wartości wykorzystanych uprzednio. które do tego momentu osoba badana zebrała. że strzałka do następnego stanu 6 przechodzi od stanu 4. Następna partia zapisu ilustruje trudności.trzy R. Graf rozwiązywania problemu posunął się nieco jak na rysunku 14-3 (na rysunku stare stany wiedzy są niezacieniowane. Dalej mam dwa A i dwa L . Jak do tej chwili nasz graf ma dwa stany wiedzy. przenoszę 1. próbując najpierw z kolumną 3. Jednakże RYSUNEK 14-4 . co przedstawia rysunek 14-2.i R . że R = 5. że proces ponownie się cofa. aby mówiła dalej.. że R jest liczbą nieparzystą. a zatem badany wie o tym. Ale teraz decyduje się na ustalenie wartości liczbowej litery R. Stan 6 . kiedy wie również. Operacja ta posuwa badanego od początkowego stanu wiedzy (kiedy wie. to G powinno być liczbą parzystą.. gdzie warto zacząć przetwarzać kolumnę 2. Oczywiście.Badany w sposób oczywisty przetwarza informację zawartą w tej kolumnie. druga kończy się powodzeniem. aby nie było pomyłek z literą O. to jednak w sytuacji przedstawionej w stanie 10 odpowiada aktualnemu stanowi wiedzy osoby badanej (patrz rys. że R jest liczbą nieparzystą. Prowadzi nas to do stanu 10.każda para w jednej kolumnie . Cofanie się. nie 5. tylko w późniejszym czasie. . dodany diagram został zacieniowany). tym razem badany przechodzi do kolumny 6 i wychodząc z założenia. w których znajduje się T lub D. Osoba badana milczy. mówi: Dwa L równe są jednemu R. ponieważ są dwa L . Nie pomija jednak zwyczajnie takiej ewentualności. W rezultacie nie mamy pewności.

gdzie sumuje się D+G. na ile te terminy znajdą zastosowanie w odniesieniu do rozwiązywania problemów w ogóle. Och. którą rozwiązaliście przedtem nim rozwiązaliście tę. Do opisu jego zachowania wprowadzone zostały takie pojęcia. które wielokrotnie powtarza. aby zacząć od nowa. dość szybko przychód/i mu dn głowy. Poszukiwanie rozwiązania w kierunku : Stosowanie grafu. . Patrzę na lewą stronę zadania. jeżeli musiałbym przenieść 1 z poprzedniej kohiinn>. To ostatnie stwierdzenie wskazuje. Przedstawia graficznie niieszaninę sukcesów i pomyłek typowych w rozwiązywaniu każdego problemu. Przechodzimy kolejno przez wszystkie poziomy nie powtarzając żadnego z nich aż przejdziemy przez ł «\stkie idąc zawsze z lewa na prawo. była trudniejsza aniżeli łamigłówka. W każdym momencie osiągnięty postęp stanowi sumę stanów wiedzy. przechodząc tym samym do nowego stanu wiedzy. gdzie dodawane są E4O. nie zajmując się już wartością G. tx trzeba tu będzie jeszcze dodać 1. stany wiedzy i operatory. sprawdzając skuteczność różnorodnych operatorów. W wypadku powodzenia zdobywa nową informację. możliwi1. Reguta brzmi: Przechodź wszystkie punkty grafu idąc na prawo do "Olka. Badany przechodzi od jednego stanu wiedzy do drugiego usiłując zastosować jedną z operacji wybranych z niewielkiego zbioru. którą rozwiązaliście przedtem. Ten krótki fragment analizowanego protokołu ilustruje metodę rozłożenia 1 graficznego przedstawienia kolejnych kroków prowadzących do rozwiązania problemu. drogą prób i błędów. ile jest to Wtr/ebne. pełna analiza zawiera nieco ponad 200 przejść między kolejnymi stanami wiedzy. którą rozwiązaliście potem. możliwość że G niekoniecznie musi być liczbą parzystą. nim rozwiązaliście tę. Analizując cały protokół dostrzegamy te same prawidłowości. że zostawię to na chwilę. którą rozwiązaliście przedtem. Oczywiste jest. wracamy do lewego krańca następnej linii i znów posuwamy się poziomo w Prawo. następnie z powrotem do następnej linii poziomej i tak dalej. Na tym zakończymy analizę fragmentu protokołu. 1969) Ostateczny cel tej zagadki jest jasny: podanie odpowiedzi tak lub nie. cofając się. to czy łamigłówka. jak: cele. jak rozwiązaliście łamigłówkę. następnie decyduje się raz jeszcze na cofnięcie się. uznając możliwość przeniesienia. tam. RYSUNEK 14-6 >TRATEGIE ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW Jeśli łamigłówka. Odpowiedni fragment grafu rozwiązywania problemu przedstawiony został na rysunku 14-6. rozłożenia tego procesu na serię małych kroków. Zobaczymy.k-> nad kolumną 6. Badany przekształca problem ogólny na szereg prostych podcelów i podproblemów. kiedy dany ciąg operacji doprowadzi go do martwego punktu. nie. Czytając grafy zawsze zaczynamy od lewej górnej klatki i posuwamy się poziomo w Wiwo. jednak do opisania ich wystarczyły zaledwie cztery różne operacje. że konkretne reguły stosowane przez badanego zależą przede wszystkim od rodzaju problemu. Graf rozwiązywania problemu jest jedną z metod podziału etapów rozwiązywania problemu. Posuwa się okrężnie. nim rozwiązaliście tę. Powtórz czytanie grafu tyle razy.gysunek 14-7 przedstawia w formie schematycznej graf całego protokołu rozwiązywania problemu. osoba badana zużyła na wykonanie tego zadania 20 minut2. Jeżeli jednak czniemy po prostu analizować zdanie od początku do końca. Ta ogólna forma analizy i schemat zachowania się wydają się możliwe do zastosowania w bardzo różnorodnych sytuacjach problemowych. która kończy się na stanie 12. Przedstawia informację nagromadzoną do tego momentu. szybko ugrzęźniemy w •o skomplikowanej strukturze lingwistycznej. Myślę. Kiedy dojdziemy do końca. Osoba badana najwidoczniej dysponuje niewielkim zasobem różnych strategii. że osoba badana chce ponownie przystąpić do pr. jednak ogólna struktura jego zachowania w toku rozwiązywania problemów jest zawsze podobna. była od niej trudniejsza czy też nie? (Restle.

którą rozwiązaliście potem. należy zastąpić frazą „łamigłówka A".nacznie łatwiej sobie poradzić. Na przykład. można przyjąć taki podcel. A więc. Nie ulega wątpliwości.odpowiedzieć tak lub n i e . w którym łamigłówka następująca po łamigłówce B. jak rozwiązaliście łamigłówkę B. Zgodnie ze stosowanymi zasadami podstawienia łamigłówka poprzedzająca A to łamigłówka B. drogę „oszukiwań? Zacząć od sformułowania celu . . jeśli przyjmiemy odwrotną. to łamigłówka A. litery alfabetu. A co będzie. którą rozwiązaliście przedtem. po prostu jróbować zrozumieć każdą frazę zdania. którą rozwiązaliście potem. ta = ta łamigłówka = łamigłówka A. to czy łamigłówka B była trudniejsza niż łamigłówka A? 238 stanów RYSUNEK 14-7. Źródło: Simon i Newell (1971). podstawiając odpowiednie oznaczenie. Fraza ta odpowiada oczywiście frazie ta łamigłówka. Określamy ją konkretnie łamigłówka A.^ przodu nie daje efektu. którą rozwiązaliście przedtem nim rozwiązaliście łamigłówkę A frazą „łamigłówka B". czy też nie? Wyszło nieźle: spróbujmy jeszcze raz tej samej metody. tj. Jeśli łamigłówka. jak rozwiązaliście łamigłówkę. którą rozwiązaliście potem. to czy łamigłówka.a następnie ^stanowić się. od tyłu. z którymi . którą rozwiązaliście potem jak rozwiązaliście łamigłówkę B". jak np. to czy łamigłówka B była trudniejsza niż łamigłówka A? Jeszcze jedna fraza w tekście wymaga interpetacji: „łamigłówka. nim rozwiązaliście łamigłówkę A. aby osiągnąć cel. była trudniejsza aniżeli łamigłówka. A zatem odwracając stosunki otrzymamy wariant. jak rozwiązaliście łamigłówkę B". którą rozwiązaliście przedtem. czego potrzeba. Teraz już problem jest wręcz tanalny: Jeśli łamigłówka B była trudniejsza aniżeli łamigłówka A. Tak więc frazę „łamigłówka. nim rozwiązaliście łamigłówkę A. bardziej zrozumiały. Zastępujemy we wszystkich przypadkach frazę „łamigłówka. była trudniejsza niż łamigłówka A. Każdą frazę dotyczącą danej iaaadki zastępujemy zatem odpowiednią literą. Po tym podstawieniu mamy nową wersję tekstu zadania: Jeśli łamigłówka B była trudniejsza aniżeli łamigłówka. Jaki operator okaże się dobry do osiągnięcia go podcelu? e Jeden sposób polega na wprowadzeniu w miejsce różnorodnych zagadkowych sformułowań takich oznaczeń. że najlepsza w :Vm wypadku będzie strategia polegająca na rozbiciu zdania na podcele. przekształcamy tekst zagadki w nowy. którą rozwiązaliście przedtem nim rozwiązaliście łamigłówkę A.

określamy krok bezpośrednio go poprzedzający i tak dalej. W tych wypadkach należy posłużyć się metodami turystycznymi. musimy obmyśleć plan. Podręczniki gry w szachy nie dostarczają przepisów gwarantujących •Ograną. często z nadzwyczajnym powodzeniem. prowadzą automatycznie do generowania prawidłowego rozwiązania. W poszukiwaniu w kierunku odwrotnym postęp dokonuje się małymi krokami. Dla wielu bardziej skomplikowanych i zarazem bardziej interesujących problemów nie znaleziono odpowiednich algorytmów rozwiązania. i c zanim błąd zostanie odkryty i poszukiwania podjęte zostaną na nowo.\le sedno sprawy polega na obmyśleniu odpowiedniego planu. Należy zapewnić bezpieczeństwo królowi. Problem polega na odnalezieniu odpowiedniego operatora . Heurystyki wchodzą w grę w każdej skomplikowanej sytuacji rozwiązywania problem . początkowo wypróbowujemy określoną metodę atakowani' problemu. Ijciirystyki. działanie tych reguł widoczne jest szczególnie w końcówce partii-to znaczy w trakcie Wybór operatorów Skąd przyszła nam do głowy myśl. bezpośrednich kroków. Pojawia się tu jedna z najskuteczniejszych strategii: analiza środków-celów {means-ends analysis). które. Środek redukujący różnice między jednym a drugim polegał na uproszczeniu fraz przez wprowadzenie właściwych oznaczeń. Proces ten jest podobny do rzeki tworzącej meandry na zboczu góry. •jra w szachy. Różnica między nimi jest teka. musimy zrozumieć problem. aby ignorować oczywiste różnice. Inaczej mówiąc. na przykład poszukiwanie na mapie drogi z jednego punktu do drugiego. Istnieje oczywiście niebezpieczeństwo doszukiwania < analogii tam. jeśli są ściśle :ir/estrzegane. to posuwamy się dalej w tym samym kierunku od osiągniętego już punktu. a może w ogóle one nie istnieją. a jednocześnie pewnego sprytu. 1962). • istocie różnice między szachistami wydają się wynikać głównie z siły i skuteczności 'V thematów heurystycznych zastosowanych w trakcie gry (patrz Simon i Simon. W tej szczególnej łamigłówce o łamigłówkach. Niezmiernie ważna metoda heurystyczna polega na odnajdywaniu analogii między Janym problemem a innymi problemami ze znanym rozwiązaniem. którymi można posługiwać się bez większej trudności. a ich wartość opiera się na ich efektywności w rozwiązywaniu poprzednich problemów. stanem wiedzy była złożona struktura lingwistyczna. zawsze otrzymamy prawidłową odpowiedź. jaki poprzedzający krok należy uczynić. W gruncie rzeczy wiele z badań poświęconych myśleniu i rozwiązywaniu probleu m w w znacznej mierze sprowadza się do poszukiwania określonych rodzajów heurystyk ó losowanych przez ludzi. Heurystyki są bardziej podobne do reguł taktycznych. . Reguły mnożenia stanowią swoisty algorytm: jeśli będziemy je stosować właściwie. właściwych operatorów. Większość problemów wymaga obrania kierunku poszukiwań <|( przodu". a w najlepszym wypadku aż do punktu wyjścia. Podział ogólnego problemu na podcele jest z pewnością użyteczny w momencie pojawienia się problemu. Po drugie. Po dokładnym ustaleniu tego kroku. Analiza środków-celów jest użyteczna przy ocenie wartości danego operatora dla rozwiązania zadania. . aby skomplikowaną frazę zastąpić literą i tym samym uprościć problem łamigłówki? Bez wątpienia jednym z głównych problemów jest znalezienie właściwych operatorów. Często wymaga to jmicjętności rozpoznawania ukrytych podobieństw. jakie stosują ludzie próbujący rozwiążą • określone problemy. jeżeli sawet analogia ta jest dość odległa. Ważnym aspektem tego faktu jest to. takie proste poszukiwanie do przodu nie dało rezultatu Inne podejście to zaczynać od końca. Ale żadna z tych taktyk nie mówi nam. W takim ujęciu koncetrujemy się na pożądanym rozwiązaniu i zastanawiamy się. ]^i\tak. W analizie tej pożądany podcel ( w tym wypadku najbliższy podcel) jest porównywany z aktualnym stanem wiedzy. W badaniach nad rozwiązywaniem problemów rozróżniane są dwa typy planów lub operatorów: algorytmiczny i heurystyczny. W wypadku problemu z łamigłówkami celem było zrozumienie poszczególnych fraz zdania. Jest to jeden z przykładów zastosowania strategii analizy środków-celów. który doprowadzi nas do rozwiązania. aby dotrzeć do tego rozwiązania. gdzie w ogóle jej nie ma.Poszukiwanie rozwiązań Omawiany przykład wskazuje na nowe strategie. Matematyk Polya (1945) uważa. Rozpatrzenie przytoczonego niżej przykładu ułatwi zrozumielie roli strategii heurystycznej. czy przyniosła nam ona jakikolwiek postęp.środka który zmniejszałby istniejącą rozbieżność. Strategia ta znajduje częste zastosowanie w wielu różnych sytuacjach problemowych. Algorytm to zbiór reguł. Poszukiwanie w kierunku odwrotnym jest niezwykle użyteczne w wypadku pewnych problemów wzrokowych. że w celu rozwiązania problemu: Po pierwsze. a następnie sprawdzamy. że jeden z nich gwarantuje uzyskanie prawidłowego wyniku. Rozwiązanie przez analogię jest niezwykle cenne. Raczej zawierają one pewne reguły heurystyczne: Należy kontrolować cztery pola środkowe. są to procedury lub wskazówki. Określony zostaje podcel i czynione są próby jego rozwiązania. Woda po prostu zaczyn•! płynąć w dół po pochyłości: wyłącznie rzeźba powierzchni ziemi określa dokładną drogo przepływającej wody. !. że poszukiwanie od początku do końca dokonuje się za pomocą prostych. Jednak w odróżnieniu od algorytmów metody heurystyczne nie gwarantują pełnego powodzenia. ustalić niezbędne warunki oraz dane. Musimy jasno rozumieć cel. który został podany w sformułowaniu danego problemu.ióre doprowadzą do rozwiązania. powoduje to znaczną stratę czasu i wysiłku. zdolnych do działania w danej sytuacji. jaki operator należy właśnie wybrać.

która do tego momentu nie nale/ala do grupy figur aktywnych. osiem ruchów przedtem nim nastąpi mat. które teoretycznie mo^ wystąpić.o . ułożonych w poprawnym gramatycznym porządku (na przykład trzech zdań tego tekstu).! . kió:v / milionów możliwych ruchów należy dokładnie przeanalizować? Badania nad mistrzami szachowymi-posiadającymi tytuły Arcy mistrzów międ/\ narodowych . atakuj silniejszą hgunj (siła figury zależy od różnorodności ruchów. istota sprawy jest ta sama. na które przeciwnik może odpowiedzieć jed\nic minimalną liczbą ruchów. Niektóre końcówki zaczynają się o . Jeśli rozważymy wszystkie możliwe ruchy i przeciwruchy występujące w ka/il\jv stadium gry w szachy. w wielu wypadkach zapewniają sukces. które. Ograniczenia metody analizy protokołów Zaczynając od zwerbalizowania przez osobę badaną jej myśli w trakcie rozwiązywania problemu. Jeśli chcielibyśmy zbudować a Igois im. Liczba możliwych sekwencji złożonych z ośmiu ruchów może być równa 10(m(a jeśli wolicie. mogą doprowadzić do uzyskania oczekiwanych efektów. są oparte na nieco mniej sformalizowanej analizie protokołu wywiadu ze swoim pacjentem. W rzeczywistości zadanie to wydaje się podobne do zadania wymagającego zapamiętania w ciągu 15 minut 75 do 100 słów. Ponieważ na znale/ICIIK1 rozwiązania niektórych ze wspomnianych problemów arcymistrzowi potrzeba oko. Skąd on wie o tym. Podobny wysiłek przekracza nawet możliwości niezwykle v\h. aby ocenić najlepszą z możliwych kombinacji.-/ystych zdolności umysłowych. . któr\ stwarza sytuację do ataku króla przeciwnika w efekcie wycofania własnej figim / linii ataku). a w mniejszym stopniu od . . Jeszcze ważniejsze jest to. • Daj pierwszeństwo takiemu szachowi. wynika z tego. Próbka wybranych heurystyk wykorzystywanych przez arcymisir/.K decyzję. że nie ma przed nim obrony). . że zapamiętanie ich nie jest dla szachM> zbyt uciążliwe i nie wymaga specjalnej pojemności pamięci: wystarczy. że mistrzowie szachowi posługują się pr/\ ocenie sytuacji i wyborze ruchów licznymi regułami heurystycznymi. aby rozwa/>l on jedynie od 9 do 77 możliwości w fazie eksploracji dotyczącej osiągania rozwiązania. Analizuje jedynie w dość ograniczonym zakresie te ruchy. i ^ -" do 19 możliwości w fazie weryfikacji.. że zadanie takie nie wymaga uruchomienia jakichś nadzwyczajnych zdolności umysłowych. jakie stosuje. . przeprowadzony. Reguły te N uporządkowane według ich ważności i ten porządek wykorzystywany jest przy w\rw. nie sprawdza wszystkich możliwych kombinacji.ów szachowych pozwoli nam lepiej zorientować się. aby poi!j. kiego komputera. to procedury. które stosują. mogliśmy dowiedzieć się nieco o naturze zaangażowanych tu procesów :nyślowych. w jaki sposób poszukują oni odpowiednich operatorów: • Należy dać pierwszeństwo podwójnemu szachowi (ruch. . który powoduje równoczesne zaatakowanie króla przez dwie figury) oraz odkrytemu szachowi (ruch.ostatnich kilku ruchów tuż przed daniem mata królowi (atak na króla przeciwnika t . 70 _u^ kombinacja ruchów jest rzeczywiście wartościowa i logiczna. Są to proste reguły.. milionowi miliardów miliardów). tfinut. • Daj pierwszeństwo szachowania tej figurze. to otrzymamy około tysiąca kombinacji. . jego zdanien-. jakie może ona wykonywać w irakcie gry). • Daj pierwszeństwo tym ruchom.. Kiedy psycholog kliniczny próbuje zbadać <wego pacjenta. • W przypadku dwu możliwości szachowania równocześnie. Jednakże.. nawet sama analiza protokołów nie ogranicza się wyłącznie do czystej sytuacji rozwiązywania problemów. oczywiście. Co więcej. Obserwowane różnice między szachistami pod względem ich różnych możliwości zależą raczej od skuteczności ^lektywnych schematów heurystycznych.dostarczają informacji o tym.|. . .. kiedy utwierdza się w przekonaniu.v najlepszego ruchu. musielibyśmy zbadać dosłownie miliari!. Szachista. różnych możliwości. Stara się RYSUNEK 14-8 . który zmusza króla przeciwnika do oddalenia się od własnych pól. gdy zastosuje sieje do pewnej liczby typowych końom ck szachowych (wziętych z dowolnego podręcznika szachowego)..

nieznacznym ruchem powoduje jego rozkołysan ie.. W konkluzji musimy stwierdzić. którymi posługuje się on w tych złożonych zadaniach. aby skłonić swoich badanych do wybrania tego właśnie rozwiązania.. mogą pomijać szereg kroków ważnych dla rozwiązania tych problemów. Eksperymentator (który znajdował się w tym samym pokoju co osoba badana) posługiwał sie dwiema różnymi wskazówkami. w swym protokole-co zaznaczone zostało w postaci zaciemnionych kwadratów. W grupie. Interesująca jest kwestia. Przestrzeń wewnętrzną można przedstawić schematycznie w postaci grafu rozwiązywania problemów. Tak czy inaczej. większość badanych znalazła rozwiązanie wciągu jednej minuty od otrzymania wskazówki. że korzystali ze wskazówek. to jej protokół z całą pewnością jest niepełny. Średnio. Eksperymentator. jak mamy nadzieję. Wydaje się to mało prawdopodobne. jedynie 20% osób znalazło prawidłowe rozwiązanie. jak te trzy „przestrzenie" mają się do siebie wzajemnie. po drodze zaczepia o sznur..protokół . .. Jeżeli tak było. W wypadku.. jest jasne. eksperymentator po upływie kilku minut bierze w ręce szczypce i zwracając się do osoby badanej mówi: „Posługując się wyłącznie tym przedmiotem. Rozwiązanie to jest przedstawione w przestrzeni wewnętrznej. przyznali (z jednym wyjątkiem). Wskazówka 2. Wypowiedzi ustne dokonywane przez osobę badaną w trakcie rozwiązywania problemu . rzucić weń czymś. jeśli zachęcimy badanego do szczegółowego werbalizowania swego procesu myślowego i jeśli będziemy sporządzać protokół w trakcie trwania czynności rozwiązywania. Liczba możliwych rozwiązań wiązała się ze zręcznym wykorzystaniem wielu różnych przedmiotów. są zgodne ze strategiami i operacjami analizowanymi w grafie rozwiązywania problemu. Eksperymentator spaceruje po pokoju i przechodząc obok sznura wiszącego bliżej środka pokoju. które rozwiązały problem od razu „całościowo" („Rozwiązanie przyszło samo. Jeżeli osoba badana nie dostrzega oczywistego kroku w swym postępowaniu. że korzystały ze wskazówek. Przyjmujemy. Graf rozwiązywania zadania w przestrzeni protokołu może wyglądać na przykład tak. co jest w nich dostępne.Interesujące nas różnice między obiema grupami polegają na różnym sposobie relacjonowania wartości wskazówek. robi jakieś notatki. wykonuje pewne czynności. a do drugiej te. która nie korzystała w ogóle ze wskazówek. które. którzy dochodzili do rozwiązania drogą kolejnych kroków. które prawidłowo rozwiązały problem po otrzymaniu wskazówek.są zapisem rozwiązywania problemu w przestrzeni protokołu. Ponadto badany. idąc po prostu w stronę okna. które najwyraźniej rozwiązywały go etapami („Popatrzmy. STANY WEWNĘTRZNE A STANY ZANOTOWANE W PROTOKOLE W celu zilustrowania naszego problemu rozpatrzmy różnice między trzema różnymi przestrzeniami problemu: wewnętrzną. rozwiązały zadanie szybciej niż grupa osób. Nawet „całościowi" badani Maiera mogliby uświadomić sobie rolę wskazówki. Maiera interesowało tylko jedno rozwiązanie. stanowi jedynie częściowy opis zachodzących procesów wewnętrznych. Musimy założyć zatem. Po pierwsze. to możemy oczekiwać. że wskazówka pomogła im w tym. że wskazówka w znacznym stopniu ułatwiła im rozwiązanie. których odbicie znajduje w jego wypowiedziach. Osoby badane. chociaż nie uświadamiały sobie jej roli. To. [Szczegółowy opis wskazówek udzielanych przez Maiera znajduje się w jego artykule (1931). tworząc w ten sposób przestrzeń zewnętrzną swego rozwiązania. Pomimo to nie wszystkie jego procesy wewnętrzne znajdują dokładne odbicie w jego sprawozdaniach werbalnych. nie wiem jak"). Zapis będzie bardziej kompletny. które nie otrzymały w ogóle żadnej wskazówki w tym względzie.] Maier podzielił osoby badane. abyście sami spróbowali rozwiązać to zadanie). A może osoby z grupy „całościowej" dostrzegły wskazówkę. ci zaś. że badany rozwiązuje problem wewnętrznie według pewnych ogólnych strategii i określonych operacji.. bez wahania przy opisywaniu sposobu rozwiązywania wymieniają rolę wskazówki.. niby przypadkowo rozrzuconych na podłodze pokoju. gdy wskazówka 1 nie przyniosła rezultatu. bez względu na pewne jej słabości analiza protokołów stanowi skuteczną metodę rekonstrukcji zdarzeń zachodzących w świadomości człowieka rozwiązującego problem oraz badania strategii myślenia. że osoby badane. na dwie grupy-do jednej grupy należały osoby. rozkołysać jak wahadło.odgadnąć naturę operacji wewnętrznych w strukturze pamięci. W tym wypadku. Odbywa się to w taki sposób. chociaż otrzymały poi godziny na rozpracowanie problemu. jak to zostało przedstawione na rysunku 14-10. Niebezpiecznie byłoby całkowicie zawierzyć metodzie analizy protokołu. gdyby uprzedzano ich wcześniej. ale nie chciały się do tego przyznać. że badany nie mógł ich równocześnie złapać (rys. które przeprowadza w trakcie dochodzenia do rozwiązania. Ale osoba badana może przedstawić jedynie część z nich. że powinni uważnie śledzić tok swoich myśli i informować na głos o drogach dochodzenia po omacku do rozwiązania. Zadanie osoby badanej polegało na związaniu obu końców sznura. śledząc wybrane pr/cpacjenta drogi.. w którym przeprowadzano eksperyment. można znaleźć inny sposób rozwiązania tego zadania". aby osoba badana niczego nie podejrzewała. 1931) \y eksperymencie tym posłużono się dwoma sznurami zwisającymi z sufitu. jednakże były one tak oddalone od siebie. 14-8). dlatego nie możemy go obserwować bezpośrednio. jeżeli mógłbym ruszyć sznur. Dlaczego zatem dla osób z grupy „całościowej" miałoby to być tajemnicą? Nasuwa się wniosek. nie wspomniały o tym. które rozwiązały zadanie od razu „całościowo". jedynie 13 z 22 stanów pojawia się w jego protokole. aha!"). Te osoby badane. i zewnętrzną. (Świadomie nie podajemy odpowiedzi. które rozwiązywały problem etapami. Na rysunku 14-9 przedstawiony został przykład przestrzeni wewnętrznej. posuwając się w kierunku rozwiązania. dmuchnąć na niego. stosował więc system wskazówek (sugestii). że badany rozwiązując problem odwzierciedla w swym opisie słownym różnorodne strategie i operacje myślowe. czy istotnie przedstawiciele grupy „całościoyvej" nie wiedzieli o tym. zapisaną w protokole. które nie wspominały o roli wskazówek. w której występują 22 stany. Zastanówmy się. Wskazówka 1. że protokoły robione w czasie eksperymentów nad rozwiązywaniem problemów. Przykładem tego może być jedno z wcześniejszych badań nad rozumowaniem (Maier. że tylko część aktywności poznawczej osoby badanej dostępna jest obserwacji zewnętrznej.

jednakże nie stanowi on z pewnością odbicia zachodzących tam procesów (rys. Ostateczny graf zrekonstruowany na podstawie protokołu ma wiele podobieństwa z grafem stanów wewnętrznych. Na dodatek stany 10 i 13 następują po stanie 7. W „przestrzeni" protokołu wygląda to tak. ponieważ jednak nie zostały zapisane w protokole. że są one niezbędne. że procesy wewnętrzne znajdują swe odzwierciedlenie w . Stany pośrednie 2 i 4. jakby osoba badana przeszła bezpośrednio od stanu 1 do stanów 5 i 6. W takim wypadku możemy wprowadzić pewne stany hipotetyczne. zostały całkowicie pominięte. Stosunki między stanem wewnętrznym a stanem protokołowym można sobie wyobrazić na przykład w ten sposób.RYSUNEK 14-9 Wyraźnie widać co zaszło. możemy jedynie domyślać się ich istnienia. jak też ślepa droga prowadząca do stanu 3. nazwijmy je A i B. aby jeden wynikał z drugiego. Często w toku analizy protokołu można dostrzec brak pewnych łączących ogniw. Wiemy. a ponadto żaden z nich nie może występować bezpośrednio po stanie 7. ponieważ nie można go odróżnić od stanu 20. 14-11). Podobnie gubi się stan 18. W omawianym Przestrzeń protokołu RYSUNEK 14-11 RYSUNEK 14-10 wypadku protokół zawiera sprzeczności: stany 10 i 13 nie mają takiego charakteru.

Każdy system. kiedy w trakcie działania 'odprogram musi wykorzystać sam siebie. pozwala to na zaoszczędzenie miejsca w przestrzeni pamięci. Szczegóły dotyczące różnych sposobów funkcjonowania oraz mechanizmy uruchamiania tych systemów w tym miejscu zupełnie nas nie interesują. zależy to. Program nadrzędny nazywany jest zazwyczaj programem wykonawczym. który analizuje oddzielne podrzędne frazy arnknięte w nawiasach). wspólnych dla wszystkich systemów tego typu. ale dzieje się to kosztem nieekonomicznego wykorzystania przestrzeni pamięci. w jakim stanie znajduje się proces rozwiązywania problemu. Jeśli całe życie zajmujecie się liczeniem w • myśli. błyskawiczni kalkulatorzy. mają w pamięci dość znaczną liczbę iloczynów liczb trzycyfrowych (jednak nie wszystkie 499500 z możliwych). Kiedy rzecz dotyczy już większej liczby informacji. musimy posłużyć się dwiema różnymi strategiami. te ogólne zasady organizacji muszą też stosować się do określonych systemów. skąd wziąć podpro?am i gdzie go zwrócić po wykorzystaniu. który analizuje całe frazy. wydobywają i wykorzystują informacje. celowe jest przeanalizowanie zasad organizacji i struktur wszelkich systemów informacyjnych. ponieważ nakładają one fundamentalne ograniczenia na pracę tych systemów. ważne jest. uczenie się konkretnych wyników ma swój sens. W drugim zas . gdy usiłujemy odnaleźć zasady organizacji mózgu ludzkiego. musi gromadzić i przetwarzać informacje. Reguły a fakty Obliczcie w pamięci: Ile to będzie 8x4? Ile to będzie 262x127? Aby odpowiedzieć na oba pytania. Jeśli chodzi o mnożenie. musimy na ogół pamiętać iloczyny wszystkich par liczb jednocyfrowych (około 45 iloczynów) i niektóre z iloczynów dwucyfrowych (do 4950 iloczynów). Przechodząc przez kolejne stany wewnętrzne. zestawu reguł. to jaki mają one wpływ na zdolność systemu do rozwiązywania problemów. to nie ma znaczenia. tzw. badany tworzy rr poziomie zachowania skondensowaną wersję wewnętrznych procesów myślowych. potrzebny jest pewiem program nadrzędny. Na przykład. W tym celu wystarczy dwukrotnie zastosować regułę mnożenia jednej liczby dwucyfrowej przez . in W wielu wypadkach możliwy jest wybór między obiema strategiami. wypadku najprawdopodobniej nie znamy prawidłowej odpowiedzi. które pozwalają na wytworzenie potrzebnej formacji. które przechowują. czy też przekładni i dźwigni-heurystyka we wszystkich wypadkach jest taka sama. bardziej efektywne okazuje się zapamiętywanie reguł. czy zbudowany jest on z neuronów. Nacisk kładziemy tu na słowo zasady. Druga strategia polega na jroniadzeniu programu. Niektórzy zagorzali entuzjaści sztuczek liczbowych. aby w danym uomencie było wiadome. czy są to systemy elektroniczne czy biologiczne. Bierzemy zatem ołówek i papier. podprogram. który to raz jest on wykorzystywany. Pierwsza polega na gromadzeniu faktów bezpośrednio w pamięci. który we właściwym momencie wwoła z pamięci podprogram. Po pierwsze. Dzięki bezpośredniemu gromadzeniu informacji przyspieszamy i uła[wiatny sobie odszukanie ich później. Jeśli jesteśmy w stanie stwierdzić. Podprogramy Zdarza się często. gdy jest to konieczne. Taki jednostkowy zestaw reguł będziemy nazywać podprogramami. które omawialiśmy. Ludzie na ogół mają trudności w sytuacji. wymaga podprogramu. Ponadto trzeba mieć możność kontrolowania. W takich wypadkach dobrze jest mieć w pamięci jeden : c odpowiedni program i posługiwać się nim zawsze. W związku ze znacznym stopniem ogólności.:cdnocyfrową. Za przykład posłuży nam program niezbędny do mnożenia dwu liczb dwucyfrowych. czy damy pierwszeństwo zapamiętywaniu reguł czy też konkretnych wyników. Dla większości z nas jednak taki balast w pamięci byłby nieuzasadniony. aby Szumieć następujące zdanie. jak ją zaleźć. która wymaga rekursji. MECHANIZMY MYŚLENIA Strategie rozwiązywania problemów. że w trakcie rozwiązywania danego problemu wielokrotnie powtarza > określone następstwo operacji. aby posługując się regułami mnożenia uzyskać prawidłową odpowiedź. z tego właśnie faktu wynika szereg fundamentalnych problemów. będący w interakcji z nieustannie zmieniającym się światem zewnętrznym. ale kosztem obniżenia szybkości odszukania informacji. Dotyczy to na przykład takich kwestii: czy system zapamiętuje rozwiązania poszczególnych problemów czy też wyłącznie procedury dochodzenia do rozwiązań? Co dzieje się z procedurami. elektronicznych obwodów scalonych.protokole jedynie okazjonalnie. że dany system posługuje się metodą heurystyczną analizy środków-celów. przypominamy sobie właściwą odpowiedź. Posługiwanie się podprogramami wymaga spełnienia pewnych warunków. które są stale wykorzystywane do rozwiązywania różnorodnych zadań? Czy ograniczona jest zdolność systemu do sprawdzania na bieżąco. Od tego. Są to dwie różne strategie posługiwania się informacją. Co więcej. Taki proces nazywamy rekursją (powróce•iein). Specjalne środki powinny być przygotowane na wypadek. oraz w razie konieczności podawania odpowiedzi częściowej? Jeśli istnieją ograniczenia tego typu. dzięki którym można je uzyskać.zcsto wykorzystujemy dany materiał. niezależnie od tego. zależą od ogólnego charakteru procesów zachodzących w mózgu człowieka oraz od ich organizacji. W badaniu struktur systemów przetwarzających informacje należy skupić uwagę na pewnych podstawowych sprawach. wiemy jednak. Każda z nich ma jVvoje zalety. W pierwszym wypadku odpowiednia informacja przechowywana jest w naszej pamięci i kiedy zostanie zadane pytanie. jak . Jeżeli podczas rozwiązywania określonego robieniu podprogram wykorzystywany jest wielokrotnie.

na przykład wskazówka o tym. ll)7()|. że większość ludzi rzeczywiście jest zdolnych. że głównym czynnikiem wpływającym na przebieg wewnętrznych procesów rozwią/y wania problemów oraz podejmowania decyzji są ograniczenia w utrzymywaniu inlonnaeji w pamięci krótkotrwałej. ale i tu podprogram zostaje przerwany po to. Fakt. Pierwszy krok polega na wprowadzeniu do pamięci krótkotrwałej dwu liczb. Problem ten można rozwiązać za pomocą kroków. jakie są wymacania dla pamięci. które nie dysponują takimi możliwościami w zakresie pomocy zewnętrznych.i'*. [Millcr. musi być przechowywana również inna formacja. / którego zrobiono film. W czwartym kroku oblicza się ostatni wynik . Zwierzęta. że mu\ini\ ciągle pamiętać o tym. siedem fclnostek na 9 kroków-to zaniżony poziom obciążenia pamięci. pozostaje jedynie wynik operacji (3 krok). dającego ostateczną odpowiedź. To samo zdanie można zbudować inac/ci. Czasami opieramy się na pomocach zewnętrznych. Dwie z tych pięciu liczb odpadają (fakt. (Ona d/ię-kowala producentowi. Dalej następuje piąty krok. aby rozwiązać zadanie tego typu. w którym wszystkie liczby wymagające pomnożenia zostają zapomniane. Zakładamy. przemnożyć w pamięci liczbę dwucyfrową przez jednocyfrową. na jakim etapie obecnie jesteśmy i jakie wyniki osiągnęliśmy do tego momentu. podprogram musi być użyty do uporządkowania zdania that the produccr (która producent). którą należy przenieść lub dodać do rozwiązania teściowego w celu podsumowania. Zajmijmy się teraz mnożeniem liczby dwucyfrowej przez jednocyfrową. ludzi ma kłopoty z przemnożeniem w pamięci dwu liczb dwucyfrowych. odnotowując wypróbowane już drogi dochodzenia do rozwiązania ora/ ws/yMkie uzyskane wyniki częściowe. m k a*v było zrozumiałe bez stosowania rekursji. kiedy zajdzie konieczność przemnożenia dwu •xzb dwucyfrowych. Teraz tę samą informację można w/s:lodnic łatwo zrozumieć. Nawet u człowieka mała pojemność pamięci krótkotrwałej (5-lOjednostekinformacji)stwarzapewneograniczenia wstrukturzei stopniu /ło/onosci procesów myślenia. nie potrzeba więcej niż ::zech rejestrów pamięciowych: jeden dla 9. Zapisy te stanowią coś w rodzaju pamięci zewnętrznej naszej aktywności w toku rozwiązywania problemu. w pamięci krótkotrwałej znajduje się pięć liczb. jest to krok ornych liczb. nie bez pewnego wysiłku. W drugim kroku wytwarza się pierwszy wynik częściowy. Wraz ze wzrostem stopnia złożoności problemu. Przeanalizujmy zadanie: 95x49. | | . powiedzmy 69 razy 8. które po prawidłowym rozmieszczeniu i dodaniu prowadzą do rozwiązania. RYSUNEK 14-12 Zadanie Struktura pamięci krótkotrwałej Pamięć krótkotrwała W pracy nad jakimś złożonym problemem podstawową trudność sprawia to. W ięks/. które należy pomnożyć. na przykład 9 razy 4. Liczenie w pamięci. posługuje się on nią bowiem do śledzenia przebiegu procesu rozwiązywania zadania i zapisu uzyskanych wyników częściowych.] Z problemem rekursji wiążą się niemałe trudności. że często uciekamy się do tych pomocy zewnętrznych. rośnie ilość inlormacii doraźnej. ale ponieważ nie przekracza się tej granicy. W jednym punkcie obciążenie zbliża się do granic możliwości pamięci krótkotrwałej (gdzieś około siedmiu). który odkrył powieść.The movie (that the script (that the novel (that the producer (whom slio thanki-di discovered) became) madę) was applauded by the critics.. Tak więc. że 9 pomnożono przez 8). Kolejne kroki w działaniu pamięci /ostały przedstawione na rysunku 14-13. jeden dla 4 oraz jeden dla odpowiedzi 36. 1970). Podprogram wykorzysiyuam ^(i analizy zdania that the novel (z której powieści) przerywa się w trakcie działaniu i iL<n ^. She thanked the producer who discowered the novel that became the script that mad? the movie that was applauded by the critics. Obciążenie pamięci rośnie od 6 jednostek w4.p. który był entuzjastycznie przyjęty przez krytykę). Oprócz tego w pamięci krótkotrwałej. że odpowiedź jest już od dawna w pamięci. kiedy człowiek nie będzie mógł rozwiązać takiego czy innego problemu po prostu dlatego. . jaka część zadania jest opracowywana w •-unym momencie albo liczba. Obciążenie pamięci krótkotrwałej • a a się zatem w trakcie rozwiązywania w sześciu krokach. A więc. -hociaż nie jest to pokazane na wykresie.7 i 10 krokach do siedmiu jednostek w 9 kroku. mają odpowiednio większe trudności w rozwiązywaniu /łożonych zadań poznawczych.•/ęściowy (6x8 = 48) i teraz w pamięci krótkotrwałej znajduje się sześć liczb. że nie będzie w stanie śledzić równocześnie wszystkich zdar/en zachodzących w danym momencie. z której zrobiono scenariusz. możemy przyjąć. j | n (którego scenariusz (z której powieści (którą producent (któremu ona (l/ickimał-n odkrył) został) zrobiony) był entuzjastycznie przyjęty przez krytykę. aby przepracować zdanie whom she thanked (któremu ona dziękowała). między dwiema a sześcioma Ah 'izbami równocześnie. Czy wiąże -»ię w . Ale opisany system ulegnie zaburzeniu. W istocie można przewidzeć. świadczy o tym. a w pamięci pozostają jedynie dwie liczby. Jak vidać zadanie jest łatwe. ograniczoną pojemnością pamięci krótkotrwałej? Spróbujmy ustalić. (Miller. Zacznijmy od pomnożenia dwu liczb jednocyfrowych. którą musimy śledzić. Zastanówmy się nad prostym zadaniem pamięciowym.

że pomnożenie lic/hy dwucyfrowej przez inną liczbę dwucyfrową przekracza ich możliwości.. Wystarczy wziąć ołówek i kartkę. xc granice te wyznacza pojemność pamięci krótkotrwałej.j Struktura pamięci krótkotrwałej Prawdę mówiąc. a zadanie staje się dziecinnie proste. pozwalając) mi n. Po prostu przy mnożeniu posługują się innymi regułami. jak u i nn\ cli ludzi. a uzyskany wynik pomnożyć znów przez 7. że maksymalne obciążenie pamięci /ostało obniżone do sześciu liczb.Zadanie RY S U N K K I4. że pojemność ich pamięci krótkotrwałej jest taka.i zmniejszenie ilości informacji. a nie zdolności intelektualne. że możemy sprowadzić zadanie do dwu zadań prostych: najpierw pomnożyć 95x7. Jest oczy w istc. bowiem tera/ papier zastępuje nam pamięć krótkotrwałą. zobaczycie. Zastanówmy się nad prostym trikiem. mimo. Zwróćcie uwagę na fakt. Inne triki polegające na zmniejszeniu obciążenia pamięci krótkotrwałej mogą przynieść jeszcze bardziej efektowne wyniki. który pozwoli nam łatwo rozwiązać w myśli ostatnie zadanie. większość ludzi przekonana jest o tym. które muszą być przechowywane w pamięci krótkotrwałej. że 49 równe jest 7x7. Niektórzy ludzie-na przykład magicy estradowi-osiągają niezwykłe elekt) w liczeniu w pamięci. . Cały problem został sprowadzony do dwu prostych działań. Po przeprowadzeniu obliczeń. Oznacza to.

nawet jeśli istnieje możliwość rozważania poszczególnych wyborów w konfrontacji z niektórymi innymi. A. Milne Now we are six 1927. Pić mu się chciało. I tak nic zgoła nie robiąc w końcu. co się zdarzy naprawdę? Pewne następstwa decyzji zależą od tego. Badając zachowanie człowieka w trakcie podejmowania Przeciążenie poznawcze Co jest przedmiotem optymalizacji? LOGIKA WYBORU PODEJMOWANIE DECYZJI RYZYKOWNYCH Użyteczność w sytuacji ryzykownego wyboru Pra wdopodobieńst wo Wartość oczekiwana Prawdopodobieństwo subiektywne Reprezentatywność i dostępność Subiektywnie oczekiwana użyteczność GROMADZENIE DOWODÓW Szansę Testowanie raka Dowody EFEKTY NASTĘPCZE PODEJMOWANIA DECYZJI Racjonalizacja O konikach polnych i innych rzeczach Racjonalizacja podecyzyjna WNIOSKI . nie starając się nawet przeanalizować jej wszystkich możliwych następstw. pamięć krótkotrwała może być przeciążona nawet wówczas. a co mogłoby być. gdy będzie miała zobrazować tylko jedną z alternatyw i wszystko to. A w końcu trzeba powiedzieć. Ja wniosek prosty wyciągam stąd. leżał na piasku brzuchem do góry. jeśli każdy sposób działania jest chociaż trochę skomplikowany. Podejmowanie decyzji OKREŚLANIE WARTOŚCI Psychologiczna wartość pieniędzy Wartość złożonych alternatyw Jak wybrać małżonka? Strategie decyzyjne Ogólne wrażenie Porównywanie wymiarów Ocena strategu • Tak rozmyślając całe tygodnie. komplikujących sytuację: pewne efekty działania są jedynie problematyczne . jak wybrać określoną linię działania w sytuacji niepewnej. z których każda musi być oceniona ze względu na jej wartość. kozę i kury. co się zrobiło. że zawsze może wystąpić pewna liczba nieznanych czynników. łódź ratunkową. 1957] Decyzje przenikają całe nasze życie. lepsze rozwiązanie. Nie budzi też zdziwienia fakt. w przekładzie Ireny Tuwim. Po pierwsze. Później. że tak postępując czynił niemądrze. co się z nią wiąże. kiedy sama tylko złożoność sytuacji podejmowania decyzji prowadzi często do tego. ciągle stoimy wobec problemu wyboru jednej z alternatywnych form zachowania. gdyby zostało wybrane inne.1 5. Uczy nas. w przypadku występowania złożonych alternatywnie ma dobrych sposobów ich porównywania. kiedy musi przedstawić wszystkie warianty równocześnie dla porównania ich ze sobą. jak zareaguje na nią inna osoba. skąd wziąć kapelusz. Po drugie. [„Stary marynarz" („The Old Sailor"). Porównanie kilku sposobów działania i wybór jednego z nich-to bardzo trudne zadanie psychologiczne. Czasami decyzja zależy od reakcji innych ludzi.kto wie. jakie informacje są konieczne i jak należy je złożyć. Teoria podej mowania decyzji daje receptę na to. Ze zbiorku: A. która sama często z góry nie wie. aby dojść do optymalnej decyzji. po wszystkim. męczył go głód.. czasami odgrywa rolę przypadek. chatkę i spodnie. że człowiek zdesperowany opuszcza ręce i stara się jak najdłużej odwlec moment decyzji. Aż dwaj koledzy przyżeglowali i marynarza wyratowali. nadchodzi czas dręczenia się i żałowania tego. w końcu pod naciskiem podejmuje decyzję. nie mówiąc już o sytuacji. w szal owinięty leżał na słońcu. jaka będzie jej reakcja. kiedy już za późno na zmianę.. bo wciąż nie wiedział co zrobić wprzód. często podjęciu decyzji towarzyszy kłopotliwa mieszanina osiągnięć i porażek.

ponieważ ludzie często opisują swoje zachowanie jako jasne i logiczne nawet wówczas. że aby podwoić zadowolenie. że dostaliście w prezencie 20 dolarów bez żadnych zobowiązań. Jeden dolar dany'biedakowi ma dla niego wyższą użyteczność niż dla bogatego. a później zupełnie <i tym zapomniałem"). że po prostu „zapomniał" o tej ważnej informacji („O do diabła. dana osoba wiąże z określonym sposobem działania lub określonym przedmiotem. w jaki sposób połączyć je. Innymi słowy. pozytywny (nagroda) bądź iK-yatywny (kara). które prowadzą do pożądanych wyników. OKREŚLANIE WARTOŚCI Funkcja racjonalnej teorii podejmowania decyzji polega na wyodrębnieniu informacji istotnych dla decyzji oraz ustaleniu. Zróbcie ten eksperyment. iż wartość psychologiczna określonych jednostek.decyzji. iiik w rzeczywistości tak nie jest. Zastanówmy się nad takim prostym eksperymentem.) Różni ludzie różnie odpowiadają na te pytania-i to jest naturalne. odkryjemy. ta prosta maksyma działania w celu maksymalizacji z\sku i minimalizacji straty wygląda całkiem rozsądnie. j. Wyobraźcie sobie. omawiana w Dodatku A. przynajmniej w świetle tej informacji. Jest to podstawowa zasada uczenia się zbieżności. Jest ona również podstawową reuułą teorii decyzji. Jeśli jego oczywisty błąd zostanie mu wytknięty („Dlaczego poszedłeś tym pionkiem? Pr/ecież teraz zabiorę ci królową"). A teraz spróbujcie na serio określić wielkość tego zadowolenia z 20 dolarów w jakichś jednostkach. pełne błędów. nawet tak dobrze znanych. aby zadowolenie wasze było dwukrotnie większe? A czterokrotnie? Ośmiokrotnie? (Jest to technika skalowania oceny wielkości w jej zastosowaniu do pieniędzy1. nie wywoła większego wrażenia. Zadanie teorii decyzji polega na określeniu. Niemniej jednak wszyscy zgodni są co do tego. Oznacza to. Na ogół biorąc. że teoria podejmowania decyzji napotyka szereg problemów podobnych do tych. suma pieniędzy musi zwiększyć się więcej niż dwukrotnie. jak dużą przyjemność sprawił Wam taki prezent. W znacznym stopniu utrudnia to badanie procesu podejmowania decyzji. kiedy będziemy mieli do czynienia z czymś innym. mimo ograniczonej wiedzy odnoszącej się do warunków. aniżeli z prostą ilościową oceną wartości pieniądza? Jak określić wartość złożonych celów bądź sytuacji? Abstrakcyjna natura problemów czasem lepiej daje się przedstawić za pomocą takiej Eksperyment ten byt przeprowadzony po raz pierwszy przez Galantera (19626). nie rośnie proporcjonalnie do ich nominalnej wielkości.i tymi.uilc pamiętać o różnicy między tymi regułami. ile trzeba pieniędzy. s Psychologiczna wartość pieniędzy Naturalną koleją rzeczy rozważania nad użytecznością rozpoczniemy od psychologicznej wartości pieniędzy. Często w tym samym stopniu może on zależeć od zachowania innych ludzi. że użyteczność pieniądza nie stanowi prostego odpowiednika jego wartości nominalnej: w oczywisty sposób musi ona zależeć między innymi od stopnia zamożności danej osoby. zanim przejdziecie do dalszego czytania. musirm >. które wyłoniły się w toku analizy uczenia się zbieżności (rozdział 13) Istota tego ostatniego sprowadzała się do określenia poprzez doświadczenie warunków zewnętrznych i działań. aby dojść do właściwej konkluzji. że z tego przykładu wypływa stwierdzenie. którymi człowiek powinien się posługiwać. których dochody miesięczne wynoszą 1000 dolarów. kto je przysłał. jak też od naszych własnych działań. jak lud/ie szacują wartości i koszty w sytuacji podejmowania decyzji. najczęściej odpowie nam. nazywamy ich użytecznością dla tej osoby. przecież wiedziałem to wcześniej. W rzeczywistości typowa odpowiedź brzmi: suma powinna wzrosnąć czterokrotnie. Jasne jest. Wartość psychologiczną. zazwyczaj okazuje się. że różni ludzie w różny sposób oceniają wartości zysków i strat. Rzec/ w tym. w jaki sposób ludzie przypisują danej rzeczy określoną wartość i jak te oceny użyteczności a wykorzystywane w trakcie podejmowania decyzji. Przy podejmowaniu decyzji przez człowieka możliwe wyniki są c/csio znacznie bardziej skomplikowane i nie tak łatwo ocenić je właściwie. Dla niektórych względnie biednych ludzi prezent 20 dolarów będzie powodem do radości. A zatem. że użyteczność pieniądza wydaje się rosnąć z pierwiastkiem kwadratowym ich wartości nominalnej. aby zadowolenie (użyteczność) mogło wzrosnąć dwukrotnie. Zastanówcie się teraz. Wybór możliwych działań i przewidywanie oczekiwanych wyników musi wynikać z logicznej analizy sytuacji. ale rzeczywiste. Nie spodziewaliście się tych pieniędzy i nie macie pojęcia. Najważniejszą zasadą racjonalnej decyzji jest zasada optymalizacji: pr/y pozostałych równych warunkach. rośnie znacznie wolniej. Różnica ta jest dość subtelna. Jeśli ktoś podejmuje decyzję nielogiczną z punktu wid/enia osoby postronnej. Istnieje ścisły związek między działaniami ludzkimi a ograniczonymi możl i woniami ludzkiego poznania. W uczeniu się zbieżności zachowanie regulowane jest przez wyniki. Jakie zachowanie mamy badać.ik<! Wartość złożonych alternatyw K co się stanie. Ale w tak prostej postaci ma ona względnie niewielką wartość dla teorii podejmowania decyzji przez człowieka. który mu go ofiarowuje. . do których prowadzi. . w których zmuszeni jesteśmy do podjęcia decyzji oraz działania. Badania nad podejmowaniem decyzji dotyczą sytuacji. na tych zaś. ich ocena sytuacji znacznie się różni. wybrany wariant powinien mieć największą wartom. Ważne jest. c/\ też przemyślane i celowe? Odpowiedź brzmi: oczywiście jedno i drugie. jaką właśnie analizował. badając proces podejmowania decyzji. Nie należy traktować tej zależności zbyt poważnie. którymi w rzeczywistości się posługuje. Na pierwszy rzut oka. Główna trudność związana z pojęciem optymalizacji polega na ustaleniu. że decyzja ta miała sens z jego własnego punktu widzenia. jak pieniądze. Powiedzmy.

Jeśli obniżka ta. władczyniami i sułtanami po dziś dzień. np. Strategie decyzyjne. że jest dwóch kandydatów A i B. +5 nadzwyczajny. Ważne jest. co 1. że są najlepsi w całym kraju. Ale jak ma ona zestawić ze sobą umiejętności seksualne z inteligencją. czy +3 przyznane Sharowi za prestiż rodowy ma dokładnie tę samą psychologiczną wartość dla Magi. którzy są identyczni na wszystkich wymiarach. aby właśnie oni udali się na poszukiwania nowego małżonka. wynosząca powiedzmy 1. Maga z Kantabary zapragnęła małżonka którego mogłaby dołączyć do swojej kolekcji. zatem na moment od rzeczywistości i zajmijmy się opowiastką. jak mówiono o dwu swatach. jakie powinien posiadać kandydat na męża. w końcu są to różne rzeczy. 2 Jeden ze sposobów takiego porównania polega na przekształceniu każdej wartości rangowej na jedną skalę. jest wystarczająca. każdy potencjalny kandydat miał zostać poddany surowej próbie kMuwcj w kilku najważniejszych wymiarach. czy wszystkie te wartości mają wspólną skalę. naukowo ustalonej tradycji. Spróbujmy podjąć decyzję: Którego z nich powinna Maga wybrać? Jak Wy poradzilibyście sobie z różnymi ocenami na różnych wymiarach? Podejmując próbę rozwiązania tego problemu. Pochodzi z dobrego rodu i posiada znaczną wiedzę zakresu umiejętności wojennych. a kandydata B za obniżoną cenę. co +3 przyznane Malikowi za inteligencję. Ich indywidualne oceny przedstawione zostaK w tabeli 15-1. która nie całkiem ściśle wynika z rzeczywistości. Oderwij im s j . *.sytuacji. Przyczyni się o reputacji dworu. że ten pierwszy problem został rozwiązany i każda z przypisanych na poszczególnych wymiarach ocen jest tak starannie wyważona. Jedną ze strategii określimy mianem ogólnego wrażenia. to wtedy różnica w tej jednej ocenie ma tę samą psychologiczną wartość. Prześledzenie sytuacji wyboru. Ponieważ słyszała. a drugi Malika.000 $. •fabela 15-1. wykazuje. Opierając się na długiej. Każdy miał być poddany ocenie liczbowej w rangach od -5 do +5. świetny w •alce. Przyjmijmy jednak. Posiada bogatą wiedzę i umiejętności w sztuce miłosnej. zgodnie z obyczajem. zażądała. Cena obu była taka sama. Atrakcyjny laterial na męża. zwłaszcza ze względu na wysoki poziom umiejętności rowadzenia konwersacji. z wyjątkiem jednego. Następnie. musimy rozpatrzeć dwie całkowicie różne strategie tworzenia kombinacji wartości wielowymiarowych dla obu kandydatów w celu wyboru jednego z nich. gdzie kobiety. zależnie od umiejętności i uzdolnień. w ten sposób możecie unikną • wpływu przeszłego doświadczenia w trakcie poszukiwania rozwiązań. MALIK: O wybijającej się inteligencji. Poprzez oferowanie kilku takich wyborów dla różnych ocen na rożnych wymiarach staje się możliwe wyrażenie ocen na każdym z wymiarów za pomocą powszechnie znanej skali monetarnej. Maga określiła najważniejsze cechy. skalę monetarną. Ocena przyszłego małżonka Wymiary Shar Umiejętności militarne Umiejętności seksualne Umiejętność konwersacji Inteligencja Osobowość Atrakcyjność fizyczna Prestiż rodowy 2 5 -2 -4 4 2 3 Kandydat Malik -1 4 3 3 2 1 Opis kandydatów przedstawiony przez swata: SHAR: Mężczyzna z rodu cieszącego się dużym prestiżem. Jak duża różnica w cenie kupna mogłaby wyrównać tę różnicę w ocenach? Załóżmy. wjakiej znalazła się Maga. zgodn ie / jej wymaganiami. że przyszłemu nabywcy zaoferowano kandydata A za określoną cenę. jeden przyprowadził Shara. drugą zaś porównywaniem wymiarów. aby stwierdzić. Pierwszy krok do osiągnięcia rozwiązania to upewnienie się.000$. Przyjemny. o atrakcyjnej powierzchowności. iż zasadniczy problem polega tu na porównaniu różnych wymiarów. -5 całkiem do niczego. na którym A oceniony jest wyżej od B. zero punktów oznac/alo średnią. 15-1) Pozostaje wciąż problem łączenia różnych wymiarów. 2 że mogą one być porównywane bezpośrednio ze sobą (rys. bardzo przystojny. RYSUNEK 15-1 . aby zrównoważyć niższą rangę B natym jednym wymiarze. Obaj swaci powrócili ze swymi kandydatami. Jak wybrać małżonka? W odległym kraju. Przypuśćmy.

ten z nąjwyższ-i ogólną użytecznością. W poprzednim rozdziale zwróciliśmy uwagę na związek między stopniem skomplikowania różnych zadań obliczanych w pamięci a liczbą cyfr. że wiele ważnych subtelności zostaje tu pominiętych. Co powinna zrobić Maga? To już jej sprawa. że potrafi rozpoznać znaczenie różnorodnych kombinacji figur na szachownicy równie łatwo. W osobistym kontakcie nawet najbardziej trywialne wydarzenie może często nabrać znaczenia. Przeciążenie pozna wcze Głównym czynnikiem stanowiącym o zdolności człowieka do podejmowania decyzji albo do wykonania dowolnej pracy umysłowej. pamięć nasza zaraz ulega przeciążeniu. niestety. dokładnie tak samo jak my posługujemy się dobrze znanymi wyrazami. Nie ulega również wątpliwości. że mistrzowie szachowi (arcymistrzowie międzynarodowi) posiadają jakiś specjalny. podobnie jak to się dzieje w przypadku zapamiętywania przez Was liter. które nie tworzą sensownych wyrazów. Po prostu mistrz szachowy zdobył tak szerokie doświadczenie w grze w szachy. to śledzenie tych reguł stanowi takie obciążenie jego pamięci. mimo posiadania naukowo uzasadnionej skali ocen dla przyszłego małżonka. uczenie się czy myślenie. a to dlatego. W metodzie porównywania wymiarów. W tym przypadku Shar wygrywa w umiejętnościach wojskowych i seksualnych. jej dokładnością i zdolnością człowieka do dokonania niezbędnej oceny. Obie strategie. ale jest ona również trudna do stosowania: oszacowanie danej alternatywy jest względnie trudne. jest stopień przeciążenia poznawczego w toku tych operacji. Główną zaletą oceny liczbowej jest to. Analogiczne problemy pojawiają się przed człowiekiem. że szczególna wiedza szachowa pozwala mistrzowi szachowemu na operowanie całymi układami figur jako oddzielnymi jednostkami psychologicznymi. Mówiąc o swym zachowa- . jak się wydaje. lecz może raczej zostawcie mi każdego z nich po kolei na jeden wieczór. Ocena strategii. Chociaż jest w stanie zrozumieć racjonalnie reguły.Ogólne wrażenie. Tak więc wartość Shara łącznie wynosi 10. niezależnie od długości (liczby liter). Istnieje skomplikowany związek między złożonością reguły decyzyjnej. których trzeba się trzymać przy podejmowaniu decyzji. osobisty kontakt może przynieść marne rezultaty. Ale có robi większość ludzi. nawet wtedy. jacy są naprawdę". Utalentowany szachista posługuje się znanymi mu układami figur. Prosta reguła decyzyjna polega na wyborze kandydata mającego preferencje w większej liczbie wymiarów: tu Shar będzie zwycięzcą z wynikiem 4 do 2. Mamy tu do czynienia z dwiema strategiami. a jeden z nich. takiej jak rozwiązywanie problemów. W istocie. która musi podjąć decyzję. Najpoważniejszym czynnikiem ograniczającym jest tu pojemność pamięci krótkotrwałej. że pozwala ona na podjęcie racjonalnej decyzji. Wiele osób sądzi. Zgodnie z tą strategia decyzyjną Maga powinna zakupić Malika na małżonka. gdy efektywnemu biznesmenowi lub pracownikowi administracji państwowej wyższego szczebla uda się przekonać decydentów. Maga ma całkowitą rację nie wykazując zadowolenia z takiej ściśle określonej listy wartości kandydatów: oczywiście w każdej z tych alternatyw jest coś więcej ponad to.-obi coś innego równie przypadkowego a irytującego: „Ten Malik jest zanadto niezdarny. Malika zaś w dwu. Tak więc. wszystko to jest dobre dla dokonania wstępnej selekcji kandydatów. kiedy ma podjąć decyzję. ponieważ każda litera przekształca się w samodzielną jednostkę psychologiczną (spróbujcie zapamiętać XPCWPIMSQXKR). żeby poczynili tego typu oceny alternatyw. można wyjaśnić tym. trudności związane z porównywaniem dwu złożonych alternatyw nakładają się w tej sytuacji na ograniczenia wynikające z osobistych kontaktów. że jeden z kandydatów potknie się o dywan lub też ubrany jest w krzykliwe kolory. albo też . Jeśli przedstawicie szachiście do zanalizowania przypadkowy i bezsensowny z punktu widzenia gry w szachy układ figur na szachownicy. Ta sama procedun stosowana jest w odniesieniu do każdego kandydata. Tak więc przedstawiliśmy problem podejmowania decyzji w sytuacji. przewyższa też Malika w ocenie osobowości i prestiżu rodowego. nie jest z tego w pełni zadowolona. a wtedy zobaczę. że dany wyraz stanowi jednostkę psychologiczną. Przypuśćmy. zostaje wybrany. Niewątpliwie Shar okazałby się bardziej zręczny". Wynik tej analizy wymiarów stawia Shara jako zwycięzcę w czterech wymiarach. że ograniczone możliwości człowieka w zakresie liczenia w pamięci wynikają z ograniczonej pojemności jego pamięci krótkotrwałej. samo porównanie między sobą alternatyw na prostych wymiarach jest względnie łatwe. Najpierw różnice między alternatywami są oszacowane dla każdego wymiaru. W istocie jednak jest inaczej. Umiejętność wyboru najlepszego z możliwych ruchów. Poważne ograniczenia w zdolności do liczenia nałożone przez pamięć krótkotrwałą u człowieka podejmującego decyzje wpływają na jego sposób podejścia do różnych zadań. jak my rozpoznajemy i określamy znaczenie konfiguracji liter tworzących wyrazy. gdy wszystko odbywa się „na spokojnie". W normalnych sytuacjach nie jest jednak możliwe takie pełne ocenianie wartości. mimo że wynik jest mniej efektywny. wyższy poziom zdolności umysłowych. Jednakże. są stosowane przez ludzi w różnych sytuacjach. raz jedną. Łatwo zapamiętujemy wyrazy. raz drugą. W wypadku nonsensownej konfiguracji liter. Porównywanie wymiarów. co da się ująć liczbowo. to znika zarówno jego znakomita pamięć. każda alternatywa jest oceniona odrębnie i następnie suma tych ocen tworzy jedną wartość. Maga najprawdopodobniej odpowie: „Dobrze. które należy przechowywać równocześnie w pamięci krótkotrwałej. Strategia ta przewiduje oddzielne zbadanie każdego z kandydatów •) pojedyncza wartość cyfrowa stanowi całościową ocenę kandydata. W tej strategii alternatywy są porównywane bezpośrednio wymiar po wymiarze. że napotykając realną sytuację najczęściej bardzo je upraszcza. Dla kandydata Malika ta sama procedura daje wynik ogólny 13. W metodzie ogólnego wrażenia. jaką strategię wybiera? Odpowiedź brzmi: obie. która wydaje się nam niezwykła. Procedura ta jest prawdopodobnie najbardziej dokładna. z których każda prowadzi do innego rozwiązania. przy jednym wymiarze identycznym dla obu. Każda ma zalety i wady. i w ten sposób wyjaśniliśmy. to zazwyczaj osoba. żeby zostać mężem Magi. Następnie końcowy sąd opiera się na analizie różnic tych wymiarów. jak i umiejętności analityczne.

Pracował studiując równocześnie.T>wać je. że w pewnej chwili .. wydawałoby się..!.Kih A = B i C > 0. że kupi tam odpowiedni aparat w granicach swoich możliwości finansowych. ZosiawpiMadze ocenę faktu. w jaki sposób wynikają one z takich czy •• ' '••'•'•: ch niedostatków człowieka traktowanego jako system przetwarzania informacji. że te 5 dolarów trzeba będzie zarobić pracując dodatkowo 2 godziny w kafeterii.•. że nie zawsze są one stosowane. A zatem pozostaje mu do wyboru albo wrócić do sklepu B i zaoszczędzić 5 dolarów.iio kto zaprzeczy.. W południe trafił na sklep B. . jaka powinna -i--.| górę nad ewentualną stratą 5 dolarów. żeby coś zjeść. albo też może włączyć fakty związane z ••: i szaniem reguł do samej teorii.whodniość tego rodzaju jest podstawową cechą myślenia logicznego i możemy ją zaobserwować . mimo że możemy zarzucić jej brak konsekwencji.:uet jeśli ktoś z zewnątrz (a czasem i sam decydent) będzie później zdziwiony skonanym wyborem. . jakie mogą być dokonane w określonej jednostce czasu. Bob najprawdopodobniej wybierze drugi wariant. którymi rzeczywiście się posługują.'Alstawiamy kilka anegdotycznych przykładów naruszenia każdej z trzech podstawowych reguł r '-^-jmowania decyzji. dlaczego właśnie ten czy inny człowiek podjął taką. który można by osiągnąć. Jeśli A ma wyższą wartość niż B. okazała się nielogiczna. s . ale musiałem pójść do łazienki"). w ten sposób głód i zmęczenie wezm. Oczywiste.-. może się okazać. jest podstawą każdej decyzji. że popełniłem błąd wychodząc tak wcześnie.eplywane przez zdrowy rozsądek. jakie powinno h\<. że student Bob długo zbierał pieniądze.e jednego przedmiotu nad inny.•. Więcej.•kazało się. to znaczy takie. a uzmysłowił sobie. Bob spodziewał się.ywać przy porównywaniu ze sobą różnych przedmiotów. Jednakże uczeni badający procesy decyzyjne przekonali • -• rc istnieje pewna różnica między tymi regułami. iż psychologiczna wartość wypoczynku lub minimalizacji wysiłku intelek:. Albo -"•i. usuniemy oznaczenia matematyczne. to logicznie rzecz biorąc A powinno mieć wyższą wartość niż C. -. W danym momencie jest to logiczna decyzja. I oś! i A = B i B = C. tym. bowiem cały problem pojawi się od początku w całej swej złożoności. kiedy już zapomniał o zmęczeniu i głodzie. >c wysoka inteligencja Malika może rekompensować popełniane przezeń od czasu do cza>i. Nasze podstaii'we założenie jest takie.niu.Kepu. że procesy decyzyjne powinny być logiczne. Rano znalazł sklep A. . ' .j wskazać na to.jak się sądzi. Nazajutrz jednak bardzo możliwe. kiedy porównujemy ze sobą jakiekolwiek przedmioty. l ł n/. to musimy uznać. gd> dcc\ zia jaką podjął. ale wówczas nie będzie miał czasu na to. li wyższą wartość niż C. to A > C.. •r.pełnie zwariowanego wyboru może być traktowana jako logiczna i rozsądna. a w końcu n 1 f>"znalazł się w sklepie C. I chociaż te trzy założenia stanowią jądro •'•^szóści teorii podejmowania decyzji. to A = C. Tak więc. Właściwości pamięci krótkotrwałej. o których ludzie sądzą. a symbol = kompletny brak różnicy między dwoma • . albo też zrobić zakupy w sklepie C. Pod koniec tygodnia Bob wraz z przyjacielem zrobili wypad do Los Angeles (około 160 km). Jawnie •-logiczny wybór decyzyjny może być po prostu wynikiem tego. okazują się często . że się nimi posługują.u danej sytuacji.•v. jeśli ma się oceniać ponownie inteligencję Malika. Biegał cały dzień po mieście od jednego do drugiego sklepu z aparatami fotograficznymi. Nie nie jadł przez cały dzień.we. Jednakże. formalne teorie •A\ jmowania decyzji wywodzą się z tej samej zasady logicznej spójności. że w danej sytuacji pojawiły się nowe zmienne. regularni.ja. . a więc nie łatwo przyszło mu zarobić potrzebną sumę. („Tak. że każda decyzja optymalizuje użyteczność psychologiczną. ab\ kupii sobie aparat fotograficzny z lustrzanym obiektywem. to jednak wiadomo. ponieważ nie znamy i nie możemy znać \wWkich zmiennych wpływających na daną sytuację decyzyjną. gdzie aparat kosztował 135 dolarów. • 1. człowiek opisuje je z zasady jako racjonalne. Poniżej "•. zakładając. Niech symbol > oznacza prefero. •.•:." ••. niezręczności. Niedługo też musi spotkać się z przyjacielem. jakim było w rzeczywistości.. która ma dlań największą wartość? Przypuśćmy. w którym cena aparatu wynosiła 120 dolarów. stracić 5 dolarów. że naruszenie reguł zachodzi jedynie w niezwykłych okolicznościach. kiedy nadchodzi czas dokonywania iiKJIKA WYBORU \!. Zazwyczaj można jednak zrozumieć. a . " . Ma 140 dolarów i za wszystkie pozostałe po zakupieniu aparatu pieniądze zamierza kupić podręczniki potrzebne w następnym semestrze. Kiedy usiłujemy zrozumieć konkretne decyzje podejmowane przez kogoś innego napotykamy wielkie trudności. ukazując równocześnie. jeśli •A/ględnione zostaną wszystkie informacje związane z analizą alternatyw. że u jej podłoża tkwiły logiczne przesłanki nawet wówczas.trzy reguły stanowią racjonalny zespół postulatów dotyczących zachowania decyzyjnego.cy sposób: . gdyby prowadzić dalszą i •viniejszą analizę alternatyw. aby razem wrócić do domu.-Włączających poza sytuacje analizowane przez teorię. to postulaty te będą wyglądały jak wskazówki ••vv. to A + C > B. '•'•z na znaleźć dostatecznie dużo przykładów wskazujących na naruszenie każdej z tych reguł.k:śli A > B i B > C. .vii|/. wiem. a nie inną decyzji. jeśli Maga wybiera jako partnera Shara ponieważ wydaje się jej bardziej zręczny niż Malik. że Bob pożałuje swojej decyzji. :. że Bob powinien wrócić do sklepu B. recjalista w zakresie teorii decyzji może przyjąć dwojaką postawę wobec tych trudności.:j!nego jest warta więcej niż wynik. Co jest przedmiotem optymalizacji? Czy zawsze po ustaleniu wartości decydent wybiera tę alternatywę. a nie takie. Zasada maksymali/acii. że przecież jedno potknięcie nie czyni jeszcze nikogo niezdarą I uh. w którym ten sam aparat kosztował 115 dolarów. to dlaczego nie pow rócić do oceny osobowości Shara? •pilnego wyboru.-^które ze starych nie zostały uwzględnione.. Ale jest już głodny i zmęczony. A zatem nawet decyzja prowadząca do •. ograniczające liczbę •vrównań. że jest to całkiem logiczna reguła decyzyjna.•dmiotami. Wówczas podstawowe reguły logicznego wyboru mogą być przedstawione w •.•Jnym z najważniejszych czynników determinujących aktualny wybór. spokojnie zjeść i chwilę odpocząć przed podróżą powrotna. a .

że preferuje raczej A niż B i B niż C. Ale teraz rozmyśla o trzecim przedmiocie. Poza wszystkim. Oczywiście. Tak więc. istnieje dość duże prawdopodobieństwo pojawienia się błęjnego koła. Inacienie małych różnic: reguła 2 Jeżeli A = B i B = C. socjologię H. 4-tylko 50. Przedmiot Psychologia Socjologia Antropologia Jakość wykładu Wysoka Niska Średnia Oczekiwana ocena Niska Średnia Wysoka Zainteresowanie materiałem Średnie Wysokie Niskie . .oczywiście za odpowiednią Joplatą. 9 . A zatem.tylko 49.. który studiując nauki społeczne do wyboru wysłuchanie i zaliczenie jednego z trzech przedmiotów: psychologię. Student powinien więc przejść do kolejki zapisujących się na socjologię. Poza tym realnie nie ma różnicy między ceną 3549 dolarów a 3586 dolarów. ocenia wszystka przedmioty według tych trzech wymiarów. samochód kosztuje 3500 dolarów. 5 .00 $.00 $. Kiedy przedmioty są złożone. Przypuśćmy.tylko 75. 8 .50$. jak i spodziewanej oceny. a psychologię C. Przypuśćmy. ponieważ logiczne reguły podejmowania decyzji prowadzą do wyboru przedmiotu mającego wyższe oceny na większej liczbie wymiarów. Zgodnie z tą samą regułą podejmowania decyzji. A zatem socjologia na dwu z trzech wymiarów oceniana jest wyżej niż psychologia. antropologii. a i sam przedmiot nie jest dla niego tak bardzo interesujący jak socjologia.00 $. aby zdążyć przed zamknięciem list. jeżeli A będzie ceną samochodu. Psychologia czy antropologia? Stojąc w kolejce na antropologię nie przestaje jednak myśleć o psychologii. Tak więc socjologia jest dla niego lepsza od psychologii. zwłaszcza gdy dach jest często odsłonięty. student utwierdza się w przekonaniu.95 $.50 $. że tak właśnie zrobił. że system preferencji studenta koncentruje się na trzech cechach-jakośwykładu. Jakość wykładu z psychologii jest bardzo wysoka. a B ceną amochodu z chromowanymi obręczami kół. pokryte aluminium obręcze kół znacznie poprawiają wygląd samochodu.95 $. Przyjmij my. Przeanalizujmy problem decyzyjny stojący przed studentem. Sprzedawca ze swej strony proponuje mu yz . Kontynuujmy rozważania w tym duchu: pokrowiec na tablicę rozdzielczą z pięknej czarnej *óry kosztuje tylko 37 dolarów 95 centów. wykładana jest lepiej niż antropologia. . zobac/\ I diugie kolejki chętnych do zapisu. socjoloui antropologię. to podobna sytuacja nic jest rzadka. mimo że posługuje się on prostą i logiczną regułą w celu dokonywania swoich wyborów. Sprzedawca skromnie zauważa.. 2 -tylko 37. Wykłady z tej dziedziny przewyższają socjologię zarówno pod względem jakości. Tak jest chyba naprawdę. czy zapłaci 3500 czy 3549 dolarów za samochód. że za te obręcze trzeba będzie •iopłacić zaledwie 49 dolarów. chociaż są mniej interesujące. ale nie oczekuje tu wysokiego stopnia. więc ta dodatkowa dopłata jest nieznaczna. ale również C niż A: A > B > C > A > B.vażaniem ich wartości oraz na koniec obraniem odpowiedniej strategii dla porównania różnych 'lC'en. Antropologia czy socjologia? Student stoi w kolejce na socjologię. to Ą > C. Kiedy musimy uczynić wybór między złożonymi przedmiotami. Tvm razem historyjka dotyczy zakupu nowego samochodu. że tak postąpił. Klient wybrał czerwony solidny wóz. to A = C. Ponadto wszystkie te wahania związane zjego wyborem pojawiają się. 6-tylko 20. że nie sprawia mu różnicy. Stojąc zaczyna myśleć o swym wyborze między socjologią a psychologią. A może powinien powrócić do kolejki na psychologię? Przyczyna tego „błędnego koła" w zachowaniu naszego studenta tkwi w braku przechodniości w jego wyborze pomiędzy przedmiotami. Kupujący stwierdza. którego cena podstawowa wynosi 3500 dolarów.tylko 92. oczekiwanej oceny (z uwzględnieniem trudności materiału i wymagań egzaminatoni osobistym zainteresowaniu przedmiotem. Przypuśćmy. to wyraźnie widać. że antropologia jest wyraźnie lepsza od socjologii i słusznie będzie przenieść się do trzeciej kolejki. Jeżeli oznaczymy antropologię A.Błędne koło: reguła 1 Jeżeli A > B i B > C.00 $. Socjologia czy psychologia? Kiedy student przyszedł zapisać się na kursy przedmiotowe. wyRYSUNEK 15-2 1-tylko 72. 3-tylko 27. To konieczne. a i sam przedmiot też jest bardziej interesujący..tylko 42. to dla kupującego A = B. Zmuszony jest szybko podjąć decyzję. Aby podjąć racjonalną decyzję. że zaczął od kolejki na psychologię.00 $. Kupujący zdecydował się na sportowy • ó . Problem podjęcia decyzji często wiąże się z analizą większej liczby wymiarów.vybór wariantu z takim czy innym wyposażeniem dodatkowym .

że jest \Vani całkowicie obojętne. i B = C wynika. dokąd pojedziecie. to A + C > B. aby móc dokonać wyboru. że P =T. W innej ta sama butelka może okazać się czynnikiem decydującym.zupełna błahostka biorąc po^ uwagę. że całkowicie może się obejść bez obicia wewnątrz bagażnika z imitat-i' krokodylej skóry. PODEJMOWANIE DECYZJI RYZYKOWNYCH W życiu codziennym często się zdarza. niż z niego zrezygnujecie. czy ubezpieczyć się na wypadek śmierci czy też nie.10 dolara czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 1 dolara? RYSUNEK 15-3 3 W tradycyjnym przykładzie podawanym przez teoretyków decyzji mowa jest o martini. jest ściśle związane z szansą przeżycia jeszcze pewnego określonego odcinka czasu. że wydał już 4000. czy zawsze z A= B. A zatem wycieczka do Paryża powinna mieć wyraźną preferencję w porównaniu z wycieczką do Tokio: przecież P = T. Jakoś butelka wina naprawdę tu „nie pasuje". gdy wybierzecie podróż do Paryża. Wygraliście na loterii główną nagrodę . że podejmujemy decyzje w sytuacjach niepewnych. że wino nie ma wartości.wycieczkę zagraniczną. nie wystarczy ocena użyteczności różnych możliwych wyników. że otrzymacie butelkę wina tylko wówczas. gdzie pojedziecie. To dołączenie czynnika szansy do sytuacji nie zmienia podstawowej zasady optymalizacji. jest on nany zarówno ekonomistom. Użyteczność w sytuacji ryzykownego wyboru Rozważcie zespół następujących alternatyw. W tej sytuacji wino wyraźnie nie ma związku z problemem wyboru. to zatrzyma się w porę zanim kupujący zastanowi się poważnie nad tym. Wartość decyzji dotyczącej wzięcia na spacer parasola zależy od prawdopodobieństwa deszczu.B plus cena czarnego pokrow to dla kupującego B = C. Problem Paryż-Tokio: reguła 3 Jeśli A = B i C > 0. że raczej przyjmiecie prezent. Wy zaś Możecie wstawić tu dowolny przedmiot wedle Waszego życzenia. . i tym samym obniżyć cenę wozu. że wszystkie drobne dopłaty stanowią odczuwalną sumę. ustalamy. ale byłaby to oszczędność 19 dolarów 95 centów. kupujący zaczyna orientować się. że różnica między 3500 a 4000 dolarów nie jest już dlań bez znaczeni' Jednakże mając takie doświadczenie. bez których mógtbs się obyć. jak i specjalistom w zakresie teorii podejmowania decyzji. że psychologicznie rzecz biorąc jest mu łatwiej zapłacić dodatkowe pieniądze niż precyzować wykaz tych uzupełniających dodatków. Możecie sami wybrać trasę t podróży: całkowicie bezpłatną wycieczkę do Paryża czy też podobną do Tokio? Przyjmijmy. Sprawa polega na tym. a W > 0. A co z białym pokrowcem na tylne siedzenie? Zanim kupujący zorientuje się. i możecie rozstrzygnąć problem grając w „orła i szkę". Wybór strategii politycznej zależy od -prawdopodobieństwa zastosowania przez przeciwników pewnych kontrdziałań. Klient wie. logika nie znajduje tu zastosowania. że teraz ktoś zaoferuje wam w prezencie butelkę wina3. Możliwe. Powiedzcie. co wolicie: 1. łączny koszt samochodu przekroczy już4000 dolarów Nie ulega wątpliwości. ale musi to być niewielka ilość tego. Podkreśla jedynie znikomość ceny każdego dodatku w porównaniu z całą sumą. Oznacza to. a C =. Teraz wyobraźcie sobie. W oderwaniu od tej sprawy większość ludzi woli otrzymać bezpłatnie wino niż go nie dostać. po prostu analizując zachowanie decyzyjne człowieka należy brać pod uwagę zarówno użyteczność. w jakim on występuje. Zręczny sprzedawca unika oczywiście wymienienia całej skumulowanej ceny z dodatkami. nie o winie. Jeżeli sprzedawca jest dostatecznie sprytny. Pytanie. Oznaczmy psychologiczną wartość podróży do Paryża przez P. Istnieje bardzo popularny przykład ilustrujący sytuację będącą w opozycji do tej reguły. przypuśćmy. zatem P+W > T. że psychologiczna wartość prezentu (oznaczmy go W) stanowi dla Was wielkość pozytywną: W > 0. że wartość przedmiotu zależy również od kontekstu. Całkowicie pewne 0. a wycieczki do Tokio przez re T. ale trzeba starać się przewidzieć rozwój wydarzeń. Jak odniesiecie się do tej propozycji? Zakładamy. Nieraz. co jest Przez Was pożądane. Wygląda z o tak. że A = C. że trudno mu sizatrzymać. Nie godzicie się z tym? Słusznie. Ponieważ jest Warn obojętne.jeżeli B to cena samochodu z chromowanymi osłonami kół. jak i szansę. Nie jest to problem.

to liczba ta stanowi ocenę wynikającą z wieloletnich obserwacji meteorologicznych. teoria podejmowania decyzji przewiduje. Teoria prawdopodobieństwa stanowi aparat matematyczny pozwalający na określenie stopnia prawdopodobieństwa. W sytuacjach ekstremalnych można nawet preferować monetę 10-centową nad szansę wygrania 1 dolara. który z wariantów wybrać. Oczekiwana wartość W przypadkach. Po prostu nie jest ono oczekiwane. Prosta gra hazardowa lustruje podstawowe zasady łączenia obu tych aspektów w sytuacji decyzyjnej. Przekonacie się. 1952. Ale od jakiegoś momentu sytuacja ulegnie zmianie i zaczniecie preferować pewne pieniądze niż nadzieję na szczęśliwy przypadek. że nadarzyła się Wam okazja do wzięcia udziału w następującej grze. Drugie przypuszczenie wiąże się z tym. że prawdopodobieństwo opadu deszczu w Kalifornii wynosi na dany dzień 0. Całkowicie pewnych 10 dolarów czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 1()() dolarów? 4. Zarówno prawdopodobieństwo samego zdarzenia. a nie podejmie ryzyka.2. powoduje. w miarę możliwości o zróżnicowanych dochodach. Przejście od ryzyka do pewności następuje wówczas. Czy warto zagrać? Pra wdopodobieństwo Prawdopodobieństwo jakiegoś zdarzenia to po prostu jego względna częstość pojawienia się w długim ciągu oczekiwań. Orzeł powinien pojawić się w przybliżeniu w 50% rzutów monetą przy odpowiednio dużej liczbie prób. s. Wartości prawdopodobieństwa układają się liczbowo . mając nadzieję na 10% prawdopodobieństwa wygrania 10 000000 dolarów. iniędzy zerem a jednością. kiedy wyniki mają charakter probabilistyczny. że nastąpi zdarzenie o prawdopodobieństwie zerowym. że użyteczność 1000 dolarów jest mniejsza niż dziesięć razy 100 dolarów. wynikającego z właściwości fizycznych danej sytuacji. zależy od jego sytuacji materialnej. Podobnie uczynicie w wypadku propozycji wygrania 10 dolarów. którego prawdopodobieństwo wynosi 0. Znaczy to wyłącznie tyle że. jest równe zeru. które wolicie od 1 pewnego dolara. iż zdarzenie zajdzie z określoną częstością.01. Jeżeli wypadnie reszka. Kiedy przypisujemy pośrednie wartości prawdopodobieństwu. w jakim momencie każdy z nich wybierze pewne pieniądze. Podobnie jest możliwe. w którym człowiek przestaje „iść na ryzyko" i woli otrzymać pewne pieniądze. płacicie 5 dolarów. że przy jednym rzuceniu monetą wypadnie i orzeł. że kostka do gry ma sześć boków symetrycznych w stosunku do jej środka ciężkości. w takich wypadkach prawdopodobieństwo pojawienia się danego zjawiska określone jest dzięki długotrwałej obserwacji jego względnej częstości występowania w przeszłości. Nie oznacza to jednak. że w przyszłości prawdopodobieństwo to ulegnie zmianie. oznacza to. których prawdopodobieństwo wynosi jeden. Wszystko to dotyczy pojęcia prawdopodobieństwa obiektywnego. Im jest bogatszy. oczekuje się. oznacza to. Jest do pomyślenia. że im bardziej zasobny jest człowiek. Całkowicie pewnego 1 dolara czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 10 dolarów? 3. że dokładnie wiemy. Jest to typowy przykład podejmowania decyzji w sytuacji ryzykownej. analizując cechy fizyczne urządzeń. należy brać pod uwagę zarówno prawdopodobieństwo. W wypadku na przykład wyboru 1 preferujecie prawdopodobnie raczej szansę wygrania 1 dolara niż pewne 10 centów. Po pierwsze. Jeśli mówi się o tym. i reszka. Zostaje rzucona moneta. wiemy z całą pewnością. Aby wprowadzić porządek. iż prawdopodobieństwo pokazania się jednego z boków wynosi średnio 1 /6. 150). z jakim można oczekiwać wystąpienia takich czy innych zdarzeń albo też całej kombinacji zdarzeń. tym później następuje przestawienie się. Fakt. Wybierzcie kilku znajomych. że wystąpienie określonego zdarzenia przewidywane jest w określonym procencie (w przedziale między 0 a 1) przypadków przy długiej serii prób. Prawdopodobieństwo tego. jak i użyteczność. ile razy wystąpi dane zjawisko. mówiąc językiem statystyki. Przypuśćmy. które są ich źródłem. Całkowicie pewny milion dolarów czy też jedną na dziesięć szansę uzyskania 10 milionów dolarów? (według Markowita. W odniesieniu do zdarzeń. to można z pewnością stwierdzić. być może. Prawdopodobnie jedynie zwolennik silnych wrażeń związanych z ryzykiem nie przyjmie 1 000 000 dolarów. wystąpi w 28% przypadków podczas długotrwałej serii obserwacji. Całkowicie pewnych 100 dolarów czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 1000 dolarów? 5. Czasami istota mechanizmów fizycznych powodujących dane zdarzenie nie jest nam znana. gdy użyteczność pieniędzy zaczyna rosnąć wolniej niż ich wartość nominalna. że racjonalny decydent maksymalizuje na dłuższą metę oczekiwane zyski. Pozwolimy sobie wysunąć dwa przypuszczenia dotyczące Waszych preferencji tej sytuacji. że nigdy ono nie nastąpi. Często można obliczyć prawdopodobieństwo zdarzeń.28. Jeżeli wypadnie orzeł. Jak zobaczycie za chwilę. otrzymujecie 10 dolarów. Podobny eksperyment można łatwo przeprowadzić z przyjaciółmi. tym chętniej będzie ryzykował dla wygrania odpowiednio wysokiej stawki. co nastąpi: jeśli wszyscy ludzie są śmiertelni. zacznijcie od pierwszego wyboru i posuwajcie się w dół listy. Jeśli pewnych 100 dolarów przedkłada się nad 10% prawdopodobieństwa zdobycia 1000 dolarów. Całkowicie pewnych 1000 dolarów czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 10 000 dolarów? 6. musimy dodać dwa nowe pojęcia do naszych rozważań: prawdopodobieństwo oraz oczekiwana wartość. Kiedy wyniki są niepewne. jak i jego wartość muszą być brane pod uwagę w wyborze optymalnego sposobu działania. nie jest Warn wszystko jedno. to prawdopodobieństwo śmierci dowolnego człowieka równe jest jedności. jeszcze będziecie preferować szansę wygrania 100 dolarów nad pewne 10. Jeżeli prawdopodobieństwo jakiegoś zdarzenia jest równe zeru. że moment. Zdarzenie. następnie zaznaczcie. nie zawsze musi ono pokrywać się z konkretną subiektywną oceną przez danąjednostkę prawdopodobieństwa wystąpienia takiego czy innego zdarzenia.

prawdopodobieństwa różnych możliwych zdarzeń jest zawsze ten sam w każdym rzucie. EV=\0 dolarówxO. jak sądzicie. Prawdopodobieństwo pojawienia się orla jest równo (i. Zauważyliśmy. możecie uzyskać po pewnym.5].ne sekwencje. jak: Prawdopodobieństwo subiektywne Jeśli rzucacie jednocześnie dwie kości to. lo teraz. EV=2.. a wartość tego zdarzenia wynosi 10 dolarów [V (orzeł) = 10 dolaniu | Kiedy wypada reszka. A jednak sekwencja a wydaje się "ardziej odpowiadać wyobrażeniom przez ludzi czystego przypadku niż sekwencja b. prowadzącej do uzyskania najwyższej oczekiwanej wartości. że dla człowieka subiektywne prawdopodobieństwo wystąpienia janego zdarzenia jest następstwem własnej oceny tego. W rzeczywistości natomiast obie sekwencje są równie prawdopodobne. możliwe w danej sytuacji mają równe prawdopodobieństwo. W wypadku rodziny nającej 3 synów i 3 córki istnieje 20 możliwych kolejności narodzin synów i córek. Po wykonaniu 1000 rzutów będziecie mieli zatem około 2500 dolarów. zgodnie z regułą prawdopodobieństwa.t przypadkowy? Problem w istocie jest bardzo prosty.* \p (orzeł) = 0. mało kto rozumie tę procedurę albo też rozumiejąc ją zadaje sobie trud przeprowadzenia niezbędnych obliczeń przed podjęciem decyzji. jak zachowuje się w podobnej sytuacji przeciętny człowiek.. Znaczy to tylko. prawdopodobieństwo subiektywne sekwencji • jest znacznie wyższe od prawdopodobieństwa subiektywnego sekwencji b.coś pomieszanego". odnoszą się do niej z pełnym szacunkiem i uznaniem. nie ma to najmniejszego znaczenia. Jaka kolejność według Was jest bardziej prawdopodobna: a: D Ch Ch D Ch D b: Ch Ch Ch D D D Kiedy myślimy o przypadkowej kolejności. na ile jest ono typowe dla procesu jędącego podstawą jego pojawienia się4. Tak oto w trakcie dłużej trwającej gry powinniście wygrać średnio 2. skoro proces >. wartość przegranej jest równa 5 dolarów [F(reszka) = -5 dolarów ] Z prostego połączenia tych wartości i prawdopodobieństw możemy uzyskać cala oczekiwaną wartość (EV) dla tej gry. Jest możliwe. że uprzednio 7 punktów wyrzucane było 100 razy pod rząd.ni rzucie wyjdzie 7 punktów: „Dlatego. Ocenę aktualnego obiektywnego prawdopodobieństwa poprzez subiektywną percepcję szans wystąpienia takiego lub innego zdarzenia nazywamy prawdopodobieństwem subiektywnym. Oczekiwaną wartość można obliczyć dla każdej dowolnej sytuacji w wypadku. że sporządziliśmy spis wszystkich rodzin w Kalifornii. a zatem rozkład a D Ch Ch D Ch D : c D Ch D Ch Ch D : d Ch D Ch D D Ch : e Ch D D Ch D Ch : Pomysł. Reprezentatywność i dostępność Często bywa tak. Jednakże gracz często gotów jest założyć się.5 dolara. a może nie zdarzyło się ani razu. Najwyraźniej pierwszy przykład (a) bardziej odpowiada wyobrażeniu o przypadkowej kolejności pojawiania się dzieci i większości ludzi wydaje się on bardziej prawdopodobny. towarzystwa ubezpieczeniowe oraz inni zajmujący się zbliżoną branża. Szansa pojawienia się or\:i czy też reszki jest jednakowa. same kości nie mogą przecie/ o tym wiedzieć. pojawił się w pracach Daniela Kahnemana i Amosa Tversky'ego z •'••^rajskiego Uniwersytetu w Jerozolimie. że około jedna trzecia tych rodzin ma trzech synów i trzy „•orki. należy wybrać taką strategię działania. Inaczej mówiąc. a nie na realną sytuację. że właściciele kasyn gry. moneU i inne podobne rzeczy nie mogą pamiętać tego. że w każdej próbie zawsze będziecie wygrywać. udzie rozumują następująco: skądby się wziął taki uporządkowany układ. Oba zdarzeni. aby opisywać reprezentatywność zdarzeń w podejmowaniu decyzji w postaci tworzonych w yśle scenariuszy możliwych wyników. na ile prawdopodobni. gd\ możemy przypisać prawdopodobieństwo każdemu z możliwych wyników. Nie znaczy to oczywiście.ym wszystkie te warianty są równie prawdopodobne. Przypuśćmy następnie. (Ale możecie być pewni. a każda kosc jest całkowicie niezależna od drugiej (mamy na myśli czystą grę i nie sfałszowane kości). która doprowadź i do uzyskania najwyższej oczekiwanej wartości. że w następuj. Aby podjąć decyzję optymalną. '. że przy wielokrotnym powtarzaniu slraiedi optymalnej. że interesuje nas kolejność pojawienia się chłopców i Jziewcząt w takich rodzinach. 1 .[ F(orzeł) xp (orzeł)]+[ F(reszka) xp (reszka)]. przy .5 dolara w Każihm rzucie. Ludzie najwyraźniej traktują jako podobne tak w. niezależnie od wyników uzyskanych wcześniej. dłuższym czasie łączną wygraną maksymalną. Przypuśćmy.) Zastanówmy się teraz nad tym. E V. Obliczenia są bardzo proste. to zazwyczaj wyobrażamy ją sobie jako . muszą się pojawić". Reaguje on na swe subiektywne poczucie prawdopodobieństwa. Chociaż obliczenie oczekiwanej wartości zapewnia wybór optymalnej decyzji.5. że w ostatnich 100 rzutach 7 punktów nie było.Oczekiwana wartość wygranej w tej grze to po prostu suma algebraiczna wygranu-n i przegranych po dłuższym okresie gry. Kości.jesl wyrzucenie 7 punktów? Urządzenia takie jak dwie kości nie mają pamięci. co zdarzyło się wcześniej. które mają po -ześcioro dzieci.y.5+(-5 dolarów)x0..

wyobrażając sobie możliwe konsekwencje każdego zdarzenia. Subiektywnie oczekiwana użyteczność y[imo niepewności realnych zdarzeń życiowych. Niemniej jednak ten właśnie przypadek . uważając. A zatem większość ludzi będzie oceniała możliwość a jako znacznie bardziej prawdopodobną niż możliwość b.„wiele przypadków". dla którego uzyska większą wartość SEU. nie zaś inne podobne Niemniej jednak jest to pouczająca lekcja: ludzie oczekują tego. czy wykładowcy matematyki są dobrzy czy źli.Mogą więc wyobrazić sobie wiele różnych sposobów dojścia do sekwencji „w rodzaju"' c. Jeśli zostaniecie zapytani o to. Może wybrać jedno z dwu lekarstw A lub B. Weźmy dla przykładu lekarza. Im zdarzenie jest „dostępniejsze" w pamięci. Co zaś dzieje się w istocie? Jedna z możliwości polega na wytwarzaniu przez ludzi wyimaginowanych scenariuszy zdarzeń z możliwymi konsekwencjami każdej alternatywnej decyzji. Wzór na obliczenie SEU jest analogiczny do wzoru obliczania oczekiwanej wartości. to okaże się. że w istocie . b: wyrazów. jakie tylko możemy sobie przypomnieć. które są dla nich pomyślne. jednak „w wielu przypadkach" nie było żadnych skarg. ale nie ułatwia poszukiwań środkowych liter.k" jako trzecią literą jest w języku angielskim trzy razy więcej niż wyrazów zaczynających się od tej litery. To wyjaśnienie zależności między ocenami subiektywnego prawdopodobieństwa z jednej strony a reprezentatywnością próbki i dostępnością zdarzeń w pamięci z drugiej strony prowadzi często do sformułowania trzech ogólnych postulatów dotyczących subiektywnego prawdopodobieństwa. Ludzie zdradzają skłonność do przeceniania rzeczywistego prawdopodobieństwa tych zdarzeń. Tak jak przy obliczeniach oczekiwanej wartości. ale tylko dwa sposoby uzyskania sekwencji „w rodzaju" h u-\ Ch Ch D D D. że organizacja ludzkiej pamięci sprzyja poszukiwaniu słów według pierwszej litery (lub początkowego dźwięku). aby uwzględniając prawdopodobieństwo subiektywne oraz użyteczność można było w efekcie końcowym maksymalizować oczekiwany zysk. W rzeczywistości wyrazów z . Ludzie skłonni są podzielić błędny punkt widzenia graczy przewidujących.. Jednakże odwoła się on w swej analizie przede wszystkim do własnego doświadczenia w zakresie stosowania tych medykamentów. z tym że w miejscu obiektywnego prawdopodobieństwa (p) pojawia się subiektywne prawdopodobieństwo (sp). z tego trzej chorzy odeszli nie kontaktując się z nim ponownie. Drugi. i niedoceniania tych. a które by odpowiadały warunkom a lub b. Ludzie zdradzają skłonność do przeceniania występowania zdarzeń mających niskie prawdopodobieństwo i niedoceniania pojawienia się zdarzeń mających duże prawdopodobieństwo. Jednak w rzeczywistości konstrukcja scenariusza ściśle wiąże się z ogólną oceną subiektywnie oczekiwanej użyteczności. będziecie opierać się w swej odpowiedzi na własnych wspomnieniach. Jeśli chodzi o lekarstwo B. który maksymalizuje oczekiwany na dłuższą metę zysk. to wywołało ono wysypkę u jednego z pacjentów. 1. który skarżył się na nią przez dwa tygodnie. Oczywiście pytanie postawione było inac/u'porównywane były tylko dwie ściśle określone sekwencje a i b. każde też ma pewne działania uboczne. to SEU(E) = [U(A)xsp(A)]+[U(B)xsp(B). jakich wyrazów jest więcej w języku angielskim: a: wyrazów zaczynających się na literę k. Jeśli podacie wszystkie wyrazy. które nie wystąpiło przez dłuższy czas. tak również i tu mało kto zajmuje się tymi rachunkami przed podjęciem decyzji. mającego prawdopodobieństwo subiektywne sp (B). W przypadku leku B jest całkiem możliwe. Zasadniczo lekarz powinien porównać SEU lekarstwa A z SEU lekarstwa B i wybrać to. tym bardziej uważamy je /a prawdopodobne. które Warn przyjdą na myśl. Zastanówmy się na przykład nad tym. 3. Może jednak okazać się. Problem polega na tym. że w życiu urzeczywist niają się typowe (reprezentatywne) wzorce. lecz pacjenci nie skarżyli się. połączenie subiektywnego prawdopodobieństwa z użytecznością nazywane jest subieklywnie oczekiwaną użytecznością (subjective expecled utility-SEU) danego zdarzenia. chociaż taka ocena SEU nie będzie ściśle odpowiadała wyżej zaprezentowanym obliczeniom dokonywanym wedle wzoru. to raptem 15. trzeba tak czy inaczej połączyć jego użyteczność z subiektywnym prawdopodobieństwem jego pojawienia się.