Procesy przetwarzania informacji

U C z ł o w i e k a wprowadzenie do psychologii
Wydawnictwo Naukowe PWN ^ -*'*'.'" '•*' . ' • • » . " . j k

P.H. Lindsay D.A. Norman

./

.

Peter H.Lindsay Donald A. Norman

Procesy przetwarzania informacji u człowieka

wprowadzenie do psychologii
Tłumaczył Artur Kowaliszyn

Wydawnictwo Naukowe PWN

Warszawa 1991

Z oryginału angielskiego: HUMAN INFORMATION PROCESSING. An Introduction to Psychology Copyright © 1972 by Harcourt Brace Jovanovich, Inc. Published by arrangement with Harcourt Brace Jovanovich, Inc.

Spis treści

Przedmowa do wydania polskiego... \i Przedmowa... 19 Podziękowania...21 Uwagi dla Czytelnika... 25 1. Spostrzeganie
INTERPRETACJA PRZEKAZÓW SENSORYCZNYCH... 29 Dopasowywanie do wzorca... 29 ROZPOZNAWANIE OBRAZÓW... 35 Organizowanie niepełnych obrazów... 36 Obrazy konkurencyjne. ..37 Obrazy pozbawione znaczenia... 39 Naginanie danych sensorycznych do przyjętej interpretacji... 42 ZNACZENIE REGUŁ... 44 Spostrzeganie przestrzeni... 46 Znaczenie kontekstu... 55 ANALIZA CECH... 59 Zatrzymywanie obrazu... 61 Efekty następcze... 66 Wyjaśnienie efektów następczych... 68 Adaptacja do barwy uzależniona od kierunku... 70 SPOSTRZEGANIE BEZ WYODRĘBNIANIA CECH... 72 Widzenie skórne... 72
JAK UZYSKAĆ EFEKTY NASTĘPCZE RUCHU?... 67 ORGANIZOWANIE INFORMACJI SŁUCHOWEJ... 38

Redaktor naukowy Ida Kurcz Dodatki tłumaczyli Herbert Szafraniec (A) i Józef Radzicki (B) Redaktor Irena Kaltenberg Układ typograficzny Tadeusz Piasecki Korektorki Ewa Bojara, Ewa Dąbrowska, Janina Wanat Okładkę projektował Zygmunt Ziemka © Copyright for the Polish edition by Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1984 ISBN 83-01-04689-9 Wydawnictwo Naukowe PWN Wydanie drugie Arkuszy wydawniczych 55,25; drukarskich 43,5 Papier offsetowy klasy III 70 g, 70 x 100 cm Oddano do reprodukcji 9 grudnia 1991 r. Druk ukończono w lutym 1992 r. Zamówienie 2326/91 Olsztyńskie Zakłady Graficzne im. Seweryna Pieniężnego

2. Przetwarzanie informacji przez układ nerwowy
OKO ZABY... 77
ANATOMIA DETEKTORÓW... 78

Cechy związane z rozpoznawaniem mowy... 149 Detektory cech związane z analizą mowy... 1 51 Podsumowanie dotyczące analizy cech... 153 ANALIZA PRZEZ SYNTEZĘ... 154 Znaczenie kontekstu... 154 Mokre skarpetki... 156 Ważna rola redundancji... 158 DOKONYWANIE SYNTEZY PRZEKAZU SENSOR YCZNEGO... 158
KOLEJNOŚĆ OPERACJI... 1 64

METODY FIZJOLOGICZNE... 80 Neuron... 80 Rejestracja reakcji neuronów... 82 TWORZENIE OBWODÓW NEURONOWYCH... 84 OBWODY PODSTAWOWE... 85 Budowa bloków... 85 WYODRĘBNIANIE KONTURÓW... 88 Wrażliwość a czułość sensoryczna... 88 Hamowanie oboczne... 89 Obwody służące do wyodrębniania konturów... 93 Pola centralne i peryferyjne... 101 Obwody włączeniowo-wyłączeniowe... 105 REAKCJE W CZASIE... 108 Obwody służące do wytwarzania przemijających reakcji... 109 REAGOWANIE NA RUCH... 112 Obwody służące do wykrywania ruchu... 114 PRZETWARZANIE SYGNAŁÓW W CIELE KOLANKOWATYM BOCZNYM 118 WYODRĘBNIANIE CECH... 120 Proste komórki... 120 Komórki złożone... 128 Komórki superzłożone... 130 WNIOSKI... 136
DIPOLE... 1 2 7

CECHY A OCZEKIWANIA... 165

4. System wzrokowy
ŚWIATŁO... 171
DECYBELE... 1 72

DROGA WZROKOWA... 173 Źrenica... 173 Soczewka... 175 Siatkówka... 178 REAKCJE CHEMICZNE NA ŚWIATŁO... 178 Reakcja fotochemiczna... 179 NEUROANATOMIA WIDZENIA... 180 Sieć nerwo wa siatkówki... 182 DROGA DO MÓZGU... 185 WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ... 185 Ruchy oka... 185 Lokalizacja przedmiotów... 189 Widzenie bez udziału kory wzrokowej... 191 Widzenie bez udziału wzgórków czworaczych górnych... 193

3. Teorie rozpoznawania obrazów
PANDEMONIUM... 139 Cechy związane z rozpoznawaniem liter... 141 Jak zbudo wać pandemonium?... 141

5. Podstawowe właściwości widzenia
SPOSTRZEGANIE JASNOŚCI... 195 Pasy Macha... 195 Kontrast jasności... 200
JASNOŚĆ A GŁĘBIA... 2 0 3

ADAPTACJA... 206 Warstwice równej jasności... 209 WŁAŚCIWOŚCI WIDZENIA ZWIĄZANE Z CZASEM... 211 Czas integracji... 211 Kiedy migające światło wydaje się ciągłe?... 211 Krytyczna częstotliwość migotania... 212 BARWA... 214 MIESZANIE BARW... 215 Koło barw... 215 Obrazy następcze... 222 WRAŻLIWOŚĆ CZOPKÓW NA BARWY... 223 Teoria widzenia barwnego oparta na procesach przeciwstawnych... 225 Kontrast indukowany... 230
BARWNIKI I ŚWIATŁA... 2 2 0

WYSOKOŚĆ DŹWIĘKU... 269 Skala muzyczna... 269 Skala melowa... 270 Teoria miejsca: położenie na błonie podstawowej... 270 Cykliczność wysokości dźwięku... 274 Maskowanie nieobecnego tonu podstawowego... 277 Argumenty przeciw teorii periodyczności spostrzegania wysokości tonu... 281 Dwoistość teorii spostrzegania wysokości dźwięku... 282 KRYTYCZNE PASMO CZĘSTOTLIWOŚCI... 283 PRZESTRZENNE SPOSTRZEGANIE DŹWIĘKU... 286 Lokalizacja... 286 Interakcje dwuuszne... 290 Znaczenie słyszenia dwuusznego... 291 Zapis dźwięku... 293 Efekt pierwszeństwa... 295
ODRÓŻNIANIE WYSOKOŚCI DŹWIĘKU , _ n BEZ UDZIAŁU BŁONY PODSTAWOWEJ... I /y

6.\System słuchowy
FIZYKA DŹWIĘKU... 234 Częstotliwość dźwięku... 235 Intensywność dźwięku... 237
DECYBELE... 2 3 8

8. Nerwowe podłoże pamięci
SYSTEMY PAMIĘCI... 299 System przechowywania informacji sensorycznej... 299 Pamięć krótkotrwała... 300 Pamięć długotrwała... 301 PRZECHOWYWANIE INFORMACJI... 302 Obwody nerwowe pamięci... 303 CHEMIA PAMIĘCI... 309 Zmiany w RNA a uczenie się... 309 Uczenie się po wprowadzeniu zmian w RNA... 310 Przekazywanie pamięci. ..313 ZABURZENIA PAMIĘCI... 314 Wstrząsy elektryczne. ..315 Amnezje. ..316 Przypadki H.M. i N. A.... 321 Mechanizmy pamięci. ..323 POSZUKIWANIE LOKALIZACJI PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ... 324

BUDOWA I FUNKCJONOWANIE UCHA... 239 Ucho wewnętrzne... 239 Ruchy błony podstawowej... 241 Komórki włoskowe (włosowate)... 243 REAKCJE ELEKTRYCZNE NA DŹWIĘK... 246 Krzywe strojenia (tonów)... 246 Charakterystyka czasowa reakcji neuronów... 247 Kodowanie intensywności informacji... 249 Przetwarzanie informacji słuchowej... 251

7. Wymiary dźwięku
GŁOŚNOŚĆ... 259 Warstwice równej głośności... 260 Słuchanie muzyki... 261 Maskowanie... 265 Pomiar głośności... 268

JEDEN MÓZG CZY DWA MÓZGI?... 325 Rozszczepienie mózgu u zwierząt... 327 Rozszczepienie mózgu u człowieka... 329 Dwa mózgi: niezmienność czy plastyczność?... 333 WNIOSKI... 335

Pojęcia pierwotne i wtórne... 397 Zapamiętywanie zdarzeń... 399

11. Procesy pamięci
MECHANIZMY WEJŚCIA I WYJŚCIA... 409 Przetwarzanie na wejściu... 410 Udzielanie odpowiedzi... 411
WNIOSKOWANIE O STRUKTURZE PAMIĘCI LUDZKIEJ... 4 1 2

9. Pamięć przemijająca
PRZECHOWYWANIE INFORMACJI SENSORYCZNEJ... 337 Pojemność systemu SIS... 340 PAMIĘĆ KRÓTKOTRWAŁA... 344 Błędy w przypominaniu z pamięci krótkotrwałej... 346 Powtarzanie... 348 Zapominanie... 349 Właściwości pamięci... 353 OD PAMIĘCI KRÓTKOTRWAŁEJ DO PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ... 357 ZJAWISKA UWAGI... 362 Wybór przekazów. ..363 Przetwarzanie odrzuconego przekazu... 366 Pamięć bez uwagi... 368 TEORIE UWAGI... 371 Model osłabiacza... 371 Model procesu aktywnej syntezy. • • 373
TACHISTOSKOP... 3 3 8

POSZUKIWANIE INFORMACJI W PAMIĘCI... 414 Wieloetapowy proces poszukiwań. . . 4 1 7 REORGANIZACJA STRUKTUR PAMIĘCI POPRZEZ PROCESY MYŚLOWE... 421 Korygowanie błędów... 424 Ocenianie na wejściu... 429
PENETRACJA HANKI; DANYCH... 4 3 2

ROZUMIENIE A ZAPAMIĘTYWANIE... 435 PAMIĘĆ JAKO PROCES PRZETWARZANIA INFORMACJI... 437

1 2. Język
Nabywanie znaczenia poprzez działanie... 441 Znaczenie nazw... 442 STRUKTURA JĘZYKA... 443 Struktura znaczeniowa a struktura powierzchniowa... 444 Przekazywanie struktury... 455 Przekazywanie znaczenia... 457 UCZENIE SIĘ JĘZYKA... 459 Uczenie się reguł... 459 Naśladownictwo... 460 Język jako środek komunikowania się... 461 Pierwsze kroki w komunikowaniu się... 462 Rozumienie... 465
GRAMATYKA ANGIELSKA... 4 4 9

10. Struktura pamięci
ODPOWIADANIE NA PYTANIA... 379 Kiedy należy poszukiwać informacji?... 380 Odszukiwanie obrazu... 381 Odszukiwanie informacji jako proces rozwiązywania problemów... 383 Poszukiwanie i rozumienie... 384 DONIOSŁOŚĆ ROZUMIENIA... 385 MODEL PAMIĘCI... 391 Zapamięty wanie pojęć... 391

13. Uczenie się i rozwój poznawczy
SCHEMATY SENSORYCZNO-MOTORYCZNE... 471 Schemat sensoryczno-motoryczny... 472 ZJAWISKA UCZENIA SIĘ... 476 Zbieżności między czynnościami a wynikami... 476 Wykrywanie korelacji... 481 Zbieżności między warunkami zewnętrznymi a wynikami... 483 Podsumowanie... 486
WARUNKOWANIE KLASYCZNE... 4 8 7

1 5. Podejmowanie decyzji
OKREŚLANIE WARTOŚCI... 528 Psychologiczna wartość pieniędzy. •• 529 Wartość złożonych alternatyw... 529 Przeciążenie poznawcze... 533 Co jest przedmiotem optymalizacji?... 534
LOGIKA WYBORU... 5 3 5

UCZENIE SIĘ POZNAWCZE... 488 Wzmocnienie jako sygnał... 488 Uczenie się i świadomość... 490 Uczenie się przez eksperymentowanie... 490 Znaczenie oczekiwań... 491 ROZWÓJ POZNAWCZY... 493 Uczenie się sensoryczno-motoryczne... 493 Myślenie przedoperacyjne... 49 5 Operacje konkretne... 497 Operacje formalne... 498 MYŚLENIE... 498
ROZWÓJ OBRAZÓW... 4 9 4

PODEJMOWANIE DECYZJI RYZYKOWNYCH... 539 Użyteczność w sytuacji ryzykownego wyboru... 539 Prawdopodobieństwo... 540 Oczekiwana wartość... 541 Prawdopodobieństwo subiektywne... 542 Reprezentatywność i dostępność... 543 Subiektywnie oczekiwana użyteczność... 545 GROMADZENIE DOWODÓW... 546 Szansę... 546 Testowanie raka... 547 EFEKTY NASTĘPCZE PODEJMOWANIA DECYZJI... 550
Racjonalizacja... 550 O konikach polnych i innych rzeczach... 551 Racjonalizacja podecyzyjna. . . 5 5 2

WNIOSKI... 553

14. Rozwiązywanie problemów
ANATOMIA PROBLEMU... 501 Protokoły... 502 Protokół rozwiązywania problemu DONALD + GERALD... 503 Graf rozwiązywania problemu... 505 STRATEGIE ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW... 509 Poszukiwanie rozwiązań... 512 Wybór operatorów... 512 Ograniczenia metody analizy protokołów... 515
STANY WEWNĘTRZNE A STANY ZANOTOWANE W PROTOKOLE... 5 1 7

16. Społeczny kontekst decyzji j
WPŁYW CZYNNIKÓW SPOŁECZNYCH NA PODEJMOWANIE DECYZJI... 555 ZACHOWANIE SIĘ OSÓB POSTRONNYCH... 556 Apatia osób postronnych... 558 Podporządkowanie się autorytetowi... 559 DECYZJE INTERAKCYJNE... 564 Targowanie się... 564 Procedura targowania się... 565 Proces negocjacji... 567 Negocjacje strategiczne... 572 Taktyka konfliktu... 573
GRY I DECYZJE... 5 7 5

MECHANIZMY MYŚLENIA... 520 Reguły a fakty... 520 Podprogramy... 521 Pamięć krótkotrwała... 522

655 Rozkład normalny.. Jakiego rodzaju"?.. 638 Jak skalować?.. . 665 Bibliografia WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE....... 600 Reakcje na stres... 6 1 4 BIOCHEMICZNE REAKCJE NA STRES..... 671 INTERPRETACJA WZBUDZENIA EMOCJONALNEGO.... 6 1 6 Jak wywołać gniew lub euforie?.... 584 SYSTEMY REGULACJI MOTYWACYJNEJ...... 633 Pra wo potęgo we. 631 Ocenianie wielkości. 667 Indeks Cytowań (The Science Citation Index). 585 Sprawdzian liczbowy... 599 REAGOWANIE NA NIEPEWNOŚĆ... 670 BIBLIOGRAFIA.634 .. 667 Abstrakty Psychologiczne (Psychological Abstracts). 61 1 SEN.. 619 MOTYWACJA A POZNANIE.... 690 Indeks rzeczowy. 637 Porównywanie między modalnościami. 662 Pamięć... . 662 Problem tryskaczy przeciwpożarowych.... 630 Techniki skalowania.... 583 Zaburzenia systemu regulacji motywacyjnej. 694 ... 583 Elektryczna regulacja głodu i pragnienia.. 622 DODATEK A Mierzenie zmiennych psychologicznych DOZNANIA ZMYSŁOWE.....He" wobec . 616 Emocje: jedna czy wiele?.... . 669 Zbiory artykułów. 664 Gra w kości po raz drugi.. 594 Czynniki pozabiologiczne. 6 0 2 DODATEK B Charakterystyki funkcjonowania PROBLEM DECYZJI....... 651 Oceny pewności.. ... 635 In terpretacja funkcji potęgo wej.... 649 Reguła określania kryterium...... 657 PROBLEMY. Motywacja MÓZGOWE MECHANIZMY MOTYWACJI. . 600 Reakcje na konflikt.... 668 PODRĘCZNIKI.... 606 Reakcja na nic. 668 Czasopisma...1 7. 629 Rodzaje skal.......... 609 Nerwowe mechanizmy wzbudzenia. 642 Indeks nazwisk... 667 Roczne Przeglądy (Annual Reviews). 591 Zakończenie jedzenia.636 Zakres zastosowania.. 649 GRA W KOŚCI.. 627 SKALOWANIE.

że podejście poznawcze w psychologii amerykańskiej stało się dominujące i objęło stopniowo wszelkie jej dziedziny . używany jest jednak powszchnie jako podręcznik podstawowego kursu psychologii procesów poznawczych. Jest to okres tworzenia modeli i teorii reprezentacji świata w umyśle ludzkim.Przedmowa do wydania polskiego Po kilku latach pracy tłumaczy i zespołu redakcyjnego oddajemy do rąk Czytelnika polskiego podręcznik psychologii poznawczej Lindsaya i Normana. Jak długi był. że doczekamy się tego poprawionego wydania w wersji polskiej. Z drugiej strony dzięki bujnemu w owych czasach rozwojowi teorii i badań psycholingwistycznych nad przyswajaniem i używaniem języka przez człowieka wykazano kompletną nieprzydatność koncepcji behaviorystycznych do zrozumienia rzeczywistych mechanizmów zachowań językowych. Ta nowa psychologia („New Look". Modele opracowane dla maszyny zaczęły prowokować badaczy jako możliwe modele pracy umysłu ludzkiego. co określano jako pamięć semantyczną i epizodyczną. tłumaczony na wiele języków. wydany w 1972 roku. Podręcznik ten przyczynił się niewątpliwie do tego. niech świadczy fakt.od psychologii percepcji. zwykle hierarchiczną organizację tego. obrazujących złożoną. kiedy psychologia poznawcza zaczyna się umacniać w badaniach i teoriach psychologicznych. nie analizując bliżej innych modeli ani nie wnikając w dyskusje. Ten poznawczy paradygmat myślenia wyłonił się na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych z jednej strony w wyniku badań nad modelami sztucznej inteligencji i symulowanego myślenia. W zamierzeniu autorów stanowić miał kurs wstępny psychologii. jakie toczyły się i toczą nadal nad zaletami i wadami różnych modeli . dając zarazem klucz do otwarcia szczelnie dotąd przez behaviorystów zamkniętej „czarnej skrzynki". jak ją określano) wyznaczyła nowy paradygmat myślenia psychologów amerykańskich. Podręcznik Lindsaya i Normana powstawał w czasie (początek lat siedemdziesiątych). jak ongiś był paradygmat behavioryzmu. Lindsay i Norman przedstawiają własny model struktury pamięci. a z drugiej ukazanie związku tego modelu z problematyką motywacji i zachowania społecznego. Podręcznik Lindsaya i Normana zdobył sobie zasłużoną sławę na uniwersytetach amerykańskich i innych na całym świecie. poprawione wydanie podręcznika w języku angielskim (w 1977 roku) i ono miało już kilka kolejnych wydań. Mam nadzieję.ten okres pracy zespołu polskiego. który zaczyna być tak powszechnie stosowany i obowiązujący. pamięci i myślenia do psychologii społecznej i osobowości. Jego wielką zaletą jest z jednej strony pokazanie fizjologicznych podstaw poznawczego modelu funkcjonowania umysłu ludzkiego. a co stanowiło właśnie ową reprezentację świata w pamięci trwałej. modeli o charakterze strukturalistycznym. że w tym czasie zdążyło się ukazać drugie.

Ukazało się wiele prac. jest wiele prac reprezentujących orientację poznawczą. W polskiej psychologii również nowe podejście poznawcze napotyka bardzo podatny grunt. Słowo o autorach. . że sprawy. Jest przykładem bardzo kompetentnego przedstawienia podejścia poznawczego. A. co robimy w naszych laboratoriach. artykułów i monografii. w czerwcu 1982 roku Wszystko zaczęło się latem 1966 roku. a zarazem twórczego wykorzystania wiedzy neurofizjologicznej (na co wskazuje chociażby posługiwanie się w książce koncepcją hamowania obocznego). tak jak ongiś podejście beheviorystyczne. Chociaż w polskiej literaturze psychologicznej. jak prowadzimy badania. które po długiej przerwie ponownie powraca do problematyki świadomości i analiz wewnętrznych procesów psychicznych. Chcieliśmy przekazać im. do innego. a zwłaszcza w rozwijanych w Polsce teoriach osobowości. I da Kurcz Warszawa. akcentującym dynamiczny. Czekamy z niecierpliwością na postępy. I oto on. zgłaszało się na nie coraz więcej chętnych. Nie odnieśliśmy jednak błyskawicznego sukcesu. który by konsekwentnie taką wiedzę wykładał. że jedynym sposobem zdobycia takiego podręcznika będzie napisanie go. to brak "jest podręcznika akademickiego. aktualnie żywo zaangażowany w rozwijaniu cognitive science. Dojeżdżaliśmy wtedy obaj do La Jolla-P. D. Lindsay z Toronto. Lindsay jest psychologiem fizjologicznym i jego to kompetencji zawdzięczamy. Celem naszym było zafascynowanie początkujących studentów współczesną psychologią eksperymentalną. ale sprawiał nam trudności brak odpowiedniego podręcznika. o przechodzeniu od jednego stanu pamięci. Doszliśmy zatem do wniosku. to nowe podejście. Nasze wykłady utrzymywały się przez kolejne lata. oryginalnej i tłumaczonej. Postanowiliśmy wspólnie prowadzić wykłady z tego przedmiotu. jak i pisania tej książki. myśli itp. które należą do nurtu poznawczego. proceduralny charakter reprezentacji świata w umyśle. Najbardziej reprezentatywnym autorem jest Józef Kozielecki. jak też wszystkim zainteresowanym tą dziedziną wiedzy. jak też nad kodami tej reprezentacji: obrazowym i abstrakcyjnym (analogowym i analitycznym) versus tylko abstrakcyjnym. nie zawsze były takimi dla studentów: jednocześnie i my uczyliśmy się. wywodzącego się z badań nad sztuczną inteligencją.Przedmowa reprezentacji świata. gdzie tradycje behaviorystyczne nie były nigdy zbyt silne. funkcjonalnym. Pragnęliśmy skłonić studentów do aktywnego obcowania z pojęciami z zakresu psychologii. H. Książka Procesy przetwarzania informacji u człowieka powinna więc dobrze służyć studentom i wykładowcom psychologii. jak myślimy i jak widzimy badania nad psychiką ludzką. który od deklaracji swego akcesu do psychologii poznawczej w Koncepcjach psychologicznych człowieka przechodzi do przedstawienia własnej teorii typu „poznawczego" w Psychologicznej teorii samowiedzy. Sposób podejścia zaprezentowany w tej książce ukierunkował nasze studia z zakresu psychologii.cognitive science. szczególnie w PWN-owskiej serii „Biblioteka Psychologii Współczesnej". rozwijał się nasz zestaw notatek i pomysłów. Chcieliśmy im wyjaśnić. zwłaszcza dlatego. Wpływ psychologii poznawczej na polskich psychologów da się zaobserwować we wszystkich dziedzinach tej nauki. W ostatnim okresie to strukturalistyczne podejście w psychologii poznawczej bywa zastępowane podejściem bardziej procesualnym. ze względu na bezsporne zalety merytoryczne i formalne. Lukę tę w zamierzeniu naszym ma zapełnić podręcznik Lindsaya i Normana. zamiast wbijania sobie do głowy długich list faktów i eksperymentów. w jaki sposób nauczać wstępnego kursu psychologii. Norman jest wybitnym reprezentantem nurtu poznawczego. W Europie. Przykre było odkrycie. Zmusiło to nas do skrystalizowania naszych idei i dziś sami jesteśmy bardziej zafascynowani psychologią niż wtedy. gdy zaczynaliśmy ten kurs. Panujące w amerykańskiej psychologii podejście poznawcze. wywołało zainteresowanie i żywy odzew. ale bogata i dowcipna szata graficzna (tak rzadko spotykana w pracach rodzimych) powinna ułatwić odbiór prezentowanego tekstu. że w prezentowanym podręczniku abstrakcyjne modele symulujące pracę umysłu znalazły realne podstawy w przedstawianych modelach funkcjonowania układu nerwowego. że nie jest trudno pokazać jego korzenie tkwiące w europejskiej psychologii postaci i piagetowskim strukturalizmie. jakie niewątpliwie uczyni ona w ciągu najbliższych lat. rolę procesów decydujących o ciągłej jej transformacji. W miarę jak zdobywaliśmy doświadczenie. które nam wydawały się bardzo interesujące. którą określa się jako badania nad poznaniem . Wiele nauczyliśmy się zarówno w toku nauczania. Cechującą autorów lekkość stylu i jasność wykładu zapewne nie zawsze potrafiliśmy oddać w polskim przekładzie. wpływa też na inne nauki humanistyczne dając w wyniku podstawy do wyłonienia się nowej interdyscyplinarnej dziedziny wiedzy. kiedy obaj spotkaliśmy się po raz pierwszy na konferencji w Driebergen w Holandii. Uniwersytet Kalifornijski otworzył właśnie swój oddział w San Diego i nie opracowano jeszcze programu z zakresu psychologii dla studentów pierwszych lat. Norman z Harvardu.

(Patrz artykuł napisany przez Rumelharta. Lindsaya i Normana. sprawdziła bibliografię i w ogóle pomagała we wszystkich fazach naszej pracy nad książką. jakiej udzielili nam kierownicy grup asystenckich: Richard Meltzer. Ed Fantino . swoje działania i swoje myśli.przyp. Cathy Cox pomogła nam w transkrypcji wykładów na temat słyszenia. Normana i Rumelhart a . i ukierunkował organizację materiału w rozdziałach 12 i 13. Chcielibyśmy zwłaszcza podziękować Recenzentowi nr 3. którego uwagi. który stał się punktem wyjścia tej książki. w jaki widzimy procesy poznawcze od percepcji do myślenia. który współpracując z nami w naszych badaniach i w zajęciach dydaktycznych wniósł do nich poważny wkład intelektualny. maratońskiego weekendu. Allen Newell-rozdział 14. .materiału. 1972. W szczególności pragnęlibyśmy podziękować za pomoc. Uwagi Petem'Deana pomogły nam w opracowaniu ostatecznej wersji tekstu na temat rozwiązywania problemów i w odniesieniu do współczesnej sztuki. Każdy z nich indywidualnie i wszyscy razem zasługują na naszą wdzięczność. Leanne Hinton wiele nam pomogła w toku pisania tej książki. Wiele osób przeczytało poszczególne rozdziały i poczyniło niezwykle cenne uwagi. Jack Nachmias i Charles Harris poczynili uwagi do pierwszej wersji rozdziałów 1-7. Jim Levin i Marc Eisenstadt. Szczególnie wiele zawdzięczamy Davidowi Rumelhartowi. Pracę edytorską nad książką wykonała Margaret Jackson. red. Marlene Farnum. Larry Sąuires przeczytał i skomentował rozdział 8. były bardzo inspirujące i użyteczne.) Podobnie uczestnicy „grupy badawczej LNR" (Lindsaya.materiał na temat uczenia się sprawczego. George Mandler-rozdział 17.) w ciągu lat jej działania przyczynili się do wskazania sposobu. Jej rysunki anatomiczne . na podstawie których wykonano ilustracje do druku. poi. następnie je uporządkowała i przepisała. Ponadto jeszcze przygotowała szkice rysunków.Podziękowania Wiele osób poświęciło nam bezinteresownie swój czas. Julie Lustig i Martha Norman sporządziły indeks rzeczowy w czasie jednego nadmiernie przydługiego. Odegrał on szczególnie stymulącą rolę w opracowaniu i rozwinięciu modelu pamięci . czarujące demony i niekształtne ciała przyczyniają się do tworzenia atmosfery tej książki i rozjaśniają tekst. natomiast Julie Lustig zajmowała się w ostatnim roku sprawdzaniem i nadzorem nad końcowymi pracami. Wielu (chyba z pięćdziesięciu) doktorantów i asystentów pomagało nam w prowadzeniu wykładu. które stanowią rozdziały 6 i 7. który został przedstawiony w rozdziałach 10 i 11. Najpierw nagrywała nasze wykłady na taśmie magnetofonowej. Uwagi Ulrica Neissera i kilku anonimowych recenzentów pomogły nam wnieść poprawki w różnych partiach książki. chociaż ostre i przykre.

Zwicker and B. Simon and Allen Newell. In J. 16-4 i 16-5 Rys. Hanlon. From S. Bush. Copyright 1968 by the American Association for the Advancement of Science. By permission of John Wiley & Sons. New York: Wiley. 62. 72. Judd. 6-13 Rys. Copyright © 1963 by the University of Chicago Press. 175-180. 8-15 Rys. 7-11. Stabilized images on the retina. III. Bargaining and group decision making: Experiments in bilateral monopoly. Copyright© 1957 by the University of Chicago Press and used by permission. Illinois. From R. Yisual illusions. 9-8 Rys.7-12. 6-4 i 6-5 Rys. Derivational complexity and order of acquisition in child speech. From B. którzy z perspektywy Nowego Jorku i San Francisco musieli widzieć całe nasze przedsięwzięcie jako chaotyczne i niepewne. Lenneberg. Journal of'Comparative & Physiological Psychology. 1965. Jr. Kleitman. G. R. Cognition and the development of language. From N.. From R. B. Copyright 1961 by the American Association for the Advancement of Science. From B. Model of loudness summation. Luce. Graph from E.). R. Human problem sohing© 1971. From E. R.). and E. From Pomeranz andChung (1970). Inc. Windle (Eds. Vol. Inc. B. Galanter (Eds. New York: Wiley. Copyright 1965 by the American Psychological Association. Zwislocki. 1-38 Rys. The retention of individual items. Polyak. From D. 1951. Inc. Copyright 1961 by the American Psychological Association. Stevens (Ed. Sleep and wakefulness (2nd ed. Hayes (Ed. By permission of John Wiley & Sons. Reprinted through permission of the publisher. Murdock. From R. Copyright 1970 by the American Association for the Advancement of Science.64. By permission of John Wiley & Sons. 2-1 Rys. Photo is from Bredberg et al. Inc. Brown and C. Copyright 1964 by the American Association for the Advancement of Science. In S. 7-6 i 7-8 ŹRÓDŁA RYSUNKÓW I TABEL Rys. From Herbert A. Copyright 1970 by the American Association for the Advancement of Science. Stevens (1961b). R. 7-2 Rys. 7-18 Rys. Journal of Experimental Psychology. 1-45 Rys. Inc. 73 (2).Wreszcie powinniśmy wyrazić wdzięczność naszym cierpliwym wydawcom. After G. New Jersey. The serial effect of free recall. B. From Denes and Pinson (1963). L.). Ltd. 1961. (1970). 5-18 From M. H. From J. Pritchard. Oak Brook. Thomas. Reprinted from D. Inc. From S. Publisher. S. Copyright© 1961 by Scientific American. E. and reproduced by permission. F. 9-11 oraz 9-14 Tabela 12-2 Rys. New York: Dover Publication. Copyright 1970 by the American Psychological Association. Auditory freąuency stimulation in the goldfish (Carassius Auratus). The vertebrate nsual system. 5-8 Rys. Inc. Courtesy of Charles C. 17-15 Illustration courtesy of C. 6-11 Rys. Lindsley. 7-1 Rys.). 1960. New York: Wiley. i 7-21 Rys. 3-26. 1970.. B. Springfield. Copyright 1960 by McGraw-Hill. Rys. Handbook ofexperimental psychology. Courtesy of Bell Telephone Laboratories. 2-6 i 4-7 Tabela 3-2 i rys. Luckiesh. Handbook of mathematical psychology. and reproduced by permission. Scharf. Based on DeValois and Jacobs (1968). Conn. and reproduced by permission. S. Fouraker. used with permission of McGraw-Hill Book Company. From S. By permission of John Wiley & Sons. Rys. Neural mechanisms of the auditory and vestibular systems. Illinois. Basic correlates of the visual stimulus. Psychology Review. By permission of the Institute of Physics and the Physical Society. Murdock. lecz mimo to ich pomoc pozwoliła na ostateczne edytorskie wykończenie pracy.. Siegal and L. R. Inc. Rasmussen and W. 1962. New York: Wiley. 1965. Jr. From Wald (1964). Fay. Allrights reserved. 5-29 Rys. 14-7 Rys. Psychophysiology and . 1970. 17-14 Rys. Analysis of some auditory characteristics. Englewood Cliffs. Journal of'Experimental Psychology. By permission of Prentice-Hall. and reproduced by permission. 5-28 Rys.482-488. and used by permission. From Robinson and Dadson (1956). M.. 618-625. 1967. Biological foundations of language. 1965. In D.). Copyright 1962 by the American Psychological Association. Incorporated.

by permission of The M. .Rys. Human Relations.I. Published by E. 1957. The bisected brain. . Journal ofAbnormal andSocialPsychology. From Michael S.. Nebraska symposium on mothation. 483 Str. Further analysis of the hipocampal amnesic syndrome: 14 year follow-up study of H. Milne. Rosenblith (Ed. Copyright © 1970 by Meredith Corporation. 322 From B. Str. nie mogą. 559 Str. . Ltd. Dutton. New York: Pocket Books. and used with their permission. M. aby zbudować pełny obraz wyjaśniający to zjawisko. Reprinted from S. Analizujemy procesy intelektualne człowieka. który posiadałby właściwości percepcji ludzkiej. Sensory communication. Potrafimy już jednak stawiać właściwe pytania. 215-234. analizując odtwórcze właściwości pamięci krótkotrwałej i jej rolę w wybranych rodzajach działań ludzkich. From the book Now we are six by A. 1968 By Benjamin Spock. A-3 i A-6 i tabela A-3 Rys. Corkin. M. W rozdziale 8 omawiamy nerwowe mechanizmy pamięci. że nasza wiedza o fizjologicznych mechanizmach percepcji jest niewystarczająca. Po prześledzeniu głównych właściwości połączeń nerwowych.. 478.. A. Renewal © 1955 by A. oczywiście. Massachusetts. .. Pamięć odgrywa nadzwyczaj ważną rolę w działalności intelektualnej człowieka. Cambridge. S. Od percepcji i rozpoznawania obrazów przejdziemy do pamięci. Copyright © 1945. W rozdziale 9 podajemy przegląd badań nad pamięcią krótkotrwałą i uwagą.' From Stevens (1966a). Milne. Inc.T... Stevens. co nie jest istotne. D. jak też systemów wzrokowego i słuchowego. Obszar ten ciągle jeszcze nie . 57-75. Copyright 1966 by the American Association for the Advancement of Science. Spock. . Copyright 1963 by the American Psychological Association and reproduced by permission: From S. Gazzaniga. lecz na sposoby dochodzenia do tego poznania. Copyright © 1957 by The University of Nebraska Press. Zresztą w fazie początkowej modele z konieczności są proste: należy pamiętać o tym. Stosując modele możemy odkrywać zasady leżące u podstaw teoretycznego wyjaśnienia tego czy innego zjawiska i ujawnić zarazem zalety i niedostatki teorii. 67. a division of Simon and Schuster. W szczególności zajmiemy się budową połączeń nerwowych będących podłożem wielu podstawowych operacji przy rozpoznawaniu obrazów. Milgram. Reprinted by permission of Appleton-Century-Crofts.T. S. Copyright 1927 by E... P.. 332 Str. A. and H. W kolejnych rozdziałach 10 i 11 omawiamy jeden z prawdopodobnych modeli przechowywania informacji w pamięci długotrwałej. Reprinted with permission from Pergamon Press. przy czym główny nacisk położony został nie na to. Some conditions of obedience and disobedience to authority. Inc. 1965. Copyright © 1961 by the M. ponownie wrócimy do ogólnych zagadnień percepcji i pokażemy. In W. P. i nie na to. koncentrując się na właściwościach pamięci.. 527 Str. Milner. 371-378. problem ten omawiamy w rozdziałach 8-11. Inc. 1946. jak również to. Rozważywszy kilka problemów teoretycznych. dlatego też jej istota i funkcje wymagają wnikliwej analizy.. Modele. 18.. Książka ta wprowadza Czytelnika w metody badania czynności psychicznych człowieka. odsuwając to. .). From B..). Reprinted by permission of Plenum Publishing Corp. Educational Division. The psychophysics of sensory function. From S. and Methuen & Co. jakimi posługujemy się w książce. Neuropsychologica. co już znane. 6. L. inc. A. co jeszcze nie zostało poznane. Reprinted by permission of Pocket Books. 561 Ciągle jeszcze świadomość ludzka stanowi dla nas zagadkę.I. Jones (Ed. przejdziemy następnie do szczegółowej analizy niektórych rzeczywistych mechanizmów fizjologicznych.. In M. Meredith Corporation. R. szereg bardzo istotnych problemów psychologicznych do tej pory pozostaje nierozwiązanych. co jest wiadome o jej podłożu fizjologicznym oraz o dysfunkcjach pamięci wywołanych przez różne zaburzenia procesów fizjologicznych. jak powinien funkcjonować system. Press. 1963. Na kolejnych stronach tej książki próbowaliśmy budować modele charakteryzujące istotę opisywanych zjawisk. W pierwszych siedmiu rozdziałach książki rozpatrujemy wybrane zagadnienia związane z percepcją i wyjaśniamy.. Dutton & Co. Teuber. by permission of University of Nebraska Press. Press. Uwagi dla Czytelnika ZRODŁA CYTATÓW Str. Behavioral study of obedience. że człowiek dopiero zaczyna zbliżać się do poznawania własnej psychiki. Milgram. pomagają jednak wyłonić najistotniejsze elementy badanego problemu. 1968. A-4 i A-5 motivation. Baby and child care. ukazać procesów myślowych człowieka w całej ich złożoności i precyzji.

W Dodatku A przedstawiony jest skrótowo problem pomiaru w psychologii. podajemy w paragrafie „Wskazówki bibliograficzne" (s. przy czym szczególnie zajmujemy się analizą rozwiązywania problemów i procesami decyzyjnymi oraz społecznym kontekstem decyzji podejmowanych przez ludzi. Często cytujemy prace. Rozdziały 1-17 składają się na pełny tekst książki. Rozdział 13 dotyczy mechanizmów uczenia się oraz stadiów rozwoju inteligencji dziecka. wyjaśniamy rozwój mowy dziecka. regulują emocje i zachowanie człowieka. Czyniąc to wracamy do pewnych kwestii podnoszonych w rozdziałach 1 i 3. stanowiącym przewodnik dla tych czytelników.667). Wychodząc od prototypowego modelu systemu motywacji. a poznanie tej dziedziny jest niezbędne do zrozumienia wyższych czynności psychicznych człowieka. W rozdziałach 14-16 poddajemy analizie czynności intelektualne dorosłego człowieka. uzupełniające go Dodatki przynoszą obszerny materiał dotyczący technik. choć nie mają one bezpośredniego związku z materiałem prezentowanym w danym rozdziale. jak szukać dodatkowych pozycji. Wprowadzamy ją zarówno w tekście. W następnych rozdziałach prezentowany model pamięci zajmuje główne miejsce. zwrócono także uwagę na procedury oceniania wprowadzając pewne proste zadania. które w toku naszych studiów nad danym tematem wydały się nam interesujące. w jaki stany chemiczne i biologiczne ciała. . W rozdziale ostatnim rozpatrujemy zagadnienia dotyczące motywacji i emocji. jak i w spisie bibliografii na końcu książki. którzy pragną poznać dane zagadnienie bardziej szczegółowo. a kończąc na okresie dojrzewania. W Dodatku B przedstawione są zagadnienia dotyczące podejmowania decyzji. Informacje o tym. współdziałając z procesami poznawczymi. rzadko był badany. Porozumiewanie się ludzi między sobą wydaje się podstawowym warunkiem powstania języka u człowieka. Podane tam źródła mogą prowadzić do bardziej specyficznych (i zwykle trudniejszych) lektur. poczynając od jego narodzin. Pełną informację bibliograficzną o każdej cytowanej pozycji zawiera „Bibliografia" zamieszczona na s. 671. Wychodząc z tego punktu widzenia. Literatura naukowa stanowi podstawę danej dziedziny nauki. poszukujemy sposobu. charakterystyk funkcjonowania. W rozdziale 12 staramy się przedstawić badania nad językiem jako środkiem komunikowania się ludzi. Ostatnia część książki (rozdziały 12-17) poświęcona jest analizie procesów poznawczych.spenetrowany. zawiera on również wprowadzenie w ważną technikę tzw.

że zadanie polega na rozpoznawaniu liter alfabetu. jak należy kierować ruchami ręki i dłoni. Popatrzmy. w systemie połączeń nerwowych. Rozpoznawanie dokonuje się w drodze dopasowywania sygnału płynącego z zewnątrz do wzorca wewnętrznego. że związane z rozpoznawaniem operacje również są proste i bezpośrednie. Odnalezienie wzorca. Zadanie to polega na ujawnieniu procesów psychologicznych. jak należy umieścić ołówek w ręku. w odpowiedniej chwili wstępuje nań lub schodzi zeń. biorących udział w spostrzeganiu. konieczna jest określona reprezentacja-wzorzec-dla każdego obrazu. jakie cechy odróżniają ołówek od innych przedmiotów. iż nasuwa się przypuszczenie. które należy jakoś uporządkować. aby go uchwycić.1. Efekty następcze barwy Wyjaśnienie efektów następczych Adaptacja do barwy uzależniona od kierunku SPOSTRZEGANIE BEZ WYODRĘBNIANIA CECH . to z tej strony słyszy go. jakie mają w tym zakresie narządy percepcyjne najbardziej prymitywnych organizmów zwierzęcych. Spostrzeganie INTERPRETACJA PRZEKAZÓW SENSORYCZNYCH Dopasowywanie do wzorca ROZPOZNAWANIE OBRAZÓW Organizowanie niepełnych obrazów Obrazy konkurencyjne Obrazy pozbawione znaczenia Naginanie danych sensorycznych do przyjętej interpretacji ZNACZENIE REGUŁ Spostrzeganie przestrzeni Znaczenie kontekstu Niemożliwe organizacje figur ORGANIZOWANIE INFORMACJI SŁUCHOWEJ Celem naszym jest zrozumienie mechanizmów spostrzegania. Podobnie mowę ludzką odbieramy od razu jako sensowne słowa. Dla naszych potrzeb można przyjąć. Wielokrotnie ponawiane próby skonstruowania maszyn zdolnych do rozpoznawania obrazów dały rezultaty znacznie odbiegające od możliwości. Załóżmy. a niejako mieszaninę dźwięków. szybko i bez wysiłku poznaje otaczające go przedmioty. Jeżeli z lewej strony rozlegnie się dźwięk. Nie skonstruowano takich maszyn. które byłyby zdolne do rozpoznawania symboli i dźwięków występujących w otaczającym nas środowisku. W jaki sposób sygnały płynące z zewnątrz i oddziałujące na narządy zmysłowe przekształcają się w mające sens doznania sensoryczne? Zwykle rozpoznajemy otaczające nas przedmioty i zdarzenia na pozór tak łatwo i szybko. który lepiej od innych odpowiada sygnałowi. Zaczniemy od zbadania. Doświadczenia inżynierów wskazują jednak. jak działa taki system przy odbieraniu sygnałów wzrokowych. aby móc nim się posługiwać. Biorąc ołówek do ręki. Problemów jest tu wiele. nie zastanawia się w sposób świadomy ani nad tym. ani też nad tym. w czasie czytania znaków drukarskich zapełniających stronicę tekstu szybko i bez widocznego wysiłku przekładamy w myśli symbole wzrokowe na sensowne zdania. dlaczego zadanie to jest aż tak trudne. prowadzi do zidentyfikowania tego ostatniego.. Widzenie skórne" Dopasowywanie do wzorca Dopasowywanie do wzorca to najprostszy z możliwych sposobów klasyfikacji i rozpoznawania obrazów. że pogląd taki daleko odbiega od prawdy. podlegającego rozpoznaniu. oraz na zorientowaniu się na tyle. Na przykład. aby nadać im dopiero określony sens. ANALIZA CECH Zatrzymywanie obrazu Efekty następcze Efekty następcze mchu JAK UZYSKAĆ EFEKTY NASTĘPCZE RUCHU? INTERPRETACJA PRZEKAZÓW SENSORYCZNYCH Zajmując się spostrzeganiem zaczniemy od analizy rozpoznawania układów bodźcowych. Aby móc posługiwać się tą metodą. Człowiek. że . Po dojściu do brzegu chodnika. ani nad tym. na ile jest to możliwe. idąc ulicą.

Inny zespół receptorów stanowi wzorzec dla litery L (rys. teraz zajmiemy się tym. 1-1). „detektor litery A" zaczyna intensywnie reagować (rys. Podczas prezentacji litery A na siatkówce oka ulega pobudzeniu układ receptorów (rys. że pobudza tylko ów określony zbiór receptorów. Taki możliwy wzorzec dla A przedstawiony jest na rysunku 1-2'. zwanych receptorami.obraz prezentowanej litery pada na wewnętrzną powierzchnię oka. Jeżeli układ świateł rozkłada się na siatkówce tak. w 1 Na przedstawionych tu rysunkach pomijamy fakt. że soczewka oka odwraca obraz. że zasada połączeń międzyreceptorycznych nie zmienia się w zależności od tego. czy obraz przedstawiony jest . Czynimy to dla wygody i ułatwienia wykładu. . aby rozpoznawanie liter alfabetu było możliwe. Jest rzeczą oczywistą. 1-3). Działanie tych receptorów omówimy później.do góry nogami" czy też nie. Siatkówka składa się z wielu setek tysięcy światłoczułych komórek nerwowych. specyficznie przystosowanych do wykrywania wystąpień litery A. jak muszą być one ze sobą połączone. na jej siatkówkę.. otrzymalibyśmy wzorzec komórek receptorycznych. 1 -4). jeszcze inny dla litery N. Gdybyśmy połączyli wszystkie te pobudzone receptory zjedna komórką detekcyj- „Tak" RYSUNEK 1-3 ną.

PORÓWNYWANIE POŁOŻENIA Z WZORCEM „Nie" RYSUNEK l-5a RYSUNEK l-5c RYSUNEK \-5b ten sposób można zbudować wzorzec dla rozpoznawania dowolnego obrazu. zwiększyć ilość wzorców. Zauważmy. właściwy wzorzec. jeżeli litera będzie lekko pochylona albo rozmiary jej okażą się trochę mniejsze (lub większe) od wzorcowych. Wiele programów dla maszyn liczących i urządzeń posługujących się techniką porównywania z wzorcem w celu rozpoznania układów sygnałów przewiduje wcześniejsze przekształcenie tych sygnałów. który reaguje na dany układ silniej niż inne. l-5c. odpada konieczność żmudnego kolejnego sprawdzania wszystkich istniejących wzorców w poszukiwaniu najbardziej odpowiedniego. Inny sposób podejścia wymaga wcześniejszego procesu przekształcania liter na jakiś standardowy format zanim nastąpi proces porównywania z wzorcem. aby jej dłuższa oś znalazła się w położeniu pionowym. to poszukiwany. jeżeli nie zawiera odpowiedniego wzorca dla danego obrazu. przewidziawszy wszystkie możliwe warianty wielkości oraz wszystkie możliwe nachylenia liter (rys. że schemat ten ma jedną specyficzną właściwość: układ napływających sygnałów dopasowywany jest do wszystkich możliwych wzorców równocześnie. Następnie za pomocą skalowania rozmiary jej. 1-6). l-5b. co zajdzie. Jednakże ten prosty schemat nie nadaje się zbytnio jako model rozpoznawania obrazów przez człowieka. aby zrozumieć. W tym celu zanim rozpocznie się proces rozpoznawania litery obraca się ją tak. Można jednak znaleźć różne sposoby udoskonalenia rozpatrywanego schematu rozpoznawania przez porównywanie z wzorcem. Wystarczy spojrzeć na rysunki l-5a. Przedstawiony tu system rozpoznawania okazuje się mało przydatny. Takie dopasowywanie do wzorca można przyjąć za najprostszy schemat rozpoznawania obrazów. zbstają sprowadzone do wcześniej . Pobudzeniu ulegająjednocześnie wszystkie możliwe wzorce i ten z nich. Można np.

jakimi są w rzeczywistości. System elektroniczny. odpowiadające każdej z dziesięciu LAJOLLASHORES OFFICE 2256Avenida De La Playa. aby się o tym przekonać. z jakimi styka się człowiek. jaki wpływ na proces interpretacji wywiera uprzednie doświadczenie. usuwając pewne elementy obrazu czynimy jego interpretację trudną (jeśli nie niemożliwą). Na dole każdego czeku numer seryjny i numer konta wydrukowane są specjalnymi czcionkami (rys. Trudno zdecydować. Po trzecie. a to dlatego. Czasem błędy te polegają na złudzeniach. aby rozpoznawanie obrazów przez człowieka posługiwało się tym mechanizmem. kiedy odkrywamy błędy. że zdolność człowieka do rozpoznawania obrazów oparta jest na jakimś innym. od czego zacząć poszukiwania. aby zobaczyć. żeby układ. RYSUNEK 1-7 ustalonych wielkości. W dodatku schemat porównywania z wzorcem nie przewiduje rozpoznawania nowych wariantów układów. wystarczy prosta logika. kiedy indziej powstają w efekcie długotrwałej stymulacji. stwarza olbrzymie trudności dla tego schematu. kształt każdej z cyfr był narzucony jednoznacznie. A człowiek potrafi to robić. zawierający wzorcowe rozkłady odbicia światła. pozwała na rozpoznanie danej cyfry i w ten sposób również całego kodu bankowego. co w istocie zachodzi. Maszyna „czyta" cyfry prześwietlając kopertę. ich analiza może być bardzo pomocna. Wielka różnorodność obrazów. Wydaje się mało prawdopodobne. 1-8). Z tego też względu zaczniemy od prześledzenia kilku zjawisk z dziedziny spostrzegania w celu poznania podstawowych zasad. Zwróćcie uwagę na kształty cyfr (rys. lub są wynikiem braku czasu na interpretację przedstawionego mu obrazu. co uczyniłoby system nadzwyczaj złożonym i mało elastycznym. Nie ma potrzeby przeprowadzania dodatkowych eksperymentów. jeżeli zastosujemy specjalne tricki: po pierwsze. w przeciwnym bowiem razie urządzenie odczytujące czeki myliłoby się. jak i przez bankowy komputer. Nie zawsze widzimy i słyszymy to. aby były one najmniej podobne do siebie. jak są interpretowane informacje sensoryczne. Ale w momencie. jakie udało się z nich wyprowadzić. ale zarazem najbardziej zawodna metoda rozpoznawania. 1-8). pokażemy obrazy pozbawione znaczenia.Calitornia 92037 SOUTHERN CALIFORNIA FIRST NATIONAL BANK RYSUNEK 1-8 . Można by sobie w zasadzie z tymi trudnościami poradzić. System spostrzegania popełnia często omyłki. Po drugie.RYSUNEK 1-6 możliwych cyfr. I dopiero wówczas tak przekształcony sygnał jest porównywany ze standardowym zbiorem wzorców (rys. Wynika z tego jasno. „klatki" dla cyfr wyraźnie zaznaczono. które mogą być odczytane zarówno przez człowieka. ponieważ często mechanizmy tego czy innego systemu najlepiej daje się odsłonić w wyniku analizy jego błędów i zaburzeń. 1-7). rozmiar. bardziej pewnym i elastycznym systemie niż porównywanie z wzorcem. Najprostszy przykład praktycznego wykorzystania systemu porównywania z wzorcem (który zresztą dość wyraźnie pokazuje pewne słabości tego systemu)-to sortowanie czeków bankowych. ROZPOZNAWANIE OBRAZÓW Nieprzydatna okazała się analiza za pomocą porównywania z wzorcem. stworzymy możliwość konkurencyjnej organizacji obrazu przez dostarczenie kilku sprzecznych interpretacji tego samego obrazu. Proces interpretacji możemy uczynić w pełni świadomym. ale wówczas każdy nowy przypadek należałoby rozpatrywać oddzielnie. Porównywanie z wzorcem to najprostsza. po której system spostrzegania musi przyjść do siebie. Zaczniemy przede wszystkim od zbadania. Otaczające nas przedmioty nie zawsze wydają się nam takimi. Podczas opracowywania metod prezentacji cyfr cały wysiłek skierowano na to. to znaczy odbiera ona rozkład światła w wyznaczonym polu. Jakie są zatem alternatywy? Należy najpier>v prześledzić zjawiska spostrzegania. dla których nie ma wzorców. jeżeli wszystko przebiega sprawnie.Ls Jolla. Wszystkie te zjawiska są ważne dla nas.

1-10). to wystarczy raz zobaczyć psa i już trudno go nie dostrzec. Kiedy dodamy informację. Tak więc wiedza na temat tego. dwa różne sposoby równocześnie. Sahador Dali „Targ niewolników wraz ze znikającym popiersiem Waltera. W samym centrum obrazu stoją dwie małe zakonnice dotykając się ramionami. Ale przy innej organizacji percepcyjnej obrazu twarze mniszek -zamieniają się w oczy Woltera. że można na nim zobaczyć psa . W takich warunkach trudno jest interpretować obraz na RYSUNEK 1-10. czego szukamy. C. Cleveland. Tytuł obrazu: „Targ niewolników wraz ze znikającym popiersiem Waltera"dostarcza wskazówek dla alternatywnych interpretacji przedstawionej sceny. W celu ujawnienia uwikłanych tu mechanizmów. Jeden sposób takiego zwolnienia polega na ograniczeniu dostępnej informacji wzrokowej. Za zgodą fotografa Muzeum Sabadora Dali.w jego podbródek. James (fotograf). Za zgodą autora. możemy też prześledzić procesy organizowania obrazu. Kolekcja: Mr i Mrs Reynolds Morse. przyspiesza cały proces interpretacji: kiedy wiemy. Obrazy konkurencyjne Obraz może okazać się dwuznaczny wskutek braku istotnej informacji lub też nadmiaru nieistotnych danych. a drugi do spostrzegania powiększonego popiersia. Ohio. że rzadko zdajemy sobie sprawę. ponieważ istnieje wiele sensownych sposobów jego interpretowania. łatwiej jest to odnaleźć. co przedstawia obraz.Organizowanie niepełnych obrazów Zazwyczaj interpretacja przekazów sensorycznych przebiega tak szybko i automatycznie. RYSUNEK 1-9. Ilustruje to praca artysty Salvadora Dali (rys. Może on też być dwuznaczny. zachodzące podczas interpretowania obrazu wzrokowego. W tym wypadku jeden sposób organizowania informacji prowadzi do spostrzegania małych figurek ludzkich. R.dalmatyńczyka (z głową skierowaną na lewo). Obserwując rysunek 1-9. a białe części ich ubioru w talii . musimy zwolnić przebieg tego procesu. ich połączone ramionami sylwetki w jego nos. Do pewnego stopnia . jakie to skomplikowane zadanie.

staje się „figurą". wybieramy sobie temat i śledzimy go. . Kompozytorzy często podają dwa różne tematy równocześnie. jeżeli wiemy czego szukać. łatwiej to znajdujemy. ORGANIZOWANIE INFORMACJI SŁUCHOWEJ Tendencja do wybiórczego wyodrębniania i organizowania danych dostarczanych przez system sensoryczny to jedna z podstawowych cech wszystkich doznań spostrzeżeniowych. kolejne następowanie po sobie tonów wysokich i niskich może być odebrane jako dwa oddzielne ciągi dźwięków -dwa różne tematy muzyczne.se. a wszystkie pozostałe dźwięki spostrzegane są jako tło czy akompaniament.te dwa sposoby organizowania informacji wzrokowej wzajemnie się wykluczają: trudno spostrzegać oba obrazy jednocześnie. zmuszając wykonawcę przez cały czas do przechodzenia od jednego do drugiego. Słyszymy kontrabas i przez chwilę tylko go słyszymy. zanim określony układ pojawi się wyraźnie i jasno. lecz kiedy słuchacz odkryje określony sposób organizacji percepcyjnej dzieła muzycznego. Kiedy jedna z wielu rozmów prowadzonych obok nas zostaje wyodrębniona. Za każdym razem. iż w dźwięku jednego instrumentu grającego solo można równocześnie usłyszeć dwa różne tematy. spostrzega jedną melodię. Organizowanie naszych spostrzeżeń w figurę i tło jest znane w muzyce. przenosząc uwagę z jednego instrumentu na drugi. „Tlinko". Editions du Griffan. wszystkie pozostałe schodzą na dalszy plan. który przyciąga jego uwagę. rozmowa ta staje się figurą. Ten temat. a potem przełączamy się na inny instrument. Zauważcie. które RYSUNEK 1-11 Przykładem podobnej kompozycji jest fragment solówki dla fletu. Wiązki elementów o podobnym kształcie albo też przerwy w powtarzającym się układzie jawią się nam jako figury. a słuchacz. które mają wyróżniające się cechy. Klasyczna maksyma kompozycji ciekawej struktury graficznej wymaga wprowadzenia punktu ogniskowania uwagi poprzez zaburzenie powtarzającego się układu. Słuchając jakiegoś utworu ponownie.Suis. Tu. odkrywamy w nim nowe tematy. RYSUNEK 1-12. trudno mu będzie potem go uniknąć. że słuchacz wybierze jeden jako główny. Efekt ten występuje szczególnie wyraźnie na dużym i gwarnym przyjęciu. Źródło: Vasarely V. Uczymy się śledzić układ melodii. W takim wypadku grający przechodzi na przemian od tonów wysokich do niskich. a przysłuchując się niskim tonom-inną. Obrazy pozbawione znaczenia Czy nasza zdolność organizowania i wyodrębniania określonych komponentów obrazu wzrokowego jest w pełni niezależna od umiejętności tworzenia znanych spostrzeżeń? Wcale nie. Słuchacz może zgodnie z własnym wyborem śledzić jeden temat lub drugi. wyodrębniamy jako jednostki takie ugrupowania. podobnie jak przy spostrzeganiu wzrokowym. Niektóre kompozycje napisane są tak. wiedząc. Spróbujcie wsłuchać się w muzykę trudniejszą Bacha czy Strawińskiego lub nawet dobry jazz czy rock. Interpretując przekaz wzrokowy. kiedy w świadomości pojawia się wyraźnie nowa rozmowa. Wypróbujcie różne sposoby wsłuchiwania się w muzykę. s: 120. Yictor Vasare/y. Wielu malarzy współczesnych-to mistrzowie w odkrywaniu różnorodnych kompozycji. gdzie możliwe jest przerzucanie uwagi z jednej rozmowy na inną. a wszystkie pozostałe dźwięki stają się tłem. Słuchając orkiestry. że w tym wypadku kompozytor (Telemann) dokładnie oddziela dwa tematy. przysłuchując się wysokim tonom. Seuchdtel. Temat wyodrębniony w danej chwili staje się figurą. Bogactwo odbioru muzyki w dużej mierze uzależnione jest od organizacji percepcyjnej. Być może trzeba będzie dziesięć razy przesłuchać ten sam kawałek. przedstawiony na rysunku 1-11. 1956. Bogactwo i różnorodność możliwych organizacji percepcyjnych pojawi się stopniowo. i tak zdarza się wiele razy. wszystko pozostałe tworzy tło.

trudno jest. Obraz może być sensowny lub bez sensu. 48x48 cali. . „Screen Painting: 0°. znany lub obcy-proces spostrzegania wzrokowego zawsze nadaje mu jakąś organizację. prostokątnych rurek lub jako układ dużych przesuwających się trójkątów. Za zgodą artysty. Strukturę tę wnosi sam widz. Francois Morellet. przyjmuje raz taką. 22"5. ' V T ł* T T • ™ ~ • r?mTTf •••••••• mtfTf JW9X RYSUNEK 1-13. Po pierwsze. a czasem wręcz niemożliwie. Za zgodą Mr Darida M. Organizacja ich jest WT&JOT* V8W RYSUNEK 1-14. „Tremor".niestała. można wykorzystać jako ciekawe przykłady zależności między figurą a tłem. Kolekcja: Muzeum Sztuki Współczesnej. Rysunki 1-12 i 1-13 przedstawiają próbki ich prac. Uważnie przyjrzyjcie się tym obrazom. czy przedmiot ma jakieś znaczenie i czy jest on nam znany. przy czym jeden z tych układów występuje zawsze. a to dlatego. Wyjątkowo interesujący jest obraz „Tremor "(rys. 1-14). 45°. zapobiec organizacji informacji. 67°5". że jest on odbierany jako zbiór długich poziomych to znów pionowych. Paris. raz inną formę. Jak odbieracie te obrazy? Na co patrzycie? Z jakiego powodu na niektórych obrazach tego typu organizacja pola bezustannie się zmienia? Obrazy te pozwalają nam wykryć bardzo istotne sprawy. 1962. zasady organizacji percepcyjnej działają niezależnie od tego. Po drugie. Ale jakaś struktura obrazu zawsze występuje i to nawet wówczas. gdy artysta świadomie starał się uniknąć standardowej formy organizacji obrazu. Brickn Rilev. Winlona.

Układ stymulacji podobnego typu pojawia się podczas obserwacji sceny. A zachodzi to dzięki temu. Początkowo przedmiot wygląda tak. Kiedy przedmiot spostrzegany jest jako stojący. 1-16) albo „stojący" (rys. odsłonić pewne ukryte właściwości tego systemu. Wszystkie dane sensoryczne służą do konstruowania spójnej interpretacji świata widzialnego. 1-17). zjawisko to nazywamy paralaksą ruchową. jak to przedstawia rysunek 1-18. Zanim odłożycie ten kawałek kartonu. Następnie popatrzcie rtań jednym okiem. dane sensoryczne zmuszają nas do spostrzegania go właśnie w ten sposób. Przygotujcie kawałek twardego kartonu2. a oko znajdowało się nieco wyżej od linii zgięcia. Kiedy przedmiot widoczny jest w jego prawidłowej orientacji przestrzennej. lekko poruszcie głową w przód i w tył (pamiętając o tym.Naginanie danych sensorycznych do przyjętej interpretacji Inne ważne aspekty organizacji informacji wzrokowej można przedstawić na przykładzie złudzeń. złóżcie i ustawcie tak. że przedmiot obserwowany nie może się tak zachowywać. I chociaż dobrze wiemy. Ale jeżeli przedmiot spostrzegany jest jako „stojący". W ten sposób udaje się często poznać lepiej szczegóły operacji systemu spostrzegania niż byłoby to możliwe w normalnych warunkach. jednak po dłuższym wpatrywaniu się weń karton nagle podnosi się i wygląda tak. żeby wprowadzając na wejście systemu wzrokowego wieloznaczną informację sensoryczną i poddając analizie błędy. Zwróćcie uwagę na zmiany kształtu przedmiotu przy ruchach głowy. wszelkie informacje dotyczące głębi pasują do siebie. zgodność orientacji pionowej ze wskazówkami paralaksy ruchowej możliwa jest tylko w takim wypadku. to wskazówki związane z paralaksą ruchową zbiegają się z rzeczywistym ruchem przedmiotu. że' używamy ciągle jednego oka). spróbujcie przeprowadzić jeszcze jedno Złudzenia te najlepiej sprawdzić samemu. ponieważ wygina się jakby był z gumy. wszystkie punkty zgięcia wydają się jednakowo oddalone. musimy zdobyć się na chwilę koncentracji oraz cierpliwości. Kiedy obserwator porusza głową. 2 RYSUNEK 1-15 RYSUNEK 1-16 RYSUNEK 1-17 RYSUNEK 1-18 . gdy sam przedmiot wygina się i skręca. rozmieszczenie jego konturów i cieni wydaje się nieco inne niż powinno być (dzięki czemu przedmiot wydaje się lekko świecący). nie ograniczając się jedynie do przeczytania opisanego tu zjawiska. jak to widać na rysunku 1-16. którą można spostrzegać jako przedmiot „leżący" (rys. Kiedy dostrzeżecie przedmiot w pionie (rys. Spójrzmy na rysunek 1-15. 1-17). której poszczególne części znajdują się w różnej głębi. tak aby oko i linia kartonu znalazły się na jednej płaszczyźnie. Istnieją dwa różne sposoby organizacji obrazu tej figury. Kiedy przedmiot spostrzegany jest jako leżący. że przy obrotach głowy obraz najbliższego punktu zgięcia przemieszcza się na siatkówce oka szybciej niż obraz bardziej oddalonego punktu. Punkt fiksacji wzroku nazwiemy punktem O. że przedmiot sporządzony jest z jakiegoś elastycznego materiału. to wydaje mu się. jak na rysunku 1-17. jakie system spostrzegania przy tym popełnia. Złudzenie warte jest tego. Przedstawia on figurę. Istota wywołania złudzenia polega na tym. Aby uzyskać omawiany efekt.

na której znajduje się środek. f mogą należeć do tego samego ciała. wyodrębnione z całego obrazu. należą do różnych ciał. częściowo zasłaniających się wzajemnie.Przecięcie. gdzie dwa wierzchołki leżą na tej samej prostej co środek. przy czym wierzchołek przecięcia znajduje się w górze RYSUNEK 1-19. Źródło: Guzman (1969). aby zadecydować. Przykład ten zapożyczyliśmy z pracy Guzmana (1969). .Trzy linie zbieżne. mówiącą o konieczności interpretowania danych sensorycznych. aby jedna jego strona była silnie oświetlona. według wszelkiego prawdopodobieństwa. z jakiej informacji korzystamy.Trzy przecinające się linie tworzą kąty mniejsze od 180° Strzałka . przy czym jeden z kątów jest większy od 180° T . za pomocą których maszyna licząca mogłaby rozwiązywać podobne zadanie.utworzona przez cztery lub więcej linii. że najważniejszych informacji dotyczących zasłaniania jednych brył przez drugie dostarcza analiza przecięć. należy rozpatrzyć poszczególne linie i kąty.doświadczenie. w których przecinają się kontury (rys. Pytanie dotyczy tego. Źródło: Guzman (1969).przecięcie utworzone przez cztery lub więcej linii.Przecięcie. że powierzchnie 20 i 18 albo też (trudniejszy przykład) powierzchnie 3 i 29 należą do jednej bryły? Aby rozwiązać to zadanie. Czy możecie wyjaśnić te różnice jasności? ZNACZENIE REGUŁ Przytoczone w tekście przykłady ilustrują ogólną tezę teoretyczną. która znajduje się w cieniu. Przy przecięciach w kształcie widełek wszystkie trzy powierzchnie: d. Skrzyżowaniewieloramienne . Strzałka zazwyczaj wyznacza przynależność trzech powierzchni do dwu różnych ciał: powierzchni /iii do jednego. Autor ten. nie tworzące żadnego z omówionych typów RYSUNEK 1-20. jak poszczególne powierzchnie brył współgrają w tworzeniu figur percepcyjnych? Skąd wiadomo. w którym dwie linie się spotykają Widełki . że obraz można rozczłonkować za pomocą różnorodnych metod. Jakie reguły rządzą procesem interpretacji? Spójrzcie na lysunek 1-19. gdzie dwa wierzchołki tworzą linię prostą. Okazuje się jednak. Kiedy nastąpi iluzoryczna zmiana poiożenia przedmiotu z pozycji poziomej w pionową. dwie najednej prostej K . a dwa pozostałe rozmieszczone są po obu jej stronach Iglica .Trzy linie schodzą się w jednym punkcie. będąc specjalistą od maszyn liczących. a powierzchnią do drugiego. to powierzchnie lewa a i prawa b. Jeżeli przecięcie ma na przykład kształt litery L. próbował ustalić zasady. L . Ustawcie przedmiot w ten sposób. e. 1-20). to znaczy tych miejsc. a dwa pozostałe po jednej stronie tej prostej X . Spostrzegamy go od razu jako zbiór trójwymiarowych ciał. zwróćcie szczególną uwagę na zmianę pozornej jasności tej strony przedmiotu.Wierzchołek. Guzman przeanalizował szereg zadań tego typu i wywnioskował.

to jak one łączą się z pierwszym? Na rysunku 1-21 widoczne są dwa przecięcia typu T. że powierzchnie k i / należą do jednego ciała.Spacery Euklidesa".interpretację znaczenia przekazywanego przez przecięcia tych linii. a świadcząca o przynależności r. s i z-drugim. Za zgodą Instytutu Sztuki w Minneapolis. leżące bliżej nas. W przytoczonym tu przykładzie niewątpliwie wykorzystuje się dwa różne źródła informacji: pierwsze . Uzupełniająca informacja. że powierzchnie u i p są powiązane ze sobą. Renę Magritte. i że o i r stanowią tę samą powierzchnię. pozwala na jednoznaczną interpretację całej figury: £7—jest jednym ciałem. Odległe przedmioty widziane są pod mniejszym kątem aniżeli przedmioty tej samej wielkości. Spostrzeganie przestrzeni Zazwyczaj spostrzegamy przestrzeń jako trójwymiarową. stanowią one dostateczne wskazówki. podobnie jak powierzchnie s i r. Co więcej. natomiast o. wynikające zeń spostrzeżenie ujawni ją w pełni. czy w pobliżu nie ma innych przecięć tego typu.wyodrębnienia cech oraz ich interpretacją w kontekście całości .specyficzną informację o obrazie. Takie przecięcie często oznacza. Dlatego też po odkryciu przecięcia typu T należy sprawdzić. jakiej dostarcza analiza przecinających się linii. u stanowi tło. podobnie jak p i s.. jakiej dostarczają widełki. r. Z tym podwójnym procesem . . drugie . że jeden przedmiot umieszczony jest przed drugim w taki sposób. W taki to sposób informacja zawarta w cechach samego obrazu łączy się tu z interpretacją struktur widzianych całościowo. RYSUNEK 1-22. . p.RYSUNEK 1-21 W Widełki Dwa przecięcia typu T Szczególnie ważnych wskazówek dla ostatecznej rekonstrukcji obrazu dostarcza przecięcie typu T. które rozpościera się z tyłu ciała m.y i z do jednego ciała. a jeżeli są. kiedy taka sprzeczność się wyłoni. . ta dwoistość procesu spostrzegania zaznacza się wyraźnie nie tylko w toku analizy prostych brył.spotykamy się ciągle podczas badania procesu spostrzegania. kiedy występuje sprzeczność między cechami specyficznymi a całościową interpretacją danego przedmiotu. ale i w tych przypadkach.

Jego brzegi nie wydają się równoległe. Przypatrzcie się układowi na rysunku 1-24. zawierających zbiegające się linie lub krawędzie. Rozpatrzmy dwie stożkowate figury na obrazie Magritte'a (rys. i w tym przypadku linie istotnie zbiegają się. widziany pod pewnym kątem-i wówczas linie w rzeczywistości mogą być równoległe. Jego brzegi wydają się równoległe. . We wszystkich przypadkach. że ma on tak ukształtowany w procesie ewolucji aparat wzrokowy. ale przedstawiają dwie różne rzeczy. Lewy stożek wyraźnie jest ustawiony pionowo. jest rzeczą naturalną. . Ponieważ człowiek żyje i porusza się w świecie trójwymiarowym.. . Źródło: Carraher i Thitrston (1968). Poziome kontury. rzutowane są na siatkówkę w coraz mniejszych odstępach. przedstawia ulicę oddalającą się w stosunku do obserwatora. Stożek z prawej strony. rozmieszczone w równych odstępach w przestrzeni. albo też przedmiot trójwymiarowy. jak widać. 1-23) złudzenie głębi tworzy się dzięki umiejętnemu wykorzystaniu perspektywy przy niekończących się powtórzeniach danego układu. Anthony Samuel Za RYSUNEK 1-24. kiedy mamy do czynienia z układem obrazów wzrokowych. ustawiony frontalnie. a pozorne ich schodzenie się-to rezultat odległości. aby był przystosowany do tworzenia trójwymiarowej reprezentacji tych obrazów. Jeżeli uważnie przestudiujecie geometrię rysunku. Linie równoległe zdają się stykać w oddali.Zmienia się struktura powierzchni widzianej z różnych odległości i pod różnymi kątami. Spróbujemy rozpatrzyć szereg reguł wykorzystywanych prawdopodobnie przez aparat wzrokowy do tego celu i wyjaśnimy zasady ich działania przy powstawaniu niektórych znanych zjawisk. na podstawie analizy wszystkich dostępnych informacji. że odstępy między liniami stopniowo się zmniejszają. 2 1 J ^y^e(c. niemal identycznie. Oba stożki nakreślone są. Może to być albo przedmiot dwuwymiarowy. I oto ta sama informacja wzrokowa może być interpretowana zupełnie inaczej. Na obrazie Jeffreya Steele'a (rys. Zdolność widzenia głębi nie zależy od stopnia znajomości przedmiotu obserwacji. to możecie się przekonać. które spostrzega. Wybór jednego z możliwych sposobów interpretacji dokonuje się. to jest tak dlatego. Kolekcja:Ho. . że gradient zmniejszania się tych odstępów daje wystarczająco dokładną informację o kątach i o S . 1-22). możliwe są dwa podejścia interpretacyjne. Jeżeli zaczynając od środka przenosimy wzrok w prawo i pojawia się wrażenie cofania się w głąb. mający te same rozmiary.Eksperyment barokoWy:FredMaddoX"..

Źródło: Gibson (1950). RYSUNEK 1-27 RYSUNEK 1-28 .RYSUNEK 1-25 WIDZIANY OBRAZ Z boku WIDZIANA SYTUACJA Z góry RYSUNEK 1-26.

RYSUNEK 1-30. RYSUNEK 1-32.RYSUNEK 1-29 RYSUNEK 1-31. nachylenia. które widzi przedstawione są w postaci gładkiej powierzchni z naniesionymi na nią odstępach liniami.The Hague. Źródło: Penrose i Penrose (1958). odległościach. Źródło: Penrose i Penrose (1958). przy czym powierzchnia nachylona jest w kierunku od Gradient odstępów linii pozwala obserwatorowi bezbłędnie ocenić kąt obserwator. Escher „Cube with Magie Rlbhons". . Kolekcja: Hags Gemeentemuseum . C. Na rysunku 1-25 gradienty różnych linii. Źródło: M. w równych patrzącego.

Jeżeli przedmiot ten jest nachylony lub obraca się w przestrzeni. Do tego celu nadają się np. których części nie da się logicznie połączyć w jedną całość.DesnitP P Straight Lines. Na rysunkach 1-31. równocześnie robi wrażenie większej. stanowi częste źródło licznych złudzeń wzrokowych. Rysunek ten dostarcza obserwatorowi sprzecznych informacji. Co otrzymaliśmy? Okazuje się. nic więc dziwnego. które wyglądają jak kąty i boki jakiegoś trójwymiarowego przedmiotu. Interpretując oddalenie się od kąta prostego jako informację o głębi. 1-30). Należy jednak pamiętać. różnorodne rodzaje gradientów płaszczyzny (rys. że obserwator nie zna rzeczywistych odstępów między poziomymi liniami). a jednak w tym przypadku interpretacja oddzielnych części zaprzecza całości. Tak więc na rysunku 1-27 łatwo możemy stwierdzić. Znaczenie kontekstu RYSUNEK 1-33. Niemożliwe organizacje figur. to te same przecięcia odbierane są zupełnie inaczej. 1953-1958 Źródło. w obrazie siatkówkowym kąty są rozbieżne. Za zgodą artysty. że jego interpretacja też jest sprzeczna (patrz również rys. 1 -26). s. 1-37 s. że fragmenty te niezupełnie pasują do siebie. aby pojawiła się informacja o głębi. uzyskujemy informację o odległości. która wydaje się znacznie bardziej oddalona. Stopień rozbieżności kątów od kąta prostego zależny jest od ukierunkowania przedmiotu w przestrzeni. ta część przedmiotu. Spróbujmy je połączyć (rys. Niczego nie spostrzegamy w izolacji. 79. wywołuje to nie tylko zgęszczenie linii w dalszych partiach obrazu na siatkówce (w rzeczywistości linie te rozmieszczone są równomiernie). Każda informacja musi być zintegrowana w jakąś spójną interpretację całego obrazu wzrokowego. pomimo że (a w istocie właśnie dlatego) wszystkie pionowe linie na rysunku mają jednakową długość. jakim jest gradient odległości. w zasadzie nie ma nic nienormalnego w jakimkolwiek połączeniu tych linii i kątów na rysunku. Na rysunku 1-25 płaska powierzchnia jest nachylona. sytuacja podlega dalszym ograniczeniom. Trzy baryłeczki na rysunku 1-34 . 63. to obserwator widzi. 1-32 i 1-33 przedstawiamy jeszcze kilka figur tego typu. że górna poprzeczka krzyża przecina linię pionową pod kątem prostym. że jeśli (tak jak w pokazanym przypadku) położenie brzegów płaszczyzny jest znane. Nie trzeba wiele. że tworzące go linie przecinają się pod kątem prostym. jak na rysunku 1-28. Jeżeli przedmiot prostokątny jest oglądany na wprost. To dobrze znane nam zjawisko. jeżeli jednak uzupełni się te informacje dodatkową informacją o głębi. Na rysunku 1-29 przedstawione są fragmenty. Josef Albers. ponieważ w przedstawionym przypadku ten sam gradient odstępów może być obserwowany z dowolnej odległości (pod warunkiem. „Structural Constellations". ale także zmniejszenie długości linii w rzucie.Odległość nie jest jednak znana. 57). Pierwszy rodzaj takiego złudzenia przedstawia rysunek 1-24. Inny sposób pozwalający ujawnić nasze wysiłki umiejscowienia przedmiotów w trzech wymiarach polega na zbudowaniu figur.

RYSUNEK 1-34 RYSUNEK 1-35 RYSUNEK l-38a. Źródło: Luckiesh (1965). Źródło: Luckiesh (1965). . Źródło: Luckiesh (1965). Przedstawia idealne koło. Dwie linie poziome na rys. RYSUNEK 1-36 Dwie poziome linie na RYSUNKU 1-386 są równolegle.RYSUNEK 1-37. 1-37 mają tę samą długość.

że w toku integracji informacji sensorycznych powstaje spójny obraz realnego świata. tak że ani jedno. Kiedy patrzymy na rysunek 1-41. że pokój jest bardzo malutki. że kwadraty wewnętrzne mają różne odcienie szarości. okazuje się być zależna od sąsiadujących z nimi receptorów. gdyby receptory działały niezależnie od siebie. Kolekcja William N. która stworzy określony kontekst (rys. że kontekst działa nie tylko w przypadku. ale tym razem wskaźniki ruchu zostały zinterpretowane jako zupełnie nowe spostrzeżenie. na którym spoczywa nasz wzrok w danym momencie. w których informacja wzrokowa może być wieloznaczna lub niepełna. kiedy mamy do czynienia ze znanymi przedmiotami. ani psycholog nie ograniczają swych zainteresowań do zwykłych sytuacji życiowych. Tak długo. Zwróćcie uwagę na to. Tak więc praca receptorów. stosowane w fizjologii. „The ListeningRoom". Na przykład. A surrealiści w swych dziełach odkrywają. Jak tylko pojawiło się złudzenie. Copley. zrobiliśmy ruch głową. artysta osiąga interesujący efekt. W badaniu działania systemu sensorycznego można wykorzystać metody rejestracji i bezpośredniego pomiaru aktywności włókien nerwowych. 1-39). W zwykłych warunkach wszelkie informacje stanowiące kontekst pasują do siebie. Ale. Podobny efekt możemy zauważyć również na rysunku 1-42. 1-37 i 1-38). 1-35 i 1-36). Możemy zgodzić się na to jabłko pod warunkiem. Te dwa rysunki ilustrują jedno z praw analizy sensorycznej: wzajemnego oddziaływania na siebie komórek nerwowych. Łatwo jednak możemy zmienić istniejące stosunki wielkości między nimi: wystarczy tylko dodać informację. pomocne będzie prześledzenie pewnych bardziej ogólnych właściwości systemu wyodrębniania cech poprzez przyjrzenie się. Rezultaty tych badań zostaną omówione w rozdziale 2. ANALIZA CECH Poprzednie partie tego rozdziału dotyczyły interpretacji cech sensorycznych i reguł działających w toku spostrzegania. Kiedy przedmiot oddala się od obserwatora. a nawet z rozmysłem zniekształcają prawa logicznej proporcji obrazu wzrokowego (rys. W istocie jest jedno takie miejsce na siatkówce. jak długo interpretacja okazywała się możliwa (nawet jeżeli obraz był nieznany lub jedyny w swoim rodzaju). Patrząc na rysunek 1-40 (krata Heringa). co mógł. z wyjątkiem tego jednego. Zanim zajmiemy się jednak pracą układu nerwowego. to wydaje się nam. ani drugie nie jest odbierane w pomniejszonej skali. złudzenie utrzymywało się. a to dlatego. aby wielkość jabłka i pokoju były odbierane jako normalne. jak również w rozdziałach 4-7. Jego rola ujawnia się nawet w bardzo prostych rysunkach linii (rys. (patrz też rozdziały 4 i 5). na które pada część obrazu. wielkość jego obrazu odpowiednio się zmniejsza.59 wyraźnie różnią się wymiarami. . co w efekcie dostarczyło nam dodatkowe wskaźniki głębi. między kwadratami RYSUNEK 1-39. co możemy powiedzieć o samych cechach? Jaką informację wyławia układ nerwowy z sygnałów docierających poprzez narządy zmysłowe? I znowu przychodzi nam z pomocą obserwacja anomalii w spostrzeganiu. widzimy małe szare plamki na skrzyżowaniach wszystkich białych pasów. Nosi on nazwę plamki żółtej (fovea). chociaż w istocie są takie same. Renę Magritte. gdzie receptory nie współdziałają zbytnio ze sobą i nie zachodzi w nim efekt pojawiania się szarych plamek na skrzyżowaniach-jest to mały obszar siatkówki dokładnie odpowiadający punktowi fiksacji. Ale Magritte zrobił. jak wpływa on na spostrzeganie. Świadomie naruszając reguły. Żaden z opisanych wyżej efektów nie miałby miejsca. Wszystkie zjawiska tego typu świadczą o tym. W warunkach laboratoryjnych możemy stwarzać sytuacje. Prześledźmy uważnie rysunek 1-40 i 1-41. Jednakże ani artysta. jaki powinien być. w doświadczeniu ze złożonym kartonem brakowało informacji o prawdziwym położeniu przedmiotu. a każdy posyłałby po prostu własny niezależny sygnał do mózgu. Stosunek wielkości i odległości jest dokładnie taki. Kiedy nań patrzymy. że obserwowaliśmy go jednym okiem przy względnie stałym położeniu głowy.

Dodatkowy obraz jest efektem współdziałania komórek nerwowych siatkówki. Kontrast równoczesny. kiedy oko porusza się około 20 sekund kątowych z szybkością 30-70 razy na sekundę. i to nie tylko z powodu ruchów otoczenia. (Przypomnijmy. Druga wykorzystuje obrazy następcze . Wszystkie te proste przykłady pozwalają nam zaobserwować. z wyjątkiem tego jednego. 20 sekund kątowych stanowi RYSUNEK 1-41. W istocie żadnych ukośnych linii na rysunku nie ma. Drugi rodzaj to ruch powolny 180 oscylujący. Jeśli zatrzymać ruchy oka. Jeżeli wpatrujemy się w czarny punkt fiksacji (kropka w środku rysunku) bez odrywania wzroku. kiedy ruchy oka są zatrzymane. które często korygują ruch powolny. odkryte zostało przez Roberta Springera. Krata Heringa: Szare plamki pojawiają się na każdym skrzyżowaniu. jeśli uprzednio przez długi odcinek czasu obserwowany był inny przedmiot. które nazywamy nystagmusem fizjologicznym. przypatrując się rysunkowi 1-43. a w stopniu kątowym mieści się 60 1 stopnia).ślady. polegające na pojawieniu się szarych ukośnych linii (których tu nie ma). Złudzenie to. ale i w efekcie ciągłego tremom samego oka-drobnych drgań. Zatrzymywanie obrazu Obraz.RYSUNEK 1-42. I trzeci . że minuta kątowa składa się z 60 sekund. jak silny wpływ ma mechanizm wyodrębnienia cech na nasze spostrzeganie. Spróbujmy zobaczyć ten efekt wynikający z ruchów oczu. na którym spoczywa nasz wzrok w danym momencie. Można wyróżnić kilka typów mimowolnych i subiektywnie niedostrzegalnych ruchów oczu: Bardzo szybkie i drobne ruchy. Sposób. Źródło: Cornsweet (1970).szybkie skoki o amplitudzie około 5 minut kątowych. w jaki obraz przestaje być widoczny. ale nie wnoszą nic nowego do zrozumienia działania tego mechanizmu. Pierwsza z nich uwzględnia stałe ruchy gałek ocznych. który odbiera oko. ujawnia pewne właściwości mechanizmu wyodrębniania cech. dostrzegamy szare ukośne linie. oglądany przedmiot stopniowo zanika. znajduje się w ciągłym ruchu. wszystkie małe kwadraty mają ten sam odcień szarości. to po około 30 sekundach czarne i białe części obrazu zaczynają minut. Nieco więcej możemy dowiedzieć się o mechanizmach wyodrębniania cech korzystając z dwu procedur psychologicznych: . jakie nakładają się na odbiór danego przedmiotu. RYSUNEK 1-40.

Ratliff: Cornsweet i Cornsweet (1953) rysunku 1-44. tłum. w której przestrzeń poruszania się obrazu będzie ściśle odpowiadała kątowi widzenia oka. Źródło: Riggs. Nikną kolejno jego sensowne fragmenty. to wraz z nim przesuwa się lusterko. jakie osoba badana miała oglądać. analizującego informacje sensoryczne. na którą świadomie zwraca uwagę obserwator. jakby się rozpływały. a tym samym i rzutowany obraz. obraz następczy . RYSUNEK 1-44. Ta część obrazu. Znikająjedne części. 1-43. To właśnie jest efekt nystagmusa fizjologicznego. Właśnie dzięki temu można uzyskać określony efekt. Obraz następczy kraty będzie przez cały czas przemieszczał się na rysunku bez względu na wysiłki „utrzymania" go na miejscu. 1-45). ile zjawisko znikania obrazu w rezultacie zatrzymania ruchów oka. Zwróćcie uwagę przede wszystkim na pewne cechy specyficzne rysunku. Powinniśmy dostrzec zbiór białych kwadratów na czarnym tle (tzn. Obrzeża koncentrycznych kół namalowane są tak. Istnieje szereg technik stabilizacji obrazu na siatkówce. widziany obraz już po kilku sekundach zaczyna stopniowo znikać. 1-46 -wkładka kolorowa). Możemy sami zaobserwować znikanie obrazu dzięki reprodukcji obrazu angielskiego artysty Petera Sedgleya Lustrzana suita nr 9" (rys. Wtedy przenieśmy wzrok na biały punkt. Nie jest to przypadek. na które z projektora rzutowano obrazy. Obraz utrzymuje się tym dłużej. Jeden z nich przedstawiony jest na RYSUNEK 1-45. Tak odbity obraz pada na powierzchnię receptoryczną. to znaczy zatrzymania jego ruchu na siatkówce. im bardziej sensowna jest jego struktura. Skierujmy wzrok na środek obrazu (z bliskiej odległości) . Znikanie obrazu przebiega w sposób dość szczególny. tak że w efekcie pozostaje puste jednorodne pole w miejscu. Obserwując za pomocą tego urządzenia jakąkolwiek scenę. (Riggs. Źródło: Yerheijen migotać. Do szkła kontaktowego w oku przymocowano małe lusterko. wtedy żadne ruchy oczu nie doprowadzą do zmiany położenia obrazu na siatkówce. 1952). trwa najdłużej (rys. Zjawisko to dostarcza nam ważnych informacji o pracy systemu receptorycznego. Za pomocą tego urządzenia uzyskujemy to. inne pozostają nietknięte.RYSUNEK (1961). Źródło: Pritchard (1961). gdzie uprzednio był obraz.) nałożony na właściwy rysunek. Przy starannej kalibracji można doprowadzić do sytuacji.przyp. że kiedy oko porusza się w prawo. Szczególnie interesujący jest nie tyle fakt ciągłego ruchu gałek ocznych. Cornswett. Ratliff. Obraz „nie roztapia się".

że percepcja obrazu jest zależna od pracy bardzo złożonych detektorów cech . to znaczy przestają przesyłać sygnały do centrum. a system wzrokowy wymaga sztucznego wprowadzenia ruchu. dopóty detektory te ciągle pracują i widzimy cały obraz. Należy odpowiedzieć na dwa pytaniar Po pierwsze. receptory wzrokowe przestają reagować. jeśli pobudzenie nie ulega zmianie. Wyjaśniałoby to względnie długi okres trwania odbioru skomplikowanych obrazów w porównaniu z prostszymi. to zamglony krąg szybko zniknie. a po chwili jako pierwszy zniknie krąg centralny. Wrażenie smakowe lub zapachowe również znika po pewnym czasie. kiedy wygasający sygnał sensoryczny powoduje. jeżeli upływa dłuższy czas. gdy poruszymy zegarkiem. że ruch rozpływającego się brzegu nie może wywołać na tyle silnej stymulacji. wasze oczy mimowolnie poruszają się. aby była zauważalna przez receptory. dlaczego znikają kręgi Sedgleya. Jak wyjaśnić te zjawiska? Najpopularniejsze wyjaśnienie dotyczy faktu. że miały rozpływające się brzegi. pozwala również Wyjaśnić nagłe znikanie całych fragmentów obrazu. Nawet te dźwięki. Ilekroć układ nerwowy zaprzestaje normalnie działaćjego braki nie są odczuwalne. ale pozostaje informacja o barwie: od tej chwili widzimy tylko ją. Wyraźnie zarysowany krąg (a) oczywiście nie znika. kiedy fiksacja oka jest na wyraźnym kręgu. krawędzie. U góry: Wyjaśnienie. ale te ruchy o nieznacznej amplitudzie prowadzą jedynie do wibracji obrazu na receptorach siatkówki (rys. które wydają się stałe ze względu na ich wysokość i głośność. Na przykład. Rysunki te pochodzą z pracy Cornsweeta (1969). ale te same ruchy oczu powodują jedynie nieznaczne zmiany w intensywności zamglonego kręgu (b). a nawet koła. Sygnały dźwiękowe charakteryzują się towarzyszącym im ruchem. W tym wypadku znika obraz kręgów. ale od razu w większych częściach. skutkiem technicznych trudności aparatu. Zatrzymajmy obraz-to przestaniemy go spostrzegać. a ponownie przypomina nam on o swoim istnieniu w momencie. A jak wygląda odpowiedź na drugie pytanie? Kręgi znikały dlatego. a następnie zaczną znikać części innych kręgów. Kiedy oko przestaje się poruszać.obwodów nerwowych odkrywających linie. a nie krąg wyraźny. kiedy sygnały te są zmienne. 1-47). Nie spieszmy się zbytnio. (Nie zniechęcajcie się. Inne systemy (zmysły smaku i dotyku) mają zdolność do adaptacji. czy podobnie zachowują się inne zmysły? Na przykład. jeśli choć odrobinę poruszymy oczami. Pojawi się natomiast ponownie z chwilą. Doznanie jest tego warte. Mimowolne ruchy gałek ocznych (nystagnnis fizjologiczny) prowadzą do znacznej zmiany intensywności obrazu na siatkówce (a). chociaż nie stosowaliśmy specjalnej aparatury w celu stabilizacji obrazu na siatkówce? Łatwo możemy znaleźć odpowiedź na pierwsze pytanie. Przejście od jednego koloru do drugiego następuje tak płynnie. Znikanie i pojawianie się na nowo obrazów może być np. Początkowo dość trudno jest wywołać go. są niczym innym jak stałym układem drgań ciśnienia powietrza. mającego miejsce w momencie. Dopóki od receptorów nerwowych siatkówki dociera wystarczająca ilość informacji. kąty. ale nie rezygnujcie. takich jak przesuwanie się soczewek. a miejsce ich zajęło żółte pole. że mechanizmy spostrzegania błędnie interpretują tę informację sensoryczną.i nie odrywając go nie poruszajmy też oczami. dlaczego znika tylko krąg zamglony. Jest to sprawa praktyki: im częściej będziecie to powtarzać. czy po pewnym czasie przestajemy słyszeć jednostajny sygnał dźwiękowy? Po drugie. pasek do zegarka przestajemy odczuwać po jakimś czasie.) Kręgi zniknęły. kiedy mrugniemy okiem lub też przeniesiemy wzrok na punkt X. Kiedy spoglądacie na rysunek. która jeszcze pozostaje dostępna. i to nie powoli. . Jak widać. tym szybciej pojawi się pożądany efekt. W efekcie braku sygnałów detektory te przestają funkcjonować i obraz wzrokowy znika w całości. Jeżeli będziecie nieruchomo wpatrywać się w czarny punkt na rysunku b (lepiej zamknąć jedno oko). wszystkie systemy sensoryczne są zdolne do długotrwałego odbierania sygnałów tylko w takich warunkach. Może RYSUNEK 1-47. Jednostajne sygnały dźwiękowe nie istnieją. Wszelkie alternatywne wyjaśnienia trzeba też starannie rozpatrzeć. W końcu kręgi całkiem znikną i pozostanie jednolita żółta płaszczyzna. kręgi znowu się pojawią. w końcu w tym tkwi przyczyna zniekształconego spostrzegania złożonych obrazów. Należy zachować ostrożność przy wyciąganiu wniosków o mechanizmach nerwowych na podstawie tego typu danych behawioralnych. Czy wyjaśnia to znikanie kręgów na obrazie Petera Sedgleya (rysunek 1-46 na wkładce kolorowej)? Na dole: Przedstawiono wpływ nagłych zmian intensywności. zanim kręgi zaczną znikać. Ale.

Poobserwujcie poruszający się przedmiot. Jeśli spiralę tę (lub jej odbitkę) umieścimy na wirującym talerzu gramofonu. lecz kolorowa-w kolorze dopełniającym do uprzednio oglądanego. Źródło: Gregory (1970). że znikają sensowne składniki obrazu. . zasłonę lub prześcieradło). Jeżeli przedmiot poruszał się z góry na dół. który początkowo patrzy na jaskrawo oświetloną kolorową płaszczyznę. Szczególnie wyraziście prezentują się efekty następcze ruchu. np. Na wirownicy należy narysować linie. to obraz następczy przemieszcza się z dołu do góry. że w istocie nie ma żadnego ruchu: obraz wzrokowy jest nieruchomy. ułatwi to obserwację ruchu. to obraz następczy będzie biały. JAK UZYSKAĆ EFEKTY NASTĘPCZE RUCHU? Niezwykle efektywnym źródłem ruchu jest wirownica obracająca się z prędkością 3^1 obrotów na sekundę. tak jakbyście chcieli powiększyć przejście. to w obrazie następczym będzie się zwijała. Analogiczne efekty charakteryzują również system mięśniowy. Jeżeli potem przeniesie wzrok na przedmiot o wyraźnej fakturze (na przykład na ścianę albo jeszcze lepiej na tkaninę o delikatnej fakturze. który będzie się odbywał w kierunku odwrotnym w stosunku do obserwowanego wcześniej. a wzrok zatrzymamy na jej środku przez 30 sek. zależnie od kierunku obrotów. ta wydaje się nie biała. kiedy odejdziecie na bok i rozluźnicie mięśnie rąk. Aby ułatwić wam obserwację efektu następczego ruchu. które wyraźnie kontrastują z tłem krążka. którą po przerysowaniu na karton należy umieścić na talerzu gramofonu. odniesiecie wrażenie. a następnie obserwując obracający się krążek odnosimy wrażenie. Podstawowy warunek-obserwator bez przerwy patrzy w jeden punkt. Efekty następcze ruchu. Może tylko dlatego sądzimy. Najwyraźniejszy efekt ruchu można uzyskać rysując na krążku spiralę. że spirala ta zwija się lub rozwija. ponieważ są to jedyne zmiany w percepcji. a następnie silnie „odpychajcie" rękoma framugę nad głową. I w tym przypadku efekt następczy silnej stymulacji mówi nam co nieco o wewnętrznym funkcjonowaniu systemu. a jeżeli początkowo obserwowaliśmy czarną powierzchnię. Przyglądając się uważnie powierzchni z określoną fakturą. jeżeli obserwujemy rozwijającą się spiralę. Eksperymenty nad zatrzymywaniem obrazu stanowią zapewne użyteczny pomost między naszym doświadczeniem percepcyjnym a mechanizmami nerwowymi leżącymi u podłoża systemu wzrokowego człowieka.obraz nie został idealnie zatrzymany. jakby ręce same podnosiły się do góry. w czasie których trwa ruch. 1-48). zaopatrzyliśmy was w odpowiednią spiralę (rys. Stańcie w otwartych drzwiach. zauważymy. Odbieramy wrażenie ruchu pozornego przy braku poruszającego się obrazu. Obserwatorowi. to wystąpi efekt następczy ruchu. to obraz następczy będzie żółty. Jeżeli pierwotne oświetlenie było niebieskie. a następnie przenosi wzrok na powierzchnię gładką i białą. Problemów tych nie należy oczywiście traktować jako podstaw do odrzucenia opisywanego zjawiska. utrzymując w absolutnym bezruchu wzrok przez kilka minut. Spirala Efekty następcze Drugim ważnym źródłem dostarczającym informacji o procesie spostrzegania jest analiza następstw silnej stymulacji. ale jedynie jako impuls do dalszych badań. jeżeli obserwujemy powierzchnię o barwie czerwonej. to odniesie wrażenie pozornego ruchu. Tak więc. ale możemy też znaleźć i inne przedmioty. to oglądana następnie biała powierzchnia wyda się nam zielona. jakie potrafimy bez trudu opisać. Klasycznym przykładem jest efekt wodospadu. RYSUNEK 1-48.

dowolny efekt następczy pojawia się w wyniku długotrwałej stymulacji jednego z tych antagonistycznych systemów: długotrwałej ekspozycji jednej z barw dopełniających lub długotrwałego ruchu w jednym kierunku. Jednostka ta reaguje wzmocnieniem reakcji neuronów w wypadku ruchu w jednym kierunku i osłabieniem ich reakcji. oba typy detektorów znajdują się w równowadze i wówczas na wyjściu tej nowej jednostki detektora występuje pewien stały niski poziom wyładowań-potencjał tła. zrozumiemy. a potem przenieście wzrok na dowolne przedmioty znajdujące się w pokoju lub na czyjąkolwiek twarz. Zapoznajcie się z rysunkiem 1 -49 (wkładka kolorowa). Można zatem przypuszczać. to receptory zieleni będą reagowały normalnie. dotyczy to zarówno ruchu. Obraz następczy. dlaczego barwa czerwona jest dopełniającą w stosunku do zielonej). w dodatku detektory ruchu odbywającego się w jednym kierunku występują w parze z detektorami ruchu w kierunku przeciwnym. że przy długotrwałej jednostajnej stymulacji detektory zasilające ten obwód wyższego rzędu ulegają zmęczeniu. Stopniowo receptory czerwieni ulegają zmęczeniu i tracą swą zdolność do reagowania. których działanie jest wzajemnie przeciwstawne. na białym tle. Metody tej specjalnie nie polecamy. Oba komponenty systemu reagują identycznie na białe światło i na wyjściu połączonych komórek znajduje się jedynie potencjał tła. Po drugie. Następnie wpatrujcie się w środek wirującej spirali nie odrywając wzroku co najmniej przez 30 sekund. Niestety obraz. to oba reagują identycznie na obecność światła białego i na wyjściu połączonych komórek brak będzie sygnałów. Wpatrujcie się uporczywie w czarny punkt z lewej strony. w przybliżeniu z prędkością około 33 -y obrotów na minutę. tak aby obraz przesuwał się przez ekran w sposób ciągły w górę lub w dół. że w pewnym momencie jedno z ogniw w łańcuchu procesów prowadzących do spostrzegania ulega zmęczeniu w wyniku długotrwałej stymulacji. kiedy obserwujemy ten sam przedmiot. można po prostu umieścić w centrum spirali ołówek i wprawiać ją w ruch obrotowy. Rozpatrzmy na przykład efekt następczy ruchu. Z tego względu w następstwie nadmiernej stymulacji (i zmęczenia). Podstawowy sposób uzyskania tych faktów polega na oddzieleniu pól widzenia obu oczu. że oko obserwuje przez pewien czas czerwoną powierzchnię. co w konsekwencji prowadzi do obniżenia ich wrażliwości na sygnały płynące z zewnątrz. będzie drgał. Starajcie się jednak obracać ją dosyć wolno. to zmęczenie obejmuje centralną część systemu. Jak już wspominaliśmy.ta została przystosowana do szybkości 33 -^ obrotów na minutę. Efekty następcze wskazują. który był charakterystyczny dla stymulacji początkowej. Opisane wcześniej efekty . Powinniście zobaczyć szereg czerwonych serduszek (obraz następczy łatwiej pojawi się. ale daje ona pożądany efekt. Jeżeli nie dysponujecie gramofonem. Teraz musimy przyjąć nowe założenie. Taką metodą jest użycie telewizora. potrzebne są dodatkowe fakty. co przeszkadza w uzyskaniu efektu. tak aby można było sprawdzić możliwość transferu efektu następczego z jednego oka na drugie: jeżeli stymulacja jednego oka prowadzi do pojawienia się efektu następczego w drugim oku. Wówczas przenieście wzrok na drugi czarny punkt. to istnieje jeszcze jedna alternatywna metoda znalezienia ruchu. tam. jeżeli mrugniecie kilkakrotnie powiekami). że oba typy detektorów są antagonistyczne. że istnieją w układzie nerwowym specyficzne detektory ruchu. Należy w takiej sytuacji wpatrywać się weń dłużej (róbcie to przy wyłączonym dźwięku). efekt następczy zawsze jest w swej istocie przeciwstawny lub dopełniający w stosunku do oddziaływania początkowego. który wskazuje brak ruchu. który występuje w wyniku intensywnego wpatrywania się w daną barwę. w każdej parze komórki reagują na dwa różne rodzaje bodźców. w tym również te. Kiedy ruch nie występuje. Musimy jeszcze przyjąć. reakcja na wyjściu takiej pary będzie stanowiła różnicę reakcji obu komórek. to znaczy aktywność jednych hamuje równocześnie aktywność drugich. Wreszcie można symulować wodospad odkręcając maksymalny strumień wody w wannie lub prysznicach i wpatrując się weń przez co najmniej jedną minutę. Można dostrzec efekt następczy oddziaływania barwy wykorzystując dowolną barwną powierzchnię. Wyjaśnienie efektów następczych Zwróćcie uwagę na dwa aspekty dotyczące efektu następczego. tym sposobem „zielone" reakcje przeważą nad „czerwonymi" i w efekcie białe światło będzie odbierane jako zielone. gdzie znajdują się zielone serduszka. Jeżeli receptor czerwieni znajduje się w jednej parze z receptorem zieleni. że detektory ruchu są tak ze sobą połączone. zmęczone detektory nie mogą przyczynić się w wystarczającym stopniu do zrównoważenia aktywności przeciwstawnych im detektorów i cały obwód sygnalizuje ruch przeciwny do tego. jak i napięcia mięśniowego lub barwy (kiedy zajmiemy się mechanizmami widzenia barw. Również i tu komórki nerwowe połączone są parami. iż tworzą nową jednostkę-detektor wyższego rzędu. a komórka „zielona" będzie reagowała na światło zielone i na wyjściu pary pojawi się reakcja negatywna. Załóżmy. kiedy ruch pojawia się w kierunku przeciwnym. jeśli zaś transfer nie wystąpi. Jeżeli po tym włączymy białe światło. polega na pojawieniu się barwy dopełniającej w stosunku do poprzednio działającej lub-jeśli wolicie-barwy przeciwstawnej. Przyjmijmy dalej. główne efekty następcze ruchu powstają w wyniku długotrwałej obserwacji wodospadu. Ale komórka „czerwona" będzie reagowała na czerwone światło i na wyjściu pary pojawi się reakcja pozytywna. ale normalna reakcja zmęczonych receptorów czerwieni jest zahamowana. Aby móc to wyjaśnić. że zaangażo- wane tu mechanizmy nerwowe ulegają procesowi adaptacji lub zmęczeniu. Może to świadczyć o istnieniu dwu antagonistycznych systemów. Jeśli nie możecie znaleźć wodospadu i nie chcecie lub nie potraficie skonstruować wirownicy. Efekty następcze barwy. ten z prawej strony. zwłaszcza w dobrym telewizorze. która część całego systemu spostrzegania uległa zmęczeniu. Starajcie się nie poruszać głową i nie odrywać oczu tak długo aż cata figura zacznie migotać. po ustawieniu obrazu na maksymalną jasność i maksymalny kontrast należy ostrożnie manipulować pokrętłami synchronizacji poziomej. Po pierwsze. W analogiczny sposób można wyjaśnić również efekty następcze barwy. ale samo wystąpienie efektu nie daje informacji o tym. które znajdują się na wkładkach barwnych. dotyczy ono jedynie części obwodowej. Przypuśćmy teraz.

1 -50a) i zielone poziome linie (rys. dopóki linie są wyraźnie widoczne. \-50b). Trudno natomiast określić dokładną lokalizację zmęczenia leżącego u podstaw efektów następczych ruchu. tak aby białe pionowe linie ukazały się zabarwione na zielono. a linie ukośne biały. Wyjaśnienie tego efektu wiąże się ponownie z założeniem dotyczącym istnienia w systemie spostrzegania człowieka specyficznych detektorów cech. Jak dowiemy się później. Jedne badania wykazały. 127). Niektórzy ludzie nawet po upływie 8-10 godzin od zakończenia eksperymentu ciągle RYSUNEK 1-50. To właśnie zjawisko jest efektem McCollough. Jak zademonstrować ich obecność? Rozważania w poprzedniej części rozdziału wskazują. została niedawno wykryta w mózgu małp. Detektory linii są znacznie bardziej złożone niż byłoby to niezbędne do wyjaśnienia omawianego tu zjawiska. rozpływania się granic między czarnymi a białymi liniami na wzorcu kontrolnym. białe pionowe . Efekt ten wyraźnie nie jest prostym obrazem następczym w rodzaju białego obrazu następczego. i zostały one nazwane efektem McCollough (McCollough. przekonamy się o tym. którzy twierdzą. że efekt następczy utrzymuje się około tygodnia. Źródło: Gibson i Harńs (1968). że linie ukośne staną się poziome lub pionowe. Zjawiska te po raz pierwszy opisała McCollough w 1965 r. a zwiększenie kontrastu nawet zwiększało efekt następczy. że efekt ten nie jest zgodny z dwiema intuicyjnie wysuniętymi tezami dotyczącymi detektorów linii. Z kolei zmiana stopnia kontrastu między czarnymi i białymi liniami na wzorcu kontrolnym nie powinna mieć wpływu na efekt następcz"y dopóty. trzeba równocześnie wywołać także zmęczenie odpowiednich detektorów czerwonych pionowych linii. które mają maksymalną wrażliwość na linie o określonej barwie. Inne prace jednak tego nie potwierdzają. że istnieją również specjalne detektory kolorowych linii w systemie widzenia człowieka. dostarcza nam model znacznie prostszego detektora (patrz s. otóż efekt ten utrzymuje się również w sytuacji spostrzegania poruszających się . Następnie prezentuje się osobie badanej wzorzec kontrolny złożony z białych i czarnych linii ułożonych w różnych kierunkach (rys. można zatem traktować je jako wynik zmęczenia lub adaptacji mechanizmów obwodowych. a następnie zaprezentować neutralny bodziec. jeszcze spostrzegają białe linie jako zabarwione.następcze barwy nie przenoszą się z jednego oka na drugie. służących do rozpoznawania cech. b) Adaptacja do barwy uzależniona od kierunku Stosunkowo niedawno odkryto szereg dość zagadkowych efektów następczych. że lepszego wyjaśnienia danych eksperymentalnych. chcemy odnotować interesujące zjawisko. Czy efekt ten ogranicza się wyłącznie do linii poziomych. W ciągu 5 minut osobie badanej pokazywane są na przemian czerwone pionowe linie (rys. że możliwy jest transfer tego efektu z jednego oka na drugie. jakimi dysponujemy.odcień zielonkawy. to ujawni się ona w wystąpieniu efektu następczego. co pozwalałoby na wysunięcie sugestii. Teraz przyjmijmy. iż należy wywołać zmęczenie jednego rodzaju detektorów linii. jawiącego się po obserwacji czarnego kwadratu. Jeśli te specyficzne efekty adaptacji do barwy byłyby wynikiem istnienia specyficznych obwodów detektorów linii. to przybiorą one wówczas odpowiednie zabarwienie. wrażliwych na pewne układy cech zawarte w bodźcu wzrokowym. Efekt ten niesie kilka niespodzianek. białe linie poziome mają czerwonawy odcień. A są i tacy. Efekt McCollough służy do zademonstrowania organizacji funkcjonalnej dwu uzupełniających się wzajemnie systemów. jak i o istnieniu specyficznych detektorów ruchu i barwy. Jeżeli istnieje antagonistyczna grupa detektorów. związany prawdopodobnie z wyczerpaniem się zapasów substancji chemicznej w receptorach barw siatkówki. białe linie poziome powinny wydawać się czerwonawe (ponieważ białe światło składa się z równych ilości czerwonego i zielonego światła). Nie należy jednak zbyt pochopnie wyciągać wniosków. Ale najdziwniejsze w tym wszystkim jest to. Jedna z nich to fakt. każdy wzorzec eksponowany jest przez około 5 sekund. Efekt następczy wymaga długotrwałej stymulacji przy nieruchomych oczach. Wysuwaliśmy już przypuszczenie dotyczące istnienia specyficznych detektorów linii. pewna liczba detektorów linii barwnych. Wniosek jest tu oczywisty: efekty następcze świadczą zarówno o występowaniu specyficznych obwodów nerwowych w systemie analizy sensorycznej. Jednak w toku sprawdzania uzyskano odwrotny rezultat: zmiany ostrości nie miały wpływu na efekt. czy też jest przejawem ogólnej adaptacji do koloru zielonego? Aby to ustalić. Po długotrwałej ekspozycji zielonych linii poziomych. Kiedy zajmiemy się omawianiem obwodów nerwowych. Przypuśćmy. 1965). to znaczy jednostek funkcjonalnych. że istnieją odrębne detektory dla czerwonych i zielonych poziomych linii. należałoby oczekiwać zniknięcia efektu w sytuacji rozmycia konturów. l-50c). Zanim skończymy omawianie efektu McCollough. że zmęczeniu ulegają procesy ośrodkowe. Jeżeli badany przechyla głowę w taki sposób. jest to niezwykle długotrwałe utrzymywanie się zjawiska stosunkowo prostego dla systemu spostrzegania. że jest on niezwykle trwały.

Przeanalizujcie raz jeszcze ilustracje zamieszczone w tym rozdziale. układ intensywności oświetlenia tej sceny zostaje przetworzony na obrazy dotykowe na skórze pleców (rys. kwadraty. Szybko uczą się odróżniać proste figury geometryczne . trójkąty. Widzenie skórne" Jeżeli ktoś „nakreśli" palcem na waszych plecach lub dłoni jakąś dużą literę. filiżanka czy telefon. i zdecydować.5 sekund w górę. Większego doświadczenia wymaga rozpoznawanie przedmiotów bardziej złożonych. że człowiek rzeczywiście ma detektory do wykrywania cech specyficznych. jaką przebył palec na jego skórze. Czyżby skóra posiadała detektory cech pozwalające na rozwiązanie tego zadania? W celu zinterpretowania tego typu wrażeń skórnych człowiek musi być zdolny do odtworzenia drogi. Po 5 minutach eksponuje się osobie badanej wzorzec kontrolny. lecz na dotykowych receptorach skórnych. Pewne właściwości ludzkiego spostrzegania dość trudno wyjaśnić. iaką literę ona przedstawia. wibratory odpowiadające fragmentom obrazu o niskiej intensywności są nieaktywne. zaś przy ruchu w dół na czerwono. którym towarzyszy wysoka intensywność oświetlenia. Udaje się im bardzo łatwo. Biorąc pod uwagę prymitywność obrazów dotykowych. nie zostały też wyodrębnione poszczególne typy tych detektorów. 1967) twierdzi. Bach-y-Rita i Collinsa. Saundersa. jakie metody mają zastosowanie przy poznawaniu tych rodzajów detektorów cech. Czy oznacza to. zdolność obserwatorów zarówno widzących (z oczyma zasłoniętymi). składający się z czarnych i białych linii poziomych. przy czym w momencie poruszania się w górę pasy zabarwiają się na zielono. jak i niewidomych. Jeżeli rozpoznawanie obrazów na podstawie wrażeń dotykowych może odbywać się bez pomocy detektorów cech. 1969. Wibratory przejmują wzorzec z kamery (aparat ten został skonstruowany i wypróbowany przez Withe'a. Obserwator siedzi na krześle plecami do wibratorów. W każdym razie jeden z wybitnych neurofizjologów (Spinelli. bez trudu uda się Warn ją rozpoznać. 1-51). do rozpoznawania obrazów przy użyciu tej aparatury jest w istocie bardzo duża. Osoba badana obserwuje całość przez 5 minut. połączonej z zestawem wibratorów pobudzających dotykowe receptory skóry. przy czym ruch przebiega naprzemiennie. Źródło: White. kiedy obserwator przesuwa obraz kamery telewizyjnej wzdłuż obserwowanej sceny. RYSUNEK 1-51. Jakie cechy specyficzne są tam przedstawione? Jak rekonstruowany jest obraz psa z różnorodnych plamek. Bachy-Rita i Collins (1970). Scaddena. że przeanalizujemy jeszcze problem „widzenia skórnego". które prawdopodobnie funkcjonują w systemie wzrokowym człowieka. aktywizują wibratory w odpowiadających im miejscach kraty. że istnieją rzeczywiście wrażliwe na barwy detektory ruchu? SPOSTRZEGANIE BEZ WYODRĘBNIANIA CECH Badania nad zatrzymywaniem obrazów oraz nad efektami następczymi dają nam wyobrażenie o tym. w której założony obraz wzrokowy rysuje się" nie na fotoreceptorach siatkówki oka. Saunders. Stromeyer i Mansfield. ani też wyrazistych konturów? Jak rywalizują ze sobą różne obrazy na płótnie Salvadora Dali albo też różne interpretacje form stożkowatych w obrazie Magritte'a? Jak to wyjaśnić opierając się wyłącznie na detektorach cech? Pozwólcie. . jak i osoby widzące biorące udział w . Dane te uzyskano w toku ostatnich badań nad systemami zastępującymi wzrok i przeznaczonymi dla osób niewidomych. odwołując się do systemów zawierających detektory cech. 1970). Spójrzcie na cętkowanego psa lub też na inne rysunki. Nie ulega bowiem wątpliwości. potem 5 sekund w dół i tak dalej. to czy są one potrzebne w normalnym rozpoznawaniu wzrokowym? Rozpatrzmy sytuację bardziej kontrolowaną. poruszających się w górę lub w dół.koła. Fragmenty obrazu wzrokowego. Scadden. które mogą poruszać się w górę lub w dół. Kiedy obraz kontrolny porusza się w górę. zaś przy ruchu w dół przybierają barwę zielonkawą (Stromeyer. odróżnić pasy pionowe od poziomych. że detektory cech są niezbędne wyłącznie dla niższych gatunków zwierząt. zarówno niewidomi. Po nabyciu wprawy.obrazów. Początkowo osobie badanej prezentowany jest obraz składający się z poziomych pasów. które nie zawierają ani linii. Zmieniony został tylko jeden warunek: zamiast nieruchomych linii położonych w różnych kierunkach eksponowano linie poruszające się w różnych kierunkach. a u człowieka stanowią coś w rodzaju niedopatrzenia. jak np.słynnej rozrzutności procesu ewolucji. już przy pierwszej próbie. które zachowało się dzięki. Jest to zjawisko analogiczne do efektu McCollough. W ten sposób.. Jednakże ciągle jeszcze nie znamy dokładnie ich ogólnej roli w procesie spostrzegania. Jeden z takich aparatów przetwarza obraz wzrokowy na dotykowy w następujący sposób: 400 wibratorów dotykowych umieszczonych w kwadratowej kracie (bok kwadratu wynosi 25 centymetrów) jest przymocowanych do oparcia krzesła. Aparat przekształcający obraz wzrokowy na obraz dotykowy składa się z kamery telewizyjnej. linie wydają się czerwonawe. 1970).

że dotyczy to tylko tych ruchów. Główną wskazówkę pozwalającą na ukierunkowanie przedmiotów w przestrzeni stanowi niewątpliwie względna wysokość przedmiotów znajdujących się w różnej odległości od obserwatora. Kiedy oko wykonuje naturalne ruchy. receptory. Badanie systemów zastępujących widzenie pozwala na postawienie zasadniczych pytań dotyczących struktury analizy percepcyjnej. z zawodu psycholog. że tak samo wygląda sprawa ruchu dla wrażeń dotykowych. W zasadzie niewidomi od urodzenia wykonywali to zadanie nie gorzej niż obserwatorzy mający normalny wzrok. badany czuje. Trzeba tu dodać. na zasadzie wglądu (typu reakcji „aha") w czasie przybliżania obserwowanego przedmiotu do obiektywu kamery telewizyjnej. linie rysunku. Nawet niektórych złudzeń wzrokowych można doświadczyć w ten sposób. które obserwator może sam regulować. Jeden z niewidomych. Mamy za sobą pierwsze kroki w zakresie badania problemów dotyczących rozpoznawania obrazów. Część obserwatorów dostrzegła również związek między odległością przedmiotu a jego odbieraną wielkością. iż prawidłowe rozpoznanie ułatwiła obserwatorowi sytuacja. jak po raz pierwszy odkrył związek między modyfikacją dotykowo odbieranej wielkości przedmiotu a jego odległością: efekt ten wykrył nagle. kiedy kamera pozostawała nieruchoma. Tak więc nawet ludzie niewidomi mogą doznawać złudzeń „wzrokowych". poinformował o tym. to wywołany w ten sposób ruch nie ułatwia spostrzegania. Ruch odgrywa ważną rolę w przetwarzaniu informacji wzrokowej. że kanały nerwowe przekazujące informację dotykową funkcjonują podobnie jak kanały przekazujące dane wzrokowe? Czy zatem system analizujący informację dotykową posiada detektory linii oraz detektory kątów? A jeżeli nie. uzyskujemy wrażenie. tzn. Możliwe. jak wskazują materiały zawarte w tym rozdziale. Należy szczególnie zaznaczyć istotną rolę aktywnego ruchu w rozpoznawaniu obrazów dotykowych. Warto dodać. Przy pasywnych ruchach oczu. kiedy obserwatorowi pozwolono swobodnie poruszać plecami.aktywnych i pasywnych. łatwiej identyfikowano w sytuacji. wywołanych przez lekkie naciskanie palcami. Ta ostatnia zdolność do odbioru głębi obrazu na podstawie dwuwymiarowego obrazu dotykowego jest szczególnie interesująca. jeżeli przedmioty były rozmieszczone na stole i obserwowane nieco z góry. jak i na ocenie wybranych teorii rozpoznawania obrazów. Dysponujemy analogicznymi danymi dotyczącymi ruchów oczu . to w jaki sposób analizowane są złożone obrazy dotykowe? Być może złożone detektory nie są aż tak ważne i stanowią „przedmiot luksusu" w systemie wzrokowym? Wszystkie te pytania są zapewne niezmiernie intrygujące. co powiedzieliśmy do tej pory. W omawianym przypadku skóra odbiera układ kropek-gruba analogia obrazu wzrokowego. iż uzyskują więcej informacji z następstwa zjawisk wywołanego poruszającym się obrazem. kiedy sam posługiwał się telekamerą. Przekonamy się. Czy to. Ale. upoważnia nas do stwierdzenia. Skoncentrujemy się zarówno na operacjach zachodzących w komórkach odpowiedzialnych za wstępne przetwarzanie sygnałów. Kiedy jednak niewidomemu obserwatorowi eksponowano przedmiot. że proces wyodrębniania cech odgrywa ważną rolę tak w badaniu mechanizmów fizjologicznych. Wiele przedmiotów. nie mógł go rozpoznać. choć nie widzi. którego kształty nie były mu znane z wcześniejszych doświadczeń dotykowych. pobudzającego receptory siatkówki. który wielokrotnie opowiadał studentom o zmianach wielkości przedmiotów wraz ze zmianą ich odległości. obserwatorzy potrafili opisać ich wzajemne położenie oraz względną głębię obrazu. chociaż zazwyczaj uważa się. jak i w konstruktach teoretycznych. których badani nie mogli nauczyć się rozpoznawać. otaczający nas świat wygląda normalnie. ale nie potrafimy jeszcze odpowiedzieć na nie. analiza cech nie może być uważana za wystarczającą do wyjaśnienia wszystkich właściwości ludzkiego spostrzegania. w tym celu niezbędne jest wykorzystanie odpowiednich bodźców dotykowych. tak że obraz dotykowy przesuwał się po plecach drażniąc różne. W dwu następnych rozdziałach rozpatrzymy niektóre z tych problemów bardziej szczegółowo. . Można więc sądzić. że takie złudzenia pojawiają się na stosunkowo wysokim poziomie analizy percepcyjnej. Ten fałszywy efekt kompensuje się tylko w toku aktywnych ruchów oczu. że wszystko wokół porusza się. że na ogół systemy spostrzegania są tak zaprogramowane.eksperymencie mogą na podstawie obrazów dotykowych rozpoznawać 25 przedmiotów codziennego użytku. aniżeli z reakcji na sygnał statyczny dochodzący z otoczenia. Jeżeli ktoś inny porusza przedmiotem (lub kamerą telewizyjną). regulowane przez mięśnie oczne. Co więcej. A jednak tą drogą rozpoznawane są skomplikowane obrazy.

reagujące na ogólne obniżenie oświetlenia. kiedy ta granica porusza się.. należało eksponować żabie możliwie zróżnicowany zestaw bodźców wzrokowych: nie tylko plamki świetlne. Z czterech detektorów. które mogłaby odebrać jako zagrażające. że nasza praca powinna wyglądać następująco: Po pierwsze. reagujące tylko w tych przypadkach. i wykazuje względnie słabą aktywność poznawczą. w wyniku mrugnięcia). Aby ten detektor zaczął działać. W miarę jak przedmiot zbliża się do żaby. Żaba wydaje się na ogół nie zwracać uwagi na wiele rzeczy. McCullocha i Pittsa (1959). Właśnie z powodu braku aktywności poznawczej łatwo jest ją złapać . Maturany. Jak tylko taki przedmiot pojawi się w polu widzenia. jest jej umiejętność chwytania poruszających się szybko owadów. detektor wypukłych krawędzi zaczyna wysyłać słabe impulsy. Analizując system wzrokowy żaby. różnorodne figury geometryczne. kiedy w polu widzenia porusza się mały ciemny przedmiot.. Oczekuje ona momentu. nieruchome i poruszające się itp. że główny sygnał niebezpieczeństwa. Lettvin i jego wpółpracownicy stwierdzili. jakie posiada. Detektor kontynuuje swą pracę nawet wtedy. Właściwie jedyną oznaką. że żaba robi użytek ze swego wzroku. należało znaleźć sposób rejestracji impulsów nerwowych.2. które byłyby dla niej jadalne. Po drugie. Najbardziej interesujące są jednak detektory czwartego typu-detektory wypukłych krawędzi. chcieliśmy spróbować znaleźć podłoże anatomiczne grupowania percepcyjnego". stanowią poruszające się cienie. lecz również takie przedmioty. gdy przedmiot nagle zniknie z pola widzenia (ale impulsy zanikają. przeznaczonym do wyszukiwania pokarmu: METODY FIZJOLOGICZNE Neuron Rejestracja reakcji neuronów TWORZENIE OBWODÓW NEURONOWYCH OBWODY PODSTAWOWE Budowa bloków Receptor Komórka nerwowa WYODRĘBNIANIE KONTURÓW Wrażliwość a czułość sensoryczna Hamowanie oboczne Obwody służące do wyodrębniania konturów Pola centralne i peryferyjne (center-surround fields) Obwody włączeniowo-wyłączeniowe REAKCJE W CZASIE Obwody służąCe do wytwarzania przemijających reakcji REAGOWANIE NA RUCH Obwody służące do wykrywania ruchu Światło porusza się z lewe] strony na prawą Światło porusza się z prawej strony na lewą PRZETWARZANIE SYGNAŁÓW W CIELE KOLANKOWATYM BOCZNYM WYODRĘBNIANIE CECH Proste komórki Charakterystyczne reakcje Jak zbudować detektory -szczeliny i detektory linii? DIPOLE Komórki złożone Komórki superzłożone WNIOSKI Jak zbudować komórki złożone? Jak zbudować komórkę superzłożoną? . kiedy owad znajdzie się dostatecznie blisko. jeżeli nagle zmieni się oświetlenie. Wydaje się. powinien się poruszać i mieć względnie okrągły kształt. Detektor ten jest oczywiście detektorem owadów. Przetwarzanie informacji przez układ nerwowy OKO ŻABY ANATOMIA DETEKTORÓW OKO ŻABY Od czego należy zacząć badanie nad przetwarzaniem informacji w układzie nerwowym? Jeden ze sposobów podejścia zaprezentowany został w klasycznej już dziś pracy Lettvina. trzy związane są z wyodrębnieniem względnie ogólnych cech sytuacji wzrokowej: Są to: detektory ostrości. reagujące tylko wtedy. Po trzecie zaś. które ją otaczają. przedmiot musi być ciemny. które to uprzedzają ją o zbliżającym się napastniku. W efekcie chcieliśmy ustalić. dotyczącej badań nad systemem wzrokowym żaby: „Postanowiliśmy. Oko żaby okazuje się być zdolne do wyławiania z sygnału wzrokowego tylko czterech typów informacji. Co badacze ci spodziewali się znaleźć w oku żaby? Pozornie świat wzrokowy żaby nie wygląda na zbyt skomplikowany. silnie reagujące na granicę między jasnymi i ciemnymi częściami. impulsy stają się coraz silniejsze. i detektory ciemności. po czym łowi go szybkim i precyzyjnym ruchem języka. że odpowiada on w pełni zachowaniu żaby. jakie cechy wspólne z całego bogactwa bodźców są wyodrębniane przez określone włókna albo też grupy włókien znajdujące się w nerwie wzrokowym. np.wystarczy zbliżyć się do niej od tyłu. takie. z włókien nieuszkodzonego nerwu wzrokowego. detektory kontrastu ruchu. jaki dociera do żaby.

nie żabę. udało się ustalić. 2-1). których brak jest w oku kijanki. szczegółowe badania fizjologiczne dokonane na żywych kijankach wykazały. na przykład rozsypać wokół niej świeżo zabite muchy. Oko kijanki ma bowiem nie cztery. Taka specjalizacja żabiego oka świadczy z jednej strony o wysokiej efektywności i skomplikowaniu mechanizmów nerwowych. Dlatego też Pomeranz i Chung szukali wsparcia w logice dedukcyjnej. Wtedy rzeczywiście widzimy cztery typy komórek. Ale na pytanie. Dzięki istnieniu w oku żaby detektora owadów cały proces koordynacji wzrokowo-ruchowej związanej z łapaniem much zostaje znacznie uproszczony. Pozostały już tylko do wyodrębnienia dwa rodzaje komórek: detektora kontrastu ruchu i detektora ciemności. ANATOMIA DETEKTORÓW Różnorodne funkcje czterech typów detektorów odkrytych w oku żaby mają swoje odpowiedniki w morfologii komórek nerwowych. aby przystosowywać się do nowych warunków. i c) fotografie komórek odkrytych przez Pomeranza i Chunga. b) klasyfikację neuronów rzeczywiście odkrytych u kijanki przez Pomeranza i Chunga (1970). Podstawowa trudność polega na tym. które komórki odpowiadają receptorom każdego z tych typów. I tu znowu odwołano się do logiki dedukcyjnej. że na peryferiach siatkówki oka kijanki znajdują się komórki wyłącznie jednego rodzaju.dostarcza właśnie takich informacji. lecz trzy rodzaje różnych komórek (rys. ale i jak funkcjonuje. może zginąć z głodu: w efekcie braku ruchu wzorzec zawodzi i żaba nie zwróci najmniejszej uwagi na otaczające ją martwe muchy. Rysunek 2-1 przedstawia: a) klasyfikację komórek nerwowych postulowaną przez Lettvina i współpracowników (1961). że na preparacie mikroskopowym widzimy martwe komórki. Rejestrując reakcje żywych kijanek na peryferyczne bodźce. aby móc równocześnie określić nie tylko. odkrytych w siatkówce kijanki. System rozpoznawania bodźców wzrokowych. RYSUNEK 2-1. że nie mają one detektora kontrastu. jak ona wygląda. a ona. z drugiej ogranicza możliwości przystosowawcze. mimo takiego nadmiaru pożywienia. Następnie udało się ustalić. Pozwoliło to na zidentyfikowanie komórek określonego rodzaju-tych. że są to detektory wypukłych krawędzi. Źródło: Pomeranz i Chung (1970). Przygotowanie histologiczne zawsze narusza struktury nerwowe. nie znajdujemy odpowiedzi. nie jest odpowiednio elastyczny." Nie potrafimy badać komórki pod mikroskopem i w tym samym czasie odprowadzać od niej impulsy elektryczne. Wystarczy jednak umieścić żabę w nowych warunkach. . Niełatwo jest określić. Przygotowanie komórki wzrokowej do badań mikroskopowych musi naruszyć jej funkcjonowanie jako detektora bodźców. Mikrofotografia • (jednakowe powiększenie) trzech typów komórek zwojowych. Widocznie ten detektor pojawia się w późniejszej fazie rozwoju u dorosłego osobnika. Mózg żaby jest dość prymitywny. która z tych komórek odpowiada danemu receptorowi. że oko żaby zawiera wzorzec nerwowy pozwalający rozpoznawać muchy i inne owady. Obrali za przedmiot swych badań kijankę. jaki przedstawiliśmy. Tak więc należy przypuszczać. jakie są niezbędne do efektywnego łapania much. Oczywiście można zrobić sekcję oka żaby i oglądać je pod mikroskopem. Ustalenie związku między typem detektora a rodzajem komórki wymagato dużego sprytu. Ponadto detektory te wysyłają impulsy do różnych części mózgu i każdy z nich wygląda inaczej.

powinien zatem mieć prostszą jednowarstwową strukturę. Proces ten przebiega małymi krokami. b) Schemat budowy neuronu pokazujący promienistą strukturę aksonu i dendrytów wychodzących z ciała komórki. po którym informacja przechodzi od jednego neuronu do drugiego. Ograniczymy się do wyłożenia podstawowych danych dotyczących budowy i funkcji neuronu. przez którą przechodzi informacja przekazywana z jednej części organizmu do drugiej. . Akson jest zakończony albo niewielką liczbą odgałęzień. albo też odgałęzień tych jest wiele i wówczas możliwa jest znaczna liczba połączeń synaptycznych z innymi neuronami.neuronem . Badania nad okiem żaby ilustrują metody i założenia będące podstawą badań fizjologicznych. Pojedynczy neuron składa się z kilku części: ciała komórki (zwanego samą) oraz włókna nerwowego (zwanego aksonem).Spośród dwu pozostałych komórek jedna jest dwuwarstwowa. Te elektryczne (a ściślej jonowe) sygnały są generowane w ciele komórki jako reakcje na pobudzenie wejść synaptycznych. musimy najpierw zapoznać się z podstawową jednostką układu nerwowego. W samej synapsie pod wpływem napływającego b) RYSUNEK 2-2 a) Rysunek schematyczny różnych połączeń synaptycznych. że żaba ma dość skomplikowany system analizy sensorycznej. w której pobudzenie jednego neuronu przekazywane jest do drugiego. że detektory owadów znajdziemy u wszystkich zwierząt. Oczywiście nie należy oczekiwać. lecz skuteczne zasady łączenia. 2-2). Źródło: Eccles (1953). nosi nazwę synapsy (rys. Włókna nerwowe i dendryty można rozpatrywać jako izolowane przewodniki. część. ale jest równocześnie bardziej precyzyjny i elastyczny. regulowany poprzez proste.i metodami badania jego zachowania. W połączeniach między neuronami bierze udział samo ciało komórki lub też jej cienkie wypustki .dendryty. przegrupowywania i analizowania danych. c) Schemat połączeń neuronów w mózgu szczura i myszy. Rezultatem tych badań było wykazanie. dostarczanych przez receptory z otaczającego środowiska. Aby móc zrozumieć te zasady. przy tym komórek drugiego rodzaju było znacznie więcej. którymi przekazywane są sygnały specyficzne dla układu nerwowego-impulsy elektryczne. Wskaźniki te okazały się wystarczające do rozwiązania zagadki. Następnie musimy poznać sposoby połączeń neuronów w obwody nerwowe. druga zaś jednowarstwowa. W istocie u wyżej niż żaba zorganizowanych osobników system przetwarzania informacji sensorycznych jest zbudowany w pewnym sensie znacznie prościej. Synapsa i dendryt Synapsa i soma Dendryty a) Dendryty METODY FIZJOLOGICZNE Neuron Podstawowym elementem układu nerwowego jest neuron-komórka. przeznaczony do wyodrębniania specyficznych informacji z obrazu wzrokowego. Podobnie ciało komórkowe jednego neuronu może odbierać sygnały od niewielu lub też od tysięcy różnych neuronów. w których dokonuje się analiza informacji dostarczanej przez narządy zmysłów. Ponieważ detektorciemności ma większe pole recepcyjne i w dodatku spełnia znacznie prostsze funkcje niż detektor kontrastu ruchu.

ale występują tu również pewne ograniczenia. kiedy impulsy nerwowe przechodzą przez elektrodę. tak że pojedyncze włókno nie może być odpowiedzialne za dostarczenie właściwej informacji do mózgu.001 sek. Sygnał z wyjścia wzmacniacza przekazywany jest na monitor elektroniczny. na ekranie pojawiają się małe punkciki lub kreski. Zależnie od rodzaju mikroelektrody. W celu wyjaśnienia .1 do 1 mikrona. gdy uda się nam połączyć przewodniki elektryczne z neuronami. Przykładem takich komórek (receptorów) są pręciki i czopki w siatkówce oka. jeżeli ilość mediatora jest dostatecznie duża.komórki przetwarzające energię fizyczną przekazywaną z sygnału zewnętrznego w impulsy elektryczne. Ponadto aktywność neuronu przebiegającą w określonym czasie możemy zapisać na taśmie magnetofonowej. W celu rejestracji obrazu zmian napięć w neuronie w ciągu określonego czasu posługujemy się zazwyczaj oscylografem. gdy neuron wytwarza impuls. Znamy obecnie wiele różnych rodzajów komórek nerwowych. W momencie. każda z nich spełnia wyspecjalizowane funkcje. Częstotliwość reakcji neuronu zależy na ogół od częstotliwości i rodzaju impulsów na wejściu synaps. Reakcja komórek na pobudzenie wszystkich synaps jest rezultatem jakby „głosowania chemicznego": stosunek „głosów" płynących z synaps pobudzeniowych i hamujących na wejściu danego neuronu determinuje poziom jego finalnej aktywności. Pobudzenie pierwszych zwiększa prawdopodobieństwo reakcji neuronu. jak i mikroelektrody. aby słabe impulsy elektryczne komórki stały się dostępne dla obserwatora. podobnie można fotografować obraz pojawiający się na ekranie oscylografu lub też analiza pojawiających się impulsów może być dokonana za pomocą komputera. Jeżeli sygnał ten zostanie przekazany do głośnika. 1000 impulsów na sekundę. jej końcówka ma średnicę od 0. W takim wypadku wygodniej jest badać średnią aktywność sąsiadujących neuronów za pomocą makroelektrody. mające nieco większą średnicę. Zwykle neuron musi otrzymać wiele impulsów. używa się bardzo małych elektrod-mikroelektrod. w celu regeneracji. oddzielne neurony w toku analizy i kodowania sygnałów sensorycznych współdziałają często z innymi w sposób złożony.impulsu uwolniona zostaje specyficzna substancja chemiczna . Czasem końcówka mikroelektrody'jest tak cienka. W użyciu są zarówno makroelektrody. Aby zarejestrować aktywność pojedynczego neuronu. pobudzenie zaś drugich zmniejsza je. który poprzez akson dociera do następnego połączenia synaptycznego. Podobnie komórki wioskowe (włosowate) ucha wewnętrznego przekształcają energię mechaniczną sygnałów akustycznych w kod nerwowy. Jedynie w rzadkich przypadkach pobudzenie jednej synapsy wystarczy do pojawienia się impulsu w komórce odbiorczej. gdzie cały ten proces powtarza się od nowa. W celu rejestracji aktywności grupy leżących obok siebie włókien stosuje się makroelektrody. które przekształcają elektromagnetyczną energię padającego na nie światła w impulsy nerwowe. Po wytworzeniu impulsu neuron przestaje działać przez okres 0. aby dać możność obserwatorowi zarówno widzenia. Z drugiej strony. Wszystkie połączenia synaptyczne można podzielić na pobudzeniowe i hamujące. Dla większości systemów sensorycznych charakterystyczne są cienkie włókna nerwowe o średnicy 3-5 mikronów («). co wywołuje zmianę normalnego potencjału elektrycznego tego neuronu. zależnie od potrzeb badawczych. która wypełnia lukę między zakończeniem aksonu od przekazującego impuls neuronu a częścią odbiorczą następnego neuronu. zanim w jego ciele komórkowym pojawi się impuls-reakcja. 2-3). praktycznie zaś jest znacznie niższa i waha się w granicach 300-800 impulsów na sekundę. dlatego też jego aktywność można rejestrować jedynie wówczas. Dla nas szczególnie interesujące są tzw. zmiana potencjału elektrycznego ciała komórkowego neuronu osiąga wystarczający poziom do wzbudzenia impulsu. teoretycznie maksymalna częstotliwość reakcji neuronu wynosi ok. RYSUNEK 2-3 Elektryczna wtyczka umieszczona na czaszce Rejestracja reakcji neuronów Reakcja neuronu stanowi krótkie wyładowanie elektryczne. Często duże liczby sąsiadujących ze sobą neuronów zdają się wydobywać z nadchodzącego sygnału podobną informację.mediator. Przyrządem rejestrującym jest tu elektroda. że nie udaje się jej dostrzec pod normalnym mikroskopem i widoczna staje się dopiero przy użyciu mikroskopu elektronowego. jak i słyszenia reakcji neuronów wywołanych przez sygnały zewnętrzne (rys. co pozwała na dokonanie analizy po jakimś czasie. receptory . można usłyszeć trzask w momencie. Tak więc. Zwykle łączy się ją z wzmacniaczem elektrycznym.

Oznacza to. Pojedynczy neuron kory mózgu (a jest ich setki milionów) obejmuje. Ponieważ większość operacji. jakich dokonuje układ nerwowy. Zasady budowy bloków strukturalnych układu nerwowego są takie same dla wszystkich modalności zmysłowych. że neuron> jego siatkówki są dostatecznie duże i dostęp do nich jest łatwy. koloru i innych cech przedmiotów. kiedy przedmiot porusza się z lewej strony. w przeciwnym razie napotkamy trudność. i to. gdy ich systemy sensoryczne dają nam więks/o możliwości w badaniu specyficznych typów kodowania nerwowego. mechanicznych i elektronicznych. badanie stacji synaptycznych jest niezmiernie użyteczne. próbujemy dociec. po pierwsze dlatego. zdolne do wykrywania konturów figur. że stanowi materiał dla naszych celów dogodny. kiedy w istocie w grę wchodzi cały kompleks elementów . co otrzymujemy na wyjściu. że badania dotyczące specyficznych funkcji pojedynczych komórek mózgu są w powijakach. Wybór zwierzęcia eksperymentalnego zależy od wielu czynników. a czasem określane jako dwubiegunowe (bipolars) lub zwojowe {ganglion cells). Jak przejść od prostej reakcji światłoczułych receptorów oka do neuronu reagującego tylko wtedy. Kiedy poznamy już zasady budowy obwodów nerwowych dokonujących analizy sygnałów wzrokowych. Możliwe są tylko wtedy. TWORZENIE OBWODÓW NEURONOWYCH Mamy już teraz wszelkie niezbędne dane do utworzenia obwodów nerwowych. Będziemy jednak musieli zatrzymać się w pewnym miejscu. gdy ona pojawi się w polu widzenia? Analiza i rozpoznanie złożonych obrazów będzie tematem rozważań w następnym rozdziale. że mimo to udało się nam nauczyć tak wiele. Zaczniemy od prostych obwodów. W świetle tych liczb oraz uwzględniając czułość mikroelektrod używanych do badania pojedynczych neuronów i wiele czynników biologicznych. powinniśmy zorientować się. są niezmiernie obiecujące. Podstawowym przedmiotem naszego zainteresowania będzie system wzrokowy. w czasie których rejestracja neuronów stanów i dopuszczalny margines samej operacji lub stanowi niezbędny element jej przebiegu. do jakiej części mózgu należy. aby przejść (teoretycznie) do systemu neuronów reagujących tylko na bardzo złożone przedmioty. od 6000 do 60 000 synaps. nie dochodząc do tego ostatniego etapu. jak je»t przekształcana informacja sensoryczną. Czytając kolejne paragrafy trzeba pamiętać. OBWODY PODSTAWOWE Budowa bloków Badając budowę obwodu sensorycznego. musimy ostrzec Czytelnika. która reaguje w specyficzny sposób tylko wtedy. tym bardziej złożone organizmy musimy wybierać do badań. Niektóre z nich są ogólnie przyjęte. W takich sytuacjach wykorzystuje się mikroelektrody. łatwo będziemy mogli opracować analogiczne obwody dla innych systemów sensorycznych. Inne zwierzęta. gdy konieczne je^ dokonanie operacji neurochirurgicznych. takie jak ryb\. Na jeden centymetr sześcienny mózgu przypada aż 40 milionów synaps. jak receptor czy komórka zwojowa (ganglion). ale ciągle jeszcze niepełne. Część materiału przedstawionego w tym rozdziale to precyzyjnie ustalone fakty. Analizując to. zanim przejdziemy do wyczerpującego omówienia problemu. że o połączeniach neuronów w oku oraz o wzrokowych ośrodkach mózgu wiemy więcej niż o innych systemach sensorycznych. a następnie prześledzimy drogi nerwowe wiodące od nich do mózgu. kiedy przechodzi przez stację synaptyczną. . A tymczasem. Nie będziemy sztywno posługiwać się terminologią przyjętą w neurologii i często będziemy używać takich terminów. Im bardziej chcemy zbliż> c się do człowieka. a po drugie dlatego.są to receptory lub odbiorniki oraz komórki. rzadko ptaki. Rozpatrzmy problem wykrywania poruszającego się przedmiotu. musimy wyróżnić dwa poziomy tego systemu: zespół komórek przetwarzających nadchodzące z zewnątrz sygnały fizyczne w wyjścia nerwowe. Przeprowadzono liczne badania podstawowe nad okiem ostrogona (Limulusa). należy wyrazić uznanie. na przykład na pojawienie się w polu widzenia naszej babci. System wzrokowy człowieka zawiera około 125 milionów podstawowych elementów receptorycznych w każdym oku. co dajemy na wejściu. jakie uzyskano do dziś. aby sprawnie funkcjonowały. W toku badania różnorodnych typów analizy informacji w systemach sensorycznych należy zawsze pamiętać o nieprawdopodobnym stopniu złożoności połączeń elementów nerwowych mózgu. Czy rzeczywiście można utworzyć detektor babci? Czy istnieje w mózgu komórka. Gdzie należy umieszczać elektrody? Dla sygnałów sensorycznych charakterystyczne jest łączne występowanie synaps włókien przewodzących informację sensoryczną w miejscu zwanym stacją synaptyczną lub stacją przekaźnikową. a to dlatego. które w różny sposób zbierają i łączą nadchodzące impulsy nerwowe. w zależności od tego. ruchu. które także wpływają na pomyślny przebieg każdego badania tego typu. Najczęściej eksperymentuje się z małpami i kotami. jaką zasygnalizowaliśmy na początku książki.istoty tych interakcji konieczne jest dokładne badanie pracy każdego neuronu z osobna. bada się tylko wówczas. komórki horyzontalne. Rezultaty. przeprowadzana jest na połączeniach międ/> neuronami. Zaczniemy od bardzo prostych interakcji układu nerwowego i stopniowo będziemy postępować w ten sposób. zwane po prostu komórkami nerwowymi. że zaczniemy od systemów sensorycznych. wszerz pola widzenia? Jak sformułować teorię obwodów neuronowych? Na kolejnych stronach tej książki będziemy tworzyć obwody neuronowe. pozostałą część stanowią konstrukcje czysto teoretyczne. przechodząc stopniowo do bardziej złożonych. Zanim jednak przystąpimy do stojącego przed nami zadania. jak łączyć neurony. Eksperymenty / ludźmi są zjawiskiem niezmiernie rzadkim.komórki amakrynowe. inne zaś ciągle wywołują dyskusje.

receptory i komórki nerwowe.Receptor. Tak więc intensywność sygnału będziemy przedstawiać za pomocą liczby impulsów nerwowych. Receptor reaguje na sygnały zewnętrzne . Dla ułatwienia. dotyk. Jednakże wyjaśnienie istotnych dla nas cech neuronu będzie łatwiejsze. Sygnał o intensywności 5 oznacza sygnał o takiej intensywności. z zasady będziemy pomijać mechanizmy przetwarzające intensywność sygnału fizycznego w częstotliwość poszczególnych reakcji. różnorodne receptory i rozliczne rodzaje mechanizmów synaptycznych. gdy ograniczymy podział na dwa podstawowe typy: przetworniki i łączniki (transfurmers andcumbiners). RYSUNEK 2-5 . które wytwarza on w receptorze.w terminologii neurofizjologicznej . Wyjścia receptora oznaczyliśmy liczbami: wskazują one na szybkość. Rysunek 2-4 jest przykładem stosowania przyjętych oznaczeń. dźwięk. dla której reakcja neuronu stanowi pięć jednostek umownych. albo .światło. Model receptora przedstawiony został na rysunku 2-4. działanie czynnika chemicznego-poprzez impuls nerwowy. z jaką receptor przewodzi impulsy nerwowe.

Znaczna część wiedzy dotyczącej systemu połączeń neuronowych pochodzi z pewnych niezwykle pomysłowych eksperymentów. oznacza to. odpowiadając różnej jasności poszczególnych jej składników. Zmiany te mogą się rozciągać na znacznej części oglądanej sceny. często przyjmowana jest za 100. Oba te wymagania wydają się sprzeczne. Inaczej mówiąc. Jeżeli jedna i ta sama komórka zwojowa zbiera reakcje receptorów z dużego obszaru siatkówki. Możemy badać równocześnie zaledwie kilka różnych komórek. Jest to miejsce łączenia się różnych impulsów nerwowych. WYODRĘBNIANIE KONTURÓW W obrazie na siatkówce najistotniejszą informację niosą zmiany intensywności światła padającego na poszczególne części powierzchni siatkówki.. odpowiadająca spontanicznej aktywności.Podstawowej wiedzy na temat oka dostarczyły badania nad okiem ostrogona (Limu- . Maksymalną reakcję komórki zwojowej uzyskuje się przez zsumowanie reakcji jak największej liczby receptorów (rys. połączenia pobudzeniowe (pobudzające) oznaczyliśmy na rysunku 2-5 strzałkami. Neuron ma często własne „wewnętrzne" tempo (częstotliwość) wyładowań. aby systemy sensoryczne były możliwie jak najbardziej wrażliwe na sygnały dopływające z otoczenia zewnętrznego. wyjście neuronu powiększa się o 50 jednostek (0. Tak więc. Im więcej receptorów zostanie przyłączonych do jednej komórki zwojowej. Neuron odbiera na wejściu znaczną liczbę impulsów. komórka nerwowa może wysyłać impulsy nawet w takich wypadkach. Wejście charakteryzujące się dodatnim (+) mnożnikiem. . to wejście pobudzeniowe. Dla ułatwienia. aby przechowywały one jak najwięcej szczegółów rozkładu energii odpowiadającego sygnałowi dochodzącemu z zewnątrz. RYSUNEK 2-6.foto recepto rów oka (słupki i czopki). Aby system był dostatecznie wrażliwy. Aby zachować szczegóły układów świetlnych. 2-5).5". najprościej będzie przyłączyć do każdej z komórek kolejnego poziomu (komórki zwojowe) jak najwięcej receptorów-tak. Źródło: Poiyak (1957). aby ich reakcje sumowały się w jednej komórce zwojowej.5x100). ale na wyjściu przekazuje tylko jeden (chociaż może być skierowany w różne miejsca). 2-7). czyli wejść: pobudzeniowe i hamujące. to wejście hamujące. tym wrażliwszy będzie system na słabe sygnały świetlne. Każdemu wejściu neuronu przypisana jest dodatnia lub ujemna wartość liczbowa-mnożnik. Wartość wyjścia neuronu obliczamy jako sumę algebraiczną aktywności własnej plus aktywność na wszystkich wejściach pobudzeniowych. W pewnych wypadkach wielkość ta może być większa lub mniejsza od 100. pole odbiorcze komórki zwojowej powinno być dość małe. Energia świetlna docierając do oka rozkłada się na powierzchnię zbudowaną z oddzielnych receptorów. Mikrofotografia komórek siatkówki człowieka w obrębie plamki żółtej. Komórkę nerwową oznaczamy kółkiem. a połączenia hamujące kropkami. Hamowanie oboczne Metody badania systemu połączeń w siatkówce oka są dość skomplikowane. W miejscach odpowiadających konturom przedmiotów mogą występować znaczne i bardziej gwałtowne zmiany intensywności. rozważając najlepszy sposób rozmieszczenia receptorów na pierwszym poziomie sensorycznego przetwarzania informacji. kiedy na jej wejściu brak jest jakichkolwiek sygnałów. a czasem nawet równa 0. minus aktywność na wszystkich wejściach hamujących. to zanika zdolność rozróżniania niejednakowych rozkładów światła w obrębie tego obszaru. Na rysunku 2-6 możemy zobaczyć znaczną liczbę ciasno stłoczonych receptorów siatkówki. Ale za podwyższenie wrażliwości trzeba zapłacić określoną cenę. to na wyjściu neuronu aktywność maleje o 50 jednostek na każde 100 znajdujących się na wejściu.Komórka nerwowa (rys. Przeanalizujemy w ogólnych zarysach rozmieszczenie receptorów jednego z systemów sensorycznych . Wrażliwość a czułość sensoryczna Pożądane jest.5". że na każde 100 jednostek aktywności na wejściu. Jeżeli wejście ma współczynnik . a wejście mające ujemny (-) mnożnik.-0. W opisywanych niżej obwodach częstotliwość własna. zmuszeni jesteśmy pójść na kompromis między utrzymaniem wrażliwości a rejestrowaniem szczegółów struktury sygnału. Jednocześnie pożądane jest. Rozmieszczenie połączeń nerwowych w aparacie receptorowym determinuje sposób kodowania tych zmian w postaci impulsów nerwowych w systemie wzrokowym. Ma ona dwa rodzaje połączeń. Jeżeli na przykład mnożnik na wejściu wynosi „0.

RYSUNEK 2-8. 2-12). Załóżmy. aby można było bezpośrednio stymulować odrębne receptory. że wyłącznie receptor A oddziałuje na komórkę. zobaczmy. Ten prosty eksperyment pokazuje jeden z najważniejszych mechanizmów przetwarzania informacji sensorycznej . Jak się okazuje. możemy przyjąć. 2-11). że obserwowana jest reakcja komórki zwojowej. 2-8). Następnie umieszczamy elektrodę w komórce zwojowej i włączamy światło. chociaż światło padające na inne niż A receptory nie może wywołać reakcji w omawianej komórce zwojowej.hamowanie oboczne (lateral inhibition): aktywność . Najpierw preparujemy oko w ten sposób. dlatego łatwo można je preparować. krab ostrogon. kiedy światło skierowane jest bezpośrednio na receptor A (rys. to jednak obniża aktywność tej komórki (jeśli znajdowała się ona uprzednio w stanie aktywności). Tym razem elektroda nie rejestruje żadnych zmian aktywności komórki zwojowej. Zaczniemy ponownie od włączenia źródła światła pobudzającego receptor A. Jeżeli pobudzenie komórki zwojowej wzrasta. Skierujmy teraz światło na receptor B (rys. siła reakcji komórki zwojowej maleje (rys. Źródło: Cornsweet (1970). 2-9). Limulus. kiedy podrażnimy jednocześnie oba receptory. a następnie oświetlimy receptor B. co się stanie. Dogodnie umieszczone oko ostrogona ma grube włókna nerwu wzrokowego. Jednakże zanim stwierdzimy. RYSUNEK 2-7 lusa)-(rys. 2-10). z pominięciem soczewki i innych tkanek (rys. Tak więc. że jest ono związane z aktywnością receptora A. Widocznie receptor B nie wpływa na aktywność komórki zwojowej A.

rozpatrzymy podstawowe cechy sieci wyodrębniania konturów figur. pozwala na obliczenie różnicy między dwoma wejściami. który w efekcie końcowym będzie przesyłany do wyższych ośrodków nerwowych.Światło na B Światło na A ł ł RYSUNEK 2-12 Rzeczywiste impulsy nerwowe RYSUNEK 2-9. w logicznie uporządkowany przekaz sensoryczny. Problem wyodrębniania konturów polega na określeniu miejsca. Prostota jest tu tylko pozorna. który powoduje. Źródło: Cornsweet (1970). w którym aktywność neuronów pobudzanych światłem o stałej intensywności byłaby stosunkowo słaba. Dla wyróżnienia konturów niezbędny jest taki układ. Odzwierciedla ona działanie procesu hamowania. że reakcje jednej komórki mogą być odjęte od reakcji innej komórki. 2-13). gdzie następuje zmiana intensywności światła. Takie warunki może . ale nie może stanowić mechanizmu wyodrębniania konturów figury za pomocą takiej sieci. Daje to bowiem możliwość wyliczenia wszystkich przekształceń złożonego sygnału świetlnego. Struktura aktywności neuronów byłaby wówczas jedynie bardziej lub mniej dokładnym powtórzeniem właściwości układu światła padającego na te receptory. Oko boczne ostrogom. Wszystkie zostają oświetlone. Zaczniemy od sieci jednowymiarowej. gdzie wszystkie receptory ustawione są w jednym rzędzie. Jeżeli receptory oraz komórki zwojowe byłyby połączone ze sobą w sposób prosty i bezpośredni. inaczej mówiąc. natomiast przy zmianach oświetlenia aktywność ta musi się znacznie zwiększać. jednej komórki jest modyfikowana przez aktywność sąsiadujących z nią komórek. padającego na powierzchnię receptorów. Pozornie koncepcja ta jest dość prosta. Światło skierowane na receptor B Światło skierowane na receptor A Obwody służące do wyodrębniania konturów Przyjmując założenie o istnieniu mechanizmów hamowania obocznego. Dla pewnych celów byłoby to wystarczające. niewiele by to dało (rys. Niezbędne są jakieś czynniki dodatkowe.

Łatwo to oaągnąc usSwszy współczynnik połączeń miedzy komórką zwojową a sąsiednimi receptorami ^Rysunk! 2-14 i 2-15 pokazują system. a drug. 2-16). mech będzie po 5 z każdej strony. ze ^ r e a g u j e tylko przy zrmanach różnic w intensywność. reakcji na pobudzenie. Zauważcie również. z których jeden zupełnie nie zmienia sygnału.16. Musimy więc So Jednostek aktywności. me moglibyśmy uzykać negatywnej część. Przy zwięk- . negatywne reakcj iomórkr wyrażają się one w podwyższeniu lub obniżeniu jej normalnej aktywność. własnej możliwe są pozytywne . Tak jak i uprzednio obniża się częstotliwość impulsów nerwowych z chwilą. Musimy prowadzić bardzo staranne pomiary w celu ustalenia podstawo w ch wartość.erwsze staje * oczywista RYSUNEK 2-13 . że wpływ jednego czynnego elementu na drugi jest wprost proporcjonalny do częstotliwości wyładowań^ W omawianym przypadku współczynnik proporcjonalności jest równy 0.2" (rys. . Taki model jest zbyt jednostronny. występujących w rzeczywistym procesie hamowania w k a d z i e nerwowym. Można to zrobić na przykład. Po uważnej analizie tych schematów można dostrzec. hamowanie ma charakter liniowy Wykres przedstawiony na rysunku 2-17 wskazuje. ale zmieniając stosunki w procesie hamowania. Nie uwzględnia różnic w oświetleniu padającym na rożne części obrazu wzrokowego. ale pozostaje rowmez informacja o względnych intensywnościach światła padającego na różne części obrazu.enia się dopiero wtedy gdy aktywność neuronu B osiągnie 10 wyładowań na sekundę. ponieważ negatywna aktywność to ab ud DzTękHstniniu aktywność. gdy włączymy źródło światła A. Jednak w momencie kiedy pojawia się spadek częstotliwości wyładowań neuronów.P<.newmć hamowanie oboczne.t na 20 wyładowań na sekundę. P r z e m k a świat w rysunek kreskowy. Na rysunku 2-17 przedstawione są zapisy graficzne aktywności neuronowej. pozostawia z niego jedynie kontury. P^edstawTony tu obwód reaguje wyiączme na kontury. Iluluje to wykres umieszczony u dołu rysunku 2-15. . . gdzie aktywność własna ustalona J t — t r n u S C k r S n y c h zagadme. . Jeżeli byjej nie było. który wyodrębnia ze struktury pobudzenia Jeftaego tylko kontury. Rozpatrzmy dla przykładu eouiący przypadek: mamy stale źródło światła 10 jednostek (oznacza to ze " b u E y t y m ^ a t ł e m receptor wytwarza reakcję charakteryzującą ac liczbą 10). ' W Mn to sposób zachowując ten sam schemat zasadniczy. możemy zmienić również rodzaj informacji wydobywanej z obrazu wzrokowego. że istnieje najwyraźniej pewien próg dla pojawienia się efektu hamowania: częstotliwość impulsów neuronu A zm. światła padającego na k Jn eczTość istnienia aktywności własnej komórki. Po p. poprzez zmniejszenie efektu hamowania oboranego. S m n o ż n i k wynosi „-0. Neurony oddziałują na siebie wzajem: A oddziałuje na B tak jak B na A. Scemy aby komórka zwojowa w ogóle nie reagowała na to źródło światła. Trzeba będzie poszukać kompromisu między dwoma typami obwodów. dzięki któremu aktywność danego receptora zależy od " i w n S d receptorów lezących po obu jego stronach. I oto uzyskaliśmy bardzo interesujący wynik Najsilniejsza reakcja pojawia się przy konturach. zarejestrowanej w sytuacji prawie identycznej z opisaną powyżej.

OBWÓD PODSTAWOWY Światło Reakcja ISTOTNE OBLICZENIA Receptory 5 10 Komórki zwojowe 10 5 5 Reakcje RYSUNEK 2-14 Procesy przetwarzania .

5 mm na powierzchni oka RYSUNEK 2-18. Niżej: Źródło: Ratliff i Hartline (1959).Receptor mórki zw Reakcje Odpowiada 0. . U góry: Źródło: Ratliff (1965).

jak i obniżenie aktywności w danej komórce zwojowej. rezultat powinien odpowiadać waszemu spostrzeganiu tych pasm. przeanalizujcie uważnie pasma przedstawione na rysunku 2-19. gdzie znajdowała się elektroda (kółko z krzyżykiem na rysunku 2-18). dokładnie nad miejscem. : Pola centralne i peryferyjne (center-surround fields) U bardziej złożonych organizmów. RYSUNEK 2-19. Następnie maskę zdejmowano i na oko padał cały układ świateł. jak i hamujące. Elektrodę wprowadzono do komórki zwojowej i rejestrowano reakcje na bodziec świetlny. W ten sposób w obwodzie tym współczynnik hamowania osiąga-0. Elektrodę rejestrującą umieszczono na jednej komórce zwojowej. Początkowo światło eksponowano. Aby odkryć reakcję na dany układ świateł. jednak wydaje się nam. aby pobudzało tylko jedną komórkę zwojową.20 -współczynnikowi. jak to pokazują strzałki. zaznaczone są granice szybko zmieniających się intensywności światła. świetlne i krzywa oznaczona trójkącikami na rysunku 2-18 odzwierciedla wynik aktywności neuronu bez hamowania. Z kształtu krzywej wynika. który opisywaliśmy wcześniej. który wspólnie wybraliśmy dla obwodu nakreślonego uprzednio. Wszystkie badane przez nas do tej pory systemy sensoryczne zdają się mieć mechanizmy wyodrębniania konturów. ale podstawowe cechy analizy są podobne. U innych zwierząt sprawa przedstawia się odmiennie. Dzięki temu rozkład reakcji w oku ostrogona powinien być niemal identyczny z tym. Sąsiednia komórka receptoryczna może wywołać zarówno zwiększenie. ale znacznie łatwiejsza do przeprowadzenia. że zaciemnienie przedstawionych pasm zmienia się w sposób jednolity? Czy każde z pasm ma jednakową intensywność. oparte na hamowaniu obocznym. siatkówka działa nieco inaczej niż u kraba (ostrogona). Dzięki temu jedynie pobudzająca część pola recepcyjnego otrzymywała bodźce. Wykres (linia ciągła) przedstawia aktywność neuronów w porównaniu z rzeczywistym rozkładem intensywności dla bodźca świetlnego^ (oznaczonym linią przerywaną).6 impulsów na sekundę. co jest dość bliskie -0. Czy występuje wrażenie. pojedynczy receptor może się łączyć z wieloma różnymi komórkami zwojowymi i wtedy nie możemy tak ograniczyć źródła światła. W tym momencie zaczynały działać wszystkie czynniki hamujące. pozostawiając elektrodę w pozycji stałej. Zanim zakończymy ten eksperyment. Jednak w toku analizy tych bardziej złożonych systemów wzrokowych pojawiają się nowe problemy. Po pierwsze. że intensywność pojedynczego pasma nie jest jednolita. Każde z pasm przedstawionych na fotografii ma jednakową intensywność. w której zrobiono maleńki otworek umieszczony. trzeba było przemieszczać światło tak. nakrywszy przedtem oko maską. Rozważmy typowy zapis z siatkówki kota. Przemieszczając światło odnajdu- Położenie szeniu częstotliwości wyładowań o każde 10 impulsów na sekundę uzyskuje się obniżenie efektu hamowania do wielkości równej 1. Zarejestrowana aktywność przedstawiona została na rysunku 2-18 (krzywa oznaczona kółkami): sieć nerwowa nie reprodukuje już w prosty sposób bodźca świetlnego. Pouczająca będzie próba narysowania takich obwodów. Jednakże ten podstawowy mechanizm jest wielce elastyczny i może być użyty do innych typów analizy obrazu wzrokowego. co przedstawiono na rysunku 2-16. która nie zmienia się w obrębie danego pasa? Spróbujcie odnaleźć typ reakcji neuronu na taki układ pasm opierając się na schemacie przedstawionym na rysunku 2-16. że reakcja neuronów dokładnie oddaje układ pobudzenia świetlnego. połączenia między receptorami i komórkami zwojowymi u wyższych organizmów mogą być pobudzeniowe.Położenie Rysunek 2-18 przedstawia rzeczywistą częstotliwość reakcji neuronu zarejestrowaną w oku kraba (ostrogona). . W oku ostrogona dana komórka może mieć tylko negatywny wpływ na sąsiednie komórki. Po drugie.16. Jest to operacja równoważna z przemieszczaniem elektrody. Źródło: Cornsweet (1970). Fotografia przedstawia ten sam test świetlny. na przykład ssaków.

który może aktywizować daną komórkę zwojową. wyłączenie światła powoduje w komórce zwojowej krótkotrwały nagły skok aktywności.Światło RYSUNEK 2-20. której pobudzenie prowadzi do wzmocnienia reakcji -jest to obszar pobudzeniowy. Kiedy odbierane źródło światła wychodzi poza granice tego kolistego obszaru pobudzeniowego. 2-21). przy czym poziom aktywności występujący w ślad za gwałtownym skokiem może być tylko nieznacznie wyższy od poziomu spontanicznej aktywności własnej. w którym pojawia się reakcja na zgaszenie światła. strefę pobudzeniową (rys. Z kolei nieznacznie poruszając źródłem światła postaramy się dokładnie określić obszar na siatkówce. Obszar. . Widać to na rysunku 2-20. Typowy kształt obszaru pobudzeniowego to wydłużone koło ze średnicą około 0. Światło RYSUNEK 2-21 Pole recepcyjne Pole recepcyjne Komórka zwojowa Wielkość reakcji komórki zwojowej Komórka zwojowa Wielkość reakcji komórki zwojowej jemy tę część siatkówki. ma także kształt kolisty i otacza.1 do 1 milimetra. Do rozkładu reakcji neuronu dołączyła się nowa właściwość: dana jednostka funkcjonalna reaguje na pobudzenie świetlne początkowym gwałtownym skokiem aktywności powyżej poziomu aktywności stałej. rodzaj reakcji komórki ulega zmianie: zamiast obniżenia aktywności do poziomu stałej aktywności własnej.

Rozproszone światło na całe pola recepcyjne. gdzie jednostka jest hamowana w momencie stymulacji obszaru centralnego. a pobudzana poprzez stymulację peryferii. A zatem jako uzupełniające w stosunku do jednostek włączeniowych pole centralne i wyłączeniowych pole peryferyjne istnieją w tej samej liczbie jednostki z odwrotnym typem organizacji. Dlatego też. typ reakcji.do obniżenia aktywności tej komórki. oświetlenie peryferii . że układ nerwowy jest raczej symetryczny. że powinien istnieć drugi. Pole recepcyjne Obwody włączeniowo-wyłączeniowe Jakie mechanizmy nerwowe prowadzą do takiego uzupełniającego układu włączeniowo-wylączeniowego? Wykorzystując podstawowe mechanizmy receptor-komórka zwojowa. może w ogóle nie wywołać żadnej obserwowalnej reakcji (rys. wzmożoną aktywnością zaraz po wyłączeniu źródła światła. a peryferie są w pełni powiązane z hamującym systemem wyłączeniowym (rys. możemy bez większego wysiłku skonstruować odpowiednie obwody. Ogólnie możemy przyjąć. poprzedzonego jednak krótkotrwałą. 2-22). Stwarza to konieczność wprowadzenia widocznej na diagramie nowej Pole recepcyjne Komórka zwojowa Wielkość reakcji komórki zwojowej Taką jednostkę funkcjonalną . tzn. Rozpatrzmy pole z „plus-centrum" i „minus-peryferie". Problem jednak w tym. jak i na peryferie. Oświetlenie części centralnej prowadzi do wzmocnienia aktywności komórki zwojowej. możemy się spodziewać.Światło RYSUNEK 2-22 centrum. zarówno na Komórka zwojowa RYSUNEK 2-23 . że istnieje tu szereg możliwości. Nazwiemy je jednostkami wyłączeniowymi pole centralne i włączeniowymi pole peryferyjne.komórkę zwojową wraz z jej polem recepcyjnym-będziemy nazywać jednostką włączeniową (+) pole centralne i wyłączeniową (-) pole peryferyjne (on center-offsurround). 2-23). Jedną z możliwości jest założenie. uzupełniający w stosunku do pierwszego. jakim mechanizmem posługuje się rzeczywisty układ nerwowy? Możemy przyjąć. odkrywszy jakiś charakterystyczny dlań rodzaj reakcji. że obszar centralny jest całkowicie powiązany z pobudzeniowym systemem włączeniowym. które dotychczas rozpatrywaliśmy.

. W omawianym przypadku ogólny wzorzec reakcji będzie taki sam. Ą co dzieje się wówczas. że reakcje receptorów. kiedy nie ma tak ostrej granicy.RYSUNEK 2-24 komórki. Połączenia z obu dwubiegunowych komórek zbiegają się w jednej komórce zwojowej. Źródło: Kuffler (1953). a druga z części „plus". mogą być hamujące lub pobudzeniowe. W obszarze centralnym będą przeważać połączenia pobudzeniowe. jest to niewątpliwie proste uzupełnienie mechanizmu . ale w obszarze „plus" przeważają połączenia pobudzeniowe. zwanej komórką dwubiegunową. RYSUNEK 2-25. Źródło: Wagner. bez względu na ich usytuowanie w polu. Nad każdym zapisem z prawej strony umieszczono dane dotyczące długości fal wietlnych. Reakcja komórki zwojowej z siatkówki złotej rybki na pobudzenie półsekundowymi błyskami świetlnymi. a różnice są trudno uchwytne? Załóżmy. Zakłada ono jednak. MacNichol i Wolbarsht (1960). . Jedna komórka dwubiegunowa odbiera impulsy płynące od receptorów z części „minus" pola. a w obszarze „minus" hamujące.plus"-„minus". że istnieje ścisłe rozgraniczenie między obszarami centralnymi a peryferyjnymi. co Światło padające na: Obszar „plus" Reakcja komórki Intensywność światła Obszar „minus" b Równocześnie na „plus" a + b i „minus" RYSUNEK 2-26.

występuje ona bardzo wyraźnie. Na rysunku 2-25 a+b pokazana jest reakcja na połączenie oddziaływań a i b. Pobudzana jest stale ta sama część pola recepcyjnego. zapewniających zmniejszenie szybkości reakcji komórki i uczynienie całego systemu mniej wrażliwym na długotrwałe pobudzenie. RYSUNEK. Rezultat zależny jest od względnego zmieszania światła w obszarach „plus" i „minus". mimo to spróbujemy coś wymyśleć. aby później równie szybko ustabilizować się na poziomie 40 impulsów na sekundę. minus-peryferie". niż stwierdzić. Dla obszaru typu „plus-centrum". Jeszcze inne komórki wydają się nie reagować na żaden ze standardowych bodźców. Częstotliwość taka utrzymuje się do momentu zgaszenia światła. Na rysunku 2-28 przedstawione jest takie połączenie między poziomem REAKCJE W CZASIE Zwróciliśmy już uwagę na przemijający skok aktywności jako typową reakcję na zapalenie światła. w środku-przy obniżonej intensywności i na prawo . wytwarzającego przemijającą reakcję. Jak się okazuje. czy też jest to autentyczne zwiększenie wrażliwości właśnie na bodziec przemijający (krótkotrwałe oświetlenie). Ta ważna właściwość komórek wrażliwych na długość fal świetlnych będzie szczegółowo omówiona w rozdziale 5. . który nadchodzi z dowolnego punktu w dowolnym obszarze pola. W siatkówce kota około 30-50% komórek zwojowych reaguje na pobudzenie w sposób zgodny z formułą „centrum-peryferie". przedstawione są trzy warianty reakcji na dwa poziomy intensywności światła: na lewo-przy umiarkowanej intensywności światła. Reakcja na sygnał. zwróćcie uwagę na skok reakcji typu „minus" przy zgaszeniu światła. ale z polami recepcyjnymi o przedziwnych kształtach. a na peryferiach połączenia hamujące. należą do typu „centrum-peryferie". Rysunek 2-27 przedstawia krzywą przebiegu tej reakcji. Aktualnie jednak nie dysponujemy takimi danymi. ale też przy oświetleniu różnych obszarów różnymi barwami. czy ta charakterystyczna reakcja to przejaw działania mechanizmów adaptacyjnych. Źródło: Ratiiff(1961). Rysunek 2-26 przedstawia reakcje komórki zwojowej pochodzącej z siatkówki złotej rybki na pobudzenia światłem o różnych barwach. to znaczy do poziomu znacznie niższego niż ten. a dla wyjaśnienia rzeczywistego mechanizmu niezbędne są uważne i trudne badania mikroanatomii poszczególnych komórek. Pozostałe komórki wykazują bardzo zróżnicowane upodobania. 2-27. stosowanych zazwyczaj w typowych eksperymentach. Na rysunku 2-25b światło pobudza obszar „minus". pokazane zostały reakcje komórki na pobudzenie światłem o umiarkowanej i wysokiej intensywności. Obwody służące do wytwarzania przemijających reakcji Łatwiej jest zbudować model mechanizmu nerwowego. a jest ich wiele. „minusperyferie" układ stosunków jest odwrotny. Na rysunku 2-25a światło pada na obszar „plus". Łatwo możemy uzyskać przemijającą reakcję przez wprowadzenie do systemu łączącego dwie komórki obok połączenia pobudzeniowego równoległego połączenia hamującego. W tej komórce następuje wyraźny krótkotrwały spadek aktywności do 5 impulsów na sekundę. będzie zależała od stosunku elementów pobudzeniowych do elementów hamujących na danym obszarze. w omawianym wypadku aktywność własna komórki wynosiła 30 impulsów na sekundę. Inne. jak to dokonuje się rzeczywiście w układzie nerwowym. Nie jest w pełni jasne. ale za każdym razem bodźcem jest światło o innej długości fal.doprowadzi do reakcji typu „plus". Jaki by nie był mechanizm tej przemijającej reakcji. Jedne z nich reagują tylko na zapalenie albo tylko na zgaszenie światła. pracującej w „systemie plus-minus". której aktywność hamowana jest pod wpływem bodźca świetlnego. Oba opisane tu sposoby połączeń komórek receptorycznych prowadzą do tych samych w zasadzie rezultatów. A nawet proste komórki zwojowe z koncentrycznymi polami recepcyjnymi w zmienionych warunkach wytwarzają dość skomplikowane układy reakcji. Czarne kółka na rysunku 2-27 pokazują reakcje komórki zwojowej. co da reakcję typu „minus" (rys. tak więc aktywność wzbudzona była znacznie wyższa.ponownie przy umiarkowanej. ale bez koncentrycznego pola recepcyjnego. Dla stworzenia modelu wystarczy wykorzystać zasady funkcjonowania obwodów podstawowych. Czas (w sekundach) Ten podstawowy mechanizm „centrum-peryferie" może funkcjonować nie tylko przy oświetleniu światłem białym. który utrzymuje się w pozostałym czasie oddziaływania bodźca. Na rysunku 2-25 przedstawione są reakcje komórki zwojowej typu „plus-centrum. po zmianie długości fal świetlnych komórka zwojowa przechodzi od reakcji „plus" do reakcji „minus". Białe kółka odpowiadają reakcji komórki zwojowej. Początkowo częstotliwość reakcji komórki gwałtownie wzrasta-do około 80 impulsów na sekundę. 2-24). Grupę receptorów oświetlano przez około 2 sekundy.

Tak jak w poprzednim wypadku uzyskamy efekt przemijającej reakcji pod warunkiem. Jeszcze inny sposób uzyskania efektu reakcji przemijającej przedstawiony jest na rysunku 2-30. 2-29). Pośrednicząca komórka F zapewnia sprzężenie zwrotne. Reakcja komórki zwojowej wywiera wpływ zwrotny na komórki dostarczające jej impulsów wejściowych. kiedy zaczyna działać proces hamowania. które występuje między komórkami sąsiadującymi ze sobą. można uprościć pętlę sprzężenia zwrotnego. ze tylko ten sposób hamowania poprzez sprzężenie zwrotne pozwala automatycznie wyjaśnić występowanie salwy szybkich impulsów przy zgaszeniu światła. można przekazać sygnał z wyjścia B wprost na jej wejście-i komórka będzie bezpośrednio hamować samą siebie.komórek dwubiegunowych i zwojowych. Ale czy istnieją w obwodach nerwowych . Na przykład usuwając komórkę F tak. ponieważ system pobudzenia działa szybciej. że proces hamowania rozwija się wolniej niż proces pobudzania. Aby nie doprowadzić do pełnego zablokowania reakcji. lateralnego. w tym obwodzie opóźnienie hamowania jest wmontowane w ten sam mechanizm i dlatego wszystkie jego ogniwa mogą działać z jednakową prędkością. wówczas nie będzie dla tego samego neuronu równoczesnych połączeń pobudzeniowych i hamujących. Takie systemy są dość powszechne w obwodach elektronicznych. Tendencja do pobudzenia wywołana pojawieniem się światła napotyka przeciwdziałanie ze strony równoległego połączenia hamującego. Wtedy po zapaleniu światła reakcja neuronów nasila się. aby komórka B mogła bezpośrednio hamować A. W odróżnieniu od innych mechanizmów. Wykres pokazuje system hamowania w wyniku sprzężenia zwrotnego: reakcja na wyjściu komórki B działa hamująco na wyjście komórki A. Oczywiście. załóżmy. Właściwie komórka A nie jest wcale niezbędna. częstotliwość impulsów obniża się lub całkowicie zanika. Aktywność końcowa będzie zależała od stosunku oddziaływania kanału pobudzeniowego do oddziaływania kanału hamującego. że rozchodzenie się impulsów hamujących będzie znacznie wolniejsze niż rozchodzenie się impulsów pobudzeniowych.do tej pory nie wiadomo. w odróżnieniu od hamowania obocznego. W literaturze fachowej te dwa mechanizmy określane są jako hamowanie naprzednie (forward inhibition). Istnieje alternatywny obwód dla wywołania zachowania przemijającego: hamowanie zachodzi poprzez odrębny łańcuch neuronów (rys. Zauważcie jednak. Nieco później. .

. gdy światło będzie padało po lewej stronie peryferii. wiewiórki. później pojawi się efekt hamowania.Badaliśmy trzy różne typy mechanizmów „pobudzenie-hamowanie": oboczny. Obszar centralny wytwarza reakcje typu „plus-minus" (oznaczone symbolem ± ) . nie wywołuje żadnej reakcji. a nawet na szybkość poruszającego się bodźca. Poszukiwanie detektorów ruchu we wzrokowym systemie nerwowym zakończy się z pewnością ich wykryciem. Taka kolejność reakcji nie pozwala jeszcze na traktowanie danej jednostki jako detektora ruchu. naprzedni i typu sprzężenia zwrotnego. pobudzenie świetlne peryferii tego obszaru (przedstawione za pomocą symbolu O). żaby posiada elementy wyposażone w wybiórczą wrażliwość na określone rodzaje ruchu. Hamowanie oboczne wpływa na zaostrzenie konturów. Poruszające się źródło światła RYSUNEK 2-32. Zapoznajmy się więc z dostępnymi informacjami o systemie wzrokowym królika (rys. jak i na drugie. Pole recepcyjne Kierunek ruchu Komórka zwojowa Elektroda Reakcja komórki zwojowej RYSUNEK 2-31 reagują one zarówno na jedne. jaki musi rozwiązać system wzrokowy. jak widać. jeżeli przemieszczamy wiązkę świetlną z lewej strony na prawą poprzez jednostkę „centrum-peryferie". Oczywiście. Idealny byłby taki detektor. polega na wykryciu i ocenie ruchu. zanotujemy aktywność własną. Większość dotychczas rozpatrywanych receptorów nie jest przeznaczona do odróżniania przedmiotów . które pozostają niezmienne. Hill i Lenek (1964). który ma wybiórczą wrażliwość na kierunek. 2-32). Hamowanie naprzednie oraz hamowanie typu sprzężenia zwrotnego pozwala na subtelne dostosowywanie reakcji neuronów do czasowych zmian w oświetleniu. REAGOWANIE NA RUCH Ostatni z podstawowych problemów. zapewnia dostosowanie się systemu wzrokowego do zmian w strukturze przestrzennej bodźca świetlnego. W środku rysunku przedstawiono układ pól odbiorczych. znowu hamowanie i w końcu znów aktywność własna (rys. a poza tym na nic innego. potem zaś pobudzenie. 2-31). Źródło: Barlow. Na przykład. wyodrębnienie ich i hamowanie tych aspektów. reakcja będzie ulegała zmianie zgodnie z lokalizacją światła w polu recepcyjnym tego systemu: początkowo. Detektor ruchu powinien reagować "wyłącznie na poruszający się przedmiot.stałych i będących w ruchu. Najwidoczniej podstawową strategią układu nerwowego jest przede wszystkim wykrywanie zmiennych aspektów sygnałów zewnętrznych. Siatkówka oka królika.

dokonajmy niezbędnych obliczeń. w omawianym wypadku jest równa 0 (rys. Opóźnienie hamowania jest wyjątkowo ważne. że obwody te są szczególnie wrażliwe na kontury. w jakim kierunku porusza się plamka po polu recepcyjnym. 2-35). to znaczy pionowo w dół (2 impulsy). sumaryczna reakcja na wyjściu komórki zwojowej wzrasta do 20 jednostek. . Posługując się tym schematem podstawowym. Widzieliśmy. 2-34/). Dlatego możemy oczekiwać. w dalszym ciągu zachodzą zmiany analogiczne do opisanych. Pierwsząjest to. Zwróćcie uwagę na przykład na fakt. kiedy światło przekroczy granice pola recepcyjnego i opóźniony wpływ hamowania rozprzestrzeni się na całym polu. Na dolnym wykresie przedstawiono częstotliwość reakcji przy poruszaniu się bodźca w pośrednich kierunkach. tak że może on już objąć wpływem hamującym pierwszy receptor. Ruch można byłoby wykryć przez obniżenie częstotliwości reakcji w stosunku do normalnego poziomu aktywności własnej. Teraz bodziec o wysokiej intensywności oddziałuje na trzy receptory. Na rysunku 2-356 światło dotarło już do pierwszego receptora. Światło porusza się z lewej strony na prawą. Jednak z powodu opóźnienia hamowania nie zachodzą żadne zmiany w reakcji komórki zwojowej. muszą cechować je dwie właściwości. zostaje on pobudzony do poziomu 20 jednostek (a wpływ hamujący utrzymuje się stale na poziomie -10) i wówczas komórka zwojowa wytwarza reakcję na wyjściu równą 10 jednostkom (patrz rys. jak daleko znajduje się ten obszar od poruszającego się bodźca. Prześledźmy rysunek 2-34. Ponieważ hamowanie jest opóźnione. 2-3Ąd). czas reakcji zarówno procesów hamowania. Każde połączenie hamujące powoduje opóżnienie o jednostkę czasu. Impulsy te zostały całkowicie zniesione przez hamujący wpływ komórki położonej na prawo. lecz rzeczywistą częstotliwość reakcji. Światło porusza się z prawej strony na lewą. Liczby wskazują tu nie mnożnik przyrostu. dla każdego kierunku ruchu podano odpowiednią częstotliwość reakcji.jak i procesów pobudzenia w układzie nerwowym zależny jest od stopnia intensywności bodźca. Rysunek 2-33 pokazuje obwód podstawowy. ale ciągle jeszcze brak reakcji komórki zwojowej. Ale brak jeszcze nasilenia hamowania ze strony pierwszego receptora w stosunku do drugiego. kiedy światło dociera do trzeciego receptora (rys. pomimo że trzy receptory odbierają silniejsze pobudzenie. że hamowanie oboczne ma pojawić się z pewnym opóźnieniem. ani wzrost. że dobry detektor ruchu powinien reagować w sposób najbardziej aktywny na bodziec poruszający się z określoną prędkością.Strzałki wskazują. Wówczas reakcja komórki zwojowej obniży się do poziomu wyjściowego. a hamowane są na poziomie -10. a w konsekwencji i komórki zwojowej do-10 jednostek. reakcję minimalną-jego ruch w kierunku przeciwnym. 2-34<?) aż do momentu. pierwsza komórka ciągle jeszcze nie odebrała podwyższonego działania hamującego i obie komórki reagują na poziomie 20 jednostek. ani też na bodziec poruszający się z prawa na lewo. możemy zbudować niezwykle skomplikowane detektory ruchu. I dlatego na wyjściu każdego z receptorów jest ich 10. W tym wypadku uzyskamy zupełnie inny wzorzec reakcji (rys. Na rysunku 2-34c światło osiągnęło już dwa receptory. Zbudowaliśmy detektor ruchu wrażliwy na jeden kierunek ruchu. Reakcja komórki zwojowej będzie utrzymywała się na poziomie 20 jednostek (rys. 2-34a) komórka zwojowa nie reaguje. W momencie. Gdyby hamowanie nie było opóźnione. A opóźnienie hamowania oddziałującego na określony obszar receptorów może zależeć od tego. hamowanie zaczyna działać. reakcja komórki zwojowej pozostaje na stałym poziomie (20 jednostek). że reakcje Światło porusza się z prawej strony na lewą Receptor Obwody hamujące Komórka zwojowa RYSUNEK 2-33. że połączenia hamujące powinny być asymetryczne. 2-?>Ab). Początkowa intensywność światła jest równa 10 jednostkom. przedstawiono tu mnożniki przyrostu dla każdego połączenia. drugą zaś to. wówczas hamujący wpływ pierwszego receptora wzrastałby szybko. Reakcję maksymalną (79 impulsów) wywołuje ruch bodźca pionowo w górę. Detektor ten nie reaguje ani na nieruchomy bodziec świetlny. ale nie reagują odmiennie w zależności od kierunku ruchu. co w efekcie doprowadziłoby do zredukowania reakcji drugiego receptora. Aby mechanizmy te reagowały w określonym kierunku. ani obniżenie. Najpierw (rys. Obwody służące do wykrywania ruchu Jak pracuje detektor ruchu? Wiemy. Kiedy jednak Światło porusza się z lewej strony na prawą « »- najjaśniejsza część plamki świetlnej (o intensywności równej 20) dociera do pierwszego receptora. Co więcej. ale minęło już dość czasu od pobudzenia drugiego receptora. Hamowanie z prawej strony nasila się już w momencie pobudzenia pierwszego receptora i uniemożliwia jego reakcję. W miarę jak światło porusza się. odpowiadającą prędkości rozchodzenia się hamowania w polu recepcyjnym. że w normalnym polu recepcyjnym znajdują się mechanizmy hamowania obocznego. Dlatego.

RYSUNEK 2-35 .

że w LGN nie następuje żadna istotna faza przetwarzania informacji płynącej z siatkówki. Wydaje się. LGN jest w. aby prześledzić tę drogę i zobaczyć. Następnie bowiem sygnały nerwowe przewodzone są za pomocą nerwu wzrokowego do wyższych ośrodków. 2-36). a także przejrzysta struktura anatomiczna LGN sugerują. w przeciwnym wypadku byłoby niemożliwe odróżnienie zmian obrazu na siatkówce. że dalsze przetwarzanie i analiza informacji sensorycznej powinny zachodzić w tym ośrodku mózgowym. w jednej z trzech warstw komórek tworzących siatkówkę. Rola uporządkowanej. w mózgu. które wydają się dość prawdopodobne. Do jednej warstwy dochodzą włókna nerwowe z jednego oka. leżących jedne na drugich podobnie jak w przekładańcu. Kanały nerwowe. Reakcja powinna być takajakby światło poruszało się w sposób ciągły z jednego receptora na drugi. sześć u małpy i u człowieka. Na przykład. przesyłając informację wzrokową na następny poziom przetwarzania. W omawianych obwodach brak jest jakichkolwiek elementów pozwalających na odróżnienie ruchów wywołanych zmianą położenia głowy czy oka od ruchów wykonywanych aktualnie przez przedmioty zewnętrzne. U większości zwierząt badano tylko te komórki. Oczekiwanie to jednak nie znajduje potwierdzenia. Najwidoczniej wyższe mechanizmy mózgowe w jakiś sposób konfrontują informację płynącą od detektorów ruchu z nakazami motorycznymi. bez żadnej deformacji. zjawisko to nazywamy zjawiskiem fi. Zachodzące tu procesy to zaledwie pierwszy poziom analizy sygnałów. nie potrzebują wzmacniaczy. Nadszedł czas. leżącej bezpośrednio nad warstwą poprzednią lub pod nią. Dlatego sąsiadujące ze sobą części LGN otrzymują informację nerwową od sąsiadujących ze sobą części pola widzenia. Sygnały nerwowe z siatkówki płyną aksonami z komórek zwojowych do następnej stacji przekaźnikowej . docierają do określonego obszaru warstwy LGN. jeżeli dwie lampki rozmieszczone w określonych względem siebie odstępach zapalają się naprzemiennie. a następnie. nie pozwalają jednak na wyjaśnienie wszystkich problemów.błysk światła na sąsiedni receptor. do przylegającej warstwy dociera informacja z drugiego oka i tak na przemian. który pobudził aktywność nerwową w określonej części siatkówki jednego oka. jakie zachodzą w połączeniach synaptycznych siatkówki.detektorów będą zależeć nie tylko od szybkości ruchu. Nie można również przypisać tej funkcji LGN. należy pamiętać. że do LGN docierają nie tylko impulsy z . W rzeczywistości widzimy ruch ciągły. sterującymi ruchami głowy i oczu. Do czego zatem ono służy? Zagadka ta ciągle jeszcze nie jest rozwiązana. w odróżnieniu od innych systemów komunikacji. Odległość między lampkami pozwalająca na pojawienie się zjawiska/ musi być znacznie większa niż średnica pola recepcyjnego przeciętnego detektora ruchu w typowym systemie wzrokowym. Łatwo możemy „oszukać" detektor ruchu: wystarczy w tym celu przekazać krótki błysk światła na jeden receptor. a sygnały z analogicznej części siatkówki drugiego oka (w którym aktywność wzbudził ten sam przedmiot) do odpowiedniego obszaru innej warstwy LGN. gdzie następuje ich przetwarzanie (rys. trzy warstwy u kota. 2-36). LGN zbudowane jest z oddzielnych warstw. w jaki sposób informacja wzrokowa zostaje przetworzona. jakie powstają w dynamicznym środowisku wizualnym. Tu włókna biegnące z komórek siatkówki tworzą połączenia synaptyczne ż neuronami przekazującymi informację sensoryczną do projekcyjnych pól kory mózgowej (rys. od zmian wywołanych ruchami w świecie zewnętrznym. możemy jedynie wymienić kilka hipotez. Zbliżone są rozmiarami i zbudowane na tej samej zasadzie „centrum-peryferie".LGN).ciała kolankowatego bocznego (Lateral Geniculate Nucleiis. warstwowej budowy LGN do dziś jest dla nas zagadką. Precyzja operacji przetwarzania informacji. lecz również od intensywności bodźca. Nerw wzrokowy / Nerw wzrokowy Skrzyżowanie wzrokowe •zyzowanie 'okowe RYSUNEK 2-36 Kora wzroków PRZETWARZANIE SYGNAŁÓW W CIELE KOLANKOWATYM BOCZNYM Przeprowadzona przez nas analiza pozwala opisać i wyjaśnić mechanizm wyodrębniania podstawowych cech obrazu wzrokowego. Pola recepcyjne włókien wychodzących z LGN są niemal identyczne z polami recepcyjnymi komórek zwojowych siatkówki. wywołanych ruchami głowy i oczu. Chociaż przedstawione obwody ilustrują możliwe mechanizmy służące do wykrywania ruchu. Sygnały płynące od widzianego przedmiotu. aby impuls był przekazywany dalej. Włókna odchodzące z przyległych do siebie części siatkówki dochodzą do przyległych do siebie części LGN. Być może. po określonej przerwie . rzeczywistości tylko stacją przekaźnikową. które znajdują się w samym oku.

Na razie jednak nie została udowodniona. po czym informacja wzrokowa przechodzi do innych części mózgu. Jest to kusząca hipoteza. które reagują zawsze. Ciało kolankowate boczne przesyła informację bezpośrednio do czwartej warstwy kory. W korze wzrokowej znowu pojawiają się obwody nerwowe. RYSUNEK 2-37 Proste komórki Charakterystyka reakcji. kora wzrokowa zbudowana jest warstwowo. Analiza dokonywana jest kolejno w różnych częściach kory. Składa się z pięciu warstw. ostrożnie wprowadzając elektrodę przez leżące nad nią trzy warstwy na głębokość kilku milimetrów. między warstwami kory istnieje wiele połączeń. że pomagają one wybierać te sygnały sensoryczne. ale również sygnały z różnych części mózgu. jak się wydaje. które należy przekazać dalej. że włókna odchodzące od sąsiadujących ze sobą części siatkówki docierają do sąsiadujących części kory. Jeżeli będziemy rejestrować aktywność elektryczną tej warstwy. że istnieją w niej komórki. Z trzech części kory dwie otrzymują sygnały prosto z LGN. Po przejściu przez LGN informacja wzrokowa dochodzi do odpowiednich obszarówp projekcyjnych kory mózgowej. Kora ma zupełnie inny . zawiadują uczeniem się i przechowywaniem nawyków wzrokowych. gdzie zaczyna się proces analizy. Włókna wychodzące ze wzrokowych pól kory dochodzą przede wszystkim do płatów skroniowych mózgu. Pola wzrokowe kory zbudowane są tak. przy czym duża liczba oraz znaczne zróżnicowanie detektorów korowych w różnych obszarach kory pozwalają na specyficzną analizę cech sygnałów w danym obszarze. Analiza sygnału sensorycznego zaczyna się w czwartej i piątej warstwie i jest kontynuowana w wyższych warstwach kory. które. Przypuszcza się. . Są one funkcjonalnie podobne do tych. Każda z nich kontroluje niewielki odcinek siatkówki-pole recepcyjne-i komórka zwojowa reaguje tylko wówczas. a szczególnie z twom siatkowa-: tego (reticular formation) pnia mózgu. że aktywność tych niesensorycz-: nych dróg polega na tym. między wszystkimi trzema częściami istnieje mnóstwo wzajemnych połączeń. które znajdują się w siatkówce oka. kiedy mała plamka świetlna przemieszcza się na siatkówce. Jest jednak różnica między tymi komórkami a komórkami siatkówki. Dlatego wydaje się możliwe. Czy są w obrazie kontury? Czy są krawędzie? Ciemne lin ie? Czy tło jest jaśniejsze? Czy też jest to świecący błysk na ciemnym tle? Jaki jest kierunek ruchu? Czy wychodzi poza dany obszar? Czy zmienia kierunek? Na wszystkie te pytania detektory korowe muszą znaleźć odpowiedź. że LGN działa na zasadzie regulatora intensywności sygnałów wzrokowych.siatkówki. to zobaczymy. płynących z oka do mózgu. Reakcje detektorowych komórek siatkówki są nadzwyczaj specyficzne. 1 WYODRĘBNIANIE CECH W analizie informacji wzrokowej przesyłanej z LGN uczestniczą trzy różne części kory. Podobnie jak LGN. Włókna dochodzące z LGN kończą się głównie w czwartej i piątej warstwie (licząc od powierzchni kory). służące do przetwarzania sygnałów. Jednakże w odróżnieniu od LGN. Ogólny obraz procesu przetwarzania informacji w korze mózgowej obejmuje stopniowe przekształcanie i analizę specyficznych aspektów sygnału. kiedy bodziec natrafi na to niewielkie określone pole.

plusperyferie". w której szczelina znajduje się nad pobudzeniowymi polami szeregu komórek zwojowych . że skoro odnaleźliśmy układ hamowanie-pobudzenie-hamowanie.(rys.obniża aktywność tej komórki. Jak zbudować detektory szczeliny i lin ii?'Zobaczymy. to RYSUNEK 2-38 typ organizacji. to drugi . W granicach każdego obszaru krawędzie oraz linie powinny być ułożone odpowiednio. 2-38). aby zebrać reakcje z tych komórek zwojowych. Zazwyczaj. Rozważmy charakterystyczne reakcje takiego obwodu. W typowym wypadku plamka świetlna skierowana na dowolny punkt wzdłuż jakiejś linii zwiększa reakcję określonej komórki. Pamiętając o symetrii specyficznej dla układu nerwowego. ponieważ końce szczeliny znajdą się tam.+ . położoną równolegle do osi obu pól. Podobną. w jaki sposób informacja płynąca z jednostki typu „centrum-peryferie" łączy się. uzyskamy detektor szczeliny. W tym wypadku strefy hamowania rozmieszczone są symetrycznie po obu stronach strefy pobudzenia (rys. Zwiększając długość szczeliny poza obszar recepcyjny. reakcję minimalną zaś wywołuje ciemna linia otoczona jasnymi polami. to istnieją również układy o właściwościach dopełniających. 2-39).. Najprostsza metoda utworzenia detektora szczeliny lub detektora linii polega na tym. Jakkolwiek więc komórki te reagują na bardziej złożone cechy obrazu wzrokowego. Model nasz będzie czysto spekułatywny. Kiedy skrócimy jej długość. dlatego błędem byłoby traktować reakcje „plus" jako bardziej podstawowe lub ważniejsze niż reakcje „minus". które mogłyby rejestrować jej wydłużenie. Zaczniemy od sytuacji. Detektory krawędzi. to otrzymamy detektor linii. Jeżeli komórki zwojowe należą do typu . Zwróćcie przy okazji uwagę. po bokach którego będą się znajdowały ciemne pola. które leżą wzdłuż jednej linii w określonym obszarze siatkówki. aby móc wywołać maksymalną reakcję. Ważną sprawą są pewne zmiany w aktywności. Inne proste komórki mają pole recepcyjne odmiennego typu. reakcje jej nie są ograniczone do małych kolistych pól recepcyjnych. a jeżeli należą one do typu „minus-centrum". nie wywołamy zwiększenia reakcji. kiedy odnajdziemy taką pobudzeniową linię. W celu uproszczenia naszych schematów wprowadzimy symbole w postaci pary kół koncentrycznych dla określenia układu reakcji komórek zwojowych siatkówki (rys. możemy oczekiwać. Układ nerwowy posługuje się zarówno wzrostem. jak i obniżeniem się poziomu reakcji komórki jako formą sygnału. to obok niej odkrywamy drugą. Tak więc mamy do czynienia z dwoma leżącymi równolegle liniowymi polami recepcyjnymi: jedno-pobudzeniowe i drugie-hamujące. 2-40). jak to przedstawia rysunek 2-40. gdy zestawimy razem te proste obwody. Oba typy reakcji są bowiem informacyjne i jedna z reakcji nie może być uważana za bardziej istotną lub bardziej ważną niż druga. 2-386). podłączając ich wyjścia do jednej komórki korowej (rys.detektor szczeliny . . ale z odwrotnym efektem: oświetlenie dowolnego punktu na drugiej linii wywołuje efekt hamowania .oznaczymy symbolami .bardziej złożoną organizację ma na przykład detektor szczeliny.detektor linii-przedstawimy jako +-+ (rys. Zacznijmy od informacji płynącej z siatkówki. ponieważ nikt dotąd nie odnalazł takich obwodów w realnym układzie nerwowym. tworząc jednostki reagujące na linie i szczeliny. co wyniknie.plus-centrum".który wywołuje ich reakcje. gdzie nie ma receptorów. szczeliny i linii odbierają sygnały z określonych obszarów siatkówki. ale również przy jego obniżeniu. 2-3 8a). „minus-peryferie".dokładnie tak. Jeśli pierwszy układ . Detektor szczeliny wywołuje przy tym reakcje maksymalne. 2-37). Podstawowy problem polega na tym. mają jednak wybiórczą zdolność wyłowienia położenia i rodzaju sygnału. ale nieco . Taką konfigurację pól pobudzeniowych i hamujących ma detektor krawędzi: komórka reaguje maksymalnie na jasno oświetloną krawędź. I rzeczywiście tak jest. że informacja płynie z komórki nie tylko przy podwyższeniu się poziomu reagowania (w stosunku do stałego poziomu). Tak więc reakcję maksymalną wywoła pas świetlny. Każdy sygnał o innej strukturze wywoła reakcję niższą od maksymalnej (rys. paralelną do pierwszej.

Przy pewnej szerokości szczeliny te przeciwstawne oddziaływania wzajemne zniosą się i poziom reakcji komórki korowej powróci do poziomu równego spontanicznej aktywności własnej. a w wypadku bardzo krótkiej szczeliny liczba pobudzonych komórek zwojowych będzie tak mała. że ich reakcja nie wystarcza do pobudzenia komórki korowej i przestaje ona reagować. znajdzie się pod nią coraz mniejsza liczba centrów pobudzeniowych. Jeżeli przesuwamy Reakcja RYSUNEK 2-40 Wzrost szerokości . Stopniowo maleje potok impulsów w nerwie wzrokowym i w efekcie końcowym detektor korowy znowu powraca do poziomu aktywności własnej. będzie również rosło hamowanie Długość świecącej szczeliny nie ma istotnego znaczenia dopóty.Obszar centralny Obszar peryferyjny RYSUNEK 2-39 szczelinę tak. A jak wygląda problem kierunku? Spójrzcie na rysunek 2-41. Ogólny obraz jest jasny: możemy łączyć ze sobą podstawowe jednostki typu „centrum-peryferie" i w ten sposób otrzymać jednostki służące do rozpoznawania DŁUGOŚĆ I SZEROKOŚĆ Jeżeli szerokość będzie się powiększać. kiedy szczelina umieszczona jest dokładnie nad polami pobudzeniowymi. co się stanie. jeżeli zwiększymy jej szerokość. i zobaczmy. Zacznijmy znowu od idealnego przypadku. dopóki jest ona dłuższa od pola recepcyjnego Jednostki centrum-peryferie Słabe światło częstotliwość występowania reakcji korowej zostanie zmniejszona. Właściwa reakcja dla określonego kąta położenia szczeliny zależy od stosunku wzajemnego pobudzeniowych i hamujących pól oświetlonych przez szczelinę. aby jej położenie odchylało się coraz bardziej od pozycji wyjściowej -optymalnej. W miarę jak światło będzie rozprzestrzeniało się na pola recepcyjne peryferii. wpływom pobudzeniowym centrów pól będą przeciwdziałać wpływy hamujące z peryferii i częstotliwość reakcji będzie spadać.

2-42). DIPOLE Czy pamiętacie zjawisko McCollough (s. poruszającą się w ustalonym kierunku-detektor poruszającej się linii. zwany dipolem (Harris i Gibson. Jednostkę tę można zbudować tak.różnych układów. przy czym kształt nie ma tu żadnego znaczenia. a jednostki typu „minus-centrum" będą J4 pobudzać. który reagował jedynie na poruszającą się plamkę świetlną. ponieważ można nie tylko tworzyć jednostki typu „plus-centrum" i „minus-centrum". że na tym pierwszym poziomie przetwarzania informacji sensorycznej w korze mózgowej można zbudować szereg różnorodnych detektorów. nawet „okrągły". 1968). W przedstawionym poprzednio przykładzie mieliśmy do czynienia z projektowaniem detektora. a peryferyczna na inną. ani też na linię o tym samym położeniu co linia wzorcowa. Istnieje nieskomplikowany schemat połączeń nerwowych wrażliwy na kierunek. Dowolne dwa pola mogą tworzyć dipol pod warunkiem. Staje się jasne. ale poruszającą się w innym niż „zadany" kierunku. że nie będzie ona reagowała ani na linię nieruchomą. ani na poruszającą się pod innym niż „zadany" kątem. 70)? Po długotrwałej stymulacji oka za pomocą poziomych linii czerwonych. który będzie reagował wyłącznie na linię w określonym położeniu. a z drugiej na zielony. że jednostki typu plus-centrum" będą hamować komórkę korową. białe linie poziome odbierane były jako zielone. Zawsze RYSUNEK 2-41 . Dipol może mieć dowolny kształt. wtedy jego część centralna jest bardziej wrażliwa na jedną barwę. które jest bardziej wrażliwe na jedno z dwu wejść z jednej strony i jednocześnie na inne z dwu wejść z drugiej strony (rys. Istnieje przy tym dość dużo wariantów. Dipol to dowolne asymetryczne urządzenie. Możliwe jest jednak inne prostsze wyjaśnienie tego zjawiska. dipol może być z jednej strony bardziej wrażliwy na kolor czerwony. Można na przykład doprowadzić do tego. Na przykład. że nie są one do siebie dopasowane. Można zbudować również taki detektor. ale można też lączyćjedne i drugie w różne układy. Można również wykorzystać jednostki w siatkówce o odmiennych kształtach i typach pól recepcyjnych. Jedno z możliwych wyjaśnień tego zjawiska wiązało się z faktem zmęczenia detektorów linii barwnych.

108). Podstawowe cechy podlegające rozpoznaniu. a granice części centralnej i peryferycznej nie będą koncentryczne. Z tego też względu otrzymały nazwę komórek złożonych. 2-43). zaczyna reagować adaptując się stopniowo do bodźca. że dipol zbudowany jest prościej niż detektor linii. aby linia miała określoną szerokość i określone położenie. poruszające się linie i inne-są te same. Typowe reakcje prostych i złożonych komórek. s. Oświetlony cały dipol nie reaguje. Wiemy już. pod warunkiem. Dowolna jednostka typu „centrum-peryferie" może być dipolem. że komórki wrażliwe na barwę należą do typu „centrum-peryferie" z przeciwstawnymi barwami . krawędzie. wyższym poziomie też jest wymagane. linie. Nawet więcej. RYSUNEK 2-44 •> Procesy przetwarzania . Bardzo rzadko trafiają się rzeczywiście okrągłe. Komórki na tym poziomie są nieco bardziej złożone niż komórki na niższym poziomie kory. w granicach dostatecznie dużego obszaru (rys. ale jest mniej ograniczeń. Jasne jest. Na następnym. aniżeli detektor linii barwnych. Dipol stanowi znacznie prostsze urządzenie wrażliwe na położenie. że obie jej części nie są rozmieszczone zbyt koncentrycznie. szczeliny. której położenie na siatkówce jest dokładnie określone. ale jej lokalizacja na siatkówce jest tu mniej istotna: linia może znajdować się na dowolnym miejscu siatkówki. dipol nie jest wrażliwy na zamazanie się obrazu. Nie będąc w ścisłym znaczeniu detektorem linii. Lepiej też wyjaśnia działanie efektu McCollough. Reakcja Proste komórki Komórka złożona RYSUNEK 2-43.czerwoną i zieloną (a inne niebieską i żółtą.jednak jego kształt odbiegać będzie od prawdziwego koła. komórki typu „centrum-peryferie" są z zasady asymetryczne. Kiedy tylko światło pada na jedną jego część. Jest natomiast wrażliwy na intensywność bodźca. por. niż detektor linii. Prosta komórka-detektor linii reaguje tylko na tę linię. Jednostki centrum-peryferie detektora szczeliny Komórki złożone Na następnym poziomie korowego przetwarzania informacji sprawa przedstawia się nieco inaczej.

określenie wielkości nie jest precyzyjne. gdy. jak i dla wywołania reakcji prostych komórek. są znacznie większe niż pola recepcyjne prostych detektorów korowych. komórki superzłożone niekiedy przejawiają specyficzną cechę oceny ruchu w dwu kierunkach. które omawialiśmy uprzednio. pojawia się w polu recepcyjnym w różnych jego miejscach i wywołuje typową reakcję komórki złożonej. Zwróćcie uwagę. Ale. który. jeśli linia jest zbyt długa. że szerokość i położenie linii mają tak samo decydujące znaczenie dla uaktywnienia komórki złożonej. Chociaż detektor ruchu z samej swej natury przystosowany jest do rejestrowania ruchu w jednym kierunku. Jak zbudować komórki złożone? Czym jest komórka złożona? Najprostsze wyjaśnienie jest takie. Właśnie tym zajmują się komórki najwyższego z analizowanych poziomów kory. Jednakże informacja uzyskana od tych detektorów jest bardziej abstrakcyjna niż informacja pochodząca od detektorów rozmieszczonych na niższym poziomie. aby otrzymać jednostkę odpowiadającą komórce złożonej. komórka przestaje reagować. Jeżeli tę samą linię przesunie się tak. nie zmniejszając dokładności w odróżnianiu typu układów bodźcowych potrzebnych do aktywizowania detektora złożonych cech. Na rysunkach 2-45 i 2-46 przedstawione zostały przykłady układów reakcji komórek superzłożonych. jak na rysunkach 2-45 i 2-46. odpowiadające reakcjom złożonych detektorów na preferowane przez nie bodźce. Jest to jeden ze sposobów rozszerzenia pola reagującego siatkówki. Jak widać na rysunku. Zauważcie jednak. że komórka reaguje zarówno na przesunięcie linii w górę i na prawo. przy którym wychodzi on poza granice pola recepcyjnego. reakcje na wyjściach różnych. oddzielnych prostych komórek przekazywane będą do komórki złożonej. że jest to wytwór połączenia szeregu prostych komórek. co się stanie w momencie. 2-46). Jest to typowe zjawisko dla każdej komórki złożonej. Na rysunku 2-47 można zaobserwować. krawędź lub linia kończy się w ściśle określonym miejscu. tak i złożone komórki kory leżące w jej górnych warstwach nie reagują na takie zwiększenie rozciągłości bodźca. to reakcja będzie słaba albo też nie będzie jej wcale. komórka superzłożona przestaje reagować. Komórki złożone. Na rysunku 2-44 pokazujemy. Części siatkówki. Rysunki 2-48 i 2-49 ilustrują reakcje detektora krawędzi na wąski prostokąt. Jeżeli z pewnych powodów prosta komórka nie reaguje na dany bodziec. Tak więc dla reakcji komórek złożonych ciągle jeszcze decydujące znaczenie ma typ. jak i na przesunięcie jej wdół i w lewo. kiedy zwiększymy długość linii tak. że jej końce znajdą się poza granicami pola recepcyjnego (obwiedzionego cienką linią). wówczas zaczyna reagować również złożony detektor linii. to komórka zareaguje (rys.Podobnie jak komórki proste. reaguje on jedynie na linię poziomą przesuwającą się w dół. Komórki superzłoione Pewne cechy sygnału powinny podlegać dokładniejszej analizie. tak jak i komórki proste. jak można połączyć reakcje ośmiu prostych komórek. Komórka na rysunku 2-45 to detektor przemieszczającej się linii. Kiedy jednak szerokość prostokąta przekroczy określoną wielkość krytyczną. kierunek i rozpiętość bodźca. jeszcze bardziej złożone niż te komórki. poruszając się w górę. ponieważ w tej fazie położenie konturu w polu wzrokowym nie jest aż tak ważne. Komórki te mają jeszcze inną właściwość. że reagują w maksymalny sposób tylko w takim wypadku. Unikalną właściwością tych komórek jest to. Kiedy któraś z prostych komórek uaktywnia się. Linie o innym położeniu lub też poruszające się w innym kierunku wywołują słabszą (w porównaniu z maksymalną) reakcję. na przykład długość linii stanowiącej bodziec. . komórka nie reaguje. na którym znajdują się pola recepcyjne prostych komórek. Są to komórki superzłożone. często też wykazują one preferencję dla kierunku ruchu. Detektory krawędzi też uwzględniają wymiar długości. kiedy odpowiedni bodziec porusza się w granicach ich pola recepcyjnego. reagują wówczas.określenie wielkości. Jeżeli linia jest zbyt długa. żeby jeden jej koniec znalazł się w granicach pola. Jeżeli będziemy zmieniali położenie linii na obszarze siatkówki. Na tym poziomie przetwarzania informacji dochodzi nowy wymiar . nie zareaguje na niego również komórka złożona.

.

ponieważ w tym miejscu gubimy ślad przekazów RYSUNEK 2-52 sensorycznych. ciągle jednak nie znamy ich ostatnich ogniw. dokąd i którędy ona wiedzie. Daleko nam jeszcze do pełnego rozumienia mechanizmów rozpoznawania obrazów. Reaguje ona również na inne kąty. ale ciągle jeszcze nie wiemy. Na rysunku 2-51 pokazano. maksymalnie wrażliwą na bodziec-linię o określonym położeniu i długości.RYSUNEK 2-51 Siatkówka Złożone komórki Superzlożona komórka Na poziomie komórek superzłożonych mamy do czynienia z jeszcze jedną innowacją: detektorem kąta. łącząc wyjścia trzech komórek. który przesuwa się po polu recepcyjnym w górę. Sieci nerwowe. . nową właściwością takiego modelu jest to. że efekt hamowania odgrywa tu główną rolę. że to samo można uzyskać bez hamowania. Na rysunku 2-52 przedstawione zostały wszystkie poznane już komórki.). (Zwróćcie uwagę. Ich droga nie jest jeszcze zakończona. aby otrzymać jedną superzłożoną komórkę. wydają się coraz bardziej skomplikowane w miarę jak śledzimy drogę informacji sensorycznej do mózgu. Podstawową. Na rysunku 2-50 przedstawiona została komórka najbardziej wrażliwa na kąt prosty. służące do wyodrębniania cech. w jaki sposób należy połączyć trzy komórki złożone. Jak zbudować komórkę superzłożoną? Komórkę superzłożoną można utworzyć łącząc wyjścia komórek złożonych. Na tym kończy się nasza analiza.+ -) jako środkowego i dwu detektorów linii (+-+) po jego bokach. detektora szczeliny (. przesyłanych do centralnych części mózgu. ale poziom jej aktywności przy tym wyraźnie się obniża.

ekstrapolacje tego typu są niebezpieczne. Podstawowa zasada pracy układu nerwowego polega na wykrywaniu zmian w strukturze sygnału.//rokowego. Na najwyższych poziomach neurony reagują głównie na te części obrazu. które trudno wyjaśnić odwołując się do podstawowych mechanizmów przetwarzania informacji przez układ nerwowy. Dokładne badania dotyczące spostrzegania przez ludzi wykazują. Czasem wyodrębniana jest cecha bardziej ogólna dzięki kombinacji reakcji specyficznych detektorów niższego poziomu. W zasadzie możemy kontynuować tę pracę i budować w tym samym stylu nawet bardziej skomplikowane detektory-detektory rozpoznawania babci. wychodzących z komórek zwojowych siatkówki. niezmienność nie jest notowana. reakcji nie będzie. że uzasadniona jest prosta ekstrapolacja mechanizmów już znanych i układ nerwowy.WNIOSKI Przedstawiliśmy szereg zasad ogólnych. Proste zestawienie w pary wpływów hamujących i pobudzeniowych stanowi podstawę wszystkich obwodów nerwowych we wszystkich systemach sensorycznych u wszystkich zwierząt. Jak przekonaliśmy się jednak czytając rozdział 1 i jak przekonamy się czytając rozdział następny. Porównywana jest intensywność sygnałów nadchodzących z sąsiadujących części siatkówki. reakcje zależą od różnicy w stopniu intensywności tych sygnałów. Przy okazji kolejnego przetwarzania informacji sensorycznej wyodrębniane są nowe dane. Kora jest względnie spokojna. cym. jak wysoki poziom aktywności spontanicznej i utrzymywanie się reakcji przy długotrwałej stymulacji. Różnice są wyławiane. które są związane ze zmianą kierunku konturu. Procesy dodawania i odejmowania na wejściu neuronu dostarczają nożliwości dokonania obliczeń niezbędnych dla skomplikowanej analizy obrazu . posługuje się takimi mechanizmami w rozpoznawaniu przedmiotów nawet bardzo skomplikowanych. Czasem następuje jedynie sprecyzowanie informacji uzyskanej w etapie poprzedzają. przez które przechodzi impuls w drodze od oka do centralnych ośrodków mózgu. Wydaje się mało prawdopodobne. W miarę przepływu informacji do mózgu coraz mniej neuronów reaguje na jeden określony sygnał. ale gwałtowne fale aktywności pojawiają się jedynie w takich wypadkach. Bardzo możliwe. występuje silna. Mówiąc ogólnie. Drugi poziom przetwarzania korowego jest znacznie mniej wrażliwy na precyzyjne położenie linii niż poziom poprzedzający go bezpośrednio. Niektóre obwody porównują nadchodzący sygnał z bezpośrenio poprzedzającym. jeżeli są różne. kiedy sygnał przychodzący z zewnątrz uległ w jakiś sposób modyfikacji. Głównym mechanizmem porównywania jest rywalizacja wpływów pobudzeniowych i hamujących. że jest jeszcze wiele tajemnic. Na przykład. Sygnały napływające od 125 milionów receptorów oka przekodowywane są w różne układy reakcji. Obliczenia odbywają się w miejscach przerw w drogach sensorycznych-w kolejnych stacjach przekaźnikowych. ale o dwa poziomy wyżej reagują już tylko te detektory. Analiza przekazów sensorycznych odbywa się małymi etapami. ale już na poziomach następnych charakteryzują się znaczną wybiórczością i reagują tylko na linie określonej długości. Jeżeli oba sygnały są jednakowe. pracujące na tym obszarze. na każdym z nich dokonuje się przetwarzanie informacji przejmowanej z etapu poprzedniego. kiedy badania dotyczą tak złożonego systemu. na kąty albo punkty. rzadkie i krótkotrwałe. w miarę jak ładunek informacji sensorycznej przechodzi na wyższy poziom układu nerwowego. detektory linii pierwszego poziomu kory nie są wrażliwe na długość. w jakie wchodzi 800 tysięcy włókien nerwowych. które były badane. samochodów czy domów. aczkolwiek krótkotrwała reakcja. aby redukcja informacji dokonywana w toku analizy sensorycznej była przypadkowa lub dowolna. iż podstawowa strategia analizy polega na porównywaniu. Tak więc linia pojawiająca się w odpowiedniej części siatkówki zmusza do działania wszystkie proste detektory linii. Wydaje się. ogólna ilość zawartych w nim informacji stopniowo maleje. Na wyższym poziomie znikają również inne właściwości typowe dla detektorów niższych poziomów. być może. dotyczących procesów sensorycznych. które są wrażliwe na linie o określonej długości. w których kończą się linie. jak mózg ludzki. .

Teorie rozpoznawania obrazów PANDEMONIUM Cechy związane z rozpoznawaniem liter Jak zbudować pandemonium? Znaczeń k. §§§ jak też w przypadku różnorodnych form druku tej samej litery. określoną krzywą lub kontur . 3-1) Pierwszy zespół demonów . System ten składa się z kolejnych demonów. Czy wystarczą te systemy detekcyjne. PANDEMONIUM Jedną z możliwych metod wykorzystania analizy cech do rozpoznawania obrazów jest system zwany Pandemonium (Selfridge. Następnie obraz ten jest analizowany przez demony cech. System taki powinien na przykład bezbłędnie rozpoznawać tę lub inną literę.wykonuje pracę najprostszą: po prostu rejestrują one pierwotny obraz sygnału zewnętrznego. Spróbujemy ustalić. CECHY A OCZEKIWANIA \JUIBSOU /tięS op" auooaiMpo Ai9}i[ oBjAzopo Auiazoui 'juazsnuiz oga} op Auisajsaf ijsaf 'JSAYBU y Jest to bardzo obszerna lista wymagań. niezależnie od WIELKOŚCI lub położenia konkretnej litery. inaczej mówiąc spróbujemy zbudować model rozpoznawania obrazów przez człowieka. aby wyjaśnić zdolność }o\vieka do rozpoznawania obrazów? Po chwili zastanowienia nasuwają się istotne cZ wątpliwości. błędów Reakcje na zniekształcone obrazy Problem segmentacji Cechy związane z rozpoznawaniem mowy Detektory cech związane z analizą mowy Fonemy Cechy dystynktywne w rozdziale poprzednim poznaliśmy niektóre mechanizmy nerwowe leżące u podstaw naszego spostrzegania.demony obrazu . Podsumowanie dotyczące analizy cech ANALIZA PRZEZ SYNTEZĘ Znaczenie kontekstu Mokre skarpetki Ważna rola redundancji DOKONYWANIE SYNTEZY PRZEKAZU SENSORYCZNEGO KOLEJNOŚĆ OPERACJI lub kiedy zawiera on dodatkowe elementy. które pracują nad odebranym obrazem i każdy z nich wykonuje inną czynność (rys. który łączyłby zdolność wyodrębniania cech w procesie widzenia z siłą i elastycznością spostrzegania ludzkiego.3. jaki powinien być system. Człowiek potrafi rozpoznać dowolny obraz nawet wtedy. każdy z nich szuka w przedstawionym obrazie określonych cech charakterystycznych: linię lub kąt pewnego rodzaju. jeżeli chcemy zrozumieć proces przetwarzania informacji sensorycznej. 1959). kiedy brak jest jakichś jego części. Ponadto wszelkiego typu zakłócenia obrazu nie powinny mieć istotnego wpływu na rozpoznawanie. powolny system modelujący zdolność człowieka do rozpoznawania obrazów powinien być przede wszystkim bardzo elastyczny. Wymaganiom tym musimy sprostać.

Atrakcyjność tego systemu wiąże się z jego elastycznością. Neurony sąsiadujące z nimi mogą też wytwarzać maksymalną reakcję na linię o określonym kierunku. kierunku i położenia danego obrazu? Nie bezpośrednio Wszystko zależy od natury analizowanej cechy. rozpoznaniem litery B . Demony poznawcze śledzą reakcje demonów cech. że odpowiadający temu demonowi układ cech jest najbardziej prawdopodobny. tym głośniej alarmuje. włączając do niego demony kontekstu.drugi itd. wybiera tego. itp. w jakim stopniu sygnał na wejściu pasuje do należącego do niego zestawu cech. ale niczego nie powie o tym.RYSUNEK 3-1 DEMONY POZNAWCZE DEMONY OBRAZU vch neuronów systemu spostrzegania można identyfikować jako demony cech. jeżeli chodzi o dokładne jej położenie. W zasadzie mamy znaczną swobodę w wyborze określonej grupy cech. Należy tu posługiwać się następującymi kryteriami: zespół cech powinien być możliwie najprostszy. które. Załóżmy. Przy takim zestawie cech dowolna zmiana położenia litery H wyłoni takie same trudności dla systemu Pandemonium. . W ten sposób system wzrokowy z reguły wydobywa z obrazu wzrokowego ogromną liczbę szczegółowych informacji o jego '•'echach specyficznych. ale nie są tak drobiazgowe. pozwalają z dużym prawdopodobieństwem odróżnić jeden obraz od wszystkich pozostałych. ale w postaci nieco bardziej konkretnej. aby wybrać cechy. że systemy spostrzegania u większości organizmów żywych są zdolne do wyodrębniania z dowolnego obrazu wzrokowego ogromnej liczby charakterystycznych dla niego cech. Reakcja ich jest niezależna. Demon litery A stara się odszukać cechy odpowiadające literze A. które. Tak na przykład rozpoznaniem litery A zaj muje się jeden demon. wywołanych przez specyficzne sygnały na wejściu. Każdy demon poznawczy powiadamia. Łatwo można też wprowadzić do systemu wpływ kontekstu na rozpoznawanie. jak można wykorzystać cechy do rozpoznawania obrazów. dają podstawy do przypuszczeń. które stanowią o unikalności danego obrazu. który „krzyczy" najgłośniej. niektóre oddzielne neurony reagują wyłącznie na występowanie linii prostej o określonym kierunku w określonej części pola siatkówki. niż jest to konieczne do rozpoznawania liter w systemie pandemonium. Spróbujmy wykorzystać to. System Pandemonium opisuje w ten sposób przypuszczalną kolejność operacji: występujących w toku analizy cech obrazów. że w ośrodkach mózgowych. które dołączą swoje głosy do ogólnej wrzawy. że początkowy obraz zostaje przekodowany i rozbity na szereg cech. W poprzednich rozdziałach wykazano. a nie jest bezpośrednio porównywany z posiadanymi wzorcami czy reprezentacjami. Demony poznawcze mogą stopniowo uczyć się.od długości linii. jak • należy interpretować różnorodne cechy związane z podlegającym im układem. System ten różni się od systemu wyboru na'.: W końcu demon podejmujący decyzję. wycho. że litera H opisana jest jako dwie linie pionowe plus krótka linia pozioma. Przypomnijmy.• dząc z założenia. Po odnalezieniu tej cechy demon. W rzeczywistości wydobywa on znacznie więcej informacji. są wykorzystywane w prawdziwym systemie rozpoznawania obrazów przez człowieka. Inne neurony przejawiają maksymalną wrażliwość na kontury określonego kształtu albo też na linie przecinające się pod określonym kątem. System Pandemonium mówi jedynie o tyffl. który przysłuchuje się wrzawie wywołanej przez alarmujące demony poznawcze. Czy system zbudowany na rozpoznawaniu cech pozwala nam rozwiązać problemy wnikające ze zmiany wymiarów. Cechy związane z rozpoznawaniem liter Przystępując do projektowania maszyny zdolnej do rozpoznawania obrazów wzrokowych. Rozpatrzmy ponownie cały ten proces. W obu systemach niewątpliwie jedno jest wspólne: analizują równocześnie wszystkie dostępne elementy obrazu. co wiemy o analizie sygnałów zewnętrznych w układzie nerwowym. otrzymujących od receptorów informację sensoryczną. wszczyna alarm. jakie stwarza dla systemu porównywania z wzorcem. być może. że typ reakcji specyficznych dla oddziel- Jak zbudować pandemonium? Badania nad rodzajami reakcji neuronów. musimy przede wszystkim zbadać cały zestaw cech mających podlegać rozpoznawaniu i spróbować określić te cechy. powinien też dawać jak największą gwarancję uniknięcia pomyłek oraz poddawać się analizie. jak nam się wydaje. Można na przykład skłonić go do uczenia się. co wiemy o układzie nerwowym człowieka. Kadży demon poznawczy jest odpowiedzialny za rozpoznawanie określonego układu cech. podstawie porównywania z wzorcem (opisanego w rozdziale 1) tylko tym. przy której stosowalibyśmy proste obwody połączeń. jakie cechy w istocie są wyławiane z nadchodzącej informacji sensorycznej. Im więcej wynajdzie cech charakterystycznych. Ponadto system ten jest zgodny z tym.

To samo można zrobić dla kątów: prostych. Na przykład. która została przeanalizowana ze względu na występowanie siedmiu typów cech ogólnych (tabela 3-1). a drugi na pewną liczbę krzywych nieciąglych (jak w literach C i G). intensywność czy Jakość". Reakcja takiego detektora zależniona będzie od liczby linii pionowych w danym obrazie bez względu na ich długość. ile „swoich" cech znalazł w obrazie. skonstruować bardziej ogólny detektor cech. trych itd. Również pewna informacja powinna być zawarta w liniach krzywych. Można skonstruować analogicznego demona również dla linii poziomych lub skośnych. Demon odpowiedzialny za każdą z cech zawiadamia. Demony Tabela 3-1 DEMONY OBRAZU A B C D E F G H 1 J K L M N 0 P Q R S T U V Linie pionowe 1 1 1 • Linie poziome 1 3 2 3 2 1 1 Linie ukośne 2 Kąty proste 4 2 4 3 1 4 4 Kąty ostre 3 Krzywe ciągle Krzywe nieciągłe 2 1 1 1 1 2 1 1 1 1 2 2 1 1 1 2 ' 1 2 2 1 2 1 2 2 1 2 4 2 1 1 1 1 1 3 2 1 3 2 3 2 1 1 3 2 1 2 1 1 2 1 2 PRZETWARZANIE SYGNAŁU W KORZE Informację można skondensować stosując tę samą zasadę. a reagujące na występowanie w obrazie W X Y L 1 2 2 1 .RYSUNEK 3-2 DEMONY CECH DEMONY POZNAWCZE tnii pionowych: otrzymamy ogólny detektor linii pionowych. aby. Dla oS naszych celów warto stworzyć dwa demony linii krzywej. można połączyć wszystkie neurony leżące w różnych częściach siatkówki. Mamy tu do czynienia z informacją sensoryczną. Po przeprowadzeniu niezbędnych połączeń otrzymamy system zbliżony do przedstawionego na rysunku 3-2. Jeden z nich będzie reagował na określoną liczbę krzywych ciągłych (jak w literach O i Q). z której korzystaliśmy przy konstruowaniu wzorców: po prostu należy połączyć pewną liczbę komórek.

poznawcze zwracają uwagę na te cechy. Problem ten możemy rozwiązać przez ustanowienie standardowego maksymalnego poziomu reakcji dla wszystkich demonów. dwóch linii poziomych i trzech kątów prostych. że mamy do czynienia z kątem ostrym i zamkniętym konturem. Aby rozpoznać na przykład literę R. Niektóre litery różnią się między sobą tylko tym. Zobaczymy. 3-3). Początkowo litera R zostanie zarejestrowana przez demony obrazu. im więcej takich cech zawiera informacja sensoryczna. Nieobecność jakiejkolwiek z poszukiwanych cech albo też wystąpienie dodatkowej cechy powoduje pewne stłumienie reakcji. ponieważ najgłośniej ze wszystkich reaguje demon litery R. a kolejna litera D ma ich trzy. . Tak w zarysie wygląda schemat systemu rozpoznawania cech specyficznych. Wystarczy odnotować. O i Q itp. który reaguje najbardziej energicznie. Reakcja ta jednak nie wystarczy do sklasyfikowania obrazu. że pozostałe cechy litery R pobudzają aktywność różnych demonów poznawczych. potrzebne nam są wszystkie cechy. gdy chcemy uzyskać pełny opis wszystkich liter i każdej litery oddzielnie. Podobny problem pojawi się również w sytuacji wyboru między literami P i R. Jeżeli dodalibyśmy do alfabetu nowe Chodzi o liczbę liter alfabetu języka angielskiego (Przyp. Na rysunku pokazano znaczną liczbę demonów poznawczych reagujących na linię pionową. Na przykład litera F składa się z linii pionowej. to nie ma problemu: demon P zareaguje głośniej niż demon F. które wiążą się z odpowiadającym im układem cech. Dany demon reaguje maksymalnie tylko wtedy. kiedy zaprezentujemy temu systemowi jakąkolwiek literę. kiedy niektórym demonom wyodrębniania cech zdarzy się popełnić błąd. Właściwy układ cech ustalony zostanie przez demona decyzji na podstawie doniesień tego z demonów poznawczych. nie trzeba koniecznie korzystać z usług siedmiu demonów wyodrębniania cech. siedem demonów wyodrębniania cech dostarcza nadmiar informacji. gdy wszystkie możliwe wzorce będą rozważane równocześnie. Następna najbardziej zbliżona litera to P. pozostaje do przezwyciężenia jeszcze jeden robieni. Spośród 26 możliwych liter alfabetu* 13 ma po jednej lin ii pionowej. Oznacza to. Inaczej mówiąc. Znaczenie błędów. a następnie informacja ta przekazana zostanie do dalszej obróbki. jak i demon P będą reagowały równie donośnie i demon decyzji będzie miał kłopot z ich odróżnieniem. albo też wystarczy posłużyć się informacją o kątach: występowanie trzech kątów prostych i jednego ostrego jest charakterystyczne tylko dla wzorca litery R. Zaczynają reagować demony cech. Zwróćcie uwagę na pewne istotne cechy charakteryzujące działanie takiego systemu rozpoznawania obrazów. Pełny zestaw siedmiu cech niezbędny będzie tylko wtedy. że system będzie funkcjonował również w takim wypadku. Jako pierwszy zareaguje demon linii pionowej. W tym wypadku demon decyzji łatwo dokona wyboru. Czy może on działać? Jedynym sposobem sprawdzenia go jest wypróbowanie w działaniu. Dalej widzimy. poi.RYSUNEK 3-3 DEMONY CECH DEMONY POZNAWCZE DEMONY OBRAZU Aby system ten mógł rozpocząć pracę. na przykład R (rys. A zatem dla poszczególnych liter. kiedy występują wszystkie poszukiwane przezeń cechy. której odpowiadają cztery z siedmiu możliwych cech. że mają pewne dodatkowe cechy. a sygnały wysyłane przez nie będą tym głośniejsze. W wypadku ekspozycji litery F zarówno demon F. red. 6 zaś po dwie linie poziome. Litera P ma wszystkie te cechy plus krzywą nieciągłą. co się stanie.). V i Y. Jeżeli eksponowana jest litera P.

układ cech dla P jest najbardziej zbliżony do R. Jeżeli pojawiają się błędy w czasie rozpoznawania litery R. kiedy bowiem sygnał jest przetwarzany przez demony cech. to najczęściej wynikają z mylenia jej z literą P. zaś rodzaj tych cech byłby uzależniony od cech charakterystycznych nowych liter.DEMONY POZNAWCZE RYSUNEK 3-6 RYSUNEK 3-4. że rodzaje błędów. Źródło: Kinney. jakie mogą wystąpić w procesie rozpoznawania. Marsetta i Showman (1966). to należałoby wówczas również zwiększyć liczbę analizowanych cech. są uzależnione od zestawu cech wybranych do rozpoznawania obrazów. Należy zwrócić uwagę również na to. A B C D E F G H I S T U V W X Y Z 1 J K L M N O P O R RYSUNEK 3-5 2 3 4 5 6 7 8 9 0 litery. .

Dorośli z reguły nie mylą tych liter. Rysunek 3-4 przedstawia taką matrycę wyników eksperymentu. Wystarczy przewrócić literę F . Teoretycznie wszystko to możemy łatwo wykonać. ponieważ teraz. Z tego powodu demon decyzji bodzie miał trudność w dokonaniu wyboru między C i G. Reakcje na zniekształcone obrazy. a ostre-ostrymi. poziomo. Podobnie będzie z Ni Z. Inny problem stanowi położenie linii. system rozpoznawania nie będzie miał żadnych kłopotów: Demony linii pionowych i demony linii poziomych będą reagować dokładnie tak samo. Wyniki takich eksperymentów . funkcjonującym u człowieka. Również kąty proste pozostają prostymi. Tak więc te ostatnie kombinacje cech nie stanowią właściwego zestawu cech w systemie rozpoznawania obrazów. niezależnie od wielkości litery. które były istotnie eksponowane.RYSUNEK 3-7 DEMONY POZNAWCZE górze zaś. to równocześnie w odpowiadającym jej szeregu poziomym możemy •ulnaleźć odpowiedzi osób badanych.. jak to wynika z matrycy pomyłek. a osoby badane odczytywały to. rozpatrzymy problemy związane ze zniekształceniami w strukturze syąnału zewnętrznego. leszcze jedna sprawa zasługuje na naszą uwagę. Weźmy na przykład literę C. ponieważ mają one po trzy linie proste i po dwa kąty ostre (rys. Zwróćcie uwagę na błędy pojawiające się przy rozpoznawaniu tych liter. uzyskamy demona reagującego na linie proste niezależnie od ich położenia (rys. Podczas prezentacji tej litery będzie reagował wyłącznie Jemon reagujący na otwarty kontur (krzywą nieciągłą). otóż błędy pojawiające się przy •n/poznawaniu liter w wyniku analizy cech nie zawsze rozkładają się symetrycznie. Marsetta i Showmana. w którym litery i cyfry pokazane na rysunku 3-5 eksponowano przez krótki czas na ekranie. usiłujących rozpoznać tę literę. a następnie na analizowaniu występujących błędów. Natomiast. co widziały w danym momencie (według danych uzyskanych przez Kinneya.jednakże. zamiast jednej linii pionowej i dwu poziomych prostych linii pojawia się jedna linia pozioma i dwie linie pionowe. | ur nnie R. Teraz. kiedy znamy już pewne właściwości systemu pandemonium. Jeżeli odszukamy w lewej . Z lewej strony matrycy pionowo umieszczono litery. budując demony dla bardziej ogólnych cech. Czy jednak taki system rozpoznawania może być zdolny do identyfikowania wszystkich liter na podstawie zestawu ich cech ogólnych? Wcale nie. 1966). kiedy odwrócimy literę „do góry nogami". w danym wypadku inpełniły one 6 błędów. ponieważ każda z nich składa się z czterech linii prostych i trzech kątów prostych.na bok" i demony znajdą się w kłopocie. wśród błędów powstałych przy rozpoznaniu litery G litera C pojawiła się tylko raz.tworzą matrycę pomyłek popełnianych przez osoby badane w trakcie rozpoznawania liter. DEMONY OBRAZU Jedna z metod sprawdzania tej teorii polega na prezentowaniu ludziom różnych liter w warunkach utrudnionego rozpoznawania. które nie są wrażliwe na ich długość. jak można posłużyć się schematem wyodrębniania cech do opracowania systemu rozpoznawania liter. litery podawane przez osoby badane. 3-7). Osobom badanym najwięcej trudności ze wszystkich liter przysporzyło rozpoznanie litery C: 21 razy zamiast C odczytywali literę (i. choć dzieciom to się czasem zdarza. Zmiany wielkości liter nie stwarzają żadnego problemu w toku wyodrębniania cech przez system. na przykład łącząc wszystkie demony linii prostych. Demony cech otrzymują przecież informacje od detektorów linii. w tym czterokrotnie pomyliły R z literą P. 3-6). Cechy związane z rozpoznawaniem mowy Nietrudno zrozumieć. Myli on litery M i W. Nawet bardzo prosty zbiór cech nieźle . Oczywiście można poprawić wrażliwość systemu na położenie.

gdy wyraz ten wypowiadają różni ludzie. „e". odnosimy wrażenie. I w wielu . j Łatwo możemy przekonać się o tym przysłuchując się mowie człowieka w obcym dla [ nas języku. gdy ma pewną funkcjonalną wartość. nieartykułowanych dźwięków. W jednym wypadku dźwięki mają sens i wyrazy jawią się jako oddzielne jednostki. Ale w mowie ludzkiej nie tak łatwo wyróżnić podstawowe jednostki. stanowią bowiem jedynie rezultat procesu rozpoznawania obrazów. na ogół są nie zauważane. Jak dotąd. wyrazami i zdaniami w tekście drukowanym nie sprawia kłopotu. To wszystko jest tylko złudzeniem. „u" i inne również są fonemami. czy fala głosowa może być opisana przez odwołanie się do operacji niezbędnych dla wytwarzania dźwięków. W rzeczywistości mowa ludzka to dziwaczne splątanie. słowa merry. w drugim wypadku zaś te same dźwięki okazują się niezorganizowaną. ale przy odbiorze słuchowym tego samego tekstu sprawa przedstawia się całkiem inaczej. Co najgorsze. Jeżeli język nie jest nam znany. musimy posłużyć się znacznie bardziej skomplikowanym systemem rozpoznawania obrazów. tylko człowiek potrafi rozpoznawać fonemy w fali głosowej. a nawet liczba i rodzaj fonemów mogą być różne w różnych dialektach w obrębie tego samego języka. Ich i odbiór jest wynikiem analizy.'• wania. fonem „d" wymawia się całkiem różnie w wyrazach: dom i brud. rzeczywistości ta płynność słów cudzoziemca w większości wypadków jest złudna. Pomimo ogromnych nakładów finansowych i wysiłków. Różnice w dźwięku.jak ktoś mówi. „k" albo „1"). Dźwięki „a". „i". ale jest zdolny do zmiany znaczenia wyrazu. W trakcie analizy tekstu drukowanego łatwo możemy odnaleźć poszczególne litery. Różnice w odbieraniu szybkości mowy związane są z różnicą warunków jej rozpozna. jeżeli nie wiemy. odkrywa. kok i lok.częstotliwości amplituda fal dźwiękowych odpowiadające jednemu i temu samemu wyrazowi są nadzwyczaj silnie zróżnicowane zarówno w wypadku. W pewnych rejonach USA na przykład. że jest mu bardzo trudno wyławiać znane słowa z płynącego bez. Nawet ten. Sam kształt fal charakteryzujących mowę ludzką stwarza poważne trudności dla analizy. marry i Mary wymawia się identycznie. Jeżeli fonemy w swej istocie są podstawowymi cegiełkami służącymi do budowy wyrazów. Traktując fonemy jako cechy niewiele zyskamy. Jednak żadna ze zbadanych do dziś cech fizycznych fali głosowej nie może służyć za pewną podstawę do określenia granic między wyrazami. różnica sensu występuje w trakcie zmiany jednego dźwięku-w naszym przykładzie początkowego („b". Wpadkach okazuje się. Trudności związane z identyfikowaniem fonemów doprowadziły do przyjęcia innych systemów klasyfikacji dźwięków mowy. a nawet czy w ogóle takie cechy istnieją. który sam nie ma znaczenia. dla którego jest to jego język ojczysty. jak mowa jest produkowana. W przeciwieństwie do detektorów linii i kątów w systemie wzrokowym nie znamy obecnie sposobu analizowania i wyodrębniania fonemów z fali głosowej. jakby dźwięki płynęły i nieprzerwanym potokiem. I p0 trzecie . Każdy z tych wyrazów ma inne znaczenie. jak na przykład rozczłonkovać układ dźwięków p-o-w-ó-z. Jedna z metod polega na zbadaniu. Cechy dynstynktywne. że rozróżniamy wyraźnie oddzielonej: na ogół dobrze artykułowane wyrazy. sprawa nie jcst tak prosta. Dźwięk.funkcjonuje przy rozpoznawaniu liter. Weźmy pod uwagę wyrazy: bok. Lingwiści od dawna próbowali scharakteryzować dźwiękowe komponenty mowy. Jest oczywiste. że w tekście drukowanym sylaby i oddzielne litery stanowią elementarne jednostki wyrazu. Problem segmentacji. Detektory cech związane z analizą mowy fonemy. jeszcze większy odstęp znajduje się między wyrazami. W ten sposób wyznaczenie granic między literami. Niektóre właściwości fizyczne fali głosowej można wykorzystać w celu segmentacji przekazu werbalnego. Kiedy jednak w grę wchodzi mowa. przerw i skrótów. aby stwierdzić. Aby dokonać analizy fali głosowej. jeżeli nie sygnalizują nam różnic w znaczeniu. jak i nawet wtedy. Po drugie.nie wiadomo. bezsensowną plątaniną. Nie każda litera musi koniecznie odpowiadać fonemowi. wane dotychczas sztuczne systemy rozpoznawania mowy mają bardzo ograniczone zdolności: rozpoznają wyrazy. j nie widać żadnego wyraźnego związku między przerwami w kształcie fali głosowej a j granicami pomiędzy oddzielnymi wyrazami. każda z nich jest oddzielona od sąsiednich liter odstępem określonej wielkości. odnosimy wrażenie. W celu skonstruowania systemu rozpoznawania mowy należy przezwyciężyć trzv podstawowe trudności. niewyraźnych zgłosek. które można by było wykorzystać do rozpoznania mowy. Tak wyraźnie' odróżniane przerwy między oddzielnymi wyrazami w istocie w realnych sygnałach nie występują. jakie są w istocie te podstawowe cechy. ani słuchający nie uświadamiają sobie tych różnic. wstawiając w środek wyrazu lok „e" lub „a" możemy uzyskać wyrazy o nowych znaczeniach. wszystkie opraco. W . nazywa się fonemem. czy wyraz ten wchodzi w skład zdania powóz dopiero co zajechał" czy też zdania „Szofer przyszedł po wóz do garażu". omówionym w następnym paragrafie. Dźwięki mowy pojawiają się w rezultacie kompleksowego współdziałania różnych części aparatu . ale na ogół ani mówiący. z których tworzą się wszystkie wypowiadane wyrazy. widocznych przerw potoku słów człowieka. Na przykład. że dla skutecznego odnajdowania granic między wyrazami !iezbcdna jest znajomość poprzednich wyrazów w zdaniu. Na przykład. Po pierwsze-rozwiązać problem segmentacji mowy: jednostki które należy rozpoznać. Pojedynczy dźwięk zasługuje na miano jednostki podstawowej wówczas. kto rozpoczął naukę i opanował podstawowy. to czy można by je wykorzystać jako cechy niezbędne w systemie rozpoznawania mowy typu pandemonium? Prawdopodobnie nie. gdy ta sama osoba wypowiada go w różnych kontekstach. nie są wyraźnie rozgraniczone. Słuchając. w innych zaś zupełnie inaczej. które wolno i wyraźnie wypowiada jedna osoba 2 niewielkiej grupy ludzi. Dla doświadczonego ucha specjalisty istnieje jednak stosunkowo niewielki zbiór podstawowych dźwięków. zasób słów.

Tabela 3-2. + + + + + + + + + + + - ' + + + + + _ _ + + + + + + + + + + + + + _ _ _ _ .i l l ) Ciągła/ Nieciągła Napięta/ Nienapięta Nosowa/ Ustna Mollowa/ j Ciemna/ Niemollowa Jasna + + + + + Skupiona/ Poproszona + + Spółgłoskowa/ Samogłoskowa _ _ _ + Wokaliczna/ Niewokałiczna + + + + + + + + + .+ _ _ + + + + + _ _ __ _ _ _ _ _ _ + + + _ _ _ _ _ _ + + + + + + + + + _ _ _ _ _ + + + + + _ + + + _ _ Źródło: Jakobson. Fant i Halle (19M ) . Jedna z przyjętych klasyfikacji fonemów języka angielskiego* Tnąca/ Nietnąca o (jak w pot) a (jak w pat) e (jak w pet) u (jak w put) 9 (jak w pirtt) i (jak w pit) 1 (jak w /uli) T| (jak w lu«g) J (jak w ship) T (jak w chip) k (jak w /rip) •% (jak w azure) £ (jakwjuice) g O'ak w goose) m (jak w mili) f(jakwy!ll) p (jak w pili) v (jak w vim) b (jak w Mil) n (jak w mil) s (jak w sil) 0 (jak w thill) t (jak w rill) z (jak w zip) y (jak w this) dGakwrfill) h G a k w hill) ft ( j a k w .

nie ma ona jednak żadnego związku z odstępem między wyrazami. Język. W tabeli 3-2 przedstawiamy j^dną ze stosowanych klasyfikacji cech Jystynktywnych dla fonemów występujących w języku angielskim.s". podobnie jak fonemy. druga po „n" i trzecia po „r". Jeżeli struny . Ale też tylko •x trzy przerwy wystąpią przy wypowiadaniu zdania he uses standard oil. na przykład „a" lub „z". I'. „f'. trudno jest wyodrębnić z fali głosowej. który umożliwiałby maszynie efektywne rozpoznawanie mowy. W ten sposób możemy przekodować dźwięki mowy na cechy dystynktywne związane z wytwarzaniem dźwięków przez aparat mowy. Jeżeli zatem usiłujemy zbudować model rozpoznawania obrazów przez człowieka. jakie popełnia człowiek. aby w miarę możliwości nie popełniała ona błędów. „w". unosząc się. Przeanalizowaliśmy sposoby budowania i weryfikacji teorii rozpoznawania obrazów. po ^v. Na przykład.vm nagle uwolniony produkuje dźwięki zwarte. wargi /-by poruszają się jednocześnie.ił sowego. Analiza błędów okazała się być . dźwięki te • vvorzą przerwę w kształcie fali głosowej. Dźwięki mowy możemy podzielić w zależności od sposobu i miejsca ich artykulacji w • mracie mowy. przepycha powietrze przez tchawicę. ale żaden z nich nie jest w pełni zadowalający. wytwarza się dźwięk dźwięczny. że dźwięki „z" i „s" różnią się jedynie y. to powinien on popełniać takie same błędy. w czasie wymawiania słowa standard występują trzy •. opartego na analizie cech.wraźne przerwy w toku mowy: jedna po .t" i „d". Zauważcie. Czy rzeczywiście wyodrębnione cechy nadają się do klasyfikowania i identyfikowania wszystkich obrazów danej modalności zmysłowej? Jeżeli budujemy maszynę do odczytywania adresów na kopertach i sortowania przesyłek. Inna cecha dystynktywna tworzy się w wyniku ograniczenia strumienia nowietrza gdzieś w ustach . czy możliwe jest potwierdzenie jej w praktyce. Przepona. Podniebienie ^ • -kkie odsłania i zasłania kanały nosowe w celu przepuszczenia powietrza..•losowe nie wibrują w trakcie artykułowania dźwięku. Jeżeli powietrze przechodząc przez tchawicę wywołuje wibrację strun ••losowych.wytwarzane są dźwięki szczelinowe „sz". uzyskujemy dźwięk bezdźwięczny na przykład „s" w słowie syk. co zapewnia harmonijną i czasową strukturę produkowanych ciągów dźwiękowych. Niektórzy preferują systemy klasyfikacji oparte na wytwarzaniu dźwięków mowy. to staramy się.7V wymawianiu innych dźwięków strumień powietrza zostaje przerwany na krótko. nie mówiąc już o rozmowie prowadzonej przez kilka osób równocześnie. Cechy dystynktywne. Tworząc dowolną teorię musimy przede wszystkim ustalić. inni podkreślają wagę ich percepcji przez słuchaczy. wreszcie jeszcze inni starają się łączyć oba podejścia. na przykład . „s". W rezultacie istnieje wiele sposobów klasyfikacji dźwięków.więcznością. Jak na razie nie udało się jednak opracować takiego systemu. albowiem każdy dźwięk ma unikalne właściwości. „cz".. Ale błędy są rzeczą ludzką. W liodatku charakter dźwięków zmienia się zasadniczo zależnie od kontekstu. Podsumowanie dotyczące analizy cech Przedstawiony materiał pozwala nam w zasadzie przejść do rozważań nad metodą zbudowania systemu rozpoznawania obrazów.

odkrycie bardzo ogólnych cech obrazu. RoyLichtenstein. co w nim się znajduje. ale szczegóły są niewątpliwie fałszywe. które nie przedstawiają żadnej trudności dla człowieka. które pozwalałyby rozpoznawać obrazy. że symbole 13 są liczbą. Gemini G. Tę infomacw dodatkową dostarcza kontekst zdarzenia sensorycznego. Litografia 48xAx32lA cali.E. należałoby przewidywać możliwość takich zniekształceń w odbieranym sygnale. gdyby istniały jakieś pośrednie: poziomy albo też analizatory jeszcze bardziej ogólnych cech. . które zostają odfiltrowane na wyższych i poziomach przetwarzania informacji. W jaki sposób analiza cech może być pomocna w ustaleniu. a który słowa „nudist play"? Jakie cechy mówią nam o tym. : Takie ogólne podejście do problemu rozpoznawania obrazów jest słuszne. W przypadku czfowie. Na najwyższym poziomie rejestrowane jest pojawienie się litery A. Kontekst obejmuje całe środo- RYSUNEK3-8. rzadziej zaś na informacji. „Katedra nr 5".jednym z najważniejszych sposobów uzyskiwania informacji o działaniu systemu • rozpoznawania obrazów przez człowieka. Inne części systemu prawdopodobnie zajmują się różnymi szczegółami informacji na wejściu. który z dwu dźwięków „noo-dis-plaee" oznacza słowa „new display". jaką ma system rozpoznawania obrazów przez człowieka. i ka-prawdopodobnie-odbierany obraz klasyfikowany jest równocześnie na różnych. kiedy pojawią się w kontekście |3OY? A co ma robić system rozpoznawania cech z obrazem z rysunku 3-8-jakie cechy określają katedrę? Demony z pandemonium okazują się tu niewystarczające. na przykład jego nadmiernego wydłużenia lub s krzywizny. rejestrując wszystkie dodatkowe kropki i spirale. ANALIZA PRZEZ SYNTEZĘ Systemy działające na zasadzie wyodrębniania cech okazują się zawodne w wielu sytuacjach. Potrzeba więcej informacji. pomimo występujących zniekształceń. lecz będą literą. Niższe poziomy mogą sygnalizować na przykład. LV> ni sygnał ma być. Na jednym z pozio. poziomych i skośnych linii danego: obrazu. że A leży „na boku". Na innym poziomie system mógłby tylko wyodrębniać ogólną liczbę linii \ niezależnie od ich położenia. Copyright © 1969. aby proces rozpoznawania obrazów osiągnął tę moc. gdy zawiodą systemy porównywania z wzorcem i rozpoznawania cech? Znaczenie kontekstu Interpretacja danych sensorycznych opiera się w poważnej mierze na wiedzy o tym. Przy \ próbie budowania takich ogólnych schematów. kiedy pojawiają się w kontekście 13 579. Może byłoby lepiej. mów system może reagować na wiele pionowych. Jedna z ważniejszych spraw dotyczy różnorodnych : możliwych poziomów abstrakcji w systemie wyodrębniania cech. Dla innych może okazać się konieczna szczegółowa analiza obrazu. W cóż jeszcze jest on wyposażony. poziomach ogólności.L. jaką ten sygnał zawiera. W wypadku niektórych zadań wystarczy jedynie.

ale pozostaje jeszcze duża liczba innych możliwości. parę. mokrych. dzięki niemu wiemy. kiedy słyszymy jakieś słowo bez kontekstu. A nawet wówczas. boy.5%. Na przykład. Załóżmy teraz. 1 osło w istotny sposób i odpowiadało takiemu poziomowi. wet. spostrzeganie musi „opóźniać się" w stosunku do informacji odebranej przez system sensoryczny. Musi też mieć jakiś prawdopodobny sens. brags. bones. Teraz mamy cztery alternatywy: brought. być może. słuchający.j rozpoznawania obrazów w szczególności. takich jak: socks. Wyrazy wypowiadane były na tle szumu. Czy jest gdzieś syczący dźwięk „s"? Jeśli nie ma. skarpetek. gdyż prawdopodobieństwo właściwego rozwiązania wzrosło od 12. że cały wyraz składa . że powstało sensowne zdanie:-kto. określamy mianem kontekstu tych zdarzeń. buys i bought. zatem odrzućmy wyraz bit. Kontekst dostarcza zasad. Ogromną ilość informacji. w jakim zachodzi dane doświadczenie. które pozwoliłyby na ograniczenie możliwych alternatyw. jeśli zawiera jakąś myśl. Zdolność do wykorzystywania kontekstu czyni system spostrze. gania u człowieka znacznie doskonalszym i bardziej elastycznym. uchwyci tuszereg stotnych cech: na przykład może rozpoznać dźwięk . aby móc ustalić zasadę odrzucenia takich wyrazów. jaka jest nagromadzona! zazwyczaj automatycznie wykorzystana do zrozumienia zdarzeń.niż wtedy. na przykład słowo „brought"? Dźwięczy onojakgłuche burczenie na tleszumu. Wie. że w spostrzeganiu uczestniczy świadomy proces prób i błędów dla wszystkich możliwych alternatyw w celu wybrania tej. niż wówczas. : 2 Właściwy podział na słowa przedstawia się następująco: „In my craft or sullen art".. WI jednym przykładzie (eksperyment przeprowadzony przez Millera. mokrych. Jasne jest zatem znaczenie kontekstu. bit. że fizycznie obie sytuacje . podczas głośnego czytania oczy czytającego biegną szybciej po linijkach tekstu niż jego głos. wiemy tylko jedno. Odbiór wyrazu brought winien dopomóc nie tylko wyrazom pojawiającym się przedtem (who). ale również wyrazom pojawiającym się po nim (socks). Te dwie cechy wystarczą. parę.sgtooeurua.. poi.trudno jest je odebrać.). więc jeszcze jedna możliwość jest wyeliminowana. Należy pamiętać. która lepiej niż inne odpowiada danej konkretnej informacji kontekstowej. Nie można chwalić się (brag) skarpetkami.pierwsza i druga-były identyczne. nie zauważy jego braku. 1962a) osoba badana j słuchała szeregu wyrazów. czego możemy oczekiwać. że dotyczy zarówno ogólnie psychologii.outrageous (oburzający). brings. Musi też odnosić się do konkretnego przedmiotu. to wyraz jest jednym z dwu: brought lub bought: tylko dwie możliwości. Liczba możliwych alternatyw kurczy się. Opracowana została znaczna liczba technik eksperymentalnych. że tekst jej napisany po polsku. gdy te same litery jawią się w sensownym porządku . jak: brought. albo też. każdy oddzielny! wyraz udawało się rozpoznać prawidłowo jedynie w około 50% przypadków. że aby w pełni wykorzystać informację płynącą z kontekstu. p miętajmy. Dobrym przyktadem tego jest fakt. niż byłby jakikolwiek elektroniczny system rozpoznawania obrazów. Co się dzieje. Przewidywania te będą do tego stopnj. jeśli tworzą one ciąg bezsensowny. Rysunek odbierany jest szybciej) łatwiej. some. jak: hospital. które pozwalają na tworzenie się naszego percepcyjnego świata. jakie w danym momencie należy brać pod uwagę. jak na przykład słowo „po" opuszczone w poprzednim zdaniu1. Nie znany wyraz jest prawdopodobnie czasownikiem. To właśnie unik kontekstu przyczynił się do poprawy dokładności spostrzegania przy identycznym sygnale fizycznym. jakie to mechanizmy zajmują się informacjami występującymi w kontekście. na przykład takie słowa. Missisipi. Dokładnie nie wiemy. jak i psycholog. jaki uzyskiwany był w • rwszym eksperymencie przy obniżaniu stopnia szumów o 50% uprzedniej wartości. kiedy litery tworzą sensowne słowainm ycr aft ors uli ena rt . . kontekst istotnie odgrywa bardzo ważną rolę w naszym spostrzeganiu. Kiedy sprawna S . buys. prawdopodobieństwo prawidłowej odpowiedzi stanowi 12. więc można pominąć wyrazy boys i bones jako możliwe alternatywy. z je(inej długiej sylaby. Czytelnik wie sporo rzeczy o treści czytam-1 książki. prawidłowe. że ten sam wyraz wchodzi w zwrot. Tytuł wiersza Dyiana Thomasa (przyp. who (skarpetek. A wraz z małą dodatkową informacją dotyczącą jakiejś cechy akustycznej tego wyrazu ograniczymy wybór jeszcze bardziej. przyniósł. bought. co na to sarno' wychodzi.' brakujący wyraz. W tej sytuacji szansa odgadnięcia zwiększyła się znacznie. i możemy sensownie interpretować nasze spostrzeżenia.wisko. które pozwalają zademonstrować wpływ kontekstu na analizę percepcyjną napływających sygnałów. brought. Nie znaczy to wcale. Mokre skarpetki Efekt wpływu kontekstu łatwo jest udokumentować.! przyniósł. kiedy jest pustą dekoracją. w uzupełnieniu do konkretnych układów liter na danej stronicy. W tym wypadku rozpoznawanie. Można opracować reguły. następnym badaniu zmieniono w ten sposób porządek słów. po pewnym czasie CzytelnjtJ zapoznawszy się ze stylem autorów może z dużym prawdopodobieństwem przewidzieć jakie słowa nastąpią uprzednio przeczytanych. że czytający automatycznie będzie wstawiał brakujące wyrazy. że maszynistka przepisująca tekst wstawiła automatycznie ten. gdy podzielone są w inny niż zazwyczaj sposób2. kto). red. Bez informacji dodatkowej nie uda się podjąć żadnej decyzji. brings. who b some wet socks (kto p parę mokrych skarpetek?) Jest to drugi wariant eksperymentu Millera. W.5% do 50%. Na tym etapie rozwiązanie może być prawidłowe w 1 przypadku na 8. To opóźnienie między dopływem informacji sensorycznej a interpretacją końcową przekazu odgrywa ważną rolę w analizie percepcyjnej. Zatrzymajmy się na tych ośmiu wyrazach. Zdolność do! czytania i zapamiętywania liter jest znacznie bardziej ograniczona. bananas i boondocks.b" i określić. „Who bit the wet socks" (kto gryzie mokre skarpetki) jest mało prawdopodobnym stwierdzeniem. Więcej nawet.

że pomimo braku wielu szczegółów mowy czy pisma nie zagubimy przekazywanego znaczenia. to porozumiewanie się stanowiłoby proces męczący i niepewny. aby zbudować w pełni adekwatny model. Gdyby język nasz był bardziej efektywny lub też./Jednak proces konfron- . Opuszczenie wielu wyrazów uczyni tekst krótszym. Mxżexy sxokxjnxe uxunxć ex trxecxą lxtexę w xynj xekxcix. W jakiś sposób oba te źródła informacji muszą zbiegać się ze sobą. co chcemy powiedzieć lub też napisać. jeden opuszczony czy zniekształcony wyraz i już całe zdanie traciłoby sens albo też zostałoby źle zrozumiane. skupić się na kluczowych słowach i frazach przenoszących główny sens przekazu.maszynistka przepisuje rękopis. Dane sensoryczne muszą być skonfrontowane z nagromadzoną •^•/eśniej informacją. fragmentarycznego komunikatu. aby było możliwe rozpoznanie sygnału. Im więcej wiemy o tym. Niemniej jednak musimy zrobić tu jakiś początek. ii DOKONYWANIE SYNTEZY PRZEKAZU SENSORYCZNEGO Znacznie łatwiej jest przedstawić efekty działania kontekstu niż rozpracować podstawowe mechanizmy korzystania z informacji kontekstowej dla interpretacji sygnałów sensorycznych. jakie stawia przed mir wykonywane zadanie. Poruszamy się ciągle do przodu starając się zebrać możliwie jak najwięcej inforrrmpłynącej z kontekstu. Mówimy i piszemy znacznie więcej słów niż jest to konieczne dla zrozumienia tego. Nie moglibyśmy ani na chwilę osłabić uwagi. że na jednym końcu systemu sensorycznego pojawia się reakcja na zdarzenia zewnętrzne i przekaz sensoryczny przekształcony zostaje w zespół cech specyficznych. tym łatuodbieramy to. zanim przystąpimy do tych działań. Redundancja języka zatem pozwala nam koncentrować wybiórczo uwagę na oddzielnych częściach komunikatu. aby dać Wam możliwość uchwycenia istoty problemu. Łatwość. Zbyt mało jeszcze wiemy o procesach poznawczych i strukturze pamięci człowieka. Dotychczasowe rozważania pozwalają przypuszczać. Ważna rola redundancji i Jak się wydaje. Język angielski jest w wysokim stopniu redundantny. z jaką zadanie to może być wykonanej stanowi miarę redundancji języka. przewidywać następne jego części. co istnieje w danej chwili. co będzie za chwilę. ale nie będziecie mieć trudności ze zrozumieniem go. gdyby ludzie byli mniej zdolni do posługiwania się informacją kontekstową w ukierunkowaniu własnej percepcji. Trzeba by było przysłuchiwać się uważnie każdemu słowu. a mimo to zrozumiecie go dobrze. Zaane bdze tudiesz gd ni zaełim prer. Na drugim zaś końcu znajduje sk system pamięci zawierający zapis minionych zdarzeń-danych i teorii niezbędnych dla "iterpretacji sygnałów sensorycznych. W efekcie możemy nawet odwracać uwagę ufni. Jednym ze sposobów oceny redundancji wyrazów w języku jest zamieszczone zniekształcenie tekstu przez systematyczne opuszczanie określonych jego elementów które czytający powinien odtworzyć. czyta tekst znacznie szybciej niż pisze go na masz\ni. Każdy nieprzewidziany hałas mógłby doprowadzić do katastrofy. struktura języka może poprawiać i uzupełniać zdolność człowieka do I wydobywania sensu z niepełnego.

Przedstawiliśmy system rozpoznawania. i po drugie dlatego. System pamięci zawiera nie raZ klucz do rozpoznawania nowych danych. ponieważ poprzednie zdanie dotyczyło już stosunków rodzinnych chłopca. WORKED i WORRIED. że są czasownikami. Właśnie odkrył dwie linie proste jako cechy R w skrzynce analizy cech. jak stoły i krzesła. właśnie należy rozważyć rolę. W miarę rozwoju drobiazgowej analizy kolejnego wyrazu pojawiają się nowe oczekiwania. jak na przykład: W O R S H I P P E D . że należy oczekiwać jako kolejnej istotnej części przekazu dopełnienia orzeczenia będącego zapewne nazwą stopnia pokrewieństwa. co zachodzi wewnątrz skrzynki. Przyjrzyjmy się tym oczekiwaniom. Na razie skrzynka jest pusta. Jednakże w miarę jak interpretacja posuwa się naprzód.lZywali procesem aktywnej syntezy.[-! Nawet więcej. Przypuśćmy. c o jest spostrzegane. jest zamknięta w skrzynce „analiza cech". /wodnego z obu źródłami informacji. który opisaliśmy powyżej. 3-11). że są to dla tego systemu jedyne znane wyrazy. W tym i. aby zidentyfikować takie proste przedmioty. Niewątpliwie analiza wyrazu zaczyna się od znacznie dłuższej listy możliwości. jaką pełni kontekst. zgodne ze wszystkimi danymi posiadanymi do tej pory.-tem analizy sensorycznej przedstawiony został w momencie. Informacja kontekstowa może nam sugerować. W środku między analizą sensoryczną a pamięcią leży proces aktywnej v. powstawanie i weryfikowanie oczekiwań w trakcie interpretacji przekazu będziemy . co ma nastąpić. Na rysunku 3-9 główna część modelu pandemo''um. A teraz spróbujmy ^•obrazić sobie to. Są to oczekiwania tego. Po zakończeniu procesu syntezy jednego segmentu przekazu system przechodzi do następnego. wynikającego z danych dopiero co spostrzega° . próbujący porównać pojawiające się oczekiwania z napływającą informacją sensoryczną. kiedy zatrzymał się na liu-rze R. lecz dopiero •p . ale również z pamięcią. które może przyjąć podmiot osobowy.w miarę tego jak postępuje p r/e twarzanie sygnału. Jeśli zdarzenia byłyby wydobywane z pamięci przypadkowo. "! Clonego zdarzenia sensorycznego.cyZji znajduje się zaś w skrzynce „procesu aktywnej syntezy" i ma on do czynienia nie •v |ko z danymi sensorycznymi. chwytając procesy syntezy w połowie interpretacji przekazu. Demon i .:itezy. liczba ich ulega ograniczeniu do momentu aż pozostaną już tylko te trzy możliwości.. które poddawane są sprawdzeniu przez porównanie z danymi sensorycznymi (rys. oczekiwania bezustannie się zmieniają .tacji nie może być arbitralny. System ten nie opiera się wyłącznie na własnych modelach wewnętrznych czy też tylko na świadectwie narządów zmysłowych. Załóżmy. Ma rysunku 3-10 zatrzymaliśmy proces w połowie czytania następującego zdania: HIE BOY WORRIED H I S FATHER (CHŁOPIEC MARTWI SWEGO OJCA). toi trzeba by sporo czasu. że istnieją różne możliwe do uwzględnienia słowa. Aktualnie analizowane słowo zaczyna się od WOR . Nie jest możliwe. aby z pamięci wydobywane było pierwsze' lepsze zdarzenie w nadziei. ' Praca procesu aktywnej syntezy polega na tworzeniu logicznie spójnego przekazu. ale także dane dotyczące dopiero co ! -' r e t o W a n y c h zdarzeń sensorycznych. w którym w miarę interpretacji przekazu sensorycznego bezustannie są konstruowane i sprawdzane oczekiwania odnośnie do tego. że zaczynają się od WOR. że jest ono w jakiś tam sposób związane z napływającym sygnałem sensorycznym. Będą one rozpatrywane po pierwsze dlatego.Msie system pamięci zawiera już zinterpretowaną część zdania: T H E BOY \\()R_ . y.

Jak tylko demony konturów zaczynają iodnosić alarm. Proces syntezy kieruje uwagę na najistotniejsze części przekazu i na najważniejsze cechy obrazu. W uzupełnieniu do tych ogólnych cech zachodzi równocześnie szczegółowa analiza drobniejszych części przekazu. to trzeba cofnąć się dalej. że wyraz jest czasownizz ! • . Dane sensory czne o długości wyrazu oraz jego kształcie ogólnym łączą się z informacją kontekstową w celu zawężenia kręgu możliwych alternatyw. Reguły zawarte w gramatyccj . że po uzyskaniu wszystkich danych okazało się. mający związek z tym Hśnie czasownikiem. Płynny bieg procesu przetwarzania informacji musi zostać przerwany na Kontekst jakiś czas. Informacja dotycząca przybliżonej długości wyrazów oraz ich liczby i kształtu wykorzystywana jest prawdopodobnie przy wyborze następnego segmentu do interpretacji. że np. nie znajdzie on wtedy znaczenia dla takiego sygnału wejściowego. jednak system dysponuje licznymi. WORRIED HIS.. jakie są możliwości._ droga.. zabezpieczającymi przed takimi błędami. wówczas trzeba będzie rozluźnić ograniczenia. Jeśli niezgodność występuje nadal. kiedy dane z obu tych źródeł informacji są zbieżne.naczenie języka pozwalają na tworzenie się oczekiwania. że dane sensoryczne nie odpowiadają żadnej z oczekiwanych liter. j Taki typ systemu rozpoznawania obrazów powinien mieć zdolność konstruowaniak sprawdzania hipotez równocześnie na kilku poziomach. Przypuśćmy. które ^powiadałyby zarówno kontekstowi. w tym przypadku system może FATHER kontynuować swoją pracę. można zrozumieć. to poprzednia niezgodność mogła być po prostu następstwem przekręconego Słownik wyrazów: lub też niewłaściwie odebranego sygnału na wejściu. i że użyte wyrazy powinny wiązać się z sytuacją rodzinną chłopca. Może jakieś litery zostały opuszczone. W procesie syntezy mogą pojawiać się fałszywe hipotezy i błędne przewidywania zdarzeń sensorycznych. cały kompleks oczekiwań zostaje poddany równoczesnemu sprawdzeniu i system może przejść do następnego segmentu przekazu. \V ramach tego ogólnego kontekstu mieści się jedynie niewielki zestaw słów. trzeba to sprawdzić choćby wyrywkowo. Wielka zaleta procesu aktywnej syntezy polega na tym. z którymi system wcześniej nigdy nie miał do wówczas. że po nim nastąpi rzeczownik. którymi dysponuje system. jak i zinterpretowanej już części odebranego irzelcazu. Słowo. chociaż może ono pobudzić system do powtórzenia całej analizy. aby móc wykryć i poprawić Początek zdania ewentualne błędy. sygnału wejściowego. która wystarczy do jednoznacznej interpretacji sygnału. jakie niesie kontekst. słowo „houseboat" pojawiło się całkowicie w niezgodzie z TRA kontekstem. kończy się interpretacjai czynienia. Rozważmy. Oczekiwania te ze swej strony generują przewidywania dotyczące określonego układu cech aktualnie interpretowanego sygnału. że stwarza on możliwości wyboru próbki informacji napływającej z otoczenia i poddania analizie tylko takiej niezbędnej ilości informacji. Na drugim krańcu system sensoryczny musi dostarczać wielu informacji sensorycznvch i to na różnych poziomach. Analizie mogą być poddawane i takie słowa. PASTOR FORMER INDIGENT aby ponownie prześledzić przekaz i sprawdzić. przynajmniej dopóty. wbudowanymi weń mechanizmami. czy nie została wybrana niewłaściwa FRII.. Czy nowe dane sensoryczne zgodne są z oczekiwaniem? Jeżeli teraz mamy zgodność. które nie zgadza się z kontekstem zdaniowym. i pozwolić na zdominowanie sposobu interpretacji komunikatu sensorycznego przez RYSUNEK 3-11 bezpośrednie dane sensoryczne. dopóki nie zostanie wyjaśnione to nieporozumienie. Możliwe.fli i kolejnego oczekiwania.

choć to jest wygodne (taki właśnie porządek przyjęliśmy w naszyi przykładzie). które jjj zostały odebrane i pomogły zawęzić krąg możliwości. to można je rozszyfrować bez specjalnego wysiłku. dotyczącą istoty analizowanego sygnału. litera po literze. . Naturalne było założenie. Robert Glasheen (fotograf). Pierwsza. przy analizie wyrazi WORRIED w zdaniu THE BOY WORRIED HIS FATHER. Jeśli pojedyncza litera musi być przeanalizowana. Jak zatem zbiór źle odebranych wyrazów może pomóc rozszyfrować jeszcze jeden niejasny wyraz? Całkiem różne. zawierające dostępną informację. A nawet więcej. z wyjątkiem tego który jest aktualnie przedmiotem analizy. Tak więc dopuszczamy. jak będą analizowane kolejne symbole. Na rysunku 3-13 symbole. percepcji każdej z części pomaga kontekst trzech ozostaiych. chociaż związane z poprzednią założenie zostało przyjęte w omawianym przed chwilą przykładzie. przedstawione na rysunk 3-12. Po pierwsze. Zauważcii że ta ilustracja trafia w obie omówione przez nas sprawy. takjak rozpoznanie zakrył R ułatwia nam rozpoznanie W. Mamy tu do czynienia z sekwencją symboli. które były tl rysunku 3-12. Każda część tej sekwencji symboli pomaga w odbiorze innych • ' części i. są one jednak pewnym uproszczeniem. Ponadto proces ten wcale nie musi zachodzi kolejno. odbiór zniekształconyc kleksem części litery W pozwala nam teraz łatwiej rozpoznać literę R. Jeśli znaczenie może dopomóc. W większości naszych normalnych doświadczeń cechy i oczekiwania doskonale się uzupełniają. przy czym częściowa interpretacja wyrazu WOR określała wybór następnych liter. CECHY A OCZEKIWANIA Dwie rzeczy są wykorzystywane w analizie informacji sensorycznej: cechy sensoryczne i oczekiwania. dostarczonej przez te wyrazy. Przyjęto tu założenie. która nie poddaje się analizie litera po literze. te inne wyrazy były również zagłuszane. że proces ten może wykorzystywać wszystkie źródła informacji. segment po segmencie. Żadne z tych stwierdzeń nie jest nieprawdziwe. w efekcie tworzy się jednoznaczne spostrzeżenie. Różne części mogą być analizowane w różny! porządku. W eksperymencie Millera. że zagłuszone szumem wyrazj stawały się zrozumiałe dzięki informacji kontekstowej. to litera ta zostanie przeanalizowana. „La Jolla". a czasem nawet równocześnie. choć żadnej z liter nie widzimy dokładnie. opisanym powyżej. chociaż żadna z nich oddzielnie nie jest wyraźnie dostrzegana. lecz musi uić analizowana jako całość. że wszystkie wyrazy w zdaniu mogły być odebrane dokładnie. Żadnej litery nie można rozpoznać. posłużymy się znaczeniem. Ważną sprawą w procesie analizy przez syntezę jest fakt. to całe słowo możemy dość łatwo odczytać.KOLEJNOŚĆ OPERACJI W poprzednich przykładach dwie sprawy uległy uproszczeniu. to zostaną one pominięte. Spróbujmy wyobrazić sobie. Gtasheen Graphics. to jednak nie zawsze tak musi być. Jeżeli calj człon wyrazu-lub też cały wyraz-nie wydają się niezbędne dla zrozumienia napływającycl zdarzeń sensorycznych. Jednak w RYSUNEK 3-12 MUST GET DONE RYSUNEK 3-13 RYSUNEK 3-14. przy ocenie wpły^ kontekstu przyjęto. że proces analizy przebiega! miarę napływania sygnałów i. aby móc zakończyć interpretację słowa. ale teraz całkiem łatwo odczytujem zdanie: THE WORK MUST GET DONE (PRACA MUSI BYĆ ZAKOŃCZONA). Copyright 1966. Ale jeżeli ten ciąg symboli włączymy do zdania (ryi 3-13). że ana!iza zdania postępowała litera po literze. zostały przedstawione jako pokryte kleksem.

RYSUNEK 3-16. możemy wyraźnie stwierJZJĆ wzajemne współdziałanie informacji dostarczanej z wyodrębniania cech z informa• pjynącą z kontekstu oczekiwań. 63. 79. Źródło: Despite Straight Lines. to drugim regułom interpretacyjnym. lecz spostrzegany obraz ulega fluktuacji. że cały obraz usi być interpretowany jedynie na podstawie drugiego. Na rysunku 3-14 przedstawiona została fotografia. „Konstelacje strukturalne" 1953-1958. s. Ale spójrzcie na nrosty rysunek 3-15. .wtiych sytuacjach brak jednego z dwu wymienionych źródeł powoduje to. przedstawione w poprzednich rozdziałach książki. którą łatwo można zinterpretować: cechy i oczekiwania pasują do siebie. Za zgodą artysty. Staramy się podporządkować nasze spostrzeganie to jednym. Oglądając ponownie niektóre 1 istracje. Źródło: Carraher i Thurston (1968). RYSUNEK 3-15. Josef Albers. Cechy łatwo można wyróżnić i oczekiwania tak jakby sprawdzały „jg ale nie do końca.

system pracuje szybko i efektywnie. czego nie spostrzega zgodnie z regułami swego modelu wewnętrznego. a tylko z interpretacją. zasady procesu aktywnej syntezy stawiają różne zadania wobec pamięci i funkcji poznawczych. który rozpracowuje danie równocześnie ze wszystkich możliwych stron. przy braku i oczekiwań. tak aby połączyć w całość procesy: sensoryczny. Za zgodą fotografika. C. a proces syntezy przełoży ciemne i jasne plamy na obraz psa: dalmatyńczyka. odpowiadającą temu. sprawdza i rewiduje hipotezy o tym. James (fotograf). Niezbędna jest krótkotrwała pamięć rejestrująca rezultaty dokonywanej analizy. jednoznacznie i prawidłowo interpretując fotografię. różnorodne etapy analizy informacji. Na rysunku 3-16 [ wyraziście wyłaniają się cechy. RYSUNEK 3-17. Dzięki niej zaś pies jawi się wyraziście! jasno. i Jeśli korzystamy tylko z jednego źródła informacji . 4naliza przez syntezę to taki system rozpoznawania obrazów. co odbieramy za pomocą zmysłów. zwrócić uwagę na zarys psa. ale takim jest mózg ludzki. Stara się przełożyć dane sensoyczne na formę przekazu. Cała jego złożoność jest w pełni niezbędna do wyjaśnienia systemu rozpoznawania obrazów przez człowieka. Układy energii oddziaływające na narządy. co wiemy o otaczającym nas świecie. poznawczy i pamięciowy. wybierając do analizy tylko te dane. Kiedy oczekiwania nie sprawdzają się lub też brak jest kontekstu. system pracuje wolno. pionowo czy | jeszcze inaczej. bądź j też jako prostokątne rurki skierowane w głąb i rozmieszczone poziomo.cech sensorycznych. Tu ! nie mamy do czynienia z wyraźnymi cechami. ale interpretacja nie jest ograniczona jakimikolwiek j barierami. zdając się prawie wyłącznie na dane sensoryczne.myślowe mogą być interpretowane jako sygnały sensowne tylko w rezultacie równo•zesnego włączenia się do analizy sensorycznej procesów pamięci i myślenia. Bez procesu interpretacji obraz byłby całkowicie nieczytelny. . to całe spostrzeżenie nie poddaje się stabilnej interpretacji. Ponadto. R. Do zadań jej będzie należało szybkie i bezbłędne wydobycie potrzebnej informacji z pamięci trwałej. Operując w znanym i wysoce przewidywalnym świecie. musimy zrozumieć rozliczne i . Jest to niewątpliwie mechanizm skomplikowany. 3-17). które są niezbędne do potwierdzenia aktualnych oczekiwań i uzupełniając to. dlatego obraz zmienia się i spostrzegany jest bądź jako zbiór trójkątów. Aby zrozumieć proces rozpoznawania obrazów. Musi ona być zdolna do pracy z różnymi rodzajami informacji na różnych poziomach analizy w tym samym czasie. r Bezustannie konstruuje. | W końcu przypomnijmy sobie obraz przedstawiający cętkowanego psa (rys. Wystarczy jednak .

lecz długość fali. Jak to jednak zazwyczaj bywa również z innymi częściami naszego ciała. Ponieważ określenia te nie mają dla nas istotnego znaczenia. a nie wywołujące uczucia bólu. Niewątpliwie. płyn wodnisty. bardziej elastyczny i bardziej niezawodny niż instrumenty zrobione prZez człowieka. posługując się skalą logarytmiczną (o podstawie 10). Hertza (1857-1894). Ponieważ w widzialnej części widma częstotliwości fal elektromagnetycznych są bardzo duże (1015 herców)2. jaką pokona światło w czasie niezbędnym do osiągnięcia jednego pełnego cyklu. jeszcze ciągle widzialne. świetnie przystosowany do funkcji. Nazwa ta wywodzi się od nazwiska niemieckiego fizyka. Część widma odpowiadająca światłu widzialnemu zamyka się w przedziale drgań od 400 (widzialnym jako fioletowy) do 700 nanometrów 3 (widzialnym jako czerwony) . Procedura ta po raz pierwszy 1 Zalecamy przeczytanie pierwszej części Dodatku A „Mierzenie zmiennych psychologicznych" przed czytaniem tego paragrafu. przechodzi przez rogówkę. gdyby jakiś specjalista optyk postanowił zbudować nr oko starałby się uniknąć niektórych wad specyficznych dla oka ludzkiego. trzeba porównywać dowolne dwa źródła światła. 10 angstremom. aniżeli najsłabsze widzialne światło (w przybliżeniu rząd 1016). Aby móc określić bliżej tę rozpiętość. Będziemy często używali tej jednostki w rozdziale 6. lub 40xl0~9 cala. Intensywność jest głównym czynnikiem określającym jasność. jaką musi wykonywać. 5 Nanometr (nm) jest jedną miliardową metra (10"9 m). bardziej wrażliwy. to znaczy odległość. lecz każda wydaje się mieć wady. Rozpiętość intensywności światła oddziałującego na oko jest olbrzymia. Jeden nanometr równa się jednemu milimikronowi. Częstotliwości odpowiadające widzialnej części widma leżą między częstotliwościami fal krótkich. jest milion miliardów razy intensywniejsze. intensywności i energii światła zawsze jest zadaniem skomplikowanym. Częstotliwość fali świetlnej to główny czynnik określający spostrzeganą barwę (odcień). ultrakrótkich i promieniowania infraczerwonego z jednej strony a częstotliwościami promieniowania ultrafioletowego i Roentgena z drugiej strony (rys. w końcu okazuje się. 2 Jeden cykl na sekundę nosi nazwę jednego herca (w skrócie Hz). Najbardziej intensywne światło. nie będziemy zatem posługiwać się jednostkami fizycznymi. soczewkę i ciało szkliste. Widzialne światło stanowi część widma fal elektromagnetycznych. Dokładne określenie jednostek amplitudy. System wzrokowy ŚWIATŁO DECYBELE DROGA WZROKOWA Źrenica Soczewka Siatkówka Ogniskowanie i konwergencja 7anim światło dotrze do siatkówki oka. Z wielu względów możemy traktować oko jako bardzo dziwny zyrząd optyczny. tęczówkę. 4-1 -wkładka kolorowa). Czasem we wcześniej wydanych książkach długość fal określana bywa w milimikronach (mu). że oko nasze jest niedoskonałym i niepewnym narzędziem. że oko to wspaniały instrument. dla ich opisu przyjęto nie ich częstotliwość. . w którym zajmujemy się systemem słuchowym. Heinricha R. Każda część oka wykonuje proste zadanie. REAKCJE CHEMICZNE NA ŚWIATŁO Reakcja fotochemiczna NEUROANATOMIA WIDZENIA Sieć nerwowa siatkówki DROGA DO MÓZGU WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ Ruchy oka Lokalizacja przedmiotów Widzenie bez udziału kory wzrokowej Widzenie bez udziału wzgórków czworaczych górnych ŚWIATŁO 1 Główne cechy charakterystyczne światła to częstotliwość i intensywność. który wytwarza) i badał fale elektromagnetyczne. angstremach (A) lub nawet w calach. ponieważ defekty te powodują.4.

50 0. jest miliardy razy silniejsze od najsłabszego. Jeśli dwa światła różnią się o lOn dB.6 10. że jedno z nich jest 10 (1 milion) razy silniejsze niż drugie.0001 0. Jest nim światło o bardzo niskiej intensywności. oznacza tó. stwierdzenie.Tabela 4-1A( Intensywność (dB) 200 180 160 140 120 100 80 60 40 20 0 Biała kartka w świetle lampy stołowej Ekran telewizora Najsłabsze oświetlenie dla widzenia barw Światło progowe dla oka zaadaptowanego do ciemności Próg bólowy Światło słoneczne Odpowiednik psychologiczny Tabela 4-1B Długość fali (nm) 400 450 500 550 600 650 700 Odpowiednik psychologiczny fioletowy niebieski zielony żółtozielony pomarańczowy czerwony . jeszcze nie wywołujące odczuć bólowych.6 dB 40 30 20 15 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 zastosowana została przez inżynierów akustyków dla określenia siły dźwięków.63 0. że jakiś sygnał ma intensywność 65 dB jest całkowicie pozbawione sensu. jest to w przybliżeniu minimalna intensywność światła. Podwajając (lub zmniejszając o połowę) stosunek intensywności sygnałów dodaje się (lub odejmuje) 3 dB.0 7.0 2. to stosunek ich intensywności wynosi 10".0 100. ^ujemy porównań. chyba że znany jest poziom. Mnożąc (lub dzieląc) stosunek intensywności sygnałów przez 10 dodaje się (lub odejmuje) 10 dB. jeszcze dostrzeganego światła.decybela {dB). minimalna zaś około 2-3 mm. wygodniej posługiwać się jednostkami mniejszymi: dlatego stosunek dwu intensywności zazwyczaj określany jest za pomocą dziesiątych części bela . W porównaniu z tak olbrzymią rozpiętością zmiany otworu źrenicy są bardzo słabo zróżnicowane. Przy największym zwężeniu źrenica przepuszcza około '/u tej ilości . 3.001 0.25 0.0 1.0 3.10 -40 -30 -20 -15 0. 4. 2.32 0. że sygnał jest 65 dB • tensywniejszy od standardowego poziomu odniesienia: 10"10 lambertów jest liczbą używaną w j książce jako standard.0 1.5 2. DECYBELE 1. jakie może być odebrane przez oko ludzkie. z którym Źrenica Źrenica kontroluje ilość światła przenikającego do oka. Następnie światło przechodzi przez płyn wodnisty (substancja galaretopodobna) wypełniający komorę przednią oka i dalej przez otwór źreniczny w tęczówce.0 31.2 2. Maksymalna średnica źrenicy wynosi 7-8 milimetrów (mm).00 -10 _g -8 -7 -6 -4 -3 -2 -1 0 _j I/lo 10000. z tego względu jednostka wyrażająca logarytm stosunku dwu intensywności otrzymała tę samą nazwę zarówno w akustyce.rogówkę (rys.3 5. Zwróćcie uwagę na następujący problem: najbardziej intensywne światło. Ponieważ decybele odnoszą się do stosunku dwu intensywności.40 0.032 0. Bel jest zbyt dużą jednostką. 4-2). Przy bardzo silnym oświetleniu otwór źreniczny kurczy się (chroniąc oko przed nadmiarem światła). Właśnie zewnętrzna warstwa rogówki określa moc załamującą optyki oka. jeśli spotkacie takie określenie. DROGA WZROKOWA Światło wpadając do oka napotyka najpierw zewnętrzną ochronną błonę .13 0.16 0.9 6. Decybele Liczba dB= 10 log (///o) dB 0.010 0. jak i w optyce. Na przykład 6 różnica 60-dB w intensywności dwu świateł oznacza.20 0. Liczbowe określenie stosunku dwu intensywności światła /do L w decybelach wyraża się 10 log (I/L). na cześć Alexandra Grahama Bella nazwano ją belem.0 1000. a przy słabym świetle rozszerza się (aby wpuścić możliwie najwięcej światła).79 1.3 1. Na ogól.

Kiedy już ołówek znajdzie się na kilka centymetrów od nosa. aby chodziła pewna równowaga między maksymalną głębią ostrości (w tym celu otwór musi być minimalny) a stopniem przepuszczenia dostatecznej ilości światła do siatkówki (w tym celu otwór powinien być maksymalnie szeroki). Promienie światła przechodzące przez jej części peryferyczne załamują się silniej niż promienie przechodzące przez część centralną. Aby zbadać. że rozmiary źrenicy odzwierciedlają również stan układu nerwowego. Nie redukuje to jednak w sposób istotny zakresu intensywności padającego na oko światła. że źrenica nie reguluje intensywności światła. nie czyni to zbyt wielkiej różnicy. dlatego tkanki soczewki pobierają substancję odżywczą zawartą w otaczającym ją płynie. weźcie ołówek i trzymając go w wyciągniętej ręce skupcie na nim wzrok. Mięśnie zewnętrzne Soczewka Z kolei na drodze światła leży soczewka. Zmniejszanie się źrenicy pozwala na uzyskiwanie większej głębi ostrości-największej możliwej W . Zmiany średnicy tęczówki przebiegają stosunkowo wolno. Prey zmianach stanów emocjonalnych. Przy przechodzeniu od silnego do słabego światła potrzeba 10 sekund na rozszerzenie się do 2/J maksymalnej średnicy i aż 5 minut na pełne rozszerzenie. że te biologiczne soczewki nie są najwyższej jakości. Dla różnych celów prowadzono nomiary zmian wielkości źrenicy w badaniach nad rozwiązywaniem trudnych problemów przez człowieka. występujące przy tym zjawisko zniekształcenia obrazu nosi nazwę aberracji chromatycznej. W miarę zbliżania ołówka zachodzą dwa zjawiska: jedna grupa mięśni zapewnia kierowanie obu osi wzrokowych na przedmiot (konwergencja). 1 źrenica zmniejsza się do h maksymalnej średnicy). które pada na centralne części soczewki. jak przebiega ogniskowanie. do pełnego zwężenia źrenicy potrzeba około 5 sekund. w czasie myślenia.5 sek. ponieważ ich obecność zmniejszyłaby jej przezroczystość. podstawowa jej funkcja polega na tym. Soczewka powoduje wiele zniekształceń.i rozwiązywania oblemów. że wszystkie żywe komórki muszą być stale zasilane substancją odżywczą. (w czasie 1. torebki. jego kontury zaczną się rozpływać i wyraźnie odczujecie napięcie mięśni oczu. Sprawa polega na tym. tzw. Rozpiętość od 10 miliardów do 1 (100 dB) zostaje zredukowana do rozpiętości od 0. też załamuje się w sposób zróżnicowany. Ogniskowanie odbywa się w wyniku zmian w wypukłości soczewki (tzn. Zmiany wypukłości zachodzą w efekcie pracy specjalnych mięśni.RYSUNEK 4-2 Tęczówka A nych warunkach oświetlenia. jak też przy różnorodnych reakcjach emocjonalnych. Podstawową jej funkcją jest oczywiście ogniskowanie światła płynącego z przedmiotu zewnętrznego na światłoczułych receptorach. Trzeba obiektywnie stwierdzić. Jasne jest. które są przymocowane do otaczającej soczewkę błony. Zmiany szerokości otworu źrenicznego zmniejszają intensywność pobudzenia świetlnego oddzia-. którą otrzymują wraz z krwią. łującego na oko około 16 razy (lub około 12 dB). Przy przejściu od słabego do silnego światła. rozmieszczonych podobnie jak warstwy cebuli. W rezultacie wewnętrzne warstwy soczewki odżywiają się w niewystarczającej mierze i wraz z wiekiem stopniowo tracą swe główne właściwości: przezroczystość i elastyczność. zmian długości ogniskowej).6 miliarda do 1 (88 dB). wskutek czego promienie światła załamują się w Twardówka światła. Teraz stopniowo zbliżajcie go do nosa nie odrywając od niego oczu. leżących na dnie oka. gdzie ogniskowanie jest najbardziej precyzyjne. aby przepuścić tylko to światło. druga grupa mięśni bezustannie zwiększa krzywiznę soczewek obu oczu. przechodząc przez soczewkę. Soczewka składa się z pewnej liczby cienkich słojów przezroczystej tkanki. vvielkość otworu źrenicznego zmienia się. w tej sytuacji obraz ulega zniekształceniu .zjawisko to zwane jest aberracją sferyczną. Ogniskowanie i konwergencja. Trzeba zaznaczyć. Światło barwne. która dociera do oka w przypadku maksymalnego rozszerzenia źrenicy. Stopień rozszerzania się źrenicy jest regulowany tak. Z wiekiem soczewka funkcjonuje coraz gorzej. Ponadto soczewka stopniowo traci swoje właściwości w miarę starzenia się. zwłaszcza obniża się jej zdolność ogniskowania. Tymczasem soczewka nie ma naczyń krwionośnych.

Odczujecie wvraźną różnicę między stanem mięśni oczu przy przenoszeniu wzroku z przedmiotów dalszych na bliższe (aktywne ściągnięcie mięśni oczu zawiadujących konwergencją i akomodacją) i przy przenoszeniu wzroku z przedmiotu bliższego na dalszy (rozluźnienie odpowiednich mięśni). jak oko reguluje ostrość widzenia przedmiotu. że mechanizm akomodacji oka polega na uzyskaniu ostrości widzenia przez utrzymanie maksymalnego kontrastu Soczewka spłaszcza się. a następnie przenieście wzrok na jakikolwiek oddalony przedmiot. soczewka j ponownie powraca do swego wydłużonego kształtu i gałki oczne obracają się na zewnątrz f aż do momentu. Możliwe. jak i w innych urządzeniach. obie grupy mięśni rozluźniają się. kiedy przedmiot oddala się Światio Bardzo płaska soczewka i minimalny kąt konwergencji. u ryb. tym lepiej). Wraz z wiekiem słabnie [ zdolność do zwiększania krzywizny soczewki i dlatego dla starszych ludzi niezbędne są j sztuczne soczewki (okulary) w celu ogniskowania promieni świetlnych na blisko j położonych przedmiotach. Mechanizm akomodacji oka ludzkiego ciągle stanowi dla nas tajemnicę. kiedy przedmiot znajduje się bardzo daleko Fotoreceptory każdym oku coraz bardziej i obraz ołówka na siatkówce pozostaje wyraźny w czasie jego zbliżania się do oka (rys. umieszczony na tym samym poziomie. ale RYSUNEK 4-4 . ogniskowanie następuje w drodze zmiany odległości między soczewką a powierzchnią światłoczułą. a nawet i u niektórych zwierząt. kiedy ich osie wzrokowe staną się równoległe. Jest również inny sposób pozwalający na odczucie działania własnych mięśni oczu.RYSUNEK 4-3 Zgrubienie soczewki oraz zwiększenie kąta konwergencji podczas zbliżenia przedmiotu ^—Kąt konwergencji lieco wyżej od palca (im dalej będzie znajdował się ten przedmiot. 4-3). U człowieka stopień załamywania promieni przez soczewkę zmienia się dzięki zmianom jej grubości. Potrzymajcie palec w odległości około 15 centymetrów od oczu. nie zaś w wyniku zmiany grubości soczewki. np. Zarówno w aparacie fotograficznym. a kąt konwergencji zmniejsza się. j Kiedy ołówek oddalamy od oczu. Nie wiadomo.

Przewaga witaminy A po oka). ale możliwa jest również świadoma zmianj! akomodacji oka. Podstawowa metoda pozwalająca na opisanie tych reakcji •hi*inicznych polega na mierzeniu stopnia blaknięcia siatkówki przy świetle o stałej •itensywności i zmiennej długości fali. światło o różnej długości fal. że żaden przedmiot! leżący na osi widzenia nie będzie wyraźnie widoczny. niosące sygnał wzrokowy do utrwalone na siatkówce w jaskrawych żółto-czerwonych barwach. zazwyczaj wyższa niż u zwierząt dziennych. w zaszły w siatkówce żaby w ostatniej chwili jej życia. j Procesy fotochemiczne stanowią pierwszą reakcję oka na sygnał wzrokowy. że komórki nerwowe wrażliwe n kontury wytwarzają maksymalną reakcję na wyraźnie zogniskowany obraz (detektory. światło pada na siatkówkę. Reakcje chemiczne w znacznym stopniu określają ogólne cechy wrażliwości wzrokowej. Włókna nerwowe odchodzące od Logika dyktuje. pozostaje nadal bez odpowiedzi. żabę) trzymano w zupełnej wybielenie tylko 2% rodopsyny powoduje 50-krotne obniżenie wrażliwości siatkówki. w rezultacie których substancję (ciało szkliste). nie przynosi żadnego pożytku. co zwierzę zobaczyło.warunkach świetlnych tylko nieznaczna część rodopsyny ulega wyblaknięciu. W czasie II Wojny Światowej. Eksperymenty te mózgu. Retinene nadaje pewne utrudnienia. retinene i opsiny . krążyły otrzymał nazwę purpury wzrokowej. musi istnieć Pierwszy to stosunkowo szybkie odnowienie zawartości rodopsyny przez połączenie otwór w tylnej części powierzchni oka-jest to tzw. że powinny istnieć mechanizmy powodujące syntezę i regenerację fotoreceptorów leżą w postaci bezładnie splątanej masy na drodze padającego światła.. zwrócone są do mózgu (rys. W efekcie można zobaczyć reakcje fotochemiczne.występującego w obrazie na siatkówce. jakie elektrycznych we włóknach nerwowych nie przyniosły jak dotąd rezultatów.! wany i niezależny od wyższych ośrodków nerwowych. światła. siatkówkę po wypreparowaniu z oka umieszczono w specjalnym roztworzeo między reakcją fotochemiczną zachodzącą w siatkówce a pojawieniem się impulsów właściwościach utrwalających. a następnie blaknie stając się przezro. j radaru. W naturalnych Jedna z pierwszych i przy tym najbardziej obrazowych demonstracji reakcji fotoche. to uzyskanie jej z końcowego produktu jej przekształcania. Tak dowolna regulacja byłaby! niemożliwa w wypadku. to. którastaje się bezbarwna d wpły w e m światła. Wiadomo. W gruncie rzeczy rozpowszechnianie tej plotki było próbą zachowania w tajemnicy wynalazku czysta i bezbarwna. Rezultat uzyskany w wyniku takich pomiarów . zostało jaki sposób reakcje chemiczne wywołują impulsy nerwowe. że siatkówka staje się bezbarwna. krawędzi. jaka jest potrzebna U zwierząt i ptaków żerujących nocą zawartość purpury wzrokowej w siatkówce jesi uziennie. którzy zaczęli pisać o mordercach wykrytych dzięki optigramom utrwalonym w oczach ich ofiar. że jedzenie marchwi barwę. j żonatych zdolności do widzenia w ciemnościach. 4-4). A do tego micznych oka otrzymała nazwę „optigramu". Synteza rodopsyny dokonuje się dwoma sposobami. Zwierzę (np. w. pobudziły wyobraźnię różnych pisarzy. Pytanie. ciemności przez kilka godzin. Zmiana krzywizny soczewki j e s ( . Można nawet zmienić ogniskowanie oczu tak. procesem automatycznym i mimowolnym. Jako reakcja na bodziec świetlny zmienia się barwa Plotki. po przejściu przez soczewkę oraz znajdującą się wewnątrz oka galaretowatą kowej). Ale niestety związek między wrażliwością wzrokową a zachodzącymi w receptorach REAKCJE CHEMICZNE NA ŚWIATŁO siatkówki reakcjami fotochemicznymi nie jest wcale taki prosty. ptaków dziennych i 'żnych gatunków ryb również istnieje substancja światłoczuła. który nadzwyczaj poprawia ich widzenie siatkówki: początkowo staje się ona bladożółta. a jej elementy światłoczułe zwrócone są w kierunku przeciwnym do płynącego! długotrwałej ekspozycji światła powoduje. jakim jest witamina A4. część oka odpowiedzialną za tworzy się substancja zwana retinene.produktów tworzących się przy częściowym rozkładzie rodopsyny. podczas bitwy o Anglię. Pod wpływem światła rodopsyna przechodzi szereg zmian. Być może. gdyby mechanizm akomodacji oka byl w petni zautomatyzrj. U gadów. Siatkówka pokrywa wklęsłą wewnętrzną powierzchnię oka (dno! siatkówce żółty kolor częściowo rozłożonego pigmentu. że lotnicy brytyjscy otrzymują specjalny wyciąg witaminowy. ale różni się ona nieco od purpury wzrokowej swoją wrażliwością . jest to właściwe wyjaśnienie icli Siatkówka .wany jest widmem absorpcji substancji fotochemicznej. Na pewno nie poprawia wzroku. znacznie wolniejszy proces odnowienia rodopsyny. Ponadto włókna te znajdują się wewnątrz oka i aby się zeń mogły wydostać. substancji światłoczułych w oku. Reakcja fotochemiczna Reakcja fotochemiczna zachodząca w oku jest dziś dobrze znana. następnie zaś oświetlono je bardzo silnym światłem i od Znaczne i wytrwałe wysiłki zmierzające do ustalenia rzeczywistej natury związku razu zabito. tzn. W istocie witamina A przyjmowana w nadmiarze w stosunku do niewielkiej ilości.nocne. pigment znajdujący się w siatkówetj (bogatej w witaminę A) jest dobre dla oczu. przy długotrwałym oddziaływaniu światła przekształcenia obrazu świetlnego w reakcje fizjologiczne. Ze względu na tę charakterystyczną barwę. W wynikuj długotrwałego przebywania w ciemności siatkówka przybiera czerwono-purpurowąj Rola witaminy A w procesach fotochemicznych może prowadzić do przekonania. W ciemności następuje koncentracja w siatkówce znacznej ilości rodopsyny (nazwa chemiczna purpury wzroNa koniec. detektory szczeliny i detektory linii). Drugi. Jeszcze i tu światło natrafia na wytwarza się końcowy produkt tych przekształceń -witamina A. plamka ślepa.

nie ma jej w czopkach. Składa się z bardzo dużej liczby oddzielnych elementów światłoczułych. Czopek centralny Czopek peryferyjny Pręcik RYSUNEK 4-5. Źródło: Pirenne (1967). każdy z nich reaguje na energię świetlną niezależnie od drugiego. Zagęszczenie czopków w plamce żółtej osiąga 150 tysięcy na milimetr kwadratowy. a koty prawie wyłącznie pręciki. Każdy z nich charakteryzuje się specyficznymi właściwościami reakcji. które były podstawą podziału fotoreceptorów na dwa typy. Plamka żółta jest zarazem miejscem o największej ostrości widzenia. na który oko patrzy. Pręcik jest prawie 500 razy wrażliwszy na światło niż czopek. że obraz na ekranie telewizora składa się jedynie z 250 tysięcy niezależnych elementów. że pada na nią część centralna obrazu. Oprócz tych różnic funkcjonalnych istnieje ponadto różnica w organizacji dróg nerwowych. po których informacja od pręcików i czopków dochodzi do mózgu. Źródło: Comsweet (1970): według Greeffa (1900).samym środku siatkówki znajduje się małe wgłębienie. Oś widzenia NEUROANATOMIA WIDZENIA Siatkówka nie stanowi jednolitej powierzchni pokrytej materiałem światłoczułym. Chociaż znaczna część fotoreceptorów nie ma bezpośredniego połączenia z mózgiem. W oku ludzkim znajduje się w przybliżeniu 6 milionów czopków. składające się wyłącznie z czopków. to pojedyncze elementy . Purpura wzrokowa-rodopsyna-znajduje się tylko w pręcikach. W istocie oko posiada dwa oddzielne systemy wzrokowe. Jest to nadzwyczaj bogate zagęszczenie receptorów. Pręciki i czopki rozmieszczone są w siatkówce niezbyt równomiernie: pręcików jest więcej na peryferiach. a czopków w centrum. U innych zwierząt występują albo pręciki. Gołębie mają tylko czopki. różnią się one również ze względu na pełnione funkcje. albo czopki. jak i u małpy występują dwa typy elementów światłoczułych: pręciki i czopki (rys. Zarówno u człowieka.YSLJNEK 4-6. i około 120 milionów pręcików-w sumie około 125 milionów receptorów. Dla porównania dodajmy. 4-6). ale z kolei nie potrafi on reagować w sposób zróżnicowany na barwy. Czopki zawierają różnorodne substancje fotochemiczne. niezbędne do widzenia barw. czyli recepto. rów. Oprócz różnic morfologicznych. 4-5). nosi ono nazwę plamki żółtej. Największe zagęszczenie komórek światłoczułych występuje w środkowej części siatkówki i maleje w częściach peryferycznych (rys. W. Jest ona tak położona. pręciki i czopki.

który spełnia podstawową funkcję wzroku . odpowiadającą za różnego typu interakcje między sąsiadującymi komórkami receptorów (rys.plamki żółtej związane są z wyższymi ośrodkami nerwowymi własnym system^ połączeń. Takie bezpośrednie połączenia tworzone są przez komórki o małych rozmiarach . i organizację poziomą. Z pręcików i czopków sygnał przechodzi siecią pionową poprzez dwie synapsy: pierwsza z nich leży między samym receptorem a komórką dwubiegunową. Działając równocześnie. karłowate komórki dwubiegunowe i karłowate komórki zwojowe. ale wrażliwość jego jest ograniczona. Te dwie warstwy połączeń poziomych stanowią podłoże anatomiczne obwodów nerwowych siatkówki. .reaguje na sygnały świetlne docie-. I Światto Komórki dwubiegunowe i amakrynowe Komórki horyzontalne Zewnętrzna warstwa s\ naptyczna Jądra receptorów Sieć nerwowa siatkówki Przetwarzanie informacji wzrokowych zaczyna się w receptorach siatkówki. w obrębie plamki żółtej. Na jej krańcach jedna komórka zwojowa otrzymuje informacje od znacznej liczby (czasem od wielu tysięcy) pręcików. wychodzącego z oka. Komórki te tworzą połączenia między receptorami i w ten sposób modyfikują aktywność na poziomie przejścia sygnału z receptorów do komórek dwubiegunowych. Dwa różnorodne typy receptorów uzupełniają się wzajem. które noszą miano komórek poziomych. Przekrój poprzeczny przez siatkówkę człowieka. Zagęszczenie połączeń poziomych nie jest równomierne w całej siatkówce. w przybliżeniu-ul 50. Powiększenie Polyak (1957). System czopków charakteryzuje się wysoką zdolnością do wyławiania informacji 'dotyczącej barwy. W środku siatkówki. Tak więc dwoje ludzkich oczu gromadzi informacje napływające ze środowiska: widzianego za pomocą 250 milionów receptorów i przesyła je do mózgu przez około 1^ • miliona włókien nerwowych. barwę. system. Ze względu na budowę anatomiczną siatkówki możemy wydzielić w niej dwa typy organizacji dróg nerwowych: organizację pionową. Źródło: . pręciki i czopki tworzą nadzwyczaj elastyczny i potężny. • nie. druga-między komórką dwubiegunową a komórką zwojową. System pręcików jest bardzo' wrażliwy na światło. pojedynczy czopek może poprzez oddzielną komórkę dwubiegunową łączyć się z pojedynczą komórką zwojową. ale zdarzają się również i w tym względzie wyjątki. albo też wyłącznie z czopkami. rające ze środowiska. W rozdziale 2 rozpatrywaliśmy niektóre operacje zachodzące w siatkówce. W przekazywaniu sygnałów od receptorów do mózgu uczestniczą różne typy komórek. W tym samym czasie dokonuje się przetwarzanie sygnału w sieci organizacji poziomej siatkówki. nie wchodząc przy tym w jakiekolwiek interakcje z sąsiadującymi jednostkami. przede wszystkim za pośrednictwem komórek. na nieco wyższym poziomie proces przetwarzania sygnału zachodzi w komórkach amakrynowych. 4-7 i 4-8). Komórki amakrynowe modyfikują aktywność w trakcie przechodzenia sygnału od komórek dwubiegunowych do zwojowych. dzięki której sygnały przekazywane są od receptorów do mózgu. RYSUNEK 4-7. Ponadto. Aksony komórek zwojowych tworząpień nerwu wzrokowego. Na ogół dana komórka zwojowa połączona jest albo wyłącznie z pręcikami. ale jego zdolności różnicujące są niewielkie i nie jest wrażliwy na.tzw.

[Chiasma jest podobna z wyglądu do litery greckiej x (Chi). Należy również pamiętać o tym. Jądra receptorów ReceptoryWarstwa pigmentowa . ponieważ w przeciwnym razie jedynie niewielka część jego pola może podlegać subtelnej analizie. która leży w środku siatkówki-w rejonie plamki żółtej. stąd nazwa]. od której to sygnał przejdzie następnie do prawej półkuli mózgu. (Pionowa granica między obydwiema połowami poła widzenia przechodzi przez punkt fiksacji. nie jest nawet w przybliżeniu tak wrażliwa na subtelne szczegóły obrazu ani też na informacje o barwie. Ten ruch skokowy .) Włókna nerwu wzrokowego Komórki zwojowe Wewnętrz na warst. które na ogół występują od 4 do 5 razy na sekundę. Jak pokazano na rysunkach 4-9. w wyniku przegrupowania włókien nerwów wzrokowych pole widzenia rozpada się na dwie połowy. System rozpoznawania obrazów powinien jednak dysponować możliwością przenoszenia wzroku z jednej części pola widzenia na drugą. a prawa część-w lewej półkuli. W skrzyżowaniu wzrokowym nie następuje przerwanie dróg nerwowych ani nie pojawiają się nowe połączenia synaptyczne. tak więc ogólna liczba tych włókien w nerwie wzrokowym sięga około 800 tysięcy. bardziej wrażliwa na światło niż jego część centralna. z jego części centralnej. miejsce tego skrzyżowania nosi nazwę skrzyżowania wzrokowego (chiasma optica). Taka struktura organizacji siatkówki ma szereg oczywistych zalet. U człowieka wszystkie włókna z lewej połowy siatkówek obu oczu kierują się do lewej półkuli mózgu. W korze wzrokowej ponad 50% neuronów zajmuje się analizą informacji napływającej z części odpowiadającej zaledwie 10% pola widzenia. że soczewki odwracają obraz: przedmiot znajdujący się z lewej strony punktu fiksacji zostanie odbity na prawej połowie siatkówki. jak właśnie plamka żółta. Ruchy gałek ocznych polegają na szeregu prawie niedostrzegalnych skoków lub też „sakkad" (saccades).RYSUNEK 4-8. Lewa część pola widzenia znajduje się w prawej półkuli mózgu. a wszystkie włókna z prawej połowy do prawej półkuli. (Komórki nabłonka) Ruchy oka Oczy poruszają się nieustannie badając kolejno różne części pola widzenia.wa synaptyczna Komórki amakry nowe Komórki dwubiegu nowe Komórki horyzontalne Zewnętrzna warstwą synaptyczna WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ Podstawowa część pracy związanej z wydobywaniem informacji wzrokowej dotyczy tej części obrazu. Źródło: Comsweet (1970) PROGA DO MÓZGU Każda komórka siatkówki łączy się z nerwem wzrokowym za pomocą jednego włókna.4-10 i 4-11. Peryferyczna część oka. U człowieka oraz u wielu wyżej rozwiniętych ssaków w część włókien nerwu wzrokowego idących od każdego oka krzyżuje się. jak to pokazano na rysunku 4-6. Tam skoncentrowana jest większość czopków. co daje efekcie wiązkę grubości ołówka.

Nie jest on z pewnością podobny do ruchu ręki. (Pamiętajcie. 21 cm {patrz skala z lewej). nie ma ona już żadnego wpływu na jej dalszy lot. to rezultat jest kompromisowy: kierunek i zasięg ruchu zależy od względnej intensywności Podrażnienia obu półkul. przy czym kierunek i amplituda tych ruchów zależy od miejsca przyłożenia elektrody. Instrukcja: Zamknijcie prawe oko. Na ogół stymulacja lewej półkuli powoduje ruchy sakkadowe oczu w prawą stronę. Wpatrujcie się w punkt ftksacjl Dopasowujcie kat patrzenia i odległość stronicy tak długo aż zniknie plamka ślepa dla lewego oka. (Może być tu potrzebni ponowne dopasowanie stronicy). kiedy palce uchwycą właściwy przedmiot. obserwujcie. (sakkadowy) występuje dzięki aktywności zewnętrznych mięśni oka (jest ich 6). Kiedy odnajdziecie plamkę ślepą. Ostatnie ogniwa w łańcuchu działań prowadzących do ruchu oczu związane są zapewne z przednimi obszarami kory mózgowej-z czołowymi polami wzrokowymi. Zamknijcie lewe oko-plamka ślepa dla prawego oka powinna zniknąć. Ruch balistyczny przypomina lot piłki: w momencie. że jedno oko musi być zamknięte). one to powodują szybkie zmiany położenia gaiki ocznej. Jeżeli natomiast równocześnie stymulujemy obie półkule. w tym bowiem wypadku ruch jest nieustannie korygowany aż do momentu. jest kontynuowany bez jakichkolwiek poprawek aż do momentu osiągnięcia pożądanego położenia: podobny ruch w mechanice nazywany jest ruchem balistycznym. U człowieka ruchy oczu występują nie częściej jak 4 do 5 razy na sekundę. Mechanizmy odpowiedzialne za „obliczanie" kierunku i amplitudy ruchu na podsta- . Trzymajcie rysunek na wysokości oczu w odległości ok.WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ 187 RYSUNEK 4-10 RYSUNEK 4-9. jak znika koniec ołówka. Ponadto ruch sakkadowy. jeżeli już się rozpocznie. a przy podrażnieniu prawej półkuli-ruchy w lewo. kiedy piłka odrywa się od ręki. Mechanizmy nerwowe stosowane do „obliczania" i kontroli położenia oka nie zostały jeszcze dostatecznie poznane. • • • Otwórzcie prawe oko-plamka ślepa pojawi się ponownie (w dalszym ciągu wpatrujcie się w punki flksacji) *. W wyniku stymulacji tych okolic kory za pomocą elektrody pojawiają się skokowe (sakkadowe) ruchy oczu. Stronica powinna być ustawiona pionowo. która sięga po ołówek leżący na stole. prowadźcie ołówek wzdłuż stronicy w kierunku plamki.

lecz do ośrodka mózgowego. gdzie znajduje się dany przedmiot. położenie głowy oraz zmiany pozycji ciała. bazującego na interpretacji znaczenia napływających danych sensorycznych. że ten właśnie kanał zajmuje się lokalizowaniem przedmiotów w Kora wzrokowa RYSUNEK 4-11 . ważne jest bowiem tylko jego położenie w polu widzenia oraz ukierunkowanie. że do wzgórków czworaczych dochodzą również sygnały ze wzrokowych pól odbiorczych kory. W procesie identyfikowania obrazu wzrokowego przedmiotu (czy to będzie krzesło. Anatomiczna organizacja połączeń wzgórków czworaczych z systemem wzrokowym pozwala przypuszczać. Analogicznie jak w ciałach kolankowatych bocznych i korze wzrokowej zakończenia włókien wychodzących z sąsiadujących części siatkówki trafiają do sąsiadujących ze sobą części wzgórków czworaczych górnych. Na przykład. kiedy ruch pojawia się w neryferycznej części pola widzenia. Idealny system rozpoznawania obrazów powinien ignorować te sprawy. W niektórych wypadkach ruchy sakkadowe pewnością są dokonywane automatycznie. musi w pewnym stopniu różnić się od analizy mającej określić. koncentrując się jedynie na tych właściwościach. Jednakże analiza. że proces ten przebiega w kanale odrębnym od kanału rozpoznawania obrazów.2 / 3 4 -S 6 7 8 \ 9 O Pokrywające się pola wzrokowe obu oczu wie analizy obrazu wzrokowego nie są znane. lokalizacja przedmiotów Chociaż proces związany z określeniem lokalizacji przedmiotów będących w polu widzenia ciągle jeszcze nie jest dostatecznie zbadany. Dla lokalizacji przedmiotu nie jest istotna jego uprzednia identyfikacja. W ciągu wielu lat ruchy te uważane były za główny wskaźnik występowania marzeń sennych. czym jest dana rzecz. Część włókien nerwu wzrokowego oddziela się od ogólnej masy i odchodzi nie do ciał kolankowatych bocznych. które są ważne ze względu na identyfikację przedmiotu-krzesła (czy człowieka). często występuje mimowolny ruch sakkadowy skierowany w stronę źródła ruchu. której celem jest określenie. jego odległości czy też jego umiejscowienie w polu widzenia nie ma większego znaczenia. zwanego wzgórkami czworaczymi górnymi (superior colliculuś). czy człowiek). Mamy także pewne dowody na to. W większości wypadków jednak rodzaj ruchów oczu j es t odzwierciedleniem systematycznego pobierania informacji z otoczenia. dokładne określenie kierunku przedmiotu. Nawet w czasie snu występują ruchy sakkadowe oczu. W odróżnieniu od kory wzrokowej we wzgórkach czworaczych górnych obszar plamki żółtej nie ma oddzielnej reprezentacji. Włókna wychodzące ze wzgórków czworaczych górnych kierują się do systemu kontrolującego ruchy oczu. w ten sposób przestrzenna projekcja siatkówki i tu pozostaje utrzymana. Czy zatem te niewątpliwie różne analizy dokonują się w dwu różnych kanałach nerwowych? Sądząc po budowie anatomicznej systemu wzrokowego jest to możliwe. Z reguły operacje niezbędne do zlokalizowania przedmiotu w polu widzenia świetnie współdziałają z operacjami niezbędnymi do jego rozpoznania.rysunki 4-12a i 4-12b. to jednak uzyskane stosunkowo niedawno dane pozwalają na przyjęcie założenia.

kiedy uszkodzony zostanie jeden z dwu głównych kanałów wzrokowych? Rozpatrzmy najpierw skutki uszkodzenia kanału. który w pierwszej chwili nie da się odróżnić od zupełnej ślepoty. jak też zdolność do wzrokowo-motorycznej koordynacji i wyuczenia się wykonywania jakiegokolwiek zadania wymagającego odróżniania sygnałów wzrokowych. Oznaczałoby to. Zwierzę traci zdolność widzenia przedmiotów z otoczenia. pozycja ciała zwierzęcia zmienia się w taki sposób. przed Pewne najnowsze dane wskazują. Podczas drażnienia neuronów związanych z odpowiednimi częściami pola widzenia. to informacja o ruchu jest ściśle powiązana z informacją o położeniu. tak więc wzgórek czworaczy wydaje się odpowiednim miejscem do dokonywania łącznej ich analizy.RYS UNEK4-12/. Co się zdarzy w procesie widzenia. Jednakże oprócz dowodów anatomicznych istnieją inne bardziej przekonywające dowody. który. 5 eksperymentatorem otwierają się nowe możliwości. RYSUNEK 4-1 Nerw.. Łiwijdujsii\ radiami oczu otoczeniu. że gdy ośrodek lokalizacji przedmiotów gromadzi informacje pochodzące od różnych modalności zmysłowych. gdzie powinien znajdować się przedmiot wówczas. gdyby 5 aktywność była wywołana przez normalny bodziec wzrokowy . Jednakże po dokładnym . jak się przypuszcza. jak i o położeniu. Widzenie bez udziału kory wzrokowej Kanał nerwowy związany z rozpoznawaniem obrazów możemy uszkodzić usuwając chirurgicznie korę wzrokową (cortical ablatioń). Kiedy podrażnimy elektrodami neurony wchodzące w skład rozpatrywanego kanału nerwowego. Ilekroć uda się zidentyfikować strukturę nerwową związaną z określoną funkcją. że wzgóreK czworaczy łączy informacje zarówno o ruchu. że ustawia się ono właśnie w tę stronę. zajmuje się głównie rozpoznawaniem obrazów. U kotów i u małp usunięcie kory wzrokowej wywołuje skutek. Ponadto komórki wrażliwe na stymulację słuchową zostały ostatnio odkryte we wzrokowych partiach wzgórka. to u czuwającego zwierzęcia pojawią się ruchy głowy i zmiany pozycji ciała.

że właśnie te struktury przetwarzają informacje o położeniu przedmiotów. małpa początkowo go nie zauważa. Za drzwiami znajduje się nagroda w postaci wody Chomiki z uszkodzonym wzgórkiem czworaczym górnym potrafią sobie poradzić z zadaniem polegającym na rozpoznaniu wzorów i wybierają właściwe drzwi. a zdolność do lokalizowania ulegnie poważnemu zaburzeniu. Por. na których wyrysowano jeden z wzorów. chomik musi rozpoznać właściwy wzór. możliwe jest. z których tylko jeden prowadzi do pokarmu. Uzyskane do tej pory rezultaty potwierdzają hipotezę o istnieniu dwu oddzielnych systemów: jeden przetwarza informacje. to zdolność do rozpoznawania obrazów powinna pozostać nadal. Schneider (1969) w celu zapoznania się ze szczegółami tego eksperymentu. na jednych drzwiach znajduje się wzór z czarnych kropek. Chomiki nie poddane operacji łatwo radzą sobie z tym zadaniem. drugie pozostaną zamknięte. Popełnia jednak przy tym pomyłkę w ocenie głębi i nie może wyuczyć się rozwiązywania zadań polegających na wzrokowym różnicowaniu obrazów. Po uszkodzeniu wzgórków czworaczych chomik całkowicie traci zdolność do lokalizowania przedmiotów. jeżeli stworzy się im warunki dotarcia do nich bez posługiwania się wzrokiem Widzenie bez udziału wzgórków czworaczych górnych W tym wypadku zwierzęciem eksperymentalnym był chomik. wybierając właściwy kierunek.sprawdzeniu okazuje się. że wygodnie jest dokonywać operacji. Potem przechodzi Zwierzęta z uszkodzoną korą wzrokową nie są w stanie odróżnić wzoru w kropki od wzoru w pasy RYSUNEK 4-13 przez drzwiczki albo też ponownie idzie wzdłuż ściany aż dotrze do następnych drzwi. u którego oba kanały. to może kontynuować spacer wzdłuż ściany i obejdzie w ten sposób całą skrzynkę aż wróci do pierwszych drzwiczek i wszystko zaczyna od nowa. w której musi rozróżniać dwa wzory rozmieszczone na końcach dwu korytarzy. Jedne drzwi otworzą się pod naciskiem. Zastanówcie się jednak nad samym zadaniem. otrzymują nagrodę w postaci jedzenia (rys. Po uszkodzeniu kanału odpowiedzialnego za rozpoznawanie obrazów utrzymana zostaje w pewnym stopniu zdolność do lokalizowania. małpa sięga po orzech. Kiedy podaje się mu pokarm (na przykład ziarna słonecznika). Jeżeli oba te kanały funkcjonują niezależnie. by odpowiedzieć na pytanie. korowy i związany ze wzgórkami czworaczymi. E. PROCEDURA EKSPERYMENTU Chomik idzie w dól dwu sąsiadujących drzwi.jeżeli stawia się go w sytuacji. na przykład orzech. następstwem niezdolności do rozpoznawania obrazów. a drugi-na pytanie. szybko uczą się wybierać właściwy wzór i zawsze. Istotny przy tym okazał się czynnik ruchu. kiedy znajdą się w skrzynce eksperymentalnej. że pewne szczątkowe zdolności widzenia utrzymują się Zwierzę pozbawione kory wzrokowej może nauczyć się odróżniać przedmioty na podstawie różnic jasności. Jeżeli eksperymentator trzyma w ręku jakiś łakomy kąsek. gdzie znajduje się przedmiot. Na przykład. Łącznie bowiem oba te kanały tworzą silny i niezawodny aparat do pobierania i analizowania informacji wzrokowej. czym on jest. należałoby uszkodzić wzgórki czworacze. a następnie zlokalizować go prawidłowo w przestrzeni. stwierdzamy. aby odpadła potrzeba lokalizowania. Być może zwierzę po prostu nie rozpoznaje pokarmu? Eksperymentator natrafia tu na problem „łamigłówkę". Ta niezdolność do lokalizowania jest. chomik dotrze do pierwszych drzwi. 4-13). W normalnych warunkach systemy te nie mogą funkcjonować niezależnie od siebie. a następnie sprawdzić zdolność zwierzęcia do lokalizowania. Ponieważ w czasie tej operacji wzgórki czworacze górne pozostają nienaruszone. chomik nie może wyuczyć się wybierania wzoru właściwego. nie potrafi wykonać reakcji niezbędnych do tego. Zachowanie chomika ulegnie krańcowej zmianie. aby go osiągnąć. . a uzyskamy inny rezultat. Niewiele jest jeszcze badań eksperymentalnych w tej dziedzinie i nie znamy szczegółów o pracy systemu regulującego lokalizację sygnału wzrokowego w przestrzeni. a na drugich z czarnych pasów. gdzie powtarza się cała czynność. Aby je rozwiązać. Wtedy staje na tylnych łapach i najwyraźniej bada wzór. Posuwając się wzdłuż ściany skrzynki. Wystarczy zaplanować zadanie tak. Jeżeli chomik nie wejdzie w następne drzwiczki. Aby to udowodnić. że chomik nie może wyuczyć się odróżniania prostych obrazów wzrokowych. a być może też i wielkości. G. być może. Eksperyment ten ilustruje różnicę 6 między zdolnością lokalizowania a zdolnością rozpoznawania . sporządzonych z pleksiglasu. Przeprowadzając standardowe badania eksperymentalne. są tak anatomicznie podzielone. Ostatnio stwierdzono również. że małpy pozbawione kory wzrokowej zdolne są y pewnym stopniu do wzrokowego lokalizowania przedmiotów. ale kiedy tylko eksperymentator zaczyna poruszać ręką.

Odpowiednie mechanizmy nerwowe zostały dość dokładnie przeanalizowane w poprzednich rozdziałach (rys. po obu stronach granicy między słabiej i silniej oświetlonymi obszarami są widoczne pasy jasny i ciemny. który nie widzi płynnego przejścia od większej do niniejszej jasności czy też odwrotnie. Teraz skoncentrujemy uwagę na pewnych zjawiskach psychologicznych. 5-2) i obracać jąz taką prędkością. mimo braku odpowiednich zmian fizycznych w intensywności światła. w tym celu w niewielkiej odległości od źródła światła umieszczamy przesłonę (rys. niż ma to miejsce w rzeczywistości. Zjawisko to jest związane z tym. co odbiera obserwator. 5-3). a nawet więcej.5. że granica między słabo oświetlonym obszarem i obszarem intensywniej oświetlonym jest spostrzegana jako znacznie bardziej ostry spadek jasności (rys. występujących w rezultacie tych współdziałań. W jednym wypadku należy posłużyć się tarczą z czarnymi i białymi częściami (rys. ADAPTACJA Warstwice równej jasności WŁAŚCIWOŚCI WIDZENIA ZWIĄZANE Z CZASEM Czas integracji Kiedy migające światło wydaje się ciągłe? Krytyczna częstotliwość migotania BARWA MIESZANIE BARW Koło barw Mieszanie dwu świateł Miesza n ie _ trzech ś wia teł BARWNIKI I ŚWIATŁA Pasy Macha Jedno z bardziej interesujących zjawisk związanych z przestrzenną interakcją -to efekt kontrastu jasności. są to właśnie pasy Macha. ale jasną linię przechodzącą przez punkt/? i ciemną linię przechodzącą przez punkt y. Rysunek 5-4 przedstawia rzeczywisty rozkład intensywności oświetlenia (linia przerywana) oraz rozkład spostrzegany (linia ciągła). opisany po raz pierwszy przez naukowca austriackiego Ernsta Macha i określony jego nazwiskiem. Poziome połączenia nerwowe łączące receptory siatkówki poprzez komórki horyzontalne i amakrynowe powodują współdziałanie sąsiadujących części siatkówki. Gradient oświetlenia można uzyskać w dwojaki sposób. aż czarne i białe części złączą się i cała tarcza odbierana będzie jako jednorodna szara powierzchnia (szybkość powinna przekraczać 30 obrotów na sekundę). Interakcja ta odgrywa bardzo istotną rolę w procesie przetwarzania informacji wzrokowej i wyjaśnia pewne podstawowe zjawiska nercepcyjne. 5-1). że na danej powierzchni tworzymy cienie o rozmytych konturach. Właśnie to zjawisko ilustruje rysunek 5-5 (patrz również rozważania w rozdziale 2. Już w swych pierwszych badaniach dotyczących fizjologii narządów zmysłowych (w latach 1860-tych) Mach zauważył. s. 5-2 i 5-3). przy czym obszar zmian oświetlenia leży między punktami P i y. W obu wypadkach uzyskujemy stopniową zmianę oświetlenia (jak to pokazują wykresy)-od najsilniejszego (oznaczonego literą a) do najmniej oświetlonej powierzchni (oznaczonej literą er). 101) Obrazy następcze WRAŻLIWOŚĆ CZOPKÓW NA BARWY Teoria widzenia barwnego oparta na procesach przeciwstawnych Kontrast indukowany . Podstawowe właściwości widzenia SPOSTRZEGANIE JASNOŚCI Pasy Macha Kontrast jasności JASNOŚĆ A GŁĘBIA SPOSTRZEGANIE JASNOŚCI Obraz wzrokowy występujący w określonej części siatkówki wpływa również na spostrzeganie obrazu umiejscowionego w sąsiedztwie. Tak się przedstawia rzeczywisty rozkład światła odbitego od danej powierzchni. Inny sposób polega na tym. że człowiek może widzieć jasne i ciemne pasma. Nie odpowiada to jednak temu. Zjawisko to jest rezultatem wzajemnego oddziaływania różnych części obrazu na siatkówce.

RYSUNEK 5- RYSUNEK 5-4. Biała tarcza z arn vm sektorem w czasie szybkich obrotów wokół osi (nie mniej niż 1S00 na minutę) uzyskuje Silnią intensywność światła po\aiana na wykresie. Źródło: Ratliff 11965). Jeśli lampa znajduje się na wysokości ok. RYSUNEK 5-3. pasy Macha. Źródło: Ratliff (1965). która odbierana jest tak. to szerokość karty powin na wyn osiś 2.oYSUNEK 5-2. 30 centymetrów nad białym arkuszem papieru. Źródło: Ratliff (1965).5 do 5 cm. Poprzez lekkie boczne ruchy ręki można łatwo uzyskać pojawienie się pasów Macha. Prosta metoda uzyskania pasów Macha. jak to zostało przedstawione na_ rysunku 5-4. .

Interakcje te są również odpowiedzialne za to. Możemy to z łatwością wyjaśnić logicznie. Wykres (linia ciąjg) przedstawia aktywność neuro. RYSUNEK 5-5. a wydaje się. w jaki sposób oko ludzkie spostrzega lionowe pasy przedstawione na rysunku 5-6. W percepcji ważna jest lokalizacja granic 'rzedmiotów. że jasność każdego z pasów jest niejednolita.0.»ySUNEK5-6. kiedy różnice w intensywności oświetlenia . nawet w takich wypadkach. Każdy z pasów charakteryzuje się stałą ntensywnością barwy. a linia przerywana rzeczy wiintensywności bodźca siy rozkład świetlnego. Źródło: Cornsweet 11970).

Jak przebiega to zjawisko w wypadku zmiany jasności figury wraz ze wzrostem oświetlenia pokazuje nam rysunek 5-8. i to we wszystkich systemach sensorycznych. Tak więc. słuchowo smakowe. opisaną w Dodatku A do niniejszej książki. nia których konieczne . a zewnętrzny tłem. Jeżeli będziemy zwiększać oświetlenie całości. informacji. a następnie powoli otwierać je coraz szerzej. W' rzeczywistości wszystkie one są identyczne. aby wejść do ciemnego pomieszczenia. Źródło: Stewns H96lbl Kontrast jasności Przyjrzyjmy się wszystkim wewnętrznym kwadratom pokazanym na rysunku 5-7. a nawet jej jasność może ulec zmniejszeniu . posługując się kwadratami przedstawionymi na rysunku 5-7. Zmiana w spostrzeganiu wynikająca ze zwiększenia padającego światła na przedmiot zależy również od tego.) Druga metoda polega na wykorzystaniu odbiornika telewizyjnego jako źródła światła. w którym można by zmieniać intensywność światła bez zmiany jego barwy. Pierwszy polega na tym.przedmiotu i otaczających rzeczy są niezbyt duże. Nazwijmy wewnętrzny kwadrat figurą. ta sama ilość światła jest odbijana przez każdy z nich. Stevensa (19616). . Źródło: Cornsweet (1970). Tym razem regulator jasności ekranu służy nam do 1 Pomiarów jasności dokonywano metodą oceny wielkości bezwzględnej S. RYSUNEK 5-7. R ySUNEK 5-8. to intensywność światła odbijanego od tła i figury wzrasta jednakowo (proporcjonalnie do współczynnika odbicia) i rzeczywisty kontrast między nimi pozostaje niezmieniony. reakcji receptorów rozmieszczanych po obu stronach granicy różnych poziomo^ oświetlenia niewątpliwie ułatwia procesy rozpoznawania obrazów. Jednakże spostrzegana jasność figury nie musi wzrastać wraz ze zwiększeniem oświetlenia. pozostać niezmieniona. Okazuje się jednak. na którym przedstawiono dane dotyczące różnych stosunków kontrastu jasności między figurą a tłem (w decybelach)1. zamknąć drzwi. Weźmy dwa( kwadraty z lewej strony rysunku 5-7. który znajduje się na jasnym tle (pierwszy z prawej). ąijposzczególne receptory sensoryczne umiejscowione są obok siebie: wzrokowe. styczne również dla innych systemów sensorycznych. Przywykliśmy do tego. to wystarczy szpara kilkumilimetrowej szerokości. Przy jednakowej jasności środka i tła (kontrast 0 dB) spostrzegana jasność środka wzrasta stopniowo wraz ze wzrostem fizykalnej intensywności oświetlenia. dla urzeczywistnij. Przy większym kontraście występuje interesujące zjawisko: im bardziej wzrasta oświetlenie. podobnie jak dźwięk o zwiększonej sile odbierany jest jako głośniejszy. Pomimo to wydaje się. Interakcje neuronów warunkujące występowanie opisywanych zjawisk są charakter. przyrost odbieranej jasności środka nie zachodzi równomiernie wraz z przyrostem światła. że kiedy drzwi otwieramy do jasno oświetlonego pomieszczenia. tym ciemniejszy wydaje się środek. W tym celu należy przejść do ciemnego pokoju. że wraz ze wzrostem fizycznej siły bodźca wzrasta subiektywnie spostrzegana jego jasność. jeżeli przedmiot odbija więcej światła. S..est wyodrębnienie konturów. W typowych warunkach domowych można przyjąć dwa warianty postępowania. dotykowe lub receptory węchowe. W miarę jak wzrasta kontrast jasności między środkiem a tłem. co otacza ten przedmiot.. Każdy może przeprowadzić podobny eksperyment we własnym zakresie. Interakcje między sąsiadującymi komórkarni nerwowymi odgrywają decydującą rolę szczególnie w pierwszych etapach anali/-. może stać się jaśniejsza. W istocie podobne wyostrzony reakcji komórek nerwowych daje się zaobserwować prawie zawsze wówczas. Należy w ciemnym pokoju włączyć telewizor ustawiając go na nieczynny kanał.wszystko to bowiem zależy od stosunku intensywności światła odbitego od środka i od tła. jak to pokazuje górna gruba linia na rysunku 5-8. że odbierana jasność przedmiotu zależna jest również od otaczającego tła. Spotęgowanie różnic w częstotjiwo^. że kwadrat umieszczony na ciemnym tle (na lewym brzegu) jest jaśniejszy niż ten. aby uzyskać odpowiednią ilość światła. to powinien być jaśniejszy. regulując w ten sposób ilość światła przedostającego się do pomieszczenia (Zwróćcie uwagę na fakt. Przy średnim ciemnoszarym kolorze figury (różnica w kontraście około 8 dB) osiągana jest pełna stałość spostrzegania jasności: odbierana jasność figury nie zmienia się przy wzroście oświetlenia.

) Kiedy intensywność sygnału świetlnego wzrośnie czterokrotnie. Kiedy telewizor jest wyłączony. (Przy obliczaniu należy założyć. a wewnętrznego obszaru B . ale aktywność neuronu odpowiadającego środkowemu obszarowi B obniża się. który wyjaśnia współdziałanie między informacją o jasności a RYSUNEK 5-9 . a odbierane są jako różne dlatego. że obszary o zwiększonej intensywności oświetlenia rozciągają się nieograniczenie w obie strony. ekran ma szarą. przyjętej jako 50. że w istocie wszystkie kwadraty są absolutnie jednakowe. że wzrost oświetlenia powoduje subiektywne ciemnienie figury. wiązka elektronów wzbudzająca fluorescencję kineskopu może jedynie emitować. JASNOŚĆ A GŁĘBIA Proste obliczenie jasności nie zawsze jest wystarczające do wyjaśnienia naszego spostrzegania. Spójrzcie teraz na kwadraty. gdyż zmienia się wtedy także barwa światła). kiedy pojawia się światło. kiedy żadne światło nie pada na siatkówkę. tak że oświetlenie obszarów A i B osiągnie 80. bez względu na to. gdy występują równocześnie jaśniejsze powierzchnie. będzie wydawał się on coraz bardziej jaśniejszy. że inaczej być nie może. Kiedy na żaden z trzech receptorów nie pada światło. Zaczynamy spostrzegać czerń. gdyż ten neutralny stan spostrzegania jasności wynika z aktywności własnej neuronów. a reakcja neuronu B jest jeszcze słabsza niż uprzednio. Jeżeli natomiast będziecie patrzeć na lewy kwadrat. że umieszczone zostały na różnym tle (uwaga: nie używajcie do zmiany oświetlenia przyciemniaczy. figura nie jest spostrzegana jako czarna. ale tylko wtedy. Prostym przykładem tego zjawiska może być ekran telewizora. Pozorne ciemnienie odpowiednich części ekranu jest wynikiem występowania mechanizmu kontrastu równoczesnego w oku. neutralną jasność. lecz jako szara. Przy słabym świetle-dwa obszary o intensywności 20 otaczające z obu stron obszar o intensywności 10-dwa neurony odpowiadające obszarom A i C zaczynają reagować intensywniej wraz ze wzrostem intensywności światła. jak w pokoju robi się coraz jaśniej. Po włączeniu telewizora niektóre części ekranu wydają się znacznie ciemniejsze od szarości ekranu wyłączonego telewizora. a przecież włączenie aparatu może jedynie zwiększyć. aby przypadkowe pasy czy punkty nie przeszkadzały w eksperymencie). w istocie jest oczywiste. Nie należy zapominać o tym. a nie pochłaniać światło. że na niego także pada teraz więcej światła niż przedtem. Chociaż początkowo może wydać się dziwnym fakt.regulowania oświetlenia w pokoju (regulator zaś kontrastu należy ustawić na minimum. Stan ten odpowiada spostrzeganiu „szarości". efekt utrzymuje się nadal: reakcje neuronów A i C wzrastają wraz ze zwiększeniem intensywności światła. każdy z nich reaguje na poziomie swojej aktywności własnej. to w miarę tego.40. a nie osłabić intensywność oświetlenia ekranu. Wraz ze wzrostem oświetlenia pokoju prawy kwadrat wydaje się coraz ciemniejszy. W warunkach minimalnego oświetlenia. Zapoznajmy się z eksperymentem. Rozpatrzmy obwód nerwowy przedstawiony na rysunku 5-9. które działają hamująco na powierzchnie ciemne.

Obserwator patrzy na stół przez otwór wycięty w jednej ze ścian kamery. 5-12). 5-10). że obserwator spostrzega przedmioty jako trójwymiarowe. Na jedne powierzchnie pada światło bezpośrednio. Kartka znajdzie się wówczas w cieniu i ilość odbitego przez nią światła wyraźnie się RYSUNEK 5-13 CO WIDZI OBSERWATOR RYSUNEK 5-14 RYSUNEK 5-11 . gdyż obserwator nie może ruszać głową (rys.RYSUNEK 5-10 RYSUNEK 5-12 informacją o głębi. wszystko to oświetlone jest jedną lampą umieszczoną na górze. dzięki czemu kąt patrzenia jest absolutnie stały. na której rozłożono szereg przedmiotów. wszystkie wydają się mieć taką samą barwę-białą. Dlaczego tak się dzieje? Istota sprawy wiąże się z tym. w wyniku czego pojawia się spostrzeganie uwzględniające również inne czynniki (Hochbergi Beck. Nie wszystkie powierzchnie tych przedmiotów oświetlone są jednakowo. Intensywność światła odbitego od danej powierzchni i dochodzącego do oka obserwatora jest uzależniona od położenia tej powierzchni względem światła i dlatego jasność tych powierzchni spostrzegana jest jako stała. że kartkę papieru z narysowanym x ustawimy pionowo na stole przed źródłem światła (rys. 1954): Na stole ustawionym w specjalnej kamerze rozmieszczono szereg białych przedmiotów (patrz rys. Chociaż ilość światła odbijanego przez poszczególne powierzchnie jest różna. Osoba obserwująca widzi powierzchnię stołu. Załóżmy. inne zaś pozostają w cieniu (rys. 5-11). 5-11).

to znaczy najmniejsza intensywność światła. że na poziomie podziałki odpowiadającej 10 minucie zaczyna się coś dziać. Załóżmy na przykład. że sprawa wcale nie jest tak prosta. aby zauważyć. badany nagle oświadczy. a następnie stopniowo zmniejszać jasność aż do momentu. Kiedy na krzywej obserwujemy załamanie. tak można uzyskać w dużym przybliżeniu wartość progową. nie odbija więc tej ilości światła. Na rysunku 5-15 przedstawiona jest krzywa zmian wrażliwości w czasie. że nie widzi punktu świetlnego. a jeżeli ograniczymy je do części centralnej siatkówki. 5-13) i następnie połóżmy ją na stole pionowo w dawnym miejscu. Jeżeli ponownie spróbujemy zmniejszyć intensywność światła. Źródło: Hecht i Hsia (1945). krzywa adaptacji do ciemności. lecz jest poziomym prostokątem i w konsekwencji powinna odbijać znacznie więcej światła (rys. to powinniśmy otrzymać krzywą adaptacji pręcików.zdolność oka do przystosowywania swej wrażliwości na światło stosownie do zmiany oświetlenia. że interesuje nas jego próg wrażliwości na światło. Spostrzegana jasność zmienia się odpowiednio: kartka wydaje się bardziej szara aniżeli pozostałe przedmioty. to okaże się. Możemy wykorzystać różnice morfologiczne i funkcjonalne między dwoma systemami dla wyodrębnienia z krzywej adaptacji do ciemności jej oddzielnych składników Pręciki rozmieszczone są znacznie gęściej na peryferiach siatkówki. że mimo. a czopki w jej środku Jeżeli ograniczymy oddziaływanie światła do peryferii siatkówki. że załamanie na krzywej jest wynikiem interakcji tych dwu systemów. W toku badania włączył się nowy element. że jest tak samo biała jak i wszystkie inne przedmioty umieszczone na stole. ADAPTACJA Jeżeli przyprowadzimy do laboratorium człowieka prosto z ulicy i zaczniemy badać jego wrażliwość wzrokową. kierujemy najpierw na oczy osoby i badanej bardzo silne źródło światła (w celu maksymalnego obniżenia jej wrażliwości na światło). Przy spostrzeganiu jasności ten sam obraz wzrokowy może być interpretowany na różne sposoby. A ponieważ kartka jest faktycznie w cieniu. 5-14). W ten sposób również i w tym wypadku prawidtow0 spostrzegane położenie powierzchni względem padającego na nią światła zapewnia stałość spostrzegania jasności. jaką człowiek jeszcze widzi. następnie wprowadzamy ją do całkowicie ciemnego pomieszczenia i eksponujemy coraz słabsze światło mierząc jej wrażliwość wzrokową. .. interpretacja dotycząca głębi nie zachodzi i położenie przestrzenne kartki ponownie odbierane jest jako pionowe-jasność jej ponownie się zwiększa. Należy przypuszczać. I najprawdopodobniej zachowanie badanego będzie dla nas frustrujące. uzyskamy krzywą odzwierciedlającą przede wszystkim zmiany wrażliwości KYSUNEK 5-16. że do badanego procesu włączają się jakieś mechanizmy dodatkowe. proces adaptacji wzrokowej. kiedy osoba badana powie. Dokonajmy teraz zmiany spostrzeganej jasności kartki papieru przycinając jej brzegi tak. że znowu widzi światło. a po kilku sekundach powie. przypuszczamy. Wystarczy rzut oka na krzywą. : Aby prześledzić ten proces bardziej szczegółowo. że nie widzi nic więcej. w zależności od ogólnej interpretacji wszystkich sygnałów wzrokowych odbieranych przez obserwatora. aby uzyskała kształt zbliżony do trapezu (rys. która odpowiadałaby poziomemu położeniu. Określenie wartości progowej należy zacząć od eksponowania dość jasnego punktu świetlnego. Z upływem czasu jej wrażliwość na światło będzie wzrastała coraz bardziej. historia powtórzy się na nowo. Zanim jednak zdążycie zapisać tę wartość progową. W odniesieniu do wzroku mamy pełne podstawy do takich przypuszczeń. badany najpierw oznajmi. jest to tzw.zmniejszy. Jeżeli jednak umieścimy za kartką pręcik. wszystko widzi go nadal. Mimo to obserwator nadal będzie uważał. W oku działają dwa systemy receptorów: pręciki i czopki. Teraz obserwator interpretuje widziany przez siebie kształt kartki jako informację o tym że kartka ta nie stoi pionowo.

a pobudzenie obwodu . Zobaczycie n'>:inve serca na zielonkawym tle ''kilkakrotne mrugnięcie okiem przyśpiesza pojawienie się obrazu następczego).1-49. albo też krzywą adaptacji czopków. Interchemicul Corp. Podobne ułożenie krzywych uzyskuje się. Dlatego kształt krzywej adaptacji do ciemności powinien zależeć od barwy (długości fali) stosowanego w badaniu światła. Wpatrujcie się w carnci L-i'i'kc na lewym rysunku nie pom.-I ' 5 cm nie poruszając '' 'iinti. i'1'by zamazywać.:ajijc głową ani oczami tak dhi!-•<>. patrz rysunek ' 41 (Pet'"' ' ''Igtey. pobudzenie centrum daje krzywą podobna do górnej krzywej na rysunku 5-17. na rysunku 5-17 przedstawiony został zbiór krzywych adaptacji do ciemności.„ u ir iv środek rysunku z '^'lljoir! . na sygnały świetlne tego typu reaguje pr/cde wszystkim system pręcików. 5-16). powinniśmy otrzymać względnie czystą krzywą adaptacji pręcików. Maksymalna wrażliwość i najwyższy stopień adaptacji występuje przy najkrótszych falach widzialnego światła-światło fioletowe (poniżej 485 nm). Wraz ze zmniejszeniem długości fal świetlnych na krzywej pojawia się załamanie. Na przykład. Różowa barwatot>l<i'i:: następczy. że maksymalna wrażliwość czopków i pręcików jest różna dla światła o różnej długości fal (rys. Ponadto jest rzeczą wiadomą. A • KolekcJa litografii '' p | Nim i<i>ia). 50 RYSUN'. Źródło: Chapanis (1947). Wy'. a przy długości fali rzędu 485-570 nm (zielone światło) krzywa osiąga praktycznie taki sam kształt. tu "" pewnym czasie koła ''"~nt{ -s/. Looking Glass \inic. ySUNI ' ^" "' e '^' będziecie . wszystkie nasze oczekiwania sprawdzają się.'<Hienie ••" <> faktu. RYSUNEK 5-17. kiedy światło przechodzi z centrum do obwodu siatkówki. jaki ma przy białym świetle. i'r cała figura zacznie migotać. Istotnie..!*. spodziewamy się uzyskać przede wszystkim krzywą adaptacji czopków. :h\'ać. Wtedy przenieście szybko yrrok na czarną kropkę praweg" !>iulego rysunku.krzywą podobną do dolnej krzywej na tym rysunku. Krzywa adaptacji do ciemności uzyskana przy stosowaniu światła czerwonego (długość fali powyżej 680 nm) nie ma załamania. zielona jest JndukirMina" (zmodyfikowane na podstawie The Color Tree. ty ten sposób możemy wybiórczo badać albo krzywą adaptacji pręcików. Oświetlając zaś wyłącznie środek siatkówki albo też posługując się światłem czerwonym (długość fali powyżej 650 nm).. Różnice między przedstawionymi krzywymi są uwarunkowane tylko jednym czynnikiem zewnętrznym -długością fali stosowanego światła. jest to właściwa krzywa wrażliwości czopków. . Oświetlając jedynie peryferie siatkówki albo też stosując światło fioletowe (długość fali poniżej 450 nm).czopków. New York 1965).

a widzieć będziemy tylko niebieski. New York. Różnice między wrażliwością wzrokową w dzień i w nocv. a obraz kwiatka niebieskiego na obszar bogato usiany pręcikami (zmodyfikowane na podstawie The Color Tree.. jeżeli przez cały czas będziemy koncentrować wzrok na środku czerwonego kwiatka. W tym wypadku obraz kwiatka czerwonego pada na plamkę żółtą. przy czym czerwony wydaje się jaśniejszy od niebieskiego. Interchemieal Corp. to przykładowo po 5 minutach czerwony kwiatek przestanie być widoczny. . Oba spostrzegane są dzięki widzeniu czopkowemu. Możemy przyspieszyć pojawienie się tego efektu. działa jedynie widzenie pręcikowe.RYSUNEK 4-1 RYSUNEK 5-19. praktycznie pozbawioną pręcików. Jeżeli światło jest dostatecznie słabe. "Zjawisko Purkinjego. 1965). Jeżeli będziemy patrzyli na kwiatki przy bardzo słabym świetle. Przedstawione na ilustracji dwa „kwiatki" czerwony i niebieski normalnie widziane są jednakowo dobrze.

Przyczyną tych zmian są różne ilości pręcików i czopków. . We wczesnym stadium adaptacji (górna krzywa) główną rolę odgrywa widzenie czopkowe i dlatego maksymalna wrażliwość przenosi się na światło o Względnie dużej długości fali-właśnie takie światło wydaje się najbardziej jasne. stadiach adaptacji do ciemności.odwrotnie. Interchemical Corp. RYSUNEK 5-31.tfarśtwice równej jasności Istnieje również inny sposób wywołania efektu adaptacji do ciemności. i jako jeden z pierwszych określił różnicę między systemami czopków i pręcików na podstawie obserwacji zachowania. a przy świetle przyćmionym .. Źródło: Judd (1951). jaka powinna być intensywność światła potrzebna do zachowania stałej isności. W jasnym świetle czerwona barwa wydaje się jaśniejsza od niebieskiej. działających na danym poziomie adaptacji. Wraz ze zmianą poziomu adaptacji. Na rysunku 5-18 ilustrującym zbiór warstwie równej jasności pokazane są zmiany w przebiegu krzywych w różnych Poziom światła użytego do adaptacji RYSUNEK 5-18. Uzyskiwane krzywe są analogiczne do warstwie równej głośności. Warstwice równej jasności kaZują. powstających w efekcie badania słuchu. Przy stosowaniu sygnałów świetlnych różnego typu w godzinach nocnych (np. krzywe równej jasności uwidaczniają zmiany maksymalnej wrażliwości na długość fali eksponowanego światła. Jan Purkinje. Zmiany wrażliwości mają określone znaczenie dla praktyki. która charakteryzuje się krótkimi falami. Wpatrujcie się w punkt fiksacji w środku dolnego rysunku. Wraz ze zmianą •llugości fali świetlnej zmienia się również jasność światła. Po raz pierwszy zauważył to czeski fizjolog. Następnie spójrzcie w punkt fiksacji górnego prostokąta. 1965). mimo zmiany długości fali. Zobaczycie pierścienie i tło w barwach dopełniających (zmodyfikowane na podstawie The Color Tree. W późniejszych stadiach adaptacji widzenie zachodzi głównie dzięki pręcikom i dlatego maksymalna wrażliwość przenosi się na tę część widma świetlnego. New York.

że okres 20-30 minut odnosi się do takich sytuacji. Źródło: Hechi iHsia(1945j. kiedy obraz przestanie działać na narząd wzroku. że dobrze widzi: pręciki zachowały wysoki stopień swojej adaptacji do ciemności. Potrzeba czasu. Zakreskowana część oznacza rejon. kiedy to wolą przebywać w jasno oświetlonych miejscach (rys. odpowiedni czas naświetlania błony fotograficznej można uzyskać przy różnorodnych zestawieniach długości czasu naświetlania (migawki) oraz intensywności światła (wielkość przesłony). w którym filtr odcina pozostałe długości światła. wszelka zależność między zdolnością obserwatora do wykrycia sygnału a długością tego ostatniego zanika i decydującym czynnikiem staje się intensywność światła. Jeżeli tylko długość trwania sygnału przekroczy np. to prowadzenie samochodu nocą byłoby niezwykle uciążliwe. Natomiast wrażliwość systemu wzrokowego na światło jest znacznie wyższa aniżeli ta. Jeżeli wyjściowy poziom oświetlenia jest niski. poziom jej prawie się nie zmieni: już po 60 sekundach powróci do poprzedniego stanu. powinien przeci sięwziąć niezbędne środki w celu zachowania poziomu adaptacji widzenia pręcikowego Można tego dokonać za pomocą prawidłowego wyboru długości fali świetlnej dla oświetlającego pokój światła. które przepuszczałyby tylko promienie ciemnoczerwone. że wrażliwość rośnie bardzo wolno jeszcze w okresie do 6 godzin. Nawet. Linia pozioma wskazuje miejsce. wvmaga czasu. Kiedy migające światło wydaje się ciągłe? Wrażenie wzrokowe utrzymuje się przez krótki czas nawet po tym. Po przejściu do ciemnego pomieszczenia i po zdjęciu okularów. że najszybszy przyrost wrażliwości występuje w pierwszych 10-20 minutach. Jest ona wspólna dla procesów fotochemicznych wszystkich rodzajów. Filtr przepuszcza '/» światła pobudzającego czopki i '/IOO pobudzającego pręciki. to trwa jeszcze chwilę. ponieważ podczas działania silnego czerwonego światła będą pracować tylko czopki. Związek czasu i intensywności utrzymuje się w przedziale długości oddziaływania do 20 milisekund. aby wytworzyła się dobra adaptacja do ciemności. Jeżeli człowiek musi zachować oczy zaadaptowane do ciemności. w których badanego poddawano uprzednio działaniu bardzo silnego światła (typu fotograficznego flesza). Ta wymienność między czasem a intensywnością nie jest jedynie specyficzna dla systemu wzrokowego.001 do 1 sekundy. aby wystąpiła reakcja na obraz wzrokowy. że czopki w tym samym czasie osiągnęły adaptację do światła. Okulary takie. Na przykład. a więc rozpiętość znacznie większa aniżeli ta. a równocześni powinien okresowo pracować w dobrze oświetlonym pomieszczeniu. Obraz na siatkówce znika bardzo wolno. RYSUNEK 5-20. Na przykład. można nosić w jasnym pomieszczeniu okulary. jaki jest w dużym pokoju oświetlonym kilkoma żarówkami 50 W. to może okazać się. WŁAŚCIWOŚCI WIDZENIA ZWIĄZANE Z CZASEM Czas integracji \Vidzenie nie jest procesem natychmiastowym. bez względu na to. Tak więc. Należy jednak pamiętać. w obrębie którego światło przechodzi przez czerwony filtr. oślepienie pojawiające się takich wypadkach trwa bardzo krótko i wrażliwość szybko powraca. jaką dysponuje oko. jedynie szczegółowe obserwacje pozwalają stwierdzić. w vniku czego przez jakiś czas nic nie byłoby widać. To zjawisko utrzymywania się obrazu wzrokowego po raz pierwszy odkryte zostało przez pomysłowego wynalazcę w wieku XVII. pozostając jeszcze przez kilka dziesiętnych części sekundy (patrz omówienie problemu wzrokowej pamięci krótkotrwałej w rozdziale 9). że wystarczy tylko 5 minut. kiedy to . Gdyby tak nie było. Można ustalić pewien związek między siłą światła oddziałującego na oko a trwaniem jego wpływu. Jak wiemy. Dla dłuższych błysków zmniejszenie intensywności światła nie da się w pełni zrekompensować wydłużeniem czasu oddziaływania. jeżeli zmniejszymy intensywność światła o połowę. Ile czasu potrzeba dla wytworzenia się adaptacji do ciemności? Krzywa przedstawiona na rysunku 5-17 wskazuje. nawet przy silnym świetle. jaką dysponuje typowa błona fotograficzna. człowiek odkryje. Dla większości celów praktycznych wystarczy 30 minut. dzięki którym światło eksponowane przez określone źródło przeistoczy się w reakcję neuroelektryczną. Pojawienie się reakcji chemicznych. a kiedy już wystąpi. zdolność obserwatora do wykrycia sygnału nie ulegnie zmianie. Typowy czas naświetlania waha się w granicach od 0. kiedy wywołujący je bodziec przestał już działać.znaki drogowe) należy uwzględniać to zjawisko zmian wrażliwości (rys. ale podwoimy czas oddziaływania bodźca. 1/4 sekundy (250 milisekund). nawet wówczas. ponieważ światła mochodów nadjeżdżających z przeciwka naruszałyby znacznie poziom adaptacji. na przykład taki. gdy po wytworzeniu się adaptacji zapalimy w pokoju słabe światło na 10 sekund. Na tym polega sens stosowania czerwonych szkieł albo oświetlenia czerwonym światłem pomieszczeń służących do odpoczynku dla takich pracowników. którzy muszą utrzymywać adaptację oczu do ciemności nawet w czasie przerw obiadowych i rekreacyjnych. chronią system pręcikowy i pozwalają na zachowanie jego zdolność adaptacyjnych. W przedziałach czasu reakcji oka znaczenie ma jedynie ogólna suma działającej na nie energii. 5-19 .wkłady kolorowa). a nie do ciemności. 5-20). jak operatorzy stacji radiolokacyjnych.

niezależnie od tego. to reakcja na ten błysk wystąpi już. można przewidzieć. Światło padające na ekran zostaje wygaszone na ten moment. wycinającego częstotliwości w przedziale od 10 do 50 Hz. W ślad za drugim błyskiem można w tym samym czasie eksponować trzeci. Obraz wzrokowy przechowywany jest w ciągu około 150 milisekund. Znając mechanizm integracji bodźców. System wzrokowy sprowadza intensywność do średniego poziomu w czasie integracji błyskowi odpowiednio do tego obniża się spostrzegana jasność. która jest spostrzegana jako światło ciągłe. Możemy powtórzyć ten eksperyment. Następnie wiązka elektronów powraca do punktu wyjścia i ponownie przebiega linie na drugiej połowie. Nie odnosi się to do kina. światło przerywane jest raz lub kilkakrotnie. (Niektóre aparaty projekcyjne pozwalają na uzyskanie 72 błysków na sekundę i w nich światło wygasza się dwukrotnie przy ekspozycji każdej klatki filmowej. a ściślej mówiąc z 525 linii. 2 Czytelnicy obznajmieni z obwodami elektronicznymi zapewne zauważą. Na ekranie telewizora obraz tworzy się z oddzielnych punktów. jest to w pełni wystarczające do uniknięcia migotania. W kinie projekcja odbywa się z prędkością 24 kadrów na sekundę (czasem 30).. jak i filmowe migotałyby w trakcie oglądania. zanim wygaśnie reakcja na błysk uprzedni. W ten sposób. kiedy cały ekran jest oświetlony.CFFf. Trwa to około 'Ao sek. Aby uniknąć zjawiska migotania.) W telewizji mamy do czynienia z podobnym problemem. pozwalające przekonać się naocznie. z jaką oko może wykryć oraz prześledzić zmiany nachodzące w strukturze bodźca padającego na siatkówkę. Rezultat ekspery. który jest niezbędny do zmiany kadru. począwszy od lewego górnego rogu. Przy dużej intensywności błysków i niskiej częstotliwości ich pojawiania się system wzrokowy nie nadąża łączyć kolejnych błysków i obserwator spostrzega nierealne. ponieważ pojawienie się każdego punktu (przy tak krótkich odcinkach czasu) zajęłoby tyle samo czasu. Właśnie w wyniku tego procesu następujące po sobie oddzielne kadry na ekranie kinowym czy też telewizyjnym stwarzają złudzenie ruchu ciągłego. chociaż tylko 24 kadry są eksponowane w czasie jednej sekundy. prezentowana jest najpierw połowa obrazu i wiązka elektronów przebiega linie na jednej połowie.przywiązawszy do jednego końca sznura żarzący się węgielek i trzymając w ręku drugj koniec zaczął nim szybko obracać-w ciemności pojawił się krąg ognisty. i przechodził wzdłuż rzędów w dół do prawego dolnego rogu. zależnie od intensywności. Prawdę mówiąc. wtedy wystąpiłoby migotanie. jak wyglądałby świat. Pełny obraz prezentowany jest 30 razy na sekundę. co pojawienie się całego obrazu. Ostatnio przemysł rozrywkowy ponownie wprowadził migotanie. spostrzegane jest jako równe jasnością stałemu światłu o intensywności niższej o połowę (tzw. gdyż tam każdy element obrazu jest eksponowany w momencie. Po pierwszym błysku występuje reakcja wzrokowa. gdyby nie zastosowano specjalnej metody. czy też zwykłą latarką lub rozżarzonym węgiel. Częstotliwość migotania. że właściwości oka związane z czasem są analogiczne do właściwości filtru pasmowego. który powoduje zlewanie się światła.] fe integracyjne aspekty procesów przetwarzania informacji wzrokowej w sposób oczywisty ograniczają szybkość. takie zlewają się i mogą być spostrzegane jako światło ciągle. wzbudzonej w siatkówce w wyniku krótkotrwałych błysków świetlnych. Przy silnych błyskach czas integracji ulega skróceniu i dlatego jedynie przy bardzo dużej częstotliwości błyski. Przy światłach stroboskopowych wykorzystywanych czasami w świetlnych widowiskach estradowych stosuje się serię odrębnych zjawisk migawkowych. (1970) dla omówienia metody analizy filtru pasmowego. Słabe błyski zlewają się przy niższej częstotliwości migotania. porozrywane obrazy. z tym że zamiast węgielka użyjemy zapalonej latarki elektrycznej. gdyby w naszym systemie wzrokowym nie występowały mechanizmy integrujące. Tak więc błyski światła wywołują w systemie wzrokowym reakcję ciągłą. prawo Talbota). krytyczna częstotliwość migotania jest mniejsza niż dla czopków. inaczej obserwowalibyśmy migotanie obrazu. czy posługujemy się skomplikowaną elektroniczną aparaturą pomiarową. Aby uniknąć migotania. W ten to sposób. z których każda składa się z około 500 punktów. które są najbardziej aktywne przy małej sile światła. przy której widziane jest koło świetlne możemy obliczyć długość czasu utrzymywania się obrazu świetlnego. wywania śladów bodźca świetlnego na przeciąg 150-250 milisekund okaże się niez\ul^ ważna w badaniach nad pamięcią (rozdziały 8 i 9). Krytyczna częstotliwość migotania Jeżeli prawidłowo ustalimy przerwy między błyskami. każdy kadr rzutowany jest kilkakrotnie: tzn. zanim pojawi się następny. nazywamy krytyczną częstotliwością migotania (Critical jlicker freąuency . zamiast projekcji ciągłej jednego kadru. że światło. tak że kolejny prezentowany obraz zdąży zniknąć. co daje w efekcie minimalną lub żadną reakcję prądu stałego. Ten proces uśredniania bodźców zapewnia płynne zlewanie się następujących po sobie obrazów w nieprzerwany strumień spostrzegania wzrokowego. Dla pręcików. Eliminuje to całkowicie migotanie. na ekranie obraz pojawia się co '/ĆO sekundy. Jeżeli drugi błysk następuje dostatecznie szybko po pierwszym. mentu zawsze jest ten sam. [Patrz Cornsweet. chociaż na pełną ekspozycję obrazu potrzeba zaledwie 'Ao sek. Zdolność systemu wzrokowego do przecho. kiem. Wielkość ta jest bardzo zbliżona do trwania aktywności elektrycznej. Jeżeli znamy szybkość obrotów. która utrzymuje się w ciągu 100 milisekund. Dowolny czynnik wpływający na szybkość integracji i na inercję w systemie wzrokowym zmienia również krytyczną częstotliwość migotania. dla którego czas trwania błysków jest równy czasowi trwania przerw między błyskami (przy częstotliwości migotania powyżej krytycznej). możemy uzyskać u obserwatora efekt światła ciągłego. ilość błysków odbieranych przez oko wynosi co najmniej 48 na sekundę. w czasie którego szereg kolejnych błysków spostrzegany jest jako nieprzerwane światło ciągłe. Gdyby obraz tworzył się stopniowo. . Wiadomo. jaka powinna być jasność migającego światła. zarówno obrazy telewizyjne.

Takie mieszanie świateł określamy jako pary barw dopełniających. w tym na przykład: brązowej. możemy uzyskać pierwszy system pozwalajmy opisać mieszanie barw. pewne barwy są „przeciwstawne" lub dopełniające w stosunku do innych. istnieje zbiór zasad mieszania barw. Jakość (odcień) odpowiada barwie w potocznym rozumieniu tego słowa. wytworzony w pryzmacie. jostatecznie dobrze charakteryzuje spostrzeganie oddzielnych monochromatycznych wiązek świetlnych. to obie barwy zniosą się wzajemnie i człowiek zobaczy szarą plamę. W pryzmacie (albo jego ekwiwalencie w przyrodzie. Idealny model powinien pozwolić na przewidywanie barwy. to teoria jest błędna (rys. i jeżeli dobrana zostanie odpowiednia ilość każdego z nich. co określaliśmy już tym terminem w poprzednich częściach tego rozdziału. zmienia się wraz ze zmianą długości fali świetlnej. poczynając od prostego koła.. MIESZANIE BARW posługując się parami barw dopełniających. pozwalających na przewidywanie wyników łączenia różnych monochromatycznych promieni świetlnych. Jasność oznacza dokładnie to samo. Pary barw dopełniających można odnaleźć łącząc wzdłuż średnicy koła dowolne dwa przeciwstawne punkty na obwodzie koła. musimy precyzyjnie zdefiniować termin barwa. Koło barw Rysunek 5-21 przedstawia jeden z możliwych wariantów koła barw. W widmie optycznym wytworzonym przez pryzmat brak niektórych spostrzeganych przez nas barw. Ze zdziwieniem stwierdzimy. 4-1 ten sam schemat przedstawiony został inaczej). Przede wszystkim trzeba znaleźć sposób określenia wzajemnych zależności odpowiadających wszystkim możliwym przypadkom spostrzegania światła i barwy. tak aby barwy dopełniające znalazły się naprzeciw siebie wzdłuż średnicy koła. Po zmieszaniu dwu różnej długości fal świetlnych widzimy nie dwie różne barwy. jeżeli błękitnozielone światło monochromatyczne (o długości fali 490 nm) zmieszane zostanie z żółtoczerwonym światłem monochromatycznym (o długości fali 600 nm). Na podstawie tego prostego faktu zbudowana była pierwsza teoria widzenia barw Widziana barwa zależy od długości fali świetlnej wpadającej do oka. (Z wyjątkiem odcinka oznaczonego jako „purpurowy". jaki istnieje w widmie światła słonecznego i przedstawmy je w postaci koła. dla każdego monochromatycznego światła). A może istnieje specjalnego rodzaju receptor dla światła o określonej długości fali (tzn. Spostrzegamy widmo optyczne jako wstęgę barw-od czerwonej do fioletowej. przechodzącego przez pryzmat.po drugie. a punkt znajdujący się na przykład w połowie między białym a zielonym oznacza nasycenie w stopniu średnim. oba końce widma są do siebie dość podobne (ciemnoniebieski lub fioletowy na końcu fal krótkich i purpurowy na końcu fal długich). Barwy te najwidoczniej nie są monochromatyczne. Na przykład. że jak dotychczas nie zajmujemy się teorią widzenia barw. Idąc od obwodu do środka koła możemy zaobserwować obniżenie się nasycenia. które omawialiśmy już wcześniej). punkt określony jako biały oznacza nasycenie zerowe.BARWA Podstawą współczesnych teorii widzenia barw są obserwacje Izaaka Newtona. jaką otrzymamy po zmieszaniu dowolnych barw monochromatycznych. Na obwodzie znalazły się nazwy barw i odpowiadające im długości fal świetlnych (na rys. Zazwyczaj dokonywanie takich przewidywań umożliwia narysowany diagram. dokonajmy prostej operacji: zachowajmy kolejność barw w takim układzie. gdzie znajdują się różne neurony reagujące w specyficzny sposób na dźwięki o różnej częstotliwości? Dokładne badanie spostrzegania barw wykazuje. Układ barw w widmie. Wszystkie punkty na obwodzie koła odpowiadają barwom wysoko nasyconym. podobnie jak to jest w systemie słuchowym. ale jedną nową-rezultat mieszania. jak należy przedstawiać widzenie barw przez człowieka. a kończąc na skomplikowanych bryłach. 4-i -wkładka kolorowa). Zwróćmy uwagę przede wszysjkjm na dwie rzeczy: po pierwsze. Wymiar ten nie został uwzględniony w naszym kole barw. posługując się przedstawionymi faktami. że chociaż fakty są prawdziwe. w tęczy) białe światło słoneczne rozszczepia się na wiązki promieni o różnych długościach fali i wszystkie barwy od długich do krótkich fal układają się odpowiednio. To zjawisko różni się w swej istocie od analogicznego doświadczenia ze słuchem: oddzielne tony tworzące akordy stosunkowo łatwo są identyfikowane przez słuchacza. co możemy powiedzieć o widzeniu barw. Taki diagram (wraz z odpowiednim opisem matematycznym) nazywa się przestrzenią barw. Zwróćcie uwagę. aby otrzymać spostrzeganą barwę. Miejsce na obwodzie koła wyznacza właśnie jakość. Ponadto po zmieszaniu niektórych monochromatycznych fal świetlnych widzimy światło białe. że ten prosty schemat doskonale opisuje widzenie barw i to znacznie dokładniej niż można było oczekiwać ze względu na prostotę jego założenia. Nasycenie określa względną ilość światła monochromatycznego. które należy zmieszać ze światłem białym. Posłużymy się przykładem widma. dotyczące rozszczepienia promienia świetlnego. jakie barwy weszły w skład tej mieszaniny. różowej lub purpurowej. Bywają bardzo różne przestrzenie barw. ponieważ dla tej barwy nie ma odpowiednika w postaci monochromatycznej wiązki) Zanim jednak przystąpimy do analizy koła barw. na widmo świetlne. lecz próbujemy jedynie opisać związki wzajemne między barwami spostrzeganymi przez człowieka. . nasycenie i jasność. Dowolną barwę charakteryzują trzy różne właściwości psychologiczne: jakość. na którym przedstawione są różne możliwe barwy i ich mieszaniny. Najbardziej zbliżonym odpowiednikiem fizycznym jasności jest intensywność światła (z zastrzeżeniem. Chyba to wszystko. że teoria taka byłaby zbyt uproszczona. Po zmieszaniu dwu monochromatycznych wiązek promieni oko ludzkie nie może dokładnie określić. Tak jak w wielu innych teoriach okazało się. Barwy dopełniające stanowią wskazówkę.

Zwróćcie uwagę. Rysunek 5-23 wyraźnie wskazuje. Poszukiwana barwa Z nie znajduje się na żadnej z tych prostych. przeanalizujemy mieszanie barw A. Mieszanie trzech świateł. tylko że w punkcie O barwa będzie bardziej nasycona. oznaczone jako punkty B i Bc na rysunku 5-22 przedstawiającym koło. Tak więc punkt w środku koła (W) odpowiada światłu białemu. której z barw widma najbliższa jest prezentowana barwa: wybierze on barwę odpowiadającą punktowi B. w którym intensywność obu świateł jest równa. co większość ludzi nazywa „barwą". stanowi ona jednak w kole barw taki sam element. brak niebieskiego). że barwy uzyskiwane w rezultacie mieszania dowolnych dwu barw (A z B. mieszamy po prostu dwa światła. Dla opisu barwy yszystkie wymienione gradacje jasności są nieistotne. a jego miejsce na tej prostej zależy od względnych intensywności A i B. w jaki sposób występuje to zjawisko. należy odnaleźć na obwodzie koła odpowiadające tym dwu barwom punkty i połączyć je linią prostą. jest O' o tej samej jakości co 0. tym bliższy A będzie wynik zmieszania. Przypuśćmy. c Poruszając się od punktu B do środka.w połączeniu mogą dać dowolną barwę leżącą wewnątrz trójkąta o wierzchołkach A. kiedy będziemy poruszać się od punktu B leżącego na bwodzie kota w kierunku punktu W leżącego w środku. Załóżmy. Aby zrozumieć. w wyniku zmieszania A i B. Punkt znajdujący się w środku koła odpowiada zmieszaniu. Aby stwierdzić. do punktu W (tylko białe. Trzy barwy monochromatyczne-nazwijmy je A. Niebieskozielony 480 Mieszanie dwu świateł. barwa w punktach O i O' będzie jednakowa. Punkt B odpowiada jednej z O zysto monochromatycznych barw widmowych. brak białego). dające w efekcie czwartą barwę Z. co jest spostrzegane jako bezbarwne. „jasność" barwy. na przykład A i B. że barwy tej nie można uzyskać. że punkt B jest niebieski. B i C. że mieszamy dwie monochromatyczne barwy dopełniające. że mieszamy dwie barwy nie będące dopełniającymi. Widzimy zatem. weźmy dowolny punkt na linii BW (z wyłączeniem punktów B i W) i polećmy obserwatorowi. przez określony punkt. Dlatego też mieszając barwy C i D możemy RYSUNEK 5-22 . Punkt ten odpowiada określonej barwie. aby wskazał. Załóżmy. Dowolne zmieszanie dwu oddzielnych barw da nam barwę trzecią. jakie wystąpią. Tak więc najbliższym możliwym przybliżeniem do O.RYSUNEK 5. Z połączenia A i B wybierzmy-punkt D. Na tym rysunku wszystko. jedno z nich jest białe. Dlatego białe" oznacza tu ogólną klasę spostrzeżeń w skali od czarnego (bardzo mała jasność) oprzez szare (pośredni stopień jasności) do białego (duża jasność). \y efekcie uzyskujemy jakąś nową barwę O' (rys. Stosunek tych dwu świateł zmienia się w miarę jak posuwamy się od punktu B (tylko niebieskie. B z C albo A z C) leżą na prostych (linie przerywane) łączących odpowiednie punkty. ale o mniejszym nasyceniu. w wyniku którego barwa całkowicie zanika. której miejsce będzie gdzieś na tej linii. jak inne czyste monochromatyczne wiązki światła.1. Pomimo że barwę D otrzymuje się w wyniku mieszania dwu monochromatycznych barw. jaką barwę otrzymamy po zmieszaniu dwu barw. Próba uzyskania O w wyniku zmieszania A i B jest z góry skazana na niepowodzenie. ponieważ jedyny możliwy efekt mieszania tych dwu barw będzie leżał na linii prostej AB. Powróćmy teraz do pytania postawionego na początku: jakiej barwie odpowiada punkt 0' na rysunku 5-22? Wyprowadźmy promień ze środka koła W poprzez punkt O' i znajdziemy punkt O na obwodzie (rys. ale o mniejszym nasyceniu. Dokładne położenie tej barwy zależy od ilości (intensywności) każdej z dwu mieszanych barw. 5-22). Im większa będzie intensywność A. że zmieszanie B i A da barwę O. B i C. Jaka to jest barwa O'? Poszukiwanie odpowiedzi na to pytanie najłatwiej zacząć od rozpatrzenia zmian w spostrzeganiu. Aby tego dowieść. Dokładnie tak samo jak dla punktu B i dowolnego innego punktu między B i środkiem koła. niezależnie od stopnia jasności. B i C . a drugie monochromatyczne niebieskie. tylko jej nasycenie. Nie znaczy to wcale. 5-22). nazywa się białe. że zmienia się nie to.

że monochromatyczne źródła światła nie mogą dać takich barw. Wtedy to mieszając C i D we właściwych proporcjach uzyskamy barwę Z. w który wpisane zostało całe koło barw. Jedyne. oznacza to. Zauważmy też.RYSUNEK 5-23 R Y S UNEK 5-24 D powstaje w wyniku zmieszania A i B Połączenie C i D daje Z największa. aby uzyskać wcześniej założony punkt w trójkącie o wierzchołkach A. Czy istnieją takie trzy monochromatyczne światła. uzyskanie pełnego zestawu barw byłoby nieosiągalne: środek koła barw powinien leżeć wewnątrz trójkąta. Na nieszczęście jednak podstawowe barwy A. należy zmieszać A i B w takich proporcjach. B i C. większą skalę barw leżących wewnątrz trójkąta można uzyskać wtedy. które po zmieszaniu mogą dawać wszystkie możliwe spostrzegalne barwy? Nazwijmy te trzy zasadnicze światła barwami podstawowymi. B i C leżą poza kołem. aby ani jedna z nich nie była dopełniającą w stosunku do dwu pozostałych i aby żadna z trzech barw nie mogła być uzyskana w wyniku zmieszania dwu pozostałych. Idealny zespół barw podstawowych przedstawiony został na rysunku 5-25. B i C. Jak wskazuje rysunek 5-24. Tak więc. w celu uzyskania barwy Z. gdy barwy podstawowe nie leżą zbyt blisko siebie. barwy podstawowe nie powinny być dopełniające względem siebie. Ścisłe sformułowanie tych wymagań jest następujące: trzy barwy podstawowe powinny być dobrane tak. Wiadomo też. aby punkt D znalazł się na linii prostej łączącej C i Z. Analogiczne rozumowanie prowadzi do tego. uzyskujemy duży trójkąt równoramienny. że zawsze można zestawić taką kombinację barw A. że aby uzyskać wszystkie możliwe barwy. że gdyby wszystkie trzy punkty leżały na jednej połowie obwodu koła. ponadto powierzchnia trójkąta powinna być jak RYSUNEK 5-25 RYSUNEK 5-26 . co możemy uzyskać dowolną barwę leżącą na prostej łączącej C i D.

że spostrzegamy daną barwę. MIESZANINY ŚWIATEŁ Niebieskie Niebieskie ' Biała kartka BARWNIKI I ŚWIATŁA Zasady koła barw dotyczą mieszania świateł. Oko widzi mieszaninę tych barw-papier jest żółty (rys. mimo że ich barwy mają tę samą nazwę. Skierujcie na nią białe światło. Farba pochłonie z niego wszystkie składowe części o długich falach. Rozpatrzmy mieszaninę barwników (rys. musimy pamiętać. niebieska i fioletowa. Ale jest to tylko opis zjawiska. Światło to odbija się również i widzimy żółtą kartkę. żółte. Aby określić rezultat zmieszania dwu barwników. Pomalujcie białą kartkę na żółto. Mieszanina świateł czerwonego i zielonego może dać światło żółte. Ważniejsze jest inne pytanie: jakie barwy dostrzeże oko? Rozpatrzmy mieszaninę świateł (rys. mieszaniny te nazywamy absorpcyjnymi. że barwa farby zależy od stopnia pochłaniania przez nią całego światła wszystkich długości fal. choć niewątpliwie są one sprzeczne z tym. Niebieska farba pochłania wszystkie jego składniki o długich falach (żółty. 5-27).uzyskać stosując jako źródło światło widzialne. 5-27). 5-27). jako niebieska. jakiej długości fale będą pochłaniane przez tę mieszaninę. to trójkąt równoramienny wpisany w koło (rys. tak że odbijają się tylko fale krótkie: zielona. Aby określić. podstawowymi mogą być trzy dowolne barwy wybrane zgodnie z przedstawionymi wyżej zasadami. jak p0 zmieszaniu barw podstawowych można uzyskać dowolne spostrzegane przez nas barwy Kiedy rozpatrujemy koło barw. Pokazuje nam. Farba pochłania wszystkie składowe części o krótkich falach. Pozostaje Biała kartka RYSUNEK 5-27 . jaką barwę uzyskamy po zmieszaniu. Mieszanina światła niebieskiego i żółtego da nam światło szare (rys. czerwony). jakie barwy uzyskamy przez zmieszanie farb. a farba żółta . 5-27). jakie są rzeczywiste barwy podstawowe systemu wzrokowego. To właśnie światło odbija się od pomalowanej powierzchni i powoduje. pomarańczowe i czerwone. Promień niebieskiego światła pada na kartkę papieru: światło niebieskie odbite od kartki wpada do oka i kartka widziana jest. a nie jego wyjaśnienie. Oko widzi mieszaninę tych trzech barw . Ponieważ absorpcja barw jest najistotniejszą właściwością farby. odbijając jedynie zielone. że wiążą się one z różnicami między połączeniem dwu świateł a połączeniem dwu barwników. Pomalujcie kartkę papieru na niebiesko. musimy wiedzieć. Następnie skierujcie na papier białe światło. Pomalujcie kartkę papieru mieszaniną niebieskiej i żółtej farby. a nie barwników. Aby odpowiedzieć na pytanie. Obie wiązki światła odbijają się od kartki i uzyskana w ten sposób barwa spostrzegana jest jako mieszanina obu wiązek: w tym wypadku szara. Teraz oświetlmy kartkę równocześnie światłem niebieskim i żółtym. Ale jeszcze do tej pory nie zastanawialiśmy się nad tym. co większość ludzi dowiedziała się o mieszaniu barw na lekcjach rysunków. Takie są fakty z mieszania barw.kartka jest niebieska (rys. Oświetlmy kartkę światłem żółtym. jakie barwy były zmieszane. pomarańczowy.wszystkie komponenty o falach krótkich (niebieski i fioletowy). 5-21). Koło barw dobrze przedstawia znaczną część zjawisk związanych ze spostrzeganie^ barw. nie trzeba wiedzieć. z wyjątkiem jednej. oświetlcie ją białym światłem. Mieszaniny świateł nazywamy addytywnymi. Skąd się biorą te różnice? Odpowiedź jest taka. 5-26).

Popatrzcie na mocno czerwoną figurę leżącą na mocno zielonym tle.męczeniu. . Podczas mieszania farb nalcA zachować daleko idącą ostrożność. Następnie przenieście wzrokna białą powierzchnię. Załóżmy. to żółta barwa daje obraz następczy o barwie niebieskiej. chociaż w widmie nie ma części monochromatycznej. Przedstawić je można przez określenie długości ich fal. Wykorzystując to zjawisko indukowania barwy. Barwy te możemy jednak umieścić w kole barw. Na przykład. które powoduje pewną wybiórczą absorpcję części widma świetlnego). maksymalna selektywność ostatniego mieści się w granicach 555-570 nm. oko odbierze mieszaninę czerwonego i zielonego światła i papier będzie wyglądał tak jakby był pomalowany żółtą farbą. działają wybiórczo w odniesieniu do fal określonej długości. jego obrazy składają się z barwnych plam. każdy typ czopków zawiera specjalny pigment. którą wytwarzają zwykle promienie monochromatyczne. Efekt wystąpi bardziej wyraziście przy szybkiej wymianie diapozytywów. Co zrobić. że składa się on z oddzielnych kolorowych punktów. co w wyniku tego otrzymamy. Nie mogą one już mieszać się z czerwienią i zmniejszać jej nasycenia. Przypatrzmy się ponownie kołu barw-purpura zajmuje w nim miejsce między fioletem (długość fali 400 nm) i czerwienią (długość fali 700 nm). Zastanówmy się teraz. Jaki to ma związek z wrażliwością czopków przedstawionych na rysunku 5-28? Niech pionowa oś na wykresie przedstawia ilościową charakterystykę pobudzenia każdego z trzech receptorów barw przez światło o intensywności równej 100. Taka ha rwa czerwona jest jaśniejsza aniżeli ta. Wystarczy spojrzeć na obraz z bliska. ale również określa prawidłowe miejsce barw pozawidmowych. eksperymentował z addytywnymi mieszaninami barw. tak aby padały ściśle na to samo miejsce. Jeżeli po prostu wymieszamy farby. Jednak z daleka oddzielnych kropek już nie można odróżnić. Obrazy następcze Wpatrujcie się uparcie w barwny wzór przedstawiony na rysunku 1-49 (wkładka kolorowa II) tak długo aż obraz zacznie lekko „falować". na którą patrzył uprzednio obserwator (barwy dopełniające dla obrazu następczego nie są rozmieszczone dokładnie naprzeciw siebie. Wyjaśnienie obrazów następczych jest łatwe. Jeden z nich pochłania przede wszystkim światło o długości fali od 445 do 450 nm. Obrazy następcze są odwracalne. które to oglądane z pewnej odległości dają zamierzony przez artystę efekt barwny. Na podstawie wrażliwości tych podstawowych receptorów można wyjaśnić niemal wszystkie zjawiska widzenia barw. co pozwala systemowi konkurencyjnemu 'vz"iąć górę. które to barwy po zmieszaniu dają intensywną purpurę. Mieszaninę farby niebieskiej i żółtej widzimy jako barwę zieloną (rys. prawdopodobnie z czerwonvni odcieniem. Różnorodne pigmenty w różnym stopniu pochłaniają światło. Rzutujmy je następnie na ekran naprzemiennie. Jeżeli będziemy patrzeć przez jakiś czas na nasyconą zieleń. a następnie na ten sam papier nałożymy kropki zielonej barwy lak aby wypełniły one wszystkie luki między czerwonymi kropkami i żeby nigdzie nie nakładały się jedna na drugą. aby zobaczyć. B i C) warunkujących normalne widzenie wszystkich barw.jaśnić pochodzenie mieszaniny barw. że ten niewielki błąd w przewidywaniu barwy wynika z nieznacznego zabarwienia wnętrza oka. mo obrazu wywołuje zmęczenie receptorów. kiedy 100 jednostek długości 620 nm zmiesza się ze 100 jednostkami długości 520 nm. które nie zostało jeszcze w pełni wyjaśnione. . drugi od 525 do 535 nm. Możecie zrobić to z łatwością sami mając do dyspozycji kolorowe diapozytywy. przy danej długości fali przedstawionej na osi poziomej. to odbierzemy ją jako czerwień supernasyconą. drugi zaś pozytywem (taśma kolorowa). W ten sposób koło barw pozwala nie tylko WRAŻLIWOŚĆ CZOPKÓW NA BARWY W trakcie bezpośredniego mierzenia wrażliwości czopkówna barwę wykryto trzy rodzaje czopków. Dzieje się tak dlatego. 5-27). a to prowadzi do stymulacji neutralnej. Przedłużające się oddziaływanie ogląda. aby barwniki mieszały się lakjak światło?'Zasady mieszania barw ustalone w wynj^ eksperymentów ze światłem stosują się również do mieszania farb. a natępnie uzyskana mieszaninę przeniesiemy na papier. Jeżeli przedtem nałożymy na papier czerwoną farbę w formie gęsto położonych kropek (z daleka papier wyglądać będzie jak czerwony).wyłącznie środkowa część widma: promienie zielone. to uzyskamy ciemną barwę. że mieszanina zieleni (520 nm) i czerwieni (620 nm) nie powinna różnić się od barwy żółtej (o długości fali 564 nm). co zostało przedstawione na rysunku 5-28. że mieszając barwniki uzyskujemy efekt ich interferencji. I właśnie te promienie odbijają sie ni papieru. z tym że jeden powinien być negatywem. występuje tu pewne przesunięcie. z bliska czerwone i zielone kropki widziane będą jako oddzielne. zobaczycie obraz następczy barwnego wzoru. Jednak pewne odcienie zieleni dają purpurowe obrazy następcze. Jeżeli barwa niebieska daje obraz następczy o barwie żółtej. Trzem podstawowym barwom odpowiadają trzy typy receptorów (A. Na tych właśnie zasadach opiera się telewizja kolorowa. możemy uzyskać barwy „nienaturalne". pod warunkiem. Receptory zieleni uległy /. odpowiadającej barwie purpurowej. Ogólna charakterystyka pochłaniania światła przez różnorodne pigmenty jest zbliżona do tego. George Seurat (1859-1891). z koła barw wynika fakt. a następnie na mocno zieloną figurę leżącą na mocno czerwonym tle. Barwa tego obrazu prawie dokładnie odpowiada barwie dopełniającej pierwotnie obserwowanego obrazu. Efekt ten można wzmocnić przez dodanie indukowanej barwy. który odpowiada określonej selektywnej wrażliwości na barwy. że będziemy znali ich komponenty. Purpura oraz powiązane z nią barwy nie są barwami widmowymi. a następnie przeniesiemy wzrok na nasyconą cZCrwień. jakie barwy wystąpią w obrazach następczych: barwa obrazu następczego leży nieomal naprzeciw barwy. przypuszcza się. . Tak więc koło barw wskazuje nam również. Na długo przed erą telewizji kolorowej malarz impresjonista. że chcemy uzyskać barwę żółtą przez zmieszanie barwników czerwonego i zielonego.

1%. . Powróćmy teraz do krzywych przedstawionych na rysunku 5-28. B i C są pobudzane w przedstawionych powyżej proporcjach. Zgodnie z tą teorią. czerwona z zieloną i biała z czarną. . czy ośrodki mózgowe wykorzystują bezpośrednio informację płynącą z receptorów podstawowych czy też występują jakieś pośrednie etapy jej przetwarzania. jakie inne kombinacje świateł monochromatycznych wywołają takie samo pobudzenie receptorów.2. który ją otacza. dajemy mu pierwszeństwo. 10 7 17 ni: Suma wskazuje pobudzenie każdego z trzech receptorów przy oddziaływaniu 200 jednostek świetlnych: 100 z czerwienią i 100 z zielenią. Ocena jasności RYSUNEK 5-28. receptor B-tyle samo. chociaż uciążliwym sposobem. a posługiwać się nim jest znacznie łatwiej. W danym wypadku łatwo możemy ją odnaleźć. któremu odpowiada równomierne pobudzenie A i B przy nieznacznym pobudzeniu C.2 •. Sprawa ta już od dawna jest powodem poważnych sporów. Na spostrzeganie danej barwy duży wpływ wywiera kontekst barwny. przy której receptory A. Źródło: Wald(l964)..0 0. że dysponujemy prostym.. Koło barw daje nam tę samą odpowiedź: mieszanina przybierze barwę żółtą. w tym receptor A otrzymuje 17/34. a receptor C. czyli 50% ogólnego pobudzenia. musimy przeskalować występujące tu wartości.-wony (620 nm) . Mamy w sumie 34. mieści się w przedziale 560 i 565. barwy mieszają się parami dopełniającymi: niebieska z żółtą. pozwalającym obliczyć dla dowolnego połączenia świateł odpowiednie wielkości pobudzenia w każdym z trzech receptorów i zarazem wyznaczyć. to przybierze ona dla obserwatora odcień zielony.. Ponieważ koło barw pozwala nam uzyskać ten sam rezultat. Poszukajmy tej długości fali. Z przeprowadzonych obliczeń jasno wynika. Musimy jeszcze zastanowić się nad tym. Zjawisko to w połączeniu z informacją o barwach dopełniających i ślepocie na barwy stwarza podstawy do przypuszczeń. Aby krzywe te można było wykorzystać. Tak więc mieszanina czerwieni i zieleni jest odbierana jako żółta. Teoria widzenia barwnego oparta na procesach przeciwstawnych Jeżeli szarą plamę umieścimy w centrum czerwonego pola. Ewold Hering przedstawił teorię widzenia barw opartą na procesach przeciwstawnych. jak sygnały z receptorów podstawowych łączą się w systemie wzrokowym. to znaczy przybiera barwę dopełniającą do barwy tła. Zasadnicza różnica poglądów dotyczy problemu. nm. Praktycznie jedyne miejsce.cl0pień pobudzenia receptorów barw A l \ B 2 15 l 7 C 0. że w toku pracy aparatu widzenia barw uczestniczą procesy przeciwstawne. Jeszcze w 1878 r.2 °.!iony (520 nm) .2 jednostek pobudzenia nerwowego.

że badania fizjologiczne pozwolą w najbliższych latach na ustalenie rzeczywistych połączeń. (+): reakcje na fale długie (czerwone) (-): reakcje na fale rótkie. .RYSUNEK 5-29. sam fakt występowania rozlicznych połączeń między receptorami został stwierdzony zarówno w eksperymentach psychofizycznych. Wykryte zostały również pary niebieski-żółty. jaki można przewidzieć opierając się na teorii procesów przeciwstawnych. Na przykład. badania fizjologiczne włókien w ciałach kolankowatych bocznych u małp pozwoliły wykryć receptory. Inne receptory reagują odwrotnie. że system niebieski-żółty jest mniej wrażliwy aniżeli czerwony-zielony. Z iepublikowanych danych De Yalois. łączą się ze sobą w różny sposób. jakie są te połączenia. ale maleje pod wpływem zielonego światła. aktywność ich wzrasta jako reakcja na światło zielone. jest pokazany na rysunku 5-29. Dokładnie hie wiadomo. Bez względu na to. Na przykład. chociaż jest ich (przynajmniej u przebadanych małp) znacznie mniej niż pa r czerwony-zielony. że szczegóły ciągle pozostają niewyjaśnione. oznaczone na rysunku 5-29 literami A. jeden z takich schematów połączeń trzech receptorów. W systemie procesów przeciwstawnych trzy podstawowe receptory barwy. Jest to dokładnie taki sam efekt. Jest to zgodne z faktem. . Abramova i Jacobsa (1966). Sieć fizjologiczna na podstawie De Yalois i Jacobsa (1968). a obniża sięjako reakcja na światło czerwone (rys. których aktywność rośnie w trakcie drażnienia światłem czerwonym. Trzy krzywe na każdym z ykresów przedstawiają trzy różne poziomy intensywności (energii) mierzone w dowolnych jednostkach. Istnieją również inne możliwe połączenia. rozpatrywano jednak szereg możliwych wariantów. c) Średnie reakcje różnorodnych klas przeciwstawnych neuronów w mózgu małpy. a barwy powstają w wyniku kombinacji mechanizmów „niebieski-żółty" i „czerwony-zielony". Należy przypuszczać. 5-30 a. odbywa się na podstawie reakcji mechanizmu „czarny-biały". c). B i C. kiedy w efekcie otrzymujemy pary czerwony-zielony. RYSUNEK 5-3Oa I Reakcje zarejestrowane przez jedną mikroelektrodę wprowadzoną do ciała kolankowatego bocznego małpy okazują nam procesy przeciwstawne komórki. b. czarny-biały i niebieski-żółty. jak i fizjologicznych.

RYSU N E K 5-3Oc .

lecz raczej były to dość duże obszary widma. Ponieważ receptory te połączone są w pary i tworzą systemy przeciwstawne. receptory odpowiadające krawędziom nie są tak zmęczone i bardziej podlegają wpływom kontrastu. Skoncentrujcie wzrok na czarnym punkcie. Nieuniknione drobne ruchy oczu wywołują drganie tej części obrazu. nie były monochromak t/ne.. jakimi posłużył się Land. Aby wyjaśnić te stwierdzenia. a w takich trunkach maksymalizują się efekty indukowanych barw. aniżeli przywykliśmy ją spostrzegać normalnie (patrz rys. każdy z trzech podstawowych receptorów barw A.njcj efekt ukrytego działania systemu barw przeciwstawnych i były wynikiem . ale skąd znalazł się tam również kolor zielony? To właśnie efekt indukcji. Przyjrzyjcie się zielonym sercom na rysunku 1 -49 (wkładka kolorowa). B i C. dopóki nie wystąpi migotanie obrazu. Indukowanie barw zawiera w sobie wiele możliwości. B i C hamuje otaczające receptory A. Przy tej okazji zrozumieliście również. jeżeli długo patrzymy na obraz. Tak. silniej nasycona.. dlaczego zaczyna występować migotanie barw. Obie barwy. Jeżeli będziemy patrzeć na niebieską plamę pobudzającą daną część siatkówki to stwierdzimy. Tak np.itrastu przestrzennego. barwy Landa będą identyczne z tymi. Barwy uzyskane przez Miida pojawiają się tylko przy szerokiej gamie barw różnych przedmiotów. Inacz^: mówiąc. Gdyby zastosować metodę Landa wykorzystując obie monochromatyczne \ [(. Najsilniejszy efekt kontrastu uzyskujemy w wypadku barw dopełniających."świetlne. teraz widzicie obraz następczy z różowymi sercami. Podczas nieruchomego obserwowania męczą się szybciej receptory odbierające tę część obrazu. Przenieście teraz wzrok na białą powierzchnię. Rł7 . 5-31 -wkładka kolorowa). jak i czarno-białych widzenie jednych z nich ma wpływ na spostrzeganie innych. hamuje wszystkie otaczające go neurony tego samego rodzaju. Edwinowi Land z Polaroid Corporation udało się zademonstrować możliwość uzyskania prawie pełnego zestawu spostrzeganych barw w wyniku posługiwania się mieszaniną dwu barw. a drugi uueofalowy. Eksperymenty Landa przez jakiś czas bulwersowały zwolenników teorii trzech komponentów widzenia barwnego. Takim zjawiskom kontrastu nadano nazwę kontrastu przestrzennego albo kontrastu indukowanego: każda barwa indukuje barwę dopełniającą » sąsiadujących z nią częściach pola. W wypadku dwu prostych Wiązek promieni monochromatycznych. że migotanie występuje silniej przy krawędziach obrazów. Zauważcie.Kontrast indukowany Podczas spostrzegania przedmiotów zarówno barwnych. W rzeczywistości patrzenie na pary barw dopełniających może wywołać przykre uczucie. będąc pobudzony. ponieważ indukowana barwa wywołana oddziaływaniem przestrzennym jest spostrzegana jako bardziej intensywna. jakich •Moglibyśmy oczekiwać stosując zasady koła barw. Tak więc nierównomierna adaptacja receptorów powoduje migotanie spostrzeganego obrazu. że obniża się przy tym wrażliwość na barwę niebieską w sąsiednich częściach. zmieniając jego położenie na siatkówce. a w następstwie wzrasta wrażliwość na barwę żółtą. Jest to spowodowane hamowaniem obocznym. tzn. To samo zjawisko jest odpowiedzialne za wzrost kontrastu oraz stałość jasności. Jednakże rezultaty uzyskane przez niego stanowiły najwy- . musimy przyjąć założenie. hamowanie jednego receptora jest równoznaczne z zwiększeniem wrażliwości receptora przeciwstawnego. to nie udałoby się otrzymać pełnego zestawu barw. jeden krótkofalowy. Przy patrzeniu na bk-| zwiększa się wrażliwość na sąsiadującą czerwień. dopóki nie pojawi się obraz następczy. a przy patrzeniu na czerwień wzrasi.i wrażliwość na zieleń. gdzie barwa się nie zmienia. W wyniku mamy do czynienia z kontrastem barwy. że jeden neuron podstawow. co daje oscylacje między dwiema różnymi barwami po obu stronach krawędzi obrazu.

w istocie jest po prostu tubą. małżowina uszna. Na pierwszy rzut oka może się wydawać.jnak zewnętrzne części ucha. tzw. proces przechodzenia dźwięku przez ucho aż do wywołania sygnałów nerwowych obejmuje wiele złożonych etapów. błona bębenkowa..„icucha zdarzeń. Drgania te są przenoszone dalej do następnej błony.. System słuchowy FIZYKA DŹWIĘKU Częstotliwość dźwięku Intensywność dźwięku DECYBELE BUDOWA I FUNKCJONOWANIE UCHA Ucho wewnętrzne Ruchy błony podstawowej Komórki wioskowe (włosowate) REAKCJE ELEKTRYCZNE NA DŹWIĘK Krzywe strojenia (tonów) Charakterystyka czasowa reakcji neuronów Kodowanie intensywności informacji Przetwarzanie informacji słuchowej Detektory zmian częstotliwości •cjio ludzkie jest nadzwyczaj skomplikowane.tzw.6. przewód słuchowy. . Drgania błony h-benkowej jako reakcja na zmiany ciśnienia powietrza . okienka owalnego poprzez trzy małe kosteczki ucha środkowego. Najpierw fala jźwięku dochodząca do ucha przechodzi przez przewód słuchowy i powoduje drgania ^(otiy znajdującej się na końcu tego przewodu . które w końcowym rezultacie prowadzą do odebrania dźwięku. Przyjrzyjcie się rysunkom 6-1 i 6-2.. łączącą świat zewnętrzny z małą wewnętrzną ' icr)ibraną .błoną bębenkową. błony bębenkowej. .liajfj najmniejsze znaczenie dla jego prawidłowego funkcjonowania.to zaledwie początek długiego [. Okienko owalne stanowi wejście do spiralnej struktury RYSUNEK 6- . Drgania powietrza wywołują drgania błony bębenkowej. I .

który to ruch zostaje przekazany błonie leżącej wewnątrz wzdłuż spirali. tzw. im większa częstotliwość. Aby opisać falę (o kształcie sinusoidy) należy określić trzy parametry: jak szybko się zmienia (częstotliwość fali).. Drgania okienka owalnego wprowadzają w ruch płyn znajdujący się w ślimaku.-. Ciśnienie dźwiękowe. tym silniejszy dźwięk. tym wyższy dźwięk. nie daje pełnego Chociaż opis zmian ciśnienia dźwiękowego w czasie daje możliwość pełnego opisania dźwięku. który udowodnił. mierzone w pewnej odległości od źródła dźwięku. Częstotliwość jednego herca (Hz)' odpowiada jednemu drganiu na sekundę. Częstotliwość jest równa liczbie pełnych cykli na sekundę ' = Czas (sek) A = Amplituda / = Częstotliwość cykli na sekundę (Hz) RYSUNEK 6-3 FIZYKA DŹWIĘKU Dźwięk to zmiany ciśnienia powietrza. wytwarzają impulsy nerwowe niosące informację akustyczną do mózgu. Łatwiej będzie.•edmioty. Każdy z tych etapów ma swoje ważne miejsce w tym złożonym procesie.. które opiszemy dalej). jak silne ciśnienie wytwarza (jej amplituda) i adzic się zaczyna (faza). to powoduje on rozprzestrzenianie się fal dźwiękowych w otaczającym go środowisku. co powoduje.63 drgań na sekundę odpowiada pod względem wysokości nucie środkowego C w skali muzycznej. z którymi są one powiązane. przedstawione na rysunkach 6-4 i 6-5. Te złożone fale są trudne do mierzenia. Drgania te odbierane są przez cale rzędy włosków leżących na błonie podstawowej. 1 . Rozumowanie to jest oparte na twierdzeniu matematyka Fouriera (1768-1839). ale po części wskutek różnego rodzaju ! bijania i załamywania się fali.- :<nzu ciśnienia dźwięku generowanego przez źródło. że komórki. że dowolna skomplikowana fala (z pewnymi ograniczeniami) może być przedstawiona jako suma fal sinusoidalnych o Jednostka częstotliwości pochodzi od nazwiska niemieckiego fizyka. Zadanie nasze będzie polegało na wykryciu. jeśli rozłożymy je na składniki. że ' -t roZprzestrzeniając się w powietrzu słabnie. na szereg prostych fal sinusoidalnych. często wygodniej jest opisać falę w zupełnie inny sposób. kostnej ucha wewnętrznego zwanej ślimakiem. Częstotliwość dźwięku Zmiany ciśnienia powietrza w fali dźwiękowej można przedstawić graficznie w postaci sinusoidy (rys.RYSUNIK. jak każde z wymienionych tu ogniw drogi dźwięku przyczynia się do powstania przekazu nerwowego wysyłanego przez nerw słuchowy do mózgu i jak ten przekaz jest dekodowany na psychiczne doznania dźwięku.000 Hz. jm większa amplituda sinusoidy. Na przykład. Częstotliwość określa się też często w kilohercach (kHz). tzn. Jeżeli jakiś przedmiot „wydaje dźwięk". błonie podstawowej. spowodowanego przez napotykane na jej drodze . 6-3). muzyki i mowy. Spójrzcie na krzywe ilustrujące zmiany ciśnienia dźwiękowego. Hertza (1857^-1894). 1 kHz równa się 1. fala sinusoidalna o częstotliwości 261. Heinricha R. Po części dzieje się tak dlatego. Ogólnie mówiąc (z pewnymi wyjątkami.

ten sam Ohm. który ogłosił prawo Ohma w dziedzinie elektryczności. ledwie odbieranego przez ucho ludzkie. Fakt ten po raz pierwszy zarejestrował niemiecki fizyk. a tym. coś w rodzaju analizy Fouriera. co dźwięk sobą przedstawia w postaci odrębnych składowych znana jest jako prawo Ohma (Jest to ten sam Ohm. które oddziałują na niego.RYSUNEK 6-6 Pojedyncze sinusoidy Suma sześciu sinusoid przedstawionych powyżej Suma nieskończonej liczby sinusoid wraz z sześcioma przedstawionymi powyżej określonej częstotliwości i intensywności. Fale wzrokowe łączą się w oku i nie ma śladu ich odrębnych składników. 6-6).) W odniesieniu do światła sprawa wygląda zupełnie inaczej. co słyszymy. do dźwięku wywołującego . Kiedy czerwone światło (długość fali 671 nm) miesza się ze światłem zielonym (długość fali 536 nm). to w efekcie zmieszania uzyskujemy światło widziane jako żółte (długość fali 589 nm). Takie rozłożenie fali na jej składowe częstotliwości nazywa się analizą Fouriera (rys. Jeżeli brzmią jednocześnie dwa dźwięki harmoniczne z częstotliwością 440-Hz (nuta A powyżej środkowego C) i 698-Hz (F). lecz prawo inne. Intensywność dźwięku Podobnie jak intensywność światła. co rzeczywiście zachodzi w uchu. W istocie ucho przeprowadza. W odróżnieniu od systemu słuchowego. to połączenie takie odbierane jest jako akord. stąd odpowiedniość między tym. system wzrokowy nie odbiera oddzielnie różnych częstotliwości. rozpiętość intensywności dźwięku jest ogromna-od najsłabszego dźwięku. Przedstawienie złożonych fal w postaci ich sinusoidalnych składowych jest najbliższe temu. Georg Ohm (1787-1854). z grubsza biorąc. a nie jako jeden złożony dźwięk.

6-7 i 6-8).8 261. W obudowie kostnej ślimaka znajdują się dwa otwory. różnica 60 . to stosunek ich intensywności wynosi 10 . Jeżeli dwa dźwięki różnią się o IOw dB. wypełniony wewnątrz słonym roztworem.Tabela 6-1 Dźwięk Intensywność (dB) 200 Start rakiety kosmicznej z ludźmi na pokładzie (z odległości 45 m) Próg bólu Głośny grzmot. stwierdzenie.13 0. zespół rockowy Krzyk Rozmowa 180 160 140 120 100 80 60 Cichy szept Próg słyszalności przy 1000 Hz Dźwięk Najniższa nuta na fortepianie Najniższa nuta śpiewaka (bas) Najniższa nuta na klarnecie Środkowe C na fortepianie Standardowa wysokość strojenia (A powyżej środkowego C) Najwyższa nuta śpiewaczki (sopran) Najwyższa nuta na fortepianie Tony harmoniczne instrumentów muzycznych Granica słyszalności ludzi starszych Granica słyszalności 40 20 0 Częstotliwość (Hz) 27.63 0. ponieważ decybele odnoszą się do stosunku dwu intensywności.0 7. .5 2. Tej ogromnej rozpiętości intensywności natężenia nie da się przedstawić bezpośrednio.0 dB -40 -30 -20 -15 -10 —9 -8 -7 -6 -5 -4 „ ^ _2 -1 0 40 30 20 15 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 ból fizyczny. chyba że znany jest poziom.79 1.5 100 104. zwana ślimakiem (rys. Jest to w przybliżeniu najniższa intensywność dźwięku o częstotliwości 1000 Hz.10 0. że dany dźwięk jest 65 dB intensywniejszy od międzynarodowego standardowego poziomu odniesienia. Ten standard odnosi się do dźwięku o bardzo niskiej intensywności.6 10.3 5. Ślimak to przewód zakręcony 2. jeśli spotkacie takie określenie.32 0.0 3. z którym dokonujemy porównań.6 440 1000 4180 10 000 12 000 16 000-20 000 lytnożąc (lub dzieląc) stosunek intensywności sygnałów przez 10 dodaje się (lub odejmuje) 10 dB.9 6.0001 0.0 31.dB w intensywności dwóch dźwięków oznacza. Na przykład przy 2000 Hz największa intensywność dźwięku.3 1.0 1 000. że jakiś dźwięk ma intensywność 65 dB jest całkowicie pozbawiona sensu.0 100. która łączy się z ostatnią z kosteczek słuchowych. Stosuje się więc skondensowany zakres intensywności dźwięku poprzez wykorzystanie decybeli (dB) (tabela 6-1).0 4. za jaki przyjęto 0. jaką może wykryć ucho ludzkie. Decybele Liczba dB = 10 log (I/Iu) ///» 0. oznacza to. Jeden z nich nazywany okienkiem owalnym okryty jest błoną.001 0.16 0.032 0. że jeden z nich jest 106 (1 milion) razy silniejszy niż drugi.2 2.20 ' 0.010 0. Na ogół.25 0.0002 dyny/cm2.50 0. BUDOWA I FUNKCJONOWANIE UCHA Ucho wewnętrzne Dla psychologa jedną z najważniejszych części ucha jest niewielka spiralowata struktura kostna mieszcząca się w uchu wewnętrznym.0 1.jaką człowiek może jeszcze wytrzymać.6 1.40 0. jest tysiąc miliardów razy silniejsza od najsłabszego odbieranego dźwięku. DECYBELE 1. Ślimak człowieka ma 0.5 raza (u człowieka). Na przykład.00 dB I/Io 10 000.5 cm długości i 1 centymetr szerokości. Podwajając (lub zmniejszając o połowę) stosunek intensywności sygnałów dodaje się (lub odejmuje) 3 dB.

i . 6-7 i 6-8). również pokrytego cieniutką błoną..' -"id przedsionkowi' . Dwie błony biegnące wzdłuż całego ślimaka dzielą go na trzy wąskie kanały.-. co kryje on w swym wnętrzu (rys. Nas interesuje tu przede wszystkim błona podstawowa (rys. 6-9). który przetwarza sygnały napływające z zewnątrz w postaci zmian ciśnienia w sygnał elektryczny.N . v . a szerokość jej wzrasta w kierunku od okienka owalnego do wierzchołka. aby zobaczyć. • •• k a l i d Mllllilkil \ \ Błona . Rozłożona błona podstawowa ma około 3. . gdzie kosteczki ucha środkowego wywołują drgania okienka owalnego. Ruchy błony podstawowej Ciśnienie oddziałujące z zewnątrz na okienko owalne powoduje ciśnienie w ciec/y znajdującej się nad błoną podstawową i rozprzestrzenia się natychmiast wzdłuż całej błony. wypełnione cieczą..\ i . . (Fala ciśnienia rozprzestrzenia się wzdłuż ślimaka w czasie 1 /20 milionowej części sekundy.5 centymetra długości. . Dokonuje się to dzięki istnieniu w ścianie kostnej drugiego małego otworu.) Dzięki temu rodzaj aktywności wywołanej w błonie podstawowej nie zależy od RYSUNEK 6-9 .\.. 6-10). Łatwiej możemy przeanalizować ten mechanizm rozwijając ślimak (co można wykonać jedynie teoretycznie. przekazywany do nerwu słuchowego. . niezbędny jest jakiś mechanizm umożliwiający przekazanie ciśnienia wytwarzanego w okolicy okienka owalnego. Wewnątrz ślimaka znajduje się nadzwyczaj skomplikowany mechanizm. Między błoną i ściankami ślimaka pozostaje niewielka przestrzeń. gdyż praktycznie jest to nieosiągalne). : i . Powiększanie się szerokości błony podstawowej odgrywa bardzo ważną rolę w jej funkcjonowaniu. •.^ . Ponieważ ślimak jest wypełniony nieściśliwym płynem. .'. f\ Btona podstawowa RYSUNEK 6-7 Drgania z błony bębenkowej poprzez kosteczki ucha środkowego przechodzą przez tę błonę do ślimaka. _ .: . Błona ta ciągnie się od początku ślimaka (podstawy).•-•:.IH. •::M. Błona podstawowa" RYSUNEK 6-8 prawie do jego końca (wierzchołka).'. mieści się on w dolnej części ślimaka i nosi nazwę okienka okrągłego (rys. " < o w \ v M ••• • • '.

po czym fala v-\bko wygasa w miarę jej dalszego przesuwania się do końca błony. która znajduje się w pobliżu okienka owalnego. że dźwięki o różnych częstotliwościach przetwarzane v| w aktywność zlokalizowaną w różnych punktach błony podstawowej. to oddziałuje silniej na komórki włoskowe zewnętrzne . w pozostałej części błony jkiywność jest słaba.w części wierzchołkowej jest ona 100 razy sztywniejsza niż przy Btona podstawowa jest w istocie kawałkiem skóry i tak jak na skórze znajdują się na niej komórki wioskowe. że błona rozszerza się w kierunku od okienka owalnego do wierzchołka ślimaka. bliżej zewnętrznej strony ślimaka. Komórki te stanowią część złożonej struktury. zazwyczaj rozmieszczone są w jednym rzędzie.'ki^nku owalnym. w jakim miejscu ślimaka nastąpiło pobudzenie. Ogólna liczba zewnętrznych komórek wynosi około 25 000. kiedy okienko owalne zaczyna drgać. Ponieważ komórki włoskowe są ściśnięte między dwiema błonami narządu Corticgo. lecz na wierzchołek ślimaka. jaki ma -iiinak. Komórki znajdujące się po jednej stronie łuku. Fala przechodzi z jednego końca błony podstawowej do drugiego w ciągu kilku milisekund. każdy ruch błony podstawowej powoduje deformację ich włosków.<\ MyNEK. To przekodowanie częstotliwości sygnału dźwiękowego na drgania w określonym miejscu błony podstawowej potwierdza to. cały układ reagowałby równie sprawnie. Twardość jej również zmienia się . Początkowo wybrzusza się ona przy okienku owalnym.zaledwie około 3500. Jeżeli bodziec działałby nie na okienko owalne. . Źródło: Rassmussen i Wind/e (1960). w miarę jak przechodzi ona dalej od okienka owalnego. jaką pokonuje. który jest umiejscowiony wzdłuż górnej części błony (rys. to zobaczymy zjawisko wędrującej fali. Sama błona podstawowa nie reaguje natychmiast na działające na nią ciśnienie. Od częstotliwości j/więku zależy. Jeżeli zaczniemy obserwować błonę w momencie. powodują stopniowy wzrost amplitudy wybrzuszenia. Komórek włoskowych wewnętrznych jest. mają nazwę komórek włoskowych zewnętrznych i ułożone są w 3-5 rzędów. zwanej narządem Cuniego. Odległość. Przy dźwiękach o niskiej częstotliwości wybrzuszenie przesuwa się do -amego wierzchołka i osiąga maksymalną amplitudę dopiero na końcu błony (rys. Komórki włoskowe znajdujące się po drugiej stronie łuku zwane są komórkami włoskowymi wewnętrznymi. Przy dźwiękach o a\>okiej częstotliwości maksymalne wybrzuszenie występuje w tej części błony podstawowej. cM i 6-12). l-tota tych drgań polega na tym. a następnie wybrzuszenie to stopniowo przemieszcza się wzdłuż błony aż do wierzchołka ślimaka. A ponieważ błona podstawowa jest przymocowana. 6-13). 6-11. wywołanego przez falę j/u iękową. Przypomnijmy. i szybkość jej rozprzestrzeniania zależne są od częstotliwości fali dźwiękowej. Ta wędrująca fala jest rezultatem elastycznych właściwości błony. które tworzą dwie warstwy rozdzielone łukowatym sklepieniem. Czynniki te w połączeniu z kształtem geometrycznym. a z każej z nich wystaje około stu włosków. Człowiek ma około 25 000 takich komórek włoskowych. w jakim punkcie błony fala osiągnie największe rozmiary. że „ucho dokonuje analizy Kurnera napływającego sygnału". co powiedzieliśmy poprzednio. Komórki włoskowe (włosowate) RYSUNEK 6-10 tego.

Ades.pomocą elektronowego mikroskopu icmningowegox370. RYSUNEK 6-13.Ślimak człowieka (w przekroju) Powiększona część ślimaka. Lindeman. na której widać położenie narządu Cortiego oraz wyjście nerwu słuchowego RYSUNEK 6-12. . West i Engstrom (1970). Źródło: Bredberg. Mikrofotografia narządu Cortiego sporządzona za.

Przeanalizujmy reakcję komórki nerwowej.niż na wewnętrzne. kiedy osiągnie on wyjściowy poziom aktywności spontanicznej. Krzywe strojenia {tonów) Dzięki precyzyjnym metodom chirurgicznym można wprowadzić bardzo małą elektroó. gdzie będzie ona rejestrowała wszystkie impuls1. Reakcje mechaniczne przekształcają częstotliwość i natężenie dźwięku w drgania błony podstawowej. ale pewna aktywność pojawia się również i przy innych częstotliwościach. powiedzmy 10 000 Hz. to fakt. Po prawej stronie przedstawiono amplitudę drgań błony jako funkcję częstotliwości. Nawet w sytuacji braku jakichkolwiek bodźcó\v dźwiękowych przekazuje ono do 150 impulsów na sekundę. której częstotliwość krytyczna RYSUNEK 6-1 . W tym celu zaczniemy od ekspozycji czystego tonu o umiarkowanej intensywności i wysokiej częstotliwości. Właśnie tego typu reakcji należy oczekiwać. Na rysunku 6-15 przedstawiona została amplituda drgań przy częstotliwości od 25 do 1600 Hz. Badając neuron należy przede wszystkim ustalić. wykazuje on tylko aktywność spontaniczną. Załóżmy. aktywność neuronu ponownie słabnie aż do momentu. 9V SliNEK6-15 REAKCJE ELEKTRYCZNE NA DŹWIĘK Doskonale zorganizowane reakcje mechaniczne ucha nie miałyby żadnego znaczenia gdyby nie było sposobu na przetworzenie tej aktywności na sygnały odbierane prze? układ nerwowy. Charakterystyka czasowa reakcji neuronów Do tej pory interesowała nas jedynie liczba impulsów nerwowych wytwarzanych przez dany sygnał. Przy częstotliwościach niższych spadek aktywności jest znacznie wolniejszy. i następnie powoli będziemy obniżać częstotliwość. Maksymalne drgania błony w tym miejscu występują przy dźwięku o częstotliwości 400 Hz. bezpośrednio do nerwu słuchowego. które przekazują sygnał poprzez odpowiednie drogi do mózgu. że neuron zupełnie nie reaguje na ton. przepływające przez pojedyncze włókno. Naciski i naprężenia przekazywane na komórki włoskowe aktywność w powiązanych z nimi włóknach nerwowych. wytwarzając impulsy elektryk ne. Pierwsza rzecz. jaką można zauważyć. Reakcje neuronu na różne częstotliwości przedstawione zostały na rysunku 6-14. Informacja ta zostaje z kolei przeanalizowana przez komórki nerwowe. Ta aktywność własna czy też spontaniczna. Przy wyższych częstotliwościach aktywność jego obniża się dość gwałtownie. jeżeli badany neuron reaguje bezpośrednio na poziom aktywności w określonej części błony podstawowej. W miarę dalszego obniżania częstotliwości. Kiedy częstotliwość osiąga pewną wielkość krytyczną (tzw. Neuron ten jest najbardziej wrażliwy na ton o częstotliwości 400 Hz. na jakiego rodzaju sygnały on reaguje. które są przenoszone przez nerw słuchowy. mimo braku jakiegokolwiek sygnału zewnętrznego. że neuron rejestruje reakcje komórek włoskowych w części leżącej w odległości około 24 milimetrów od okienka owalnego. że włókno takie jest stale aktywne. Początkowo będzie nam się wydawało. Ważna również jest charakterystyka czasowa aktywności pojedynczych neuronów. reakcja neuronu nasila się i osiąga swój szczyt. jest charakterystyczna dla większości neuronów sensorycznych. częstotliwość krytyczną).

Kiedy błona reagując na zmianę •siiienia podnosi się w górę. Czasem impuls nie pojawia się we właściwym momencie. Ruch błony w dół nie wywołuje natomiast żadnej reakcji na dźwięk. prawdopodobnie zareaguje na te opuszczone składniki. częstotliwość może się podnieść.5 impulsów na sekundę. Tak więc.'"! dany cykl reaguje niejedno.erwowy.. jest stosunkowo wąska. której tempo wynosi 500 impulsów na sekundę. Oczywiste jest też. że istnieją granice tego wzrostu.. . skala intensywności sygnałów. Teoria „. Przy częstotliwościach przekraczających 4000 Hz regularna.. ale włókno sąsiadujące z nim. jak 3000^1000 Hz. nie będzie jednakże reagować na dźwięk o częstotliwości 500 Hz wytwarzaniem 73 albo 187 impulsów na sekundę. ton o częstotliwości 500 Hz wywołuje regularną reakcję. aniżeli ich reakcje na zmiany częstotliwości. Aktywność regularnie podnosi się i opada wraz ze zmianami ciśnienia sygnału. powiedzmy do 300 wyładowań na sekundę.''' włókien. i n a aktywność nie jest czymś nieoczekiwanym. 125 lub nawet 67. wynosi 500 Hz. Częstotliwości te znacznie przewyższają częstotliwość. zostanie zsynchronizowany z powtarzającymi się cyklami sygnału płynącego z zewnątrz. W świetle rozważań o właściwościach drgań błony podstawowej taka zsynchronizo- Kodowanie intensywności informacji Reakcje neuronów nerwu słuchowego na zmiany intensywności są znacznie mniej złożone. włókien. To właśnie obserwujemy w badaniach fizjologicznych. Załóżmy. Pojedyncze włókno może przepuścić kilka cykli.'•/cstotliwości. tak że częstotliwość pobutf-'! zostaje utrzymana w łącznym ro-ft. Ruch w [. a następuje to tylko wówczas. Oczywiste jest.RYSUNEK 6-16. że pojedyncze włókna mogą okazać się niezdolne do reagowania na pewne zmiany ciśnienia wywołane przez dany <vunał (szczególnie przy wyższych częstotliwościach) nie stanowi problemu. Fakt. jeśli odrębna komórka ma własne . znajdujące się między nią a leżącą powyżej błoną pokrywającą. /dolność pojedynczych neuronów do reagowania na zmiany ciśnienia. lec. jaką może osiągnąć pojedynczy neuron. powiedzmy 250. że komórka o częstotliwości krytycznej równej 500-Hz może wytwarzać maksimum 250 lub 125 impulsów na sekundę. Każdy cykl fali dźwiękowej UTHY)/. to wywołuje w ten sposób impuls . Reakcje wszystkich neuronów łącznie powodują salwę impulsów dla każdej fazy rozrzedzenia ciśnienia sygnału. Nerw słuchowy potrafi rejestrować sygnały o tak wysokich częstotliwościach. Wyładowania komórki są zsynchronizowane z sygnałem. cykliczna reakcja nerwu słuchowego przekształca się w niezorganizowany. Mówiąc krócej.nl Zewnątrz. reagujące na tę samą częstotliwość. to tempo reakcji neuronu wzrasta. Przv iWe/t. Impulsy płynące z komórki odzwierciedlają właściwości czasowe częstotliwości krytycznej: odstęp między impulsami wynosi w pizybliżeniu 2 milisekundy.'-' intensywności pobudzenia (niżej: j.. Źródło: Wever (1970). wywołane orzcz napływający z zewnątrz sygnał.' ••.. Pełny cykl sygnału trwa dwie milisekundy.'. reakcję co najmniej w jednym y-o. Będzie ona reagować z odpowiednio niższą częstotliwością.OK pojawia się w wyniku obniżenia ciśnienia w płynie nad broną. » . że przy podwyższeniu tempa wyładowań komórki musi ono być wciąż zsynchronizowane z falą dźwiękową. będącą wielokrotnością „w dół" częstotliwości sygnału. Nawet wówczas. sugeruje nam jeden ze sposobów kodowania . deformując równocześnie komórki włoskowe. gdy w fazie obniżonego ciśnienia (rozrzedzenia) okienko owalne uwypukla się . gdy komórka nie może reagować z szybkością odpowiadającą jej częstotliwości krytycznej. 6-16). Poza tym linieje olbrzymia różnorodność zarówno podstawowych poziomów aktywności. Wiele włókien bierze udział w rejestrowaniu ruchów dowolnej części błony podstawowej. Częstotliwość sygnału może być określona bezpośrednio przez tempo impulsów albo też przez średni odstęp między nimi. zwłaszcza w porównaniu z ogólną skalą słyszalności. jednak dalszy wzrost intensywności sygnału nie będzie prowadził do odpowiedniego podwyższenia tempa reakcji. przy zmianie intensywności sygnału do 10 decybeli." dzie reakcji włókien a-f. jak i reakcji pojedynczych komórek na zwiększenie intensywności sygnału. synchronizacja nadal się utrzymuje.-a/ . '' . ale kiedy wystąpi ponownie. ciągły potok impulsów (rys. Reguła jest tu taka: jeżeli przy zwiększonym natężeniu sygnału jego częstotliwość pozostaje niezmieniona. A zatem. którą zdolna jest kodować większość komórek. W praktyce w pojedynczej komórce o poziomie aktywności własnej równym 200 wyładowaniom na sekundę.

dolny . Kiedy informacja o podstawowej częstotliwości i intensywności zostanie zakodowanprzez nerw słuchowy. to pierwszą jej reakcją na dź\y będzie zmiana spontanicznej. Wydobyta zostaje . złożonych i superzłożonych jelektorów. a). ruch i barwę.detektorów: tU| neuronów typu „centrum-peryferie" do prostych. a dopiero potem nastąpi zwiększenie liczby impulsów nerwowych reakcji na sygnał dźwiękowy. Potrafią odróżnić linie i kąiy. b) . Istnieje cała hierarchia wyspecjalizowanych neuronów . przetwarzanie informacji słuchowej k to zostało przedstawione w poprzednich rozdziałach.pCC-\ liczna informacja słuchowa. b) Obok: Pień mózgu wraz z lokalizacją miejsc przedstawionych na rys. niezorganizowanej aktywności na aktywność zsynchro zowaną z sygnałem. zlokalizowane zostaje źródło dźwięku i w ogólnym zakresie określona zostaje siła i wysokość dźwięku. sygnał w końcu zostaje skierowany do mózgu.Kora słuchowa -Ciało kolankowa! przyśrodkowe . A co możemy powiedzieć o systemie słuchowym? Co dzieje się z informacją puchową przekazywaną z ucha do mózgu? Ja .Sygnał z pn ucha Sygnał z lewego ucha " J ą d r o ślimaka Oliwka górna a) RYSUNEK 6-17 a) Powyżej: Droga od ucha do kory słuchowej.W z g ó r e k czwora. 6-17a i \7b). jednakże przy pełnej ich synchronizacji. Widok przekroju mózgu od tyłu. Na drodze sygnai ja mózgu zachodzi szereg różnorodnych operacji (rys. neurony tworzące system wzrokowy reagują zawsze na cechy istotne sygnału wzrokowego.tempo wyładowań równe 200 impulsom na sekundę.

Jeszcze inne reagują tylko na zmiany częstotliwości {detektory zmian częstotliwości). jak się wydaje. Przy modulacji sinusoidalnej pokazany neuron reaguje tylko na wrosl częstotliwości sygnału. W przypadku sygnałów wzrokowych wiadomo dokładnie. Zwróćcie uwagę na to. Mowa wraz ze wszystkimi swymi właściwościami jest. Dźwięk o stałej intensywności i zmieniającej się częstotliwości nosi nazwę sygnału o modulowanej r. A zatem. Niektóre z nich reagują na pojawienie się tonu zwiększeniem tempa wyładowań (reakcja pobudzeniowa). Czasem dźwięk o określonej częstotliwości powoduje wstrzymanie reakcji na dźwięk o innej częstotliwości {komórki •nierakcyjne). Jest możliwe. Liniowe zmiany częstotliwości sygnału powodują pojawienie się schodkowej modula<H sygnału.iwet te 60% neuronów. że około 40% neuronów tej eści kory zupełnie nie reaguje na czyste tony. określone j/wicki. stałe czy też zmieniające się dźwięki. ale jak na razie zdołano jedynie stwierdzić. Nie reagują one na czyste dźwięki o stałej częstotliwości. ale ciągle nie wiadomo. a reaguje jedynie na dźwięki bardziej 7 •łożone.:iowu) (patrz rys. Właściwości mowy ludzkiej pozwalają przypuszczać. że dla jej odbioru posiadam) wyspecjalizowane detektory dźwięku. trwale związana ze specyfiką aparatów: głosowego i słuchowego.-oczywistości przeznaczone są do reagowania wyłącznie na specjalne.t. niezależnie od ich intensywności i częstotliwości. A jakie są analogiczne właściwości dla sygnałów słuchowych? Czy w takiej roli występują czyste lub złożone tony. Świadczy o tym chociażby fakt.•uitrafią mówić. Liczne komórki w korze słuchowej (w każdym razie u kota) s. które reagują na czyste tony. Na rysunku 6-19 przedstawiona /ostała typowa reakcja neuronów wrażliwych na sygnał o modulowanej częstotliwości (częstotliwość sinusoidalnie obniżała się i podwyższała). dokonuje tego w sposób wielce -komplikowany. \. że linie i kontury.łączeniowa). a jeszcze inne zarówno w chwili włączenia. Jak wyglądałby obwód nerwowy dla tych detektorów zmian częstotliwości? Rozpa. Tego po prostu nie wiemy. •jest rzeczą oczywistą. jak i wyłączenia dźwięku (reakcja włączeniowo-wyłącze.[ wrażliwe wyłącznie na zmiany częstotliwości. rując zmiany częstotliwości w błonie podstawowej. Źródło: Whitfield (1967).. że zmianie częstotliwości towarzyszy przesuwanie się maksymalnej stymulacji wzdłuż błony podstawowej. Przy schodkowej modulacji częstotliwości zaprezentowano dwa różne typy neuronów: jeden reagujący wyłącznie na wzrost częstotliwości. Inne znów obniżają tempo wyładowań (reakcja lamująca). że neurony odpowiadają jedynie na zmiany częstotliwości w określonych kierunkach. inne . że tym określonym dźwiękiem jest po •irostu zgrzyt albo szum. kąty i ruch odgrywają ważną rolę w rozpoznawaniu obrazów. że ich mechanizmy słuchowe powinny przejawiać . Prawdą jest. widzieliśmy. Niektóre neurony kory słuchowej charakteryzują się stałą krzywą aktywności własnej o ostrych wierzchołkach. Typowy sygnał wraz z odpowiadającą mu reakcją neuronu przedstawiono na rysunku 6-20. że większość badań fizjologicznych dotyczących słuchu przeprowadza się przede wszystkim na kotach i małpach i chociaż zwierzęta te nie Detektory zmian częstotliwości. na przykład szumy albo zgrzyty (Whitfeld.tylko w chwili wyłączenia go (reakcja wyłączeniowa). ponieważ bardzo niewiele wiemy o istocie procesu przetwarzania informacji słuchowej w układzie nerwowym.. że neurony te w . Reakcje te są oczywiście zbliżone do reakcji zachodzących w v\stcmie wzrokowym.. że neurony kory słuchowej muszą przeprowadzać jakąś implikowaną analizę. inne pozbawione są tej właściwości. RYSUNEK 6-18. można przypuszczać. pojawiające się w trakcie zmian ^Cstotliwości sygnału dźwiękowego. Odpowiedź na to pytanie nie może być w pełni zadowalająca. 6-18). a drugi — tylko na jej obniżenie. jeżeli . Niektóre odpowiadają tylko w momencie włączenia dźwięku (reakcja . w jaki sposób właśnie mechanizmy słuchowe wyodrębniają specyficzne cechy mowy.ęstoiliwości albo sygnału o wędrującej częstotliwości.\viic cechy specyficzne dla systemu rozpoznawania obrazów. 1967). Różnorodne typy reakcji neuronu na pobudzenie dźwiękowe wywołane w pierwotnej kor:i słuchowej nie znieczulonego kota. W pewnym sensie nasz brak wiedzy jest odbiciem niedostatecznego rozumienia procesu analizy sygnałów słuchowych.

W środku: Neurony reagujące na podwyższenie tonu w zakresie niskich częstotliwości i na 2. podobnie jak i wcześniej omawiane właściwości krzywej strojenia. U kota wykryto trzy różne typy detektorów modulacji częstotliwości (Whitfield. . ze sobą komórki reagujące na odpowiednie częstotliwości podstawowe (zupełnie \A\ samo jak łączyliśmy jednostki typu centrum-peryferie w rozdziale 2) otrzymaliby>n:. 1%'• Wszystkie wrażliwe są tylko na częstotliwości w przedziałach określonego pasm. Źródło: Whitfield i Evans (1965). Źródło: Whitfield i Evans (1965). chcielibyśmy zbudować detektor przemieszczania się aktywności wzdłuż błony. podwyższa się. RYSUNEK 6-20. detektor zmiany częstotliwości. to łą^Zu.. obniża się. detektor zmiany częstotliwości byłby wrażliwy tylko na podwyższt-Ti: lub tylko na obniżenie częstotliwości. Jednak reagują on. . . 6-21). "ni:enie tonu w zakresie wysokich częstotliwości. 3. Źródło: Whitfield i Etans (1965). • '•' Si'uron reaguje na obniżenie. '•'u:linvści. ale nie na obniżenie tonu w tym samym przedziale częstotliwości. Podobnie jak detektory ruchu wrażliwe na ruch •:jednym kierunku. ale nie na podwyższenie tonu.KSZTAŁT FALI SYGNAŁU DŹWIĘKOWEGO KSZTAŁT FALI SYGNAŁU DŹWIĘKOWEGO SCHODKOWA MODULACJA CZĘSTOTLIWOŚCI RYSUNEK 6-19. ale nigdy na jedno i drugie równocześnie. Scuron reaguje na podwyższenie. podnosi się w części skali o niskiej częstotliwości i obniża się w jej części o wysokiej częstotliwości (rys.1 ni na dowolny dźwięk w przedziale rozpiętości krzywej strojenia. a jedynie na dźwi^:których częstotliwość albo: '••VS(JNEK6-21. Po lewej: Neurony reagujące jedynie na podwyższenie tonu w dowolnym punkcie zakresu ich 1.

Czy ludzie posługują się detektorami zmiany częstotliwości? T. Jest jednak możliwe. że taka informacja byłaby użyteczna dla bar< złożonych struktur dźwiękowych. z którymi mamy do czynienia podczas anal mowy. cym je środowisku. że nietoperze mają ich niezwykle dużo. . a następnie analizie fal odbitych pozwala nietoperzom określić rozmieszczenie oraz odległość przedmiotów w otacz. zwłaszcza przy ich zdolnościach echolokacyjn\. Wiadomo.Po co potrzebne są kotu wymienione detektory zmiany częstotliwości? Tego wiemy. polegających na wysyłaniu sygnałów akustycznych. również nie wiemy. najwidoczniej są one istotn procesach orientacyjnych nietoperzy.

słuchaczy możliwość ponownego odtworzenia takich wydarzeń. Przy stałej częstotliwości dźwięki o większej intensywności wydają się głośniejsze niż dźwięki słabe. Jest to szczególnie obscrwowalne na krańcach skali słyszalności. że przy krańcowych częstotliwościach dźwięk przestanie być słyszalny. Niech sygnał dźwiękowy (gwizd) ma średnią częstotliwość przy średnim poziomie intensywności. oraz dzięki badaniom zjawisk maskowania i spostrzegania przestrzennego dźwięku. psycholog może wyjaśniać i przewidywać wiele właściwości spostrzegania słuchowego. koncert. W rozdziale tym zajmiemy się niektórymi z różnorodnych doznań słuchowych. Jeżeli utrzymując stałą intensywność będziemy zmieniać częstotliwość. Głośność zależy więc od •^cstotliwości choćby z tego powodu. a niekiedy wdziera się zakłócając tok normalnego życia. Huk ^imolotów przeszkadza i męczy. Nowa technika zapisu dźwiękowego stwarza ji. Ale głośność zależy również od częstotliwości w normalnych Pilicach skali słyszalności. dźwięki syntetyzatorów-wszystko to wpływa w ^ óżnicowany sposób na emocje słuchaczy. Zespoły rad° w e ' muzyka elektroniczna. wywołanych przez dźwięk. v Nośności i wysokości. ""rzetnówienie. Dzięki posiadanej wiedzy . Ale przy stałej intensywności dźwięki o bardzo wysokiej i bardzo niskiej częstotliwości wydają się znacznie cichsze niż dźwięki o średniej częstotliwości. Przeanalizujemy cztery kwestie: głośność.a nie po prostu gwiżdżąc). a także wytwarzanie nie istniejących w przyrodzie efektów ćwiekowych.7. Wszystkie te właściwości dźwięku dotyczą sfery psychologii. Argumenty przeciw teorii periodyczności spostrzegania wysokości dźwięku Dwoistość teorii spostrzegania wysokości dźwięku KRYTYCZNE PASMO CZĘSTOTLIWOŚCI PRZESTRZENNE SPOSTRZEGANIE DŹWIĘKU Lokalizacja Interakcje dwuuszne Znaczenie słyszenia dwuusznego Lokalizacja Różnice poziomów maskowania Maskowanie GŁOŚNOŚĆ Głośność dźwięku zależy od jego intensywności (natężenia) i częstotliwości. że skala częstotliwości odbieranych przez ucho ludzkie jest ograniczona. a następnie przeprowadzimy wywód o znaczeniu praktycznym rozpatrywanego zjawiska. krytyczne pasmo częstotliwości i przestrzenne spostrzeganie dźwięku. Wymiary dźwięku GŁOŚNOŚĆ Warstwke równej głośności Słuchanie muzyki Kompensatory głośności Maskowanie Eksperyment z maskowaniem Mechanizm maskowania Maskowanie w muzyce Sony Pomiar głośności WYSOKOŚĆ DŹWIĘKU Skala muzyczna Skala melowa Teoria miejsca: położenie błony podstawowej Cykliczność wysokości dźwięku Głośność i wysokość Nieobecność tonu podstawowego Argumenty przeciw nieliniowości Maskowanie nieobecnego tonu podstawowego ODRÓŻNIANIE WYSOKOŚCI DŹWIĘKU BEZ UDZIAŁU BŁONY PODSTAWOWEJ Wyjaśnienie na podstawie teorii miejsca Wyjaśnienie na podstawie teorii periodyczności ->'wieki orkiestry tworzą bogaty materiał dla doświadczenia słuchowego. jak konferencja. Zapis dźwięku Efekt pierwszeństwa . \V tym samym czasie różne źródła hałasu zanieczyszczają środowisko człowieka. mowy i hałasu. jak dźwięki tworzone przez współczesnych kompozytorów dzięki odpowiedniej aparaturze elektronicznej. jak też powoduje /męczenie psychiczne czy nawet trwałe uszkodzenie fizyczne. czasami hałas ten stanowi jedynie nieprzyjemną przeszkodę. Ponadto przeanalizujemy rolę tych czterech czynników w spostrzeganiu muzyki. W każdej kwestii zaczniemy od wyłożenia aktualnych danych naukowych. tak aby spadła poniżej 20 Hz albo podniosła się powyżej 20 000 Hz (można to osiągnąć wyłącznie za pomocą aparatury elektronicznej . Bardziej techniczne aspekty mierzenia dźwięku przedstawione są w Dodatku A. mechanizmach funkcjonowania ucha i o psychologicznych wymiarach dźwięku.. wysokość. to utwierdzimy się w przekonaniu.

n Słuchanie muzyki Interesująco przedstawia się analiza miejsca. a częstotliwość 1000 Hz. choć nie zawsze przez muzyków. intensywności 400 dB i czasie trwania 0. Drugie C na klawiaturze i wszystkie następujące po nim nuty otrzymują indeks 2: C2. aż osiągnie dokładnie |<ą głośność. a to dlatego. Krzywa oznaczona liczbą 100 przedstawia warstwicę równej olośności. w 1 przybliżeniu od 30 do 4000 Hz. która odpowiada progowi słyszalności. jaką ma ton standardowy. jaką ma ton standardowy. że warstwica równej głośności. Zadanie osoby badanej polega na przemiennym wsłuchiwaniu się w ton standardowy i ton porównywany i regulowaniu intensywności tego ostatniego tak.) Zwróćcie uwagę na to.•stotliwościach charakteryzują się tą samą głośnością. którą rozpoczyna Ci..5 sek. odpowiadająca progowi bólowemu. Dźwięki.63). Warstwicę równej głośności na podstawie danych Robinsona i Dadsona (1956). Dźwięki na tym poziomie mogą uszkodzić ucho. .. czyli środkowe C (C4) na fortepianie ma częstotliwość około 260 Hz (ściśle 261. Aby lepiej wyobrazić sobie położenie tych częstotliwości na warstwicach równej głośności. na przykład 3000 Hz.. grzywa ta zwana jest krzywą warstwicy równej głośności. przy których tony o różnych ul . i nazwijmy go tonem standardowym. jeżeli poprosimy osoby badane o porównanie dwu tonów charakte ryzujących się różnymi częstotliwościami i intensywnością..5 sek. ale jego intensywności były różne. Poziom głośności. że przy jej tworzeniu zmieniano częstotliwość tonu. których głośność pokrywa się z tą linią. jest bardziej płaska niż warstwica. Ton drugi będzie tonem porównywany Niech również trwa 0. to brzmią jednakowo głośno.Warstwicę równej głośności Wzajemny wpływ częstotliwości i natężenia na spostrzeganą głośność możemy łatwością dostrzec. wywołującym w uchu początkowo wrażenie „lechtania". Fortepian ma największą rozpiętość częstotliwości. jeżeli oddziałują one przez dłuższy czas. jakie zajmują różne instrumenty muzyczne na warstwicach równej głośności. są ledwie słyszalne (i z tego względu przyjmuje się. Kiedy to nastąpi. Krzywa oznaczona liczbą 40 odpowiada omawianemu przypadkowi ./. Druga linia krańcowa . bez względu na ich częstotliwość.. a przy dalszym wzroście intensywności odczucie bólu. Posłużmy się jako wzorci>nwybranym tonem o stałej częstotliwości 1000 Hz.. Zastosowano tu standardowy system notacji używany przez akustyków. przestawiamy ton porównyny na inną częstotliwość i powtarzamy całą procedurę. Najwyższa nuta fortepianu to Cs. który ta krzywa przedstawia. jakiej części 1 Indeksy przy literach wskazują. (Uszkodzenie ucha może być spowodowane także przez dźwięki o znacznie słabszej intensywności. Wszystkie nuty wchodzące w oktawę. Dla każdej krzywej ton standardowy zawsze miał częstotliwość 1000 Hz. jest równy głośności wzorca. na rysunku 7-1 przedstawiono klawiaturę fortepianu i wskazano. Jeżeli dźwięki mają wysoką intensywność. otrzymują indeks l:Di.ton standardowy miał intensywność 40 dB. ale przy innej częstotliwości. Na rysunku 7-1 pokazane są wyniki eksperymentu. Najniższa warstwica (linia przerywana) wskazuje absolutny próg wrażliwości ucha na różne częstotliwości. że są równoważne pod względem głośności).najwyższa warstwica-odpowiada bardzo głośnym dźwiękom. Typowy rezultat pokazany jest va rysunku 7-1. Każda z krzywych określa intensywności. Pierwsze C na klawiaturze fortepianu oznaczone jest Ci. Nuta strojenia instrumentów orkiestrowych to A4. Dźwięki poniżej tej linii są niesłyszalne. „Do" pierwszej oktawy. B2.Ei.. RYSUNEK 7-1. Bi. a najniższa Ao (patrz: Backus. do jakiej oktawy należy dana nuta. Wedle tego schematu środkowe C n a klawiaturze fortepianu ma indeks 4 (C-t). 1968). utrzymując głośność równą głośności tonu standardowego. w którym wykorzystano wiele różnych tonów standardowych. uzyskaną przez porównanie różnych częstotliwości z tonem standardowym o intensywności 100 dB i częstotliwości również 1000 Hz.

Częstotliwość (Hz) Klawiatura fortepianu (numery klawiszy) .

Słyszycie muzykę nie na tych warstwicach głośności. z trudem możemy wyregulować aparaturę odtwarzającą. 7-3). jeżeli nie słuchacie muzyki symfonicznej na poziomie rozsądnej intensywności dźwięków. Jeżeli będziemy grać bardzo głośno gamę na organach. Rozważmy fragment utworu symfonicznego. na które zaplanował ją dyrygent. które tak świetnie słyszymy na koncercie. po drugie względna głośność brzmienia różnorodnych instrumentów. czy słuchacie jej przy zachowaniu tej samej głośności. w której percepcja głośności uzależniona jest od zmian w częstotliwości. Fakt ten ma dwa następstwa: po pierwsze. teraz w ogóle nie występują. Okazuje się. rZywych ona odpowiada. tak precyzyjnie obmyślona i regulowana przez dyrygenta. wówczas okazuje się. jakie miała w momencie nagrywania. Przy odtwarzaniu zapisu tego fragmentu ogólny obraz wydaje się identyczny. granego tak. tak więc słyszycie inny utwór muzyczny niż ten.. który dyrygent chciał wam zaprezentować. Ponadto wraz ze zmianą głośności zmienia się również względna głośność dźwięku na różnych poziomach częstotliwości. że większa część dźwięków wydawanych przez instrumenty muzyczne znajduje się w strefie. Na rysunku 7-2 przedstawiono rozpiętość częstotliwości dla różnych instrumentów muzycznych. tak aby odtworzyć natężenie dźwięków występujące w sali koncertowej. zależy od tego. aby jego głośność była w przybliżeniu jednakowa we wszystkich częstotliwościach (rys. to wiele z częstotliwości emitowanych przez instrumenty nie będzie słyszalnych. Dobrze znamy problem związany z odtworzeniem w warunkach domowych muzyki w takim brzmieniu. przechodząc od rejestrów dolnych do górnych. że poziomy niektórych dźwięków znajdują się poniżej progu słyszalności. Niskie częstotliwości. to dla słuchaczy wszystkie dźwięki będą wydawały się w przybliżeniu jednakowo głośne (przy wysokiej intensyw- . ale intensywność dźwięku obniża się. jaką przewidywał dyrygent dla jej wykonania w sali koncertowej. Słuchając w domu nagrań muzyki symfonicznej.

można zmienić jego częstotliwość lub intensywność i wykreślić nową krzywą maskowania. dokładnie wskazująca. Typowy wynik takiego eksperymentu przedstawia rysunek 7-6. skokami co 10 dB. (Zwróćcie uwagę. W swej istocie procedura ta jest podobna do lej. Kiedy krzywa maskowania dla danego dźwięku maskującego zostanie już ustalona. Ton testowy również ma jakąś stałą częstotliwość. Występowanie jednego dźwięku stwarza czasem trudności w usłyszeniu innych. ale wąskim pasmem szumu. kiedy odtworzymy zapis tej gamy w domu na rozsądnym poziomie głośności. Procedura ta jest powtarzana z tonami testowymi o różnej częstotliwości tak długo aż zostanie wykreślona cała krzywa maskowania. Obecnie większość wysokiej jakości wzmacniaczy dźwięku konstruowana jest z myślą o uwzględnieniu wspomnianych czynników psychologicznych. tak że w efekcie otrzymano 10 różnych krzywych maskowania. można wzmocnić bardzo niskie albo też bardzo wysokie dźwięki (przy niskich poziomach dźwięku). wtedy głośność ich zacznie słabnąć. Na rysunku 7-4 przedstawiono działanie regulatora głośnoścl W rezultacie otrzymujemy odbieraną głośność. Za pomocą kompensatora głośności. Jednakże. ności warstwice równej głośności są względnie płaskie). tak więcjeśli natężenie jest stałe. Szelest papieru. natężenie dźwięku musi rosnąć . jeden z nich nazywa się tonem testowym. pomimo występowania dźwięku maskującego. Aby określić efekt maskowania. a jego intensywność zmieniana jest tak długo aż ton ten stanie się ledwie słyszalny. należy uwzględnić akustykę pomieszczenia. ale trafią do strefy. że-jak to przedstawiono na rys. a jego intensywność zmieniała się od 20 do 110 dB. że dźwięki stają się coraz to głośniejsze aż do momentu osiągnięcia dwóch lub trzech oktaw powyżej środkowego C. jaką intensywność powinien mieć ton testowy przy różnych częstotliwościach. którą się posługujemy.. drugi maskującym. że badanemu przedstawia się dwa tony. aby był słyszalny. o ile wyższą intensywność musi mieć testowany dźwięk. k aby dźwięki były odbierane jako jednakowo głośne. Ton maskujący ma pewną stałą częstotliwość i intensywność. podobną do przedstawionej na rysunku 7-5. w którym znajdują się kolumny głośnikowe. Maskowanie Głośność dźwięku zależy nie tylko od jego intensywności lecz również od innych towarzyszących mu dźwięków. 7-1 -w miarę jak częstotliwość zaczyna się obniżać i przekraczać poziom 1000 Hz. w której częstotliwość wpływa na głośność. aby można go było wykryć mimo maskującego dźwięku. Dźwięki maskują się wzajemnie.) 0 yjnpensatory głośności. należy zmierzyć. Jedna z metod służących do przeprowadzenia takiego eksperymentu polega na tym. Poza tym różnice w maskowaniu wywołanym przez czysty ton w porównaniu z wąskopasmowym szumem są niewielkie i raczej technicznej natury.. 1 W tym Badaniu dźwięk maskujący nie byt czystym tonem. w momencie obniżenia częstotliwości dźwięki są odbierane jako cichsze. to nie tylko pewne niskie częstotliwości nie będą słyszalne. oklaski. jaką zastosowano w celu uzyskania warstwie równej głośności. Szum daje wyniki wyraźniejsze niż ton. jak też parametry zestawu •iparatury dźwiękowej. Przy wysokich poziomach dźwięku kompensator głośności vVyłącza się automatycznie.wszystko to maskuje mowę czy muzykę. Aby prawidłowo wykorzystać kompensator. Eksperyment z maskowaniem. kaszel . będzie się wydawało. W tym wypadku częstotliwość tonu maskującego2 wynosiła 1200 Hz. a czasem zwykłego regulatora głośności {-wieku.

nie obserwuje si. Tak więc.:. ale znacznie utrudnia słyszenie tonów o wyższej częstotliwości. Najbardziej zadziwiającą właściwością tych wyników jest ich asymetria.u: rozchodzeniem się drgań w błonie podstawowej.). Ton testowy o niski: częstotliwości i względnie wysokiej intensywności maskuje ton maskujący. Altówki maskują skrzypce. będziemy mogli porównać drgarl błony podstawowej wywołane dźwiękiem maskującym oraz tonami testowymi. Źródło:Zwicker i Sc harf (1965. Jedno z wyjaśnień tej asymetrii pochodzi z badania n. a to dlatego. W rezultacie zmień się model maskowania i nagle stają się wyraźnie słyszalne delikatne dźwięki skrzypiec c:" gitary. że znacznie obniżono poziom dźwięków basowych. Głośno brzmiące instrumenty o niskich częstotliwościach maskują dźwięki wydawane przez instrumenty cicho brzmiące o wysokk" częstotliwościach.RYSUNEK 7-6. Ale ten sam słaby ten. dźwięki •• niskiej częstotliwości wzbudzają aktywność względnie dużej części błony. DźwiyŃ maskujący wywiera względnie słaby wpływ na tony o niższej częstotliwości niż je. Czy o i1 RYSUNEK 7-8. . Mechanizm maskowania. Maskowanie w muzyce. sygnał testowy i maskujący zamieniają się rolami.i i Scharf(1965). miedziane instrumenty dęte maskują drewniane. intensywność ich jest niższa niż wtedy. własna (1200 Hz). podczas gii. gdy były nagrywane. Źródło: Z\vi.. Jak to widać na rysunku 7-7. wysokie częstotliwości oddziałują na znacznie bardziej ograniczony jej odcinek. sygnału.\. 7-8). zbadamy te zjawiska dokładniej (jak na rys. kotły maskują altówki. Źródło: Bekesy (1949). wzbudza odrębną aktywność w inri1 części błony i zaczyna być słyszalny. jeżeli ma niższą częstotliwość niż ton maskujący. Jeżeli te:: testowy jest słaby i nieco przewyższa częstotliwością ton maskujący. Maskowanie stanowi jeszcze jeden dodatkowy czynnik spostrzegania głośności dźwięków i muzyki. Kiedy jednak wszystkie te dźwięki są odtwarzane " domu. Jeż>. ' RYSUNEK 7-7. wraz z podwyższeniem się poziom. żadnej aktywności błony poza wywołaną przez ton maskujący.

Każda następna oktawa standardowej skali muzycznej ma dokładnie dwukrotnie wyższą częstotliwość od poprzedniej. ma częstot- . Kompozytor.tak precyzyjnie przemyślanej i zgodnej z ich rozmieszczeniem.3) jest bardzo dogodna. intuicja muzyczna uwzględniała efekt maskowania ijego wpływ na słuchaczy.. Ponieważ psychologiczne spostrzeganie dźwięku nie odpowiada bezpośredi fizycznym pomiarom jego intensywności. WYSOKOŚĆ DŹWIĘKU Skala muzyczna Muzyczna skala wysokości dźwięku jest związana logarytmicznie z częstotliwością dźwięku. nych. psychologiczna głośność wzrasta dwukrotnie (rys. A zatem psycho giczna ocena głośności J zależy od fizycznej intensywności dźwięku /. 1000 H.chodziło? Niezupełnie. powiedzmy. Te zaś. Głośność dźwięków złożonych. a te. zwłaszcza gdy intensywność dźwięku przedstawiamy w decybelach.3. zgodnie z prawi wyrażonym w postaci wzoru: J=kl 0. Ilekroć podwyższamy intensywność fizyczną dziesięciokrotnie. członkowie orkiestry nie liczyli na t0. stanowi równocześnie ocenę poziomu tego dźwięku. 7-9). Zwiększenie intensywności dźwięku o 10 decybeli zawsze zwiększa głośność dwukrotnie. oba o częstotliwości. ile razy wydaje się głośniejszyjeden od drugiego. potrzebne są metody uwzględniające różnice. 45 m) Pomiar głośności Pomiar głośności ma ważne znaczenie dla rozwiązywania wielu problemów prakty. dyrygent. Nuta A4 (A powyżej środkowego C). Jednostką głośności jest son. zawierających wiele komponentów częstotliwości. Wyrażone w sonach poziomy głośności dla niektórych typowych dźwięków zostały przedstawione na rysunku 7-9. mają głośność 2 sonów. ••SUNEK 7-9 Uruchomienie pojazdu kosmicznego (z odlegl. jeden sori to jednostka równa głośności tonu 1000 Hz o poziomic intensywności 40 decybeli. że głośne wzrasta wraz z pierwiastkiem sześciennym intensywności dźwięku. głośność 4 sonów.j. które leżą na warstwicy oznaczonej liczbą 50. dźwięki orkiestry albo hałas samolotów i samochodów. przy której ton 1000 Hz wydaje się tak samo głośny jak dźwięk j Intensywność dźwięku (dB) /łożony. Po każdorazowym wzroście o 10 decybeli liczba sonów podwaja się.) Rezultaty uzyskane za pomocą metody oceniania wielkości wskazują. jak na przykład różne głosy. Pytanie jest trochę niezwyk ale osoby badane mogą sobie poradzić i dać odpowiedź sensowną. Za pomocą sonów dokonujemy pomiaru odbieranej głośności tonów czystych. jaką przyjmuje orkiestra w celu nastrojenia swoich instrumentów muzycznych. efektu maskowania oznacza zniszczenie równowagi dźwiękowej między instrumenta. Na rysunku 7-1 wszystkie tony na warstwiey równych głośności oznaczonej liczbą 40 mają głośność równą 1 sonowi. zaś przy każdym obniżeniu o 10 decybeli zmniejsza się o połowę. | Wielkość w sonach.. Według definicji. Ta metoda pomiaru była standaryzowana przez Międzynarodową Organizację Normalizacji (International Standards Organization). Usunie. pytamy ją. określana jest za pomocą porównywania z tonem standardowym o częstotliwości 1000 Hz. które leżą na warstwicy 60. (Więcej informacji ten temat i pewne przykłady zawiera Dodatek A. Jedna z takich metod oparta jest na ocenie wielkości tonu (magnitude estimaiio Osobie badanej prezentujemy dwa tony. Sony. W celu uzyskania głośności tonu przy innych częstotliwościach można posługiwać się warstwicami równych głośności. Ta wartość wykładnika potęgowego (0.

że wysokość tonu zależy od miejsca na błonie. okazuje się wówczas. Oprócz tego oktawa składa się z 12 dźwięków (licząc wszystkie tony i półtony). wniosek okazał się trafny. niemniej jednak istnieją. Chociaż wynik ten może nie odpowiadać naszemu intuicyjnemu wyobrażeniu o wysokości dźwięku. RYSUNEK 7-10 Skala melowa Czy nuta w danej oktawie spostrzegana jest jako dwa razy wyższa niż ta sama nuta w oktawie poprzedniej? Nasza intuicja sugeruje nam odpowiedź twierdzącą. że spostrzegana wysokość nie odpowiada skali muzycznej. że transpozycja zmienia charakter utworu. Chociaż jego rozumowanie było niezbyt ścisłe. częstotliwość każdej kolejnej nuty powinna być o 2Vn raza wyższa od częstotliwości nuty.) Rzeczywista zależność między częstotliwością a wysokością przedstawiona została na rysunku 7-10. że odpowiedź jest przecząca. W miarę przechodzenia od częstotliwości wysokich do niskich maksymalna amplituda drgań błony przemieszcza się od okienka owalnego do wierzchołka ślimaka. Częstotliwość (Hz) Częstotliwość (Hz) Teoria miejsca: położenie na błonie podstawowej Aby ustalić. Jednostką wysokości dźwięku przedstawioną na wykresie jest mel. Rozmieszczenie maksymalnej amplitudy drgań wywołanych przez tony o różnych częstotliwościach przedstawione zostało w miarach odległości (mm) od wierzchołka ślimaka. Podobnie A niższe o jedną oraz o dwie oktawy (A3 i Ą2. Zmiany te są bardzo subtelne. Muzycy często analizują konsekwencje transpozycji utworu z jednej tonacji na inną. w jakiej tonacji grany jest utwór. to dlaczego transpozycja całej melodii musi wpłynąć na jej odbiór? Psychologiczne różnice między nutami pozostaną takie same. Aby dokonać podziału skali częstotliwości objętej oktawą na 12 różnych interwalów. Zgodnie z definicją. Psychologiczna różnica między wysokością dwu tonów najwyraźniej zależy od fizycznej odległości między położeniem punktów maksymalnej aktywności. w którym występuje maksymalna amplituda drgań. charakteryzuje się częstotliwością równą odpowiednio 220 i 110 Hz. Ale większość muzyków uważa. Odbierana wysokość . Kiedy osobie badanej eksponuje się różne nuty. A zatem na równomiernie stonowanej skali muzycznej podwyższenie nuty o oktawę powoduje podwojenie jej częstotliwości. Jeszcze w roku 1863 niemiecki fizyk Helmholtz wysunął przypuszczenie. że wysokość dźwięku odbierana przez osobę badaną podwaja się lub maleje o połowę (Rezultat ten wynika z procedury oceny wielkości opisanej w Dodatku A. niezależnie od tego. A wyższe o jedną i o dwie oktawy (As i A«) mają częstotliwość odpowiednio 880 i 1760 Hz. ściśle jednak odpowiada on pewnym pojęciom kompozycji muzycznej. jakie to były nuty (podobnie podwyższenie nuty o oktawę powoduje podwojenie wysokości dźwięku). ton o częstotliwości 1000 Hz (przy 60 dB) ma wysokość równą 1000 mclów.liwość 440 Hz. wywołanych tymi tonami. a następnie transponowany na A major. a następnie musi ona porównać je pod względem ich wysokości. Zmiany odbieranej wysokości przy przejściu od C4 do D4 różnią się od zmian przy przejściu od F4 do G4 albo też z Cs doDs. niezależnie od tego. ale dane eksperymentalne wskazują. Obie te funkcje pokazane są na rysunku 7-11. Podwojenie lub zmniejszenie częstotliwości o połowę nuty nie powoduje tego. Jeżeli na przykład utwór został skomponowany w tonacji C major. która ją poprzedza. jaki to ma wpływ? Jeżeli przejście od jednej do drugiej nuty psychologicznie oceniane jest jednakowo. Stwierdzenie to jest zgodne z psychologicznymi ocenami stosunku wysokości dźwięków. co determinuje nasze spostrzeganie wysokości dźwięku. wróćmy ponownie do drgań błony podstawowej. Różnorodne częstotliwości wywołują w błonie specyficzną dla nich aktywność.

które pozwalają na wykorzystanie informacji o odległości. Aby osoba badana mogła zauważyć zmianę. wywołanymi przez dwie porównywane ze sobą częstotliwości. Zwróćcie uwagę na to. a następnie prosząc ją o rozstrzygnięcie. Jeśli przyjmiemy A7 za wielkość rld. że pas odbioru niskich częstotliwości -obszar rozciągający się bliżej wierzchołka ślimaka-powinien być mniej wrażliwy na zmiany aktywności błony. procent zmian potrzebny do uchwycenia różnicy pozostaje względnie stały i wynosi około O. różnicowanie intensywności sygnału słuchowego wykazuje podobin rozkład. i 1 mel odpowiada w przybliżeniu 12 neuronom. (1965).RYSUNEK 7-11. a więc nie może być wykryta. Wynika on stąd. Sposób rozmieszczenia 30 000 włókien nerwu słuchowego wzdłuż błony wskazuje na istnienie takiego mechanizmu. W związku z tym wzrasta także bezwzględna wielkość różnicy między sygnałami. Możemy wykryć różnice między dwiema częstotliwościami pod warunkiem. W pobliżu okienka owalnego i w pierwszych zwojach ślimaka zagęszczenie neuronów okazuje się stałe . to taki ich rozkład pozwala założyć. że funkcjonuje zgodnie z Prawem Webera [od nazwiska fizjologa Webera (1795-1878) współczesnego Helmholtzowi]. że wierzchołki ich aktywności przedzielone są na błonie interwałami. to zauważymy pełną zbieżność w strefie wysokich częstotliwości oraz rozbieżność w zakresie niskich częstotliwości (rys. tzn. Rozkład zmian w różnicowaniu jest podobny dla wielu różnych wymiarów fizycznych. Przy znacznie wyższych częstotliwościach (powyżej 500 lub 1000 Hz) w części. to o takim systemie mówi się. Wrażliwość ucha na zmiany częstotliwości można mierzyć bezpośrednio i dokładnie eksponując kolejno osobie badanej pary tonów.w przybliżeniu 1150 komórek zwojowych na milimetr. to Prawo Webera można zapisać w postaci: 7= W. Źródło: Ziv/. gdyby w systemie nerwowym nie było odpowiednich mechanizmów nerwowych. odbieranych przez różne systemy sensoryczne.. Na przykład. niezbędna dla ich odróżnienia. jak i wrażliwości ucha na zmiany częstotliwości: • 1 rld odpowiada w przybliżeniu 52 neuronom. . związany z różnicowaniem jest typowy dla wielu różnych narzędzi pomiarowych. Określenie miejsca maksymalnej amplitudy drgań wzdłuż błony w połączeniu z uwzględnieniem rozmieszczenia neuronów daje w efekcie obraz zarówno subiektywnego spostrzegania wysokości tonu. czy miały one identyczną wysokość czy też różną. rld odpowiada stałej odległości na błonie-około 0. rld są względnie stałe w wielkościach bezwzględnych sygnału dla niskich intensywności i wykazują mniej więcej stałą wartość procentową dla średnich intensywności obszaru słyszalności. aż osiągnie minimum-około 0. W ten sposób uzyskujemy pomiar wielkości progu za pomocą różnic ledwo dostrzegalnych (rld) [just noticeable difference (jnd)] między wysokością tonów. Zdolność do takiego różnicowania zmienia się wraz z częstotliwością. zgodność wzrośnie. Jeżeli większe zagęszczenie neuronów zapewnia bardziej dokładną informację. ale nie identyczne. Dlaczego te odległości są czynnikiem decydującym? Nie miałyby one większeeo znaczenia. Przy częstotliwości 100 Hz niezbędna jest zmiana o 3% (3 Hz). czyli taką zmianę intensywności sygnału. tzn. " przedstawiona została również w skali melowej. Kiedy krzywa jest skorygowana odpowiednio do zagęszczenia neuronów. widzimy pełną zgodność: każda zmiana wysokości na skali melowej o jeden mel jest w przybliżeniu równa rozprzestrzenianiu się drgań wzdłuż błony na 12 neuronów. wysokość powinna się zmienić o 4 lub 5 melów.2 lub 0.002 cala. że zmiana wysokości równa 1 melowi jest mniejsza od 1 rld.v/() . Źródło: Zwislocki (1965). trzeba koniecznie uwzględnić rozmieszczenie komórek włoskowych wzdłuż błony.3%3. 7-12).05 mm lub 0. że zmienność pomiarów zależy często od mierzonego poziomu i wzrasta wraz z tym poziomem. odpowiadającymi około 52 neuronom. Ale podobnie jak i uprzednio.3% przy 1000 Hz. aby zmiana wysokości tonu została dostrzeżona. Te dwie funkcje są podobne. gdzie zagęszczenie neuronów wzdłuż błony jest względnie stałe. Jednak w miarę zbliżania się do wierzchołka zagęszczenie neuronów obniża się. gdzie k jest zmianą względną (100A: jest zmianą procentową). Kiedy te wzrosty wielkości powodują stałą procentową zmianę wartości sygnału. gdzie / oznacza intensywność sygnału. Ta procentowa wielkość systematycznie się obniża. Jeżeli dokonamy modyfikacji krzywej uwzględniając przy tym odpowiednie zagęszczenie neuronów. Ten stały procenl 3 RYSUNEK 7-12. Jeżeli porównamy próg różnic ledwie dostrzegalnych dla wysokości tonu z odległościami między wierzchołkami maksymalnej aktywności na błonie podstawowej. Dla niskich częstotliwości różnice ledwie dostrzegalne dla wysokości są w przybliżeniu stałe. aby została ona dostrzeżona.

to po obniżeniu poziomu głośności podnosi się ona do 262. Jest to dość wysoka nuta o całą oktawę wyższa niż środkowe C. intensywność składowych o niskiej częstotliwości znajduje się poniżej progu słyszalności. uzyskana w efekcie fala RYSUNEK 7-13 . Zauważcie.R Y S UNEK7-14 Cykliczność wysokości dźwięku Analiza rozchodzenia się drgań wzdłuż błony podstawowej pozwala na wyjaśnienie szeregu zjawisk związanych z naszym spostrzeganiem wysokości dźwięku. Aby znaleźć odpowiedź na to pytanie. jednakże wiele instrumentów muzycznych wydaje dźwięki o takim zakresie częstotliwości. nie wydaje się nam. to dlaczego wysokość dźwięku złożonego. przestaje być słyszanych? Rozważmy nutę C3 („do" małej oktawy) graną na fortepianie. Co dzieje się z naszym spostrzeżeniem? Oczywiście. chociaż nuta muzyczna cichnie. aby wysokość jej ulegała zmianie (rys. Ale wyraźnie dostrzegamy. jakim jest nuta grana na fortepianie. jaką ma ton o częstotliwości 131 Hz (dokładniej 130. kiedy najniższa ze słyszalnych częstotliwości jest równa 524 Hz? W jaki sposób słyszymy nieobecny ton podstawowy? Nieobecność tonu podstawowego. Dwa czyste tony: 1000 Hz i 1100 Hz dodano w celu uzyskania fali złożonej. Głośność i wysokość. nuta grana coraz ciszej i ciszej dźwięczy mniej więcej podobnie. jest to niezbyt niska nuta. Ma ona tę samą wysokość.9 Hz). Jeżeli nuta grana jest coraz ciszej i ciszej. Nasze ucho nie jest zbyt wrażliwe na dźwięki o niskich częstotliwościach. Chociaż przy częstotliwości 131 Hz potrzeba więcej energii niż przy innych częstotliwościach. że chociaż przy tym dodają się dwie fale sinusoidalne o częstotliwościach 1000 i 1100 Hz. to jednak i na te inne częstotliwości przypada część energii. leżących w paśmie niskich częstotliwości. Czysty ton o częstotliwości 524 Hz odpowiada wysokością nucie Cs. 7-14). ale dlaczego? Czy ta sama nuta grana na fortepianie nie powinna zmieniać swej wysokości w miarę jak staje się coraz cichsza. ponieważ coraz więcej jej składowych. znaczna część energii cicho zagranej nuty nie jest przez nas odbierana. rozważmy prostą sytuację przedstawioną na rysunku 7-15. następnie do 393 i w końcu do 524 Hz (przv umiarkowanie cichym graniu). Tak więc. Ale nuta grana na fortepianie to nie to samo co prosty ton. Jeżeli więc na normalnym poziomie głośności najniższa słyszana częstotliwość wynosi 131 Hz. Niektóre jednak zagadki pozostają nierozwiązane. wydaje się stała nawet po zmianie jej struktury w zakresie częstotliwości? W jaki sposób możemy nadal spostrzegać dźwięk nuty fortepianu zgo- dnie z jej częstotliwością podstawową na poziomie 131 Hz. Jeżeli wysokość tonu określona jest miejscem na błonie podstawowej. Spójrzcie na widmo przedstawione na rysunku 7-13. że zachodzi tu dziwne zjawisko.

Struktura fizyczna ucha (szczególnie ucha środkowego) dodaje do napływającego sygnału akustycznego częstotliwości uzupełniające. Zwróćcie uwagę na to. dochodzą do tego zniekształcenia w czasie odbioru dźwięku. ucho nie . Ale 4 Eksperyment opisywany w tym paragrafie został przeprowadzony przez Pattersona (1969). które przewiduje teoria. co daje częstotliwość dudnienia 100 Hz. charakteryzujący się nieliniowością. Po pierwsze. szczególnie w wypadku dźwięków o niskim natężeniu. że sygnały o wysokiej intensywności istotnie wywoliijil zjawisko nieliniowości i dodawania właśnie tych tonów. Jednak dudnienie to nie powinno wystąpić na błonie podstawowej. Wyjaśnienie na podstawie teorii periodyczności. 7-15). Siedem przedstawionych powyżej częstotliwości (tonów) daje sześć sposobów uzyskania różnicy częstotliwości równej 200 Hz. a . przy wysokich natężeniach . W danym przypadku sinusoida o częstotliwości 1000 Hz nakłada się na sinusoidę „ częstotliwości 1100 Hz. Maksymalna aktywność błony podstawowej odpowiada po prostu rzeczywistym częstotliwościom fal składowych. charakteryzuje się zmiennością w granicach około 100 Hz. co dzieje się z nutą fortepianową o intensywności zaledwie 30 dB? Przy tak niskich . że ucho stanowi niezbyt dokładny przekaźnik dźwięku. tzw.u komponentów wyjściowych. osłabiając napływający <venał. To wyjaśnienie jest zgodne z twierdzeniem. występując równocześnie dają zjawisko dudnienia: regularne nasilenia i osłabienia energii dźwięku z częstotliwością równą różnicy częstotliwości sumujących się fal. Wyjaśnienie na podstawie teorii miejsca. W rzeczywistości słyszymy dudnienie (rys. Zjawisko przedstawione na rysunku nazywamy dudnieniem.1000 i 1100 Hz. dudnienie. Liczne badania potwierdziły. Strumień impulsów w nerwie słuchowym jest zgodny z rozkładem dudnień dźwięku. Druga teoria podkreśla wagę synchronicznych wyładowań neuronów w reakcji na zmieniające się ciśnienie fali dźwiękowej. zwłaszcza dodawana jest częstotliwość dudnienia i błona podstawowa aktywizuje się w części odpowiadającej tej częstotliwości. występuje tu pewna nieliniowość. RYSUNEK 7-15. Synchronizacja w Maskowanie nieobecnego tonu podstawowego Przeanalizujmy złożony dźwięk utworzony z następujących częstotliwości: 1000 Hz 1200 Hz 1400 Hz 1600 Hz 1800 Hz 2000 Hz 2200 Hz Jeżeli poprosimy osobę badaną o ustawienie oscylatora tak. Istnieją jednak dwa źródła informacji nie pozwalające na przyjęcie tego wjaśnienia w odniesieniu do nieobecności tonu podstawowego. powinniśmy spostrzegać składowe o częstotliwości 1000 i 1100 Hz. W ten sposób dudnienie powtarza się co In milisekund. Są to dwa najważniejsze wyjaśnienia spostrzegania wysokości dźwięku.'lC|ania nad nieobecnością tonu podstawowego stanowią klucz do oceny ich wartości. Powstała częstotliwość jest równa różnicv dv. Zgodnie z jedną z nich. Istnieją dwie możliwe teorie dla wyjaśnienia tego zjawiska. Po <rugie. chociaż on sam leży poniżej progu słyszalności. Różnica częstotliwości okazuje się być istotnym przyczynkiem do spostrzegania wysokości dźwięku. Ten mechanizm ochronny także wnosi zniekształcenia do przekazywanego syg!. Wytwarza ono różne częstotliwości. aby pozwalało wyjaśnić. dlaczego wysokość nuty Gi okazuje się być zgodna z wysokością tonu podstawowego.poziom głośności powyżej 80 dB-ucho istotnie „racuje nieliniowo i przedstawione wcześniej wyjaśnienie spostrzegania częstotliwości Hidnienia jest wówczas prawidłowe. spostrzeganie częstotliwości dudnienia jest rezultatem tego. Wyładowania komórek nerwowych występujące jako reakcja na stan aktywności błony podstawowej zsynchronizowane są z regularnym wznoszeniem się i opadaniem częstotliwości dudnienia. Dwa czyste tony o sinusoidalnym kształcie fal. sinusoidalnych fal o różnej częstotliwości.akcjach neuronów jest podstawą spostrzegania wysokości dźwięku. W ten sposób. to ustawi go ona na częstotliwość 200 4 Hz . \taiitnenty przeciw nieliniowości.atensywnościach zjawisko nieliniowości działa w niewielkim stopniu-na pewno nie na tyle silnie. Wprowadzenie nieliniowości w toku transmisji i/więku jest typowe dla wielu systemów mechanicznych i pod tym względem ucho nie miowi wyjątku. to znaczy odpowiada teorii miejsca w spostrzeganiu wysokości. ^steczki i mięśnie ucha środkowego chronią ucho wewnętrzne. Ucho jest urządzeniem nieliniowym.lltu. . Ale.(iodvczności. że określona wysokość tonu jest spostrzegana tylko dzięki występowaniu odpowiedniego maksimum amplitudy drgań wzdłuż błony. tak twierdzi teoria \. Fluktuacja ogólnego ciśnienia dźwięku pojawiająca się w wyniku nałożenia .się (/ni. jeżeli spostrzegamy wysokość na podstawie wyodrębnienia punktów maksymalnej amplitudy drgań. aby wysokość jego tonu odpowiadała wysokości tego złożonego dźwięku. a nie częstotliwość dudnienia równą 100 Hz. nie otrzymujemy nowej sinusoidy. To proste zjawisko można wyjaśnić na podstawie obu teorii spostrzegania wysokości.-(lak zupełnie nieliniowe. Przy wysokich poziomach intensywności dźwięku. że brak jest jakiejkolwiek energii dźwięku przy częstotliwości 100 HDodając sygnały o częstotliwości 1000 i 1100 Hz. lecz po prostu regularne zmiany ciśnienia dźwięku zgodnie z częstotliwością dudnienia.

że u ryb. 1969. Czy nadal będzie słyszalny składnik 200 Hz? /wolennik teorii periodyczności ma rację . że jest odwrotne: szum o wysokiej częstotliwości zniekształci reakcje neuronów i nieobecny ton „odstawowy nie będzie więcej słyszany (rys.środowisku. i właśnie taktywność jest podstawą spostrzeganej wysokości dźwięku. początkowo eksponujemy osobie badanej czysty ton 200 Hz. Stosunkowo łatwo można wyłączyć część błony.. który zawiera wszystkie częstotliwości leżące poniżej określonej wielkości. Tak więc główna rozbieżność między tymi teoriami sprowadza się do pytania.lZcm dodajemy szum maskujący. to znaczy taki dźwięk. 7-16). który słyszy ona w dźwięku złożonym. W tym celu trzeba np. Następnie dołączamy . ale tym . W celu określenia 16 wielkości. natomiast brak jest błony podstawowej. aby wyregulowała intensywność tego tonu tak. Teraz ponownie włączamy ton złożony.. że sygnał o częstotliwości 200 Hz będzie właśnie słyszalny.Zcstotliwości. Ryby pozostają na znacznie niższym poziomie rozwoju. jak cała aktywność na obszarze odpowiadającym jego 7'istotliwości jest fizycznie maskowana szumem. aby zamaskował on zupełnie czysty ton 200 Hz. Fay 1970).zcstotliwości-szura zawierający wszystkie częstotliwości powyżej 500 Hz. przy braku błony podstawowej nie może tez zachodzić proces kodowania wysokości tonu. Jaka powinna być jego intensywność1 Dostatecznie duża. 200 razy na sekundę. cr znieważ odpowiadająca mu część błony nie została zablokowana szumem o wysokiej '. rzeczywiście błona aktywizuje się w obszarze 200 Hz? Zwolennik teorii miejsca uważa i. Ponieważ gęstość wody mało różni się od gęstości tkanek i płynów wcielę. W uchu złotej rybki znajdują się komórki włoskowe. Dogodnym przedmiotem takich badań jest złota rybka (Fay i MacKinon. przynajmniej do tego punktu. Szczególnie ważne jest to. Jak więc w tej sytuacji mogą one odróżniać dźwięki o różnej częstotliwości? Dzięki odpowiedniemu treningowi złota rybka może odróżniać jedną częstotliwość od drugiej. a ponadto żyją w wodzie . Przedstawiciel teorii periodyczności będzie udowadniał. błona podstawowa drga w obszarze 200 Hz i osoba badana właśnie to odbiera Przedstawiciel teorii periodyczności uważa. można wypróbować szum o wysokiej . odróżnienie wysokości w takim wypadku powinno być całkiem dobre. Woda jest bardziej gęsta od powietrza i dźwięk rozprzestrzenia się w niej pięć razy szybciej niż w powietrzu. Czy jest ono zdolne do odróżniania częstotliwości dźwięku? Zgodnie z twierdzeniem teorii miejsca.aktywność neuronów wznosi się i opada regularnie. Czy jest możliwe dokonanie rozstrzygającego eksperymentu? W tym celu trzeba zatrzymać drgania błony w części odpowiadającej częstotliwości 200 Hz i sprawdzić.ivSzalny. wysokich częstotliwości pomiędzy 1000 i 2200 Hz. Dla zupełnej pewności. wszystkie składniki częstotliwości do 500 Hz. a następnie prosimy ją. Narządy słuchowe u większości ryb różnią się nieco od ucha ssaków. dodać do sygnału szum o niskiej częstotliwości. c?. Zwolennik • oi miejsca będzie twierdził.nieobecny ton podstawowy ciągle jest . w którym dźwięk rozprzestrzeniacie nieco inaczej niż w powietrzu. ale brak jest błony.. a nawet mogłyby okazać się szkodliwe. '•vwołanej nieliniowymi dodatkami. czy osoba badana może mimo wszystko słyszeć odpowiadającą temu wysokość dźwięku. znajdują się komórki włoskowe i nerwy słuchowe. Więcej. podajmy szum zawierając. zgodnie z teorią periodyczności. że błona podstawowa drga tylko na obszar?. ucho zewnętrzne i środkowe nie są rybom potrzebne. aby stłumić odbiór tonu. nawet po tym. kiedy taki wystąpi. RYSUNEK 7-16 . jak ton 200 Hz. Dźwięk przechodzi przez ciało ryby nie obniżając swej intensywności. Narządy słuchowe ryby są rozmieszczone w pęcherzykach powietrznych i różnice w narządach słuchu u różnych ryb są najwyraźniej związane z różnicami w rozmieszczeniu ich pęcherzyków powietrznych. że szum ten zamaskuje dowolną nisko częstotliwą aktywność na błonie. Ten o/iom szumu będzie wystarczający do zamaskowania jakiejkolwiek aktywności. ODRÓŻNIANIE WYSOKOŚCI DŹWIĘKU 5 B Z UDZIAŁU BŁONY PODSTAWOWEJ E Jednym ze sposobów sprawdzenia prawdziwości teorii periodyczności są eksperymenty przeprowadzone na zwierzęciu pozbawionym btony podstawowej. ale wyładowania nerwowe z tv<* obszarów synchronizują się na częstotliwości 200 Hz. 5 Eksperymenty na złotych rybkach zostały omówione przez Faya (1970) oraz Fay i MacKinnona (1969). a szczególnie u złotych rybek. A jaki jest rzeczywisty wynik? Przy ekspozycji szumu o wysokiej częstotliwości nieobecny ton podstawowy przestaje być odbierany. aby udowodnić istotność paskujących właściwości zastosowanego szumu. um o niskiej częstotliwości tak. począwszy od którego wyładowania neuronów nie nadążają już za sygnałem. żeby dźwięczał dokładnie tak głośno.

chociaż absolutna wrażliwość ryby jest znacznie niższa. że minimalna zmiana częstotliwości dostrzegana przez rybę przekracza 10-krotnie tę. Następnie zmienia się częstotliwość jednego tonu i tej właśnie zmianie towarzyszy bodziec elektryczny. krzywa ilustrująca zmiany wrażliwości wraz ze zmianą częstotliwości jest analogiczna do odpowiedniej krzywej u człowieka. i . Początkowo podaje się rybie szereg tonów o jednakowej częstotliwości.dostrzegalnym objawem tej antycypacji jest krótkotrwale wstrzymanie oddychania. RYSUNEK 7-17. Źródło: Fay i MacKinnon (1969). która powoduje. istnieją jednak dwa zjawiska utrudniające wyjaśnienie spostrzeania wysokości tonu na podstawie periodyczności. Przy takich częstotliwościach neurony nie są już zdolne do reakcji synchronicznie z sygnałem dźwiękowym. Źródło: Fay (1970).to interesująca -somalia słuchu. Jak więc w 'akim wypadku jego aktywność może stanowić podstawę spostrzegania wysokości Opowiadającej sygnałom o częstotliwości do 4000 Hz? Drugie zjawisko . że ten sam ton Obierany jest jako różniący się wysokością przez jedno ucho w porównaniu z drugim W celu przeprowadzenia doświadczenia należy unieruchomić rybę w uprzęży wypełnianej gazą. Ryba szybko uczy się antycypować wstrząs elektryczny w momencie. Zwróćcie uwagę na to. 7-17). Zdolność złotej rybki do odróżniania częstotliwości znika na obszarze 1000-2000 Hz. że eksperymenty z maskowaniem dość wyraźnie potwierdzają 'rorię periodyczności. gdy następuje zmiana częstotliwości . a następnie eksponować dźwięk w połączeniu ze wstrząsem elektrycznym (rys. Uzyskane wyniki zostały przedstawione na rysunku 7-18. to jest dokładnie tam. \rgumenty przeciw teorii periodyczności spostrzegania wysokości tonu Chociaż wydawałoby się. gdzie możemy tego oczekiwać na podstawie teorii periodyczności. że •Udzielny neuron nie może reagować częściej niż 300-400 razy na sekundę. którą dostrzega człowiek.RYSUNEK 7-18. podwójne słyszenie („diplacusis"). Pierwsze zjawisko polega na tym.

W tym wypadku częstotliwość wyładowań pomaga określić wysokość częstotliwość. ma podstawową częstotliwość około między każdą parą punktów drgań na obu błonach. w których możliwa jest niewielka dysharmonia między lokalizacją włókien nerwowych a krytycznymi częstotliwościami. Trudno również oczekiwać. Jeżeli nawet weźmiemy to p0(j częstotliwości odpowiadającej temu miejscu. aby błony w obu uszach miały idealnie zgodne rozmiary. Dipkicusis to jeden z najważniejszych argumentów przeciw teorii periodyczności. zwolennicy teorii periodyczności powołują się na . dzieje się tak dopóty.w strefie lokalizacji 1000 Hz reagują z częstotliwością wyładowań równą 1000 Hz. że |400Hz. łączny dźwięk nie. skoro neurony normalnie wyładowują się z taką samą i/0Iie •c pojawiają się żadne komplikacje i odbierana jest wysokość wywołana tonem 1000 Hz. Poczynając od tego 6 uzupełniającej informacji dotyczącej wysokości dźwięku. że eksponujemy osobie badanej dwa czyste tony i prosimy ją o ocenę głośności najbardziej wrażliwe (por. 7-19). Najłatwiej można to wyjaśnić kości tonu może wyjaśnić tylko mechanizm miejsca. chociaż do obu uszu wpada ten sam ton. określenie wysokości tonu na poddwa tony o różnej wysokości. Rozważmy to na prostym przykładzie.oziom energii dla każdej częstotliwości jest proporcjonalny do l/(/H -fL). Jeżeli te dwa tony będą coraz bardziej różniły się między Hb . Jednakże wyładowaniom o określonej uwagę. aby całą energię utrzymać stalą. Brak jakichkolwiek podstaw. Na odpowiednie pobudzenia reagują określone grup^ nl m neuronów. Inaczej trudno byłoby wyjaśnić przypadek z nieobecnym tonem podstawowym. Jeżeli włókna rozmiesz. zmienia ia wojej głośności. lnicach częstotliwości /L i/^). 1000 albo 2000 Hz. na które są one Załóżmy. jla częstotliwości w przedziale od 1000 (lub 4000) do 20 000 Hz spostrzeganie wysoszczególnie w wypadku tonu o wysokich częstotliwościach. kiedy dźwięk złożony z oddzielnych rw Za główny czynnik określający wysokość tonu możemy przyjąć miejsce maksymalnej •ó eksponowany jest osobie badanej. kiedy pasmo zawiera się w we-świetnie uzupełniają się wzajemnie. głośność dźwięku wzrasta w miarę dodawania nowych częstotliwości . jak widać. przy czym grupa włókien nerwowych może równocześnie reagować na taka odstawowego równą częstotliwości 100 Hz. brak jest danych przemawiających za tym. dopóki nie zostanie przekroczona pewna irytyczna wielkość odległości między częstotliwościami. van den Brink. przez częstotliwość wyładowań we włóknach nerwu słuchowego. Ale większość dźwięków natupewnymi różnicami w miejscu maksymalnej amplitudy drgań na błonach podstawowych ralnych wykorzystywanych przez człowieka do komunikowania się lub dla rozrywki leży w jednym i drugim uchu. do tego dochodzi informacja przekazywana ażdego z nich musi być zredukowana do połowy.. jaka w strefie niższych częstotliwości.) Tak więc wszyscy ludzie odbierają nieco inaczej wysokość tonu docierającego do obu uszu. jeśli liczba tonów zostaje podwojona.świadczy o achowuje stałą głośność podczas zwiększenia odległości między. uchem. s. dla wykonania tego zadania konieczne ^utrzymanie całościowej energii na stałym poziomie. że zgodnie z poglądami różnych badaczy. omawiane zjawisko występuje w tak niewielkim stopniu. że rozkład aktywności neuronów dostarcza zostanie osiągnięta pewna krytyczna wielkość tej odległości. energia amplitudy drgań na błonie podstawowej.6 Zauważcie. Człowiek cierpiący na ostry diplacmis słyszy znaczyć./n do momentu aż tym mnóstwo faktów. uzyskanego w efekcie dźwięku. to możemy tylko dziwić się. Pobudzeniu neuronów może wysyłać impulsy z częstotliwością łączną 1200 Hz. na którą żadne z nich oddzielnie nie mogłoby reagować. 1970). jeśli tylko zastanowimy się nad tym. częstotliwością (przy stałej średniej częstotliwości)./^ i.7Cli włókna w strefie lokalizacji 1000 Hz dają częstotliwość wyładowań 100 Hz.. powinna stanowić kombinację W podobny sposób dźwięk składający się z komponentów wszystkich częstotliwości teorii miejsca i teorii periodyczności. z wysokością tonu zasadę salwy (por. Tak więc. Z pewnością miejsce na błonie podstawowej ma zawartych między pewną niską częstotliwością {£} a wysoką częstotliwością (fH) niezwykle ważne znaczenie dla wydobycia informacji o wysokości sygnału . Tak samo jest z szumem. że ta dwoistość operacji występuje tylko w wypadku częstotliwości poniżej mogą reagować na częstotliwości powyżej 2000 lub nawet 3000 Hz. (Należy zamaksymalnej amplitudy drgań na błonie.ikiegokolwiek miejsca wzdłuż błony podstawowej zawsze towarzyszą wyładowania o aktywność ich jest odpowiednio zsynchronizowana. jeżeli przeanalizujemy kolejno wszystkie etapy przetwarzania sygnału w systemie nerwowym aż do samego mózgu. y tu do czynienia ze spostrzeganiem dźwięku złożonego. że obie teorie są nieprawdzi. Począwszy od tego momentu Dwoistość teorii spostrzegania wysokości dźwięku głośność pary tonów zaczyna rosnąć wraz ze zwiększeniem tej odległości (rys. Zakłada się. ziwie częstotliwości wyładowań jest możliwe aż do częstotliwości 4000 Hz.. W gruncie rzeczy. Pełna teoria spostrzegania wysokości tonu. Jeśli dodajemy więcej tonów. Więcej nawet. aby sądzić.. Ogólnie biorąc. aby powyżej tego punktu wyanomalia ta potwierdza pogląd. że neurony. to KRYTYCZNE PASMO CZĘSTOTLIWOŚCI staje się jasne. pojedynczo lub grupami. 249). częstotliwości nie zawsze odpowiadają pobudzenia odpowiednich miejsc błony. pod warunkiem. żc •.nU-miejsce na błonie determinuje jakość dźwięku. Najwyższa nuzgodność impulsów nerwowych byłaby potrzebna do osiągnięcia idealnej zgodności % jaką może wziąć śpiewaczka sopranowa. z jaką drga błona? . że należy utrzymać stałą energię dźwięku (zwaną pasmem szumu. poniżej 1000-2000 Hz. to grupa złożona z czterech . szczególnie dla częstotliwości "lomentu. . Wiadomo również. Jeżeli pojedynczy neuron wyładowuje się z częstotliwością zaledwie 300 Hz. czyli jego barwę. gdzie oba mechanizmy mogą działać. to Aby odparować pierwszy zarzut. że wysokość tonu jest determinowana przez miejsce yowania neuronów mogły być zsynchronizowane z częstotliwością drgań. że istnieje wiele miejsc. i ze strukturą tonów harmonicznych w Wszarze 1000 Hz. Jest rzeczą mało prawdopodobną. nie mówiąc już o idealnych odpowiednikach na poziomie neuronów. i częstotliwością. Jak to jest możliwe.

3 mela i 0. możemy w następujący sposób przedstawić wzajemne powiązania między nimi: 1 mel odpowiada w przybliżeniu 12 neuronom. Na miarę zwiększenia odległości między fL i/ H . W gruncie rzeczy tony te są rozdzielone dwoma krytycznymi pasmami częstotliwości. RYSUNEK 7-21. człowiek może łatwo odróżnić te dźwięki. Strefa ta nazywa się pasmem krytycznym. i 1 rld odpowiada w przybliżeniu 52 neuronom. . 0. Porównując przedstawione na rysunku 7-21 krytyczne pasmo częstotliwości z właściwościami błony podstawowej oraz skalą melową i skalą rld. mimo znacznego rozszerzanie pasma szumu nie ma wpływu na wykrycie czystego tonu. to znaczy w granicach krytycznego pasma RYSUNEK 7-20. rysunku 7-21 przedstawiono wykres aktywności wywołanej dwoma tonami. i Krytyczne pasmo częstotliwości ma szereg ważnych właściwości. Jej wielkość zależy od wartości częstotliwości środkowej (rys. Próg różnicy (rld) częstotliwości w tym obszarze stanowi około 1/50 przedstawionej tu odległości częstotliwości. kiedy tony te leżą w przedziałach tego samego pasma krytycznego. 4. Dudnienie wywołane przez różne tony jest najwyraźniej dostrzegane wtedy. pokrywania się krzywych aktywności. w której mogłyby oddziaływać na siebie w naszym spostrzeganiu. W wielkościom różnic ledwie dostrzegalnych (rld) i skali melowej dla wysokości tonu. dopóki nie zostanie osiągnięta krytyczna odległość. Jeśli popatrzymy na układ pobudzeń na błonie podstawowej. co wyprowadza je daleko poza granicę tej strefy. bardzo łatwo znajdziemy Rozważmy trzeci przykład.RYSUNEK 7-19. że w przedziałach pewnej krytycznej strefy częstotliwości można zaobserwować wzajemne oddziaływanie energii dźwiękowych.23 rld i 0. chociaż psychologiczne właściwości nadal współgrają ze sobą. Źródło: Scharf(J970). wykrycie tonu staje się coraz trudniejsze. Odległość od okienka owalnego (mm) Wszystkie trzy przykłady wskazują. wywołanych dwoma tonami. maskowany odpowiedniki krytycznego pasma częstotliwości. wzajemne oddziaływanie energii dźwiękowych zostaje przerwane. oddalonymi dzieje się tak dopóty.009 pasma krytycznego. Jeżeli wychodzimy poza granicę tej strefy krytycznej. aby komponenty tworzące nieobecny ton podstawowy znajdowały się dostatecznie blisko siebie. 108 melom i 25 rld. 7-20). dalsze jeden od drugiego o 300 Hz. podobne do tych. W ten sposób. które odpowiadały szumem w paśmie obejmującym częstotliwości zbliżone do częstotliwości tego tonu.04 pasma krytycznego. Źródło: Scharffi97i. Źródło: Zwislocki (1965). Osoba badana próbuje wykryć czysty ton. • 1 pasmo krytyczne odpowiada w przybliżeniu 1300 neuronom. W ten sposób zjawisko periodyczności spostrzegania wysokości wymaga.

Jeżeli źródło dźwięku położone jest po jednej stronie. jakby wychodził on z różnych punktów wyobrażonej otaczającej nas przestrzeni. Dwie nuty mogą być w dysonansie. z jaką dźwięki docierają do obu uszu. Jest to tak naturalne i powszechne zjawisko. ale słyszymy jednolity świat dźwięków. Ponieważ dźwięk rozchodzi się Mowa pochodząca od dwóch mówców nie daje tak wyraźnego efektu. Nagranie powinno być zrobione w studium nagrań stereofonicznych-stare płyty lub pochodzące z masowej produkcji nie nadają się do tych celów. Droga dźwięku-do bliższego (lewego) ucha Lokalizacja Wskazówkami umożliwiającymi zlokalizowanie źródła dźwięku są: dokładny czas oraz intensywność. tym silniejszy będzie dysonans. Odtwarzanie stereofoniczne nie tylko zapewnia takie spostrzeganie dźwięku. czyli około 27.częstotliwości. stereofonicznego nagrania7. Następnie włączajcie na przemian nagranie monofonicznej stereofoniczne. Szerokość głowy ludzkiej wynosi około 18 cm. których częstotliwości leżą w granicach jednego pasma krytycznego. 7 RYSUNEK 7-22 . możemy określić w przybliżeniu możliwe opóźnienie w czasie między dotarciem sygnału do obu uszu. o wysokim standardzie. Wagę lokalizacji dźwięku można łatwo zademonstrować za pomocą nowoczesnej aparatury dźwiękowej. Im bardziej słyszalne są te tony harmoniczne. Dźwięki dochodzą najpierw i z większą siłą do ucha znajdującego się bliżej ich źródła. Twierdzi się. chyba że jeden znajduje się bezpośrednio po lewej. że traktujemy je jako absolutnie oczywiste. Jest to ważny czynnik wzbogacający nasze spostrzeganie i ułatwiający rozszyfrowanie informacji słuchowej. ale żeby dotrzeć do drugiego. Posłuchajcie przez słuchawki dobrego.5 cm. że pasmo krytyczne odpowiada za dysonans związany z kombinacją pewnych dźwięków. możemy określić położenie źródła dźwięków. Oddalone od źródła dźwięku ucho znajduje się w cieniu akustycznym utworzonym przez głowę (rys. Przeprowadzając niezbyt skomplikowane obliczenia. dźwięk pada bezpośrednio do ucha z tejże strony. musi okrążyć głowę dookoła. PRZESTRZENNE SPOSTRZEGANIE DŹWIĘKU Mamy dwoje uszu. 7-22). Przypuszcza się również. że dysonans jest wynikiem dudnienia wywołanego dwoma tonami. Wsłuchajcie się w różnicę między nimi. Trudno docenić znaczenie lokalizacji dźwięku. Jeżeli przyjmiemy. a nie przez jedno [słyszenie jednouszne). Właśnie dzięki różnicy w informacjach uzyskiwanych przez oboje uszu (słyszenie dwuuszne). a więc i łatwiej słyszalne. Instrumenty muzyczne wydają złożone dźwięki. ale daje również znacznie bogatsze wrażenie dźwięku-różnorodne dźwięki stają się bardziej wyraziste. jeżeli dowolna para ich tonów harmonicznych trafia w granice tego samego pasma częstotliwości. a drugi bezpośrednio po prawej stronie słuchającego. Większość współczesnych nagrań symfonicznych czy grup rockowych jest wysokiej jakości. zawierające wie]e częstotliwości harmonicznych. że głowa przedstawia kulę o promieniu około 8 cm. to droga dodatkowa wynosi 8TI.

5 + 3. pod jakim ustawione jest źródło dźwięku (w radianach) Dźwięk płynący od oddalonego źródła RYSUNEK 7-23.w powietrzu z prędkością (w przybliżeniu) 330 metrów na sekundę. zwłaszcza gdy uwzględnimy fakt. rozważmy sygnał o częstotliwości 10000 Hz. których częstotliwości składowe są niższe niż 1300 Hz.5. aby obserwator mógł wykryć zmianę położenia źródła dźwięku. która daje nieznaczny cień lub w ogóle go nie nakłada.5 cykla falę docierającą do ucha lewego. Różnica w czasie dotarcia sygnału do jednego i drugiego ucha jest wynikiem różnicy fa2 między sygnałami. jednakże przy wysokich częstotliwościach. gdy wynoszą one: 4. d=r0 + rsin9 \ JF<9 = 30° =0. Dźwięk docierający z przodu.3 centymetra).5 cala (ok.75 = 3. której pełny cykl trwa krócej. Jest to zdumiewająca zdolność. Przybliżone obliczenie różnicy mędzy dwoma uszami w długości drogi ododdaloago źródła dźwięku. Na przykład. Odbija się więc od głowy. ta różnica w czasie zależy od tego. charakteryzuje się takim samym opóźnieniem jak dźwięk docierający z tyłu z analogicznym przesunięciem w tę samą stronę. Dźwięk przebywa drogę między jednym a drugie uchem w czasie około 840 mikrosekund. Tak więc łatwo. Różnice w czasie stanowią dobrą sposobność do lokalizacji tych dźwięków.000 Hz o oHz o ! . Drugą wskazówkę dla określenia lokalizacji dźwięku stanowi cień akustyczny utworzony przez głowę. tym samym iwrzy się cień akustyczny. sygnałów wzrokowych oraz dzięki różnicom w barwie dźwięku. M długość fali zaledwie 0. czy źródło dźwięku leży o 55° na prawo albo 40°. jedyna dostępna informacja. Ale już dźwięk o częstotliwości lOOOOHz d = różnica długości dróg r = promień głowy = 3. dźwięk o częstotliwości 100 Hz ma długość fali 3. Różnica taka wystarczy. jaką jest różnica w czasie. brak jest w ogóle znaczącej dyfrakcji.okrąża" głowę.033 m (3. Oczywiście. Aby to zrozumieć. a nawet. Najdłuższy czas opóźnienia dźwięku między obu uszami wynosi około 840 mikrosekund i jakakolwiek częstotliwość dźwięku. czy można określić. 3. jeżeli bowiem głowa jest całkowicie nieruchoma.75+ 1.3 metra. System nerwowy musi więc przechować informację o czasie nadejścia sygnału z dokładnością do 30 mikrosekund (rys.5 cali Różnica czasu = 76 • d m sek. jeden opóźnia się w stosunku do drugiego. 17° lub 6°? Jest to niemożliwe. Przy sygnałach o wysokiej częstotliwości opóźnienie to nie jest jednoznaczne i nie może być wykorzystane do lokalizacji źródła dźwięku.. 27°. 7-23). Jeżeli sygnał 10 000 Hz dochodzi od źródła umieszczonego po prawej stronie od obserwatora pod kątem 55°. Czyż można jednak określić różnice między dwoma tonami w wypadku.5 -0. gdzie położone jest źródło dźwięk Jeżeli jest ono położone na wprost głowy. 2. W gruncie rzeczy przestrzenna lokalizacja dźwięku nie jest zbyt dokładna nawet dla niskich częstotliwości. W tym wypadku cykl zmian ciśnienia dźwięku dokonuje się co 100 mikrosekund.5. W takim wypadku fala odbierana przez prawe ucho wyprzedza o 4. czy z przodu czy z tyłu. zaczyna sprawiać kłopoty w ustaleniu źródła sygnału. a nawet 1/2 cykla? Mówiąc inaczej. czy dźwięk dociera z góry czyż dołu. Ta maleńka różnica-30 mikrosekund różnicy czasu-jest dla człowieka wykrywalna. dźwięk dociera do lewego ucha o około 450 mikrosekund później niż do ucha prawego. Efekty cienia akustycznego w wypadku położenia źródła iwięku pod kątem 15" wyglądają następująco: -fsto tliwosc Stosunek intensywności dźwięku dla obu uszu 1 dB 4dB 5 dB 6dB 10 dB 300 Hz 100 Hz i 200 Hz .52radiany d= 3. że w celu lokalizacji źródła dźwięku niezbędne jest porównanie sygnałów uzyskanych przez ucho prawe i lewe.5. = 270 m sek. 8 cm) 9 = kąt. ale z przesunięciem w jedną stronę. to drogę równą 1 Cm przebywa w ciągu 30 mikrosekund.5. gdy fala jest krótka w porównaniu z rozmiarami głowy. W naturalnych warunkach niejasności te mogą być usunięte za pomocą ruchów głowy. wynikającym ze sposobu odbicia i załamania przez głowę i ucho zewnętrzne różnych częstotliwości.5 sin 30° d =1. 1. to dźwięk dociera do obu uszu jednocześnie Jeżeli źródło leży o 3° w prawo. nie pozwala ustalić. W wypadku niskich częstotliwości fala dźwiękowa załamuje siei „okrąża" głowę. dźwięk dociera do prawego ucha o 30 mikrosekund wcześniej niż do lewego.

co zwiększałoby ryzyko uzyskania precyzyjnej informacji czasowej. Tu zachodzą interakcje pobudzeniowe i hamujące między sygnałami napływającymi od prawego i lewego ucha. Jest to wynik oddziaływania trzech różnych mechanizmów: lokalizacji. Jeśli sygnał dociera najpierw do jednego ucha. Dźwięki dochodzące zarówno z jednego. 8 Jądro ślimaka Jądro spiralne Z lewego ucha RYSUNEK 7-24. Jedne z nich są hamujące inne pobudzeniowe. to tempo reakcji pewnych jednostek jest wyższe aniżeli wówczas. Chociaż zaczynamy rozumieć pewne mechanizmy nerwowe biorące udział w porównywaniu i łączeniu sygnałów z obu uszu.) Wiele oddzielnych neuronów w oliwce górnej reaguje w różny sposób. . I-hamujące). to jak sobie z tym radzą duże zwierzęta? Słoń ma chyba największą gtowę ze wszystkich lądowych ssaków. tj. wynosi około 250 mikrosekund. jak i odróżnieniu i lokalizacji różnych częstotliwości dźwięku. który jest odpowiedzialny za przetwarzanie informacji istotnych dla lokalizacji dźwięku w otoczeniu. aby zapewnić rzetelne różnicowanie i tym samym dostarczyć miarodajnych wskazówek lokalizacji żródla dźwięku. Przestrzenna lokalizacja dźwięku zachodzi głównie dzięki podwójnemu systemowi' różnic czasowych dla niskich częstotliwości i różnic intensywności dla wysokich częstotliwości. gdzie następuje łączenie informacji napływających z obu uszu. Skoro ustalenie czasu jest tak ważne dla dokładnej lokalizacji dźwięków. (Dokładna anatomia nie jest jeszcze w pełni poznana. która pozwala na uporządkowaną reprezentację różnorodnych częstotliwości słuchowych. Wspominaliśmy już o tym. Nie wszystkie jednak elementy jego systemu słuchowego są proporcjonalne do wielkości głowy. Źródło: van Bergeijk (1962). charakteryzującym się najwięk. Jakie mechanizmy nerwowe informują nas o tym. czyli mechanizm niezbędny dla dwuusznej lokalizacji. z których nadchodzi sygnał. jak i z drugiego ucha mogą aktywizować Na marginesie interesująca uwaga. niezbędnej dla lokalizacji. Do wyższych ośrodków słuchowych Oliwka górna Interakcje dwuuszne Aby zapewnić precyzyjną lokalizację dźwięku w przestrzeni. Wyniki równoczesnych badań obu tych zmiennych dostarczają wiele dowodów przemawiających za tym. Na rysunku 7-24 przedstawiono schematycznie ogólne typy interakcji zachodzących w oliwce górnej (E oznacza interakcje pobudzeniowe. na przykład w toku równoczesnej rozmowy kilku osób? Odpowiedzi na te pytania pozostają poza granicami naszej obecnej wiedzy. pozwalająca zaobserwować ten efekt. dochodzącej od początkowych neuronów słuchowych 8. do oliwki górnej. które ucho pierwsze odbierze sygnał. Różne neurony najwidoczniej mają różnorodne preferencje dotyczące stron. Przełączenie z jednego systemu na drugi zachodzi w przedział 1000-5000 H z . że oliwka górna jest tym ośrodkiem nerwowym. Ich reakcje mają charakter podobny do tych. Podobna zależność została wykryta w stosunku różnic intensywności dźwięku. Z prawego ucha różne jednostki we wzgórku czworaczym dolnym.przedziale częstotliwości dźwiękowych. że określony przedmiot znajduje się o 37° na prawo i jest lekko uniesiony? W jaki sposób są wyodrębniane i lokalizowane złożone sygnały dźwiękowe. ale zwiększa jego jasność.Poczynając od 3000-4000 Hz różnica intensywności jest dostatecznie duża. która występuje u wszystkich zwierząt. zależnie od tego. jaki zaobserwowano w oliwce górnej. a jeszcze inne wytwarzają taki rodzaj interakcji. gdy sygnał dociera wpierw do drugiego ucha. że sygnały nerwowe opuszczając ucho przechodzą bardzo krótką drogę do miejsca. system słuchowy musi mieć zdolność wykrywania różnic czasowych rzędu 10 lub 20 mikrosekund. że jego uszy wewnętrzne leżą bliżej siebie o 22 do 25 cm niżby to wynikało z samej wielkości głowy. szą liczbą błędów przy lokalizacji źródła dźwięku. Słoń bez takich długich przewodów słuchowych potrzebowałby znacznie dłuższych połączeń nerwowych między uszami. Niektóre wyższe poziomy systemu słuchowego najwidoczniej biorą też udział w porównywaniu sygnałów napływających z obu uszu-na przykład wzgórek czwo raczy dolny. Ma on niezwykle długi przewód słuchowy (prawie 11 cm). jaki jest potrzebny przy lokalizacji przestrzennej. to jednak ciągle dalekie jest rozwiązanie problemu przestrzennej lokalizacji dźwięku. Znaczenie słyszenia dwuusznego Równoczesne dotarcie dźwięków do obu uszu nie tylko uzupełnia spostrzegany dźwięk o wymiar przestrzenny. co sprawia. Ponadto wzgórek czwo raczy ma taką strukturę. co jest równe w przybliżeniu czasowi niezbędnemu do przejścia dźwięku z jednej strony głowy kota na drugą. U kota różnica w czasie. Jego struktura anatomiczna jest odpowiednio dostosowana do przechowania informacji czasowej. redukcji interferencji oraz sprowadzenia maskowania do minimum. To oczywiście pomaga zarówno w prawidłowej ocenie tonu.

wymaga bowiem w trakcie odtwarzania ścisłego przestrzegania warunków. jakie mają ludzie głusi na jedno ucho. które brzmiałoby tak jak przy oryginalnym wykonaniu. Przy prawidłowym ustawieniu jeden i nich będzie odbierał głównie dźwięki napływające z prawej strony. Za pomocą tylko dwu mikrofonów i tyluż głośników nie uzyskamy dokładnego odtworzenia nagranego utworu. 7-25). przy czym specjaliści od zapisu dźwięku określają. po jednym dla każdego ucha (nawet wtedy. Pozwala to na uzyskanie pożądanych efektów i z tych względów w dzisiejszych czasach właśnie w ten sposób dokonuje się rejestracji dźwięku. Kiedy dysponujemy dwoma głośnikami przy odtwarzaniu. Zapis dwuuszny różni się wyraźnie od zapisu stereofonicznego. to gdzie najlepiej umieścić mikrofon? Jeśli nosi on mikrofon w kieszeni koszuli. należy b zastosować dwuuszny zapis dźwięku. podczas jy sygnał jest słyszalny tylko w jednym uchu. Możemy rozpatrzeć to zjawisko przyjmując inny punkt widzenia. w sali umieszcza się wiele mikrofonów.Lokalizacja. Jeżeli próbujemy usłyszeć cichy głos zmieszany z szumem. Problemy występujące przy słuchaniu jednokanałowego (monofonicznego) magnetofonu ostro ilustrują trudności. Metoda ta nie jest zbyt wygodna. Ogromnie wzrasta czystość nagrania w efekcie dodania drugiego mikrofonu-czyli poprzez zapis stereofoniczny. w różnych punktach. w rezultacie czego szum zostaje wyeliminowany. Jeżeli • cn k klarnet i bęben będą odbierane każde innym uchem. Jeżeli słuchający posługuje się aparatem słuchowym. aby uzyskać właściwy efekt. że możemy usłyszeć skąd dochodzi głos. ale jeżeli słuchacz obróci ilowę. nawet jeśli one występują. dźwięk jej głosu zostanie jednakowo odebrany przez oba mikrofony. Przy nagraniu monofonicznym bardzo niskie częstotliwości bębna zamaskują niskie częstotliwości klarnetu. Podczas słuchania nagrania „dwuusznego" przez słuchawki dźwięk odtwarzany jest z niezwykłą dokładnością. Zazwyczaj w celu uzyskania zapisu dźwięku o wysokim standarcie.i czterokanałowych (kwadrofonicznych). Zdolność do lokalizacji pozwala nam umiejscowić w przestrzeni wiele słyszanych dźwięków. Do tego potrzebne są dwa mikrofony o różnej czułości na kierunek dźwięku. że szum przekazywany do obu uszu jest lokalizowany w środku głowy. umożliwiających lokalizację dźwięku. Kiedy osoba mówiąca znajdzie się między dwoma mikrofonami. Trudności te związane są nie tyle z obniżeniem wrażliwości na dźwięki. że sygnały na wejściu docierające do jednego i drugiego ucha odejmują się od siebie. zwłaszcza gdy zwrócimy uwagę na fakt. Psycholo- . który jest stosowany w większości wypadków do produkcji płyt i taśm magnetofonowych. \laskuwanie. tak aby można było odtworzyć je w warunkach ilomowych (rys. Załóżmy. Wyeliminowanie maskowania czyni dźwięki bardziej wyraźnymi i pozwala na lepsze ich zróżnicowanie przy odbiorze dwoma uszami niż jednym uchem. na koncercie. Kaszel i ruchy dookoła zagłuszają nagranie głosu. przekazywany do jednego ucha. gdy jedno z nich funkcjonuje normalnie). kiedy . kiwamy głową i zgadzamy się z rozmówcą. dźwięki klarnetu i bębna będą docierać do obu uszu. W rezultacie badań (głównie metodą prób i błędów) specjaliści od zapisu dźwięku opanowali sposób posługiwania się większą liczbą mikrofonów równocześnie. drugi dźwięki nadchodzące z lewej. jak należy je połączyć w dwa kanały. W warunkach naturalnych. ile z obniżeniem zdolności do lokalizowania dźwięku. Mikrofon powinien bowiem znajdować się możliwie najbliżej uszkodzonego ucha. Wyobraźcie sobie. Przeszkadzają szumy i odbicia. nie wystąpi na błonie proces cl a wzajemnej interakcji i nie zajdzie zjawisko maskowania. a drugiego instrumentu-do drugiego ucha. w jakich dokonano nagrania. zaczyna grzmieć wielki bęben basowy. powinniśmy posłużyć się przy nagrywaniu dwoma mikrofonami ustawionymi z takim samym odstępem. że większa część dźwięku pierwszego Instrumentu będzie docierała do jednego ucha. co chcemy usłyszeć. Lokalizacja dźwięk stwarza takie możliwości. Drugi sposób poprawienia czystości odbioru dwuusznego polega na wykorzystaniu zjawiska zwanego różnicą poziomów maskowania. podanie tego samego szumu do ucha drugiego znacznie poprawi wyrazistość odbieranego głosu. Istnieje również trzeci sposób polepszenia wyrazistości sygnału przy odbiorze dwuusznym. najlepiej byłoby posługiwać się dwoma aparatami słuchowymi. to nie będzie możliwe normalne określenie źródła dźwięku. Nagle okazuje się.<|arnet gra w dolnych rejestrach. jaki później musi być zachowany przy ustawieniu głośników. nie uzyskamy dobrych rezultatów. że słuchacie orkiestry i w momencie. Jeżeli zaś znajdzie się ona bliżej jednego z mikrofonów. którego chcernv posłuchać. tłumiąc dźwięki uboczne. Celem zapisu stereofonicznego jest zarejestrowanie wycinków czoła fali w momencie jej przechodzenia nr/cz określony punkt skali dźwiękowej. to wówczas jej głos będzie oddziaływał silniej właśnie na ten mikrofon. że w trakcie towarzyskiego spotkania musimy podtrzvmywać niezbyt interesującą rozmowę. Różnica poziomów maskowania. Możemy wybierać częstotliwość. a w istocie przysłuchujemy się rozmowie prowadzonej w pobliżu. ponieważ różnica powstała po odjęciu sygnałów wejściowych do obu uszu będzie w tym wypadku równa zeru. lapis dźwięku A y uzyskać nagranie. jak i szum. Jedna z możliwych interpretacji polega na tym. Do jednego ucha dociera zarówno sygnał. Różnica w położeniu przestrzennym I ( powadzi do poprawy w zakresie identyfikacji sygnału. jeżeli przekażemy sygnał wraz z zakłóceniem do jednego i drugiego ucha. Z tych względów prowadzi się obecnie badania w dziedzinie nagrań trój. W gruncie rzeczy w celu poprawy warunków. Zdolność do lokalizacji pozwala mu śledzić wybiórczo jedynie interesujące go sygnały dźwiękowe. Będzie to efekt pokrywania się stref pobudzenia na błonie podstawowej. umieszczonymi w tej samej odległości od niej. W tym celu należy umocować na krześle stojącym na sali koncertowej makietę głowy z mikrofonami umieszczonymi w uszach. do drugiego zaś wyłącznie szum. W realnych warunkach człowiek nie jest świadomy tych zakłóceń. może tak wyregulować swój słuch. intensywność albo też lokalizację w przestrzeni tego. Zatem. Czasem nagranie rozmowy na magnetofonie jest mało zrozumiałe.

a potem do uszu zaczynają docierać odbicia od ścian i stropu pokoju (rys. Ponieważ wszystkie odbicia dźwięku są dostrzegane. Do uszu dociera szybkie następstwo dźwięków. Zazwyczaj jednak sygnałowi początkowemu towarzyszy echo. następnie zaś do drugiego. Jak można wykorzystać to wszystko w celu lokalizacji dźwięku? . Najlepszy sposób łączenia mikrofonów jest prawdopodobnie różny dla różnorodnych pomieszczeń. Początkowo trzask dociera do jednego ucha. nawet prosty trzask może j spowodować duże komplikacje. liczby słuchaczy. 7-26). Efekt pierwszeństwa W teorii lokalizacja odbywa się po prostu dzięki wykorzystaniu różnic między dźwiękami docierającymi do obu uszu. jak jest ubrana widownia. a nawet może zależeć od tego.NAGRYWANIE DWUUSZNE RYSUNEK 7-26 ODTWARZANIE STEREOFONICZNE giczna akustyka niewiele może się tu przydać.

chociaż ta informacja dźwiękowa dociera do uszu.Na szczęście wykorzystywany jest tu jedynie pierwszy dźwięk docierający do uszu Zjawisko to nosi nazwę efektu pierwszeństwa. Niemniej jednak jest przez nas odbierane. Jeżeli zarejestrujemy różne dźwięki.\ zatem. łatwo możemy określić różnicę między nimi. . Nie jest ono jeszcze w pełni wyjaśnione Echo nie odgrywa prawie żadnej roli w psychologicznej interpretacji dźwięku. jest ona całkowicie ignorowana przez mechanizm odpowiedzialny za lokalizację przestrzenną. . a innym nie. przy czym jednym będzie towarzyszyło echo.

następnie otwórzcie je na moment i ponownie zamknijcie.M. wyraźny i jasny. Można nawet powiedzieć. 8-1). zaangażowanych jest w ją bowiem wiele różnych procesów.1-0.5 sek. pamięć tr krótkotrwała i pamięć długotrwała (rys. a potem już tylko wspomnienie o zaistniałym fakcie. i N.8. Prześledźcie zacieranie się wyrazistości obrazu dźwiękowego w waszej świadomości. że istnieją również inne CHEMIA PAMIĘCI Zmiany w RNA a uczenie się Uczenie się po wprowadzeniu zmian w RNA Przekazywanie pamięci ZABURZENIA PAMIĘCI Wstrząsy elektryczne Amnezje Przypadki H. Mechanizmy pamięci POSZUKIWANIE LOKALIZACJI PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ JEDEN MÓZG CZY DWA MÓZGI Rozszczepienie mózgu u zwierząt Rozszczepienie mózgu u człowieka Dwa mózgi: niezmienność czy plastyczność WNIOSKI Badania na ptazińcach Badania chemiczne RYSUNEK 8-1 rodzaje pamięci. Rozważania dotyczące pamięci zaczniemy od krótkiego przeglądu głównych jej systemów. • Zamknijcie oczy. na przykład postukiwania własnymi palcami albo pogwizdywania. Uderzcie lekko czterema palcami w swoje ramię. Możliwe jest. że zanim zniknie pozostaje jeszcze przez chwilę realne odczucie uderzenia palcami. • Posłuchajcie jakichś dźwięków.A. Prześledźcie doznane bezpośrednio wrażenie-zwróćcie uwagę. a następnie powoli zanika. Zauważcie. Nerwowe podłoże pamięci SYSTEMY PAMIĘCI SYSTEMY PAMIĘCI System przechowywania informacji sensorycznej Pamięć krótkotrwała Pamięć długotrwała PRZECHOWYWANIE INFORMACJI Obwody nerwowe pamięci Przegląd obwodów nerwowych Obwody okrężne (rewerberacyjne) Konsolidacja gtędem byłoby traktowanie pamięci ludzkiej jako jednej całości. utrzymuje się przez pewien czas.Czas przechowywania jest bardzo krótki. ale ich właściwości nie są na razie znane psychologom eksperymentalnym. jak odebrany przez was obraz. • . mniej więcej około 0. System przechowywania informacji sensorycznej System ten przechowuje dość dokładny i pełny obraz świata odbieranego przez system sensoryczny. a następnie mając na uwadze całą strukturę przejdziemy do szczegółowego analizowania każdego z nich. że istnieją co najmniej zy całkowicie różne rodzaje pamięci: przechowywanie informacji sensorycznej.

W pamięci krótkotrwałej natomiast można przez powtarzanie ' irZymać niewielką ilość materiału przez czas bliżej nieokreślony. tego przedłużyć. Niemal wszystko. zapamiętacie nie tyle dźwięki. (250 milisek. Nawet w tak prozaicznej czynności. jak ostatnie słowa zdania. jak długo utrzymuje się obraz przedmiotu.z których każda może przechowywać dość znaczną ilość informacji (patrz paragraf „Chemia pamięci"). Wszystkie wyuczone doświadczenia. co utrzymuje się w pamięci przez więcej niż kilka minut. Szybkość obrotów. z których ono się składa. czyli cztery razy na sekundę. Oznacza to. że ślad wzrokowy utrzymuje się przez około 0. co raczej zawarte w nim wyrazy. Jest to raczej zachowanie ich bezpośredniej interpretacji. że dla podtrzymania ciągłości obrazu następczego potrzebny jest ruch 10 cykli na każde 5 sek. powtarzając materiał ciągle od nowa. Zwróćcie uwagę. z których każdy może przechowywać pewną ilość informacji.. Pojemność systemów bezpośredniego przechowywania informacji sensorycznej oraz pamięci krótkotrwałej jest bardzo ograniczona: pierwszy obejmuje kilka dziesiątych sekundy. musimy odwoływać się bezpośrednio i szybko do pamięci długotrwałej. Tak więc praktycznie rzecz biorąc możemy rozważać zdolności Pamięciowe mózgu ludzkiego jako nieograniczone. a drugi . ale pojemność tej pamięci jest ograniczona. pozwala określić w przybliżeniu czas reakcji wzrokowej. Mózg jest urządzeniem skończonym. omawianego w rozdziale 5. że jeżeli poruszamy nim bardzo wolno. jakby cień. że znalezienie w niej czegokolwiek powinno być niezwykle trudne. że psychologia eksperymentalna zajmuje się w znacznej mierze problemami wprowadzenia materiału do pamięci długotrwałej. które dopiero co usłyszeliście lub przeczytaliście.kilka jednostek prezentowanego materiału. przechowywania go tam.25 sek. że wrażenie śladowe dwóch wyciągniętych palców zachowuje się przez moment po ponownym zaciśnięciu dłoni. która pozwala nam zinterpretować znaczenie symboli tekstu drukowanego. 1 To ostatnie doświadczenie jest szczególnie ważne. Machajcie ołówkiem (lub palcem) tam i z powrotem przed oczyma.:. że poruszający się przedmiot przemieszcza się przed waszymi oczami 20 razy w ciągu 5 sek. Przy jakiej prędkości niewyraźny obraz zaczyna być ciągły? Powinniście przekonać się. Wskazaliśmy tam na możliwość mierzenia czasu reakcji tego systemu poprzez obserwowanie zapalonego światła latarki obracającego się w kole. nwtarzanie. to zatraca się ciągłość obrazu między krańcowymi punktami ruchu. Zwróćcie uwagę na to. ponieważ dzięki niemu można określić w przybliżeniu. Również wydobycie z pamięci przeszłych zdarzeń dokonuje się z trudem. Następnie ponownie zaciśnijcie dłoń. Pamięć krótkotrwała jest bezpośrednia i natychmiastowa. Zmieńcie szybkość poruszania się przedmiotu tam i z powrotem. szybko otwórzcie dłoń. ciągnący się Za poruszanym przedmiotem. Pierwsze są dane bezpośrednio i bliskie w czasie. Wprowadzenie do pamięci długotrwałej nowego materiału wymaga czasu i wysiłku. to znaczy. Znajduje się w nim jednak okoto dziesięciu miliardów (1010) neuronów. Jeżeli w waszej obecności wypowiedziano jakieś zdanie. nie wyłączając reguł posługiwania się językiem. Zdolność do przechowywania materiału w pamięci krótkotrwałej w wyniku powtarzania zawartych w nim elementów jest jedną z najważniejszych właściwości systemu pamięci. jakie miały miejsce na poziomie sensorycznym. W rzeczywistości można powiedzieć. wydobywania z niej i właściwej jego interpretacji. podczas gdy pojemność pamięci długotrwałej jest praktycznie nieograniczona1. Te właściwości przechowywania wzrokowej informacji sensorycznej są ściśle związane z właściwościami czasów reakcji systemu wzrokowego. Takie rzeczy. muszą być częścią pamięci długotrwałej. pamięć długotrwała istnieje oczywista różnica między pamięcią dopiero co zaistniałych zdarzeń a pamięcią /Jarzeń z odległej przeszłości. Dysponuje w wieloma gigantycznymi cząsteczkami. można go zatrzymać w pamięci krótkotrwałej na czas nieokreślony. Zazwyczaj utrzymuje się w niej pięć lub sześć ostatnich elementów z przedstawianego materiału. Głównym źródłem trudności związanych z pamięcią długotrwałą jest wydobycie z niej informacji. Informacji sensorycznej nie można utrzymać dłużej przez . Podejmując świadomy wysiłek. Ilość informacji znajdująca się w pamięci jest tak ogromna. W danym wypadku przechowywana informacja nie jest pełnym obrazem zdarzeń.• • Zaciśniętą dłoń wyciągnijcie przed siebie. Między zapamiętywaniem obrazu zdarzeń a zapamiętywaniem ich interpretacji istnieje wyraźna różnica. omówimy ją dokładnie w toku dalszych rozważań. numer telefonu lub czyjeś nazwisko są przechowywane w pamięci krótkotrwałej. jak czytanie. Utrzymuje się ona zaledwie przez kilka dziesiątych części sekundy i nie da '. Niemniej jednak niektóre rzeczy szybko udaje się w niej odnaleźć. Zwróćcie uwagę na coś. patrząc przy tym prosto przed siebie. Zdarzenia zaistniałe jopiero co pozostają w świadomości -jeszcze jej nie opuściły. wyprostowują. pamięć długotrwała jest mozolna. musi znaleźć się w systemie pamięci długotrwałej. przy której można zobaczyć zamknięty krąg świetlny. dwa palce. wymagająca wysiłku i czasu. Problemy związane ze Oczywiście jakieś granice istnieją. wypomnienie tych drugich jest trudne i dokonuje się powoli. jak RNA . Z oamicci krótkotrwałej: „Jak brzmiały pierwsze słowa tego zdania?" I pamięci długotrwałej: „Co jedliście na obiad w ubiegłą niedzielę?" Pamięć długotrwała jest najważniejszym oraz najbardziej złożonym systemem pamięci. Czy pokrywa się to z oceną czasu przechowywania „niewyraźnego obrazu poruszającego się ołówka"? Pamięć krótkotrwała System pamięci krótkotrwałej przechowuje innego rodzaju materiał niż bezpośrednia informacja sensoryczna.).

jak dokonuje się ten proces. zwaną korą mózgową. w tym właśnie zawiera się istota pamięci.0fałdowanej tkanki. '' Takie są systemy pamięci.zdolnością odnalezienia jedynego właściwego określenia wśród przechowywanych pamięci milionów lub miliardów jednostek określają w dużym stopniu ogólną struktu .. Rozdziały 10 i 11 poświęcone są w całol! omówieniu badań nad strukturą pamięci długotrwałej. Wiele znanych teorii próbuje wyjaśnić. że zmiany chemiczne lub strukturalne w mózgu muszą jakoś wpływać na aktywność elektryczną. Daleka jest jeszcze chwila. lewej i prawej.odbywają się dzięki aktywności elektrycznej. (Symetria ta. A więc aktywność elektryczna i procesy chemiczne muszą się wiązać ze sobą. Podstawowe wymaganie dotyczące pamięciowego obwodu nerwowego polega na tym. ale wszystkie one mają wysoce spekulatywny charakter. że bezpośrednia. Te dwie części noszą nazwę '. W części przedniej znajdują się płaty . Zdobywaniu nowych wiadomości muszą towarzyszyć pewne strukturalne lub chemiczne zmiany w mózgu. nie jest zbyt dokładna. że stanowi on pewną liczbę oddzielnych części. Wierzchnia warstwa półkul jest najwyżej zorganizowaną częścią mózgu.H. Przedstawimy teraz nerwowe mechanizmy pamięć' Zapoznamy się ze strukturami mózgu odpowiedzialnymi za przechowywanie i wydob • wanie informacji oraz z psychicznymi procesami pamięci ludzkiej. że trwałe przechowywanie informacji związane jest z chemicznymi lub strukturalnymi zmianami w mózgu. możemy przekonać się.. A nawet więcej. które mają zdolność zapamiętywania. że składa się on z dwu części Okolice ruchowe Okolice czuciowe . Najpierw jednak tym Czytelnikom. przedzielonych głęboką szczeliną. Pomimo swej niekompletności teorie te mają jednak duże znaczenie. aby skutki pobudzenia utrzymywały się dłużej po zaprzestaniu pobudzenia na wejściu.-olowe. aktywna działalność umysłowa. co już wiadomo o obwodach nerwowych (rys. kiedy będziemy mieli pełny i wyczerpujący opis sposobu gromadzenia informacji przez układ nerwowy. dokładnie tak pik prawa dłoń bywa nieco większa od lewej dłoni. z tyłu znajdują się płaty . Jeżeli spoglądamy na mózg z góry. Badanie anatomiczne mózgu pozwala stwierdzić. które możemy określić jako pamięć. po jednym wlcwej i prawej półkuli. które organizm rozpoznaje i przypomina sobie. Obwód pamięciowy musi działać wybiórczo. Zaczniemy od wprowadzenia kilku prostych obwodów. po bokach leżą płaty ciemieniowe i płaty skroniowe. Obwody nerwowe pamięci Istnieje prawie całkowita zgodność co do tego. którzy nie przestudiowali rozdziału 2. poszczególne partie mózgu otrzymały różnorodne nazwy ze'względu na istniejące między nimi różnice anatomiczne (rys. PRZECHOWYWANIE INFORMACJI Pomimo wieloletnich badań mózg ciągle pozostaje dla nas zagadką.i\'liczne. Neurony korowe w pewien specyficzny sposób dopasowują układ swych reakcji do zewnętrznych zdarzeń. Mózg zbudowany jest symetrycznie.zarówno przechowywanie informacji sensorycznejjak i pamięć krótkotrwała .U)lkul mózgowych. a słabo albo też nie reagować w ogóle na inny materiał. a prawa stopa nieco większa od stopy lewej). to jest możliwe zbudowanie obwodów nerwowych mających zdolność funkcjonowania jako pamięć. Niemal wszyscy zgodni są co do tego. Lewa połowa mózgu jest zwykle nieco większa od prawej. 8-3). 8-2). RYSUNEK 82 - . podobnie zresztąjak symetria całego ciała. procesy świadome i procesy pamięci bezpośredniej . Oznacza to. wszystkie płaty tworzą pary. Zacznijmy od następującego problemu: obmyślmy takie obwody. Ale to jeszcze nie wszystko. jeżeli systemy pamięci bezpośredniej są rezultatem aktywności elektrycznej. przypomnimy krótko to. wszystkich poziomów systemu pamięci. Powinien on bowiem silnie reagować na określony rodzaj materiału na wejściu. stanowiąc drogowskazy na drodze do zrozumienia funkcjonowania systemu pamięci.

pojedyncza komórka nerwowa może mieć tysiące synaps. że przeszła ona różne stadia rozpoznawania obrazów i została zidentyfikowana jako A. żeby wystarczył jeden impuls. załóżmy. Chociaż nie jest to precyzyjne. Na rysunkach podstawowy neuron przedstawiony jest jako kółko z odchodzącą od niego linią. który z tych trzech możliwych kodów będzie działał. Aby ułatwić sobie analizę. że nastąpiła ekspozycja dużej litery A. a linia to akson łączący dany neuron z innymi. . tak że litera A jest wyodrębniona dzięki specjalnemu układowi wyładowań nerwowych. Przeanalizujmy jeden z prostszych modeli pamięci. że pojedynczy impuls nerwowy. Możliwe. Istota procesu. Niezależnie od tego. Połączenie hamujące zapobiega przekazaniu pobudzenia drugiemu neuronowi. tak że o obecności litery A sygnalizuje specjalna konfiguracja reagujących komórek nerwowych. 8-5). znajdującego się po drugiej stronie synapsy. że dla każdej litery istnieje odrębny kod. a posługując się jednym impulsem nerwowym znacznie uprościmy wykład. docierający do synapsy pobudzeniowej.zostanie oddana prawidłowo. jeśli system rozpoznawania obrazów wykryje obecność litery A. może wywołać reakcję nowej komórki. kiedy impuls nerwowy biegnący wzdłuż aksonu wywołuje reakcję (impuls) neuronu. Ciało komórki Ciało komórki Akson Synapsa pobudzająca Synapsa hamująca Neuron RYSUNEK 8-4 Akson RYSUNEK 8-3 a.c. Możliwe. rzadko się zdarza. Możliwe. w którym akson tyka się z następną komórką. błąd dotyczy jedynie liczby impulsów. Impuls elektryczny przewodzony przez neuron przechoJZJ z ciała komórki przez akson do ciała następnej komórki. nosi nazwę połączenia synaptycznego (synapsa). Do wyładowania neuronu może okazać się niezbędne oddziaływanie dużej liczby jnipulsów docierających przez synapsy pobudzeniowe.b. Istnieją dwa podstawowe rodzaje połączeń synaptycznych -pobudzeniowe i hamujące. że na każdy z elementów reaguje specyficzny zespół komórek. musi istnieć jakiś sposób zapamiętywania tego. Miejsce. Źródłu: Eccles (1965). że litera A występowała już przedtem (rys. Połączenie pobudzeniowe-to takie połączenie. kółko to ciało komórki. że na każdą literę reaguje oddzielna komórka. Układ nerwowy może reagować w trojaki sposób na wystąpienie litery A. Przypomnijmy. Rozważmy problem utrzymania w pamięci sensorycznego wejścia. zareaguje ten odrębny detektor litery „A". Inaczej mówiąc. Załóżmy. na poziomie synapsy pobudzeniowej następuje przekazanie pobudzenia następnemu neuronowi.Synapsa i dendryt Wlokno nerwowe (akson) Jądro komórki przegląd obwodów nerwowych. a zatem.

Obok tych możliwości typu strukturalnego mogą wystąpić zjawiska patologiczne. po czym powtarza od nowa swój cykl. że na rysunku 8-6 grupy komórek A i B leżą w korze. Komórka Al reaguje na aktywność włókna X wywołując reakcje komórki A2. Najprostszy obwód określany jako obwód pamięci ma kształt zamkniętej pętli. W obwodach przedstawionych na rysunku 8-6 sygnał dochodzący przez włókno X daje początek kolejności zdarzeń w grupie komórek A. że prawdziwy obwód okrężny musiałby mieć znacznie bardziej komplikowaną budowę. Załóżmy. które pozostawały zakodowane w postaci sygnałów elektrycznych. Aktywność własna tych neuronów. jak i hamujące) licznych zewnętrznych wejść na pętlę mogłyby w konsekwencji doprowadzić Jo przerwania cyrkulacji impulsów.• RYSUNEK 8-6 Wejście Komórki pamięci Obwody okrężne (rewerberacyjne). nie ma w tym wypadku decydującego znaczenia dla analizy obwodu pamięciowego. jak sygnał przestał działać. Druga możliwość-to pojawienie się nowych sygnałów. tak że w efekcie końcowym potok impulsów może wygasnąć. Jedna wypływa z faktu.a włókna nerwowe X i Y wychodzą z systemu rozpoznawania obrazów. że jakiś sygnał sensoryczny pojawił się w systemie rozpoznawania obrazów i biegnie przez włókna nerwowe X i Y. Grupy komórek (takie jak A i B) w rzeczywistości działałyby lako znaczne skupiska neuronów występujących w skomplikowanych konfiguracjach.. Co zatrzymuje rewerberację? Istnieje kilka możliwości. Wówczas reakcje tych włókien mogą być zgodne z którymś i omówionych powyżej kodów. które działają przez czas nieokreślony długo po tym.. Aktywność rewerberacyjna wywołana określonym sygnałem nie może w rzeczywis:ości trwać w nieskończoność. inny mechanizm musi bowiem działać w wypadku pamięci krótkotrwałej.RYSUNI K . Takim przypadkiem pato•ogicznym może być wstrząs mózgu. Trzecia możliwość tkwi w pewnej zawodności samego obwodu nerwowego: impuls dochodzący do jednego ogniwa łańcucha nie zawsze jest w stanie wywołać aktywność w ogniwie następnym. Również zamierzone lub przypadkowe poddanie mózgu silnemu wstrząsowi elektrycznemu (jak na przykład elektrowstrząsy w terapii psychiatrycznej) może oczywiście powadzić do dezorganizacji aktywności obwodów pamięciowych. I na koniec. Impulsy zaczynają krążyć po pętli. Rewerberacja w pętli A stanowi „pamięć elektryczną" tego. rewerberacja może zostać zahamowana w wyniku jakiegoś „zmęczenia" chemicznego neuronów lub synaps. które mogą czynnie zahamować uprzednią aktywność rewerberacyjna. całkowicie przerywające jakąkolwiek aktywność neuronów. Załóżmy. Obwód rewerberuje (powtarza) cykl: pojawiający się sygnał sensoryczny uruchamia sekwencję impulsów elektrycznych. jak też oddziaływania (zarówno pobudzeniowe. Analogicznie jakaś aktywność w pętli B stanowi „pamięć elektryczną" sygnału B. wywołując wyładowania kolejnych neuronów. Określony typ informacji. wywołany uderzeniem w głowę. że we włóknie X pojawiła się określona aktywność. pojawiający się na wejściu. pobudzenie obiega cały obwód. może on doprowadzić do okresowego wstrzymania aktywności nerwowej i amnezji w odniesieniu Jo tych zdarzeń. Selektywna aktywizacja elektryczna określonej pętli nerwowej zapewnia działanie .

oznacza ona. komórka może reagować tylko w takim wypadku. zarówno pamięć krótkotrwała. konieczne jest wtedy pobudzenie szeregu /. co prowadzi do pojawienia sic nowych obwodów nerwowych. Na przykład. Teoretycznie przynajmniej tego typu zmiany powinny być widoczne: mogłyby więc zostać wykryte podczas mikroskopowych badań neuronów. które w zasadzie pełniłyby funkcję hamującą. Pamięć długotrwała charakteryzuje się stałą strukturą obwodów nerwowych. czy to w synapsie czy też w strukturach uwalniających mediatory chemiczne. jaki system uczestniczyłby w kodowaniu w pamięci długotrwałej . jak i pamięć długotrwała mogą być związane z tymi samymi tkankami nerwowymi. pamięć długotrwała może być rezultatem przyrostu nowych synaps. Ten proces wprowadzania uzupełnień w obwodzie. dla różnych rodzajów wspomnień budowane są odrębne obwody nerwowe Aktywność elektryczna tych obwodów odpowiada okresowej ich aktywizacji. jakie nastręcza obserwacja żywych komórek nerwowych pod mikroskopem w sytuacji. Na przykład. nadejście impulsu nerwowego do synapsy uwalnia mediator. występujących w pewnej określonej sekwencji. logiczne wydaje się założenie. że pamięć długotrwała zawarta jest w strukturze molekuł białkowych każdej synapsy. Jeżeli pamięć byłaby przechowywana w postaci chemicznej. pojawiła się również myśl. Niezależnie od tego. zmagazynowana jest w gigantycznych cząsteczkach kwasu dezoksyrybonukleinowego (DNA). Przeanalizujmy obie te hipotezy. Synapsa zmienia się w taki sposób.zmiany chemiczne czy też przyrost nowych synaps . trzeba dysponować dodatkowymi danymi dotyczącymi stałej struktury pamięci. Zgodnie z dość powszechnie uznawana teorią. Czy synteza ta nie może również wiązać się z procesami pamięci? Zmiany w RNA a uczenie się Instrukcję dla syntezy białka przenoszoną przez cząsteczkę RNA odkrywamy w charakterystycznej kolejności zasad organicznych. Wiemy.kwasu rybonukleinowego (RNA). a pamięć długotrwała to stała struktura tych samych neuronów. że komórka reaguje wyłącznie w wypadku pojawienia się tej specyficznej informacji. głównie z powodu wyjątkowych trudności. że te same mechanizmy mogą brać udział w procesach pamięci. albo jakieś nieznane jeszcze substancje synaptyczne. Zasady te służą za matrycę do budowy białek. utrzymujące się niezbyt długo. która wydziela się w szczelinie i oddziałuje pobudzająco na ciało komórki. Tę właśnie okresową aktywność elektryczną określa się terminem pamięć krótkotrwała. można przyjąć istnienie struktur molekularnych. specyficzna dla każdego organizmu. CHEMIA PAMIĘCI Kiedy odkryto już procesy chemiczne leżące u podstaw dziedziczenia. przenoszenie tej informacji z DNA do otaczającej protoplazmy następuje dzięki cząsteczkom innego kwasu nukleinowego . Informacja nerwowa przebywa tę szczelinę za pomocą środków chemicznych. Jeżeli pamięć jest reprezentowana pomocą specyficznego układu komórek. że za każdym razem w trakcie uczenia się nowego materiału mózg zmienia się fizycznie. że pamięć krótkotrwała to okresowa aktywność elektryczna określonych neuronów.efektjest jeden: właśnie synapsa jest tym miejscem. oddzielającą akson od ciała komórki. Ponieważ DNA zawiera pamięć genetyczną dla każdego jednostkowego organizmu. Różnorodna kolejność zasad . w którym zachodzi reorganizacja. to staną się one pobudzeniowymi. Jak możemy przedstawić pamie' długotrwałą posługując się tego typu schematem? Konsolidacja. Jeżeli teoria ta jest prawdziwa. zmiany w synapsach różnych komórek powinny zachodzić w miarę jednocześnie. substancję. Informacja genetyczna.pamięci krótkotrwałej. musi też istnieć jakiś mechanizm dekodowania informacji czasowej. W układach typu obwodów okrężnych pamięć utrzymuje się dzic^ wzajemnym połączeniom między neuronami. że białko wywiera wpływ na transmisję informacji przez szczelinę synaptyczną. po których następuje przerwa określonej długości. nazywa się konsolidacją Konsolidacja pamięci zachodzi przypuszczalnie w ciągu dłuższego czasu. Tak więc. Aby nowa informacja została w taki sposób zakodowana. Jakim sposobem mogłaby ta informacja chemiczna oddziaływać na przewodzenie synaptyczne? Jedna z możliwości polega na tym. Jakie mechanizmy uczestniczą w konsolidacji obwodów pamięciowych? Aby znaleźć odpowiedź na to pytanie. W praktyce jednak zmian tych nie udało się zaobserwować. Najczęściej brane są pod uwagę dwie hipotezy: kodowanie chemiczne albo przyrost nowych połączeń synaptycznych. w strukturach nerwowych muszą występować albo obwody synchronizujące (timing) impulsy w czasie.1 różnych połączeń synaptycznych. z tą różnicą. że właśnie on albo RNA może również przekazywać nabyte doświadczenie. jedno jest pewne: pamięć krótkotrwała ma charakter elektryczny. mogłaby wówczas łatwo regulować funkcjonowanie połączeń synaptycznych. powtarzająca się aktywność elektryczna w obwodach nerwowych wywołuję zmiany chemiczne lub strukturalne w samych neuronach. że białko uczestniczy w funkcjonowaniu neuronów. ale jeżeli zadziała na nie zestaw impulsów nerwowych. a następnie znów dopływa pojedynczy impuls nerwowy (coś w rodzaju alfabetu Morse'a). Jaka by nie była rzeczywiście natura kodowania. Zgodnie z innymi poglądami. Przyjmijmy. Tak więc każdy z tych systemów MWO radzi sobie z problemem kodowania w pamięci za pomocą pojedynczych komórek. którą ona reprezentuje. Pamięć bezpośrednia zdarzenia jest możliwa dzięki reakcjom elektrycznym na to zdarzenie. Według tei teorii. które są przyłączone do łańcucha cząsteczki. gdy jest pobudzona przez Jwa impulsy szybko napływające jeden po drugim. Aby pojedyncza komórka albo grupa komórek były wrażliwe jylko na właściwy układ impulsów. jeżeli kodowanie w pamięci związane jest ze specyficznymi kodami wyładowań nerwowych. I areszcie. w toku którego zostaje w nim zakodowany nowy ślad pamięciowy. a RNA odgrywa ważną rolę w procesie syntezy nowych białek. kiedy reagują one na nadchodzące impulsy nerwowe.

a następnie posłużeniu się tym RNA do częściowego lub pełnego przekazania nabytej wiedzy innym zwierzętom.jc towarzyszy drażnienie elektryczne. Dzięki temu płazińce zapewniają eksperymentowi idealne warunki kontrolne: jeżeli trzeba przeprowadzić na tym samym obiekcie dwa różne eksperymenty. na której umieszczony był pokarm. O wyborze tego płaskiego robaka zadecydowało to.i to. Zazwyczaj pod wpływem drażnienia prądem płazińce odruchowo się kurczą. W jednym z typowych eksperymentów grupę szczurów uczono wspinania się po drucie na platformę. a nawet ich względne stężenia mogą się zmieniać w rezultacie doświadczenia nabywanego przez zwierzęta w sytuacji uczenia się. To duże zamierzenie. co można częściowo wyjaśnić trudnościami technicznymi w przeprowadzaniu niezbędnych eksperymentów oraz analizy biochemicznej. . nawet jeżeli światłu . Jacobson. W niku częstego drażnienia prądem. wydobyciu RNA z odpowiednich części jego układu nerwowego. Badania na płazińcach. Jednak w grupie poddanej zadaniu eksperymentalnemu zmieniła się również względna koncentracja różnych zasad (Hyden i Egyhazi. które wyrosło z części ogonowej. gdy eksponowany jest bodziec świetlny. poprzedzonego silnym światłem. że obie połowy przechowują zadanie w pamięci. Wykryte zmiany okazały się raczej mato skomplikowane. będąc identyczny genetycznie ze swym bliźniakiem. to osobnik zregenerowany z części ogonowej. jak i wyuczone doświadczenia wywarły dający się mierzyć wpływ na RNA. Kimble. pamiętają r /W iązek między światłem a drażnieniem prądem elektrycznym? Jeżeli nawet informacja o tym przechowywana jest w cząsteczkach RNA. wykazując. IPIaziniec przed eksperymentem. to jest możliwe. Jeżeli pamięć jest zakodowana chemicznie. Jeżeli zaś pamięć utrzymuje się w specjalnych połączeniach nerwów w głowie. wystarczy po prostu przeciąć go na dwie części. Eksperyment jest więc prosty i bezpośredni.zdają się pamiętać zadanie (McConnell. każda z połówek posiada zdolność do regeneracji © P o d wpływem drażnienia prądem plaziniec się kurczy. płazińce są przecinane na pół. Pierwsze badania zaczęły się dość skromnie. Można założyć. że informacja magazynowana jest «• mózgu. Normalnie oczekujemy. i to. grupę kontrolną szczurów obracano we wszystkich kierunkach w specjalnym aparacie. nie będzie posiadał nabytej przezeń wiedzy. Oba zwierzęta . które wyrosło z 7cści głowowej . Drażnienie prądem poprzedzone jest silnym światłem © Po treningu płaziniec kurczy się na pojawienie się bodźca świetlnego ^warunkowany na światło plaziniec zostaje przecięty na pół RYSUNEK 8-7 © Rezultat: dwa kompletne płazińce © Oba zwierzęta kurczą się na pojawienie się światła. W obu też grupach występowała wyższa niż normalnie koncentracja RNA.. Dlaczego więc płazińce. że efekty uczenia utrzymują się. Niemniej jednak metoda ta przyniosła pewne rewelacyjne (i bardzo kontrowersyjne) wyniki. a następnie przecięto go na pół uzyskując dwa identyczne osobniki. aby uzyskać dwa identyczne organizmy. a następnie każda połowa ••generuje się. Kiedy obie połówki w pełni się zregenerowały. Po przecięciu ptazińca na pói. Aby uwzględnić czystą stymulację występującą w rezultacie wspinania się po drucie. Fakt ten jest zadziwiający. Kiedy pierwsza grupa szczurów opanowała zadanie przeprowadzono próby biochemiczne RNA pobranego z systemu mózgowego zawiadującego orientacją przestrzenną (system przedsionkowy) w obu grupach. Jako przedmiot badań wybrano dość dziwne stworzenie z typu płazińców (planaria). który odtwarzał ruchy szczurów poddanych pierwszemu eksperymentowi. że kolejność tych zasad. to w jaki sposób dociera ona do części vV Uczenie się po wprowadzeniu zmian w RNA Czy zmiany w RNA powstałe w wyniku uczenia się nowych doświadczeń zawierają informację o zadaniu? Jeden ze sposobów sprawdzenia tego polega na wyuczeniu zwierzęcia wykonywania określonego zadania. Po wytworzeniu reakcji na kojarzenie światła z rokiem elektrycznym. powstaje odruch warunkowy-kurczenie się. a droga najeżona jest trudnościami. że przecięty na dwie części może z każdej regenerować się w nowy organizm. 1964). Najpierw wyuczono płazińca wykonywać określone zadania. Zarówno powtarzająca się aktywizacja neuronów.daje w rezultacie różne białka. które regenerowały się z części ogonowej. przystąpiono do eksperymentu kontrolnego. 1959).

.-^iywność. Dyskusja nad interpretacją ich wyników była niezwykle burzliwa.. że z ochotą pożerają się wzajemnie.. które nie mają żadnego znaczenia wyłączając ludzi) w różnorodnych sytuacjach uczenia się. Wypró. Im dłuższy odstęp czasu między uczeniem się a zaaplikowa-icm określonych środków. że •rimięć jest najbardziej podatna na zaburzający wpływ określonych środków aplikowa.. pojawiły się nowe dane świadczące o analogicznej . Substancje. że płaziniec to względnie prymitywny organizm. środki halucynoj:nne). a osobnik zregenerowany z części ogonowej nie światło poprzedza zawsze uderzenie prądem. Przeprowadzono również badania chemiczne innego typu. Jak należało oczekiwać. że wraz z upływem czasu pamięć staje się coraz . tym większa dawka tych środków jest potrzebna do usunięcia . że jeśli nawet RNA zawierający nabytą informację rozprzestrzeniany jest iyczny stosunek środowisk naukowych. używano substancji ułatwiających lub utrudniających syntezę białka. które hamują lub utrudniają syntezę białka..|7C/ synapsy. Inne środki farmakologiczne oddziałują na przekazywanie sygnałów nerwowych . 1962. ogonowej? Oczywiście. A jeżeli nawet pamięć odgrywa w tym jakąś rolę.: trucizna.. to osobnik zregenerowany z części głowowej. dla nas najbardziej interesujące jest to. które są specyficznie powiązane z syntezą białka i przekazywałem synaptycznym. Najwidoczniej zwierzęta mające Najbardziej frapujące eksperymenty psychologiczne w ostatnich latach dotyczyły taką zdolność potrafią rozprowadzać pamięć po całym organizmie. płazińce są dość dziwnym organizmem . Bpólnego z pamięcią. Fakt szkodzenia lub osłabienia śladów pamięciowych przez wprowadzenie substancji jicmicznej nie oznacza jeszcze. realizują to zmniejszając •'^ć dostępnego RNA lub też pobierając te składniki. Czy to oznacza.. przechowywał wyuczoną informację.. Normalne funkcjonowanie układu nerwowego niewątpliwie zależy od i wyzyjnie wyważonego i ściśle regulowanego środowiska chemicznego. 8-8).ch zaraz po uczeniu się. te zaś.. przeprowadzenie podobnych eksperymentów wiąże się z licznymi •rudnościami. które Gdy dyskusje rozgorzały na dobre. Najczęściej do badań tego typu )a zrozumienia pamięci organizmów wyższych. że RNA pierwszego przekazywane jest drugiemu robakowi (McConnel. Istnieje kilka :ialem nakarmimy innego płazińca. Ptazirice mające silnie rozwinięte zdolności regenerowania są równocześnie kanibalaświatło płazińca regenerowano w roztworze zawierającym rybonukleazę niszczącą mi-oznacza to.iiiwiają syntezę białka.względnie fakt. że samo zapamiętywanie oparte jest na kodowaniu jieniicznym. jak w poprzednim eksperymencie ©Wyuczonego płazińca przecięto na pól i obie połówki umieszczono w roztworze rybonukleazy . a płaziniec zregenerowany z części ogonowej nie reaguje Oczywiście.mają zdolność do Przekazywanie pamięci regeneracji całego ciała z jednego drobnego fragmentu. Okazuje się.idów pamięciowych. Udział RNA wtym zjawisku potwierdza fakt. zazwyczaj podwyższają dostępność RNA albo też jego . Ostatnie próby powtórzenia tych eksperymenpo całym organizmie (przynajmniej u tego robaka). Hadania te ujawniły pewne nowe aspekty funkcjonowania pamięci. że kiedy obie części uwarunkowanego na przenoszenia pamięci z jednego zwierzęcia na drugie.•«. to wykorzystany może być jedynie tów zakończyły się fiaskiem. ale żadne z nich nie ma nic przez część głowową (rys.! ISZa? © Rybonukleaza zmienia proces tworzenia się RNA w nowej połowie ciała ©Płaziniec zregenerowany z części głowowej reaguje na światło. a następnie zabijemy go i rozdrobnionym pamiętał wyuczonego uprzednio doświadczenia (Corning i John. alkohol. że doświadczenie nabyte przez możliwych interpretacji tego zjawiska.. 1964). Jeżeli wyuczymy płazińca tego.RYSUNEK 8-8 (T)Płaziniec wyuczony reakcja na światło.. to okazuje się. które są niezbędne do syntezy . 1961). eksperymenty z przekazywaniem pamięci wywoływały zawierający informację o wyuczonym odruchu nie zosta! przeniesiony do ponownie olbrzymie zainteresowanie wśród szerokiej publiczności i równocześnie skrajnie scepkształtującej się głowy w toku regeneracji w roztworze rybonukleazy. Skłania to do przypuszczeń. a nie tylko tych. niedobór tlenu. Może on charakterybowywano szereg środków farmakologicznych na różnych żywych stworzeniach (nie jiować się specyficznymi mechanizmami uczenia się. tak jak uprzednio. że istnieje wiele różnych prawdopodobnych pyjaśnień pozornego sukcesu pierwszych eksperymentów. Te trudności między innymi nie pozwalają nam jeszcze na jibrmufowanie właściwych wniosków.ilka. trzeba Badania chemiczne. Okazało się. W środowisku i :yni łatwo mogą pojawić się zaburzenia wynikające z działania bardzo różnorodnych j :/ynników albo substancji (jak np. że chemicznie RNA.

w jakim ilopniu pamiętają oni te słowa. W typowym eksperymencie . od jego prób uniknięcia ECS. U biorcy homogenatu mózgu od szczura. Mówiąc inaczej. natomiast nie występowało osłabienie reakcji na dźwięk. nowanej myszy wstrzykiwano dializowany homogenat mózgu. silnegr dźwięku. W czasie aktywności elektrycznej. które nie otrzymały żadnego środka. co jest jego naturalną reakcją. 1965). zauważono hamowanie reakcji tylko na działanie strumienia powietrza. i przyjmijmy. Unger i Oceguera -Navarro. stawia to przed nami wicie interesujących problemów dotyczących natury pamięci.8-10) szczura umieszcza się na wysokiej platformie o tak małych rozmiarach. Taka habituacja wymaga około 9 dni treningu. Oznaczałoby to. 0nś zdarzeniem. W eksperymencie z platformą szczur jednak kontynuuje swoje reakcje. ECS) polega na stosowaniu prądu elektrycznego o takim napięciu. Ale !przyczyną tego mogą być różne czynniki motywacyjne: należy pamiętać.2 dnia zahamowanie reakcji lękowej . Ponieważ ECS stosuje się również jako technikę terapeutyczną w leczeniu zaburzeń psychicznych u człowieka. że specyficzne ślady pamięciowe zakodowane są w substancjach chemicznych. Trwało to tak długo. Zwierzę może w efekcie unikać drogi prowadzącej do pożywienia.c zwierzętami (rys. Jak w tej sytuacji wyjaśnić kodowanie w neuronach? Brak jakichkolwiek danych o tym. będące wynikiem ECS. Krytyczne niezbędny dla dokonania jej konsolidacji. podejmowane były próby badania jego wpływu na pamięć chorego. Jeżeliby zapamiętał Jakiekolwiek przykre wrażenia. 8-9). musimy jeszcze poczekać. że w eksperymencie stawia się inne zadania . jakie mechanizmy mogą zapewnić działanie podobnego systemu.uczy się zwierzę przechodzić określonym korytarzem labiryntu w celu uzyskania pożywienia. Ale jeżeli za każdym razem natychmiast po zeskoczeniu z platformy otrzyma on ECS. Nic takiego nie następuje. Oddziaływanie silnego prądu elektryczno na żywy mózg powoduje zaburzenia pamięci krótkotrwałej. Po wstrzyknięciu homogenatu mózgu niewytrenowanym zwierzętom wystąpiło u nich przeuczenie wyłącznie w odniesieniu do tego specyficznego nawyku. najwidoczniej zwierzę zapomina o nieprzyjemnym uczuciu towarzyszącym uderzeniu prądem po łapach. a po ECS sprawdzono. że zwierzę zeskoczy nadół2 (rys. Wstrząsy elektryczne H\trzqs elektryczny (electroconvnlsive shock.formie przekazywania pamięci u szczurów i myszy (Unger. którego wyuczono hamowania reakcji lękowej na strumień powietrza. to przejawiałby narastającą niechęć do opuszczenia platformy. czego nie uczono jego dawcy (rys. a substancje te mogą dość swobodnie przenosić się w organizmie i mogą być przekazywane od jednego organizmu do drugiego. a drugą do podmuchu powietrza (co normalnie również wywołuje reakcję lękową). jak i o przykrym uczuciu wywołanym ECS. Jeżeli możliwe jest przekazywanie informacji zmagazynowanej w pamięci. w rezultacie otrzymuje uderzenie prądem po łapach i ECS. pozostaje jednak niejasne. We wstępnej fazie eksperymentów szczurom eksponowano często głośnc dźwięki. Wielu uczonych odnosi się dość sceptycznie do tych spraw.zaskakując rezultat. jego ślad pamięciowy konsoliduje się w pamięci długotrwałej. że wpływ wstrzyknięcia był rzeczywiście specyficzny. aż uzyska się więcej wyników badań eksperymentalnych. aby przyzwyczaić się do dźwięku. Ylożliwe jest zatem naruszenie stałych śladów zdarzeń przez dezorganizację tej aktywności elektrycznej. • Co można wywnioskować z tego wszystkiego? Ostatecznej odpowiedzi na razie nie mamy. której wstrzyknięto dializowany homogenat mózgu niewytrenowanych szczurów potrzebowała 11 dni. że na zahamowanie tego typu reakcji lękowej u myszy nie poddanej wstrzyknięciu trzeba jeszcze więcej czasu niż u szczurów Mysz. Jeżeli wymagano od pacjentów taż przed zastosowaniem ECS wyuczenia się listy słów. Okazało się jednak. Wyraźny jest zatem wpływ ECS na pamięć zwierzęcia. Krata pod platformą jest • podłączona do sieci elektrycznej. aż zwierzęta przywykły do nich i później już nie reagowały na nie drgnięciem. 8-10). w takich warunkach nie można odróżnić jego niezdolności do zapamiętania. tym mniej prawdopodobne. 1966. aby nie poddawać się nieprzyjemnemu działaniu ECS. czy jedynie ogólny wpływ hamujący? Następny eksperyment pokazał. aby zwierzę nie czuło się zbyt wygodnie. który został nabyty przez dawcę. U myszy po wstrzyknięć uzyskiwano już średnio po około 1. wywołanej 'mówienie tych eksperymentów i bibliografie Czytelnik może znaleźć w artykule Deutscha (1969). jakie konsekwencje mają te badania dla procesu gromadzenia i przetwarzania informacji. to znaczy będzie zeskakiwał z platformy otrzymując za każdym razem słabe uderzenia prądem elektrycznym po łapach. czy rzeczywiście przenoszone bylv od jednego do drugiego zwierzęcia jakieś informacje. gdzie znajduje się pokarm. Wyniki te są frapujące. Kiedy szczur zeskakuje z platformy. nawet od szczurów do myszy. W ! warunkach normalnych szczur w tej sytuacji uczy się bardzo szybko (zazwyczaj po jednej próbie) pozostawać jak najdłużej naniewygodnej platformie. . Zanim będziemy mogli rozstrzygnąć. Założenie to potwierdza się. będzie zachowywał się po tym | lak zwierzę niedoświadczone. suzyskane rezultaty były niezupełnie przekonywające. otrzymuje średnio nieprzyjemne uderzenie prądem elektrycznym. Następnie niewytre. że wywołuje ono konwulsje. że pamięć krótkotrwała służy do utrzymywania informacji przez okres 1 Przeprowadzono wiele badań nad związkiem wstrząsu elektrycznego z amnezją wsteczną. że wszyscy ZABURZENIA PAMIĘCI Jest oczywiste. że zapominają więcej niż normalnie. wzięty z wyuczonych dawców. to okazało się. Im dłuższa przerwa między reakcją a zastosowaniem ECS. to znaczy mniej więcej tyle czasu ile zużywały myszy. że po każdej próbie otrzymuje ono ECS. Eksperyment z platformą pomija wiele ważnych problemów. Szczury (i ludzie) zazwyczaj podskakują w momencie nagiego. Załóżmy. Jedną grupę zwierząt przyzwyczajano do silnego dźwięku. po czym sprawdzano jej reakcję na dźwięk. zwłaszcza gdy zwrócimy uwagę na to.

RYSUNEK 8-9 Szczury grupy A wyuczono nie bać się podmuchu powietrza Homogenat mózgu szczurów grupy A wstrzyknięto nie trenowanym zwierzętom Zwierzęta. którym wstrzyknięto homogenat mózgu grupy B. Można więc przedstawić pamięć w postaci prostej linii rozciągniętej w czasie. ludzi co najmniej w odniesieniu do bardzo niedawnych zdarzeń. którym wstrzyknięto homogenat mózgu grupy C.. jak poważne jest uszkodzenie. Te skutki amnezji same W miarę powrotu chorego do zdrowia jako pierwsze pojawiają się wspomnienia dawno w sobie są interesujące. Po doznanym urazie linia zaciera się poczynając od Amnezje lomentu. . przy czym to zacieranie rozciąga się wstecz Wstrząs elektryczny może zaburzyć proces uczenia się u zwierząt i wywołać amnczjęu Proporcjonalnie do tego. 8-11). 1966). zazwyczaj oczekiwana terapia Typowa forma amnezji nosi nazwę amnezji wstecznej (retwgmde amnesid).6 dnia . Ale nawet po 12 dniach nie mogą przyzwyczaić się do silnego podmuchu powietrza Cl Grupa kontrolna C nie jest trenowana w ogóle Homogenat mózgu szczurów grupy C wstrzyknięto nie trenowanym zwierzętom Zwierzęta.minionych zdarzeń (rys.. uderzenia w głowę lub też wskutek wstrząsu elektrycznego... kiedy nastąpił wypadek.. aby wyuczyć się niereagowania na podmuch powietrza chorzy cierpią na takie lub inne zaburzenia psychiczne. aby wyuczyć się niereagowania na silny hałas .. a prócz tego wskazują na pewne kierunki badań nad pamięcią. BANG Szczury normalnie przejawiają reakcję lękową na głośny dźwięk albo inne nieoczekiwane zdarzenie Szczury grupy B wyuczono nie bać się silnego hałasu Homogenat mózgu szczurów grupy B wstrzyknięto nie trenowanym zwierzętom Zwierzęta. Człowiek dotknięty słów (patrz też Williams.. Najczęściej budzi w nich silny lęk i mało ich interesuje wyuczenie się listy nie powiązanych ze sobą nożna ją zaobserwować w następstwie silnego wstrząsu mózgu. potrzebują aż 12 dni. którym wstrzyknięto Ale nawet po 8 dniach nie homogenat mózgu grupy A. C4 I aż 15 dni. uczą się nie reagować na silny dźwięk już po 1.. mogą przyzwyczaić się uczą się nie reagować na silny do silnego hałasu podmuch powietrza po 4. nie zapomina zdarzeń z odległej przeszłości.9 dnia . Ale. Minezją wsteczną nie pamięta zdarzeń sprzed wypadku. powstałego wskutek upadku. co dziwniejsze.

Szczur zostaje umieszczony Szczur usiłuje zeskoczyć z na wysokiej platformie. pod platformy i otrzymuje słaby którą znajduje się krata wstrząs elektryczny podłączona do sieci elektrycznej Szczura zabrano z platformy © Szczur zostaje ponownie umieszczony na platformie Szczur nie schodzi z platformy Szczur zostaje umieszczony Szczur usiłuje zeskoczyć z na wysokiej platformie. pod platformy i otrzymuje słaby którą znajduje się krata podłączona do sieci elektrycznej wstrząs elektryczny © © Szczur zostaje zdjęty z platformy i poddany silnemu wstrząsowi elektrycznemu Szczur zostaje ponownie umieszczony na platformie Szczur zeskakuje z platformy .

Przebieg zapominania i odzyskiwania pamięci w sytuacji amnezji wstecznej ma istotne Baczenie dla wyjaśnienia sposobu funkcjonowania pamięci. innymi słowy bywają często związane z tym. zależy od wielu czynników. Zjawisko to często wykorzystywane • jako potwierdzenie faktu. ale powraca ona prawie u wszystkich. że do konsolidacji pamięci niezbędny jest odpowiedni f t okres czasu.ZABURZENIA PAMIĘCI 319 RYSUNEK 8-11. Po odpowiednim leczeniu psychiatrycznym m ż sobie wszystko przypomnieć). poczynając od bardzo odległej przeszłości aż do teraźniejszości. w jakim stopniu pamięć ostatecznie powróci. w rzeczywistości występują dość rzadko. tae rodzaje przechowywanej informacji. . że pewne -Odzaje uszkodzeń mózgu wpływają z kolei tylko na funkcje mowy. nie naruszając przy ?tn pamięci przeszłych zdarzeń. na przykład rozumienie i posługiwanie się Szykiem. 'roces powrotu pamięci wydaje się procesem odkrywania kolejnych zapisów w pamięci. Fakt ten służy do potwierdzenia hipotezy. że uraz wpływa wyłącznie na pamięć o zdarzeniach z przeszłości. a jeżeli już się zdarzają. (Historie oglądane czasem na ekranie. Hipotetyczne fazy odzyskiwania pamięci po amnezji wstecznej. Przede wszystkim należy Wrócić uwagę na to. to według wszelkiego prawdopodobieństwa spowodowane są częściej przez czynniki psychiczne niż przez yrazy fizyczne mózgu. że pacjent sam tłumi nieświadomie określone wspomnienia. To. Źródło: Barbizet (1970). w których ludzie tracą pamięć na wiele lat. Najwidoczniej ślady pamięciowe w rzeczywistości nie były zatarte. że darzenia zachodzące w momencie wypadku znajdowały się tylko w pamięci krótkoIrwałej i nie zdążyły przejść do pamięci długotrwałej. pozostają nienaruszone. W dalszych rozważaniach wykażemy. Ostatnie kilka minut przed wypadkiem nie wydają oe się jednak możliwe do odtworzenia. a raczej zakryte.

i byłaby przekonana. Nie oznacza to jednak. Jeżeli tak jest istotnie. informacja dotycząca czasu wystąpienia tego czy innego zdarzenia służy najwidoczniej za ważną wskazówkę w późniejszym przypomnieniu g0 sobie. przypadki H. N. jest zgodny z poprzednimi wynikami dotyczącymi skutków 3 działania ECS . Cynika z tego.I. którego nazwiemy N. W badaniach z ludźmi pamięć krótkotrwałą szacuje się w sekundach. stwierdzono. usłyszawszy moje nazwisko zapytał: Wickelgren. odpowiedziałem. Pełnił on i służbę wojskową w jakiejś nudnej bazie wojskowej. zajmował się . Skandynawskie? Tak. W następnym rozdziale zobaczymy. Wróćmy raz jeszcze do dziwnego przebiegu powrotu pamięci po amnezji.A. który pracował w Massachusetts Institute of Technology. Ostrze floretu przeszło przez dość cienką kość nosową i przedostało się do i nlózgu. ale bardziej trwałe zapamiętanie tych zdarzeń wymaga aktywnego wysiłku. Pewnego razu spadł ochraniacz z floretu jego przeciwnika i N. aniżeli krótkotrwałej rewerberacji elektrycznej. jeśli nastąpi wspomnienia te pojawiają się w pierwszej kolejności. Badania na zwierzętach przy użyciu ECS wskazują. że do przechowania informacji w pamięci długotrwałej potrzeba czegoś więcej. W zachowaniu jego pojawiła się tylko jedna niezwykła rzecz-najwyraźniej nie potrafił zatrzymać dłużej w pamięci żadnych nowych zdarzeń. Po drugie.A. Fakt. że starsze ślady są trwalsze (jak sugerowano wyżej). Utrata wspomnień z dalekiej przeszłości jest najmniej prawdopodobna. był profesor Wayne Wickelgren.A. Historyjka poniższa dobrze ilustruje jego trudności. Irlandzkie? Nie.Ponieważ po urazie pamięć stopniowo powraca. Po pierwsze. najwidoczniej szok pourazowy nj„ likwiduje nagromadzonej informacji. że stare wspomnienia są trwalsze niż nowe. i N. Czy następuje to w związku z tym. \ ^poznajmy się z zaburzeniami pamięci u chorego. Osoba. a następnie udałem się do swojego gabinetu. wywołującego zacieranie się pamięci. Jednym z psychologów badających zaburzenia pamięci u N.T. dlaczegożby inaczej stare wspomnienia miały być najodporniejsze na działanie szoku pourazowego. że kiedy pamięć krótkotrwała funkcjonuje prawidłowo. popatrzył na mnie tak jakby widział mnie po raz pierwszy w życiu.A. . Być może. A przecież. taka kolejność odzyskiwania pamięci świadczyłaby o tym. Bez trudności zapamiętujemy przez krótki czas dopiero co zaszłe Pewna niepokojąca niezgodność występuje w odniesieniu do czasu trwania pamięci krótkotrwałej u ludzn zwierząt. że uraz rozprzestrzenia się od teraźniejszości-bez wątpienia najbardziej dostępnej dla naszej pamięci-do przeszłości poprzez szlaki strukturalne pamięci długotrwałej. po czym zapytał mnie: Wickelgren to niemieckie nazwisko. 3 jarzenia. to i przywołać je powinno być najłatwiej? Możliwe. Irlandzkie? Nie. I wykonywał szereg czynności i mógł nawet podtrzymać typową rozmowę towarzyską. że wraz z upływem czasu pamięć w jakiś sposób wzmacnia się automatycznie. Sugeruje to nam dwie właściwości natury pamięci. Odbyło się to w następujący sposób. Chodził normalnie. Aby jakoś spędzić czas. w maleńkiej kawiarence Wydziału Psychologicznego M. czy też po prostu starsze ślady są trudniej dostępne od nowych i dlatego nie łatwo jest je zniszczyć? Na pytanie to trudno odpowiedzieć. a po prostu powoduje. aby uzyskać ten efekt. nieprawdaż? Nie. bardziej dostępne wspomnienia. a wspomnienia z niedawnej przeszłości najbardziej nań podatne? Ale podobne rozumowanie przeczy najwyraźniej zdrowemu rozsądkowi. to powinniśmy ponownie przeanalizować niektóre z badań dotyczących chemicznej natury pamięci. Kiedy wróciłem. że pamięć krótkotrwała u człowieka może trwać jedynie przez czas od 20 do 30 sek. skandynawskie. uraz oddziałuje tylko na silniejsze. że zdarzenie przechowywane przez pierwsze 24 godziny pochodzi z pamięci krótkotrwałej. N. która spotkałaby przypadkowo N. Porozmawiałem z nim około pięciu minut. ijchtunkiem. że właśnie trudność w przypominaniu sobie dawnych zdarzeń wiąże się z ich wyraźną odpornością na amnezję. dlaczego przebieg odzyskiwania pamięci tak silnie zależy od czasu. oczywiście.M.A. Zazwyczaj trudno jest nam przypomnieć sobie dawne zdarzenia. Ponownie zostałem mu przedstawiony. że staje się ona niedostępna Tak więc samo przechowywanie informacji najwyraźniej jest czymś odrębnym od procesów związanych z wydobywaniem przechowywanych śladów pamięciowych. to niemieckie nazwisko.A. Proces odzyskiwania pamięcj przebiega od dalekiej przeszłości do teraźniejszości. tym większą jego dawkę należy zaaplikować. Możliwe. że im większy jest odstęp między uczeniem się a wprowadzeniem środka farmakologicznego.A. a przez to. Uszkodzenie pamięci krótkotrwałej najwidoczniej wpływa na przechowywanie informacji w pamięci długotrwałej. W niektórych z tych badań przyjmuje się. w kilka miesięcy po wypadku. Jak już wspominaliśmy. że jest on całkowicie zdrowym człowiekiem. Możliwe. nieprawdaż? Nie. został j zraniony. że pamięć krótkotrwała trwa co najmniej jedną godzinę. że zdarzenia zaistniałe w ostatnich kilku minutach przed urazem mózgu nie przypominają się nigdy. On to właśnie opowiedział tę historię: „Przedstawiono mi N.A. w jakim zachodziły zdarzenia. a ponadto. gdyby były one najtrwalsze. informacja będzie automatycznie zarejestrowana w pamięci długotrwałej. gdzie przebywałem chyba przez pięć minut. inaczej byłoby niezrozumiałe.

zazwyczaj wysłuchiwał naszych objaśnień.Skandynawskie? Tak". będących przyczyną trudności motywacyjnych i emocjonalnych podczas prowadzenia tych badań. A. niezbędnej do śledzenia informacji w miarę wydobywania jej z pamięci długotrwałej. że zaburzenie neurologiczne nie jest całkowite? Na przykład. aby włączyć magnetofon i pozostałą aparaturę. niezbędne do rozumienia i posługiwania się językiem. u pacjenta N.8). Pewnego razu. Oczywiście. podniósł się do 118 (do operacji wynosił 104). co działo się wcześniej". z wyjątkiem jednego-wejścia do pamięci długotrwałej. Niemniej jednak „mgliście zdawał sobie sprawę" z takich rzeczy. jeszcze nie rozumie w pełni sytuacji. Omówione tam są też przypadki obu pacjentów N. Zakłócenie tej pamięci zaburza zdolność do tworzenia bardziej trwałych śladów napływających informacji.T. bezpośrednia informacja) Chociaż sama rozmowa z N. żebym coś zrobił? Z czasem Wickelgren miał więcej szczęścia. |968). „Przez trzy noce w Clinical Research Center pacjent wzywał nocną pielęgniarkę! przepraszając ją gorąco wypytywał. na co on niezmiennie odpowiadał: „Gotowy. Mogą zatem posługiwać się tym systemem. (Milner i inni. okazało się. Jeden z nas pracował z profesorem Wickelgrenem badając pamięć krótkotrwałą studentów Harwardu i M. s. że jakkolwiek chorzy tego typu mogą dostarczyć nadzwyczaj pożytecznych informacji dotyczących pamięci. H. do czego? Chcecie. Czy ta słaba.nlysłowe. 211-282. Jego doświadczenie życiowe to doświadczenie człowieka. ale nie mógł zapamiętać nowych rzeczy. które ukazały się w czasopiśmie „Neuropsychologia" 1968. cierpiał on na silne ataki epileptyczne. szurnie istotę żartów. nie mógł sobie nic przypomnieć z wydarzeń ubiegłego dnia. odwiedził M. A. Chorzy mogą prowadzić rozmowę. Zdarzenia przez krótki czas po wystąpieniu utrzymują się w pamięci krótkotrwałej. A. zaś zdolność do uczenia się nie poprawiła się w ogóle zbiegiem czasu. Dokładnie w tej kolejności co uprzednio (Wickelgren. p0 zabiegu zniknęły ataki epilepsji. problemów nie związanych z pamięcią.M. Ich systemy pamięciowe działają najwidoczniej prawidłowo pod każdym względem.M.. Typ uszkodzenia mózgu u tych chorych stawia przed nami kilka problemów dotyczących mechanizmów pamięci.M. 196. Oto jak badający H. czy też po prostu wskazuje. Mechanizmy pamięci Pewne ogólne cechy charakterystyczne pamięci wyłaniają się z badań nad rodzajami jej osłabienia powstałymi w wyniku zaburzeń neurologicznych. co oznacza.I. Czego mogą się uczyć pacjenci tego typu? Trudno jest odpowiedzieć na to pytanie.A. tak że. (Milner. tak jakby do tego momentu nic nje zostało powiedziane4. nie mógł opisać. wszystko trzeba było zaczynać od nowa. W dodatku cierpią oni wskutek innych problemów wynikających z defektu neurologicznego.I. Kiedy miał lat 27 nie mógł już dłużej pracować i wskutek krańcowo złego samopoczucia zdecydował się na poddanie operacji chirurgicznej (usunięto mu środkowe partie płatów skroniowych). Często starając się przedstawić typowy opis swojego. jakie zajęcie 1 wykonuje w państwowym ośrodku rehabilitacyjnym (przymocowywanie zapałek do kawałków kartonu) nawet po 6 miesiącach codziennego wykonywania tej czynności. stanu. Jak żyją ludzie z podobnymi uszkodzeniami mózgu? Inny chory. a to dlatego.T.. qlO fo bardzo istotna różnica. Ale krótko: . iż nastąpił pewien wzrost zdolności do uczenia się. Było dla niego oczywiste. M. że pewnych rzeczy mogą się nauczyć. Jasne jest. t. że potrafią wydobywać 4 Nawiasem mówiąc. Kiedy wszystko było przygotowane i pozostawało zaprezentować N. kiwał głową i mówił: „Świetnie. stwierdzał. jeśli jednocześnie nie lOtrafi wprowadzić do systemu pamięci nowego materiału? Nawet H. kiedy N. ponieważ pozwoliłoby to na porównanie jego pamięci z pamięcią innych badanych. pytano go: „Czy jest pan gotów?". kiedy jeden z nas badał go w Uniwersytecie Kalifornijskim (około 5 lat po opisanym wypadku). pierwszy materiał eksperymentalny. . to H. w okresie następującym po wypadku pamięć jego stopniowo polepszyła się. jaką radość czy smutek mi przynosi«. niemniej ważne jest ż j rozróżnienie operacji zapewniających dostęp do informacji przechowywanej w pamięci jługotrwałej oraz operacji zapewniających nowej informacji wejście do pamięci dlugo:rwaiej.iaczenia słów ze swojej pamięci trwałej. opisuje jego życie.A. 6.. zaczynamy!" Wtedy eksperymentator odwracał się. Ustaliliśmy wcześniej.M. że jest to »podobne do przebudzenia się ze snu«. ale jak się okazało. nie gą jedynie wprowadzić do niego nic nowego. że leży w szpitalu. Corkin i Teuber. że bardzo ważne jest rozróżnienie informacji przechowywanej • w pamięci i procesów związanych z jej wydobyciem. zachował zdolność normalnego rozumienia mowy: „Może powtarzać i przekształcać zdania ze skomplikowaną składnią. pomyśleliśmy. A.. U wielu chorych cierpiących na zaburzenia pamięci można zaobserwować różnicę w zdolności do uczenia się materiału werbalnego i niewerbalnego.M. jak śmierć swojego ojca czy zabójstwo prezydenta Kennedy'ego. Przy innej okazji zauważył: »Każdy dzień jest sam dla siebie. powierzchowna pamięć mówi nam coś o naturze procesów pamięciowych. że warto byłoby włączyć go do naszych eksperymentów. bardzo to komplikuje prace eksperymentalne z tego typu chorymi. który dopiero zaczyna orientować się w otoczeniu. bez względu na to. i H. nawet opartych na dwuznaczności semantycznej". pacjent z najbardziej ostro przejawiającymi się zaburzeniami. Ale procesy zapewniające przekształcenie tego materiału krótkotrwałego w materiał trwały są wybiórczo zaburzone. Jak więc chory może wykonywać złożone procesy . Jednakże próby wyuczenia go technik mnemotechnicznych w celu dalszej poprawy jego pamięci zakończyły się całkowitym niepowodzeniem. Wejście informacji do pamięci krótkotrwałej oraz wydobycie jej są. Chory z omawianymi wyżej zaburzeniami jest zdolny do tworzenia wspomnień krótkotrwałych. który poddany by| dokładnym badaniom. gdzie się znajduje i jak się tu dostał. N. wydawała się zupełnie normalna. Ale nie wyszliśmy poza podanie instrukcji. nieuszkodzone. Zdolność do opanowania nowego materiału może również zależeć od rodzaju informacji. czyli typowej pamięci krótkotrwałej oraz „pamięci pracującej". lecz. to uzyskanie niezbędnych danych jest rzeczą niezwykle trudną. U pacjenta H. jak widać. to kiedy zostają przerwana. jego LI.ale nasze początkowe trudności ilustrują fakt. że nie pamięta tego. Bardziej szczegółowy opis testów stosowanych w tego typu przypadkach patrz seria artykułów.

Niestety analogia ta jest zbyt uproszczona. Zamiast tego odkrył on. Wyłania się tu jednak pewna komplikacja. Uczył zwierzęta wykonywania różnorodnych zadań. wzrokowej i dotykowej oraz ośrodki regulacji aktywności mięśniowej. a następnie niszczył operacyjnie różne części ich mózgu. "i. 1950). Jak dotąd modeli hologramowych nic zastosowano do wystarczającej liczby problemów pamięci ludzkiej. pochodzi z pionierskich prac psychologa Lashleya (1931. 8-12). Dwie półkule mózgu komunikują się między sobą za pośrednictwem masy włókien nerwowych. a pamięć polega jedynie na zmianach tego kompleksowego. kiedy chory ]lC !Je może przypomnieć sobie określonych zdarzeń.iiychmiast uchwycą analogię. i k POSZUKIWANIE LOKALIZACJI PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ Pierwsze informacje dotyczące lokalizacji różnych funkcji w mózgu pochodzą z bardzo ogólnych obserwacji chorych z uszkodzeniami mózgu. nia informacji? Jeżeli uda nam się ustalić lokalizację tych funkcji pamięci. Wydobywanie może być zaburzone. Można utracić pamięć dotyczącą pewnego ograniczonego odcinka u. W związku z symetrią w anatomii dwóch półkul mózgowych nasuwa się natychmiast pytanie. i ponadto zaburzenie procesu wydobycia może dotyczyć jedyni' specyficznych rodzajów informacji. j^ . że pamięć o wyuczonym zadaniu uległa zaburzeniu proporcjonalnie do ilości (wagi) uszkodzonej tkanki mózgowej. jak i po operacji neurochirur•icznej. jak i u zwierząt. że jest to coś więcej niż wynik zaburzenia pewnych funkcji wydobywania informacji. ' Ci z Was. To ostatnie stwierdzenie. przy czym żadna z tych części oddzielnie nie jest niezbędna. pomimo poważnych uszkodzeń znacznych części mózgu. tym poważniejsze są jego skutki dla pacjenta. . Nie udało mu się jednak znaleźć jakichkolwiek dowodów na to. Trzeba wyjaśnić znacznie więcej Ihkiów dotyczących pamięci ludzkiej niż tylko prawo działania masy. szkodzenia mi mózgu. będzierm mogli przystąpić do ich dokładnego zbadania. utrudniającego odtworzenie starych wspomnień. typowych dla chorych i JEDEN MÓZG CZY DWA MÓZGI? Ciało ludzkie jest symetryczne. Mamy dwie ręce. że pamięć nie jest zlokalizowana w ściśle określonych częściach. powściągliwe „tak". że uszkodzone zostały specyficzne r |ady pamięciowe. Mamy również dwa mózgi albo inaczej. Ponadt mechanizmy wydobywania informacji należy traktować oddzielnie od mechanizmowi • przechowywania. Poszukiwał on engramów. „być może". wykonuje nieznaczną pracę albo też jest całkowicie bezczynna. Zadziwiające jest to. nie mamy podstaw. Ponadto ustalono również. Dlatego niektórzy uczeni przypuszczają. dwie nogi. a uszkodzenie części czołowych-zaburzenia procesów emocjonalnych i motywacyjnych. że informacja napływająca z zewnątrz odciska się na ciągłej aktywności zachodzącej w niózgu. że jedna z półkul podejmuje jedne operacje. szczególnie u osobników praworęcznych.lS może zostać usunięty w wyniku zabiegu chirurgicznego. powstałymi zarówno po urazie. pamięć pozostaje w stanie prawie niezaburzonym. że istnieją również dwa odrębne systemy pamięci? Czy każda z półkul przechowuje tę samą informację. aby można byk) ocenić ich wartość. rozproszonego L lądu występującej aktywności5. Każdy narząd zmysłu wysyła swoją informację do obu półkul mózgu. poprzedzone Jeśli". nawet można sądzić. Ten sam rezultat uwidacznia się w badaniu zaburzeń pamięci. Jaki wypływa stąd ogólny wniosek? Możliwe. aby przypuszczać. Nawet wówczas. Okazuje się. że uszkodzenia potylicznych części mózgu powodują zaburzenia widzenia. mimo wszystko będzie to „tak". mając nadzieję. W wyniku tych obserwacji dość szybko ustalono. ale rozsiana po całym mózgu. nie potradi odróżnić nowych zdarzeń . jaka zdaje się wynikać z tych obserwacji. że zarówno u ludzi. to wtedy druga funkcjonująca połowa przejmuje wszystkie jej czynności? Odpowiedź na wszystkie te pytania brzmi tak: chociaż będzie to ostrożne. znane jako prawo działania masy (Law of Mass Action). że utrwalone określone ślady pamięciowe są prawie niezniszczalne.J starych i ma poważne trudności ze swą pamięcią. Jedyna prawidłowość. tak właśnie powstało prawo działania masy. W takim wypadku każdy specyficzny ślad pamięciowy będzie związany z obszernymi częściami mózgu. że uszkodzenie lewej półkuli mózgu ma wpływ na mowę. że specyficzny ślad pamięciowy przechowywany jest w jakiejś ściśle określonej części mózgu. tym bardziej wyraziste będzie wspomnienie. „ale". zwanych ciałem modzelowatym (corpus callosum) (rys. że odkryje miejsce przechowywania pamięci o danym zadaniu. że kiedy jedna i półkul próżnuje. Dane anatomiczne nie wykluczają takiej możliwości. dwoje oczu i dwoje uszu.trwałe utrzymanie w pamięci nie wystarcza do długotrwałego przechowania inforrna-Człowiek może okazać się niezdolny do przyswojenia sobie nowej informacji. chroniąc ją w ten sposób na wypadek uszkodzenia drugiej półkuli? A może dzielą się one pracą tak. czy obie półkule mózgowe mogą funkcjonować niezależnie jedna od drugiej. dwie półkule będące prawie dokładnymi swoimi kopiami. że pamięć krótkotrwała funkcjonuje u niego normalnie. w jaki sposób obraz wzrokowy jest odwzorowany w formie hologramu. W miarę jak zaczyna zarysowywać się ogólna charakterystyka pamięci wyłania $j. W żadnym wypadku nie udało się stwierdzić. ale im więcej ich jest włączonych. ma bardzo ogólny charakter. ale dobrze utrwalony ślad jakiegoś zdarzenia 7. jak to się dzieje w wypadku amnezji. oczywiste pytanie: z jakimi strukturami mózgu związane są te różnorodne funkcje? Cz\ istnieją specyficzne części mózgu odpowiedzialne za procesy gromadzenia i wydobywa. Im znaczniejsze są uszkodzenia mózgu. Było to podstawą do sformułowania pierwszych ogólnych stwierdzeń dotyczących lokalizacji funkcji. chociaż przechowywanie p 0 ? 0 staje w normie. którzy wiedzą. a druga inne? Może dzieje się tak. Tak w' procesy związane z przechowywaniem starej informacji i zdobywaniem nowej wydają s' odrębne od siebie i człowiek może zachować jedne z nich mimo braku drugich. Ale czy to oznacza. Każda półkula ma własne ośrodki odbioru informacji słuchowej. śladów nerwowych określonych wspomnień.

bydwu oczu. Następnie należy wykonać próby sprawdzające w warunkach. że soczewka oka daje odwrócony obraz. dociera do !-\vej półkuli mózgu. trzeba nauczyć zwierzę wykonywania zadania. W jaki więc sposób następuje koordynacja informacji docierającej do obu półkul. kiedy tylko druga półkula (nie wyuczona półkula) może odbierać bodziec testowy. przedmioty znajdujące się na lewo odbijają się w prawej połowie siatkówki. dlatego.Rozszczepienie mózgu u zwierząt \stem wzrokowy stanowi doskonały sprawdzian funkcjonowania obu półkul mózgoi. brzmi: w jaki sposób informacja docierająca do jednej półkuli mózgu współdziała z informacją. a wszystko spostrzegane prawą połową-do prawej. co spostrzegane jest lewą połową siatkówki. która dociera t|o jego drugiej półkuli? Aby znaleźć odpowiedź. a zatem i w prawej półkuli mózgu). Dotyczy to . tak że pojawia się jedno wyraźne spostrzeżenie i ślad pamięciowy? Podstawowe pytanie. (Pamiętajcie. Czy zwierzę będzie mogło właściwie wykonać zadanie'' Sygnał z lewej strony Sygnał z prawej strony Reakcja lewej ręki Reakcja prawej ręki RYSUNEK 8-13 Sygnał z prawej strony dociera do lewej półkuli Sygnał z lewej strony dociera do prawej półkuli . na które musimy znaleźć odpowiedź. W systemie tym wszystko. kiedy patrzycie prosto przed siebie. Nie istnieje jednak żadna linia pionowa. która dzieliłaby pole widzenia na dwie równe części w momencie. przy którym tylko jedna półkula mózgowa otrzymuje informację sensoryczną.ch. kiedy patrzymy prosto przed siebie.

że niektórzy ludzie rodzą się z tym j defektem i żyją długie lata bez problemu. przecinamy dodatkowo ciało modzelowate. Jak kształtują się te podwójne ślady pamięciowe? Czy tworzą się one automatycznie w czasie uczenia się przez zwierzę zadania? Czy też początkowo rejestrowane są przez tę półkulę mózgu. Odpowiedź brzmi twierdząco. a odsłonięciu prawego. czy prawa półkula jego mózgu wie to. Jeżeli poprowadzić cięcie przez środek skrzyżowania wzrokowego.) Tylko w trakcie dokładnego badania można | zauważyć pewne szczególne cechy w jego zachowaniu. 8-14). Można to uzyskać za pomocą środków chemicznych. Niektórzy badacze sądzą. Najwidoczniej duplikaty śladów pamięciowych tworzą się właśnie w czasie uczenia się zadania7. że zwierzę nie może wykonać zadania -zachowuje się tak jak gdyby nigdy wcześniej nie znalazło się w podobnej sytuacji. nie jest istotne. (y^u. że każda z półkul przesyła uzyskaną informację do drugiej w miarę jej napływania i rejestracja śladów dubluje się w óbu półkulach. spotykające się i krzyżujące w miejscu zwanym skrzyżowaniem wzrokowym. Pełniejsze omówienie tego tematu zawiera rozdz. zwierzę nie będzie mogło rozwiązać zadania. Kluczem do rozwiązania tego problemu jest kanał komunikacyjny między obiema półkulami mózgu. Załóżmy. 1962). Jeżeli duplikaty śladów pamięciowych nie istnieją w prawej półkuli. Teraz jego prawa półkula nie ma połączenia z lewą i nie może posłużyć się informacją. która otrzymuje informacje sensoryczną. mając przy tym zakryte prawe oko Po wyuczeniu przenosi się opaskę z prawego oka na lewe i daje zwierzęciu do wykonania to samo zadań ie.wywołują okresowe stłumienie aktywności elektrycznej w i_orze mózgowej.Na rysunku 8-13 przedstawione zostały włókna wzrokowe. u którego dokonano chirurgicznej operacji ! rozdzielenia półkul mózgowych w celu wstrzymania objawów epileptycznych. co powoduje przerwanie linii komunikacyjnych między dwiema półkulami. Myers. W lewej półkuli : znajdują się zwykle informacje niezbędne w procćsie przetwarzania symboli językowych. Mając wpływ na to. Tym razem tuż po opanowaniu zadania. oznacza to.pu. że niezbędne jest przecięcie odwracalne. Jak to się dzieje? Można przyjąć dwa wyjaśnienia. Drugie wyjaśnienie sprowadza się do tego. Półkule mózgowe prawa i lewa najwidoczniej są zorientowane nawzajem w tym. że tylko proste zadania są przechowywane w obu półkulach. Krytyczne omówienie tego rodzaju badań (z intencją podważenia całej interpretacji dotyczącej pamięci) awiera artykuł Deutscha (1969). a prawa od pra\veg0 To pierwsza próba eksperymentu. (Faktem jest. jak i lewego. robi się przerwę. i .. aby mogło nastąpić . która z półkul odbiera informację sensoryczną. która z nich podlega próbom uczenia się zadania. Następnie przeprowadzona zostaje próba sprawdzająca w sytuacji. następnie zwierzę uczy się wykonywać określone zadanie. ! Rozszczepienie mózgu u człowieka ' W odróżnieniu od mózgu zwierzęcia. chociaż prawa półkula jego mózgu nigdy przedtem nie odebrała bezpośrednio niezbędnej informacji. co robi każda z nich. Jednakże zadanie mimo to zostaje rozwiązane.. Wiele jest dyskusji na ten temat. to le\v. obie półkule mózgu ludzkiego zdają się być • wyspecjalizowane pod względem rodzaju gromadzonych informacji. czasami tak samo dobrze za pomocą prawego oka. Aby móc przeprowadzić takie | nadania. a następnie przekazywane są przez ciało modzelowate do drugiej jego półkuli? Doświadczenie z przecięciem ciała modzelowatego nie daje odpowiedzi na to pytanie. zwierzenie jest w stanie wyuczyć <c nawet prostych zadań wymagających odróżnienia bodźców. idące od oczu do mózgi. stawiając określone problemy. że eksperyment zaczyna się dokładnie tak samo jak poprzedni. kiedy będzie ona znowu ' orrnalnie funkcjonowała.przekazywanie informacji [jeżeli ono rzeczywiście zachodzi). a następnie przeprowadzić próbę sprawdzającą. być może. Przecina się ciało modzeloj watę. możemy wypróbować możliwości zapamiętywania tych n formacji przez każdą z półkul mózgowych (rys. Powróćmy do naszego doświadczenia: po zahamowaniu aktywności prawej półkuli za pomocą środków chemicznych następuje uczenie zwierzęcia. zachowuje się całkiem normalnie. ponieważ przeprowadza sieje w jakiś czas po wyuczeniu zadania i przez ten okres ślad pamięciowy może zostać przeniesiony. półkula mózgu będzie otrzymywała informację tylko od oka lewego. która pozwalałaby okresowo wyłączyć działanie jednej „ófkuli. . Zastosowanie tych i •ubstancji chemicznych pozwala na okresową deaktywację jednej z półkul. której dokonywano na zwierzętach. Najwidocz6 niej obie półkule przechowują informację dotyczącą nabytego doświadczenia . aby stwierdzić. która. rozdział 4). czego nauczyła się lewa. 5 książki Gazzanigi The Bisecled Brain (1970). to znaczy od przecięcia skrzyżowania wzrokowego. Dwie substancje chemiczne . przechowywana jest tylko w lewej półkuli. że materiał dochodzący do lewej półkuli przechowywany jest wyłącznie w niej. Jeżeli stłumienie obejmuje całą korę. Zwierzę w pełni radzi sobie z zadaniem. należy spowodować. Kiedy skończy się działanie środków chemicznych. ale w czasie prób sprawdzających z prawą półkulą ma ona po prostu swobodny dostęp do informacji zgromadzonej w lewej półkuli. System taki gwarantowałby również pozytywny rezultat opisanego eksperymentu. ale przed próbami sprawdzającymi. a zadania „złożone" pozostają w jednej (por. Operacja j ta jest podobna do tej. 6 potrzebna jest taka metoda. 1960.0I11ycyna i chlorek potasu . Stawia to przed nami kilka interesujących pytań: jakie funkcje pamięci może realizować niema półkula mózgu? Czy może rozpoznać cokolwiek? Czy może zapamiętywać? Rozważmy typowe zachowanie pacjenta. Dla postronnego obserwatora człowiek. bez konieczności przecinania skrzyżowania wzrokowego oraz ciała modzelowatego. co prowadzi do przecięcia komunikacji korowej między obiema półkulami mózgowymi. Następnie zwierzę z przeciętym skrzyżowaniem wzrokowym uczy się wykonywać określone zadanie. Ponieważ informacja zawarta jest w obu półkulach. żeby informacja sensoryczną docierała tylko do jednej j półkuli mózgowej. posługując się przy tym wyłącznie lewym okiem. Dopiero po tym zwierzę poddane zostaje próbie polegającej na zakryciu lewego oka. który był poddany tej operacji. Okazuje się. Pierwsze polega na tym. gdy zahamowana jest aktywność lewej półkuli. Przede wszystkim pacjent reaguje normalnie na dowolny przedmiot włożony do jego 7 W celu zapoznania się z badaniami nad tłumień iem aktywności półkul mózgowych patrz Bureś i Buresova.

gdy w zbiorze rzeczy znajdują się Przedmioty bardziej podobne z wyglądu do budzika. że pacjentowi przedstawiono w prawej połowie pola widzenia obraz półkuli mózgu r-udzika. może włożyć go w półkuli mózgu wyimaginowany zamek. zapytania prawą. nazwać. odpowiada. Ponadto jest oczywiste. •hory wybiera zegarek ręczny nawet wówczas. to narysuje nam S lewą ręką. 1968). pole widzenia Na co wskazują te zjawiska? Sugerują. co czyni prawa. a w : prawym „skrzynka". Nawet więcej. jeżeli najpierw włożymy przedmiot do jego Nożyczki pre! zentowane w c\vej ręki. a następnie polecono wybrać ten przedmiot lewą ręką ze zbioru różnych rzeczy. Ponieważ tylko lewa półkula mózgowa może posługiwać się lewym polu widzenia . człowiek nie potrafi powiedzieć ani też napisać o tym. Przypuśćmy. jeżeli zaprezentujemy mu obrazek przedstawiający . co obserwuje prawa półkula . prawidłowo. Jeżeli pokażemy mu klucz.. może rozwiązywać nożyczki" Tego właśnie należało oczekiwać. że kiedy łączność między obu półkulami mózgu (T) Nożyczki prezentowane /ostanie przerwana.RYSUNEK 8-14 iów. sensoryczna dociera do lewej półkuli i wchodzi w normalny kontakt z ośrodkiem mowy- Zakryte lewe pole widzenia Przedmioty pojawiające się w lewym polu widzenia lub włożone do lewej ręki wywołują • itkiem inny skutek.. nie potrafi poprawnie go .S" w jego i lewym polu widzenia i. Na przykład. jeżeli po włożeniu mu przedmiotu do lewej ręki w lewym. zejesh Półkula mózgowa nie może posługiwać się normalnie mową. mimo że jest pozbawiona mowy. jakby coś tam mignęło. że klasyfikacja informacji w prawej półkuli związana jest z dość skomplikowanym kształtowaniem się Sygnał dociera do prawej pojęć. Nawet po tym. łatwo może lewą ręką odnaleźć właściwy w prawym polu widzenia przedmiot. że chory niczego nie może rozpoznać za pomocą prawej półkuli. ale nie może odróżnić żadnych szczegó- . Jeżeli w jego lewym polu widzenia pojawi się słowo „klucz". może jednak za Sygnał dociera i pomocą gestów określić jego funkcję. że nie wie. ponieważ może ona szukać i odnajdywać przedmiot. to może posługiwać się pokażemy mu z prawej strony albo też włożymy mu do prawej ręki nożyczki. a znak . Innymi słowy. Jeżeli zapytamy go. w której znajdują się również inne prawej ręce lub przedmioty. coś w rodzaju „skrzynki z piwem" (Sperry. Ale. a następnie włożymy go do torby. człowiek zaczyna działać jak dwie oddzielne osoby: istotnie. Prawa półkula mózgu. to znaczy. że jego ' -wa ręka jest jakby zdrętwiała. ręka może odnaleźć klucz. Funkcjonalnie zegarek ręczny jest tym samym czym jest budzik. Na przykład. co zobaczył. wskazał go na obrazku albo też zademonstrował jego przeznaczenie. W końcu może narysować lewą ręką to. Jeżeli nie będzie tam budzika. który został pokazany. do lewej może wykonać ruch przecinania. co widział w lewym polu ) Werbalna reakcja widzenia. aby go wyjął. Sa czym polega problem? Po pierwsze. chociaż prawa prawej ręki albo też znajdujący się w prawej połowie jego pola widzenia. Jeżeli zapytamy pacjenta.. Co więcej. a tylko zegarek ręczny. widoczne jest. mózgu. co narysował lewą ręką. Ale prawa półkula mózgu ciągle zachowuje zdolność do rozpoznawania i . lewa w lewej ręce lub w ręka nie wie. co trzyma w ręku. mową. że widzi. Jeżeli obraz wzrokowy pojawi się w lewym polu widzenia. może wskazać właściwy obrazek. odpowie. zapamiętywania przedmiotów. ponieważ w tym wypadku informacja wdania intelektualne. a następnie schowany. Kiedy pytamy pacjenta. powie: „to Pojęciami. polu widzenia pojawi się na moment szereg obrazków. co trzyma w lewej ręce. ale :vlko lewą ręką. pacjenta. jeżeli pacjentowi pokażemy nóż. że jest jakaś Zakryte prawe skrzynka. kiedy pacjent z powodzeniem odszukał przedmiot w torbie. i poprosimy chorego.nic. chociaż nie potrafi opisać tego przedmiotu. We wszystkich tych wypadkach jest on całkowicie niezdolny do słownego „nożyczki" opisu przedmiotu. nie potrafi odpowiedzieć . niemniej jednak szukając lewą . Ponadto..?" w prawym polu widzenia. to zostanie on wybrany przez S) Werbalna reakcja . to powie. oświadczy.

że prawa półkula mózgu pracuje bez jakichkolwiek funkcji językowych podkowę (horseshoes). Aby zademonstrować. które mogą funkcjonować niezależnie od siebie. 107).przejmie funkcje uszkodzonej półkuli.| człowiek. centralnych systemów przetwarzania informacji. ale nieco gorzej czasowniki lub rzeczowniki twomogą sobie pozwolić jedynie niższe organizmy. Włókna przebiegające w ciele modzelowatym są zapewne wykorzystywane do przeka. Jednakże takie dublowanie pamięci jest luksusem. a podciąga drugą. którą półkulą społeczeństwo karze i wykonuje wyroki". że ta niezdolność do reakcji jest następstwem stawiane aktywności motorycznej przez system językowy człowieka najwidoczniej trudności związanych ze zrozumieniem mowy. Pewnego razu chwycił lewą ręką swoją żonę i zaczął nią silnie operowania nimi.Zaskakujące jest ponadto. To wyklucza ewentualne nego przedmiotu spośród wielu innych schowanych w torbie. czy ta zależność od wieku jest nują niezależne od siebie. W tym celu trzeba by mieć możliwość sprawdzenia. można stwierdzić z pewnością. kompensacja ta dania. że jednocześnie opuszcza spodnie jedną zachowanie. Pacjent doprowadziły do znacznej specjalizacji funkcji pełnionych przez każdą półkulę. że obie półkule mózgu po dokonaniu przecięcia ciała modzelowatego funkcjo. podwójne ślady pamięciowe momencie pojawienia się określonego słowa albo też wskazywanie prawą ręką określooozwalają na skoordynowanie działania obu systemów. Język to niezwykłe i złożone „Przypadek I. pytanie. że istotnie rozpoznanie miało miejsce. Ponieważ było prawie pewne. „wskazać" docierają do prawej prosta. „ścisnąć". Prawa półkula mózgu odbiera uzupełniający zestaw danych sensorycznych. Pełna czy też niepełna. Szczególnie skomplikowane uczenie się percepcyjne i pamięć oraz wymagania półkuli. pełni (jak się wydaje) większość funkcji niezbędnych do prawej półkuli za pomocą rysunku. utrudnia znacznie podejmowanie decyzji. i dziecko w momencie uszkodzenia mózgu. kiedy grałem z pacjentem na dworze w twierdzenie. w razie mózgu uzyskuje pełny obraz otaczającego środowiska. w . Normalnie każdy z systemów odbiera tylko część informacji sensorycznej płynącej od różnych narządów zmysłów. mogą funkcjonować niezależnie od siebie.Po pierwsze. nie ucha. nadaje to znaczną plastyczność operacjom zachodzącym w mózgu.yjn agresywności lewej ręki. takie jak: „zasuwa".i Mózg traci jednak plastyczność w miarę starzenia się organizmu. Jeżeli oba te systemy len sposób uszkodzenie. wytwarzania mowy. to sytuacja nie jest taka wypadku. Człowiek jest zjawiskiem zupełnie wyjątkowym dzięki językowi. W zania brakujących części informacji w każdej półkuli. którym nie zdarza się wytężać swych rzone z czasowników. lewym polu widzenia (ponieważ to właśnie jest rozpoznawanie mowy). że zdrowa półkula Fakt. gdy dopływ poważnym uszkodzeniom mózgu. przypadkowo schwycił lewą ręką siekierę opartą o ścianę Prawa półkula mózgu jest niezdolna do produkowania mowy. A zatem nie byłoby precyv. Doskonale uczyła się różnych rzeczy. czasami stwierdzał on. Czy jest to pełna kompensacja? Trudno odpowiedzieć na to przetwarzania informacji zostaną rozdzielone. 1970. U dzieci. nie zrobi tego natomiast na polecenie werbalne. Jeżeli chodzi o człowieka. połączonych ze sobą ogromną sieci.jest zadziwiająco dobra. jak widać. że im wyższy poziom rozwoju języka został osiągnięty. że jego zachowanie jest kontrolowane przez Lewa ręka (kontrolowana przez prawą półkulę) nie może napisać nazwy przedmiotu bardziej agresywną prawą półkulę. (Gazzaniga. nie wydaje się stanowić poważnej przeszkody. a prawą ręką w tym samym czasie starał się pomóc żonie w uśmierzeniu wać ustne polecenia i rozpoznawać słowo pisane. możliwości w zakresie uczenia się i zapamiętywania. a nie zaburzeń ruchowych.. zazwyczaj lewa. pacjenta proszono o naciskanie guzika w Ponieważ dwa mózgi sterują tym samym organizmem. Nie wiadomo. które zostały eksponowane jego półkul. przejąć całą pracę. że chociaż prawa półkula nie włada mową. szybko odszedłem nie chcąc stać się ofiarą próby pojawiającego się w lewym polu widzenia (ponieważ to właśnie jest produkcja mowy) demonstracji. Na przykład chory nie może wykonywać odpowiednich ruchów żadną ręką w stawia przed nimi takich wymagań. które we wczesnym okresie życia uległy duplikaty śladów pamięciowych tworzą się w obu półkulach nawet wówczas. Prosty test kontrolny wskazuje. tylko stwarza problemy związane z koordynacją informacji. Tylko uszkodzenie tej „dominującej" półkuli może zaburzyć Mózg wyższych organizmów. do jakich niechybnie musiałoby dojść w sytuacji. gdy polecenia werbalne „zapukać". tym trudniej skłonić jedną półkulę do zastąpienia drugiej. ale fragment z książki Gazzanigi. Im młodsze jest dzelowatego nie powoduje poważnych zaburzeń zdolności intelektualnych człowieka. każda z nich może. Wrodzone uszkodzenie ciała mo. s. jak rozwijałby się dany Obie półkule mogą zdobywać i przechowywać informację niezbędną do wykonania za. Fakt. Lewa półkula mózgu odbiera Dwa mózgi: niezmienność czy plastyczność? informację wzrokową z prawej połowy pola widzenia. składa się z dwu odrębnie wyposażonych zdolność człowieka do posługiwania się językiem. Jednak prawa półkula może rozpoznać napisaną nazwę przedmiotu pojawiającego się ^ 1970. Innym razem.. że człowiek posiada dwa mózgi. ale daje też pewne korzyści. dowisku. gdyż otaczające je środowisko nie 119). w wyniku czego każda półkula efekcie istnienia dwu symetrycznych półkul mózgowych. gdyby jego mózg nie został uszkodzony. „spinacz" czy „upadek" (Gazzaniga. może wykonv. na który rozpoznaje konkretne rzeczowniki. gdyby każda półkula mózgu Prawa półkula mózgu ma ograniczone możliwości rozpoznawania mowy. konflikty. jak to ilustruje związana z ogólnym dojrzewaniem organizmu czy po prostu z nabywaniem języka. ale potrafi ją rozpoznać domu. zdrowa półkula przejmuje całą pracę. potrząsać. Jedna z świetnie posługuje się ręką przy wykonywaniu ruchów. s. informację dotykową z receptorów dotykowych prawej połowy ciała i podstawową masę informacji słuchowej z prawego To. wymagające przechowywania olbrzymich ilości informacji i zdolności do ręką.) linii komunikacyjnych. Normalnie w trakcie uczenia się konieczności. tym większa szansa. że każda półkula otrzymuje jedynie część informacji o otaczającym śro. kompensując w informacji sensorycznej ograniczony jest do jednej półkuli mózgu.

„.duży zasób słów oraz dobrą znajomość reguł gramatycznych . 1 rzeczywiście. szereg części wymienia się wzajemnie swymi funkcjami. Po osiągnięciu tak skomplikowanej organizacji zanika jednocześnie zdolność do przenoszenia wiedzy z uszkodzonej półkuli do zdrowej. być może. w której . MWI«knn SilwiU i -\(in <. aby prawa półkula mogła przejąć jej funkcje. nia. aby przypuszczać. Dlatego u syna ojca leworęcznego zazwyczaj dominującą rolę będzie odgrywała prawa półkula. hóre budujemy jako modele mózgu. że zadanie to jest niezmiernie irudne. nadając . a zdania można przekształcać.H j\euii'i<\ r m / K IKIM/II Aon morzone/ A"-" lun la/a nicku Md pcihldmi Icicuuifli < "iicla (/WO-1963 .ył język choćby z grubsza przypominający w swej złożoności język ludzki. ale. w 3 miesiącu w 6 miesiącu WNIOSKI '. Mimo że nasze rozważania nie doprowadziły do odkrycia miejsca. jak dotąd. chociaż nie wynika to z jakichś logicznych przyczyn: dlaczego 50% ludzi nie mogłoby być leworęcznych? Przypuszcza się. Obie półkule rozwijają się jednakowo i sądząc z pozoru brak jest podstaw do stwierdzenia. Tendencja ta jest szczególnie silna w przypadkach. a następnie zbadać. nie czyniąc organizmu całkowicie niezdolnym. Kiedy zapoznajemy się z różnymi próbami lokalizacji mechanizmów mózgowych : odpowiedzialnych za uczenie się i pamięć. jak widzimy. Niewątpliwie tożoność języka jest związana ze złożonością struktury mózgu (rys. Faktycznie. staje się jasne. W odróżnieniu od maszyn. Niektóre zwierzęta mają pewną zdolność porozumiewania się. inną formę.Stopień rozwoju okolic mowy w momencie urodzenia w 1 miesiącu litóryw porządek symboli określa ich znaczenie. mózg ludzki może wytrzymać poważne uszkodze. t skomplikowanych informacji. 8-15). że istnieje jakiś związek między dominacją językową lewej półkuli a praworęcznością. dlaczego iedna z nich miałaby być lepiej przystosowana do operowania językiem niż druga. Najwidoczniej nie ma regionów krytycznych. Nie wiadomo. wydaje się. że śtrukturalizacja mózgu zachodzi w związku z językiem. w żadnym przypadku nie wykryto. jeśli lewa półkula zostanie uszkodzona po uzyskaniu dojrzałości. kiedy leworęczność występuje dziedzicznie. że ludzie leworęczni przejawiają tendencję do wykorzystania prawej półkuli w posługiwaniu się językiem. dlaczego lewa półkula reguluje procesy językowe. a różnorodne umiejętności niewerbalne z prawą. w którym znajduje się pamięć. z Ą zatem. najbardziej dostrzegalną ich cechą.to wtedy mamy podstawy. nie zmieniając jednak ich znaczenia. Niemniej język związany jest z lewą półkulą. Większość ludzi jest jednak praworęcznych.rioi'<i'>i"ciri / % / cni: I cnneheięa ll)d •• . 7Y też chemicznych zmian albo po prostu w wyniku nagromadzenia licznych. od których uzależniony byłby cały system. kiedy rozwój języka osiągnął już wysoki poziom . zwłaszcza gdy niektórzy z jego braci i sióstr też są leworęczni. nie umieściła systemu naszej pamięci w specjalnej skrzynce w mózgu. w 15 miesiącu w 2 lata ( O S U N E K 8 . Jednak nie zawsze tak jest. gdzie można by ją łatwo odnaleźć. jest mało prawdopodobne. aby to t. Mózg. stanowi nieprawdopodobnie skomplikowaną strukturę. w drodze czy to biologicznych. Ta elastyczność mechanizmów uczenia się jest. dały nam jednak przekonywający obraz plastyczności nerwowych mechanizmów kodowania i przechowywania informacji. Natura nie ułatwiła nam sprawy.

Najdrobniejsze ślady zanieczyszczeń albo niewyraźnie wydrukowane litery wprowadzają komputery w zakłopotanie. Pamięć przemijająca1 PRZECHOWYWANIE INFORMACJI SENSORYCZNEJ Pojemność systemu SIS Eksperyment TACHISTOSKOP •y procesie przetwarzania i interpretacji informacji napływającej z systemów sensorycz[i uczestniczy kilka rodzajów pamięci przemijającej. Po odebraniu sygnału wzrokowego. na które człowiek. zapewnia on równocześnie ciągłość spostrzegania. ma różne zakresy pojemności. że istnieją pewne ograniczenia pojemności pamięci w późniejszych fazach. mimo mrugania czy ruchów gałki ocznej. która może być wykorzystana w kolejnych stadiach analizy. wykonując to samo zadanie. W gruncie rzeczy dla krótkotrwałych sygnałów czas trwania ich obrazów wzrokowych nie ma większego znaczenia: istotne znaczenie ma jedynie czas. kiedy sygnał działa bardzo krótko. a nawet czytać drukowane nuty.jeco innych zasadach. które próbują czytać tekst drukowany. co oddziałuje na narządy zmysłowe. jak funkcjonuje każda z tych przemijających pamięci. Rozbieżność między ilością informacji przechowywanej w systemie sensorycznym a tąjej ilością. Przechowywanie to jest szczególnie potrzebne w sytuacji. podczas gdy człowiek często nie dostrzega nawet poważnych błędów ortograficznych. niż da się przetworzyć. gdy w informacji wejściowej znajduje się szereg prostych szczegółów dodatkowych. jest niezwykle ważna. nie zwróciłby najmniejszej uwagi. ilVC r/cchowuje inny rodzaj informacji.9. jak w filmie i telewizji. jego obraz utrzymuje się przez kilka dziesiątych sekundy. Wynika z niej. co ten przekaz przedstawia. Nawet więcej. System ten nie tylko przechowuje wyraźny obraz sygnałów napływających w ciągu ostatnich dziesiątych części sekundy.'. zatytułowaną „Systemy pamięci". ograniczenia. które aspekty informacji na Właściwości pamięci Proces rekonstrukcji w pamięci OD PAMIĘCI KRÓTKOTRWAŁEJ DO PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ ZJAWISKA UWAGI Wybór przekazów Równoczesne powtarzanie materiału (Shadowing) Przetwarzanie odrzuconego przekazu Pamięć bez uwagi TEORIE UWAGI Model osłabiacza (The attenuator model) Model procesu aktywnej syntezy 1 Przed rozpoczęciem czytania tego rozdziału należy zapoznać się z częścią wstępną do rozdziału 8. i każdy działa na n . mimo że większa część tych informacji okazuje się niepotrzebna. Ogromne bogactwo informacji zawartych w obrazie sensorycznym zazwyczaj nie jest ważne dla interpretacji jego znaczenia. Komputery. które nie dotyczą fazy sensorycznej. łatwo mylą się w sytuacji. Rozważmy. dekodować fale głosowe mowy. często nadmiar informacji dotyczących szczegółów utrudnia zadanie.w trakcie którego sygnał pozostaje w systemie SIS. Każdy z nich pełni inną funkcję. ponieważ system sensoryczny nie jest zdolny do ustalenia. . ponadto pewne pojęcia omówione w rozdziale 3 „Teorie rozpoznawania obrazów" używane są w tym rozdziale. wymaga czasu-więcej czasu niż trwa działanie <amego sygnału. Obraz ten jest przechowywaną wzrokową informacją sensoryczną. PAMIĘĆ KRÓTKOTRWAŁA Błędy w przypominaniu z pamięci krótkotrwałej Omyłki akustyczne Powtarzanie Zapominanie "Zapominanie jako skutek interferencji Zapominanie jako rezultat stopniowego zacierania się śladów w czasie Zapominanie: wpływ czasu czy interferencja? PRZECHOWYWANIE INFORMACJI SENSORYCZNEJ praca nad wyodrębnieniem cech charakterystycznych sygnału sensorycznego oraz ustalenie. Pozwala to na obróbkę sygnału sensorycznego przez czas dłuższy. Pojawiają się one w czasie próby zapamiętania prezentowanego materiału. aniżeli czas trwania samego sygnału. System sensoryczny musi zachować dokładny obraz wszystkiego. ale obejmuje również więcej informacji. Funkcja systemu przechowywania informacji sensorycznej {sensory \n(ormation storage-SlS) polega więc na zapewnieniu systemom wyodrębniania cech oraz rozpoznawania obrazów czasu niezbędnego do przetworzenia sygnałów napływających z narządów zmysłowych.

Właśnie taki tachistoskop. w których powstaje jonizacja w wyniku przepływu prądu między elektrodami. często jest to po prostu długa zamknięta prostokątna tuba. Zazwyczaj używa się specjalnego światła. 3) odbijał się od tej samej liczby luster. w których obraz się odbija i przez które przechodzi. zwany tachistoskopem trójpolowym (three-field tachistoscope)stosowany był w wielu eksperymentach omawianych w tym rozdziale. jarzeniówek. W przyrządzie przedstawionym na rysunku ?-2. widzi wyłącznie sygnat A.wejściu mogą mieć istotne znaczenie. posrebrzone tylko w połowie. RYSUNEK 9-2 TACHISTOSKOP Aparatem najczęściej używanym do badania procesów wzrokowych u człowieka jest tachistoskop Pozwala on na eksponowanie sygnałów wzrokowych w bardzo krótkich odcinkach czasowych Wynaleziono go w 1880 r. tak że informacja może pojawić się w jednym. zbudowana z jakiegokolwiek ciemnego materiału. jak się wydaje. dwu lub trzech punktach jednocześnie. pozostawiają procesom rozpoznawania obrazów dość czasu na wychwycenie i wybór tego. co umieszczone zostało na drugim jej końcu. Następnie błyska światło i można zobaczyć to. ic lustra uzupełniające oraz filtry. Dokonać tego mogą jedynie te systemy. RYSUNEK 9-1 Często eksperymentator bada spostrzeganie wzrokowe kilku różnych przedmiotów. zasady ich działania nie zmieniły się od około 1907 roku. Dlatego w nowoczesnych tachistoskopach znajdują . 2) przechodził przez tę samą liczbę luster. Konieczna jest jedynie dokładna regulacja czasu włączania każdego z trzech źródeł światła. ze źródła C może płynąć więcej światła (na jego drodze leży tylko jedno lustro) niż ze źródła B •iib A (na ich drodze znajdują się po dwa lustra). . chociaż w naszych czasach aparaty tego typu mają z reguły sterowanie automatyczne (czasem nawet z użyciem komputera). Jeżeli włączone jest tylko światło A. tak że połowa światła padającego na zwierciadło przechodzi przez nie. a połowa zostaje odbita. i. Wprowadzona została jedynie pewna modyfikacja. W tym celu tachistoskop zaopatrzony zostaje w specjalne lustra. Osoba badana patrzy w jeden jej koniec. a przedmiot. Dzięki przyrządowi przedstawionemu na rysunku 9-2 osoba badana może widzieć przedmioty rozmieszczone w trzech różnych punktach. znajduje się na drugim końcu (rys. a światło C . któr rozpoznają i interpretują sygnały. Co istotne. który powinna zobaczyć. Początkowo w tubie jest ciemno i nic nie widać. tak aby w miarę możliwości obraz pojawiający się w każdym polu: 1) przebywał dokładnie taką samą drogę od swego położenia do osoby badanej. System SIS. Podstawową część tachistoskopu stanowi skrzynka nie przepuszczająca światła. Jakość obrazu widzianego przez osobę badaną zależy od liczby luster. 9-1). Utrzymuje on. pozwala to odpowiednio regulować długość błysku w granicach milisekund. Podobnie świałto B pozwala jej zobaczyć sygnał B. cały materiał.sygnał C. na przeciąg krótkiego czasu. idealnie odpowiada celom jakie realizuje.

Pojemność systemu SIS Łatwo można zademonstrować. Jeżeli chcemy dowiedzieć się. aby dała nam sprawozdanie częściowe z prezentowanych jej liter. ale . W tym celu. Aby sprawdzić to przypuszczenie. przedstawiono badanemu złożony obraz wzrokowy. że system SIS zawiera na początku więcej informacji ni następne kolejne stadia analizy są w stanie wykorzystać. aby nas o tym poinformował. że ograniczenie naszych możliwości spostrzegania sygnałów sensorycznych pojawia się w procesie analizy. i oświadczy. TO. Możliwe. 9-3). Przypuśćmy. CO WIDZI OSOBA BADANA RYSUNEK 9-3 . Źródło: Sperling (1959). Jeżeli nawet zwiększy się liczbę liter na karcie albo też uczyni się zmiennym czas ekspozycji. możemy poprosić osobę badaną. podobnie jak uprzednio. Eksperyment. 9-4). aby patrzył jedynie nokreśloną część obrazu. Świadczy to o tym. stosowaną w badaniach nad systemem przechowywania informacji sensorycznej. Źródło: Sperling (1959). W jednym z podstawowych eksperymentów kartę zawierającą 9 liter umieszczonych w trzech rzędach. badany stale wymienia 4-5 liter (rys. aby „zobaczyć" wszystko. Ale. a następnie zapomina niektóre z nich. nie możemy po prostu domagać się od niego. że widzi on wszystkie litery.. może na niej skoncentrować całą swą uwagę i podać diK1- RYSUNEK 9-4. po trzy litery w każdym (rys. czasu. Zdąży on zaledwie wyodrębni* nieznaczną ilość informacji z tego. że na chwil. że miał za niaj. Normalnie osobie badanej udaje się przeczytać tylko 4 do 5 liter spośród 9.. dokładny jej opis. jeżeli poleci się badanemu. co zawierał ten obraz. RYSUNEK 9-5. aby zapoznać się z podstawową techniką. eksponowano w tachistoskopie przez 50 milisekund. co badany istotnie widzi. eksponujemy kartę z dziewięcioma literami. Należy starannie przeanalizować ten eksperyment.

jak przedstawiono na rysunku 9-4.5 sek. reszta już zdążyła ulecieć z jego pamięci. Po pierwsze. badany zapamięta jedynie około połowy (4-5) z dziewięciu liter. a nie prostokącika. Można z góry. i prosimy osobę badaną. badany może przypomnieć sobie tylko cztery lub pięć z prezentowanych mu liter. wynosi więc w przybliżeniu 0O.) Dziwne rzeczy dzieją się z pewnymi typami oznaczników.5 sek. jedna z nich zostaje wyróżniona z pozostałych za pomocą specjalnego oznacznika. ale po pewnym czasie. Powinno to pomóc nam w wyjaśnieniu. 9-3)2.) w opóźnieniu oznacznika krzywa wyrównuje się. tak że obraz wzrokowy całkowicie się zatrze i osoba badana stwierdza 2 Eksperymenty te zostały przeprowadzone przez Sperlinga (1959. Sperling używał jednak innego sygnału oznaczającego te litery. Kolejne jej zastosowanie polega na opóźnianiu czasu podawania oznacznika litery. (Inaczej to ujmując. We wcześniejszych badaniach nad systemem przechowywania informacji sensorycznej stosowano oznacznik w kształcie koła i badany miał za zadanie podać literę. tę. a więc widzi więcej niż może przekazać w swej relacji. Po drugie. którą wskazuje oznacznik. może on odtworzyć dowolną z oznakowanych liter. który zaciera się z upływem czasu. która litera została oznakowana.. Opisana technika stanowi niezwykle cenną metodę badania procesów spostrzegania. tak że po około 0. które osoba badana ma sobie przypomnieć. \V odróżnieniu od eksperymentów. bez eksperymentu. Jeśli natomiast pojawienie się oznacznika opóźnia się na czas dostatecznie długi. skoro nie wie. Prowadziło to do nieco odmiennych wyników niż prezentowane w tym paragrafie.RYSUNEK9-6. przy czym po osiągnięciu około 500 msek (0. że zapamięta on jedną określoną literę z dziewięciu. mało z niego pozostaje.. która litera będzie oznakowana. a mianowicie tonu. która pojawiła się wewnątrz koła. odtwarzając oznakowane w sposób losowy litery. w których stosowano oznacznik w kształcie prostokącika.'/<. Badany prawie zawsze podaje prawidłowo oznakowaną literę.. Szansa. to tak. że na początku w systemie SIS znajdowały się wszystkie litery. • fnie widzi" już więcej liter. zazwyczaj. Rezultaty tego eksperymentu przedstawione zostały na rysunku 9-5. ale różnice te są niewielkie. ale w czasie. Wynika z tego. Najwidoczniej SIS zatrzymuje przez taki czas obraz sygnału. 1960). użycie koła zaraz po ekspozycji liter najwyraźniej „zaciera" literę będącą w jego środku (rys. przewidzieć ogólne wyniki stosowania tej metody. Jeżeli badany zawsze odpowiada prawidłowo. Zdolność do odtwarzania przypadkowo oznakowanej litery stopniowo maleje w miarę opóźnienia w pojawieniu się oznacznika. zanikanie obrazu w pamięci wygląda jak proces wykładniczy z czasem stałym równym w przybliżeniu 150 milisekundom. a dowiaduje się tego po ekspozycji. Źródło: Sperling . aby móc wśród nich odszukać oznakowaną i podać jej nazwę. oznacza to. RYSUNEK 9-7 . 9-7). aby powiedziała nam. który badany zużył na wyodrębnienie trzech lub czterech z nich. że utrzymuje w systemie SIS wszystkie dziewięć liter. kiedy brak jest oznacznika. jeżeli oznacznik pojawia się równocześnie z literami. czym jest system SIS. Dlatego też wraz ze wzrostem opóźnienia w pojawieniu się oznacznika rezultaty będą oscylować w granicach od 100% do 50% odpowiedzi prawidłowych. Badany widzi oznacznik dopiero po ekspozycji dziewięciu liter (rys. że w rzeczywistości może zobaczyć w mgnieniu oka wszystkie dziewięć liter. Typowe wyniki takiego eksperymentu przedstawia rysunek 9-6. który może pojawiać się nie zaraz po ekspozycji liter. a przedstawiona tu zasada pozostaje ta sama. Oznacza to.

jeżeli między ekspozycją trzech A'!głosek a ich odtworzeniem upłynęło zaledwie 6 sekund. sygnału przerywa przetwarzanie pierwszego. Liczyli oni w szybkim tempie wstecz trójkami3. Jedna z metod pozwalająca ustalić. aby podawała kolejne wyniki " •' upie narzuconym przez uderzenia metronomu. Jej pojemność '• ' -::iak nie jest tak bardzo wrażliwa na wielkość przechowywanych w niej jednostek. Źródło: Murdock (1961). że badani nie mogli zapamiętać tych trzech liter. aby zapamiętali trzy litery i po i 8 sekundach odtworzyli je z pamięci. że badany rozpoczyna to zadanie od jakiejś losowo wybrany trzycyfrowej liczby. (1959) przeprowadziło bardzo prosty eksperyment.481. aby w ślad za ekspozycją liter stosować sygnały maskujące. „Liczenie wstecz trójkami" polega na tym. można z powodzeniem wykorzystać. Spróbujcie sami. np.i liter. Są prawie -iHyczne.-nowej wskazano. Bez maskowania SIS utrzymuje obraz. aby „liczyła szybko".pomnieć sobie wszystkie trzy spółgłoski. co się stanie.. jak daje się wyjaśnić zjawisko zacierania. Przedstawia on szybkość zapominania materiału.484. •: widoczniej nie jest to system SIS opisany w poprzednim paragrafie. że przez cały ten czas badani zajęci byli liczeniem wstecz trójkami). najwidoczniej występują dwa różnzjawiska. metodę tu opisan. \ nawet więcej. jak widać. Stanowi użyteczn narzędzie do badania czasu utrzymywania się obrazu w SIS.h trzech liter (były to same spółgłoski) a ich odtworzeniem przez osoby badane.ianie. Ńr/ywa oznaczona na rysunku „Trzy spółgłoski" przedstawia wynik opisanego przed . Oba procesy zachodzą jednocze*nie. Czy może on przetwarzać informację figuratywną.ik myślicie. Po pierwsze. równym odstępowi micd/-.iwania pozwala eksperymentatorowi na dokładne ustalenie tego czasu. należy posłużyć się tą sanu techniką badań. który dostarczył jednak zaskakujących wyników. zmiana rodzaju materiału podlegającego zapamiętaniu w zadziwiająco -uiym stopniu wpływa na zapamiętanie. z jaką system dokoni. że jest to zupełnie proste zadanie. PAMIĘĆ KRÓTKOTRWAŁA W roku 1954 dwoje psychologów z Uniwersytetu Indiana. Obecnie często stosuje się sygnał maskujący po tachistoskopowej ekspozycji materiału. bądź też. Wydaje się. Po drugie proces przetwarzania pierwszego sygnału może ulec zaburzeniu. Osoba badana ma dokonywać tego liczenia w • :• : dość szybkim bądź po prostu mówimy jej. Kiedy jeden sygnał pojawia się po drugim. jeżeli drugi obraz pojaw się zanim w pełni zakończy się analiza pierwszego. Prosili oni badanych.. chociaż SIS przechowuje sygnał przez jakiś czas po jego pojawieniu się. występuje zsumowanie śladu jednego sygnału z obrazem drugieg. Który z dwu procesów dominuje zależy od rodzaju pojawiających się kolejno obrazów. Na osi -. Niezależnie od tego. Zadanie jest trudniejsze niż się .. ma bardzo małą pojemność i niezwykle krótki żywot. na przykład obraz twar/\ ludzkiej szybciej niż litery? O ile szybciej? Aby to stwierdzić.niętajcie. :) . że liczba jednostek nie ulega r.. podając w różnych momentach sygnał maskujący. Na przykład. jakiego potrzebuje osoba badana na przetworzenie materiału. 487. A jednak okazało się. wskazuje na szybkość. pod warunkiem. J.:\\ ilą eksperymentu. polega na tym. Dzięki temu.i.y'''-: 1 Fen prosty eksperyment ilustruje główną właściwość systemu pamięci krótkotrwałej. co uniemożliwia precyzyjne określenie czasu.. które badany może wymienić w czasie przetwarzania. a więc 487. albowiem pojawienie się drugiego (maskującego. tylko 40% badanych mogło "/.475. Zadaniejego polega na głośnym podawaniu wyniku odejmowania liczby „tiv. RYSUNEK 9-8. sygnałem a bodźcem maskującym. Zastosowanie maskow. Jakie zatem mechanizmy są odpowiedzialne za działanie tego systemu pamięci? • i ięć ta. Lloyd Peterson i Margaroi Peterson. ale czasami jeden z nich jest wyraźniejszy od drugiego.. jeżeli osoba badana zamiast trzech spółgłosek będzie miała •• czynienia z trzema wyrazami? Czy pamięć będzie pracowała inaczej mając do . czas potrzebny do przetwarzania tegn sygnału można precyzyjnie kontrolować.p!>wie różnych odcinków czasu.v operacji. Może to doprowadzić do obniżenia się wyrazistości albo jasności zacierającego się obrayn pierwszej figury.478. Dlaczego tak się dzieje? To bardzo proste: w przerwie między ekspozycją tych trzech liter a późniejszym ich przypomnieniem badani musieli wykonać określoną pracę umysłową. Liczh. Na osi poziomej oznaczono czas między momentem ekspozycji •. jak szybko następuje przetwarzanie eksponowane! litery. tym samym zmniejszając możliwości jej przetwarzania.Zjawisko zacierania jest niezwykle ważne i bardzo interesujące. Spójrzcie na rysunek 9-8.. jaki procent osób badanych przypomniało sobie materiał po . ponieważ system : 'sdnio uzyskanej wartości..•uiienia z wyrazami: dom-jabłko-książka niż z trzema spółgłoskami: C-X-P? Porów• uniy krzywą oznaczoną „trzy spółgłoski" i krzywą oznaczoną „trzy wyrazy".

Bezwzględnie byłoby nonsensem przechowywać najdrobniejsze detale każdego oddzielnego sygnału. tu ślad utrzymuje się 0U1 20 sekund. jak to zrobić. x i f=eks i ef. że I dajemy pierwszeństwo teorii akustycznej przed artykulacyjną. które eliminują tak nieistotne zmienne. Trudność polega na tym. kryje się zdrowy rozsądek. Różnica ta wynika stąd. że w procesie kodowania informacji wzrokowej w pamięci krótkotrwałej informacja ta przybiera formę akustyczną. czy też. eliminowały również i inne aspekty? Jak wykazała analiza przedstawiona w rozdziale 3. (Przyp. Trzeba uznać konieczność jednolitości materiału wejściowego.-v sądziliśmy. W tej pamięci materiał nie pozostaje dług '• wynika z tego. to co powiedzieć o ludziach głuchych od urodzenia? Radzą sobie z czytaniem. a nie F Chociaż F i E są do siebie bardziej podobne. jak trzymamy tekst drukowany. Jeżeli wypowiadamy sami słowa i zdania. ich wygląd zewnętrzny. żeby te same mechanizmy. że pamięć krótkotrwała stanowi późniejszy etap w całym systemie przetwarzania informacji. W rozdziale 3 mówiącym o systemie rozpoznawania obrazów przytaczaliśmy przykłady błędów przeciwnego rodzaju . żeby zapisała wszystkie litery.tam badani mylili C i O.ten przechowywał informacje jedynie przez ułamek sekundy. które przypominane jest częściej jako T aniżeli jako O. Jasne jest jednak. Ale jest również możliwe. Wyniki te zapoczątkowały wiele eksperymentów oraz interpretacji teoretycznych. Błędy w przypominaniu z pamięci krótkotrwałej Zacznijmy od prezentacji pewnej sekwencji sygnałów wzrokowych. żeby przekształcać słowa widziane w jednostki słyszalne. że wyrazi się on w napisaniu litery o brzmieniu podobnym do tej. które tu omawiamy. Błędy.„stycznych. słowną opisującą ten obraz. Kiedy osoba badana popełnia błąd. Jest oczywiste. czyli pojawią się błędy artykulacyjne. w sekwencję . pod jakim widziane są litery. red. czy prosto przed sobą czy też pod pewnym kątem. a nie jego postać fizyczną. losowany będzie do oznaczenia tego.. Jeżeli badany popełnia błąd starając się przypomnieć sobie literę F. to litery F i X są sobie bliższe fonetycznie4 Podobnie jak C. Wielu ludzi słyszy samych siebie tak jakby wypowiadali to. / małymi wyjątkami błędy wynikające z pomylenia podobnych dźwięków zbiegają się z błędami związanymi ze zbliżoną artykulacją. aby ustnie podała zapamiętany materiał . to w rzeczywistości słyszycie własną cichą mowę wewnętrzną. Do tej 4 . Podobnie zresztą sens zdania nie ulegnie zmianie.badany widział litery w momencie ich eksponowania i proszono go następnie. co czytają. jest bardzo prawdopodobne. ale nigdy C i T. Nie jest ważne. które opierają się na jednym lub drugim z wymienionych mechanizmów. Omyłki akustyczne. że powinniśmy zapamiętywać właśnie słowa. aby je napisał. a nie to. że materiał wchodzący do danego systemu przekształcany jest w jakąś jednolitą formę. jakie uda jej się przypomnieć. A jak odbywa się zapamiętywanie obrazów wzrokowych? Jasne. czy zostało ono wypowiedziane czy też odczytane. problem określenia znaczenia sygnałów sensorycznych jest bardzo skomplikowany. być może.lc-jak na razie-nikt nie wie. które wymawia się podobnie. jak kąt. która podobna jest do niej wizualnie. Nie jest to również system pamięci długotrwałej. nie . Cenne byłoby wyraźne rozdzielenie ich obu. Aby sprawdzić zapamiętanie tych liter. Czy mowa wewnętrzna jest absolutnie niezbędna dla procesów werbalnych? Jeżeli tak jest rzeczywiście. prostu nie mogą przeczytać fragmentu wydrukowanego tekstu bez przekształcania wyrazów w ich obrazy akustyczne? To właśnie obiecują nam na kursach szybkiego czytania. którą stara się sobie przypomnieć. . Jednak w opisanym tu eksperymencie nie proszono osoby badanej. istnieje kilka teorii rozpoznawania mowy przez człowieka. że słowa zamieniają się nie w dźwięki. konieczne do ich wymówienia. Wymowa ang. mogą pojawiać się wówczas błędy wzrokowe. że procesy myślowe powinny oddziaływać na kodowanie wewnętrzne-kodowanie oddające sens materiału.) Dlaczego ludzie po . że zamiast niej podaX. nie oznacza to jednak. wyraźnie nie troszcząc się o to. że słowa przedstawione w postaci wizualnej są kodowane poprzez 0 .'. że dowolna para grzmiących podobnie dźwięków mowy powinna powstawać również w podobny sposób. w którym informacjzachowuje się przez czas nieograniczony. wskazują. że obraz wzrokowy w trakcie czytania zmienia się i iv coś związanego z brzmieniem lub wytwarzaniem słów. na przykład |jter alfabetu. jest bardziej prawdopodobne. Kiedy sygnał wzrokowy znajduje się na pierwszym etapie rozpoznawania obrazów. Prowadziłoby to do pomyłek •. '. Ale w samym założeniu. że nie ma potrzeby zamieniać na słowa tego wszystkiego. co widzimy. Aby dotrzeć do informacji przechowywanej w pamięci długotrwałej w sposób jak najbardziej efektywny. mają one charakter artykulacyjny. to czyż nie jest naturalne. . gżenie obrazu liter w trakcie wymawiania z dźwiękami. korzystne będzie przekształcenie wszelkiej informacji w tę samą wspólną formę. W tym wypadku mogą u „omylić się dźwięki. czy zdanie wypowiedziane zostało wolno czy też szybko. po co zatem zachowywać w ! pamięci te różnice? Czyż nie byłoby sensowne. a nie do tej. co widzimy? Ale czym jest w istocie to „wypowiadanie"? Chociaż słyszycie siebie. A oto kolejne pytanie: Czy rzeczywiście wspomniane błędy wynikają z brzmienia wymawianych wyrazów. Są to trywialne zmienne fizyczne: zapamiętaniu podlega sens słów. bez względu na i to. Na domiar złego pojawia się dodatkowe pytanie: Po co w ogóle potrzebne jest kodowanie akustyczne? (W dalszej części tej książki termin „kodowanie akustyczne" . Początkowo obserwacje tego typu wydawały się oczywiste i zrozumiałe. że jest to pamięć krótkotrwała. w którym się znajdujemy. poi). lecz raczej sekwencyjne ruchy mięśni. poproście osobę badaną. że nie \ przekształcamy obrazu wzrokowego pokoju.

powiedzmy do siedmiu. że mam\ zapamiętać listę nazwisk lub numer telefonu. zostanie stracona. Wyobraźcie sobie taką sytuację. /upominanie W jaki sposób materiał znika z pamięci krótkotrwałej? Możliwe są tu dwie drogi: upominanie może być skutkiem interferencji innego materiału albo też po prostu . Jeżeli dojdziecie do dziesięciu. czy przypadkiem nie oszukujecie w tym wyobrażaniu sobie liter. to w takim wypadku zdolność zrozumienia głosu zdeterminowana jest stosunkiem poziomu sygnału do poziomu szumów. ponieważ każdorazowe pojawienie się nowej jednostki prowadzi do utraty jednej starej. to oznacza. „Tak". Rozpatrując ten proces. weźcie ołówek i liczcie w myśli (oczywiście bezgłośnie) jak możecie najszybciej od jednego do dziesięciu. Model pamięci krótkotrwałej przedstawiony jako automat z pojemnikami jest zbyt uproszczony. aż w końcu jest już tak słaby. jeśli jej nie zawiera. Załóżmy. są odpowiednio słabsze. tym łatwiej go zrozumieć. (Oczywiście. czy w ogóle go słyszymy czy też nie. że zapominanie wywołane jest interferencją ze strony nowo prezentowanych jednostek. Proces powtarzania jak gdyby podtrzymuje słaby. część informacji. Aby określić szybkość przebiegu mowy wewnętrznej. mówcie głośno „tak". i „nie".im jest on głośniejszy. na przykład wynika z niego. zacierający się ślad sygnału i odświeża go. a głosy.ak słaby. bez świadomego powtarzania. że powtarzanie wzrokowe jest powolniejsze od akustycznego. w myśli „dla siebie". że pamięć krótkotrwała może pomieścić ograniczoną liczbę jednostek. Możecie sprawdzić to na innym materiale. Tak przedstawione zostało powtarzanie na rysunku 9-9: przybiera ono kształt pętli wychodzącej z pamięci krótkotrwałej i ponownie do niej wchodzącej.tym trudniej. Jak szybko można powtarzać? Mowa wewnętrzna charakteryzuje się prawie taka. wyraźnie sprzyja przejściu materiału z pamięci krótkotrwałej do pamięci długotrwałej w celu dłuższego przechowania (rys. Możemy przeprowadzić analogię między odszyfrowaniem słabego sygnału z szumów a przypominaniem materiału zacierającego się w pamięci. gdy ilość materiału jest odpowiednio mała. Jest to ten sygnał. Ile ich macie? Jeżeli doszliście łącznic do 82 cyfr. można rozpatrywać pamięć krótkotrwałą po prostu jako izereg pojemników umieszczonych gdzieś w mózgu. gdy pamięć krótkotrwała jest zapełniona). To powtarzanie materiału podlegającego zapamiętaniu. pozwala utrzymać materiał przez czas nieokreślony w pamięci krótkotrwałej. . to szumy.2 jednostki na sekundę. to powtórzenie wszystkiego nie zmieści się w czasie. że nie możemy nawet stwierdzić. Tak więc pięć pierwszych liter alfabetu daje następujące odpowiedzi: „Tak". może bowiem istnieć pamięć częściowa.|uitkiem upływu czasu. Nowo wprowadzone jednostki charakteryzują się wyrazistością (siłą). „Nie". zanim nadejdzie jej kolej w procesie powtarzania. upominanie jako skutek interferencji. aby uwzględnić te obiekcje. te zaś. że nie sposób go odszyfrować. Jeżeli liczba pojemników jest ograniczona. Prześledźcie wzrokiem alfabet tak szybko jak tylko potraficie. jeśli dana litera alfabetu zawiera linię poziomą.Powtarzanie Znaczenie mowy wewnętrznej ujawnia się też w innych sytuacjach. Zazwyczaj. przy niskim stosunku sygnału do szumów będą pojawiać się błędy w trakcie RYSUNEK 9-9 Utrzymanie materiału w pamięci krótkotrwałej w wyniku powtarzania możliwe jest tylko w takim wypadku. „Nie'. wyobrażając sobie w myśli każdą kolejną literę alfabetu. Jeżeli ten glos to sygnał. że powtarzacie 8. 9-9). ani mniej. Przede wszystkim należy założyć. Zwróćcie uwagę. wprowadzając go w ten sposób ponownie do pamięci krótkotrwałej. wraz z upływem czasu ślad stopniowo zaciera się. że pamięć nie może funkcjonować na zasadzie „wszystko albo nic". to nie ma wpływu na zwiększenie pojemności systemu pamięci. że zawsze będzie utrzymywał właśnie siedem jednostek ani więcej. po drugie. musimy przyjąć. w której staramy się usłyszeć jakiś cichy głos wśród innych głosów . i że dana jednostka albo jest dokładnie zapamiętana. to znaczy szumów. Chociaż powtarzanie może dopomóc w utrzymaniu materiału. Przedstawienie danej jednostki w pamięci to jej ślad pamięciowy. Przykład ten można odnieść również do pamięci. Ostatnia część zatrze się. równocześnie stawiając po każdej dziesiątce znaczek na papierze. albo też całkowicie zapomniana. Jeżeli zachodzi potrzeba powtórzenia większej partii materiału. Łatwo jednak możemy tak zmodyfikować strukturę tego modelu. a następnie policzcie znaczki. „Tak". 5 Pouczająca może być próba wzrokowego powtarzania. które wprowadzone zostały wcześniej. na przykład na literach alfabetu5. na koniec głos może być '. im cichszy . Na przykład. jak nieuniknione są błędy w trakcie interpretacji Slosu. którą chcemy utrzymać przez czas dłuższy niż kilka sekund. Następnie ten rozpoznany obraz odebranego materiału zostaje wprowadzony do jednego z pustych pojemników pamięci krótkotrwałej. Rozpatrzmy obie wymienione możliwości. Dokładnie tak. jedna z poprzednich siedmiu nowinna zaniknąć. który próbujemy sobie przypomnieć na tle innych śladów utrwalonych w pamięci. to po wprowadzeniu ósmej jednostki. tym łatwiej go rozszyfrowawć. To wyjściowe przyjęcie ograniczeń pojemności pamięci krótkotrwałej zakłada. Powtarzajcie to przez równe 10 sekund. na których tle dźwięczy. Im wyrazistszy ślad pamięciowy. pełni dwie podstawowe funkcje: po pierwsze. Dowolny prezentowany materiał /ostaje poddany typowemu przetworzeniu w systemie sensorycznym i podlega interprelacji na kolejnych poziomach mechanizmu rozpoznawania obrazów. szybkością jak mowa zewnętrzna. zaczynajcie liczyć od nowa. Ażeby sprawdzić siebie. Można to sobie różnie wyobrazić. ma to miejsce jedynie wówczas.

Zapominanie jako rezultat stopniowego zacierania się śladów w czasie. Drugą hipotetyczną przyczyną ograniczenia pojemności pamięci krótkotrwałej jest proces zależny od czasu: im dłużej jednostka pozostaje w pamięci. którego ślad jest już staby. kiedy jakaś jednostka jest wprowadzona do pamięci. tworzy się jej ślad o sile. Czytelnicy. Wjaki sposób słabną ślady pamięciowe? Zgodnie z tą teorią trwałość pamięci zależy od liczby wprowadzonych do niej jednostek. siła jej śladu równa jest A. jaką rolę odgrywa czas w zacieraniu śladów pamięciowych. Poza tym jednak przypomina to bardzo opisaną wyżej teorię interferencji. jeśli pewna liczba jednostek interferujących (i) pojawi się po jednostce krytycznej. zgodnie z teorią stopniowego zacierania śladów. Kiedy pojawia się jednostka dodatkowa. przedstawia pewną wartość w przedziale od 0 do 1).' czyli A/2. A. błędy będą miały głównie •liarakter akustycznych podobieństw między słowami przechowywanymi w pamięci.= -ln(/). Jeżeli tę część siły śladu pamięciowego wyrazimy w postaci współczynnika zapominania/(£ oczywiście. że w momencie początkowym. W tym wypadku sam czas odgrywa rolę decydującą w zniknięciu materiału z pamięci. którzy wolą mieć to wyrażenie w postaci wykładniczej przy użyciu e./. mówiąc inaczej. siła jednostki krytycznej będzie równa Ą/'-siła śladu pamięciowego maleje w postępie geometrycznym. w zależności od liczby pojawiających się jednostek. Jeżeli od momentu pojawienia się jednostki krytycznej upłynęło t sekund. podobnie do tego. będzie teraz wyrażała się wielkością równą Ą/'6. w miarę jak pojawia się nowy materiał (rys. będziemy musieli przyjąć założenie. Siekiera Pies Królowa W rzeczywistości. Wystarczy zatem wstawić w miejsce / (liczba jednostek interferujących) t (ilość czasu). A w wypadku przypominania nateriału przechowywanego w pamięci krótkotrwałej. 9-10).PRZETWARZANIE ROZPOZNAWANIE SENSORYCZNE OBRAZÓW Jabłko PAMIĘĆ KRÓTKQTRWi wypominania sobie materiału. . mogą przekształcać je na równoważne wyrażenie: Af = Ae-k>. Kiedy jednostka pojawia się po raz pierwszy. siła śladu jednostki krytycznej obniża się do (Ą/). ^wiedzmy. aż w końcu zupełnie zanika. początkowo równa A. Wyobraźmy sobie. 6 Słońce Mężczyzna Opona RYSUNEK 9-10 gdzie A. każda chwila działa w istocie tak samo jak działa pojawienie się kolejnej nowej jednostki w teorii interferencji. że każda mijająca chwila zmniejsza siłę śladu uprzednio przyswojonych jednostek. tym staje się słabsza. to możemy prześledzić los określonej jednostki (nazwijmy ją jednostką krytvc~ną). siła śladu jednostki krytycznej obniża się do Kiedy pojawia się jeszcze druga dodatkowa jednostka. co zachodzi w trakcie wyładowywania się kondensatora albo w procesie rozpadu substancji radioaktywnej. Pojawienie się każdej nowej jednostki powoduje obniżenie siły śladów wszystkich jednostek poprzednich o pewną stałą wartość procentową w stosunku do ich uprzedniej wartości. to siła jej śladu. Aby zrozumieć.

że należy przechować w pamięci jednostkę „dom". a następnie otrzymuje ona trudne zadanie wykrywania sygnału przez 30 sek. to powstaje możliwość uniknięcia zarówno powtarzania liter. niezależnie od pozostałych. który mimo wszystko wyodrębnia się nadal z otaczającegogotła szumów. Widocznie po upływie 30 sekund następuje jakaś zmiana w pamięci-zmiana.. to powtarza wcześniej przedstawiony materiał. załóżmy na moment. a następnie stworzyć takie warunki. przeanalizujmy wyraz dom. ponieważ utratę materiału z pamięci można wyjaśnić zarówno zacieraniem śladów wraz z upływem czasu. Przeanalizujmy teraz właściwości rekonstrukcyjne pamięci krótkotrwałej. Jeżeli nie ma on istotnie nic do roboty. jak i wpływem interferencji. Tak więc Jeśli początkowo eksponujemy osobie badanej szereg liter w celu ich zapamiętania. to liczba wyrazów. i . że w czasie jego wykonywania nie będzie ona mogta powtarzać przedstawionego uprzednio materiału. Ale to jeszcze nie wyszystko. o i m. 1971). 1971). o lub m). Załóżmy. Jednym z takich zadań może być wykrywanie słabego sygnału eksponowanego na tle szumów. to możliwe. też nam to niczego nie powie. A zatem • każda z cech wyrazu dom może zostać zapomniana. Oczywiście będzie to poważne uproszczenie. właściwości pamięci Wróćmy ponownie do pytania dotyczącego podstawowej jednostki przechowywania. Jeżeli zapamiętał jedynie d i m. a nie wyrazy. ale wystarczająco ilustrujące proponowane pojęcia. że w pamięci gromadzone są oddzielne cechy. i. Jeśli utrudnimy powtarzanie dając osobie badanej jakieś inne zadanie. jak i interferencji (Reitman. która nie obejmuje zdolności do przypomienia sobie wprowadzonych uprzednio jednostek. Widzieliśmy. to możliwe. jakie mogą być odtworzone na podstawie pozostałych cech (plus wiedza o tym. Jedno z wyjaśnień wiąże to zjawisko z istotnym obniżeniem się siły śladu pamięciowego. aby doprowadzić bądź do obniżenia siły śladu poniżej poziomu szumów. Jeżeli zapamiętał tylko d i o. analizuje jego trzy cechy i stara się odtworzyć wyraz. że im dłuższa jest nazwa prezentowanej jednostki. być może. Zapewne zapominanie w procesie pamięci krótkotrwałej jest skutkiem zacierania się śladu w wyniku upływu czasu. to nowe zadanie może wywołać interferencję i słabe przechowanie materiału w pamięci. Jeden ze sposobów przeprowadzenia takiego eksperymentu polega na postawieniu osobie badanej tak trudnego zadania. a szansę na przypadkowe trafienie są niewielkie. Zobaczmy. Zgodnie z teorią zacierania się śladów wraz z upływem czasu materiał zostanie zapomniany. że przypomni sobie dym albo dom. jak pojawiają się błędy akustyczne w trakcie rekonstrukcji na podstawie częściowej informacji. Kiedy badany próbuje przypomnieć sobie ten wyraz. Proces rekonstrukcji w pamięci. iaka jest natura śladów w pamięci krótkotrwałej? Jeden z prezentowanych uprzednio mirtów dostarcza nam bardzo ważnej informacji. także nawet niewielka interferencja powoduje jej zniszczenie. Po upływie 30 sekund pamięć staje się bardzo wrażliwa. Teoria interferencji takiej utraty nie przewiduje. tak że w pamięci pozostał jeden tylko dźwięk (d. W takim wypadku jest jasne. tom. który one reprezentują. Celem naszym będzie ustalenie. jest ograniczona. | i. że jest to niewątpliwie wynik potwierdzający prawdziwość teorii interferencji. Jeżeli zapamiętał tylko o i ni. m. po czym sprawdzamy zapamiętanie liter. leży gdzieś pośrodku. żeby nie robiła niczego dn momentu sprawdzenia zapamiętanego materiału. Jeżeli zapamiętał wszystkie trzy dźwięki d. Zwróćcie uwagę. a także dom. Jak to często bywa. w jaki sposób charakter samych jednostek wyznacza to. że przesłonią one ślad (Atkinson i Shiffrin. a dotyczy zmiany podatności tych jednostek na interferencję. że każdy dźwięk jest pewną cechą. to przypomni sobie wyraz dom. co pozostało. Rezultaty tego rodzaju eksperymentów wskazują na konieczność znalezienia jakiegoś kompromisu między dwoma teoretycznymi wyjaśnieniami. Fakt ten potwierdza w pewnym stopniu przypuszczenie. co z nich zostanie zapamiętane. Jeżeli zgubione są dwie cechy. to z tej reszty informacji można odtworzyć znacznie więcej jednostek. a równocześnie tak różnego od poprzedniego. które mogą być przechowywane w pamięci. prawda. że nie wywoła interferencji. jak wyraz ten jest ^prezentowany w pamięci krótkotrwałej? Przyjmijmy. W trzydzieści sekund po podaniu materiału do zapamiętania badani odtwarzają go prawie bezbłędnie. Pełne zachowanie materiału w pamięci w tego tynu eksperymencie może być zarówno wynikiem powtarzania. Jeżeli jedna cecha zostanie zgubiona. Załóżmy. że w pamięci przechowywane są specyficzne cechy.Zapominanie: upływ czasu czy interferencja! Aby przeprowadzić rozstrzygający ie„ dotyczący obu tych konkurencyjnych teorii. że w pamięci krótkotrwałej nogą wystąpić błędy akustyczne. kiedy do wyjaśnienia określonego zjawiska proponowane są dwie teorie. tym mniejsza jest liczba jednostek. że przypomni sobie dok. Nie utrwala się ona jednak jako całościowa jednostka. Wydaje się więc. Pojedyncza jednostka pamięci przedstawia się nam jako zbiór trzech cech podstawowych: dźwięków d. jak i interferencji wynikającej z pojawienia się nowego materiału. nic już nie kieruje procesem rekonstrukcji. o. że przypomni sobie łom. bądź też do podniesienia się poziomu szumów do tego stopnia. Okazuje się. dog albo dom. pom. że cały wyraz składał się z trzech elementów). że trzeba zapamiętać następującą listę liter: . należy przede wszyskim przedstawić osobi badanej materiał. to możliwe. Akustycznie wszystkie one przypominają oryginał. brak jakichkolwiek oznak zacierania śladu pamięciowego wraz z upływem czasu. jak i braku interferencji j rezultaty eksperymentu niczego nie udowodnią. Jeżeli zaś zatarły się wszystkie trzy cechy. Trudność tego eksperymentu polega na stworzeniu takich warunków w których badany „nie robiłby nic". Na przykład. Wystarczy jednak nawet drobna interferencja. że prawidłowy wyraz względnie często może zostać odtworzony w i wyniku pomyślnej rekonstrukcji z tego.

c.f to prawdopodobnie wszystkie sześć liter może zostać przypomnianych prawidłowo po prostu w drodze rekonstrucji elementów spółgłoskowych w nazwach liter. t. jak to czyniliśmy uprzednio. że ułożyło się w pamięci sześć cech. że pamięć krótkotrwała może pomieścić jedynie sześć cech. Możliwe jest tworzenie takiej sekwencji wyrazów.a : \ysZystkiego sześć liter. M. Jeżeli nie istniałby proces rekonstrukcji prawdopodobnych liter opartej na posiadanej informacji.ficch z nich. a mianowicie: e. L. to wszystkie sześć jednostek będzie można zrekonstruować: d. Jeśli się poszczęści. W końcu jakaż inna litera poza X kończy się na „ks"? Załóżmy. Istotna wartość tej demonstracji polega na tym.L B X K F' M System pamięci zatrzymuje ich cechy akustyczne. Średnio z dowolnego ciągu sześciu cech można prawidłowo przypomnieć sobie nazwy 3-4 liter.o t. tak więc w . W danym wypadku załóżmy. Zwróćcie uwagę na to. kiedy przypominanie wynika z domyślania się. b. nawet wówczas. Jeżeli rozdzielone zostały w następujący sposób: b. e.o p.ks k.a e. 1 . Ile nazw liter można zapamiętać? Zależy to od tego. k. ale wskazuje również na inne ważne jej aspekty. a proces rekonstrukcji powinien doprowadzić do wyodrębnienia •.o b. Nawet w takim wypadku proces rekonstrukcji może przynieść zadowalające rezultaty. c.o • c. które ten proces skomplikują.ks . dźwięki „o" absolutnie nie przyczyniają się do zapamiętania tej listy. Przy pewnej zręczności i odrobinie szczęścia jest bardzo prawdopodobne. które sześć cech zostało zachowanych.o n. że pozwala ona nie tylko na określenie |jczby cech utrzymujących się w pamięci krótkotrwałej. P.ł b. że uda się nam przypomnieć wszystkie sześć liter.. Jak dużo liter (spółgłosek) zaczyna się na „e"? F. może ikazać się trafne. że zapamiętanych zostaje tylko sześć cech. n. i. Jednakże proces rekonstrukcji nie zawsze przebiega tak pomyślnie. .o Załóżmy. co było odebrane. że pojemność pamięci krótkotrwałej jest ograniczona.e . że w trzech wypadkach jednostki pamięci to . DO PO NO CO BO TO Są tu następujące cechy: d. N.e i.e ". Rozważmy możliwość zapamiętania takiej oto sekwencji liter. W ten sposób zupełnie przypadkowo można poprawnie przypomnieć sobie ną liczbę liter. Działa w niej proces rekonstrukcji zestawiający z dostępnej informacji najbardziej zgodną z oryginałem reprezentację tego. po jednej dla każdej litery w sposób następujący: e. peW Podobnie. to do wykonania lego zadania niezbędnych byłoby dwanaście cech. R i S. mając w pamięci jedynie sześć cech.f e.m Wiemy.

Chociaż. Okazuje się. one pozostały.0 . a później ginie po nich ślad. niż jednostek akustycznie podobnych. w pierwszym wypadku zapamiętamy również porządek liter. Przez kilka sekund znacie nazwisko czy też numer telefonu. Analiza ta zmusza do głębokiego zastanowienia. Z rejestru liter L.o . F i M możemy zazwyczai przypomnieć sobie od trzech do sześciu liter.e". Średnio przypomina się w przybliżeniu trzy. B. ale nigdy nie osiąga pamięci długotrwałej. poi. Liczba cech w pamięci nie określa bezpośrednio liczby jednostek. to można przypomnieć sobie od zera do sześciu jednostek. po prostu dlatego. Tabela 9-1* A 1 .0 OD PAMIĘCI KRÓTKOTRWAŁEJ pO PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ przypuśćmy. Materiał układa się doskonale w pamięci krótkotrwałej. Po. to jednak do rekonstrukcji tej jednostki potrzebne będą tylko niektóre spośród nich. jest duża szansa na to. TO... to dźwięki te plus wiedza o tym. w zupełności wystarczają do rekonstrukcji słowa CONNECTICUT. Różnicę między wyrazistością materiału znajdującego się jeszcze w pamięci krótkotrwałej a szczupłością i ubóstwem pamięci w odniesieniu do pozostałego materiału można wvkazać z łatwością. . że domyślimy się reszty. nie stanowi specjalnego problemu dla tego systemu. Wcale nie musi tak być. Ale gdy pojawią się jednostki DO.o . że jest ich mniej: jeśli przypomni się chociaż część słowa. Średnio wynosi to cztery i pół litery. K. niż inny. Ponadto. STOS : ' KLAMKA 3 | ZIMNY 4 . które mogą być przypomniane.10 SMRÓD TAŚMA 16 | MROK LISTA PRZEMYT KACZKA DUŻY * Uwaga: Listy wyrazów z tabeli 9-1 stanowią przystosowane do właściwości języka polskiego (długość wyrazów) tłumaczenie list oryginalnych (Przyp. że w trakcie spotkania towarzyskiego podano Wam numer telefonu lub też przedstawiono któregoś z uczestników tego spotkania.' SPODNIE 5 6 8 9 UKŁUĆ KŁODA INNY PŁACA B CZAS PCHAĆ WIĄZAĆ DOM MUFKA SZKIC MOWA DAL WRZEĆ DWÓR RYGIEL RĘKA BRUD SKRZEP POZA WITAĆ ZASTÓJ TŁOK KAMIEŃ KOŚĆ C KRUK NUDA OPAŚĆ TALERZ ZGRZYT DROGI ŚMIGŁO SZARPAĆ TYKA ZIELE ŚMIECH ATAK PIEC WIR BRZEG UDZIAŁ ŚNIEG FAŁDA WĄŻ ZŁOŚĆ D IDEA STADO KLUCZ ONA PIEŃ BODZIEC KARTA KĄPAĆ UCZYĆ ŁÓŻKO OPAR SKOK TRON GRYŹĆ SIEĆ ŁABĘDŹ CENA SUNĄĆ PUSTY PYŁ E WĘZEŁ WIĘC BAWIĆ GRUCHAĆ GLON PRZESYT TRWAĆ PANNA TALERZ PLOTKA ŚCIANA DAĆ CZYSTY DRZEWO RÓJ WIĄZ JĘK SKLEP PIÓRO SKAŁA F KRÓTKI ŻART ROZWÓJ STOPIEŃ RZADKI PRÓBA TŁUM CZAPKA SZYBKO POKAZ TREL BAWIĆ BUŁKA MĄDRY BLOND MÓWIĆ SZKAPA GNIEW KSIĘŻYC SANKI 7 . jakie były jednostki początkowe? Njc uda się tego zrobić. w zależności od zachowanych cech. TŁOK Zapamiętanie bardzo długich słów. X.wypadku zagubienia cech „o" nie wystąpią błędy w przypomnieniu.n".o . „t".0 .). w procesie rekonstrukcji pojawią się znaczn. że wyraz jest nazwą stanu. Jeden rodzaj materiału łatwiej da się zrekonstruować z cech. żeby zakodować CONNECTICUT . BO. jakie cechy zostah zachowane. . że zapamiętanie długich nazw z tak dużą liczbą znaków będzie trudniejsze. na przykład nazw stanów. gdy w pamięci pozostały tylko cechy . że polecono zapamiętać następującą listę: CONNECTICUT MASSACHUSETTS PENNSYLVANIA CALIFORNIA ALABAMA MISSISSIPPI Początkowo może się wydawać. Faktycznie. że nawet wówczas. z tego ostatniego zapisu można zapamiętać mniej jednostek niż z poprzedniego. co jest równie możliwe. trudności: .k-uh-n-e-t-i-k-uh-t. w zależności od tego. Mówiąc ogólnie można przypomnieć sobie więcej jednostek różniących się akustycznie. Spróbujcie na podstawie tych sześciu cech określić. red. Długie słowa często przypominają się lepiej niż krótkie. które pozostały w pamięci. rzeczywiście potrzeba dużo cech. NO. trzeba wiedzieć co nieco o procesie rekonstrukcji. 10 ! SZCZĘKA RYSA PSTRĄG 13 ' PLAMA 14 15 17 18 19 . Ale jeżeli właśni. Aby móc to określić. Załóżmy. CO. w drugim oczywiście nie wchodzi to w rachubę.

Krzywa kolejnej pozycji stanowi ważne narzędzie w ręku psychologa.. Skąd o tym wiemy? Przede wszystkim pewne procedury wpływają tylko na jeden rodzaj pamięci. ~ 'J \ po 2 sek. zanim pojawi się następny. Murdocka Jr. w zależności od ich miejsca na liście. Jeden ze sposobów analizowania rezultatów tego eksperymentu polega na ponumerowaniu wyrazów w porządku zgodnym z ich występowaniem.Przypuśćmy. W części krzywej dotyczącej pamięci krótkotrwałej nie notujemy zmian. 1 sekundę na odebranie każdego wyrazu. na każdą RYSUNEK 9-11. Źródło: Murdod (1962).. natomiast iv wynikach dotyczących pamięci długotrwałej jest dostrzegalna poprawa (Dane te pochodzą również z badań Murdocka. Ostatnie wyrazy znajdowały się w czymś w rodzaju rezonatora {„echo box"). Procedura ta powtarzana była 80 razy (w ciągu czterech dni. W 5 do 10 sekund po zapisaniu odczytano im nową listę. że poproszono Was o wyuczenie się listy nie powiązanych ze soh.' ukazującego się na ekranie. W końcu. to ginie zawartość „rezonatora". to . albo z pamięci krótkotrwałej. w 1962 r.tych wyrazów. Ta ostatnia część krzywej przedstawia przypominanie z pamięci krótkotrwałej.imięei krótkotrwałej plusprocent tych wyrazów przypominanych z pamięci długotrwałej. albo w formie napi-. Słowa znajdujące się na końcu listy zapamiętywane są lepiej od pozostałych. z uwzględnieniem miejsca. mieszczonych w tabeli 9-1. Większość ludzi. albo gdy badany stara się przypomnieć sobie od razu inne wyrazy. wyrazów. Zakładamy raczej. Jeśli za R przyjmiemy procent przypomnień. Przeprowadźcie ten eksperyment wykorzystując 20 wyrazów ?. że najkorzystniej będzie. dając na każde słowo 2 sekundy zamiast jednej. jesteście proszeni o przypomnienie sobie tylu z nich. Pozostała część krzywej odzwierciedla inny proces . Tak na prawdę to nie jest jedna krzywa i należy podzielić ją na dwie części. Ostatnia jednostka zapamiętywana jest w 97% przypadków. w tempie jednego wyrazu na sekundę. ekspozycji 20 wyrazów. Jeśli poddacie się sami tej próbie. Większość badanych szybko uczy się natychmiastowego opróżniania pamięci krótkotrwałej przed przejściem do następnych wyrazów. albo też wypowiadany jest jasno i wyraźnie.. . p. Tak więc całościowy procent przypomnień jest sumą procentu wyrazów przypominanych z r.Rezonator" ten to oczywiście nic innego jak pamięć krótkotrwała.. Macie dokładry. różnica polegała jedynie na tym. a następnie określeniu prawdopodobieństwa ich odtworzenia. w pamięci czasowej. a na inny nie.. W tym wypadku prezentowana była lista składająca się z 30 wyrazów: przedstawiono procent przypadków przypominania każdego z nich. ile tylk.wydobycie informacji z pamięci długotrwałej7. które nie zostały już -tworzone (przypomniane) z pamięci krótkotrwałej. wykonując to zadanie. Jeśli w tym czasie prowadzona jest rozmowa. aby uzyskać całościowe przypomnienie. Dziewiętnastu badanym odczytano listę 30 wyrazów nie powiązanych ze sobą. zanim podejmą próbę przypomnienia sobie reszty. które badani zapamiętali. Każdy z tych wyrazów prezentowany jest oddzielnie. zdołaliście zapamiętać. jeżeli uda im się jak najszybciej odtworzyć ostatni z przedstawionych wyrazów. Przytoczone tu dane pochodzą z eksperymentu przeprowadzonego przez Benneta B. z której łatwo je wydobyć pod warunkiem braku przeszkód. W wyniku takiej analizy otrzymamy krzywą kolejnej pozycji przedstawioną na rysunku 9-11. tak że w czasie jednej sesji eksperymentalnej badani zapamiętywali tylko 20 list). że dana >'dnostka (dany wyraz) jest przypominany albo z pamięci długotrwałej. sądzi. że badanym Na ty su nku 9-12 procent przypomnień z pamięci długotrwałej nie może być po prostu dodany do procentu ^/ypomnień z pamięci krótkotrwałej. to uzyskuje się rezultaty takie jak przedstawione na rysunku 9-13. jakie dany wyraz zajmował na liście. jak to pokazano na rysunku 9-12. jeżeli zwolnić czas ekspozycji. ale nie z Au jednocześnie. Na przykład.5 minuty na zapisanie-w porządku dowolnym . to pomoże Wam ona znzumieć istotę tego typu eksperymentu oraz ułatwi orientację w analizie rezultatów RYSUNEK 9-12 \ 20jednostek. Po skończeniu każdej listy dano 1.

na przykład 978. Zwróćcie uwagę na to. 1965). która ponownie potwierdza. jeżeli poświęcą mu zbyt mało uwagi? Uwzględniając to wszystko. Co stanie się wówczas. Bardzo łatwo możemy sami przekonać się o tym przeprowadzając taki eksperyment. Jest oczywiste. że aby to uzyskać. ale nie mają wpływu na pamięć długotrwałą. Zakłada się. Źródło: Afurdock. Źródło: Murdock (1962). Przypominanie z pamięci krótkotrwałej znika (Postman i Phillips. Oczywiście. Liczcie możliwie najszybciej przez około 20 sekund. Jakie są granice i . podczas gdy części odnoszące się do pamięci długotrwałej są różne. że komponent pamięci krótkotrwałej jest jednakowy na wszelkich krzywych. Przez ten czas wasza pamięć krótkotrwała ulegnie całkowitemu zatarciu. Z tego względu osobom badanym. Jeżeli ten świadomy wysiłek nie występuje.RYSUNEK 9-13. Można przedstawić również sytuację odwrotną: czynniki. RYSUNEK 9-14. po przedstawieniu całej listy. dodatkowy czas pozwala badanym dłużej pracować nad materiałem i powtarzać go. Zmieniając liczbę eksponowanych jednostek na liście i czas ich ekspozycji. że powinny one niezwykle uważnie spostrzegać każde z eksponowanych słów. co ułatwia wprowadzenie większej ilości informacji do pamięci długotrwałej. daje się do wykonania zadanie polegające na liczeniu trójkami wstecz. że ostatnia część krzywej jest całkowicie spłaszczona: brak jest pamięci krótkotrwałej. przedstawiono listy składające się z 20 wyrazów i każdy wyraz eksponowany był przez 2 sekundy). gdy badani nie będą się starali zapamiętać eksponowanego im materiału. Jest rzeczą oczywistą. które oddziałują na pamięć krótkotrwałą. możemy uzyskać rodzinę krzywych (rys. poczynając od dowolnej liczby trzycyfrowej. W takich eksperymentach osobom badanym stawia się trudne zadanie. że w takiej sytuacji nic się nie znajdzie w pamięci trwałej-po prostu niczego się nie nauczą. 9-14). trzeba zapobiec natychmiastowemu przypominaniu przez badanych wyrazów z pamięci krótkotrwałej w końcowej fazie eksperymentu. to tylko bardzo niewielka część podanej informacji zostanie przekazana do pamięci długotrwałej. co powiedzieliśmy do tej pory. poczynając od wybranej liczby trzycyfrowej. powtarzać je i świadomie dążyć do wyuczenia się możliwie największej ich liczby. Rezultaty podobnego eksperymentu przedstawione są na rysunku 9-15. zacznijcie „liczenie wstecz". Na pamięć krótkotrwałą dłuższy czas ekspozycji nie ma wpływu. że procesy uwagi zajmują ważne miejsce w fazie interpretacji przekazu. Kiedy dojdziecie do końca listy. możemy przypuszczać. Weźcie 20 wyrazów z tabeli 9-1 i czytajcie je w tempie jeden wyraz na sekundę. Ważne jest wiec dokładne prześledzenie tych procesów.

i wyłączać ją. Spróbujcie zrobić to z tekstem przedstawionym na rysunku 9-16. Na rysunku 9-16 i 9-17 przedstawione zostały różne jrukowane przekazy. zbyt dużo. Zadanie wasze polega na prześledzeniu jednego z nich (przekazu właściwego) i ignorowaniu drugiego (przekazu niewłaściwego). którymi w danej chwili nie . Można wybrać sobie dowolną rozmowę prowadzoną w pokoju i przysłuchiwać się jej. gdy występują nieważne szczegóły. II ybór przekazów /acznijmy od eksperymentu. możliwości uwagi? Aby odpowiedzieć na te pytania. śledząc przy tym ich ogólny sens. gdyby każde z nich występowało w izolacji. które w efekcie mogą okazać się ważniejsze. z prawej czy też lewej strony. Można selektywnie wyławiać sens z całego hałasu na przyjęciu. Z drugiej zaś strony. cych w świecie zdarzeń tylko wtedy. bez Ale do jakiego stopnia byliście w stanie przeanalizować materiał niewłaściwy z konkurencji lub interferencji ze strony innych zdarzeń. kiedy pojawiają się inne istotne . że znajdujecie się w licznym towarzystwie na hałaśliwym przyjęciu. kiedy chcemy ogarnąć . w danym wypadku. przełączać naszą uwagę w momencie.oekty. Po zdarzenia. Teraz. Stoicie wraz z grupką ludzi.. gdy bezpośrednio interesuje nas tylko jeden można by wstępnie sformułować w następujący sposób: materiał niewłaściwy analizociąg wydarzeń. Bez tej selektywnej niem. Ale. Aby oddzielić przekaz właściwy od niewłaściwego.-jjiTiujemy się. powtarzał się dwukrotnie? Prawdopodobnie nie. wokół was znajdują się inne grupy. aż nie zostanie to przerwane przez pojawienie się czegoś ważniejszego. Na tym polega KYSUNEK 9-16 zjawisko selekcji uwagi. sens każdej z nich gubi się. przejdą niedostrzeżone. . ponieważ moglibyśmy uchwycić sens zachodzą.RYSUNEK 9-15. można podtrzymywać kilka rozmów.informacji. Którą z rozmów usłyszycie? Mimo hałasu możecie wybrać tę rozmowę.. Oczywiście. chociaż każde z nich zagłusza inne.leźy znaleźć sposób pozwalający śledzić nawet te zdarzenia. które nas interesują. Ale jeśli niezakreskowanych? Czy pamiętacie któryś z nich? Czy zauważyliście.zakreskowazachodzących równocześnie.. niepożądane jest koncentrowanie na nim całej uwagi. musimy odejść od dotychczasowego toku naszych rozważań i przedstawić główną linię badań nad procesami uwagi zachodzącymi w trakcie przetwarzania napływającej informacji. możecie podsłuchać rozmowę prowadzoną z tyłu za wami. Człowiek może z pewnym powodzeniem koncentrować swą uwagę na jednej Uwaga to swego rodzaju broń obosieczna. że każdy wyraz rozmowy te są choć trochę poważne. wyodrębnić je z wielu innych posłużyć się określoną cechą fizyczną tego przekazu. przepuszczający przekaz o zdolności życie stałoby się chaotyczne. którą zechcecie usłyszeć. tak jakby istniał jakiś wewnętrzny przełącznik. teorię uwagi często byłoby to pożądane. Pożądana tym przetwarzanie materiału niewłaściwego zostaje przerwane. ale jest niemożliwe uczestniczenie równocześnie w dwu lub w jeszcze większej liczbie rozmów. uwaga rysunku 9-16? Czy rzeczywiście odrzuciliście go wyłącznie z powodu braku zakreskoogranicza nasze możliwości obserwowania wszystkich zachodzących zdarzeń. a odrzucający całą resztę. pozostałe rozmowy będą dla was stracone. powiedzcie o swoich spostrzeżeniach dotyczących wyrazów wyłapując trochę słów z każdej z nich. Dlatego . zdolność do Mamy oto pierwsze nieprecyzyjne jeszcze wskazówki dotyczące sposobów wyboru rozumienia różnych rozmów prowadzonych jednocześnie jest ograniczona. można określonym ciągiem wydarzeń. Zastanówcie się nad zadaniem . choć wania? Jeżeli w pamięci nie pozostało nic z tego odrzuconego przekazu. Przeczytajcie zakreskouaną część przekazu na głos możliwie najszybciej. bowiem inne wany jest tylko na tyle. z wyłączeniem innych. ZJAWISKA UWAGI Wyobraźcie sobie. Z jednej strony pozwala nam iść w ślad za istotnej dla niego części tekstu. nie zwracając uwagi na inne wyrazy.odpowiednich cechach fizycznych. jeśli słuchacie jednej z nich. Nawet wówczas. na ile konieczne jest określenie jego ogólnych cech fizycznych. jest zdolność do koncentracji uwagi na jednym zjawisku. nie patrząc w tekst. Źródło: Postman i Philips u nk długo. ale tylko Ta hipoteza wstępna jest jednak nazbyt prosta.

jakie szczegóły potrafi sobie przypomnieć. aby zobaczyć. musimy upewnić się w tym. Dopiero wówczas możemy przystąpić do określenia. Spróbujcie użyć w tym eksperymencie . aby móc określić. że było ono zbyt łatwe i wobec tego zyskałby czas na to. jakiego typu informacja będzie wydobyta z nie śledzonego przekazu.byk . szturchając was w bok). Zazwyczaj zaleca się stosowanie materiału o takim stopniu trudności i odczytywanie go w takim tempie. aby badany nie popełnił zbyt wielu błędów. powinniście pominąć. że do tego potrzebujemy lepszego sposobu śledzenia procesów uwagi. śledzić również drugi. Ponownie przeczytajcie możliwie jak najszybciej tekst zakreskowany. Większość ludzi jednak zaczyna czytać wyrazy niezakreskowane. a jej zadanie polega na powtarzaniu jednocześnie każdego wyrazu na głos. czy cała uwaga została skoncentrowana na jednym zadaniu. Powtarzajcie każde słowo w miarę jak jest wypowiadane. czy zmienia się koncentracja jego uwagi na'zadaniu polegającym na powtarzaniu. Wskazówki fizyczne przydatne są do wyodrębnienia informacji istotnej od nieistotnej. jeśli uda mu się wykonać zadanie bezbłędnie.kot RYSUNEK 9-17 przedstawionym na rysunku 9-17. Nawet nie powinniście zauważyć. którą. Eksperymentator może ocenić. Spróbujcie przeprowadzić podobny eksperyment na sobie. 9-18). Niech jedna z nich siądzie obok Was i czyta na głos w określonym tempie tekst z tej książki lub też z jakiegokolwiek czasopisma. Jednakże dokonując wyboru słów. tj. gdy już potrenujecie powtarzanie. kiedy pasują one do kontekstu. jaka część uwagi koncentruje się na informacji istotnej. Czytać należy równym jednostajnym głosem. a co odrzucone. niech następna osoba siądzie obok Was z drugiej strony i zacznie czytać drugi urywek. ponieważ. które należy przeczytać. aby badany nie mógł powtarzać słów zbyt wiernie. w przeciwnym bowiem razie nie występowałaby tendencja do przestawienia się na wyrazy niezakreskowane . zgodnie z instrukcją. Po zakończonym eksperymencie osobie badanej zadaje się pytania dotyczące treści prezentowanego materiału. śledząc dzięki temu sens zdania. nie pozostając w tyle. czy rzeczywiście osoba badana zajmuje się wyłącznie jego wykonaniem. może to oznaczać. podczas gdy Wy dalej powtarzacie pierwszy (do tego celu można wykorzystać przypadkowy zestaw wyrazów z tabeli 9-1). nie przerywając powtarzania pierwszego przekazu. które zostały mu przedstawione. Jest oczywiste. osoba odczytująca powtarzany przez was materiał powinna zwrócić Wam na to uwagę (np. Spróbujcie. żeby zająć się czymś innym. v'SUNEK9-18 zwłaszcza gdy materiał podawany jest w dostatecznie szybkim tempie. żebyśmy mogli stwierdzić. Problem polega więc na tym. co właściwie jest przetworzone. jaka część informacji może być wydobyta z materiału niewłaściwego. Następnie podaje się materiał eksperymentalny do drugiego ucha (czasem stosowany jest materiał wzrokowy) (rys. że tekst kontynuowany jest w części niezakreskowanej. Czy naprawdę koncentrowaliście się wyłącznie na zakreskowanym przekazie. powinniśmy przynajmniej mieć możność zmierzenia. W zadaniu tego typu osobie badanej odczytywana jest na głos seria wyrazów. Aby określić. Potem. zamiast po prostu stosować się do instrukcji i przetwarzać wyłącznie informacje o odpowiednich cechach fizycznych.dom . ile uwagi poświęcił badany zadaniu. Spróbujcie powtarzać ten tekst. Jeżeli zaczniecie popełniać błędy.) Tak więc w typowym eksperymencie osobę badaną prosi się o powtarzanie określonego wybranego materiału (zazwyczaj odtwarzanego z taśmy magnetofonowej). Trudno jest wykonać to zadanie. jak dalece wiernie powtarza on wyrazy. musimy zastosować takie zadanie eksperymentalne. kierując się tym. przykładowo w granicach 10%. (Jest rzeczą ważną. a zdanie właściwe rozwija się w części niezakreskowanej. to wówczas bez trudności możemy kontynuować czytanie zakreskowanego materiału. że osobę badaną prosi się o równoczesne powtarzanie przedstawionego jej materiału. czy też trochę oszukiwaliście (oczywiście nieumyślnie) i patrzyliście również na pozostałą część przekazu. Jeśli to nam się nie uda. Równoczesne powtarzanie materiału (Shadowing). Jeżeli materiał nieistotny odrzucany zostaje wyłącznie na podstawie jego ogólnych cech fizycznych.. W takiej sytuacji osoby badane muszą poświęcać zadaniu znaczną część uwagi. Jedno z często stosowanych zadań polega na tym.człowiek . Zaproście jeszcze dwie osoby. kierujemy się czymś więcej niż cechami fizycznymi. który przekazywany jest przez słuchawkę do jednego ucha. nie czekając na zakończenie zdania. co on zawiera? Jeżeli chcemy określić granicę pojemności uwagi. Pomińcie całkowicie część niezakreskowaną. W ten sposób na podstawie ewentualnego wzrostu liczby popełnionych przez niego błędów będziemy mogli określić. Co się teraz wydarzyło? Niespodziewanie zakreskowane zdanie przeszło w ciąg nic powiązanych ze sobą wyrazów.

. 9-20). jak gwizd.j? przełącznik. Wydaje się. na ^óry nie jest zwrócona aktywna uwaga. to subiektywnie wydaje się nam. aby zaobserwować. że przypomni sobie co nieco z dodatkowych informacji. że mechanizm analizy cech poddaje wszystkie sygnały choćby pobieżnej ocenie. niewłaściwego. na przykład równoczesnym powtarzaniem wyrazów. Dźwięki głosu wykładowcy docierają do Waszych uszu. stwierdzenia. zauważenia Jakich sygnałów. na które chcemy zwrócić uwagę. który przepuszcza do dalszej analizy wyłącznie sygnały właściwe (rys. Następnie włącza się przełącznik. rozpoznania języka przekazu. że osoba badana rejestruje przede wszystkim najprostsze właściwości sygnałów. na przykład znaczenia słów. czy język uległ zmianie w trakcie eksperymentu. jeżeli nawet ich nie rozumiemy. przypomnienia sobie treści przekazu. że całkowicie pochłonęło nas to. nie rozpoznaje języka. . czy w ogóle słyszał głos. Nie dostrzega ona tego. Wygłaszane kwestie pozostają niezrozumiałe. odróżnienia mowy od bezsensownych dźwięków. lub gdy znajdujemy się jakby w transie w czasie czytania dobrej powieści. ale nie pozostawiają żadnego śladu w świadomości. jakie sygnały w ogóle występują. że szczegółowa RYSUNEK 9-20 . określenia. lub nawet pogrążeni w marzeniach. i blokujący ostałe. ale w jednym śledzimy wykład. >Jie jest zdolny do: Rezultaty te potwierdzają.zróżnicowanego materiału informacyjnego do obu przekazów. które nas interesują. . z wyjątkiem tych. Kiedy badany jtarannie powtarza przedstawiony mu materiał. Z kolei fakt. Co odbieracie lub zapamiętujecie z drugiego przekazu'' Większą część opisywanych tu wyników badań dotyczących równoczesnego powtarzania można z łatwością sprawdzić na sobie samym. mogą zostać dostrzeżone. czy dźwięki tworzą sensowny przekaz językowy. że mechanizm selekcji dokonuje oceny cech fizycznych napływającej informacji. . że zamyśliliście się w trakcie wykładu. czv ma to wpływ na trudność zadania. lub będąc w teatrze czy też w kinie. wyodrębniając go z pozostałego. . 1 chociaż materiał właściwy podlega dość pełnej analizie (z udziałem wszystkich poziomów przetwarzania omówionych w rozdziale 3 o rozpoznawaniu obrazów). W jakim punkcie zachodzi moment przełomowy? Gdzie następuje zastopowanie analizy treści wykładu? Najprostsze wyjaśnienie teoretyczne jest takie: sygnały z otaczającego środowiska przechodzą przez systemy sensoryczne i znajdujące się w nich mechanizmy analizujące. Wyobraźcie sobie. że dzieje się to na poziomie analizy cech. przepuszczający sygnały. na które nie zwraca uwagi. Przetwarzanie odrzuconego przekazu Kiedy jesteśmy całkowicie pochłonięci jakimś zajęciem. Jednakże w pewnym miejscu musi znajdować . Jest to oczywiście prawda. co wymaga interpretacji. Fakt. ze pewne aspekty materiału. analiza wszystkich innych napływających sygnałów najwidoczniej dość wcześnie zostaje przerwana. W obu wypadkach „słyszymy" głos wykładowcy. na czym koncentruje się nasza uwaga. przypomnienia sobie. jest zdolny do: . stwarza badanemu możliwość zauważenia i zapamiętania. a następnie na tej podstawie wybiera materiał właściwy. a nawet nie wie. czy głos męski został zastąpiony żeńskim. jak to przedstawiono na rysunku 9-19. możliwe. System ten wydaje się ogólnie użyteczny w procesie uwagi. ciągle jeszcze możliwe jest. oZ Nawet proste badania nad uwagą pozwalają stwierdzić. . ponieważ rzeczywiście „słyszymy" nie śledzone z uwagą dźwięki. a w drugim nie. Jak gdyby jakiś wyłącznik odciął naszą świadomość od dopływu wszystkich sygnałów. Chociaż w przełączeniu uwagi z marzeń na słowa wykładowcy nie uczestniczą żadne mięśnie czy części ciała. Świadomym wysiłkiem woli można przerwać stan zamyślenia i zacząć słuchać wykładu. odbiór wykładu będzie całkowicie odmienny.

. Przypominanie ich będzie odpowiadało standardowej krzywej kolejnej pozycji. Przyjmijmy. i załóżmy. że sprawdza się stopień zapamiętania natychmiast po prezentacji każdej listy. Inaczej mówiąc. nawet rozpoznać języka. stanowi przeszkodę w zrozumieniu ich sensu. ale bez udziału komponentu pamięci któtkotrwałej. 9-216). Ale jeżeli odstęp czasu między prezentacją materiału a sprawdzeniem stopnia jego zapamiętania wyniesie 30 sek. które poddamy analizie. co potrafią ze wszystkich wcześniej prezentowanych list. Cel eksperymentu polega na tym. a przepuszczający inną. Najwidoczniej uwaga potrzebna do powtarzania wyrazów całkowicie pozbawiła badanych zdolności do analizowania informacji docierającej do drugiego ucha. Istnieje również inny sposób przedstawienia wpływu uwagi na pamięć krótkotrwałą. aby badani musieli skoncentrować całą uwagę na wykonywaniu jednego z zadań. Jeżeli uwaga skoncentrowana jest na czymś. jest pamięć. Różnorodne mechanizmy synaptyczne komórek nerwowych stwarzają takie możliwości. Jednak tak się nie dzieje. to przełącznik. które występowały jako ostatnie na każdej liście. co zapamiętali oni z innych rzeczy. bez żadnego uprzedzenia. po prostu przedstawiamy ten proces za pomocą logicznego schematu wchodzących w grę funkcji. Ale tu może zaniknąć bez śladu. może zostać przypomniana. Móre zostały przedstawione na rysunku 9-15. powinny być takie jak na rysunku 9-2la. aby przypomnieli sobie wszystko. Taki rezultat nie stanowi niespodzianki. okazuje się. dodatkowo napływająca informacja rzeczywiście dociera do pamięci krótkotrwałej. co dodaliśmy. czy materiał leżący poza strefą uwagi trafia do pamięci krótkotrwałej. Ale czy badani rzeczywiście słyszeli te słowa? Jak daleko przedostała się ta informacja. W jednym z eksperymentów proszono osoby badane o powtarzanie wyrazów przekazywanych przez słuchawkę do jednego ucha. podczas gdy do drugiego ucha docierały w tym samym czasie powszechnie używane słowa angielskie. Źródło: Madigan i McCabe (1971). Później następuje sprawdzenie tego. a następnie sprawdzić. ale na tej podstawie nie można określić niczego więcej.analiza sygnałów nieistotnych zostaje przerwana na poziomie wyodrębniania cech ogólnych. czy badani pamiętają z niego cokolwiek. że badani mogą wydobyć ze swej pamięci krótkotrwałej kilka ostatnich jednostek. Jedyne. aby powtarzać lub strukturalizować słowa angielskie. którymi posługuje się układ nerwowy. Zwróćcie uwagę na podobieństwo między zadaniami z równoczesnym powtarzaniem tekstu a liczeniem wstecz. ale związanych z innym zadaniem. występujących równocześnie. w jakim się mówi. Źródło: Madigan i McCabe (1971) irowana. Pamięć bez uwagi Pierwszym zjawiskiem. Ale zjawisk tych jest więcej. Kiedy przeprowadzimy eksperyment w taki sposób. na którym jego uwaga nie była skoncen- RYSUNEK 9-21 /?. przedstawionej na rysunku 9-2 la. które docierały do tego właśnie ucha. istnieje wiele sposobów. na której nie była skoncentrowana uwaga? Czy doszła do pamięci krótkotrwałej? Aby ustalić. że osoby badane otrzymują listy wyrazów do zapamiętania. Do tego potrzebny jest jedynie jakiś mechanizm hamujący. Eksperyment kontynuowany jest dopóty. Prosty model przełącznika z powodzeniem wyjaśnia omawiane dotąd zjawisk uwagi. Oczywiście badani nie mieli czasu na to. badany nie będzie już mógł przypomnieć sobie niczego z tego materiału. W trakcie wykonywania zadania polegającego na równoczesnym powtarzaniu tekstu uwaga skoncentrowana jest na napływającej informacji. chociaż może sobie przypomnieć wiele pozycji z początku listy (rys. W czasie wykonywania zadania polegającego na liczeniu wstecz uwaga zajęta jest liczeniem bezpośrednio po przekazaniu informacji. RYSUNEK 9-2la. Co dzieje się z pamięcią w sytuacji wyłączenia uwagi? Aby to zbadać. Żadne z tych słów nie pozostało w pamięci. prosi się badanych. należy zaraz po ekspozycji tego materiału przerwać wykonywanie zadania. że badany zupełnie nie pamięta pozycji. dajemy osobom badanym do równoczesnego wykonywania kilka zadań. blokujący informację dotyczącą jednej rozmowy. Wystarczą pewne cechy ogólne aby można było odróżnić głos ludzki od innych dźwięków. Okazuje się. która utrzymuje się jeszcze w pamięci krótkotrwałej. Jeżeli od razu sprawdzamy zapamiętanie. Z jakiego powodu zapamiętywanie końcowych pozycji nie występuje w . dopóki nie zostanie przedstawionych 50 różnych list. że opisywany tu mechanizm uwagi okazuje się zgodny z systemem rozpoznawania obrazów który omówiliśmy wcześniej. Po zakończeniu eksperymentu sprawdzono zapamiętanie słów. Ważne jest. Oczywiście. Następnie. za pomocą których układ nerwowy może stworzyć logiczny ekwiwalent przełącznika. ale na razie nie ma potrzeby tworzenia spekulatywnego schematu połączeń. to pewna część informacji. przy czym każde słowo było powtarzane 35 razy. że wyniki powinny nieco przypominać te. Co się wtedy dzieje? Jedyna logiczna odpowiedź polega na tym.

w którym mieliście za zadanie odczytać zakreskowany tekst nie zwracając uwagi na niezakreskowany? Nagle sensowne zdanie. podczas gdy w eksperymencie przedstawionym na rysunku 9-15 pewna część tych pozycji była zapamiętana? Jedno z możliwych wyjaśnień polega na tym. nieoczekiwaną próbę. Możliwe jest. czy uwaga koncentruje się na materiale czy też Jak zatem połączyć te wszystkie dane w opisie procesu uwagi? Teoria ostateczna nie. że system pamięci krótkotrwałej może się powinna połączyć wiele aspektów. jaki materiał przepływający kanałem będącym poza sferą uwagi przechodzi przez przełącznik. Pozostają jednak inne uczestniczących w spostrzeganiu i rozpoznawaniu obrazów. można je będzie wydobyć z pamięci ktrótkotrwałej bez większego wysiłku. to jest duże prawdo. że wypowiedziane zostało jej rzeczy ani też zapamiętywać czegokolwiek nawet na krótko. że uszkodzenie mózgu miało wpływ na mechanizmy mające sens zbliżony do zadania. osoby badane dobrze wiedziały. nie reagując na nic więcej. ponieważ są one rzeczywiście najtrudniejsze do zapamiętania. nierzadko mencie ze zwykłym przypomnieniem znajdujemy potwierdzenie tego.eksperymencie przedstawionym na rysunku 9-216. cie przedstawionym na rysunku 9-21 b (przeprowadzonycm przez Madigana i McCabe'a 1971) badani nic nie wiedzieli o tym. które należało omijać. Kontekst i znaczenie przekazu często wdzierają się do zadania. jakie wykonuje. przełącznik. W eksperymencie którego wyniki ukazane zostały na rysunku 9-15. nagle Problem związany z przełącznikiem polega na tym. jakimi dyspoanalizie sensorycznej. Powinno tkie jednak prowadzą w zasadzie do tego samego stwierdzenia: badani uświadamiają to przypomnieć Wam opis dwu pacjentów H. 9-20). przekształciło się w bełkot. musi wyodrębnić i wyjaśnić organizację wyłączać bezpośrednio po analizie cech (rys. rzeczywiście istnieje niezależnie od tego. przytoczony w rozdziale 8. Łatwo można zrozumieć. jak i w eksperydrugie ucho. na które uwaga nie była dwie osoby cierpiały wskutek uszkodzenia mózgu. że koncentrowali zatem swoją uwagę głównie na początkowych pozycjach z każdej listy. Natomiast w eksperytnen. i N. że jeżeli zajdzie konieczność natychmiastowego przypomnienia sobie tych informacji. Oczywiście nie spostrzega dokładnie uwagi. Ale mieliśmy już podobieństwo. że urządzenie to działa zgodnie z sensowny ciąg materiału zostanie przełączony do drugiego ucha.M. musi być zgodna ze wszystkimi danymi eksperymentalnymi. albo też nie. ale materiał ten nie jest całkiem stracony.imię do ucha. osoba badana często zauważa. które odbiera informację niewłaściwą. ale przed tym. problemy związane z tym modelem: jednym z nich jest bardziej precyzyjne zdefiniowanie. zatrzymują się i przepraszają. że nastąpi sprawdzenie zapamiętania słów ze wszystkich uprzednio prezentowanych list. a pamięć trwała obejmuje jedynie materiał przepuszczony przez mjemy. gdy badany zgodnie z instrukcją powtarzał wyłącznie materiał docierający do lewego ucha (rys. Możliwe więc. że w trakcie przeprowadzania obu eksperymentów badani stosowali różne strategie podziału uwagi. Nie zwracali uwagi na ostatnie pozycje. Te sobie w pewnym stopniu materiał docierający kanałami. ale też całkowity brak przechowania go w pamięci długotrwałej. Po trzecie. nim zadziała różnych procesów uczestniczących w skierowywaniu uwagi na jeden lub kilka sygnałów. że przełączy się on z ucha. to pamięć chwilowa obejmuje każdy materiał podlegający Po drugie.A. czego Wróćmy ponownie do modelu uwagi. Na przykład. Wystarczy w tym celu wyobrazić sobie. uczestniczące w przekazywaniu materiału z jednej pamięci do drugiej. gdy wprowadzimy późniejszą. na to Jkazję przekonać się. że pamięć chwilowa należałoby oczekiwać biorąc pod uwagę model przełącznika. ^ później nastąpi sprawdzenie stopnia zapamiętania materiału. które odbierało uprzednio tenże materiał. licząc na to. Strategia ta RYSUNEK 9-22 doskonale odpowiada początkowej części eksperymentu. chociaż pamięć krótko. co nie pozwoliło im uczyć się nowych skierowana. ale okazuje się nieprzydatna. wszyskrótkotrwałe. Zarówno w eksperymencie z równoczesnym powtarzaniem tekstu. Wyławia z drugiego kanału słowa trwała była sprawna. 9-22). uwagi dotyczącej napływającego materiału może spowodować normalne zapamiętanie Można stosować szereg różnorodnych wariantów omawianego eksperymentu. Jeżeli tak jest. Jest to jedno z możliwych wyjaśnień. że całkowity brak jadani dostrzegają swoją omyłkę.zasadą „wszystko albo nic": informacja albo przechodzi. materiału docierającego do tego ucha. Jeżeli w trakcie eksperymentu z Model osłabiacza równoczesnym powtarzaniem. Po pierwsze. że pewna część informacji przepływającej kanałem nie będącym w . a samo zdanie kontynuowane było w postaci słów niezakreskowanych. Czy pamiętacie przykład. musi być również zgodna z zasadami organizacji systemów urządzenie przełączające. zbudowane z TEORIE UWAGI zakreskowanych słów.

aby oczekiwania wyłonione w irakcie analizy przetwarzanego materiału mogły wpływać na regulację ustawienia istabiacza do pracy nad przyszłym materiałem. Cóż można powiedzieć o zapamiętywaniu sygnałów niewłaściwych? Nie jest wykluczone. należy uwzględnić omawiany temat. Byłoby to zgodne z wynikami badań: przypuszczalnie tylko sygnały poddawane późniejszej analizie przechowywane są w pamięci trwałej. jaki będzie następny wyraz. W ten sposób kontekst może z góry uprzedzać mechanizmy spostrzegania. że bezpośrednio przed osłabiaczem znajduje się jakiś system pamięci. kiedy ten się pojawi. jakich sygnałów należy oczekiwać. lo . tym samym osłabiacz częściowo spełnia swoją rolę. jakie wyrazy mogą mieć związek z danym zdaniem (a więc. . Model procesu aktywnej syntezy 'rzechodzimy teraz do omówienia modelu uwagi mającego wiele wspólnego z systemem ozpoznawania obrazów. poprzedzającą osłabiacze. Odpowiednio zatem należy zmodyfikować nasz schemat. i tym samym iitwić im wybór właściwego sygnału. że gdy poprosi się osobę badaną o powtarzanie materiału docierającego do jednego ucha: równocześnie zaś do drugiego ucha przekaże wyrazy: „Dom jest piłkę do Toma". sprzeczne i wieloznaczne. Wywody te są w pełni zgodne z wymaganiami stawianymi mechanizmowi uwagi. Oznacza to. Model z osłabiaczami lepiej zatem wyjaśnia pewne zjawiska uwagi. Model ten jest nieco przeładowany. a jakich nie należy oczekiwać. nawet wówczas. dlatego też w toku analizy sygnałów osłabionych nieuniknione są liczne błędy. to z dużym prawdopodobieństwem powtórzy ona słowa „John rzucił swoją piłkę do Toma". działającymi zgodnie z zasadą „wszystko albo nic". ale wszystkie zawarte w nim e . osłabiacz powinien przełączyć kanały w środku (dania. Czy model ten może wyjaśnić wszystkie dane eksperymentalne? Jeśli w wyniku osłabienia przepływu informacji w niepożądanym kanale zmniejsza się ładunek energetyczny niezbędny do dalszego jej przetwarzania. zaproponowanym w rozdziale 3. gdy nie Cdzie on zupełnie wyraźny. że proces analizy przez syntezę przebiega w sposób nadzwyczaj graniczony. oraz metodę regulacji względnj siły osłabiaczy. aniżeli model z przełącznikami. którym przepływa informacja właściwa. Aby móc przewidzieć na podstawie •ontekstu zdania.tych. jak analiza sygnałów docierających bezpośrednio. I właśnie to obserwujemy. Skąd będziemy wiedzieli. Bez procesu aktywnej syntezy ludno byłoby analizować sygnały zawierające luki. dociera jednak do świadomości badanego. który stwarza możliwość uzupełniania i porównywania Schodzących sygnałów i tym samym zapewnia dokładne rozpoznawanie nawet w •ytuacji zakłóceń i zmienności napływających sygnałów. jakich wyrazów lalcży szukać). Na podstawie danych uzyskanych w badaniach nad uwagą •lożna dojść do wniosku. Oczywiście. iż system musi być tak skonstruowany. Aby zapewnić taki wynik. co jest potrzebne. w każdej jednostce czasu biegnie wyłącznie jedną drogą. Ponadto powinien on dawać jednak możliwość analizowania pewnych słów.[smenty wydają się niezbędne i system wydaje się zaspokajać stawiane mu wymagania. Możliwe jest więc przyjęcie następującego rozwiązania. które mają szczególne znaczenie albo które pasują do kontekstu przekazu właściwego.vraz i pamięcią krótkotrwałą. Rozważcie. styl mówiącego i analizę gramatyczną odebranej już części zdania.RYSUNEK 9-23 -ySUNEK 9-24 centrum uwagi. Otóż przełącznik działa w istocie jako osłabiacz (attenuator). Wówczas będzie można kreślić. To znaczy. ale w pamięci czasowej przechowywane są wszystkie sygnały. jaki kanał powinien zostać osłabiony? Wspomnieliśmy o tym. aby mechanizm aktywnej syntezy mógł zbudować wewnętrzny model środowiska.c w analizie sygnałów sensorycznych w znacznej mierze trzeba odwoływać się do mechanizmu aktywnej syntezy. czyli urządzenie ograniczające ilość przepływającej informacji. ale nie powodujące jej całkowitego zablokowania. mimo że odbiór ich został osłabiony. tak że •k jeden zespół sygnałów korzysta z dobrodziejstw rozszerzonej analizy. takjak to przedstawia rysunek 9-23. który-jak się przypuszcza-został wyłączony. Doszliśmy tam do wniosku. Rysunek 9-24 przedstawia pełny system . Przede wszystkim jest niezbędne. żeby cała informacja :otycząca sygnału ułożyła się w zrozumiały obraz. pozwala to na skierowanie podstawowego wysiłku na kanał główny. analiza osłabionych sygnałów nie jest tak efektywna.

Sygnały nie analizowane przez aktywną część systemu są w pewnym sensie . Dopełnejanalizyniezbędna jest informacja pochodząca z aktywnych mecha„j/inów. Problem polega na ustaleniu. jakie zmiany należy wprowadzić do modelu omówionego szerzej w rozdziale 3. aby mógł on uwzględnić równoczesny przepływ pewnej liczby sygnałów. co począć z wynikiem analizy cech płynących z kanału nie śledzonego.p/.żewszystkiesygnałyanalizowane sąprzez system pasyw*\. żeby pełnej analizie podlegał tylko jeden z nich. Powstaje pytanie.słabione. Pasywna część analizy nie wystarcza do wykrycia . Jest to proces aktywny i tylko on wymaga poznawczej.ystkich napływających sygnałów. Zasadniczy rezultat przedstawiony jest na rysunku 9-25. automatyczne i prawdopodobnie mogą dokonywać ciągłej analizy . Wszystkie pozostałe •ttSUNEK 9-26 . ale tylko jeden kanał w określonej jednostce czasu podlega analizie w aktywnej części psiemu.RYSUNl-IK 9. Na rysunku 9-25 kanał ten po prostu wisi w powietrzu.jchyleń i zniekształceń sygnału i do wydobycia zawartego w nim skomplikowanego . świadomej uwagi. że tylko proces zwany „aktywną syntezą" może mieć ograniczenia co do liczby dokonywanych analiz w danej jednostce czasu.naczenia.Przyjmijmy. A teraz przypomnijmy sobie. Przyjmijmy.2. irocesy są pasywne. że te same założenia odnoszą się do równoczesnej analizy kilku .viżnychsygnałów. ale tak..

. poddawany jest równi-: dodatkowemu procesowi aktywnego przetwarzania.. ' wszystke nadchodzące sygnały. Teraz uzyskana została pełna symctiiwszystkie kanały informacji poddawane są procesowi przetwarzania przez pasywną cz-x systemu rozpoznawania obrazów (rys. że w toku analizy przy rozpoznawaniu obrazów niezbędne b.Zanim jednak zilustrujemy ten system. poddawali jest zarówno jednej. aby przyciągnąć uwagę procesu aktywnej syntezy. Problem polega na tym. jaką rolę ne.. Przypomnijmy sobie. że pamięć krótkotrwała jest formą rozszerzenia pamięci długotrwałej. 9-26). Ale mechanizm aktywnej syntezy dokonuje wdanej jednostce czasu tylko jed:kanalizy. prża1-wszystkim dlatego. pamięć w tym procesie. na który skierowana została uwaga. które M zgodne z oczekiwaniami procesu aktywnej syntezy. System ten może przełączać kanah. Przyja-:.nam zbudować dość interesujący system. co reprezentuje konfigura cech wyodrębnionych z sygnału. czy skierowana jest na nie uwaga LV też nie. poddaje je różn\>: możliwym analizom i w ten sposób wydobywa wszystkie posiadane przez nie cech1.'•' korzystanie z systemu pamięci trwałej. fizyczne. zastanówmy się ponownie. porównaniu ich z oczekiwaniami wynikłymi z analizy już odebranych cech. założenia. aby pogodzić ze sobą olv' formy korzystania z pamięci. na który skierowana jest uwaga. że istnieje pamięć czasowa obejmuj1. Jednakże kanał. jeżeli sygnały nadchodzące z kanału nie śledzonego mają szczególny sens-na przykku: może to być imię osoby badanej. W modelu z osłabiaczem problem ten rozwiązany został dzięki wprowadzeniu <•• schematu specjalnego systemu pamięci krótkotrwałej-pamięci dla każdego kanńinformacji. tylko te cechy poddane zostają pełnej analizie. . aby móc określić. A zatem pasywna analiza informacji nieistotnej -analiza osłabiona-wystarcza. bez względu na to. Zwróćmy uwagę. polegającemu na syntezie sygnałó1. Ale w przypadku sygnałów przepływający!: przez kanały nie śledzone uwagą.1. Informacja uzyskiwana przez kanał. pozwu'. A zatn: system rozpoznawania obrazów przetwarza wszystkie sygnały. jak i drugiej analizie. W omawianym wypadku jednak możliwe jest nieco inne rozwiązanie. że system pamięci odgrywa tu szczególnie ważną rolę.

gdy uda się odkryć potrzebną informację. to przystępuje do wypracowania strategii poszukiwawczej. jak gdyby rozwiązywał jakiś trudny problem. w którym mieszkaliście przed laty: z której strony znajdowała się klamka u drzwi wejściowych-z prawej czy też z lewej strony? Oto pytanie. W istocie badania procesów przypominania. Mózg ludzki nie jest jedynym systemem. Jeżeli zdecyduje się na próbę przypomnienia sobie potrzebnego materiału. zorganizowane są w złożoną strukturę. że sama sprawa wymaga nie tyle „wypomnienia sobie czegoś. ODPOWIADANIE NA PYTANIA Prawdopodobnie siła ludzkiej pamięci nigdzie nie ujawnia się tak wyraziście jak w wypadku odpowiadania na pytania dotyczące nagromadzonej wiedzy. umożliwiające prowadzenie dalszych poszukiwań. Struktura pamięci ODPOWIADANIE NA PYTANIA Kiedy należy poszukiwać informacji? Odszukiwanie obrazu Odszukiwanie informacji jako proces rozwiązywania problemów Poszukiwanie i rozumienie DONIOSŁOŚĆ ROZUMIENIA MODEL PAMIĘCI Zapamiętywanie pojęć Pojęcia pierwotne i wtórne Zapamiętywanie zdarzeń Postarajcie się przypomnieć sobie dom. Wiele systemów. czy ma on w pamięci potrzebne informacje. Człowiek usiłujący intensywnie sobie coś przypomnieć wygląda tak. a jeżeli tak. że nastąpiło to głównie w wyniku logiki. I nawet wówczas. jak i struktury pamięci. to jaką trudność może mu sprawić ich odszukanie. W toku analizy takich systemów . Konieczne jest odszukanie całej przechowywanej informacji dotyczącej zadanego pytania. które przypominamy sobie. czy zostało ono właściwie postawione. ile rozwiązania określonego problemu. które wznoszą się nad tysiącami zapamiętanych szczegółów. które zakłada posiadanie pamięci oraz wydobywanie z niej informacji. wydaje się. W miarę odnajdywania rozwiązań częściowych konfrontuje je z informacją tkwiącą w zadanym mu pytaniu i w ten sposób formułuje nowe pytania. wyróżniających się. nie wystarcza posiadanie w pamięci odpowiedniej informacji. rekonstrukcji myślowej tego. myślenia i operacji myślowych mają wiele elementów wspólnych. Jego droga poszukiwań opiera się na wydarzeniach ważnych. Fakty. Przede wszystkim dokonuje on analizy samego pytania. aby dojść do najlepszej w zaistniałych warunkach odpowiedzi. będących czymś w rodzaju drogowskazów w pamięci. w której ten proces zachodzi. aby zadecydować. poczynając od tradycyjnych bibliotek. rozwiązywania problemów. Akt przypominania polega na systematycznym stosowaniu reguł w analizie tych przechowywanych informacji. co właśnie tam powinno było się znajdować. Aby znaleźć odpowiedź na pytanie. w której te czy inne zdarzenia i pojęcia powiązane są ze sobą w wyniku uprzedniego doświadczenia. potrafi gromadzić olbrzymie ilości danych.10. przed którym pojawia się problem odpowiadania na pytania na podstawie obszernych zasobów informacji. Ićdnak w trakcie odpowiadania na nie odkrywamy. Badanie pamięci długotrwałej jest zarówno badaniem procesu rozwiązywania tego lypu problemów. a kończąc na nowoczesnych systemach komputerowych. gdyż między samymi czynnościami umysłowymi istnieją niewielkie różnice. dokonanie oceny ewentualnych sprzeczności i w efekcie zestawienie wszystkich danych tak.

który zachodzi w pamięci. ponieważ pozwala mu to skoncentrować się na nowych. Na przykład. Niezależnie od tego. aby zdecydować. Raczej stanowi o tym jego zdolność odnajdywania na żądanie określonych porcji danych oraz dawania odpowiedzi na pytania odnoszące się do zgromadzonych w nim informacji. stanowi o wartości dużego systemu pamięci. to problem może się okazać nie taki trudny. unikalnych aspektach zdarzeń zachodzących w otoczeniu. Zobaczymy dalej. że kiedy poprosi się Was o przypomnienie sobie czegoś. katalogi czy streszczenia) okazuje się niedostosowana. odkrywamy. aby pozwalało to nam posłużyć się nimi przy konstruowaniu systemu wydobywania informacji. czego i tak nie wie. że nie znacie numeru Hemingwaya. którą trudno jest uzyskać. Trudności pojawiają się dopiero wówczas. jaką odkryto. Możecie wyobrazić sobie każde pomieszczenie i tolejno policzyć okna: najpierw w jednym. Niemniej jednak jakiś wszechwiedzący postronny obserwator mógłby w zasadzie twierdzić. że informacja potrzebna do uzyskania odpowiedzi na dane pytanie znajduje się w systemie i użytkownik może ją uzyskać. było to. Bezspornie. jaka informacja jest mu nieznana. że możliwe byłoby zdobycie tej informacji. który po przezwy. Jaki numer telefonu ma Twój najlepszy przyjaciel? Jaki jest Twój numer telefonu? Przykłady te wyraźnie pokazują. że występują w niej specjalne procedury analizujące przekaz ze względu na istnienie w ogóle odpowiedniej informacji. że nie znacie tegu numeru? A co z następującymi pytaniami: Pytanie: Jaki jest numer telefonu do Białego Domu? Odszukiwanie obrazu Pytanie: Ile jest okien w Twoim mieszkaniu? Tym razem poszukiwania idą łatwo. na wysiłek potrzebny do jej znalezienia i na szansę powodzenia całej próby. ważnych. na jakie pytania ludzie potrafią udzielać odpowiedzi. Jesteśmy w stanie określić niektóre z nich i w ogólnych zarysach przedstawić ich główne właściwości. że mechanizmy takie działają w ludzkiej pamięci. jeżeli nawet miał on telefon? Sądzicie chyba. duże archiwum albo też pamięć dużego komputera-istnieją takie typy pytań. Po tej analizie wstępnej możecie dojść do wniosku. Ta sekwencja operacji najwidoczniej przebiega w naszym mózgu szybko i nieświadomie. bez uciekania się do skomplikowanych badań.zukiwaniu informacji. podobny do pamięci ludzkiej. Beethoven zmarł zanim wynaleziono telefon. względnie łatwo można zbudować system spisu ludności. Przypuśćmy jednak że spytają Was o kogoś. to nie rzucacie się na oślep w pc ". jeżeli tylko wiadomo było wcześniej przed zebraniem danych. potem w drugim i tak dalej aż do końca. pozwalająca na przechowywanie ogromnej liczby informacji. że to nonsens. jednakże wymagałoby to zbyt wiele wysiłku i starań. ' Telefon Białego Domu ma numer (202) 456-1414. że wymagana informacja w ogóle nie istnieje. abyście doszli do przekonania. Po prostu nie znacie tego numeru. Jak zaprogramować taki system pamięci. jakie tylko przyjdzie nam do głowy. że informacja istnieje. . że przy odrobinie wysiłku nie udałoby się zdobyć numeru telefonu Białego Domu1? Kiedy zastanowimy się nad pamięcią ludzką. Czy jesteście całkowicie przekonani. który z systemów pamięci wzięlibyśmy pod rozwagę-może to być mózg ludzki. czy w ogóle można na nie udzielić odpowiedzi. Jednak w szczegółach nie potrafimy jeszcze opisać mechanizmu tych procesów. Możemy się wiele nauczyć o istocie procesu przetwarzania informacji. że informacja tego typu będzie niezbędna.jedną z pierwszych rzeczy. do których organizacyjna struktura pamięci (włączając w to odpowiednie indeksy. który mógłby odpowiadać na każde dowolne pytanie. tak aby można było ustalić liczbę ludzi w wieku do 30 lat. których wcześniej nie przewidywano? Czy można zbudować system przetwarzania danych. Kiedy należy poszukiwać informacji? Pytanie: Jaki był numer telefonu Beethovena? Co odpowiecie na to pytanie? Powiecie. Ale co zrobić z pytaniami. a następnie umiejętnie zestawić otrzymane wyniki. Procedur poprzedzających proces przetwarzania informacji nie potrafimy jeszcze określić z taką precyzją. Może też być tak. że człowiek w sytuacji ciągłego bombardowania przez informacje sensoryczne musi dokładnie wiedzieć. Dzięki temu nie traci on czasu na poszukiwanie tego. tego rodzaju system organizacji jest niezmiernie użyteczny dla dużego systemu pamięci. Po pierwsze. na prawdopodobieństwo jej obecności w pamięci. Skąd jednak wiecie. jeśli uda mu się prawidłowo sformułować pytania. żenię znajdziecie jej we własnej pamięci. kto mógł mieć telefon? Pytanie: Jaki był numer telefonu Hemingwaya? Znowu odmawiacie odpowiedzi. Jaka jednak informacja jest potrzebna. katalog fiszek w księgarni. Może się okazać. oraz o mechanizmach i procedurach odpowiadania. że wprowadzenie do nich informacji nie stanowi zazwyczaj głównego problemu. analizujecie pytanie. A zatem nie pojemność mechaniczna. że byłoby w ogóle bezsensowne zawracanie sobie iym głowy. ciężeniu wszystkich trudności związanych z gromadzeniem informacji rzeczywiście potrafiłby wyszukiwać pożądane informacje? Jakiego typu strategia poszukiwawcza jest tu potrzebna? Jeżeli rodzaj zadawanych pytań znany jest wcześniej. Należy po prostu usiąść i pomyśleć o tym. Może on również ocenić koszt poszukiwania informacji. kiedy chcemy tę informację z nich wydobyć. Wiemy. ale wiecie o tym. Mamy jedynie niejasne odczucie złożoności związanych z tym reguł.

. byście zajmowali się liczeniem okien za każdym razem. Nie jest wykluczone. nie trzeba się martwić o odszukanie w przyszłości dowolnej informacji o nich. jak pracuje system pamięci. Jedną chwilkę. Zastanówcie się chwilę. 4.. Tak długo. Możliwe. 9. Nie wiem. że pamięć nasza potrafi przechowywać znaczną liczbę obrazów z naszego przeszłego doświadczenia. przedłuża i komplikuje poszukiwania i może doprowadzić do zaśmiecenia pamięci nieistotnymi szczegółami. Tak czy inaczej nie ulega wątpliwości.. Chociaż protokół ten został sfabrykowany. A jeszcze lepiej. przeorganizowanego i przedstawionego własnymi słowami. co robił przed dwoma laty (krok 2). które przychodzą wam do głowy w trakcie poszukiwania informacji. W procesie wydobywania informacji mechanizmy te współdziałają w określony sposób: jeden wydobywa i tworzy obraz.. że istnieją jeszcze bardziej wyrafinowane sposoby posługiwania się danymi wyuczonymi na pamięć.. Osoba badana najwyraźniej znalazła się w impasie (krok 7). Teraz przychodzą mu do głowy bardziej konkretne wspomnienia (kroki 5 i 6). gdy system musi odpowiedzieć na jeszcze inny rodzaj pytań. nie stara się odtworzyć informacji od razu. wiemy bardzo mało o naturze tych obrazów wewnętrznych. Zachowanie pewnego rodzaju kopii informacji pierwotnej zapewnia w następstwie dużą elastyczność operacji poszukiwania odpowiedzi na pytania dotyczące naszych doświadczeń.. A zatem adekwatny model ludzkiej pamięci powinien wyjaśniać. jak długo w pamięci zachowane są obrazy wszystkich pomieszczeń. Z drugiej zaś strony. co widzimy. że ludzie pamiętają obrazy i posługują się nimi. Człowiek może wydobywać i poddawać analizie różne obrazy: twarz przyjaciela.tak duża dziwna tablica. Zdaje mi się. bardziej konkretnych pytań (krok 4)... abyście myśleli o tym. Początkowo stara się ustalić. skondensowaną wersję. Tak. co zachodziło w pamięci między zdaniami 7 i 8.. nie ulega jednak wątpliwości. system ludzkiej pamięci wykorzystuje te podobieństwa. to był mój ostatni rok w szkole. co wydaje się ważne. ważne jest. że w poniedziałki mieliśmy ćwiczenia z chemii. drugi zaś analizuje i przetwarza uzyskaną informację. nie zostanie zarejestrowana. zapamiętujemy w całej pełni. Prawdopodobnie byłem w laboratorium chemicznym. Jak tylko udaje mu się rozwiązać tę kwestię (krok 3). Trzeci tydzień września-zaraz po wakacjach-to było w pierwszym półroczu. że badany .. jak i jej przekształconą. Spróbujcie odtworzyć wszystko to. 5. która w konsekwencji może okazać się ważna. Większa część tego. zadajcie to pytanie przyjacielowi i poproście.. Kiedy jednak zaczyna poszukiwania. Nie zawsze jednak wszystko to. Czy istnieją ogólne reguły zapisu i odtwarzania obrazów. Jest rzeczą mało prawdopodobną. jak informacja wzrokowa jest rzeczywiście zapamiętywana. to był drugi tydzień zajęć w szkole. Pomyślałem wtedy. w jakich warunkach przeżywane przez nas zdarzenia są zapamiętywane w całości. czy też nie. Dwa lata temu. zajmuje się podstawowym elementem postawionego pytania „trzeci tydzień września".Przypominam sobie. zabierać się do poszukiwań: analiza wstępna wskazuje na to. Być może.) 2. kiedy znajdujecie się w tym czy innym pokoju. jak są przechowywane albo jak odszukiwane. Jednakże oprócz samego faktu. nie została zarejestrowana w protokole. na które potrafimy odpowiedzieć. Przypominacie sobie jedynie wysoce abstrakcyjną wersję własnego doświadczenia wzrokowego. co zostało do tej pory powiedziane w niniejszym rozdziale. Często analizujemy i kondensujemy napływającą informację. że on zaczął od tablicy atomów . a w jakich wyodrębniamy i zapamiętujemy jedynie pewne cechy istotne.niepoważny facet. że trudno będzie uzyskać potrzebną informację lub też okaże się to niemożliwe i badany zdecydowanie odmawia podjęcia jakichkolwiek prób (krok 1). Odszukiwanie informacji jako proces rozwiązywania problemów Pytanie: Gdzie byłeś w poniedziałek po południu w trzecim tygodniu września dwa lata temu? Nie zniechęcajcie się od razu. abyśmy dysponowali zarówno jakimś obrazem naszych pokoi. Zapis kopii wrażeń wzrokowych potrzebuje znacznego miejsca w pamięci. 3. Ten zapis doświadczeń wzrokowych wskazuje na pewne zasady ważne dla analizy strategii odszukiwania. Przede wszystkim pojawia się pytanie. wykorzystuje zdobytą informację do postawienia nowych. 6. 8. chyba przypomniałem sobie: siedziałem. Skąd mam to wiedzieć? (Eksperymentator: „Proszę jednak spróbować". Zaraz. I oczywiście nie ma potrzeby. które upraszczając proces zapamiętywania nie powodują równocześnie utraty szczegółów? Poza wszystkim domy mają wiele rzeczy wspólnych. Zupełnie tak.. 1. odrzucając nieistotne szczegóły. że pewnego dnia zostaniecie zapytani o ilość okien w swoim mieszkaniu. Coś takiego. że najlepiej byłoby przechowywać zarówno pełny zapis informacji. kiedy stawia mu się problem podobnego typu. Nie potraficie wyczarować obrazu poszczególnych stron i odczytać z nich określonych słów. sceny z ostatniej wycieczki doświadczenia związane z nauką jazdy na rowerze. Zobaczymy. Wykorzystawszy już pierwszą wskazówkę „dwa lata temu".Zadanie to wydaje się łatwe. Ogranicza to zakres i różnorodność sposobów posługiwania się przez nas uprzednim doświadczeniem oraz pytań. chce] abyśmy to zapamiętali. chociażby dachy i ściany. reorganizacja i kondensacja informacji oraz zapamiętywanie wyłącznie ich głównych cech może spowodować zwiększenie ryzyka tego. Już wiem. że informacja. może uda wam się znaleźć odpowiedź na to pytanie. 1. jak w czasie rozwiązywania problemów. W porządku. aby myślał na głos. Rozbija ogólne pytanie na pytania cząstkowe. wydobywanie informacji wymaga aktywnej konstrukcji i analizy informacji na podstawie określonych reguł i procedur. Mogłem być w szkole średniej w Pittsburgu. to jednak daje on określone wyobrażenie o tym. Niezależnie jednak od tego. czy należy. Spróbujcie zanotować myśli.. Konstruktywny aspekt ludzkiej pamięci jawi się nam w całej pełni wówczas. jak i procedurą pozwalającą policzyćokna. a zapamiętując tylko to. Typowe odpowiedzi ludzi mogą wyglądać jak przytoczony poniżej protokół.

Istnieją obecnie metody konstruowania i badania modeli pamięci. że dysponujemy dziś pewnymi narzędziami analitycznymi pozwalającymi na szczegółowe badanie podobnych procesów. na ile przybliży mnie to do wyznaczonego celu? Jak tylko zostanie rozwiązany podproblem. pamięć rozkłada problem na szereg podproblemów lub podcelów Dla każdego podproblemu pytanie brzmi następująco: Czy można je rozwinąć. jak i samoloty latają. Ale macie jedynie mglistą świadomość anal'/>. Tak czy inaczej. z fragmentarycznymi odtworzeniami tego. skoro zarówno gołębie. twórczy charakter. z wyjątkiem mózgu ludzkiego. W pierwszym etapie analizy coś nam sugeruje natychmiastową odpowiedź. czy człowiek lub maszyna rozumie to. Tak czy owak ludzie rozumieją znaczenie napływających informacji i posługują się tym rozumieniem w ocenie aktualnego doświadczenia z punktu widzenia ich uprzedniej wiedzy. «ie głupie. Następną reakcją było jednak zastanowienie się. jakiej udzieliliście. uzyskano je od dwu różnych modeli pamięci występujących w tym wypadku w postaci programów komputerowych. Jest mało prawdopodobne. W kroku 8 najwyraźniej gotów jest ponownie przystąpić do odtworzenia tego.kontynuował poszukiwania w różnych kierunkach stosując nowe strategie poszukiwawcze. Przeciwnie. Studiowanie tablicy pierwiastków. nie jest nowe. jak widać. co powinno być. to radzimy Wam zapoznać się z dwoma kolejnymi dialogami. jej pierwszą reakcją był wiech z tej wyraźnie niedorzecznej myśli. nie zastanawiając się analizuje napływającą informację. W procesie porozumiewania się z DOKTOREM człowiek może wprowadzić do komputera dowolne teksty dzięki maszynie do pisania z klawiszami oznaczonymi literami. Pierwszy to dialog między osobą a programem komputera nazwanym DOKTOR. to pierwsze przekonywające dowody popierające ten punkt widzenia przedstawili William James (1890) oraz Frederick Bartlett (1932). sprawdzając jej zgodność ze swym dotychczasowym doświadczeniem. W przykładzie tym pamięć jawi się nam jako zbiór zhierarchizowanych pytań i odpowiedzi. to następne pytanie . symulującym zachowanie psychiatry. też do wstępnego opracowania przekazu czy ustalenia strategii poszukiwawczej w celu uzyskania określonej informacji. Dowolny model pamięci musi uwzględniać ten podstawowy aspekt pamięci długotrwałej u ludzi. dlaczego właśnie gołębie nie mogą prowadzić samolotów. Poszukiwanie i rozumienie Pytanie: Czy gołębie mogą prowadzić samoloty? DONIOSŁOŚĆ ROZUMIENIA Rozumienie to proces dość iluzoryczny. co się do nich mówi? Jeśli sądzicie. ! Na to pytanie szybko znajdziecie odpowiedź. aby gołąb stał się pilotem?-I przechowywana informacja jest oceniana ponownie z perspektywy tego postawionego w nowy sposób pytania. że możecie odpowiedzieć na to pytanie. Również jest mało prawdopodobne. Pytanie cząstkowe brzmi: Co jest potrzebne. jak sądzimy. Człowiek jednak. nie jest zdolny do odpowiedzi na pytanie tego typu.brzmi: dlaczego? Czy gołąb z zasad\ nic może prowadzić samolotu? W tym wypadku problem nie sprowadza się ani do analizy obrazów wzrokowych. że rozwiązują problem poprzez rozbijanie głównego pytania na pytania szczegółowe i próbują zbliżyć się do rozwiązania przez wielokrotne przeformułowywanie i analizę pytań cząstkowych. W konsekwencji . Drugi etap wymaga znacznie szerszej analizy. że może to nie jest . To ostatnie pytanie prowadzi nas do kluczowej kwestii badań nad pamięcią: zdolności rozumienia. Żaden system gromadzenia danych. które mają tę właściwość. czy da się ona wyjaśnić w znanych mu terminach. Przekonanie o tym. pojawiają się nowe i poszukiwania trwają nadal. musicie zdobyć się na pewien wysiłek. że pamięć jest procesem rozwiązywania problemów. jaką przeprowadziliście udzielając pierwszej impulsywnej odpowiedzi. odpowiedź. Jeśli chodzi o psychologów. Zachowanie takie wskazuje na to. Jeżeli. Nowym elementem jest fakt. Poszukiwania mają aktywny. jest wynikiem logic/nci analizy informacji dotyczącej obu pojęć. Jest ona mieszaniną logicznej rekonstrukcji tego. aby stwierdzić. jednak odpowiedź tę z trudem tylko można by tu nazwać prostym przypomnieniem. tak aby można było łatwo porównać ze sobą pojęcia dla wyrobienia sobie sądu o ich podobieństwie lub też różnicach. Co więcej. odpowiedź na takie pytanie w nas/yni wypadku nie może być zwykłym przypomnieniem. an. o których wspominaliśmy uprzednio. wyraźnie podobnej do procedur rozwiązywania problemu. informacja w pamięci musi być w wysokim stopniu powiązana i ustrukturalizowana. Podobny pogląd głosili na przestrzeni tysiącleci poeci i filozofowie. odpowiedź b^l/it przecząca. system daje w końcu odpowiedź. Nawet więcej. W przypadku osiągnięcia powodzenia. Jeżeli nie można iść bezpośrednio do celu. że pamięć ludzka nie może być przypadkowym zbiorem faktów. że pojęcia „gołąb" i „prowadzenie samolotu" są niespójne logicznie. porównywanie takie występuje na różnych poziomach. abyście kiedykolwiek myśleli o konkretnej możliwości prowadzenia samolotu przez gołębie. że w Waszej pamięci jako część informacji skojarzonej z gołębiem znajdziecie zapis informacyjny o tym. Cóż w istocie znaczy zrozumieć to czy inne słowo? Jak można zorientować się po objawach zewnętrznych. było ważnym wydarzeniem wjeg0 życiu.oczywiście . Drugi program steruje robotem. czym zajmował się dwa lata temu w poniedziałek po południu. że gołębie nie prowadzą samolotów. który potrafi Kiedy pytanie to zostało postawione 8-letniej córce jednego z autorów tej książki. czego rzeczywiście doświadczono. Po zastanowieniu się możecie nawet zmienić swój pierwotny werdykt: być może gołąb (po pewnych modyfikacjach gołębia lub samolotu) mimo wszystko potrafi prowadzić samolot2. Odszukanie tej informacji niewątpliwie pozwoliło mu znaleźć nowe drogi do uzyskania odpowiedzi. aby rozstrzygnąć.

co nie jest mu znane? A co powiecie o tym stwierdzeniu? Te minsoki to rakany. że pani ma depresję. Skąd jednak o tym wiecie? Czy rzeczywiście sprawdziliście wszystkie słowa. Ale jak zbudować system pamięci zdolny do tak szybkiego określenia tego. Niemniej jednak może on robić wrażenie na zwykłym obserwatorze. Model. s. Drugi program posiada pewien zasób wiedzy dotyczącej klocków i języka Ale czy na pewno rozumie terminy. Czy pani sprawia przyjemność to. co do niego mówią ludzie? Program symulujący wywiad psychiatryczny najzwyczajniej oszukuje Nie ma najmniejszego pojęcia ani o przyjacielach. to prawdopodbnie będziecie mogli przypomnieć sobie. Niemniej jednak stwierdzenie to traktujecie inaczej niż poprzednie. Cóż jednak pozwala nam sądzić. Jeśli po dwustu stronach tego tekstu zapytamy Was ponownie. że ciągle mam stan depresyjny. co to są minsoki lub rakany. których używa tak samo. czy komputer rozumie to. W jaki sposób? i Ciągle czepiają się czegoś tam. macie rację: to bezsens. Nadal nie wiecie. że wyrazu minsoki nigdy nie napotkaliście? Jeśli tak. 10-1. Wszyscy mężczyźni są podobni. I właśnie dlatego. tak aby być rzeczywiście pewnym. $ Mieszkam z mamą. że są to rakany. 172-173). jak rozmawiający z nim człowiek? Jak to można sprawdzić? Podobnie jak w procesach percepcyjnych. WSUNEK. Źródło: Weizenbaum (1968. procesy związane ze zrozumieniem przekazu przebiegają tak szybko i automatycznie. że tekst ten ma jednak jakieś znaczenie. że przyjaciel przyprowadził panią tutaj? c Tym razem prawdopodobnie będziecie skłonni przyjąć. chociaż nie znacie znaczenia obu tych słów. istotę procesów pamięci możemy badać na takich przekazach. A kto jeszcze z wami mieszka? • Mój ojciec. i Dobrze. Jak pani sądzi. Pani ojciec? 9 Pan mi w czymś przypomina mojego ojca. Jakie podobieństwo pani widzi? • Nie jest pan zbyt agresywny. że boję się pani? • Mój ojciec boi się wszystkiego. Czy ma to jakiś związek z tym. Możliwe. ale myślę. że jestem mało agresywny? • Pan się ze mną nie spiera. t To prawda. Czego pani oczekuje w ramach tej pomocy? • Być może nauczyłabym się postępować z mamą. Proszę mi powiedzieć coś więcej o swojej rodzinie. Możecie przeczytać każde słowo. Dlaczego pani myśli. że takie sprawdzenie nawet nie jest konieczne? Rozpoznajecie od razu te wyrazy jako nowe.przecież człowiek poznaje w toku swego życia średnio około 50 000 różnych słów. gdy myśli pani o ojcu? • Tchórze. to dokonaliście tego bardzo szybko . i uświadamiacie to sobie. mój przyjaciel przyprowadził mnie tu. że wizyta ta pozwoli pani nie być nieszczęśliwą? 1 Potrzebuję pomocy. Co jeszcze przychodzi pani do głowy. ? którymi odpowiednie mechanizmy nie dają sobie łatwo rady. Może minsoki to słowo warte zapamiętania? Odnotujcie. Oczywiście. Wypowiedzi ludzi wydrukowane są specjalną czcionką i poprzedzone symbolem • Odpowiedzi komputera wydrukowane są tym krojem czcionki • Zapoznajcie się z tymi dialogami. Przykro mi. że sam fakt niezrozumienia słowa i niemożności interpretowania go za pomocą nabytego doświadczenia nie przeszkadza we wprowadzeniu tego słowa do pamięci i przechowywania w niej przez dłuższy czas. iż uda się Warn dowiedzieć czegoś o minsokach i dodacie to nowe słowo do waszego słownika. Taka jestem nieszczęśliwa. co to znaczy „być w stanic depresyjnym" czy w stanie agresji. że pan to ukrywa przede mną. Jak sądzicie. co tą są minsoki. Sądzi pani. Przyjaciel przyprowadził panie tutaj? 0 On mówi. że uświadamiamy je sobie dopiero w wypadku ich wyraźnego zaburzenia. Niemniej jednak natychmiast odrzucicie to stwierdzenie jako bezsensowne. Proszę podać przykład. podobnie jak w przypadku procesów spostrzegania. . jakie napotkaliście w ciągu wielu lat posługiwania się językiem.manipulować plastykowymi klockami leżącymi na stole. Na przykład zastanówmy się nad następującym stwierdzeniem: Oranz minsoki tankin rakany. dlaczego nie kłócę się z panią? • Bo pan się może obawia. ani o tym. to jest niewątpliwe. a całe wyrażenie jako bezsensowne z punktu widzenia waszego dotychczasowego doświadczenia.

duży czerwony klocek i duży zielony sześcian. to jest on czerwony. W porządku. Czy dotykałeś jakiejś piramidki przed położeniem zielonej piramidki na małym sześcianie? Tak. duży czerwony klocek i zielony sześcian. zielonej. rozumie pan najmniejszy z przedmiotów stojący na tym samym przedmiocie. W porządku. Po co to zrobiłeś? Aby postawić jeden na drugim: czerwony sześcian. co oznacza „nad" w zdaniu „nad zielonymi sześcianami". duży zielony sześcian i niebieski klocek. « Co leżało na czerwonym sześcianie. f Ilu przedmiotów dotykałeś w czasie tej pracy? Czterech. Źródło: Winograd (1970. A dlaczego to zrobiłeś? Ponieważ o to mnie prosiłeś. Czy pan ma na myśli: 1 — Bezpośrednio na powierzchni? 2 — Gdziekolwiek powyżej niej? Gdziekolwiek powyżej niej. 35-60). aż trzy: duży czerwony klocek. Po co było ci to potrzebne? Aby uwolnić czerwony sześcian. następnie położyłem na ten sześcian czerwony sześcian. na którym stoi piramidka. Bardzo proszę! RYSUNEK 10-2. . « A zatem w tym czasie na lewo od pudełka leżało pięć przedmiotów? Nie. następnie pozostawiłem go tam. Trzy.• • • • • • • • • • • • • • • Proszę postawić jeden na drugi oba czerwone klocki i jeszcze czerwony sześcian lub piramidkę. kiedy stawiałem jeden na drugim: czerwony sześcian. jak sądzę. Czy stoi coś zielonego na najmniejszym z przedmiotów stojących na tym samym przedmiocie co najwyższa piramidka? Tak. przed tym nim go wyjąłeś? Zielona piramidka. Ile przedmiotów znajduje się teraz nad zielonymi sześcianami? Nie jestem całkiem pewien. następnie pozostawiłem tam ten sześcian. Po co uwalniałeś ten sześcian? Aby móc go położyć na dużym zielonym sześcianie. W porządku. Jaki sześcian leży teraz na stole? Duży zielony. następnie pozostawiłem ten sześcian. Kiedy to było? Wtedy. dwa duże zielone sześciany i duży czerwony klocek. na którym stoi najwyższa piramidka? Jeżeli tak. Czy z tyłu za piramidką leży jakiś większy klocek? Tak. tylko cztery: czerwony sześcian. s. t ••• • Dziękuję. Jak to zrobiłeś? 9 Położyłem duży czerwony klocek na stole. Po co? Aby ją stamtąd zabrać. Teraz proszę postawić na wierzchu najmniejszą piramidkę. Jaki to ma kolor? Przez „ t o " . następnie położyłem na nim duży zielony sześcian. zielona piramidka. a na nim czerwona piramidka. Proszę postawić teraz mały klocek na zielony sześcian.

który wiedziałby. jaką posiadacie. mówimy sami o sobie. która jest niezbędna dla oceny komunikatu. który posiadałby te podstawowe właściwości s pamięci ludzkiej. poczynając od pewnego momentu. jak zbudować taki system pamięci. co znaczy to słowo. W takim razie jest możliwe. która pasywnie rejestruje to. Pierwsze zadanie. aby ustalić. gdzie nowe związki wiążące stare pojęcia można łatwo odnaleźć. to wypracowanie reguł dla banku danych. mimo że. jak i Warn. aby rozwiązywać problemy. a nawet. Jaki rodzaj informacji zostanie przez Was wykorzystany do opisania tego znaczenia? Typowe wyjaśnienie wygląda na przykład tak: . Takie właśnie zagadnienia stają przed nami. Spróbujemy zatem zbudować system pamięci. takie jak w przedstawionych przykładach. jak powinny być reprezentowane pojęcia w systemie pamięci. Po tym wszystkim możemy zabrać ję wreszcie do zbudowania modelu. Chociaż wszystkie wyrazy mają tu sens.jaki mamy zbudować. kiedy próbujemy zarysować wiarygodny model pamięci ludzkiej. czy jakieś stwierdzenie jest faszystowskie. Jeśli traktujecie to sformułowanie serio. jakie stawiamy przed rzeczywistym modelem pamięci ludzkiej. w którym wszystkie informacje są jak najrozleglej powiązane z wszystkimi innymi informacjami. Przedstawione przykłady ukazują nam decydującą różnicę między pamięcią. następnie do ich prac. czy są w niej teksty sugerujące. Tu otwierają się przed wami nieograniczone możliwości. których znacie. myśleć oraz kierować codziennymi czynnościami.bank danych (data base). Bank danych musi być zdolny do zakodowania i przechowywania pojęć i zdarzeń. W większości wypadków. co zostało już powiedziane. to jednak odbiór tego przekazu nie zachodzi czysto automatycznie i biernie. który będzie miał pewne właściwości pamięci ludzkiej. Teraz zaczynacie dostrzegać całą złożoność wymagań. Całkiem prawdopodobne. musi zatem posiadać zdolność decydowania. aby wyjaśnił Wam albo też głośno powiedźcie sami sobie. system. jacy autorzy znani są zarówno nam. że powinniście prześledzić przeczytaną już część książki. który posługuje się informacjami nagromadzonymi w banku danych. to ta część systemu pamięci. MODEL PAMIĘCI Do tej pory mówiliśmy o generalnych zasadach. Badaniom nad tym procesem interpretacyjnym będzie poświęcony następny rozdział. a nie o specyficznych modelach. Ludzie posiadają pojęcia o domach. Możecie mówić w nieskończoność pozostając w granicach wiedzy. wreszcie do oceny wiarygodności tego czy innego przekazu z punktu widzenia własnego doświadczenia. Pamięć składa się w rzeczywistości z dwu części jednakowo ważnych. czyli nazwy. która aktywnie analizuje i interpretuje napływające informacje. Często całkowicie sensowne stwierdzenia wymagają od naszej pamięci złożonego wysiłku: Ci autorzy są faszystami. a także całej złożonej sieci powiązań wzajemnych między nimi. 1 na koniec. jakie rzeczy będą potencjalnie użyteczne i wymagają zapamiętania. psach. zapamiętywanie tego. Pierwsza. Tak więc pierwsze nasze zadanie polegać będzie na ustaleniu. zapamiętywanie nowych danych. odpowiedzi na pytania i poszukiwanie informacji potrzebnej do tego. do pojęć dołączone są etykietki. co do niej dociera. Znowu pojawia się tu pytanie. chociaż nie zawsze. Pomyślmy sobie jakieś słowo. jak odniesiecie się do takiej prośby: Powiedz mi wszystko to. które mogą być wydobywane z niej i wykorzystywane. Tak czy owak. w której informacje są przechowywane. co jest mu wiadome. komunistach i zuchach. Postaramy się teraz przekształcić te ogólne zasady w konkretny model. Model ten musi być zdolny do posługiwania się strukturą pojęć w celu zinterpretowania odbieranej informacji oraz do porównywania napływających przekazów z tym. zajmiemy się tym w następnym paragrafie. Budując taki model należy poczynić jedno ważne rozróżnienie. W uzupełnieniu do etykietki w razie potrzeby można wydobyć z pamięci znaczną liczbę informacji związanych z danym pojęciem. Potrzebny jest nam taki system pamięci. Ale jak rozpoznać. niezależnie od rozwiązania tego problemu w tej chwili. co myślisz o autorach. omówić ich dzieła w kontekście własnych doświadczeń itd. Od niego zależy ocena napływającej informacji. Możecie zacząć od omówienia autorów ogólnie. mówić. będziecie wyczuleni na tego typu stwierdzenia w trakcie dalszego czytania tego tekstu. Poproście kogoś z przyjaciół. że będzie to imbryk. jakie przed nami stoi. że jesteśmy faszystami. kiedy przekaz zostanie odrzucony. a taką pamięcią. to przetworzenie go w umyśle wymaga odszukania i ocenienia ogromnej ilości informacji: o jakich autorach jest mowa. Zapamiętywanie pojęć Pamięć ludzka zawiera olbrzymią liczbę różnorodnych pojęć. czyli całego materiału pamięci ludzkiej. Druga część pamięci to proces interpretacji danych. samochodach. potem możecie przejść do autorów. którzy ze znanych Warn autorów są faszystami? Być może. system powinien mieć możliwość wykorzystania go w przyszłości podczas interpretowania nowych zdarzeń. iż uda się Wam uniknąć powtórzeń. powiedzmy. jakie aspekty z tej ogromnej sumy danych przechowywanych w pamięci ważne są dla danego przekazu napływającego na wejściu? System taki ponadto powinien posiadać zdolność do szybkiego odszukania właśnie tej informacji. wymaga z pewnością ogromnego wysiłku pamięci. jeśli nawet nigdy się z nimi nie stykali nie rozumie ich.

przekładany lub przybrany owocami. Zazwyczaj definicja zaczyna się od tego. naśladująca malowidło. ciastko owocowe to niewielki kawałek słodkiego upieczonego ciasta. że słownik nie wymienia tawerny jako przykładu dla słowa miejsce). że sprzedaje się w niej piwo i wino. że dziecko definiowane jest jako potomek. który jest na nim przedstawiony. Okazuje się zatem. rz. . jest przykład. ciastko owocowe to kawałek ciasta. to znajdziecie się w skomplikowanym labiryncie. aby znaleźć definicję wyrazu syn. i tak dalej. że kilka z tych związków pełni dominującą rolę. prawdopodobnie przytoczylibyście właściwe przykłady. Miejsce. Następnie definicja koncetruje się na ograniczeniach dotyczących pojęcia A. Pojemnik czasem przypominający czajnik. przedmiot. bańka czy dzbanek. są to: klasa pojęć. że jeśli osoba lub słownik pytane są o znaczenie jakichś słów. często wykorzystywanym do wyjaśniania pojęć. słownik powie Wam gobelin to tkanina dekoracyjna. Pojemnik z uszkiem lub dzióbkiem do przygotowywania herbaty (The Thorndike Bernahardt Comprehensive Desk Dictionary). gdy będziemy obstawać przy wyjaśnianiu tych wyrazów. gdzie podają piwo. zrobiony z metah lub porcelany (The Gulden Book Illustrated Dictionary for Child. a po odszukaniu jej zechcecie RYSUNEK 10-4 wyjaśnić użyte w niej wyrazy. Imbryk ma uszko i dzióbek oraz służy do parzenia herbaty. które były używane do definiowania innych wyrazów. tawerna to miejsce. który zazwyczaj służy do przechowywania cieczy. na przykład puszka. gobelin to tkanina dekoracyjna. jednostronna. Wpadniecie w błędne koło odkrywając. tkana z cienkiej nici wełnianej lub jedwabnej. Jeżeli weźmiecie Oxford Dictionary. a potomek określany jest jako dziecko. jednak nie niepokoi nas to zbytnio. Wyróżniająca cecha gobelinu to utkany obraz. rz. że mówi nam „Pojęcie A jest w rzeczywistości niczym innym jak pojęciem B". Albo też: Imbryk (teapot) rz. miasteczko lub obszar. baryłka. takich jak: gobelin. Specyficzną cechą tawerny jest to. Przykłady te przypominają nam o tym. co to jest tawerna. który ostatecznie wprowadzi was w ślepy zaułek. Innym rodzajem informacji.MODEL PAMIĘCI 393 Imbryk (teapot) rz. Jak widać. ren). (Zauważcie. Badanie struktury typowych definicji prowadzi do wniosku. i a mistyfikacja wyjdzie na jaw dopiero wówczas. zazwyczaj znajdujemy same przykłady. Podobnie o innych słowach. że definicja wyrazu zawiera inne wyrazy. Kiedy szukamy w słowniku wyjaśnienia dla wyrazu miejsce. Jeżeli chcielibyście wyjaśnić koledze. miasto. Podobnie. za\we otrzymujemy w odpowiedzi inne słowa. W ten sposób ważna część znaczenia tego czy innego pojęcia zasadza się na jego związkach pamięciowych z innymi pojęciami. ciastko owocowe i tawerna. wino oraz inne trunki. Pojemnik.

) . Dlatego nie ma potrzeby komplikować schematu przez wprowadzenie oddzielnej strzałki. zbudowanym z dwu oddzielnych wyrazów jest . Jest natomiast stosowane będzie przede wszystkim wtedy. Pamięć może Warn wskazać. co jest istotne. że przykłady prawie zawsze odnoszą się do nazw klas. W rezultacie wyłania się struktura z różnorodnymi powiązaniami. i w końcu przykłady danego pojęcia. poi. Zastanawiając się nad opisanym tu sposobem przedstawienia informacji. w zdaniu: John jest wysoki. definicję wyrazu tawerna możemy przedstawić tak jak na rysunku 10-6. na przykład John jest głodny lub TUmer jest tłusty (Nie można mylić wyrazów jesto i jest. Po drugie. Strzałki. Po drugie. wydaje się prostszy od poprzedniego. wyróżniające je spośród pozostałych pojęć tej samej klasy. Aby przedstawić związki pojęć w pamięci. Po pierwsze. Zakładamy po prostu. kiedy właściwości są przedmiotami: złvierzę ma łapy. ale idą w przeciwnych kierunkach. ale staje się wyraźnie oczywista. kla używane jest głównie w takich wypadkach. Po drugie. (Przyp. Strzałki z nazwami klasa i przykład łączą te same prostokąty. Pierwszym krokiem w rozbudowaniu naszego systemu powinna być taka zmiana nazw ukierunkowanych strzałek. gdyż są one całkowicie różne). że jedną z właściwości tawerny jest wino. Strzałka jesto zawsze łączy się z określonym przedmiotem. Po pierwsze. mają więc i one swoje definicje. mają kierunek. powiemy teraz po prostu. red. to przedstawione tu związki nie wystarczą nam. Ponieważ słowa wykorzystane do definicji same stanowią określone pojęcia. zamiast strzałki właściwość wprowadźmy dwa czasowniki: ma i jest. jeżeli klasa tawerna odnosi się do klasy zakład. Po pierwsze. 1 na koniec zauważcie. Jest to bardziej zadowalający opis wzajemnych powiązań. że przykład przedstawiony jest na naszych schematach strzałkami klasa i jesto. jeżeli zechcemy przedstawić coś bardziej Uwzględniając te zmiany. Co jest prawdziwe? W gruncie rzeczy „kołowość" i widoczne braki precyzji są pożądane w modelach pamięci. a także. używając wyrazu właściwość w dziwnym sensie. na przykład John jesto człowiek. Zamiast mówić. Jesto będzie złożonym słowem. ale wówczas znaczenie się zmienia.łożonego w systemie pamięci niż konkretne rzeczowniki. przypisane są im określone nazwy: do tej pory wymieniliśmy trzy rodzaje nazw: właściwość. bowiem taka jest właśnie pamięć ludzka. jakie mogą się zdarzyć. to otrzymamy kolejne schematy (z rysunku 10-4). w zdaniu: John jesto człowiek do której należy dane pojęcie. w zdaniu: Zwierzę ma łapy. 10-5). posłużymy się w schematach dwoma rodzajami elementów: prostokątami i strzałkami. Prostokąty przedstawiają pojęcia. Tak więc: klasa właściwość właściwość przykład jesto ma jest jesto w kierunku odwrotnym Jak Jak Jak Jak w zdaniu: John jesto człowiek. która nie jest widoczna podczas definiowania. właściwości. która zapewniałaby możliwość przedstawienia prawie każdej czynności lub związku. Tak więc. Jeśli wypełnimy puste klatki tego schematu uwzględniając niektóre z omawianych definicji. 3 że <c>it& jesto zwierzę domowe . charakteryzują się dwiema ważnymi właściwościami. że tawerna ma wino. Możemy poruszać się w kierunku odwrotnym od wskazywanego. przykład. Dla jednej osoby zwierzęciem domowym będzie każde zwierzę przebywające w domu. to przykładem zakładów będzie tawerna. Nie jest to trudne. przykład i klasa. należy zamienić strzałkę klasa na strzałkę z napisem jesto fis a). lepiej odzwierciedla pewne pojęcia. jeżeli zostanie przedstawiona w postaci graficznej (rys. możecie się zaniepokoić widoczną „kołowością" rzeczy: przedmioty definiowane są przez nie same. Oczywiście. 0. Ich końcówki wskazują określony kierunek. że pies jesto ssak. co jest znacznie odpowiedniejsze dla tego faktu. ale biegnących w kierunku odwrotnym. co już jest zaletą. a czasem jeden przedmiot należy równocześnie do kilku klas. Standardowa definicja pojęcia przedstawiona została schematycznie na rysunku 10-3. kiedy właściwość ma charakter jakościowy. a zatem pies jest typowym przykładem zwierzęcia Angielskie słowo pet trudne do przetłumaczenia na język polski.

iż John jest osobą.RYSUNEK 10-6 domowego. 10-9). odpowie ona. co to takiego zwierzę domowe. RYSUNEK 10-7 RYSUNEK 10-8 RYSUNEK 10-9 . Jeśli tak zrobimy. a w wielu wypadkach można mówić. Ale załóżmy. znaczyłoby to. że pojęcie pysk byłoby zatrzymane w pamięci tylko w tym jednym wypadku. w ciągu których nieraz rozszerzy ona swoją definicję i pewnego pięknego dnia zaświta jej myśl. kiedy chcemy dodać fakt. Trudność pojawia się w momencie. zagmatwane i występują w nim błędne koła. w którym nie było innych ierząt. Jasne jest. że pies jest to zwierzę domowe. Z czasem może ona rozszerzyć swoją definicję: „Zwierzę domowe to pies lub kot przebywający w domu". Jednak struktura jej pamięci już się utrwaliła i musi po prostu dodać nowe pojęcie do starego. napotykamy poważny problem. że lew ma bolący pysk (rys. Tak więc na pytanie. Miną lata. czego należy szukać w naszym doświadczeniu i języku. 10-8). że w istocie zwierzę domowe to zwierzę przebywające w domu. Jest to jeden ze sposobów przedstawienia tego stwierdzenia. że wyraz bolący powinien być określeniem dla wyrazu pysk. że Leo jest cały obolały. Opisujemy jednak realne zachowanie. Najwidoczniej czysta i systematyczna logika nie jest tym. że John ma bolący pysk i że Leo ma wielki pysk i również bolący pysk. jak tylko psy. ma bolący pysk. Pojęcia pierwotne i wtórne Rozpatrując. Opis ten byłby prawidłowy pod warunkiem. głodny lew. Proste zsumowanie tej informacji dałoby nam co następuje (rys. że staramy się zapamiętać informację: Leo. a nie zwierzę domowe jest to pies. która ma wielki pysk. że tak być może. a ono jest często skomplikowane. jak reprezentowane są w pamięci różne rodzaje informacji. Zauważcie. Ale inna osoba mogła się wychować w domu. że „jest to pies przebywający w domu". Jeżeli przeprowadzilibyśmy strzałkę od wyrazu słowa Leo do wyrazu bolący. że wiemy również. a nie tylko jego pysk. to wydobywając informację o Johnie pamięć przekaże nam. Przypuśćmy. dlatego będą one dla niej jedynym przykładem zwierząt zW domowych.

Rozróżnienie pojęć na pierwotne i wtórne jest nieocenione. Jasne. a równocześnie mogą oznaczać całkiem różne rzeczy na poziomie semantycznym. zanim dopuścimy do swobodnego rozmnożenia strzałek. Można go rozwiązać dodając nowy typ węzła do pamięci. Inne konkretne przypadki używania pojęcia noszą naszwę definicji wtórnej. Zastanówmy się. Aby rozwiązać ten dylemat. czasownik i dopełnienie bliższe. ale potrzebujemy wielu przykładów posługiwania się tym pojęciem. Zdanie to. ograniczyliśmy się dotąd do opisu konkretnych rzeczowników i trzech podstawowych rodzajów związków: jesto. Zastanówmy się ponownie nad sytuacją pies gryzie człowieka. aby zdarzenia mogły być reprezentowane w systemie pamięci. przy czym w każdym wypadku może ono występować w zmodyfikowanej formie. zwany strukturą głęboką lub przestrzenią semantyczną. ale w tym momencie wielki pysk. łatwo możemy dodać do banku danych różne typy informacji. Odszukując informację możemy automatycznie zastąpić bolący pysk przez Sl oraz wielki pysk przez S2 dla uzyskania każdorazowo prawidłowej informacji. Wystarczą tylko dwa uzupełnienia. chociaż mają całkowicie różny sens. reprezentuje część. 10-11). który ma akcję. zwany strukturą powierzchniową. czasownik (gryzie) i dopełnienie bliższe (człowiek). W tym celu będziemy analizować zdarzenie jako scenariusz. jedno bardzo proste. w jaki sposób opisywane jest zdarzenie. a w tym wypadku bolący pysk. Te pojęcia konkretne stanowią istotną. opisujące pewne zdarzenie. która stoi w kuchni i coś gotuje: prawdopodobnie to matka gotuje kolację. Lingwiści dają przykład takiej ostrożności starannie odróżniając kilka poziomów języka. możemy rozbić na trzy części: podmiot (pies). jest i ma. jak wskazuje rysunek 10-10. Cała informacja /wiązana ze zdarzeniem może być zakodowana w systemie pamięci. Weźmy na przykład zdanie: człowiek jest gryziony przez psa. ponieważ mogą one nawet być mylące. reprezentuje sens. podstawowa definicja została nazwana definicją pierwotną. Oba zdania wydają się podobne. Łatwy krok polega na zwiększeniu liczby możliwych typów strzałek. żeby to był pies. Zapis taki należy odczytywać jako „ten pysk". Zdarzenia opisywane są często za pomocą zdań. Wtórny węzeł nazwany Sl odpowiada pojęciu pysk. W drugim trudno nam sobie wyobrazić kolację. jak na przykład: <pysk> . W celu zarejestrowania zdarzeń musimy zdefiniować pewne nowe pojęcia. A jak wygląda to w odniesieniu do zdarzeń? Co i w jaki sposób zapamiętujemy z intrygi zawartej w przeczytanej ostatnio książce? Jak w naszym systemie pamięci może być reprezentowane działanie? . Jeden. i drugie bardziej skomplikowane. Które słowa należy uważać tu za podmiot? Człowiek czy też pies? Chcemy. aby zagłębiać się w analizę pojęć podmiot. do sytuacji pies gryzie człowieka chcemy dodać opis tego zdarzenia. zwany węzłem zdarzenia. która jest widoczna: rzeczywiste zdania. konieczne jest ustalenie. Lew John Gtodny Bolący RYSUNEK 10-11 Teraz nie jest już nawet konieczne zamieszczanie nazwy odpowiadającej pojęciom wtórnym. Przecież to on. Tak np. jeśli w odpowiedni sposób za pomocą tych terminów przedstawimy każdą scenę i jej rolę w zdarzeniu. Nasza koncepcja polega na tym. Rozpatrzmy następujące zdanie: Matka gotuje. aktorów oraz dekorację i rekwizyty. Wprowadzając pojęcie banku danych w celu wyjaśnienia sposobów przechowywania informacji i sieci powiązań między nimi. Drugi poziom. musimy mieć tylko jedną definicję pojęcia pysk. Przedstawiamy pojęcia wtórne w trójkątnych nawiasach. a nie człowiek jest sprawcą zdarzenia. jakie ludzie wypowiadają. W jednym wypadku matka stoi przy kuchni i coś gotuje. Można ją łatwo znaleźć śledząc strzałkę jestu (rys. Problem polega na tym. jaki kryje się w określonych zdaniach. z którą zazwyczaj ludzie mają do czynienia. aby wyłonić zespół prostych powiązań charakteryzujących podstawowe pojęcia zdarzenia. ale zdania te muszą być analizowane z pewną ostrożnością. łączących pojęcia. Pewne zdania mogą wydawać się podobne na poziomie struktury powierzchniowej. Nie ma jednak potrzeby. lecz nic jedyną część informacji. Jednak. że dla systemu pamięci ważna jest struktura głęboka lub przestrzeń semantyczna. Kolacja gotuje się.RYSUNEK 10-10 ZapawiCtywanie zdarzeń posługując się tą samą podstawową strategią. Wtórny węzeł S2 przedstawia także pojęcie pysk. Pierwsza. jakiego typu strzałki mogą łączyć się ze zdarzeniami.

przeszły. jak przedstawić zdarzenia w banku danych. Czynność: Gotowanie Wykonawca: Nie występuje Przedmiot: Kolacja Matka gotuje kolację dla Huberta. Rzeczy. często nazywa się go po prostu w formie czasownikowej . określimy mianem odbiorcy. instrument: przedmiot za pomocą którego wywołane jest zdarzenie (Bob uderzył Jacka w głowę kamieniem: instrument to kamień). Ponadto gotowanie zawsze musi odbywać się w określonym miejscu (miejsce czynności). 4 Kolacja Huberta jest gotowana przez matkę. jeśli są znane. miejsce: wskazanie. prawdziwość: czy zdarzenie było prawdziwe.jłna lista przypadków użytych do opisu zdarzeń przedstawiona została w tabeli Te przyktady wraz z analizami podane są według Fillmore'a (1968) oraz Bacha i Harmsa (1968). . Te pojęcia uzupełniające są po prostu dodawane do węzła zdarzenia. Dlatego też nie ma potrzeby tworzenia dla njch nowej struktury. Aktorzy i przedmioty objęte scenariuszem czynności łączą się z węzłem zdarzenia strzałkami określającymi ich rolę. czy też nie. Czynność: Gotowanie Wykonawca: Matka Przedmiot: Nie występuje Kolacja gotuje się. Aktorów biorących udział w czynności będziemy nazywać wykonawcami lub agensami. na których zachodzi działanie nazwiemy przedmiotami. przedmiotu i odbiorcy) potrzebne będą również takie. Tak więc oba zdania: Matka gotuje kolację dla Huberta. gdzie zachodzi zdarzenie (Bob uderzył Jacka w głowę: miejscem jest głowa). Aby odkryć podstawową strukturę zdarzenia nie wpadając w pułapkę struktury powierzchniowej zdania. Ogólny schemat przedstawiony jest na rysunku 10-12. RYSUNEK 10-12 RYSUNEK 10-13 Oprócz podstawowych przypadków (tak nazywamy pojęcia wykonawcy. które będą odbierały skutek czynności. jgśli chodzi o zapis informacyjny. która je wyraża. kiedy zachodzi zdarzenie. (Nie widziałem Jacka: prawdą jest nie). jak: czas: wskazanie. Oto przykłady podobnej analizy: Matka gotuje. za pomocą określonych środków {instrument) oraz w pewnym określonym czasie (czas). czyli czynność4. Teraz już wiemy. Czynność: Gotowanie Wykonawca: Matka Przedmiot: Kolacja Odbiorca: Hubert Wyodrębnienie rzeczy w taki sposób znacznie upraszcza sprawę. a osoby. Pierwszy krok w naszej analizie polega na wyjaśnieniu. . przedstawione są na rysunku 10-13 jako mające ten sam scenariusz. teraźniejszy lub warunkowy (Jack pocałował Luizę: czas przeszły). musimy zacząć od odrzucenia szczegółów zdania i wyłonić z niego samą akcję. Osią zdarzenia okazuje się być czynność i ją też należy uczynić węzłem centralnym: w schemacie węzeł ten jest przedstawiony w postaci koła otaczającego słowo (zazwyczaj czasownik). I chociaż oba zdania oglądają na całkowicie różne (mają różne struktury powierzchniowe).Matka gotuje kolację. jaki jest scenariusz! Jaka jest akcja? Następnie odnajdujemy aktorów i przedmioty biorące udział w czynności. znaczenie ich jest julcje same (mają tę samą strukturę głęboką) i dlatego rejestrowane są wpamięci tak samo.

na którą czynność oddziałuje: The wind demolished the house. Miejsce. (W klasie były 93 osoby). (Nie lubię Cię. właśnie mój. w którym zachodzi zdarzenie. psa). Często w przypadku prostych zdarzeń. (John oblał egzamin testowy. Cecha (Quality) Modyfikator pojęcia . Prawdziwość (Truth) Stosowane głównie do twierdzeń fałszywych. Elementy zdarzenia Czynność (Action) Zdarzenie jako takie.Tabela 10-1.opisuje jego właściwości. z tą jednak różnicą. lokalizacja (Location) Miejsce. jaką rolę odgrywa w nim każde pojęcie (Matka i kolacja). aby go upić).. ponieważ zawsze śpi na wykładach). Cel (Purpose) Określa cel zdarzenia: Jack took Henry to the bar to get him drunk. (Wiatr zdemolował dom). Hubercie). (Fala była wysoka). (Fala podniosła się wczoraj). (Zwariowany profesor rzucił tablicą w Petera). jak np. Czasem przydatny jest sposób uproszczenia struktury. Określa się je jako lokalizację od i lokalizację do: They hitchhikied from La Jolla to Del Mar. Wykonawca lub agens (Agent) Aktor. (Od Uniwersytetu aż na plażę dojechali autostopem). Uwarunkowanie (Conditional) Warunek logiczny uzależniający dwa zdarzenia: A shark is dangerous only if it is hungry. gdy jest gjodny). (Rekin jest niebezpieczny tylko wówczas. Matka gotuje kolację. John flunked the test because he alrays sleeps in lectures. Analizę tę można ciągnąć dalej. Instrument (Instrument) Rzecz lub urządzenie powodujące lub umożliwiające zdarzenie: The wind demolished the house. że jest tu znacznie więcej możliwości niż tylkojestojest i ma. a druga na końcu zdarzenia. (Człowiek zosta! ugryziony p^. (Oni podróżowali autostopem od La Jolla do Del Mar. Czynność jest zwykle wyrażona za porno czasownika: The man was bitten by the dog. W rezultacie otrzymujemy strukturę przedstawioną na rysunku 10-14. From the University. zwany skróconym zapisem. Hubert. I do not like you. (Wiatr zdemolował dom). The were 93 people in class. Często w grę wchodzą dwie lokalizacje. jedna na początku. Oto zdarzenie: Wczoraj na plaży sfotografowałem swoim nowym aparatem dom na Dziewiątej ulicy. Przedmiot może być analizowany}&ko pojęcie (dom) plus miejsce (Dziewiąta ulica). na którą oddziałuje skutek czynności: The crazy professor threw the black-board at Peter. nie ma wątpliwości co do tego. Czas (Time) Kiedy zachodzi zdarzenie: The surf was up yesterday. W takim przypadku Dom 9-ulica Wczoraj Plaża Nowy RYSUNEK 10-14 Aparat Mój . Odbiorca (Recipient) Osoba. Wszystkie te związki są wprowadzane do banku danych dokładnie tak samo jak pojęcia. Przedmiot (Object) Rzecz. Instrument to konkretny aparat fotograficzny. który spowodował wystąpienie czynności: The man was bitten by the dog (pies). (Jack zabrał Hcnry'cgo do baru. they hitchhikied to the beach. można przeanalizować tak: czynność: fotografowanie wykonawca: ja przedmiot: dom na Dziewiątej ulicy miejsce: plaża instrument: mój nowy aparat czas: wczoraj. The surf was heavy.

że w tym skróconym zapisie nazwa czynności służy po prostu za określenie relacji (strzałka). W zasadzie można wystartować z dowolnego punktu banku 1anvrh.przede wszystkim. Zwróćcie uwagę na to. Al właściciel tawerny „u Luigiego". Tawerna^H„U Luigiego"* mlejsce RYSUNEK 10-16 Mamy zatem podstawowy opis banku danych. kiedy do opisu zdarzenia dołącza się nowy szczegół. Zauważcie. to skrócony zapis staje się nieprzydatny. Bob lubi Luizę. ugryzł Sama. pies Ala. która łączy dwa pojęcia. Ale. jak i zapis skrócony. I tak zdarzenie Matka gotuje kolację dla jiuberta musi być przedstawione w pełnym zapisie (rys. Luiza pije wino. 10-15c). a mimo to nie ma kłopotów ze zrozumieniem wynikających z tego połączeń (w schemacie zastosowano nowe techniki ilustracyjne. w których pojęcia te występują. Wzór takiego wzbogaconego banku danych przedstawiony został na rysunku 10-16. ponieważ warianty a i b są rozpoznawane jako równoważne.RYSUNEK 10-15 pełny zapis zdarzenia przedstawiony na rysunku 10-15a nie jest nam potrzebny Wystarczy tu skrócony zapis jak na rysunku 10-156. ale. że teraz bank danych sta! się znacznie bogatszy. a następnie wybierając prawidłową kolejność dróg labiryntu dotrzeć w końcu do . można poruszać się po najrozmaitszych drogach. ponieważ ten krzyczał na Mary. Ten sposób prezentacji nie prowadzi do nieporozumień. Wydobywanie informacji z pamięci jest zatem działaniem podobnym do poszukiwania drogi w labiryncie. Wczoraj „u Luigiego" Mary mocno uderzyła Luizę. System pamięci jest pewnym zorganizowanym zbiorem dróg umożliwiających przepływ informacji w banku danych. tak że warto zapoznać się z nimi dokładnie). Mary lubi Boba. przedstawionych wcześniej na rysunku 10-6. Wybór jednej z nich prowadzi do wielu różnych skrzyżowań. Widzimy. ponieważ nie tylko wzrosła liczba zdefiniowanych pojęć.zaistniała możliwość zrozumienia zdarzeń. następujące zdarzenia: Bob pije piwo. tej podstawy pamięci człowieka. kiedy ukazują się nam pełne możliwości banku danych. Henry. że do przedstawienia zdarzeń zastosowano zarówno zapis pełny. Poczynając od danego węzła. a z każdego skrzyżowania można trafić do różnych pojęć. Teraz. Każde nowe skrzyżowanie to całkiem nowy labirynt z nowym zestawem punktów wyboru i nowymi sieciami dróg. spróbujemy dodać do danych.

Do tej pory rozpatrywaliśmy pamięć jako system bierny. czyli procedur. Pytanie: Czy ludzie piją napoje alkoholowe? Pytanie: Czy Al lubi Mary? Pytanie: Czy Luiza jest klientką? .innego wybranego punktu. Nadszedł czas. Tak więc w systemie pamięci wszyskie informacje & wzajemnie powiązane. Jako wprowadzenie do problemu spróbujcie odpowiedzieć na następujące pytania pochodzące z banku danych przedstawionych na rysunku 10-16. opisujące sposób posługiwania się pamięcią. aby prześledzić niektóre z procedur wydobywania i manipulowania przechowywanymi w pamięci informacjami. Jako sieć potencjalnych dróg z których w zasadzie każda może być wykorzystana w procesie wydobywania i interpretacji informacji.

Ogólne podejście może mieć prawidłowy kierunek. jednak szczegóły wymagają dokładniejszej analizy. 11-1). Główne zadanie na wejściu to. jak i w sensie eksperymentalnego badania ich implikacji. to podstawowa strategia przekształcania przekazów wejściowych i dawania odpowiedzi staje się w miarę prosta. Badanie procesów poznawczych pamięci to rzecz nowa. W rozdziale tym zbadamy drugą grupę procesów pamięci: procesy interpretacji (rys. zarówno w odniesieniu do logicznych właściwości omawianych procesów. a zatem omawiane poniżej zasady to zaledwie pierwszy krok w tym kierunku.11. Jeżeli przyjąć opisaną wcześniej strukturę pamięci. ponieważ jego pełne rozwinięcie byłoby wplątaniem się w złożoności ludzkiego myślenia. Teraz należy zbadać rodzaje procesów poznawczych. Musi być zdofny do odbioru przekazów i przekodowywania ich na odpowiednią do przechowywania w pamięci formułę. jak dołączyć nowe przekazy do znajdujących się już w banku danych? Główne udanie na wyjściu polega na przełożeniu informacji przechowywanej w banku danych tt powiązany ciąg przekazów. Wykład nasz ma jedynie na celu zarysowanie ogólnego kierunku POSZUKIWANIE INFORMACJI W PAMIĘCI Wieloetapowy proces poszukiwań Relacje podrzędności Relacje zachodzenia na siebie Relacje rozłączne REORGANIZACJA STRUKTUR PAMIĘCI POPRZEZ PROCESY MYŚLOWE Korygowanie błędów Ocenianie na wejściu PENETRACJA BANKU DANYCH Imbryk ROZUMIENIE A ZAPAMIĘTYWANIE PAMIĘĆ JAKO PROCES PRZETWARZANIA INFORMACJI RYSUNEK 11-1 poszukiwań. Rozpatrzmy najpierw dwa typy prostych przykładów takich zadań. Powinien być zdolny również do odpowiadania na pytania. . który opisywałby te przechowywane dane. które mogą zachodzić y tej strukturze. Opis struktury pamięci to tylko jedna strona ^gadnienia. MECHANIZMY WEJŚCIA I WYJŚCIA System pamięci musi komunikować się z otaczającym go światem. łącznie z metodami kodowania pojęć i zdarzeń. Procesy pamięci MECHANIZMY WEJŚCIA I WYJŚCIA Przetwarzanie na wejściu Udzielanie odpowiedzi WNIOSKOWANIE O STRUKTURZE PAMIĘCI LUDZKIEJ Na poprzednich stronach przedstawiliśmy strukturę organizacyjną pamięci.

Przetwarzanie na wejściu Przypuśćmy. pryszczatą osobą. C3. którą właśnie poznaliśmy. Należy jednak pamiętać. Jeżeli prześledzimy ten zbiór przechodząc od jednej definicji do drugiej. Bank informacji przedstawiony na rysunku 11 -2 zawiera definicje różnego rodzaju garnków i pojemników. Pozwólcie mi teraz opowiedzieć o czajniku. Zadanie nasze polega na tym. yj tym momencie interesuje nas mechanizm. Jest on z fajansu. „aby dotrzeć do jego nazwy. niech się zastanowię. Tu nie jest jeszcze wymagana ' Ten hipotetyczny przykład ma nam pokazać możliwe strategie przypominania. który dołączy te trzy przekazy do banku danych. wychodzących z każdego węzła. Mary jest tłusta. Kiedy przechodzi się do kolejnego węzła. mają charakter wyłącznie językowy-Mary jest opisywana za pomocą prostych zdań . W jaki sposób system ten odpowiada na pytania dotyczące tego.. Pojęcia pośrednie to pojęcia wtórne. „no. niech się zastanowię. aby przekodować ten obraz do banku danych. za pomocą której informacja jest tam przedstawiona. że te werbalne opisy są jedynie wybranym przez nas sposobem przedstawienia procesów symbolicznych. Aby wprowadzić to pojęcie do banku danych.. jakich używamy. jak •Jiiech się zastanowię". dzióbek. ie pojęcie Mary. następnie przechodzi się do któregoś z węzłów odnoszących się doń i tak dalej.wprowadzamy tę konwencję jedynie dla ułatwienia wykładu. pojęcie Mary. Pytanie: Co wiesz o imbryku? System pamięci może odpowiedzieć na nie w następujący sposób: Imbryk to garnek. o których mówiliśmy wcześniej. Jest on po prostu rezultatem usiłowania przejścia wszystkich dróg. RYSUNEK 1I-- . które służą do definiowania innych wejść. C4. Zakładamy. Odbieramy ją jako proste pojęcie: Mary jest tłustą. Wymaga to czasu i wysiłku i dlatego człowiek wypełnia ten czas takimi nieszkodliwymi wyrażeniami. Mary ma pryszcze. Przykłady. Udzielanie odpowiedzi Zacznijmy od prostej sytuacji: mamy pewien zbiór pojęć.'. wewnątrz wypełniony bywa gorącym płynem. wypełniony jest również wewnątrz gorącym płynem. Garnek to coś w rodzaju okrągłego pojemnika. że po raz pierwszy w życiu spotkaliśmy Mary. Innymi słowy. ma ucho. „ m h m " i . Czajnik to też garnek. wykonanego z metalu. Przypuszczalnie rzeczywista natura pamięci o Mary jako tłustej i pryszczatej nie jest werbalna. będące rezultatem różnorodnych procesów spostrzeżeniowych i rozpoznawczych możemy ująć jako obraz Mary. jest on starannie badany najpierw zgodnie ze strzałką jesto. bez trudności zrozumiemy zasady używania tych pojęć. Zauważcie. trzeba przede wszystkim nadać mu standardową formę. Po prostu opis zawartości banku danych najłatwiej jest przedstawić za pomocą słów. C2. tak. które muszą rzeczywiście zachodzić. że nie wszystkim pojęciom odpowiadają określone nazwy. oznaczone symbolami Cl. Najpierw opisywana jest informacja znajdująca się wokół głównego węzła... Taki przekaz wyjściowy jest prosty. a następnie śledzi się inne strzałki. co jest mu znane? Przeanalizujmy najpierw proste przykłady. rozpada się na trzy proste twierdzenia: Mary jest osobą. A teraz powiem wam o. aby określić jego właściwości. W szczególności są to pojęcia pośrednie. Czajnik ma dzióbek. wiesz". na który składają sjc te trzy przekazy.

żeby odpowiedzią! „pierwszym słowem. jeżeli nie ograniczymy czasu poszukiwań. to mogą one trwać bez końca. gdy konieczne będzie przeprowadzenie chuOh\ najprostszego rozumowania? Posługując się rysunkiem 11-2. mając nadzieję. Droga prowadzi do płynów i napoi. będzie to dobry punkt wyjścia do przypomnienia sobie przezeń klienta lub tawerny. spróbujcie odpowiedzieć na następujące p\ianja dotyczące systemu pamięci. A. że pacjenta prosi się o wypowiadanie się na jakikolwiek wybrany przezeń temat. Alternatywna droga prowadzi do: Wino i piwo to napoje. Do kogo należy ten bank danych? Może to bank danych Sama? Jeżeli tak. Jeden z wariantów tej metody polega na tym. jest wysoka i przystojna). Pacjentowi mówi się określone słowo. jest zdeterminowany w znacznym stopniu przez system interpretujący. Dalej droga zmierza w dwu różnych kierunkach. Jednak struktura przekazu wyjściowego jest ściśle związana ze strukturą banku danych. dotyczy go bezpośrednio. W tym przykładzie '!ruktura pamięci ma racjonalny charakter. najprawdopodobniej dlatego. Klienci wydają pieniądze w tawernie. że odtworzy tym sposobem pełny jej obraz. że Sama poproszono o wypowiedzenie swobodnych skojarzeń w związku ze •towem imbryk. C. Ale Mary. że odpowiedział słowem pryszcze? Doświadczony ••linicysta postara się wykorzystać to dziwaczne skojarzenie do zbadania leżącej u jego podstaw •"uktury pamięci. Od klienta przejdziemy łatwo do osoby i stąd prosto do Mary (dziewczyny z pryszczami). jak też klientów. Przypuśćmy. Stąd 2 A łatwa droga do przypomnienia sobie szeregu zdarzeń. a następnie lokalu „u Luigiego".interpretacja. czy ma on. jeżeli posłużymy się bardziej rozbudowaną wersją banku danych (rys. że krzyczał na Mary. B. W wyniku istnienia struktury powiązań w banku danych. to incydent. jakiej udziela bank danych. a następnie prosi się go. Jedna to metoda swobodnych skojarzeń. Pytanie: Czy dzbanek ma rączkę?2 Pytanie: Czy garnek wykonany jest z metalu? Pytanie: Czy imbryk jest naczyniem? Pytanie: Czy imbryk jest z fajansu? Pytanie: Czy odpowiedź dotycząca D jest sprzeczna z wnioskami płynącymi / odpowiedzi na pytania B i C? RYSUNEK 11-3 WNIOSKOWANIE O STRUKTURZE PAMIĘCI LUDZKIEJ Potencjalnie w systemie pamięci wszystko jest ze sobą powiązane. ta tłusta i pryszczata dziewczyna. Typ odpowiedzi. E. Fakt ten można wykorzystać w klinicznych badaniach pacjentów. A zatem. czy też nie ma związku z problemami chorego. Zacznijmy od imbryka. D. Co jednak dzieje się wtedy. kiedy to Henry go ugryzł. Czy jest w tym coś niezwykłego. W tawernie „u Luigiego" mają wino i piwo. uderzyła Uizę (Luiza. Ale dzięki temu znaleźliśmy się bardzo blisko wszystkich powiązanych ze sobą zdarzeń. Jest rzeczą oczywistą. Można w tym celu posłużyć się szeregiem różnych metod. jakie przyjdzie mu na myśl". Jeśli zaczniemy od imbryka. co nastąpi. że w przypadku zaburzeń Prawidłową odpowiedzią jest tak. jak zobaczymy później. Spójrzmy. stanowiących opis incydentu u Luigiego. niezależnie od tego. jak wiemy. aby otrzymać napoje alkoholowe w celach towarzyskich. A zatem obie drogi doprowadziły nas do pojęcia Klient. . dowolny temat może mieć związek z rozważaniami dotyczącymi innego dowolnego tematu. 11 -3) dla zilustrowania metody swobodnych skojarzeń w powiązaniu z tematem dotyczącym słowa imbryk.

Jeżeli na iście tych cech znajdzie się oddychanie. czy oddychanie stanowi część charakterystyki kanarka. że im większa jest liczba pojęć. to sprawdzić definicję jotyczącą ptaków: Czy ptak oddycha? I tu również nie znajdujemy informacji o oddychaniu. 3 . niż odpowiedź na pytanie w rodzaju: Czy kanarek ma skrzydła? To właśnie chcemy sprawdzić: czas potrzebny na udzielenie odpowiedzi na tego typu pytania. a jednocześnie mierzony jest czas. że każdy dodatkowy poziom poszukiwań w pamięci zabiera dodatkowo około 0. Aby odpowiedzieć na jedno z nich. POSZUKIWANIE INFORMACJI W PAMIĘCI Pytanie: Czy wszystkie turnie są górami? Pytanie: Czy kanarek ma krew? Pamięć można badać analizując odpowiedzi. zostanie nam udzielona. Jedno zdanie Czy kanarek jesto kanarek? zostało włączone do serii dla celów skalowania czasu. Ale jeśli oddychania tu nie będzie. Ptak jesto wierzę. który uważał siebie za Jezusa Chrystusa3 (rys. A zatem. może oddychać. Rozważmy następujące pytania: i Czy kanarek jest żółty? < Czy kanarek ma skrzydła? I Czy kanarek oddycha? Ijk odpowiedzielibyście na nie posługując się schematem przedstawionym na rysunku ijó? Zacznijmy od pytania najtrudniejszego: 3. jak: ma skórę. odpowiemy niezwłocznie tak. A zatem ptak (który sio zwierzę) także może oddychać: a więc kanarek (który jesto ptak) może oddychać. lest bardzo możliwe.:-iką szybkością. 11 -4). zaczerpniętym z pracy Allana Collinsa i M. że odpowiedź nasza musi brzmieć nie. Pouczające i zabawne będzie zapoznanie się ze strukturą pamięci Leona Gabora. Ponadto wyróżniono dwa rodzaje zdań. zapoznajmy się z innym . ma żołędzie. Zauważcie. co usłyszymy w odpowiedzi.wystarczy iść w kierunku zgodnym ze strzałkami oznasającymi relację jesto. Badani udzielają odpowiedzi na pewną liczbę serii takich pytań. pacjenta. Wyniki tego typu eksperymentu zostały przedstawione na rysunku 11-6. Pokazano tu kilka typów zdań. Czas oceny jego prawdziwości przez osobę badaną pozwala eksperymentatorowi ustalić czas niezbędny do przeczytania pytania i udzielenia odpowiedzi w warunkach nie wymagających poszukiwania informacji w pamięci. jakich ludzie udzielają na zadane im pytania. nie oznacza to jeszcze. Następny zatem krok. Czy kanarek oddycha? Pierwszym i-rokiem jest oczywiście sprawdzenie wszystkich cech specyficznych związanych z lanarkiem i ustalenie. że odpowiedź tak na stwierdzenie kanarek RYSUNEK 11-4 psychicznych związki między pojęciami nie są tak racjonalne.)uilliana (1969) i przekształconym przez nas zgodnie z konwencją stosowaną w tej „jiążce. Co wiemy o zwierzętach? Zgoda.1 sek. The Three Christs ufYpsilanti (1964). zwierzę może oddychać.• junientem dotyczącym banku danych. Dane przedstawione na rysunku 11 -6 wskazują na to. Aby to zaobserwować. Jeżeli informacja reprezentowana jest w pamięci właśnie w taki sposób. jakiego potrzebują na udzielenie każdej odpowiedzi. których prawdziwość ocenia badany. W Oczywistości można zauważyć. tóre należy sprawdzić. musimy zatem kontynuować poszukiwania w tym kierunku. tym dłuższy czas jest potrzebny na udzielenie odpowiedzi. Ross .zwane pytaniem jesto. ale z Struktura pamięci Leona-Gabora została odtworzona na podstawie studium tego przypadku zamieszczonego w pracy Rokeacha. Jo której przynależy? Czymjesto kanarek? Kanarek jesto ptak. że cecha oddychania jest przechowywana w pamięci jedynie przy pojęciu ptaka czy zwierzęcia: Czyż bowiem wspólna cecha nie może określać całej klasy. kanarek jesto ptak? Czy kanarek jesto zwierzę? Czy dąb iesto drzewo? Inny typ pytania dotyczący cech wymaga sprawdzenia takich cech. to odpowiedź na pytanie w rodzaju: Czy kanarek oddycha? wymaga więcej czasu. Obecnie jednak interesować nas będzie nie to.

Jak postąpilibyście z twierdzeniami w rodzaju kanarek jest niebezpieczny lub nawet kanarek jest spokojny.. posługując się rysunkiem 11-5. przedstawione na rysunku 11-6. stąd można wnioskować.5 Madryt jest meksykański. czy jest to prawda czy też fałsz. czy struktura definicji smarków jest zgodna z przedstawionym twierdzeniem. przynajmniej bezpośrednio dostępnej informacji? Na koniec spróbujcie wyobrazić sobie taki bank danych. określić możliwe drogi poszukiwania odpowiedzi na te pytania. podjęcie prostej decyzji i naciśnięcie odpowiedniego guzika. potrzebne było na poszukiwania w pamięci. Wyniki tych eksperymentów mają wyłącznie charakter wstępny: pozwalają jedynie przypuszczać. Rowery rozpędzają mgłę. a wykrycie tego. który był potrzebny przy rozstrzygnięciu kwestii typu: kanarek ma skórę. W Mestii kanarka podstawowy problem polegał na zadecydowaniu. Igloo na pewno roztopi się w Teksasie.3 sek. takie jak: kanarek ma skrzela i kanarek jesto ryba. który pozwoliłby operować /daniami w rodzaju: RYSUNEK 11-5 1..18 sek. Spróbujcie teraz. że kanarek ma skórę-o 0.kanarek śpiewa . Będzie to operacja zupełnie innego rodzaju.8 sek.24 sek. najprostsze poszukiwanie .24 sek. gdy wymagane jest sprawdzenie listy cech. Podobnie w wypadku. Wieloetapowy proces poszukiwań Pytanie: Wszystkie turnie są górami A y zdecydować się.Jeść Oddychać Latać Pływać Pióra Płetwy Skrzydła jesto kanarek następuje po upływie około 1 sek. W przypadku turni natomiast konieczne jest sprawdzenie wszystkich konkretnych przykładów turni. jaka jest rzeczywista struktura pamięci i jak przebiegają procesy wydobyta z pamięci. zgodnie z kierunkiem strzałki.jesto (np. kanarek jesto ptak). Prowokują niewątpliwie do dalszych poszukiwań dotyczących ogólnej natury systemu pamięci. Chicago ma góry. Orzech laskowy ma zamek.zabiera około 1. więcej niż najprostsze zdanie. Ćwiczenie: Zwróćcie uwagę na dodatkowe dane. zajmuje około 1. Zdanie wymagające poszukiwań na jednym poziomie. To -zasy reakcji na fałszywe twierdzenia. to znaczy o 0. dla których to twierdzeń nie ma w banku Janych odpowiedniej. Jest to czas potrzebny na przeczytanie /dania. kanarek jesto zwierzę)zajmuje p0 iikoło 1.18 sek. niezbędny jest inny rodzaj pamięci b "iz ten. RYSUNEK 11-6. . dłużej. Zdanie wymagające przeszukania dwu /iomów pamięci dotyczących stwierdzeń typu jesto (np. że dodatkowe 0. Źródło: Collins i Quillian (1969).

). ale żadne z nich nie jest przykładem drugiego. W końcu w naszym życiu z tronem nie spotykamy się tak często jak z krzesłem. . tłum.przyp. Niektóre krzesła są ludźmi. a S pisarzy albo też P konserwatystów. (Niektóre S są P. 11-7). W pierwszym następuje sprawdzenie. Rezultaty tego typu eksperymentów wskazują. a S-koty. (Wszystkie S są P. czy wszyscy piloci na pewno są mężczyznami. zachodzący w zorganizowanej strukturze pamięci (rys. że w wypadku twierdzenia w rodzaju: Niektórzy piloci są mężczyznami. Niektóre kamienie szlachetne są rubinami. to znaczy. to pierwszy etap analizy nie dostarczy nam odpowiedzi. dokonać przeglądu jego zakresu. Tak więc otrzymamy cztery typy zdań. z którą zapoznawaliśmy się dotychczas. a S górą. Niektóre książki są kotami. Stąd: Wszystkie rubiny są kamieniami szlachetnymi. że każdy stanowi pewien typ mebla.-Zykładów krzeseł. w kolejnych dwu twierdzeniach: Wszystkie zboża są tajfunami. jak na przykład: Wszyscy piloci są mężczyznami. Wszystkie koty są książkami. Rozpatrywał On odpowiedzi osób badanych na pytania czterech następujących typów: Wszystkie P są S. potrzebne są jeszcze inne procedury poszukiwawcze. tak więc czas poszukiwania powinien być krótszy. Fałsz. We wszystkich czterech wersjach zdania będą fałszywe. czyli wszystkich D. P i S zachodzą na siebie znaczeniowo. Prawda. Niech P będzie jednym z przykładów S.). a S studentów. tak więc P może być turnią. tak więc od razu rzuca się w oczy. Wszyscy pisarze są kobietami. aby sprawdzić. (Zakresy obu pojęć w części się pokrywają . Fałsz. tłum. Dodatkowe przetworzenie informacji wymaga. Prawda. nie ma żadnych wspólnych relacji między S i P (zboża-tajfuny lub krzesła-ludzie). Niektóre kobiety są pisarzami.) Relacje rozłączne. (Zakres jednego pojęcia wchodzi w zakres drugiego . Wszystkie kamienie szlachetne są rubinami.) (Niektóre S są P. Niektóre P są S. W takim przypadku konieczny jest drugi etap analizy. Fałsz. W końcu niech P i S oznacza rzeczy nie mające ze sobą nic wspólnego. Meyer (1970) analizował znaczną liczbę pytań tego typu.D.) wystarczy jeden przykład potwierdzający. Odpowiedź taka następuje szybko. a następnie zbadanie. które trzeba odszukać.). Niektóre rubiny są kamieniami szlachetnymi. Niektóre S są P. aby dać odpowiedź: prawda. Niech P oznacza dom. Zauważmy. Zgodnie z naszym rozumowaniem możliwe jest sprawdzenie różnych teorii poszukiwania w pamięci poprzez dobranie pytań z różną liczbą przykładów. i upewnić się. tłum. Fałsz. Jeżeli będziemy postępować w ten sposób to czas niezbędny na udzielenie odpowiedzi na pytanie: Czy wszystkie trony są meblami? będzie znacznie krótszy niż czas potrzebny do udzielenia odpowiedzi na pytanie poprzednie. czy pojęcia te zachodzą na siebie? Na przykład. albo P niech oznacza książki. Na przykład. Wszystkie S są P. (Wszystkie S są P. Wszystkie książki są kotami.przyp. a S-kamieniem szlachetnym. że te twierdzenia są fałszywe.przyp. ponieważ uzyskiwana jest od razu w pierwszym etapie analizy. Fałsz. aby móc znaleźć odpowiedź na te pytania. Fałsz. Niech P oznacza kobiety. Prawda. czy oba porównywane przedmioty mają coś wspólnego.) Relacje zachodzenia na siebie. (Zakresy pojęć nie zachodzą na siebie . Prawda. a S próżnię. Wszystkie kobiety są pisarzami. dodatkowego czasu i osoby badane odpowiednio wydłużają czas swoich odpowiedzi. Jeżeli jednak oba pojęcia będą miaiy cokolwiek wspólnego. że proces odpowiadania na pytania składa się przynajmniej z dwu etapów. Niektórzy pisarze są kobietami. oczywiście. pytania te wymagają różnych strategii poszukiwawczych. W zależności od relacji między S i P. odpowiedź na pytanie: Czy wszystkie krzesła są meblami? można zacząć od pojęcia krzesło. Niektóre koty są książkami. Prawda. że do udzielenia odpowiedzi na pytania niezbędne jest zarówno wydobywanie informacji z . jak zmieniają się odpowiednie czasy reakcji u osób badanych. Ogólnie poszukiwanie odpowiedzi na pytania tego typu można przedstawić jako proces dwustopniowy. Fałsz. Rozważmy następujące przypadki: Relacje podrzędności. Wspólną cechą wszystkich naszych procedur poszukiwawczych jest to. przyjmując istnienie struktury pamięci. albo P-rubinem. aby znaleźć odpowiedź.

jak: Co to jest ąuigee?4 wymaga intensywnych poszukiwań i logicznych konstrukcji na podstawie posiadanych informacji (rys. Przeanalizujmy zatem niektóre procesy zapewniające reorganizację i generalizację informacji. że informacja jest przechowywana tam. twierdzenie typu ma skrzydła nie jest przechowywane przy każdej nazwie ptaka.RYSUNEK 11-7. ponieważ od czasu do czasu zdarza się. red. Jednakże prawdziwa. konstruktywna natura pamięci ludzkiej odkrywa się przed nami jedynie wtedy. A zatem. że informacja przechowywana w pamięci ulega pewnej reorganizacji. jak i rozumowanie dedukcyjne. gdzie się skrywała. W gotowej formie odpowiedź rzadko przechowywana jest w systemie pamięci. Musi ona być wyszukana. Nasuwa się przypuszczenie. pamięci. ze Gra typu bilard.) REORGANIZACJA STRUKTUR PAMIĘCI POPRZEZ PROCESY MYŚLOWE Dane. Wydaje się. Źródło: Meyer ny7ll R YSUNEK 11-8 Północ :e!ona Radykał pamięć rzadko jest zwykłą przechowalnią zdarzeń. kiedy starannie badamy jej budowę i zachodzące w niej procesy wydobywania informacji. gdzie może być najbardziej wydajna. ale zapisane zostało tylko jeden raz. że informacja zgromadzona w banku danych jest odpowiednio ustrukturalizowana. które muszą być opracowane w celu zrekonstruowania poszukiwanego obrazu. które rozpatrywaliśmy przed chwilą. jest raczej zbiorem sądów. poi. wydobyta z cichego kącika. W ciągu długiej historii badań psychologicznych wskazano. Nawet tak proste pytanie. a następnie trzeba ją pracowicie złożyć z oddzielnych części. obok bardziej ogólnego pojęcia „ptaki". 11-8). (Przyp. Przed nami schemat (rys. 11 -9) przedstawiający pojęcia. że system powinien mieć pewną inteligencję. które mogłyby być zakodo- . wskazują na to.

że mieliśmy okazję spotkać setki i tysiące osób. że wszystkie osoby maja ciało. że wszystkie osoby są rude. rudowłose i mają ciało. Oczywisty wniosek natury praktycznej . W tym momencie system pamięci wie jedynie tyle. Mary jest płci żeńskiej. są niscy i mają ciało. Źródło błędu tkwi w tym. Sam ma rude włosy. W ten sposób upraszczamy sobie ogólną strukturę banku danych. być może. Możliwe jest pewne udoskonalenie naszego modelu pamięci. i wiele z nich wcale nie miało rudych włosów. Bob ma rude włosy. płci żeńskiej. ale nie na dwa pierwsze. Bob jest rudowłosy i radykał. Zgodnie z informacją przechowywaną w tym banku danych. przynajmniej po części. Taki system uogólniania jest raczej prosty. to do jakich wniosków możemy dojść myśląc o istniejących tu /wiązkach? Poza tym. Bob i Sam jesto osoba. Jednak w procesie formułowania tej odpowiedzi mogą zajść nieresujące rzeczy. Nie godzimy się z tym. Boba i Sama. Hmm. Chętnie godzimy się na to ostatnie. Mary ma rude włosy. jak i fakt. co wiesz o osobie? W odpowiedzi na takie pytanie system pamięci powinien przejrzeć listę osób i wskazać ia właściwości każdej z nich. osoba płci męskiej (rys. że Bob i Sam są osobami płci męskiej.RYSUNEK 11-9 iv. Bob jest niski. Spójrzcie na rysunek 11-10. Uwzględniając tę informację. a mianowicie cechę „być płci męskiej". Ale spójrzmy na to: Bob Mary i Sam są niscy. Takie uogólnienia (rys. w miarę gromadzenia się coraz większej ilości informacji odnoszących się do tych czy innych pojęć rozsądnie jest zatrzymać się i ustalić. wszystkie osoby są niskie. wiedza o nich zostaje uogólniona. że ilustrowana na schemacie pamięć zna jedynie trzy osoby. nauczy się RYSUNEK 11-10 Niskiego wzrostu Ciało Rude włosy Istota ludzka Pryszcze Tłusta Quigee Brzydka Radykał Bystry . można utworzyć nowe pojęcie NI. niska i brzydka. Jeżeli dysponujemy informacją w rodzaju: Mary jest niska. Jeśli przy każdym pojęciu przechowywana jest ta sama informacja. czego naprawdę dowiedzieliśmy się. Jednak w przypadku przedstawionego systemu posiadanie rudych włosów oraz niskiego wzrostu jest tak samo dobre do scharakteryzowania osoby. 11-11). Widać. gruba.ine w banku danych czyjejś pamięci. Przeanalizujmy na przykład hipotetyczny efekt pracy procesu interpretującego: Mary. Wszystkie osoby są niskie. 11-10) mogą nam się wydawać nieco osobliwe: Wszyscy ludzie mają rude włosy. tłusta. Wszystkie przykłady danego pojęcia są analizowane kolejno w celu wykrycia cech wspólnych. Później. . Aby uprościć rozważania. Czy wszystkie osoby mają ciało? W banku danych mamy do czynienia wyłącznie z trzema przypadkami osób i każda z nich rzeczywiście ma ciało. Tak więc pojęcie osoba zostało uogólnione przez zestawienie wspólnych informacji.wyłączyć cechę dotyczącą ciała każdego z trzech przypadków i umieścić ją tylko raz jako informację osoba ma ciało. Wszystkie osoby mają rude włosy. a to dlatego. lecz pojęcia dotyczące Mary. że może odnaleźć w banku danych wspólne pojęcia dla niektórych osób. Sam jest bystry. Pytanie: Powiedz. w schemacie nie zostały przedstawione zdarzenia.

* ma rude włosy. Luiza jesto osoba. \by uprościć opis danego węzła. ale na razie uogólnienie to wyznacza nie nazwany węzeł wtórny. Stąd też wynika nowe uogólnienie-NI jest radykałem. że dokonując uogólnień system pamięci może posługiwać się wyłącznie tą informacją. Mary jest grubą. jak i Bob są radykałami.vtuacji błędów. Stopniowo. Jednakże zarówno Sam. Ułatwi wam to zapis dalszych wywodów). którą dysponuje w danym momencie. że dowiedzieliśmy się nowych szczegółów: Sam jest radykałem. klient jesto *. które chcemy zdefiniować. że osoba jesto istota ludzka. że dostępne są następujące fakty: Osoba jest szczęśliwa. ponieważ jego wiedza może być dość szczupła. że Sam jest brzydki i jest radykałem. żebyście przerysowali schemat. Luiza i Harry. NI jesto *. albo też szczególnie ważne. i utwórzmy też trzy nowe pojęcia: szczęśliwy. jak na podstawie analizy informacji nabytej w uprzednim doświadczeniu tworzą się pewne pojęcia ogólne. i co wyróżnia ją spośród innych osób. Tak więc * jesto istota ludzka. struktura pamięci podlega ciągłej reorganizacji. Tak. I oczywiście jest osobą. W danym momencie nasz system pamięci przechowuje następujące informacje. Zauważmy. że Mary jest również brzydka. tak abyście mogli go przekształcać w miarę jak będziemy posuwali się naprzód. Jednak prostota tego schematu uogólnienia jest myląca. ale jest to jedyna. Sam jest brzydki. podstawiamy symbol * na miejsce tego pojęcia. Mamy więc okazję zaobserwować. związane z pojęciem osoby: osoba * jesto istota ludzka. łącząc się z jednostkami ogólniejszymi. które są dla niego albo specyficzne. Czy mam porównać Mary z innymi znanymi mi osobami? Korygowanie błędów Jestoczywiste. Ta cecha systemu jest zbieżna z zachowaniem się rzeczywistych ludzi. niezbędny jest mechanizm przebudowywania pojęć w miarę napływu dalszych informacji. * jest niska. I jeszcze do tego obaj są NI. brzydką osobą płci żeńskiej. nie ma specjalnych problemów. ma rude włosy i ma ciało. oznacza informację. niech się zastanowię. Dodajmy te trzy fakty do listy rzeczy. Cechy wspólne dla pewnych pojęć mają tendencję do przemieszczania się w górę. Harry jesto osoba Jak dotąd. (Od tego miejsca byłoby dobrze. oznaczony dla wygody symbolem NI. Prowadzi to do nieuniknionych w tej . który został przedstawiony na rysunku 11-11 i wprowadzili doń trzy wskazane uzupełnienia. Przypuśćmy.RYSUNEK 11-11 . Wraz z upływem czasu bezpośrednio powiązane z danym pojęciem pozostają tylko cechy. Podobnie dodajemy Sam do definicji pojęć radykał i brzydki. że Mary jesto osoba. Powinna jednak istnieć jakaś przeciwwaga dla tej tendencji do nadmiernych uogólnień. a zatem jest niska. Cechy bardziej ogólne można łatwo odszukać przechodząc w górę zgodnie ze strzałkami jesto. w miarę kolejnego przystosowywania się. ma pryszcze i „quigee". Przypuśćmy. 11-12): określać to pojęcie słowem mężczyzna. Dzięki takiemu mechanizmowi uogólnienia można uzyskać następującą odpowiedź na pytanie dotyczące pojęcia Mary: Pytanie: Opowiedz mi o Mary. Mary jesto *. Przede wszystkim do definicji pojęcia Sam dodajemy nowe informacje. Informacja ta umożliwia dalsze udoskonalenie schematu. Myśląc o Mary system pamięci będzie zwracał uwagę przede wszystkim na to. * ma ciało. które już wiemy o osobie. a Mary jesto * reprezentuje informację. co jest specyficzne dla Mary. Struktura pamięci przedstawia się teraz w sposób następujący (rys. wspólna dla obojga cecha.

W tym punkcie system pamięci musi przedsięwziąć określone środki w celu usunięcia konfliktu. i przypisać je tym osobom. to sprawdzić prawdziwość napływającej informacji. 11-13). NI * jesto osoba. zadając informatorowi następujące pytanie: Czy masz pewność mówiąc. Dotychczas system wiedział o Luizie tylko tyle. że Luiza jesto osoba. * jest przystojna. Sam jesto * Bob jesto * Załóżmy. a osoba jest niska. a szczególnie wiedza dotycząca Luizy. aby wycofać sporną informację z pojęć wyższych i przenieść ją do węzłów wszystkich pojęć podrzędnych. że są niskie. * jest wysoka. należy wycofać twierdzenie osoba jest niska z definicji osoby. Następnie system powinien w stosunku do każdej z tych osób dokonać Ponownej analizy zgodności cech. * jest brzydki. a w szczególności Mary. NI i Harry'emu (rys. * jest płci męskiej. Pierwsza rzecz. * jest głupia. że wiedza systemu pamięci dotycząca ludzi ciągle rośnie. skoro są dowody przeciw takiemu umiejscowieniu tego twierdzenia. * jest bystry. Co nam teraz wyszło? Luiza jest wysoka. system musi znaleźć sposób skorygowania wcześniej dokonanego.Sam * jesto NI. * jest stara. Teraz dochodzą następujące nowe informacje: RYSUNEK 11-12 Luiza * jesto osoba. jaką musi uczynić. że Luiza jest wysoka? Jeżeli informacja została sprawdzona. Jedna ze strategii polega na tym. o których pamięć wie. ale Luiza jesto osoba. * jest radykałem. RYSUNEK 11-13 . Bob * jesto NI. nadmiernego uogólnienia. Inaczej mówiąc.

polega na podzieleniu pojęcia osoby na dwie różne grupy. którym będziemy się posługiwać. Interesowało nas. Harry. Ale przypuśćmy. Osoby niskie też mogą dzielić się na dwa typy. czy są one wysokie czy też niskie. Harry jest przystojny. stare i przystojne. kiedy otrzyma jedno z zadań. Jeśli się dobrze nad tym zastanowić. . Jak na razie brak tu jedynie uogólnienia informacji. że: Harry jest stary. lecz próbowali aktywnie je zinterpretować. Oto co otrzymaliśmy: osoba * jesto istota ludzka. Niektóre wysokie. że Harry jest głupi. jak z tego wynika. o których mówiliśmy poprzednio? Czy pamiętacie to stwierdzenie? Ci autorzy są faszystami. Czy radykałowie płci męskiej mają pryszcze? Rozważam sobie pojęcie osoby. Rysunek 11-15 przedstawia schemat pamięci. W ten sposób tworzymy pojęcia N2 i N3: RYSUNEK 11-14 N2 * jesto osoba. to. człowiek mógłby rozważyć. drugi zaś to osoby niskie. ^ Udało nam się zgromadzić raczej pełną listę cech. Niektórzy radykałowie są bystrzy ale brzydcy. * jest niska. Mary jesto * NI jesto * N3 * jesto osoba. jest szczęśliwą rudowłosą istotą ludzką). co o nim wiemy. iż dowiedzieliśmy się jeszcze o tym. wysokich przystojnych osób. mający pryszcze i „quigee". Jak widać. że napewno jesto osoba (a zatem. Każda osoba. gruby. jakimi regułami posługujecie się przy ocenie tej informacji wejściowej.Druga strategia-i ją właśnie przyjmiemy . przystojne osoby wydają się głupie. Jak się zachowa omawiany system pamięci. W gruncie rzeczy nasz model jest już na tyle rozbudowany. Harry jesto N3. Luiza jesto * Teraz musimy dokonać odpowiednich zmian w pojęciu osoba. w zależności od tego. są dwa podstawowe typy osób: jeden typ to osoby wysokie. Harry jest wysoki. rude włosy i jest szczęśliwa. jest bardzo podobny do Lui/y. to idę o zakład. Ocenianie na wejściu Posunęliśmy się znacznie naprzód. Wszystkie zostały przedstawione na rysunku 11-14. * ma ciało. żebyście nie przyjmowali biernie tego twierdzenia. brzydki. że Luiza i Harrym oboje przystojni i starzy. 11-14): Czy Mary jest radykałem? Jeżeli tak. Teraz mamy już określone podstawy do zbadania tego typu oceny. co wie jego bank danych i przeprowadzić następujący wywód (rys. że Bob jest brzydki. Proponowaliśmy wam wówczas. to radykał może być płci męskiej lub żeńskiej i jest bardzo prawdopodobne. jest jedną ze starych. Jeżeli byłaby to pamięć ludzka. Drugi to radykałowie płci męskiej. * jest wysoka. Jest ona również istotą ludzką. jak wszystkie pozostałe osoby. ma ciało. najwidoczniej. klient jesto * N2 jesto * N3 jesto * A co z Harrym? Wszystko. że można by rozstrzygnąć pewne kwestie przedstawione na wstępie. jeden jest płci żeńskiej.

co jest widoczne. Bobie i Samie. Ta część pamięci. Pierwsza sprawa. Po prostu nigdy ich tak nie nazywałem. Ale. która uczestniczy w powyższym dialogu. które już poznała. Informator: Osoba jest faszystą. zawiera więcej informacji o Mary. I teraz otrzymuje informacjo: Osoba jesto faszysta. Tym razem nie wystarczy już akceptacja wartości fasadowej tej informacji. jaką należy zaznaczyć. Hitler. które już wymieniłeś.RYSUNEK 11-15 pamięć: Pamięć: Aha. ponieważ odpowiadające im pojęcia zostały uogólnione jako N2.••. Czy :. Znam takich ludzi. czy są osoby.-i-". to mężczyźni czy kobiety? Informator: Mężczyźni. że N2 otrzymało nową nazwę: N2 oznacza to samo co faszysta..*: są wysocy czy niscy? Informator: W7 istocie rzeczy faszyści są zazwyczaj niskiego wzrostu tak jak Hitler. ale nie przypuszczam. pamięć: Rozumiem. Mussolini i Napoleon. brzydcy i okrutni i że wobec tego Mary. mówisz o jakiejś określonej osobie. Czy są brzydcy? I są radykałami? Informator: Tak bym ich określił. została przedstawiona na rysunku 11-16. Bob i Sam są faszystami. Pamięć ta miała już do czynienia ze >to\\cm faszyści. Być może. Informator: W pewnym sensie. że faszyści bywają grubi. Opracowaliśmy tak dokładnie te przykłady. niscy. którzy są faszystami. Zapamiętam to sobie. żeby osoba miała •. że w stosunku do poprzedniego uległ on pewnej reorganizacji. Ponadlo. Teraz pamięć musi powiązać napływającą informację z tymi. Mussolini i Napoleon. Pamięć: Dziękuję. Jedna z Brzydki - Zauważcie.i cechę tego typu. A zatem w drodze implikacji bank danych zakoduje. ale wie jedynie to. ale.•w. Pamięć: Mało wiem o faszystach. aby zilustrować kilka możliwych procedur stosowanych do reorganizacji informacji przechowywanej w banku danych. RYSUNEK 11-16 . to fakt. że faszyści są okrutni.

przy założeniu. 11-2) należy wyeliminować następującą niezgodność. • Lager Cabernet sauvignon Fermentujące owoce Hałaśliwy RYSUNEK 11-17 RYSUNEK 11-18 .procedur polega na uogólnieniu. dostrzegamy różne możliwe poziomy widoczności. dedukowaniu wspólnych cech różnych pojęć. Wtedy widzi jedynie to. a nie fizyczną miarą średnicy plamy świetlnej). że garnek powinien być wykonany z metalu jednak równocześnie imbryk może być wykonany z fajansu. co zostało oświetlone.na przykład taki. ponieważ w rzeczywistości stopień dostępności sieci w banku danych mierzony jest liczbą równocześnie spostrzeganych strzałek i pojęć. że takie wyspecjalizowane klasyfikacje okażą się kiedyś przydatne. Ćwiczenie: Z banku danych dotyczących garnków i pojemników (rys. że analogia ze snopem światła nie jest zbyt ścisła. (Zauważcie. Jest jednak bardzo prawdopodobne. I n n a wprowadza specjalny podział na klasy. Jeden ze sposobów przedstawienia sobie tego może być. że system interpretujący nie obejmuje całego schematu w jednym akcie obserwacji. który w całości był obejmowany jednoczesna obserwacją: w takich warunkach nie trudno zrozumieć wzajemne powiązania między przedstawionymi rzeczami. Jeszcze inna procedura polega na wyszukiwaniu a następnie eliminowaniu błędów i niezgodności. że interpretator ogląda sieć banku danych oświetlając go latarką. PENETRACJA BANKU DANYCH Jak wiele danych może być objętych jednocześnie procesem interpretacji? Dotychczas przedstawialiśmy na rysunku taki schemat banku danych. Powstaje pytanie. chociaż w schemacie jest określony jako garnek. jak szeroki jest snop światła rzucanego przez latarkę? Porównując ze sobą rysunki 11-17 i 11-18.

pozostałe szczegóły incydentu. ile promień światła latarki zdoła oświetlić). Spróbujmy zastanowić się nad tym. że w pamięci krótkotrwałej może mieścić się jednocześnie tylko ograniczona liczba węzłów (to znaczy. jego znaczenie różni się od tego. Po prezentacji każdego oddzielnego zdania badany odpowiadał na proste pytania (Co zrobił? Gdzie?).. chociaż w pewnym sensie nic przestają istnieć. czy nawet szczegółów samej tawerny. że wyobrażają sobie dokładnie i wyraźnie cak| bójkę w tawernie. B. Właściciel Al. co było prezentowane. Ludzie starają się raczej zrozumieć. Można sobie łatwo wyobrazić że ograniczona liczba węzłów zmieści się w pamięci krótkotrwałej. Kiedy śledzimy któryś ze szczegółów. które nie wiążą się z tą historyjką. Badani zapoznają ię z historyjką składającą się z oddzielnych zdań: s Głaz stoczył się z góry. Możliwe. Głaz uszkodził chatę. aby stwierdziły. to powiedzcie: Jakiej rasy jest pies Henry? Jak długi jest jego ogon? Spójrzcie na jego obrożę. że jednostką pamięci krótkotrwałej jest węzeł. Badając obrożę. I chociaż początkowo wydawało im się. mówiąc obrazowo.Ograniczenia w tym. w pamięci długotrwałej). chociaż bowiem jego znaczenie jest właściwe. 1971). gubimy z pola widzenia części ciała psa. Zakres tej pamięci jest mierzom w jednostkach psychologicznych. Jest też prawdopodobne. chociaż nie jest pokazany na schemacie. W pobliżu kręci się zawsze jego pies Henry. Przeprowadźmy następujący eksperyment myślowy. że to pamięć krótkotrwała przetrzymuje informację w celu przetworzenia jej w procesie interpretacyjnym.to wystarczy zadać im kilka pytań dotyczących szczegółów ubioru osób. Wyobraźmy sobie tę scenę: „U Luigiego"-to ciemna. Gdyby poproszono Was o przyjrzenie się psu. które składają się na historyjkę. Na przykład takie trzy zdania: A. pies Ala. czy też nie. Jaki napis widnieje na blaszce przyczepionej do obroży? Większość osób zgodzi się zapewne z tym. Chata jest mała. Głaz uszkodził małą chatę nad rzeką. n Rozważmy następujący eksperyment (Brandsford i Franks. Głaz uszkodził chatę. Czy wszystko jest jasne? Jeśli tak. Osoby badane mają wybrać ze wszystkich prezentowanych zdań te cztery. Rozważmy incydent w lokalu „u Luigieąo" opisany i przedstawiony na rysunku 11-3 w tym rozdziale i na rysunku 10-16 w poprzednim rozdziale. czy słyszały wcześniej dane zdania kontrolne. Jeżeli zajmiemy się szczegółową analizą odpowiednich węzłów. Chata stoi nad rzeką. to wówczas okazałoby się. jeżeli skoncentrujemy uwagę na blaszce wiszącej przy obroży. złożony zbiór połączeń dotyczących Henry'ego.u Luigiego" (nie pokazany na schemacie). c iż zapamiętać. na przykład węzły reprezentujące każdego uczestnika incydentu. to towarzyski sympatyczny gość. Głaz jest mały. że przypomina je sobie. Galaretka jest słodka. określający jego wygląd zewnętrzny i szczegóły jego psiego żywota. Badany powinien potwierdzić. to węzły sąsiednie stają się słabo widoczne. W gruncie rzeczy. że system pamięci koduje znaczenie tego. Słychać. że sposób kodowania informacji przez system pamięci . lecz jest to ogólne pojęcie zdarzenia. Można tak iść w nieskończoność. długości czy koloru ich włosów. ale zostały przypadkowo pomieszane z innymi zdaniami. odnoszący się do całego incydentu w tawernie . proszono je. jak sądzili. mogą w rzeczywistości polegać na ograniczeniach pamięci krótkotrwałej. to w takiej formie nie było prezentowane. Jest bardzo prawdopodobne. jak Sam wrzeszczy na Mary. że prawidłowo zrozumiał każde zdanie. a muszą przyznać. Henry. a te bardzo odległe (na przykład rola Henry'ego w incydencie „u Luigiego") pozostają z dala od centrum rozważań. zego doświadczaliśmy. że w banku danych znajduje się wtórny węzeł centralny. inne węzły przedstawiające pozostałe szczegóły zdarzenia przestają być widoczne. które było prezentowane pierwotnie. a następnie ułożyć je we właściwym porządku (ze wszystkich prezentowanych zdań można było zbudować cztery historyjki). a nie samo doświadczenie. to stwierdzimy. Istnieje też. Gdyby poproszono Was o przyjrzenie się różnym szczegółom psa. ROZUMIENIE A ZAPAMIĘTYWANIE Główną implikacją tych rozważań jest to. Opowiadanie jest wydrukowane w gazecie. zadymiona tawerna. które nie powinno obejmować żadnych szczegółów. Zdania te nie były prezentowane w takiej kolejności. takimi jak: Wietrzyk jest ciepły. to jego obraz znajdzie się w centrum Waszej świadomości. Zdanie A jest to jedno z tych zdań. Postarajcie się wywołać \v swojej wyobraźni całą tę scenę. że istnieją pewne granice wyobrażania sobie tej c/) innej sceny. że obraz nie jest tak dokładny. jaki charakter mają te jednostki. Następnie w 5 minut po zakończeniu ekspozycji wszystkich zdań. C. Mrówki zjadły galaretkę. gryzie Sama. Zdanie C nie należy do tej grupy. Nagle w grupie osób siedzących w rogu wybucha kłótnia. Można go analizować. co z kolei ograniczy zdolności procesu interpretacyjnego do wyszukiwania oceny informacji przechowywanych w banku danych (tzn. co więcej. Zauważcie. co człowiek może „widzieć" w jakimś jednym momencie w procesie wydobywania informacji ze swej pamięci. aby się upewnić. tyle. Jak badani przypominają sobie te zdania? Rysunek 11-19 przedstawia cztery zdania i ich struktury. osobom badanym postawiono pytania testowe. gdzie konsumenci siedzą w boksach w słabo oświetlonych rogach sali. że sama obroża zeszła na dalszy plan i jakby rozpłynęła się we mgle. że obraz samego psa nie jest już taki wyraźny. Bardzo interesujące wydaje się założenie. w pewnym momencie w trakcie tego rozgardiaszu Mary uderzyła Luizę. Zdanie B jest najbardziej interesujące. znikają z centralnego miejsca w procesie myślowym.

Nie mogło być inaczej. 11-19). Różnica ta polega na położeniu nacisku na dynamiczne i integracyjne procesy pamięci. W miarę gromadzenia coraz większej ilości informacji o świecie. który was otacza. Jeśli w pamięci przechowana jest właśnie ta ostania. uszkodził małą chatę nad rzeką. A zatem. a zdanie Test 1 pokrywa się z nim jedynie częściowo. co zostało przechowane w pamięci. W omawianym eksperymencie zestaw zbudowany był ze zdań kontrolnych o różnym stopniu złożoności: niektóre zdania zawierały większą liczbę prostych myśli niz pozostałe. które z tych zdań słyszały one już wcześniej. Następny w kolejności uzyskanych głosów okazał się Test 3. Ale zdania A i B są równie dobre. że przeczytaliście ponownie tę legendę. jaki rozpatrywaliśmy. że ich nie widziały. jakie wywarł na was bohater opowieści? Jak myślicie. pozwala połączyć wszystkie struktury w jedną (rys. Jednak takt. Automatycznie też w wyniku Mian struktury pamięci zmienia się wciąż nasza wiedza. Chata stoi nad rzeką. że dziś wiecie więcej o świecie. Test 2. że stale wzbogaca się nasz zakres pojęć. Głaz uszkodził małą chatę nad rzeką. Natomiast co do Testów 2 i 1 (a zdanie Test 7-to jedyne. PAMIĘĆ JAKO PROCES PRZETWARZANIA INFORMACJI Opis struktury pamięci dokonany w tym rozdziale przedstawia całkiem inny punkt widzenia na naturę uczenia się. który w ogóle nie j. Prawdopodobnie wielu z Was zapoznało się w dzieciństwie z opowieścią o Hiawacie. w jaki regulujemy nasze stosunki z otaczającym światem. gdy nie stykamy się ponownie z danym pojęciem bezpośrednio. który stoczył się z góry. osoby badane powinny rozpoznawać zdania tym łatwiej. to w jaki sposób można stwierdzić. a nie w wyniku pasywnego tworzenia związków między bodźcem a reakcją. Jedynie pierwsze z tych zdań było prezentowane naprawdę badanym w eksperymencie ifest !)• Kiedy jednak zapytano osoby badane. System uczy się poprzez aktywną interakcję z otoczeniem. a ponadto dokonuje się ciągłe ich porządkowanie i wzbogacanie nawet wówczas. Głaz. Pamięć zakodowuje i przechowuje myśli i znaczenie. aniżeli ten. o Indianach. czy też nie? Niewątpliwie jest zgodne ze schematem. czy zdanie B było prezentowane. komplikuje założenia tych teorii. że wasze obecne wyobrażenia dotyczące historyjki o Hiawacie różnią się znacznie od początkowych. Zdanie Test 4 stanowi najpełniejszy opis zdarzeń. czy pod wpływem lat zmieniły się Wasze wyobrażenia o nim? Dlaczego tak się stało? Czy dlatego. Głaz uszkodził małą chatę. czy też w rezultacie tego. wiedza systemu pamięci nieustannie rośnie. Zdanie C jest wyraźnie błędne: przeczy bowiem temu. że wielokrotne oddziaływanie specyficznego bodźca stanowi podstawę zdobywania informacji. uzyskano zaskakujące wyniki: większość wskazała na Test 4. Natomiast taki rozwój jest naturalną właściwością systemu pamięci tego typu. stając się również bardziej precyzyjna. jaki został zapamiętany. które rzeczywiście było prezentowane) osoby badane zdecydowanie twierdziły. o specyfice literatury dziecięcej i o dawnych amerykańskich tradycjach związanych z folklorem indiańskim? Klasyczne teorie uczenia się zazwyczaj wychodzą z założenia. Taki sposób działania przenika wszystkie nasze doświadczenia i jest podstawowym sposobem.Głaz stoczył się z góry RYSUNEK 11-19 fest 3. Każda prowadzona teraz dyskusja dotycząca Hiawaty determinowana jest po części tym. Tak więc jest całkowicie zrozumiałe. taki.yj prezentowany. które zachowało się w ich pamięci. . im bardziej są one zgodne ze znaczeniem. będąc niejako produktem ubocznym tego procesu. który wynika z analizy tworzenia się skojarzeń w klasycznych zadaniach dotyczących uczenia się. fest 4. na przykład: Test 1. Czy pamiętacie pierwsze wrażenie.

Główny problem polega teraz na włączeniu nowego pojęcia do istniejącej struktury.v obchodzeniu się z nowymi informacjami będzie się ciągle zmieniała w miarę ^ztałtowania jej struktury. poznawania przykładów oraz rozwoju pojęć dotyczących rozumienia wzajemnych stosunków między klasami pojęć. Rozumienie rozwija się w wyniku połączenia doświadczenia zewnętrznego z mechanizmami wewnętrznymi. że elastyczność pami^': . Człowiek zadaje piania. a po części tym. sprzeciwia się rewizji. czyta. myśli. w jaki sposób przyswajana jest nowa informacja. że staracie się przypomnieć sobie przede wszystkim t0 co rzeczywiście w niej było? Ciągły rozwój gromadzonej wiedzy. co jest już znane. co jest nie powiązane z jego strukturą pojęciową. jak również procesy przetwarzania informacji powinny być jednakowe u wszystkich ludzi. On też wyznacza te ogromną różnicę. Podstawowa trudność w danym momencie polega na ?raku systematycznych narzędzi analizy naturalnego. jak i od kolejnych wnioskowi dedukcji. aniżeli przebudować lub zmodyfikować system swych przekonań. co jest . Spośród wielu jeszcze nie zbadanych obszarów dotyczących świadomości ludzkiej laibardziej interesujący jest interakcyjny aspekt umysłu ludzkiego. Początek został jednak zrobiony. że zachowanie dziecka jest związane z aktywnym itączeniem otoczenia w proces systematycznego poszukiwania informacji niezbędnych jo budowania jego wewnętrznej reprezentacji świata. całe uprzednie doświadczenie jest automatycznie włączone do pełniejszej interpretacji i rozumienia tych nowych zdarzeń. Pamięć dwóch różnych osób rozwijałaby się jednakowo jedynie pod warunkiem. Początkowy etan konstrukcji banku danych nieuchronnie związany jest z olbrzymią ilością informacji zapamiętywanej w sposób mechaniczny. Wskazywaliśmy pewien sposób. może być w jakiś sposób powiązane z tym. rekonstrukcja nie polega na tym. Nowe pojęcia mogą już teraz być przyswajane głównie na podstawie analogii z tym. co człowiek sądzi. jest bardzo mało prawdopodobne. Spróbujcie przypomnieć sobie tę historyjkę: czy \ Vas/ . Zrozumienie dokonuje się powoli. Bardzo rzadko człowiek dorosły spotyka się z czymś zupełnie . że otrzymują one dokładnie taką samą informację w jednakowym porządku i posługują się identycznymi procedurami. które manipulują i reorganizują napływającą informację. To. bez względu na u\ że podstawowe mechanizmy interpretacji i pamiętania informacji są wspóine ii!j wszystkich ludzi. pozwalającymi na jej przyswojenie i organizację. żeby u dwu różnych osób ukształtowała się jedna i ta sama struktura pojęciowa. marzy i działa. co leży u podstaw takiego idiosynkratycznego rozwoju. przechowywanej w systemie pamięci. jaka istnieje między sposobem zakodowania informacji w pamięci dziecka a sposobem. W późniejszych latach życia kiedy nagromadzone zostały duże zasoby informacji i zorganizowane w bank danych o rozwiniętym systemie krzyżujących się połączeń. jeśli nawet podstawowe mechanizmy są takie same. w miarę gromadzenia się cech przedmiotów. Na początku większość pojęć znajdujących się w pamięci jest tylko w części zdefiniowana i słabo powiązana z innymi przechowywanymi informacjami. Kiedy zostanie ustalony związek między nimi. 1/ dziecka każde nowe pojęcie powinno tworzyć się na pustym miejscu. jego struktura pojęciowa. ale w gruncie rzeczy ten ważny problem jotraktowaliśmy dość pobieżnie. uczenie się nabiera zazwyczaj innego charakteru. Zdolność do radzenia sobie z najróżnorodniejszymi sytuacjami za pomocą niewielkiego zbioru podstawowych mechanizmów stanowi.iaczenie.jpwym. Struktura pojęciowa u dzieci jest znacznie słabiej ukształtowana i powiązana wzajemnie niż u jorosłych.. w jaki ta sama informacja zostaje zakodowana przez dorosłego. jakie stosowane były w toku gromadzenia informacji. która wypraco. co sobie na ten t e n i . lecz nie uwzględnia ich w pełnej mierze. z czym się styka. analizuje własne doświadczenia. Zauważcie.y. Nawet wówczas. l t myśleliście od tego czasu. Należy też się spodziewać.vvraźnie sprzeczna z tymi doświadczeniami. gdy odbierana informacja jest . zależy zarówno od jego doświadczenia. Nawet bardzo subtelne różnice w otoczeniu mogą pozostawić różne ślady w pamięci. Przyjmujemy. bez wątpienia. A zatem.czego o nim dowiedzieliście się początkowo. że podstawowa struktura pamięci. przedstawiająca świat ich doświadczeń.viita tak skomplikowany system wzajemnych powiązań. eksploracyjnego zachowania się . Nawet bardzo j-obieżne obserwacje wykazują. wywien istotny wpływ na to.lU znane z uprzednich doświadczeń. ponieważ sprzeczności pojawiają się rzadko. Opisany przez nas model dotyczy •daśnie tych spraw. w jaki system pamięci może zadawać pytania w celu sprawdzenia tworzonych rsrzez siebie porównań i wysuwanych wniosków. nie zawsze prowadzi to do pojawienia się takich samych struktur pamięciowych. jedną z główmiMcech adaptacyjnych systemu pamięci.Iowieka w toku pracy i zabawy. W -tfultacie człowiek dorosły raczej woli odrzucić sprzeczne informacje lub zmienić ich . >Jiemal wszystko. Jednakże. W modelach tego typu występowanie różnic indywidualnych oraz systemów idiosynkratycznych będzie raczej regułą niż wyjątkiem. Nowe doświadczenie przyswajane jest w dużych dawkach. .

Tak więc jego pojęcie o psie może być oparte na odczuciu dotykowym sierści psa i na zabawnych jźwiękach. Pierwsze roki dziecka w posługiwaniu się językiem to nazywanie znanych mu już przedmiotów: ibawek. Jeszcze Eez długi czas po opanowaniu języka. Różnorodne schematy sensoryczno-motoryczne wyuczone przez dziecko (pierwszych dwóch latach. Tu wystarczy zaznaczyć. Nawet po opanowaniu języka wczesne mechanizmy inteligencji serisoryczno-motoyeznej odgrywają nadal decydującą rolę w organizowaniu doświadczeń dziecka. Może jno uczyć się za pomocą języka. Do czasu opanowania języka struktury jercepcyjne i poznawcze mogą tworzyć się wyłącznie na podstawie działania wynikają.12. jak pokażemy w rozdziale 13. Rozwój odpowiednich schematów działań zostanie jokładnie omówiony w rozdziale 13. Systemy językowe są tak złożone.nazw . na której stabilizuje się opanowanie języka. Te wczesne struktury zawierają sekwencje działań wykonywanych przez dziecko w jdniesieniu do jego otoczenia. a pojęcie piłki może opierać iic na jej ruchu. z którymi się styka. ' b. Poproście siedmioletnie dziecko o zdefiniofanie dowolnego przedmiotu codziennego użytku. język i myślenie dziecka przeplatają się tak silnie. Język Nabywanie znaczenia poprzez działanie Znaczenie nazw STRUKTURA JĘZYKA Struktura znaczeniowa a struktura powierzchniowa Przekazywanie struktury Przekazywanie znaczenia UCZENIE SIĘ JĘZYKA Uczenie się reguł Naśladownictwo Język jako środek komunikowania się Pierwsze kroki w komunikowaniu się Wytwarzanie a rozumienie Na dm iern a gen era lizać ja GRAMATYKA ANGIELSKA Rozumienie języka stanowi z pewnością unikalną i najważniejszą właściwość ludzkiego umysłu. członków rodziny. plus wiedza o stałości i niezależności przedmiotowi zdarzeń. Język rozwija się w ramach inteligencji sensoryczno-motorycznej. A mimo to każde normalne dziecko może opanować dowolny istniejący język.dla istniejących już schematów sensoryczno-motorycznych. działanie pozostanie dla normalnego dziecka :mtralną częścią jego struktury pojęciowej. worzą tę podstawę.ego z doświadczeń. że do tej pory nikomu jeszcze nie udało się dać pefnego opisu reguł tworzących te systemy. Dziecko zaczyna posługiwać się językiem w wieku około dwóch lat i. Opanowanie języka stanowi punkt zwrotny w rozwoju dziecka. ojcowie są do bawienia się. a odpowiedź będzie oparta na jego Kalaniu: stoły są do jedzenia. Od tego momentu dziecko nie musi uczyć się wyłącznie poprzez własne doświadczenia. kiedy zostanie wyrzucona. jakie wydaje pies. krzesła są do siedzenia. że niemożliwe już staje się ich rozdzielenie. że schematy łączące ioznania sensoryczne z działaniami motorycznymi zwane są schematami sensorycznonototycznymi. W miarę rozwoju jego zdolności do porozumiewania jięza pomocą symboli. Początkowo Toblem uczenia się języka może sprowadzać się głównie do przyswojenia językowych lykietek . Rozumienie . kiedy zostanie uszczypnięty. Dziecko nazywa śwnież swoje własne czynności: nie przypadkowo dzieci często rozmawiają same ze > ą Ale w końcu struktura taka jest niewystarczająca. Poprzez działanie niemowlę tworzy ogólne pojęcia o przedmiotach. prostych przedmiotów z otoczenia. pienia się podłoże jego wiedzy o otaczającym świecie: następuje przejście od joświadczeń czysto sensorycznych i motorycznych do operacji na symbolach. Nabywanie znaczenia poprzez działanie Działanie jest podstawą początkowej wiedzy nabywanej przez dziecko.

iż napływająca informacja jest częstokroć kodowana w postaci akustycznych etykietek. to język straciłby swą ogromną giętkość jako narzędzie wyrażania i przekazywania myśli. Każdy człowiek. gryźć. które otrzymały specjalne nazwy u mieszkańców Filipin. Stanowią one specjalną klasę słów. ponieważ oddają one ogólne relacje istniejące między pojęciami. może wywierać znaczny wpływ na kodowanie i przechowywanie informacji sensorycznej. potrafi bowiem opisać te różnice za pomocą symboli językowych-dany rodzaj ryżu jest drobnoziarnisty. Słowa wydają się podporządkowane pewnej zasadzie (zwanej prawem Zipfa). odzwierciedla te struktury percepcyjne i symboliczne. STRUKTURA JĘZYKA \'ie ma reguł pozwalających określić znaczenie słowa na podstawie jego brzmienia. Tak więc ze słów: pies. aby sądzić. może odróżnić różne rodzaje ryżu. trzeba siać reguły konstruowania znaczących ciągów słów. od których to zależy łatwość kodowania. uto lub wóz. System symboli. Znaczenia pojedynczych wyrazów w zdaniu łączą się zgodnie z zasadami gramatyki. Nazwy są nadawane arbitralnie. ale równocześnie jest dla dziecka (albo ':-ż dorosłego) trudny do przyswojenia. Skróty opowiadają tej samej zasadzie. początkowo otrzymują stosunkowo długie opisowe określenia. którym posługuje się dana społeczność językowa. zanim dotrze do pamięci długotrwałej. a to jest często znacznie prostsze niż manipulowanie samymi pojęciami. liczba możliwych połączeń słów przewyższyłaby znacznie zdolność naszego systemu pamięci. Zdarzenia i spostrzeżenia ważne dla danej wspólnoty są zwykle nazywane bezpośrednio za pomocą niewielkiej liczby słów. Sposób. które odnoszą się do konstrukcji wyrazów z oddzielnych dźwięków. Dowolny zbiór konkretnych przedmiotów może zostać połączony dzięki nadaniu mu ogólnej nazwy. do. Wydaje się. ponieważ efektywność kodowania doświadczenia w pamięci uzależniona jest od gotowej struktury symbolicznej banku danych. jednak wpływ ten nie dotyczy mechanizmów poznawczych. dziecko eskimoskie musi umieć rozróżnić dziesiątki rodzajów śniegu. Jest jednak całkiem oczywiste. tworząc znaczenie całego zdania. Zapamiętanie prostego percepcyjnego doświadczenia jest bezpośrednio powiązane z tym. car. śanowi użyteczne narzędzie komunikowania się. z organizacji pojęciowej opartej na działaniu stopniowo przechodzi do organizacji opartej na słowie. kiedy potrzebowałoby połączyć ich znaczenia. które są komunikowane iv innych językach.Znaczenie nazw W miarę jak dziecko zaczyna posługiwać się symbolicznymi nazwami. Każda wspólnota językowa dysponuje w pewnym stopniu swobodą w zakresie sposobu podziału swego percepcyjnego doświadczenia poprzez przypisywanie nazw określonym sferom tego doświadczenia. John. •0 relacje między tymi pojęciami stają się ważne. A nawet więcej. które są podstawą powstawania tych struktur. 1 ielevision-TV. a tym samym można włączyć do rozwijającej się struktury pojęciowej dziecka określony wzorzec uogólnienia i różnicowania. że każda wspólnota językowa wypracowuje własne struktury znaków. Ludzie ze wszystkich wspólnot językowych mogą wymieniać między sobą dowolne informacje percepcyjne. telephone-phone). bez względu na to. Etykietki te mogą pełnić rolę potencjalnego filtra informacji. angielskim: automobil-auto. . przechowywania i mówienia na temat określonych doświadczeń percepcyjnych. a następnie uczyłoby się łączyć ze sobą wyrazy. kto rzeczywiście gryzie: John czy pies? Aby odpowiedzieć na to pytanie. Przypomnijmy sobie. przeważa •endencja do łatwości i ekonomii w procesie porozumiewania się: automobil zastępuje . które odgrywają w życiu tych społeczności rolę najważniejszą. można myśleć manipulując słowami. czego oczekujemy. Ponadto. jakie jak automobil czy telewizja. Język. na. Nowości technologiczne wprowadzane do naszego życia. w jaki powstaje to znaczenie. Konieczny byłby wówczas słownik do określania znaczeń każdego możliwego zdania. co pamiętamy? Siła słów polega na ich nieograniczonej wręcz elastyczności. w jaki dany język odnosi się do doświadczenia percepcyjnego. bardziej owalny i ciemniejszy-chociaż musi użyć w tym celu więcej słów. jakim posługuje się językiem. Jeżeli byłoby to tak proste. to •wuezenie się języka nie sprawiałoby żadnej trudności: dziecko uczyłoby się znaczeń pojedynczych wyrazów. Jest oczywiste. że język zbudowany jest inaczej. gdy słowo staje się nazwą przedmiotu lub zdarzenia. Kiedy język zaczyna uczestniczyć w kształtowaniu pojęć. ponieważ trzeba byłoby uczyć się oddzielnie znaczenia Każdego nowego ciągu słów. dzięki swej złożoności. Jeżeli dana wypowiedź obejmuje więcej niż jedno pojęcie. Dziecko z Filipin musi budować system pojęciowy pozwalający mu rozróżnić 92 rodzaje ryżu. że istnieją poważne podstawy. Czy jednak posługiwanie się nazwami (etykietkami językowymi) wpływa na zmianę naszego sposobu myślenia? Czy wpływa na to. co widzimy. jak ich użycie w języku staje się coraz częstsze. Sposób. telewizję natomiast TV (W oryg. aby uzyskać znaczenie zdania. Istnieje jednak ogromna różnica między iżyciem języka jako mechanizmu nazywania przedmiotów a językiem jako środkiem Urażania twierdzeń o świecie. uczestniczące iazwyczaj w nabywaniu doświadczeń i zapamiętywaniu. przekształcasz podstawa. Każdy język wpływa w szczególny sposób na struktury wewnętrzne. Jeżeli zdania byłyby budowane z oddzielnych słów według tych samych zasad. Odpowiedniość między dźwiękiem a znaczeniem musi być wyuczona oddzielnie dla każdego słowa w danym języku. na której buduje ono swe pojęcia. która zostanie przechowana o danym zdarzeniu. nie jest prosty. jak prosto dany język potrafi oddać to doświadczenie. W większości ję/yków najczęściej używane słowa są zarazem najkrótsze. Zwróćmy na przykład uwagę na jtugość przyimków: w. których używa się hardzo często. chociaż pewne rzeczy mogą okazać się dla nich trudniejsze niż inne. Nie wystarczy po prostu dodać do siebie znaczenia oddzielnych słów. A mimo to tyrania słów nie jest absolutna. gdy nie potrafi ich odpowiednio nazwać. Jednak w miarę tego. nie •Unika. słowa przejmują rolę punktów oparcia dla struktury pojęciowej Od chwili. nawet wówczas. że opanowanie języka nie wpływa bezpośrednio na zdolności percepcyjne.

lepiej będzie powiedzieć mu: Za każdym razem. że wszystkie te stosunki są już znane lenn: człowiekowi albo są tak oczywiste. Co więcej. że dla dowolnej struktury znaczeniowo istnieje znaczna liczba możliwych opisujących ją zdań. nie musimy mówić o tym. że winogrona pojawiają się v\ odpowiednim pojemniku automatu. Zdanie czynne: Zdanie bierne: Zdanie przeczące: Pytanie: Zdanie bierne przeczące: Pytanie przeczące: John przestraszył Mary. Zdanie to przekazuje tę samą informację. Nie można zobaczyć znaczenia. użytych przez nas do przedstawienia struktury znaczeń. zarówno pisane. kiedy znajdzie się pan w pomieszczeniu. danego języka. nie musimy precyzować tego. Zamiast pozostawić go w pokoju zdanego na przypadek. mających to samo znaczenie. a będzie pan miał ochotę na winogrona. Ponadto nie istnieje koniec/nosi: przekazywania struktury znaczeniowej w całości. muszą istnieć w nim pewne konwencje. John nie przestraszył Mary. takich jak na rysunku 12-1. w jaki sposób za pomocą krążków wydostać / automatu winogrona. zwłaszcza gdy zakładamy. konkretne zdania. że zależy nam na tym. Mary została przestraszona przez Johna. dokonujemy rozróżnienia między słowami służącymi do przekazywania myśli a samymi myślami. że krążki należy uprzednio wziac w rękę. a nie z jakichś kółek i strzałek. Język można rozpatrywać jako metodę przekazywania struktury pamięci mówiącego strukturze pamięci słuchającego. Ponieważ język składa się ze słów. ponieważ zależy ono od strukiur> pamięci ludzi włączonych w sytuację komunikowania się. że odbiorca informacji opanował już pewien zasób podstawowych pojęć. Zakładamy. co zdanie: Przedmiot Okrągły RYSUNEK 12-1 Winogrona <C8> Kwadratowy Przedmiot Przedmiot Okrągły Duży Mary została przestraszona przez Johna. Przypuśćmy. Z tego właśnie powodu znaczenie przekazywane w komunikacie nazywamy strukturą znaczeniową. człowiek dorosły zrozumiał związek między krążkiem a odpowiednim otworem w automacie.Struktura znaczeniowa a struktura powierzchniowa Przeanalizujmy sieć związków znaczeniowch i działań przedstawioną na rysunku 12-1 Jest to obraz możliwego systemu znaczeń reprezentowanych w strukturze pamięci jakiej osoby. pozwala na utworzenie ośmiu -instormacji zdania. Z tego właśnie powodu nazywani1.i!v. która da się obiektywnie rejestrować. ilustruje on sytuację omawianą w rozdziale 13. jak i mówione strukturami powierzchniowym. że krążki trzeba wrzucać do otworu w aparacie. w którym będą te właśnie niebieskie krążki i taki automat z otworem. Słowa są jedyną częścią składową zachowaniu językowego. Zaznaczmy. które pozwalają na odróżnianie słów i relacji między nimi oznaczających pojęcia od słów i relacji oznaczających działania i od słów odnoszących się do stosunków 1 między działaniem a pojęciem. . hociaż struktura powierzchniowa obu tych zdań jest różna. Zastanówmy się nad takim zdaniem: John przestraszył Mary. A zatem. a pojawią się winogrona. Mówiąc o języku. Czy John przestraszył Mary? Mary nie została przestraszona przez Johna Czy John nie przestraszył Mary? . to ich struktura znacze• v jest taka sama. aby móc się nimi posłużyć.. albo też o tym. w zdaniu wyjaśniającym naszemu słuchaczowi. kiedy to kręcąc ypo pomieszczeniu odkryje wreszcie ten związek. wystarczy włożyć krążek do automatu. W rzeczywistości podstawowa struktura zdarzenia w którym na •>konawca (agens) John przestraszył odbiorcę Mary. że nie trzeba o nich wspominać. Zbudowano go zgodnie z oznaczeniami wprowadzonymi w rozdziałach 10 i 1! . Różnicę między strukturą powierzchniową a strukturą znaczeniową najlepiej /ilustrują przykłady.

Pewne zniekształcenia grama:yczne mogą uczynić przekaz niezrozumiałym. że studenci pracują). Zdanie: oą Jeść jabłek . Bywa i tak. Rysi. zawarta w nim . którzy pracują) Reguły gramatyczne języka określają nam sposób przekształcania struktur znaczeniowych w struktury powierzchniowe. że wiele struktur powierzchniowych przedstawia tę sarmi strukturę znaczeniową. ponieważ brak jest informacji pozwalającej na rozszyfrowanie dwuzna•zności. Człowiek mówiąc lub pisząc sięga do własnych struktur znaczeniowych i stosuje odpowiednie reguły gramatyczne. że różne struktury znaczeniowe leżą u podstaw jednej i tej samej struktury powierzchniowej. Zdania te zmieniają wyłącznie formalną strukturę powierzchniową. że chociaż znaczenie i poprawność gramatyczna są ze s b powiązane. W każdym z ośmiu zdań podstawę stanowi jedno zdarzenie: John przestraszający M i l n W wersjach przeczących występuje negacja tego faktu. ale w kontekście jest ono całkiem sensowne. Każdemu z nich odpowiada odrębna struktura znaczeniowa. to część znaczenia gubi się: RYSUNEK 12-2 Kopać John Mary. W czasie słuchania lub czytania zachodzi odwrotny proces: człowiek itara się zrozumieć wypowiadane doń słowa i odtworzyć strukturę znaczeniową. . RYSUNEK 12-3 Cl's are students who work (Cl to studenci. Warto jednak pamiętać o tym. drugie znaczenie: Oni sprawiają. aby zbudować poprawne zdania. Oto przykład (w języku angielskim): •^reszcie zdanie może być całkowicie poprawne gramatycznie. (Oni są pracującymi studentami.est niegramatyczne. Jeżeli zakłócenia dotyczą informacji o specyficznych rolach osób biorących udział w zdarzeniu. Jest zatem możliwe.Pytanie bierne: Pytanie przeczące bierne: Czy Mary została przestraszona przez Johna? Czy Mary nie została przestraszona przez Johna? They are working students. jak to zostało przedstawione na rysunku 12-3. nek 12-2 pokazuje strukturę znaczeniową dla wszystkich ośmiu zdań.^formacja o związkach i pojęciach jest jednoznaczna. udanie to ma dwa możliwe znaczenia. Te osiem transformacji struktury podstawowej stanowi zasadę tworzenia się większości struktur powierzchniowych zdań w języku angielskim. a mimo to trudne do Jterpretacji. to jednak nie są tym samym. w pytających poddaje się g0 -A wątpliwość.

oni czy tamten jest oczywiste. W ten sposób możemy wyprowadzić prosty zbiór reguł służących do podziału tego typu zdania: Czytamy je następująco: 1. Jak to już stwierdziliśmy.) Mogą być dwie struktury znaczeniowe tych zdań: Żeglarz zabił a) przedmiot: kogoś. które opisują strukturę głęboką języka. Po drugie. (kiedy to rzeczownik N z Art+Ad+N został ponownie zastąpiony przez Ad+N. że fraza czasownikowa składa się z czasownika (V . (Przypred. \o'ejiie reguły. GRAMATYKA ANGIELSKA 2 /dania angielskie są złożone z kilku różnych rodzajów składników połączonych ze sobą według formalnych reguł gramatycznych. to zapis formalny. że fraza the very old man •bardzo stary człowiek) jest frazą rzeczownikową (NP . a pozostały wyraz tygrys.Żeglarz zabił ością rekina. Kolejne zdania: I saw the sparrows flying to the trees (Widziałem wróble lecące na drzewa) I saw the Grand Canyon flying to New York (Widziałem Grand Canyon lecąc do Nowego Yorku) mają w języku angielskim podobne struktury powierzchniowe. Jakkolwiek więc •Pisane poniżej reguły egzemplifikowane są zdaniami języka angielskiego (tłumaczenia podajemy w nawiasach) -ickióre z nich stosują się wyłącznie do tego języka. W rzeczywistości większość wypowiadanych zdań trudno zrozumieć w oderwaniu od ich kontekstu. nie stanowi to jednak gwarancji. jak: to.) rekina i b) przedmiot: rekina. Zwłaszcza pierwsze z omawianych "Sut. (Bardzo stary człowiek je ostrygi.noun). reguły struktur frazowych. reguły transformacyjne. 2. Psychologiczne badania dotyczące gramatyki koncetrują się na procesach poznawczych. której celem jest opis uniwersalnych reguł językowych. które pośredniczą między strukturą powierzchniową a znaczeniem. Liczne opuszczenia. red. dwuznaczne odniesienia znaczeniowe bardzo utrudniaj. jak i niezrozumiałe. Jednak w kontekście. instrument: ością. Reguła 4 stwierdza. czy profesorowie są wykonawcami czy też odbiorcami czynności odwiedzanie. musimy jakoś inaczej rozczłonkować zdanie. która w ogóle nie została użyta we frazie the man (Art+N).sentence) dzieli się na NP + VP.] analizę formalną wypowiadanych zdań. frazę eats oysters ije ostrygi) nazwiemy frazą czasownikową (VP-verb phrase). Z psychologicznego punktu widzenia język jest środkiem komunikacji. poi. (Przyp.) 1 . dając w efekcie Art + Ad + Ad + N). jest wystarczającym (a nawet wielce prawdopodobnym) przedmiotem tego działania. gdy znaczenie takich słów. to jednak w razie potrzeby może być jednoznacznie zinterpretowane. gdy struktura powierzchniowa formalnie nie jest prawidłowa. że może wystąpić cały ciąg modyfikatorów we frazie rzeczownikowej w tym sensie.article) plus rzeczownik (N . ponieważ zbiór relacji znaczeniowych jest całkiem ograniczony (Schank. mają taki uniwersalny charakter. dzieli się na V + Fraza rzeczownikowa może być poddana dalszej analizie: Reguła 3 umożliwia zastąpienie frazy rzeczownikowej przez rodzajnik (Art . to znaczy jedna z nich lub obie mogą być zastosowane do analizy zdania. natomiast zdanie: Strzelać John tygrys chociaż niepoprawne gramatycznie. że mechanizmy poznawcze zdołają odpowiednio wykorzystać jego znaczenie i odwrotnie: wiele zdań o najwyraźniej niejednoznacznej strukturze powierzchniowej jest w praktyce całkiem zrozumiałych. czasownika i dopełnienia. lecz zupełnie różne struktury znaczeniowe. adverb) plus rzeczownik (N). Zdanie (S . Niemniej jednak oba zdania można zrozumieć bez większych trudności. 2 Reguły gramatyczne przedstawione w niniejszym paragrafie wywodzą się z gramatyki generatywno•ftnsformacyjnej. W drugim zdaniu występują dwie różne struktury znaczeniowe w zależności od tego. instrument: ości. w istocie sprawy te są ze sobą ściśle powiązane.nounphrase). Ludzie dość rzadko mówią zdaniami poprawnymi gramatycznie. Odwiedziny profesorów mogą być nudne1. Rozważcie zdanie: The very old man eats oysters. Reguły te są fakultatywne. tylko jeden wyraz John musi z konieczności oznaczać wykonawcy (agensa) będącego istotą ludzką. poi. struktury znaczeniowe dają się przekazać nawet wtedy. zastosowano ją raz we frazie the old man (kiedy to rzeczownik N z Art+N został zastąpiony przez Ad+N) oraz użyto jej dwukrotnie we frazie the very old man. szeroko stosowane zaimki. z istoty swej ~ńc być stosowany do każdego języka naturalnego.) Możemy rozłożyć to zdanie na różne sposoby. Reguła 4 pozwala na wytworzenie frazy: The very tired big fat hungry dirty old man (Bardzo zmęczony wielki gruby głodny brudny stary człowiek). Tak więc zdanie: Całować John tygrys jest zarówno niepoprawne gramatycznie. 1969). że N (rzeczownik) może być w sposób ciągły zastępowany przez przymiotnik lub przysłówek (Ad -adjective.verb) i z frazy rzeczownikowej. których celem jest przekształcenie struktury głębokiej w ciąg wyrazów zjawiających się w konkretnej wypowiedzi. po pierwsze. mogą mieć bardziej specyficzny charakter. Przykładem może tu być zastosowanie Reguły 4. jaki tu jest prezentowany. Przyjmijmy. Zgodnie z tradycyjną gramatyką zwykłe proste zdanie angielskie składa się z podmiotu i pfzeczenia lub z podmiotu. Jeśli nawet przekaz odpowiada dokładnie regułom poprawnego mówienia. a po trzecie zauważmy. Z punktu widzenia języka jako środka komunikowania się sytuacja taka jest zupełnie oczywista. tego typu rozróżnienia nie są dla nas szczególnie użyteczne. czynności strzelać. W tej książce głównie zajmowaliśmy się dotąd raczej znaczeniem zdań niż ich bezpośrednią strukturą powierzchniową. ponieważ konkretny dobór słów może odnosić się tylko do jednego znaczenia.

fraza in the tree house jest frazą przyimkową {PP . Aby nasza gramatyka objęła frazy pr/. PP -> Prep+NP. 2C. albo 2B. że następująca po nim fraza rzeczownikowa określa lokalizację. Przyimek {in . RYSUNEK 12-4 RYSUNEK 12-5 .prepositional phrase) i składa się z przyimka (prep -preposition) plus zwykła fraza rzeczownikowa. nigdy obie na raz. VP -> V+NP.Jeżeli dodamy do tego jeszcze reguły przekształcające wyniki zastosowania powyższych reguł (V. że w konkretnej sytuacji stosuje się albo regułę 2A.Art+N N .Ad+N N -> Ad+N Art -> The (rodzajnik określony) N -> man (człowiek) Ad -> very (bardzo) Ad -» old (stary) VP VP .w) w tym zdaniu oznacza. zdaniu: lV The very old man lives in the tree House. S . Ad) w wyrazy. N. z jest rzeczą oczywistą. 2B. Rysunek 12-4 przedstawia zastosowanie tych reguł w postaci struktury drzewkowcj wraz obrazem struktury znaczeniowej tego samego zdania.V+NP NP -* ArtVN V -> eats (je) Art -> (opuszczony) N -> oysters (ostrygi) Dotychczas opisana gramatyka nie może jednak poradzić sobie z frazami przyimkowymijak np. musimy po prostu rozszerzyć Regułę 2: 2A. VP -» V+PP. to analiza zdania The very old man eats oysters zostanie zakończona. Art.Np+Vp NP NP . (Bardzo stary człowiek mieszka w dziupli).yimkowe.

ostryga. Patrząc na samo zdanie. że w Si NPi jest zarówno tożsama. czasem jako reguły przepisywania (rewrite rules). Słownik przedstawia się następująco: V -» lives.conjunction): 1A.. przez. że wprowadziliśmy nowy symbol do wykresu: duży trójkąt.* N P + VP. który mieszka w dziupli. Ponadto wykonawca (lub instrument) czasownika jest oznaczony za pomocą przyimka przez. house. a. poi. S^ S + Conj + S. few.. red. tree. że omawiane reguły obracają się wokół fraz. (mieszka. które tu przytoczyliśmy.. many. jak też pełni tę samą rolę. dom.) . Tak więc zdanie The very old man who lives in the tree house eats oysters. + (lives) + (mieszka) + (in the tree house) + (w dziupli) Skonstruowanie zdania biernego wymaga przegrupowania tych fraz do postaci: PP (In the tree house) + V + NP + (lives) + (the very old man) Zdanie w powyższym układzie. jak t0 pokazuje wykres na rysunku 12-5..) Art -» the. do.. określa się je jako reguły struktur frazowych (phrase-structure rules).. but. na. do czasownika zostaje dodana forma posiłkowa {auxiliary. widzimy.) poza szczególnymi konwencjami stylistycznymi. Ze względu na to. I tak w tym przypadku zdanie wyjściowe miało następującą strukturę frazową: NP (The very old man) (Bardzo stary człowiek) + V + PP \[a ogól konstrukcje bierne są oznaczane przez specjalne formy czasownika. które zostały zastąpione przez trójkąty. Nieco inny sposób łączenia zdań polega na zastosowaniu spójnika (Conj . Rozważcie dla przykładu zdanie bierne: The tree house is lived in by the very old man. mało. on. (Bardzo stary człowiek.) N -> man. przedstawione są na wykresach 12-4 i 12-5. . chociaż. limeryk..przyp.... drzewny. drzewo.... ponieważ. eats. (stary. poi. limerick.. S . je ostrygi. very... dużo. by. jak to wskazuje przykład z podanego limeryku.. (w. je. Ze zdań prostych można budować zdania złożone. która pozwala na wyeliminowanie NP2: The very old man lives in the tree house and eats oysters. a pełny zbiór tych reguł określa gramatykę struktur frazowych. Utworzenie zdania biernego wymaga przegrupowania fraz zdania. 4 Zauważcie.. Conj -> and. (Tych kilka reguł. at. nie zawsze jest to konieczne. ponieważ pozwalają na przetasowanie różnych segmentów zdania... Zwykle temu przetasowaniu towarzyszą wskazówki syntaktyczne •/apewne po to. or.Obecnie uzupełniwszy słownik możemy zastosować powyższe reguły do nowego zdania. którą należałoby wykreślić dla przekształcenia fraz rzeczownikowych i czasownikowych w końcowe wyrazy. na jego wykres i wykres struktury znaczeniowej tego zdania.. W związku z tym w zdaniu zachodzi więcej zmian: Przyimek z początkowej PP zostaje opuszczony pozostawiając samą NP. tree. an..) Wykresy na rysunkach 12-4 i 12-5 pokazują drzewka derywacyjne obu zdań.. śpiewa. które wskazują. Do reguł struktur frazowych należy jeszcze dodać reguły transformacyjne. Zwykle w takich przypadkach stosujemy regułę opuszczania.. aby osobie słuchającej czy czytającej przekształcone zdanie umożliwić dotarcie do wersji wyjściowej.. opuszczony Prep z początkowej PP zostaje wstawiony po czasowniku. bardzo. lecz. co NP2 w S2.. oyster. daleko nic wyczerpuje pełnego zestawu).) Prep. Ad -* old.. IB. (człowiek.) Tak więc dzięki Regule 1A nasze dwa zdania można połączyć następująco: (The very old man lives in the tree house) and (the very old man eats oysters) Wykres tego zdania znajduje się na rysunku 12-6 4 . czyli na jego transformację. 3 Limeryk ten w wolnym przekładzie: W dziupli drzewa bardzo stary człowiek mieszka co ostrygi jedną po drugiej łyka od rana do zmierzcha.. Zmiany te w kolejnych fazach wyglądają następująco: (The very old man) (NPi) (PP) (Pr^p+NP 2 ) (NP2) (The tree house) + + + (lives) (V) (V) + + (in the tree house) (PP) (NPi) (by+NPi) (PP) (by the very old man) ( A "x+V) + Prep + + (Aux+V) + (Prep) + (is lived) (in) + Reguły te są transformacyjne. (i. (Przyp. przekształcając ją tym samym w PP.. przyjmowanymi w poezji: In the tree house lives the very old man who constantly eats oysters as fast as he can1. aczkolwiek jest ono całkowicie zrozumiałe. sings. to. red.Aux)\ końcową NP poprzedza przyimek przez. nie uważa się zwykle /a zdanie gramatyczne (w języku angielskim . które dotąd analizowaliśmy. przy. Stanowi on po prostu skróconą •ormę zapisu struktury drzewkowej. lub..) jest złożone z dwóch zdań.. -> in. Konkretne struktury. (Dziupla jest zamieszkana przez bardzo starego człowieka). jak te frazy mogą być przegrupowywane w rzeczywiste struktury powierzchniowe zdań. because.

jak i miejsce. Tabela 12-1 przedstawia te relacje (jest w zasadzie taka sama jak tabela 10-1). W języku angielskim. Dlatego też opuszczenia zwykle oznaczane są przez zaimki. W rozdziałach 10 i 11 omawialiśmy sposób opisu tych relacji. którą ty wczoraj widziałeś rozmawiającą z Johnem i ona mi pomachała. musi ustalić związki między pojęciami a opisywanymi zdarzeniami. jaką chce on przekazać. może zastosować formę bierną zdania.RYSUNEK 12-6 przekazywanie struktury /vby słuchacz lub czytelnik mógł zrozumieć dany tekst. Henry położył na podłodze. samo słowo położyć tego nie wymaga: Wczoraj książka została położona na podłodze. kiedy informujący pragnie opuścić wskazówkę dotyczącą sprawcy czy wykonawcy działania. wykonawca przedmiot miejsce Jeżeli opuścimy przedmiot lub miejsce. Henry The very old man (Bardzo stary człowiek) lives int the tree house (mieszka w dziupli) the very old man (Bardzo stary człowiek) eats oysters (je ostrygi) położył książkę na podłodze. przedmioty itp. gdyż po zniknięciu jakiegoś elementu zdania może nie być łatwo stwierdzić. Czy mówca wymienia wykonawcę czy też nie. w zdaniu wyjściowym jesto Henry położył książkę na podłodze. wykonawca W wyniku takich opuszczeń powstają często trudności w analizowaniu zdań. (Zobaczyłem dziewczynę.to po prostu ożywiony instrument. chociaż jest całkiem możliwe i takie zdanie. w którym znajdują się i te wskazówki: Wczoraj Henry położył książkę na podłodze. Na przykład. czas cel Ostryga Stary Bardzo Co więcej. I saw the girl you saw talking to John yesterday and she waved at me. Musi odnaleźć ciąg przyczynowo-skutkowy wykonawców czynności. Wiele czynności określa dość dokładnie typy relacji niezbędne do pełnego opisu danego zdarzenia. W wielu wypadkach wykonawca zastępowany jest po prostu przez instrument. Pociąg przywiózł quigee. zależy to od rodzaju informacji.) . Drzewo brak wskazówki dotyczącej czasu lub celu czynności. zdarzenie musi obejmować zarówno przedmiot. ponieważ są ze sobą ściśle związane: wykonawca (agens) . które zastępują opuszczoną frazę: The very old man lives in the tree house and he eats oysters (he = on). instrument Mary przywiozła ąuigee. co tam było pierwotnie. jakkolwiek wszystkie przedstawione zdania określają wykonawcę czynności. aby mu nie przeszkadzała. w wypadku czynności położyć. Dom Człowiek Niektóre relacje są fakultatywne. Tak na przykład. przekaz będzie niepełny: Henry położył książkę.

Hubert. Wykonawca lub agens (Agent) Aktor. jest co najmniej wieloznaczny. Miejsce. Przedmiot (Object) Rzecz. co się zdarzy. (Fala podniosła się wczoraj). Jeżeli język ma komunikować o zdarzeniach. Tworzą one podstawowe ramy dla zapisu pojęć w pamięci. The were 93 people in class. aby go upić). gdy jest głodny). C:us (Time) Kiedy zachodzi zdarzenie: The surf was up yesterday. który spowodował wystąpienie czynności: The man was bitten by the dog (pies).Tabela 12-1. Kiedy w jakimś przekazie pojęcia mające znaczenie zastąpimy wyrazami bezsensownymi. (Oni podróżowali autostopem od La Jolla do Del Mar). Często w grę wchodzą dwie lokalizacje. lokalizacja (Location) Miejsce. John fiunked the test because he alrays sleeps in lectures. Chociaż zbiór podstawowych relacji może być wyrażony we wszystkich systemach językowych świata. a druga na końcu zdarzenia. Przekładając tę strukturę na przekaz werbalny. Tryb (Modę) Oznacza strukturę powierzchniową zdania. Określa sieje jako lokalizację od i lokalizację do: They hitchhikied from La Jolla to Del Mar. charakteryzując w zarysie strukturę zapamiętywanego zdarzenia. Wyrazy te zwane sąfunktorami. they hitchhikied to the beach. (John oblał egzamin testowy. w którym zachodzi zdarzenie. (W klasie było 93 osoby). (Wiatr zdemolował dom). (Fala była wysoka).opisuje jego właściwości: The surf was heavy. Uzyskamy w rezultacie coś w rodzaju schematu przedstawionego na rysunku 12-7. (Rekin jest niebezpieczny tylko wówczas. i. (Nie lubię Cię. jeśli jest to potrzebne. (Dlaczego tryb nie został umieszczony w tabeli w rozdziale 10? Tryb w tym przypadku to pytanie^. pozostanie w nim jedynie informacja dotycząca relacji. (Wiatr zdemolował dom). W tym celu powróćmy do rysunku 12-1 i podstawmy dla każdego węzła pojęciowego w strukturze pamięci jakieś nazwy nie mające znaczenia. w którym opuszczono informację o pojęciach. jedna na początku. Aby lepiej zrozumieć. powinien mieć mechanizmy służące do przekazywania informacji o pojęciach i relacjach. otrzymamy: W gliku z rupowymi loksenami i katerem munkniecie loksen w blump i w gracu pojawi się bim. Zobaczmy. Instrument (Instrument) Rzecz lub urządzenie powodujące lub umożliwiające zdarzenie: The wind demolished the house. z których tworzy się struktura znaczeniowa przekazu. Należy również zaznaczyć. Odbiorca (Recipient) Osoba. (Zwariowany profesor rzucił tablicą w Petera). o co nam chodzi. Don't ask so many ąuestions. Why isn't modę listed in Chapter 10? (Modę is a ąuery). że chociaż przekaz. ponieważ służą głównie do wyrażania relacji. jak: w. (Modę is imperative). ponieważ zawsze śpi na wykładach). Cecha (Quality) Modyfikator pojęcia . (Człowiek zostai ugryziony przez psa). • Co jest rupowe? Loksen. Elementy zdarzenia Czynność (Action) Zdarzenie jako takie. prawdziwość (Truth) Stosowane głównie do twierdzeń fałszywych: I do not like you. Tak na przykład. że jest w nim zawarte jakieś znaczenie. • Gdzie znajduje się kater? W gliku. z. Nośnikami jej są takie wyrazy. Przekazywanie znaczenia Ma podstawie struktury powierzchniowej przekazu nie możemy dokładnie określić. Co to są Minsoki? . Czynność jest zwykle wyrażona za pomocą czasownika: The man was bitten by the dog. na podstawie samej tylko informacji strukturalnej całkiem możliwe są sensowne odpowiedzi na następujące pytania: • Jak zdobyć bim? Munknąć w blump rupowy loksen. (Od Uniwersytetu aż na plażę dojechali autostopem). jak dany język przekazuje znaczenie5. to jednak wydaje się. przeprowadźmy kilka prostych eksperymentów. Hubercie). na którą oddziałuje skutek czynności: The crazy professor threw the black-board at Peter. From the University. mechanizmy używane do określenia różnorodnych relacji różnią się w poszczególnych językach. na którą czynność oddziałuje: The wind demolished the house. (Nie pytaj tak dużo. Cel (Purpose) Określa cel zdarzenia: Jack took Henry to the bar to get him drunk. jeżeli informacja jest niejednoznaczna lub też niezrozumiała. Uwarunkowanie (Conditional) Warunek logiczny uzależniający dwa zdarzenia: A shark is dangerous only if it is hungry. Tryb rozkazujący). (Jack zabrał Henry'ego do baru.

porządek. Występuje tu odwrotna kolejność (najpierw rzeczownik. Brown i Hanlon (1970. jak to się dzieje. ucząc się na podobnych przykładach. a pozostały jedynie najbardziej znaczące składniki zdania. Wydaje się. Od pierwszych dni życia dziecko bombardowane jest mieszaniną zdań poprawnych gramatycznie. Ale jak !o się odbywa w rzeczywistości? W rzeczywistej mowie te same dwa słowa mogą pojawiać się w różnym porządku. Skoro jednak funktory są podstawowymi nośnikami informacji o relacjach. w angielskim. jaką pełnią wypowiedzi matki komentujące mowę dziecka. znaczenie poszczególnych słów pozwala na częściową interpretację ciągu wyrazów nawet wówczas. przekaz będzie w pełni zrozumiały. że mimo ich braku przekaz jest zrozumiały? Skąd czerpiemy odpowiednią strukturę? Na pytanie to mamy dwie odpowiedzi. jak na przykład: Nie chcę białego mleka. Weźmy prosty przykład: dziecko uczy się kolorów. Chociaż przekaz ten jest zrozumiały. wypowiedzi dotyczących przewidywań przyszłych zdarzeń. zniknie: . gdy brakuje wszystkich pozostałych wskazówek. pytań czy wreszcie naśladowań mowy małego dziecka przy próbach porozumiewania się z nim. zmusza dziecko do specjalnego typu uczenia się w procesie rozwoju. chociaż istnieje nieznaczna przerwa między rzeczownikiem a nazwą koloru. Pyta. Tabela 12-2 przedstawia wybrane przykłady roli.funktorów. ale trzeba jeszcze opanować reguły ich łączenia. Dziecko mówiące po angielsku powinno nauczyć się. Potocznie sądzi się. np. Pomieszajmy porządek słów. Czasami mowa dziecka jest korygowana. informacja o wzajemnych relacjach tkwi również w szyku wyrazów. że opuszczone zostały w nim wszystkie słowa nieważne. A zatem: Strzelać John tygrys albo krążek włożyć otwór niożna interpretować wyłącznie na podstawie semantycznych wyznaczników. dostarcza informacji o ich funkcji. w jakim pojawiają się po sobie kolejne pojęcia. gdy rodzice nieustannie poprawiają jego błędy. Kiedy jednak zastąpimy wyrazy bezsensowne wyrazami sensownymi. że przymiotnik poprzedza określony rzeczownik. co pomaga określić w przybliżeniu relacje między pojęciami. Otrzymamy całkowicie bezsensowny przekaz: Glik rupowe lokseny kater munknięcie loksen blump gracu bim. ma telegraficzny styl. Po pierwsze. i otrzymuje odpowiedź: „Kolor mleka. Po drugie. Uczenie się reguł to zupełnie inna rzecz niż uczenie się nazw czy pojęć. rozdział 1) po • Co się znajduje w gliku? Pewna ilość loksenów i kater. że należy mówić białe mleko w takim zdaniu. Podstawiliśmy nonsensy zamiast pojęć. Jak zatem dziecko. w wielu językach. ale funktory pozostały nie zmienione. ale zazwyczaj nie zwraca się na to uwagi i odpowiada na jego pytania. dochodzi do wniosku.biały". a znaczenie. niepoprawnych fragmentów zdań. że językiem rządzą określone reguły. W rzeczywistości jednak nie wygląda to tak prosto. pomimo braku funktorów: Pomieszczenie niebieskie krążki automat włożyć krążek otwór winogrona. Usuńrrn zatem te ostatnie. że dziecko uczy się mówić prawidłowo wówczas. a po nim przymiotnik).Rup Loksen RYSUNEK 12-7 Automat niebieskie włożyć pomieszczenie krążki otwór winogrona krążek. które przekazywały. t CZENIE SIĘ JĘZYKA Uczenie się reguł Fakt. nawet w sytuacji braku słów . Ź całej tej plątaniny słów dziecko musi jakoś wyodrębnić reguły dla przekazywania informacji dotyczącej pojęć i relacji. chcę różowego (truskawkowego) mleka. jaki kolor ma mleko. Nie wystarczy po prostu nauczyć się znaczenia wszystkich słów.

That's right. chociaż nie potrafi mówić. W efekcie takich obserwacji. że kontekst. jak widać. Draw a boot on papc. Nie zdarza się. dziecko uczy się zachowań społecznych. Mama isn't boy. Brown i Bellugi (1964). Na c kolejnych etapach stopniowego przyswajania języka. Matka Adama Matka Ewy Matka Sary No.alkoholowy napój jajeczny. Szczególną cechą języka jest nieskończona różnorodność wyrażeń. Pierwsze słowa. Przykłady akceptowanych i nieakceptowanych przez matki wypowiedzi dzieci* Akceptowane Adam Ewa Sara Draw a boot paper. Jeżeli dziecko uczy się przez naśladowanie. sheeps. jak również poprawianie popełnianych przez nie błędów zachodzi nie dość często. 49). No. poi. w •akim je wygłoszono. that's not right. Otaczająca je rodzina. he girl. jakie otoczenie stawia przed dzieckiem. w jakich zostały one wypowiedziane. (Przyp. Dziecko niewątpliwie potrafi tworzyć na podstawie obserwacji skomplikowane schematy działań. Zrezygnowaliśmy z tłumaczenia tekstu tabeli [2-2. Um hmm. Ponadto dziecko z wrodzonymi defektami aparatu mowy uczy się dobrze rozumieć język. gd\/ wypowiedzi są nieprzetłumaczalne na język polski.) . poi. he does not. zarejestrowali również te same zdania uzupełnione przez matkę: r Eggnog. które są właściwe w różnych sytuacjach społecznych. a to dlatego. którzy sporządzili zapis prezentowanych powyżej przykładów mowy dziecka. Obserwowane wzorce przenosi ono do swojego własnego zachowania. a kończąc na mowie podobnej do mowy dorosłych. przeanalizowaniu znacznej liczby przykładów (niektóre z nich prezentuje tabela 12-2) rozmów matek z dziećmi. doszli do wniosku. że ich zdawkowość nie pozwala na prawidłowe wydobycie istoty stosunków między słowami a czynnościami. a więc naśladować tego. Etapy rozwojowe w procesie przyswajania języka przeczą twierdzeniu. aby mogło ono nauczyć się form gramatycznych. zaskakująca w mowie dziecka jest jej oryginalność. z kolei wypowiedzi matek wiążą się ściśle z wypowiedziami dzieci i w oderwaniu od nich nie są jasne. pojawia się pytanie: jak sobie z tym radzi dziecko? Odpowiedź brzmi: dobrze. aby dziecko w trakcie uczenia się języka napotkało częściej niż kilka razy identyczną kolejność słów. Dla matki wypowiedzi dziecka są całkowicie zrozumiałe dzięki temu. A mimo to dziecko wcale nie próbuje poprawiać i vzelować pierwszych słów. zanim przejdzie do przyswojenia sobie nowych. że brak jest podstaw do twierdzenia. co słyszy. Matka Adama Matka Ewy Matka Sary Nieakceptowane Adam Ewa Sara And Walt Disney comes on Tuesday. usłyszało. Wise idea. Jednym z nich jest wzmocnienie (omówione w rozdziale 13). red. nawet edyby usilnie ich szukało. iż. to dlaczego mówi goed zamiast went. poczynając od pierwszych pojedynczych słów. Przeciwnie. Może ono uczyć się po prostu obserwując. Her curl my hair. że dziecko uczy się języka przez naśladowanie tego. matka poprawia błędy gramatyczne dziecka wystarczająco często. pierwszy z nich nic daje odpowiedzi na pytanie Jak następuje opanowanie języka.12. ponieważ natychmiastowe wzmocnienie zdań prawidłowo gramatycznie wymawianych przez dziecko. that's a lighthouse. s. tabela 1. są tylko prymitywnym przybliżeniem właściwych układów dźwięków. A co możemy powiedzieć o naśladownictwie? Czy dziecko może opanować język naśladując po prostu mowę dorosłych? Język jako środek komunikowania się Jeśli traktujemy język jako narzędzie komunikowania się. There's the animal farmhouse. wjaki sposób inni manipulują rzeczami i posługują się nimi. That's right. nie pozostawia cienia wątpliwości co do ich intencji. Ale. jakie wypowiada dziecko. albo you naughty are? W istocie trudno byłoby dziecku znaleźć odpowiednie wzorce do naśladowania. Rozważmy kilka prostych zdań z repertuaru 2-letniego dziecka: Baby highehair Sat wali Pick glove Mommy eggnog Throw Daddy 6 (Dzidziuś krzesełko) (Usiadł murek) (Zdjąć rękawiczka) (Mama eggnog) (Mama kanapka) (Rzuć tatuś) Naślado wnict wo Naśladownictwo niewątpliwie ułatwia nabywanie rozwiązań praktycznych problemów. wzorce mowy dziecka nie są naśladownictwem słyszanej mowy. drugim naśladownictwo. Wydaje się. koledzy stanowią model zachowań interpersonalnych. (Przyp. Czy można jednak uważać naśladownictwo za podstawowy mechanizm uczenia się języka? Wydaje się to raczej nieprawdopodobne. Naśladownictwo może również odgrywać dużą rolę w rozwoju społecznym dziecka. What the guy idea. red. No. doed zamiast did.Tabela 12-2. co Mommy sandwich Czy wypowiedzi te mają sens? Dla Czytelnika chyba nie są zrozumiałe. Ważna jest tu znajomość warunków. * Źródło: Brown i Hanton( 1970. że przebieg rozwoju języka dziecka odzwierciedla różne zmagania procesów dziecięcej indukcji próbującej wydobyć system reguł leżących u podstaw języka. bohaterowie ulubionych programów telewizyjnych. Istnieją dwa główne mechanizmy uczenia się.).

mama przygotowuje obiad dla Ewy). czy też nieumiejętność właściwego użycia słów? Częściowo opuszczanie funktorów może być związane z główną trudnością. Istnieje też jeszcze więcej ograniczeń. a przedmiot znajduje się za czasownikiem: The key opens the door. Odpowiednie uzupełnienie matki było następujące: Yes. He sat on the wali. Na przykład w wypadku czasownika put (położyć). a następnie poproszono go. Nie określa wszystkich pojęć związanych z działaniem i nie posługuje się specyficznymi symbolami językowymi. Ogólnie biorąc. instrument przedmiot Klucz otwiera drzwi. Znajduje w nim odbicie zbiór podstawowych pojęć o świecie nabytych prze/ dziecko. Pierwsze uzupełnienie stawia Ewę w relacji dzierżawczej wobec obiadu. to istnieje tendencja do umieszczania go przed czasownikiem. Funktory zostały opuszczone. Pierwsze próby komunikowania się stanowią prawie bezpośredni przekaz wewnętrznej struktury jego pamięci. Brak tej zdolności widoczny jest w wielu dziedzinach: w wykonywaniu różnych zadań percepcyjnych. drugie czyni ją podmiotem czynności jeść. (Mama będzie jadła kanapkę). a jaką może opuścić. Ewa je obiad). Jeśli idzie o inne typy relacji. aby opowiedział ją innemu dziecku. Nawet wówczas. W języku angielskim używanym przez dorosłych. Throw it to Daddy. Zgodnie z zapisem Rogera Browna. a w zdaniu znajduje się jedynie instrument i przedmiot działania. dziecko buduje swoje zdania dość swobodnie. jaką informację musi koniecznie przekazać. jak przebiega rozwój zdolności rozumienia przez dziecko perspektywy innych osób (Piaget. A zatem badania nad rozwojem języka dziecka należy prowadzić równocześnie z badaniami nad jego rozwojem ogólnym.Baby is in the highchair. Mowa dziecka sprawia wrażenie telegraficznego przekazu pełnych zdań mowy dorosłych. rozdział 3). W pracy tej podany jest przykład typowego zadania postawionego przez Piageta 8-letniemu chłopcu. Zamiast tego mówi ono Open key (Otworzyć klucz). świadczy o tym. który pojawia się systematycznie od początku w mowie dziecka. jak się okazuje. miejsce i przedmiot działania muszą być określone. posługując s^ informacją kontekstową. Małe dzieci si egocentryczne: widzą świat jedynie z ich własnej perspektywy. II 'ytwarzanie a rozumienie. Dlaczego? Najwyraźniej dziecko ma w pamięci inne zdanie. (On usiadł na murku). że język dziecka oparty jest raczej na znaczeniu aniżeli na gramatyce. czy nasza analiza jest poprawna. ale. 1926. chociaż jej umiejętności gramatyczne wciąż *| bardzo ograniczone. to w zdaniu czynnym instrument poprzedza czasownik. jeszcze przez dłuższy czas z trudem uczą się uwzględniania perspektywy innych osób. że Ewa posługuje się w pełni zadowalająco językiem jako narzędziem komunikowania się. o których mówi. niezbędnymi do przekazywania istoty relacji między pojęciami. (Rzuć to do tatusia). Ale dla dziecka. może uzupełnić wypowiedź dziecka. Mommy is going to fix Eve's lunch (Tak. jakiekolwiek). Eve is eating lunch (Tak. Dziecko nie zna jeszcze wszystkich reguł frazowych i transformacyjnych (jeśli w ogóle zna . Piaget badał. Brak funktorów we wczesnej mowie dziecka jest oczywisty i uderzający. Chłopcu Gio opowiedziano historię. Za pierwszym razem matka przygotowywała obiad i dlatego uzupełniła jej wypowiedzi w taki sposób: Yes. Fakt. (Dzidziuś siedzi na krzesełku). (Ojciec otwiera drzwi swoim kluczem). że matka tak łatwo interpretuje tę samą wypowiedz w dwojaki sposób. pozwalającą na określenie ich znaczenia i dodając funkton. Oczywiście. (Zdejmij rękawiczkę). Zakres pamięci dziecka jest znacznie mniejszy w porównaniu z dorosłym. dostarcza nam wiarygodnego wyjaśnienia. w którym występuje wykonawca. co wydaje się niezbędne. Złożone związki gramatyczne prawie nie występuj Jednak dorosły. a ohiaii przedmiotem tej czynności. jak widać. Pick the glove up. Dobrą ilustracją tego może być uzupełnienie przez matkę wypowiedzi Ewy: Eve lunch (Ewa obiad). gdy opanują już język. W takim wypadku telegraficzne zdanie Open key (Otworzyć klucz) jest prawidłowe. przyswaja sobie już wcześniej niezbędny zasób podstawowych informacji strukturalnych w wyniku interakcji ze środowiskiem. czy dziecko stosuje właściwy porządek słów. szczególnie wyraźny jest brak wszystkich funktorów przekazujących informację o relacjach. Mommy had her eggnog. jaką stanowi dla małego dziecka niezdolność do postawienia siebie w sytuacji innej osoby. na przykład: Daddy opens the door with his key. podczas gdy inne relacje są fakultatywne. (Mama piła eggnog). powinno by powiedzieć Key open (Klucz otworzyć). Można zatem wnioskować. ale niełatwe jest wskazanie przyczyn tego zjawiska. Czy za tym istotnie kryje się nierozumienie użytego pojęcia. W efekcie mowa dziecka jest telegraficzna. Pierwsze kroki w komunikowaniu się Zanim dziecko zacznie posługiwać się językiem. jeżeli w wypowiedzi dziecka występuje wykonawca czynności. często bez trudu. Kolejność słów wydaje się jedynym rodzajem informacji o relacjach. jeżeli opuszczony został wykonawca. w żadnym wypadku nie możemy stwierdzić. to trudno jest określić. Musi jednak nauczyć się komunikowania się za pomocą symboli. Ewa wypowiedziała to zdanie dwukrotnie w ciągu pół godziny. nie wie również. w uczeniu się pojęć czy wreszcie w próbach wyjaśnienia pojęć innym ludziom. e/\ cokolwiek innego. Gdyby dziecko po prostu „telegrafowało" to zdanie. Po raz drugi Ewa powiedziała Eve lunch siedząc już przy stole. Mommy'H have a sandwich. wszystko jest fakultatywne.

czego chce). Today he glings Yesterday he ? (To człowiek. Pokazano to błyskotliwie w eksperymentach ze słowami bezsensownymi (Berko. 102). Dorośli mają znacznie większy kłopot z podjęciem decyzji co do wyboru właściwego słowa. On zmienił się w skałę. w pełni rozwinięte umysłowo. papier do butów. miała ona 12 synów i \t córek. czteroletniemu dziecku pokazywano obrazek z człowiekiem. nawet dając mu bezpośrednie wzorce do naśladowania. Nie można skłonić dziecka do wprowadzenia tej informacji. Historia opowiedziana przez Gio Pewnego razu była sobie pani. jak długo może porozumiewać się zupełnie dobrze z dorosłymi (jego matka rozumie to. dziecko stosuje ją bezwzględnie: run przechodzi w runned. Kiedyś napotkała wróżkę. Jeżeli wypowiemy frazę Daddy's briefcase (taty portfel) i poprosimy o jej powtórzenie. potem wróżka miała chłopca i dziewczynkę. można to więc choć w części wyjaśnić tym. Kiedy Adam mówi Draw a boot paper (rysować but papier). nie wolno ci pisać na kapeluszu mamy) będzie powtórzony jako: Write Mother hat (pisać mama kapelusz). glung i glought. ważniejszych. do (robić). takich jak nazwy przedmiotów i czynności. ani też słowa posiłkowe. który płynie do dziś dnia (Piaget. że można przyjąć.Oryginalna historia Pewnego razu była sobie pani. Aż w końcu zamieniła się w skałę. które widzi. a potem z jego łez zrobił się strumień. że dziecko zrozumiało to. którą nazywano Niobe. Zaczynają pojawiać się końcówki czasownikowe. did-w doed. których nie można rozszyfrować. 82). Kiedy dziecko opanowało mechanizm przekazywania informacji o różnego rodzaju relacjach. to przyczyna tego może być tylko jedna. że uporczywie pomijają w całym swym zachowaniu werbalnym. określające czas. go (iść). run (biec). 1958). który wywijał czymś nad głową. że ma tylko jednego svna Wróżka bardzo się rozgniewała i przykuła panią do skały.). [Rysować (obraz) buta (na) papierze]. czy dziecko rozumie czy też nie informację o funkcjach. do jakich osób odnoszą się te zaimki. a dopiero później wyodrębnia ogólną zasadę występującą w w danym języku do wyrażania tego pojęcia. który płynie do dziś dnia (Piaget. gdy ogólna reguła zostanie już dobrze opanowana. co zostało do niego powiedziane? Postaramy się wyjaśnić istotę problemu posługując się przykładem komputera rozumiejącego język angielski. która miała dwunastu chłopców i dwanaście dziewczynek. wahają się między glinged. że Adam nie opanował jeszcze funktorów. które odnoszą się nie wiadomo do czego. Reguła odrzuciła poprawne formy. s. Rozumienie Co to znaczy rozumieć? Na jakiej podstawie mogą rodzice czy w ogóle dorośli sądzić. (On glinga codziennie). Wtedy pani zaczęła wyśmiewać się z wróżki. tak długo może się koncentrować na słowach bardziej konkretnych. Wydaje się najwyraźniej mówić wyłącznie o teraźniejszości: o zdarzeniach zachodzących wokół niego. Na przykład. Ale możliwe. o przedmiotach. 1926. Pani rozpaczała przez 1() lat.lub 3-letnie opuszcza funktory. Kiedy dziecko 2. Ona przykuła ją do kamienia. Historia ta opowiedziana została przez 8-letnie dziecko. Po opanowaniu tej ogólnej zasady przychodzi czas na wyjątki od reguły. a Gio nie próbuje mu tego ułatwić. Wzorce uczenia się mowy przez dziecko wskazują. ran (biegł). to powtórzy ono Daddy briefcase (taty portfel). Nadmierna generalizacja. Jeśli pomiń iemy błędy tego przekazu (zresztą nie mają one związku z naszą analizą). Adam po prostu opuścił funktor określający lokalizację czynności: Draw (a picture oj) a boot (on the) paper. iż w pewnym . dorosły mimo woli może sobie wyobrazić specjalny rodzaj papieru. końcówki liczby mnogiej rzeczownikowi końcówka dopełniacza (chodzi o końcówkę 's w dopełniaczu języka ang. że nie potrafi zrozumieć trudności. on. red. który potrafi glingać). Jaskrawym tego przykładem jest uczenie się informacji o czasie. zaś zwrot No. Wtedy ona się rozgniewała. Początkowo w mowie dziecka nie występują ani końcówki czasownikowe. did (zrobił). to i tak biedny słuchacz nie może zrozumieć. Obecnie istnieje kilka różnych programów działających tak. A w końcu. może też stosować go w nowych kontekstach. jego. wyjątki zostaną ponownie przyswojone. .jakie sprawia to słuchaczowi. Z upływem czasu do mowy dziecka zaczyna przenikać informacja o funkcjach. Stwierdzenie: He is going out (on wychodzi) powróci do nas jako: He go out (on wyjść). Następnie mówiono: This is a man who knows how to gling He glings every day. 1926. I wtedy Niobe chciała mieć jeszcze więcej synów.przyp. s. Ale tak będzie tylko do czasu aż dziecko opanuje ogólną zasadę tworzenia czasu przeszłego za pomocą końcówki -ed. (Dziś on glinga). nie nauczyło się jeszcze brać pod uwagę punktu widzenia innych ludzi. glang. W pierwszych wypowiedziach dziecka dotyczących czasu przeszłego z użyciem tych czasowników będą wykorzystane na ogół prawidłowe formy: came (przyszedł). W wieku około 3 lat struktury gramatyczne jego mowy w pełni odpowiadają codziennej mowie dorosłych. Dziecko natychmiast proponuje najbardziej prawdopodobne słowo: glinged (glingał). went (szedł). która miała tylko jednego syna i wcale nie miah córek. nie ulega wątpliwości. Pierwsze rozpoznanie czasowych aspektów czynności wydaje się być związane z posługiwaniem się czasownikami mocnymi (strongverbs) (które oznaczają proste czynności konkretne): come (przyjść). Poznawszy regułę. A mimo to w jej zakończeniu pełno jest zaimków ona. że początkowo posługuje się ono prostym sygnałem językowym celu przekazania pojęcia. Jeżeli jednak ośmioletnie dziecko używa zaimków. jej. a z jej łez utworzył się strumień. (A wczoraj on ?). you can't write on Mother's hat (nie. Bez względu na to. Poza tym.

(Jeśli myślisz o małym. Możliwe. dopóki dziecko nie spełni wszystkich trzech przedstawionych wyżej warunków. potrafi znaleźć odpowiedź (warunek drugi). Albo też rozumie całe zdanie. I znów. ale na poziomie niejęzykowym. że pytanie jest dla programu zrozumiałe (warunek oierwszy). w jakim stopniu zrozumiało ono to. że nie rozumie znaczenia słowa give (daj). (Daj mi konia). jakiej udzielił nam program blokowy. co zostało powiedziane. to czerwony klocek leży daleko od niego). a zatem po kilkakrotnym wypełnieniu polecenia: Put a ring on the peg. it is far away. W końcu mamy dowód na to. ale nie wie. (nałóż kółko na kołek). czasami trudno to ustalić. 10-1). dopóty nie możemy stwierdzić. Musi wytwarzać prawidłową wewnętrzną reprezentację lub program otrzymanego przekazu. f Musi być zdolny zaktywizować te wewnętrzne reprezentacje i wytworzyć widoczny. (Zdejmij kółko i kołka ).stopniu rozumieją one język angielski (2 podobne przykłady przedstawione zostały na rysunkach 10-1 i 10-2 w rozdziale 10). gdy wszystkie warunki zostaną spełnione i uzyskamy odpowiedź zbliżoną do tej. mimo zmiany poleceń ia na: Take a ring off. ale nie dowiadujemy się niczego więcej. zanieść do mówiącego oraz wręczyć mu dany przedmiot. gdy wykona poprawnie polecenie kilka razy z rzędu. Program odpowiada: see. to okaże się. Problem ten polega na tym. czy program rozumie język angielski. If you mean the little one. że je rozumie. polega na zmuszeniu go do działania. Na przykład napiszmy zdanie: • The red błock is on top of the big green cylinder. Ale ciągle jest to dowód niezbyt pewny. (Rozumiem. ale nie wie. powtórzy tę czynność. że dziecko rozumie znaczenie słowa bali (piłka). które człowiek bądź maszyna musi wykonać. W najlepszym razie dziecko zaledwie spojrzy na matkę. 10-2). że dla 12-miesięcznego dziecka jest to dość skomplikowany zespół czynności. ale nie nauczyło się jeszcze wykonywać określonych czynności: skierować się do przedmiotu. A jak to wygląda u dzieci: w jakim stopniu rozumieją to. please give to me the bali). jak postąpić z odnalezioną informacją (trzeci warunek). (Czerwony klocek leży na dużym zielonym walcu). to prawdopodobnie odpowie on: Why is it that you want to know? (Po co chcesz to wiedzieć?) To samo pytanie skierowane do innego programu. jak znaleźć na nie odpowiedź. Zrozumiał czy może nie? Na razie nie wiadomo. Jeżeli zaś pytanie to zostanie powtórzone dziecku 12-miesięcznemu. Natomiast dziecko. dziękuję). • • Musi prawidłowo interpretować zdanie. że program rzeczywiście rozumie język angielski? Spróbujmy to sprawdzić pisząc takie lub inne zdania na klawiaturze pulpitu komputera. że mamy do czynienia z trzema różnymi zadaniami. możemy uzyskać bardziej zadowalającą odpowiedź: Będzie ono zapewne przenosiło wzrok z matki na piłkę i z powrotem. to znaczy rzeczywiście je zrozumieć. Tymczasem osiem . że w ogóle nie zrozumiał zadanego mu pytania. pozwalającej przypuszczać. Dziecko bowiem z największym trudem zmienia opanowaną niedawno czynność. Jeśli poprosimy dziecko w wieku poniżej dwu i pół lat. chociaż zmienimy polecenia na: Give me the horse. aby wydostało monetę spod filiżanki. aby wykazać. the red blocks is on top of it. \Vróćmy jeszcze do programu DOKTOR. thank you. Należy wydać mu określone polecenie lub zadać pytanie. Możliwe też. że słyszy jej stówa. prawdopodobnie doprowadzi do następujących odpowiedzi: Which green cylinder do you mean? (Który zielony walec masz na myśli?) If you mean the big one. mimo że miało już okazję do wykazania swych zdolności poznawczych rozwiązując problemy o zbliżonym typie trudności. dający się interpretować rezultat. że poziom rozumienia możemy ocenić tylko wówczas. Przypuśćmy. że nie potrafi ono wydobyć z przekazu słownego odpowiedniej informacji. Jeżeli chodzi o zrozumienie pytania przez drugi program. wynikają z tego. I nawet wówczas. baby. Albo też rozumie on pytanie. gdy ulegną zmianie warunki związane z czynnością. że matka zwraca się do swego 6-miesięcznego dziecka: Give me the bali (Daj mi tę piłkę). wymagające konkretnej odpowiedzi i zobaczyć. tzw. blokowego (rys. W przypadku programu DOKTOR odpowiedź nie zawiera wskazówki. Ale skąd mamy pewność. że ponownie przyniesie piłkę. • Is the green cylinder near the red błock? (Czy zielony walec leży obok zielonego klocka?) Jeśli pytanie to skierujemy do programu DOKTOR (rys. że rozumie język angielski. (Jeżeli mówisz o dużym. Trudności. jakie napotykamy analizując rozumienie. Trzeba przyznać. ale nie wie on. Dziecko mogło po prostu wziąć do ręki pierwszy z brzegu przedmiot. Możliwe. że program zrozumiał pytanie. Czy zrozumiało jednak sens zdania? Prawdopodobnie nie. Działanie to w najlepszym razie wskazuje. co z tego wyniknie. dając tym samym do zrozumienia. Możliwe jest również. iż słowo me (mi) oznacza odbiorcę czynności (You. które ukończyło 18 miesięcy. że nas zrozumiało. co zostało powiedziane? Podobnie jak i z komputerem. Dziecko dwuletnie może wykonać proste polecenia. to nie może być wątpliwości: musiał zrozumieć pytanie. to jest całkiem możliwe. to czerwony klocek leży na nim). potrafi wykonać podobne polecenie. Nie potrafi jednak postępować prawidłowo w sytuacji. wziąć go do ręki. Naj lepszy sposób ustalenia.

dziecko rozwiązywało bardziej skomplikowane zadania. naśladując po prostu innych Dziecko dwuipólletnie przejawia skłonność do reagowania na polecenie. poczeka na światło zanim naciśnie gruszkę. albo też poprosić o wyjaśnienie. Dziecko musi umieć zadecydować. ponieważ procesy te oddziałują na siebie wzajemnie.miesięcy wcześniej. jaką posiada. Ponadto należy starannie przeanalizować informację o następstwach czasowych. albo też mogą nie występować w repertuarze reakcji dziecka. Niektóre z wymaganych czynności mogą okazać się niejednoznaczne. Nawet i wtedy nie potrafi rozszyfrować bardziej złożonej informacji dotyczącej warunków. ale nie naciskaj na zielone"wywołuje reakcję na oba rodzaje światła. to skoro tylko zidentyfikuje czynność. to znaczy w wieku 22 miesięcy. czy nie może zastąpić ich innymi czynnościami. Dopiero w wieku 4 lub 5 lat dziecko opanowuje umiejętność wydobywania informacji o wszystkich warunkach dodatkowych. tj. oczywiście. i przekształcenia jej we właściwą sekwencję czynności (Łuria. niż zwykłą zdolnością do wydobywania znaczenia z przekazu słownego. Polecenie musi zostać zintegrowane z istniejącą strukturą pamięci. i albo samodzielnie wywnioskować. czy informacja. prawidłowej kolejności. . o jaką czynność chodzi. naciska natychmiast gruszkę nie czekając na pojawienie się światła. które pozwoliłyby osiągnąć ten sam cel. związane z odszukiwaniem. tak aby czynności pojawiały się jedna po drugiej we właściwej. 1961. tak aby odpowiednie zdarzenie mogło być rozpoznane już w chwili pojawienia się i aby prowadziło do odpowiednich czynności. Jeśli chcemy badać rozwój umiejętności językowych. wystarczy do wykonania potrzebnego działania. musimy analizować wszelkie zdolności umysłowe dziecka. Shelton i Flavel. Dziecko w wieku trzech i pół lat może reagować właściwie. jeśli tylko zrozumie. gdy pojawi się światło czerwone. który realizuje określoną sekwencję czynności na podstawie otrzymanej instrukcji z zewnątrz. Polecenie: „Naciśnij gruszkę. Jeśli otrzyma polecenie: „Kiedy zapali się światło naciśnij gruszkę". Nie czeka przy tym na precyzyjniejsze ustalenia lub ograniczenia tej czynności. 1970). zakodowanych w informacji werbalnej. System. musi dysponować czymś znacznie więcej. jakich danych mu brakuje. to. zobacz również Miller. W takim wypadku dziecko musi zadecydować.

tak że badając jeden z nich musimy z konieczności badać i drugi. działaniami człowieka i rezultatami tych działań. badając pamięć interesujemy się natomiast przechowywaniem i wykorzystywaniem tej wiedzy. Uczenie się i rozwój poznawczy SCHEMATY SENSORYCZNO-MOTORYCZNE Schemat sensorycx. Badając uczenie się. Wyrażając to w języku jednego z czołowych badaczy rozwoju poznawczego. Pominięto tam jednak pewien ważny problem. Istnieje pewna niewielka formalna różnica między uczeniem się a pamięcią. to wówczas mówimy o bezpośrednich zbieżnościach (contingencies) między warunkami środowiskowymi. że oba te procesy są ze sobą ściśle związane. działaniami i wynikami (Na przykład. Jeana Piageta. określony rezultat . SCHEMATY SENSORYCZNO-MOTORYCZNE Badania eksperymentalne nad uczeniem się wskazują. jazdy na rowerze.1 3. Jasne jest jednak. organizm uczy się przez konstruowanie schematów sensoryczno-motorycznych: Wydobywa on związki między informacją odbieraną przez swoje systemy sensoryczne a swoimi działaniami (czynnościami motorycznymi)1. Organizacja naszej percepcji i zachowania wynika z obserwacji skutków naszych działań. takich. Wiele jjadań nad rozumnym zachowaniem można scharakteryzować jako badania nad Wolnością uczenia się o związkach zachodzących w otaczającym świecie. jak na przykład otrzymanie pokarmu.ny ZJAWISKA UCZENIA SIĘ Zbieżności między czynnościami a wynikami W z m ocn ien ie z ach o wan ia Poziom sprawczy Generalizacja Wygaszanie Różnicowanie Rozkłady wzmacniania Uczenie się ucieczki i unikania Kara Wykrywanie korelacji Zbieżności między warunkami zewnętrznymi a wynikami Kontrola bodźcowa Wybór Różnicowanie Tworzenie łańcucha reakcji Modelowan ie zachowań ia Wyuczona bezradność Wygaszanie a różnicowanie Efekt częściowego wzmacniania zdolność do uczenia się. Aby uczyć się zbieżności. w jaki sposób nabywana jest ta wiedza. organizm musi być zdolny do wykrywania pożądanych następstw w miarę ich pojawiania się i następnie starać się ukierunkować swoje 1 Schemat sensoryczno-/notorycznyjest to plan (schemat) zorganizowanego ciągu czynności prowadzących do wykonania określonego aktu. która znajduje się w systemie pamięci: Jak podmiot ustala związki zachodzące między różnorodnymi sytuacjami w otaczającym świecie. że podstawą inteligentnego zachowania się jest prosta. chodzenia. jest podstawą zachowań przystosowawczych wszystkich organizmów. może przyciągać jego uwagę i służyć za podstawę do uczenia się zbieżności między działaniami a ich skutkami. które wiążą się z jakimś przyjemnym lub też koniecznym wynikiem. Jeżeli pewien wynik występuje wyłącznie przy równoczesnym zaistnieniu szeregu specyficznych warunków środowiskowych albo też po wykonaniu określonego działania. to znaczy na problemie uczenia się zbieżności. Podsumowanie WARUNKOWANIE KLASYCZNE UCZENIE SIĘ POZNAWCZE Wzmocnienie jako sygnał Uczenie się i świadomość Uczenie się przez eksperymentowanie Znaczenie oczekiwań Zachowanie ukierunkowane na osiągnięcie celu ROZWÓJ POZNAWCZY Uczenie się sensoryczno-motoryczne Myślenie przedoperacyjne Operacje konkretne Operacje formalne MYŚLENIE ROZWÓJ OBRAZÓW . W rozdziale tym położono główny nacisk na sposób nabywania wiedzy o zbieżnościach.charakteryzują się dobrze rozwiniętymi schematami sensoryczno-motorycznymi. kładziemy przede wszystkim nacisk na nabywanie wiedzy. a jednocześnie uniwersalna reguła. dowolny „spektakl sensoryczny". Jest też szczególnie wrażliwy na pewien rodzaj skutków. Jednakże w przypadku dziecka każda gwałtowana zmiana w świecie zewnętrznym. Omawialiśmy już zasady uczenia się w kilku obszernych rozdziałach poświęconych pamięci. Akty typu jedzenia.deszcz -jest zależny od pewnych warunków atmosferycznych). koordynującego informację wydobytą z systemu sensorycznego wraz z niezbędnym ruchem motorycznym (mięśniowym).no-motorycz. to znaczy zdolność do zapamiętywania skutków własnych działań.

Jest mato prawdopodobne. że może on wypracować iobie jakiś abstrakcyjny (niejęzykowy) ekwiwalent tego słownika. Pojęcie Cl reprezentuje środowiskowe. Będzie to pierwszy próbny schemat sensoryczno-motoryczny. na razie nie określone przedmioty C2 i C4). co istotnie musi zajść. zupełnie przypadkowo. przygotowawczy etap uczenia się. wokół porozrzucane są książki. 13-1). że „przypadek" jest bardzo prawdopo•-bn\. jaką stosowaliśmy analizując problemy pamięci ludzkiej w rozdziałach 10 i 11. Problem stanowi dla zwierzęcia przede wszystkim to. aby proces ••'snia się rozpoczął się. Dla wygody Czytelnika podaliśmy słownik nazw różnych pojęć oznaczonych literami. którego pragnie. że szympans nie dysponuje tymi wiadomościami. I nagle po zrobieniu czegoś pojawia się kiść winogron. Schemat sensoryczno-motoryczny Umieśćmy szympansa w pokoju. a które nie mają ztymnic wspólnego. do którego czynności te prowadzą. Nie wykluczamy jednak takiej ewentualności. Pojęcie to obejmuje różne elementy. W trakcie tych działań. został on przedstawiony na rysunku 13-2. Szympans pamięta jedynie w ogólnych zarysach swoje czynności. jakich od niego oczekujemy. należy opracować scenariusz określający czynności oraz rolę różnorodnych przedmiotów i uczestników. Napotkawszy na swej drodze automat. żetony i małe różnokolorowe kwadraciki oraz stoi coś w rodzaju automatu z otworem (Rys. że naturalna skłonność szympansa do wsuwania "'Ciimiotów w otwory spowoduje. Końcowym produktem jego uczenia się powinna być struktura pamięci. które działania rzeczywiście są związane z uzyskaniem oczekiwanego wyniku. iest oczywiste. stworzymy sytuacje hipotetyczną i na jej przykładzie ustalimy. to może odkryć zupełnie przypadkowo. w warunkach fw r . na podłodze leżą zabawki i pudełka. Poobserwujmy zatem zachowanie szympansa w pokoju. W celu opisania zdarzeń. Po swym pierwszym sukcesie zapamiętał przede wszystkim jedno: coś tam gdzieś włożył (zdaje się. o co tu chodzi. będzie to więc wynik w pełni pożądany i szympans z chęcią ponowi próby (ucząc się w ten sposób) rozwiązania tego zadania. przynajmniej w fazie początkowej. a utrudniły nasze. Szympans jest odpowiednim zwierzęciem do naszego eksperymentu. Cała opisana przez nas kolejność uczenia się nie zajdzie dopóty. Szympans musi odkryć potrzebną sekwencję czynności poprzez próby i błędy oraz szczęśliwe zbiegi okoliczności. w których umieszczanie przedmiotów w automacie było nagradzające. próbując wsunąć różnorodne przedmioty do wszystkich jego otworów: do pojemnika i do otworu szczelinowgo. dopóki nie wystąpi -wszy „przypadkowy" sukces. Aby bardziej dokładnie zrozumieć. a co najważniejsze .zachowania na ich osiągnięcie. W podobnych warunkach szympans nie znajdował się jeszcze nigdy: jest on eksperymentalnie czysty. kiedy ten wystąpi. automat (C3) i pewne inne. gdzieś do automatu). Dokonany został pierwszy. W dodatku musi on zapamiętać i umieć spożytkować pożądany rezultat. czyli poprzedzające warunki związane z daną sytuacją. W tym kontekście sytuacyjnym czynność wkładania określonego przedmiotu w •t ó prowadzi do następstwa .nie ma żadnych umiejętności językowych. ani o wyniku. lub może umieścić •Aieskie krążki bardzo blisko automatu mając nadzieję. Ponieważ szympansy przepadają za winogronami. RYSUNEK 13-1 . nie licząc pewnych szczegółów przechowywanych ciągle jeszcze w jego pamięci krótkotrwałej. żeby szympans przed tym eksperymentem miał do czynienia z •Mcjami.pojawienia się winogron. bawi się zabawkami i wskakuje na pudełka. że i tym razem spróbuje to uczynić. rozlega się głośny dźwięk „klik" i w dolnym pojemniku ukazują się winogrona2. Początkowo biega on po pokoju. że niebieski krążek włożony do otworu automatu spowoduje pojawienie się kiści winogron w pojemniku. W każdym razie chodzi o to. Jeżeli będzie on przebywał odpowiednio długo w pokoju. Inaczej mówiąc. bada go. żeby organizm nauczył się zbieżności między jego czynnościami a wynikiem. Jak odbiera szympans za istn ialą sytuację? Oto skakał sobie po pokoju wykonując różne czynności nie prowadzące do określonych wyników. przedstawiająca schemat sensoryczno-motoryczny wrzucania niebieskiego krążka w otwór automatu w celu uzyskania winogron. a w pojemniku pojawiły się winogrona. Przedstawmy informację uzyskaną przez szympansa w formie. Na przykład może on sprawić. jeśli rzeczywiście będziemy • ohć na „przypadek". aby szympans nauczył się tej sekwencji zdarzeń. Za przykład posłuży nam zachowanie szympansa w pewnej specyficznej sytuacji. bada sytuację. które ułatwiłyby znacznie jego zadanie. Zwykle eksperymentator tak ustala warunki. Dlatego też musi umieć rozpoznawać. jest dostatecznie inteligentny. w którym znajduje się szereg różnych przedmiotów: na ścianach wiszą obrazki. udaje mu się włożyć we właściwy otwór niebieski krążek: automat zaczyna pracować. że nie posiada ono uprzedniej wiedzy o czynnościach.

choć nie posiada wiedzy o języku. W pewnym momencie. Nawet jeżeli zwierzę nie pamięta żadnych szczegółów. Zwierzę zrozumiało rolę tak istotnych czynników. jest mimo to zdolny do zdobywania wiedzy o czynnościach i zdarzeniach zachodzących w świecie. Jego zachowanie zostało ukierunkowane na osiągniecie tego specyficznego celu. Mogą tu pomóc ograniczenia. Tak więc szympans ma teraz określony cel: odkryć odpowiedni przedmiot i odpowiednie miejsce. że czynność wkładania wymaga. jakie są warunki konieczne cz\nności uzyskiwania winogron. odpowiednikiem. Schemat przedstawiony na rysunku 13-2 wskazuje na znaczny postęp w stanie wiedz\ szympansa. jak automat i c/>unosi wkładania. to jest jej jakimś. z grubsza rzecz biorąc. może trafić na praw kilowe połączenie i dodać je do swego scenariusza zdarzeń w pamięci. Zakładamy. W terminach struktury znaczeniowej trzeba zatem określić przedmiot i jego miejsce. Pozostaje teraz jedynie odkryć. do którego należy go włożyć. Jeden z mo/liw>eh schematów sensoryczno-motorycznych dla pełnej akcji zdobywania winogron pr/edsuiwiony został szczegółowo na rysunku 13-3a i w postaci uproszczonej na rysunku 13-3/1- < Niebieski krążek > Otoczenie wraz < z niebieskim > krążkiem < Winogrona > miejsce < Automat > SŁOWNIK Cl Otoczenie C2 Niebieski krążek C3 Automat C4 Skrzynka C5 Obrazek C6 Czerwony krążek Cl Niebieski kwadracik C8 Winogrona w pojemniku RYSUNEK 13-3A . po wielu próbach. Następstwo zdarzeń określone jest przez relacjo jeśli (warunek poprzedzający) i to (następstwo): jeśli Cl.SŁOWNIK Cl Otoczenie C2 Przedmiot C3 Przedmiot z pojemnikiem C4 Przedmiot C8 Winogrona w pojemniku RYSUNEK 13-2 RYSUNEK 13-3a środowiskowych Cl czynność wkładania jakiegoś nieokreślonego przedmiotu prowadzi do następstwa C8 (winogrona). Należy zatem przypuszczać. że szympans. wkładanie. jakkolwiek nie występuje ona w formie językowej. żeby jeden przedmiot włożyć do drugiego. że w jego pamięć: istnieje wewnętrzna reprezentacja czynności wkładania. jasne jest.jakie narzuca czynność wkładania. to C8.

W końcu zaczyna płakać. omówimy niektóre znane właściwości uczenia się. która prowadzi do pożądanego wyniku. Jednocześnie zwiększa prawdopodobieństwo pojawienia się tej reakcji w przyszłości. Badania nad lżeniem się sprawczym stanowią część badań nad uczeniem się instrumentalnym — nabywaniem reakcji.mych organizmów działa sprawczo na środowisko w celu wywołania jakiegoś wyniku. F. najwyraźniej widać. Odgrywa ważną rolę w organizacji zachowań ludzkich we wczesnym dzieciństwie i pozostaje czynnikiem dominującym w ciągu całego ludzkiego życia. Mądra matka może wybrać jako sygnał głodu dowolną z kilku różnych reakcji dziecka-pod warunkiem jednak. Potem powrócimy do wyjaśnienia problemu uczenia się poprzez dedukowanie mechanizmów wewnętrznych. umacniającym i zachowanie typu płacz „ma tendencję do powtarzania się w nodobnych okolicznościach". Pierwszy sformułował je w 1898 r. Wzmocnienie zachowania. Dziecko generalizuje udaną reakcję na inne podobne sytuacje. Dziecko niespokojnie porusza się. Być może. poziom sprawczy. najlepszym dotąd opisem czynnika regulującego zachowanie jest Prawo Efektu: Czynność. czyli sprawcza. które i instrumentem w osiąganiu jakiejś nagrody. Termin warunkowanie sprawcze pojawił się w wyniku podkreślania faktu. ale ruchy jego nie mają wyraźnego celu. gdy brak było wzmocnienia. które przekodowują sytuację zewnętrzną w strukturę pamięci danego organizmu. Tak więc na skutek płaczu dziecko otrzymuje pokarm i zaspokaja głód. Początkowo prawdopodobieństwo tego. ponieważ jego płacz jest niezmiennie wzmacniany pojawieniem się czułych i troskliwych rodziców. Możliwe jest również wzmacnianie innych reakcji. że ta klasa reakcji ma odpowiednio wysoki wyjściowy poziom sprawczy. ponieważ zachowanie. aby móc następnie określić warunki i sytuacje charakteryzujące tę skomplikowaną formo zdobywania doświadczeń. im jest bliższa głodu odczuwana przez nie dolegliwość. było względnie wysokie nawet wówczas. to uzyska C8. Zbieżności między czynnościami a wynikami Rozpatrzmy łącznie zachowanie się noworodka i jego rodziców jako pierwsze interakcje między nimi. który rozpoczął je na początku lat ••/ydziestych. . leżący u podłoża większości wyuczonych zachowań. co zwraca uwagę jednego z rodziców. że głód doprowadzi do płaczu. Pokarm jest zdarzeniem Opis uczenia się zbieżności w niniejszym paragrafie opiera się w znacznej mierze na badaniach eksperymentalnych w dziedzinie zwanej warunkowaniem sprawczym (operant conditioning). napisanym przez znanego doktora Spocka i zatytułowanym Baby and Child Cure (1957). jest lym wyższe. Zanim przejdziemy do rozważań dotyczących rozwoju struktur znaczeniowych w procesie uczenia się. Tak więc w tej części rozdziału prześledzimy te zjawiska w celu określenia warunków wpływających na uczenie się. które nie występuje. Jest to ogólny paradygmat uczenia się instrumentalnego. A zatem do rozpoczęcia całego procesu niezbędny jest pewien dość wysoki wyjściowy poziom reakcji sprawczej. kiedy zechce zwrócić na siebie uwagę. Nadmierna troskliwość rodziców może w rezultacie doprowadzić do tego. ma tendencję do powtarzania się w podobnych okolicznościach. który zaspokaja potrzebę dziecka. Płacz pojawiający się w innych sytuacjach będzie prawdopodobnie także wzmacniany pojawieniem się rodziców i usunięciem dolegliwości. a to z kolei prowadzi do jeszcze mocniejszego płaczu iv miarę pojawiania się innych form dolegliwości. Zatrzymuje reakcję instrumentalna-płacz. nie może być wzmacniane. problem ten jest wyjaśniony w następujący sposób: Samo prawo jest proste. Skinnera. że zachowanie "•3ii. jednak po dzień dzisiejszy jego pierwotna forma stanowi najbardziej funkcjonalny opis warunków koniecznych do uczenia się. Badania w tej J/^dzinic pozostawały pod silnym wpływem prac B. Rozpoczniemy nasz opis od głodnego niemowlęcia. Na tym polega ważny aspekt uczenia się instrumentalnego. beneralizacja. wywiera dwojaki wpływ na zachowanie dziecka. następnie w wyniku rozległych badań uległo ono różnorodnym modyfikacjom. pokarmu. kiedy dziecko będzie głodne. ale również w innych przykrych sytuacjach. że dziecko zapłacze. że zacznie płakać nie tylko. określa jednak podstawowy warunek. psycholog Thorndike. że dziecko będzie płakać nieustannie.Szympans nauczył się następującego schematu: jeśli w warunkach Cl włoży C2 w otwór C3. W jednym z najbardziej popularnych poradników dotyczących opiekowania się dzieckiem. gdy odczuje głód. Przedtem jednak musimy dowiedzieć się nieco więcej o podstawowych zjawiskach związanych z uczeniem się. wjaki sposób organizm zdobywa wiedzę o otaczającym go świecie. aby zwrócić na siebie uwagę. . Pojawienie się zdarzenia wzmacniającego. Jest bardzo prawdopodobne. W końcu dziecko nauczy się płakać zawsze wtedy. wówczas. Wraz z otrzymaniem pokarmu zaczyna działać prawo efektu. kiedy pojawi się pierwsza reakcja instrumentalna. Pierwsze wzmocnienie może nastąpić wówczas. nie tylko płaczu.ionieważ reakcje dziecka są instrumentalne w stosunku do zmiany warunków otoczę- Ina3- ZJAWISKA UCZENIA SIĘ Nasz podstawowy problem polega na ustaleniu. Od początku prawdopodobieństwo tego. Ta podstawowa zasada nabywania wiedzy o zbieżnościach w otaczającym świecie stanowi istotę zachowania przystosowawczego wszystkich organizmów. że czegoś mu brak.

co mu było potrzebne (nakarmiono je. Oba typy uczenia się są związane ze wzmocnieniem negatywnym. które nastąpiło po uprzednim płaczu. Analogiczny system reguł rządzi jego reakcjami na wzmocnienie negatywne. Psa umieszczono w skrzynce wahadłowej. Dziecko powinno nauczyć się. które nie prowadzą do niego.nie podchodźcie do niego. nie rozwiązuje to problemu rodziców. Matka może początkowo odczekać ileś razy po 20 min. Sam słyszałem o wypadkach kiedy rodzice musieli nosić dziecko na ręku po trzy. VR-5). na warunki związane ze zdarzeniami nieprzyjemnymi bądź też szkodliwymi dla niemowlęcia. Oba sposoby postępowania nazywają się odpowiednio uczeniem 'if ucieczki i uczeniem się unikania. Różnicowanie. I chociaż matka pragnie poddać dziecko kontroli bodźcowej. Mamy tu do czynienia z sekwencją dwóch rozkładów. ustalamy określony rozkład wzmacniania. przykryto). to nie należy zwracać uwagi na jakikolwiek płacz w ciągu 30 min. po której podchodzi się do dziecka.. Rodzice udręczeni płaczem dziecka mogą spróbować wygasić płacz jako formę zachowania. to mamy do czynienia z rozkładem wzmacniania o zmiennych proporcjach (vańable-ratio. jak mówi Spock. Ucieczka przed mierzeniem prądem pozwala na przerwanie jego oddziaływania na psa.„Jeżeli rodzice nie zdołają ukrócić tego przykrego nawyku. tj. i bezwarunkowo „postawić na swoim": nie podchodzić do dziecka. czy płacz dziecka oznacza głód czy też jakiś inny przykry stan. Rozkłady wzmacniania. między głodem lub brakiem komfortu fizycznego z jednej strony a osiągnięciem stanu komfortu z drugiej. po ostatnim wzmocnieniu (FI-20). Pojawienie się pożąda- . Można też przed włączeniem prądu dawać ostrzeżenie: dziesięć sekund przed uderzeniem prądu pojawia się sygnał świetlny. zacznie rozpaczliwie płakać. ustalające się w wyniku pojawiania się przypadkowych frustracji dziecka i czynienia przez rodziców chaotycznych prób opanowania tych sytuacji. Jedyna różnica dotyczy warunków środowiska. a czasem dopiero po 50 min. zwiększając tym fimym prawdopodobieństwo tej reakcji ucieczki w przyszłości. Tak więc dziecko powinno uczyć się różnic między swoimi różnymi stanami sensorycznymi. Pies szybko . Pozostawmy niemowlę na jakiś czas. Jeżeli przy tym średni odstęp wynosi jak dawniej 30 min. pobawiono się z nim. Mówiliśmy do tej pory o wzmocnieniu pozytywnym: niemowlę otrzymuje to. zmienia się przy tej samej (5 reakcji) średniej proporcji. 3 razy (VR-3). Pierwszej nocy może przepłakać 20-30 minut (choć wyda wam się to bardzo długo). Spock uprzedza rodziców. W sytuacjach normalnej pielęgnacji niemowlęcia przeważają rozkłady umiarkowanie złożone. czego chce. wytrzymując czasem tylko 10 min. aby zastanowić się nad niektórymi głównymi cechami wzmocnienia negatywnego. gdy płacz pojawi się po upływie 30 minut od otrzymania poprzedniego wzmocnienia. że krzykiem pośród nocy nic nie wskóra. a którego płacz jest wygaszany w sytuacjach mało istotnych. że matka wprowadza do tej reguły óżne zmiany. to dziecko nauczy sie budzić w nocy już nie jeden raz. A jeżeli liczba reakcji. że taki reżim niełatwo wytrzymać. 188). zmieniono pieluszki. Uczenie się ucieczki i unikania. Jeżeli matka po prostu liczy ataki płaczu. Niemowlę może wyuczyć się reakcji na rozkład. zaś po upływie tego czasu należy podejść do dziecka jak tylko zapłacze. Niech płacze . Wygaszanie. które oddzielają sygnał świetlny xl uderzenia prądem. reaguje r a płacz. FI-20. wstrzymując jego wzmacnianie. Kiedy pies znajduje się w jednym pomieszczeniu. Niestety. a potem podejść do dziecka po takiej lub innej liczbie ataków płaczu. FI-30).. Jeśli niemowlę dopiero co otrzymało wszystko.. metalowa siatka znajdująca się na podłodze przewodzi elektryczność i jego łapy odbierają uderzenia prądem. a trzecią noc może w ogóle prześpi spokojnie (s. i jeśli spróbuje ona położyć je 7 powrotem do łóżka. Oczywiście. FR-5). że jego zachowanie jest kontrolowane przez bodźce. decydując się podejść do dziecka jedynie po każdym piątym płaczu. aby płakało tylko przy odczuwaniu głodu. gdy płacze z jakiegoś ważnego powodu. Matka jednak powinna okazać „twarde serce". VR-3. W końcu istnieją również połączone rozkłady. które otrzymuje wzmocnienie. to mamy do czynienia n 1 J0-minutowym rozkładem o zmiennym odstępie czasowym (variable-interval. uczy się różnicować warunki prowadzące do wzmocnienia od tych. to jednak samo dziecko prawdopodobnie po prostu reaguje na dany rozkład i zaczyna płakać za każdym razem w pół godziny po otrzymaniu wzmocnienia. według którego otrzymuje ono wzmocnienie.iczy się uciekać przed wstrząsem przeskakując do drugiego „bezpiecznego" pomieszaenia. ale średnio ok. cztery godziny w ciągu nocy" (s' 188). mamy do czynienia z rozkładem wzmacniania o stałych proporcjach równych 5 reakcjom (fixed-ratio. zwłaszcza gdy dziecko zanosi się płaczem i zaczyna wymiotować. sami mogą wymyśleć prostą regułę. VI10). ale coraz częściej i domagać się nie tylU towarzystwa matki. w przeciwnym razie dziecko może przepłakać większą część doby. urządzeniu. Jego zadanie polegało na uczeniu się przeskakiwania przez barierkę z jednej części pomieszczenia do drugiej. Jak to zrobić? Wróćmy ponownie do doktora Spocka: „W wielu wypadkach łatwo można zaradzić tej sprawie. Niemowlę. lecz również noszenia na ręku. następnej nocy przepłacze 10 minut. itórego dwie części oddzielone są od siebie barierką. Kiedy już może ono kontrolować swoje zachowanie zgodnie z tymi bodźcami. Rodzice. Możliwe są również inne rozkłady. Przyjmując taką zasadę. mówimy. Wrócimy jeszcze do tego problemu. W danym wypadku wzmocnienie następuje jedynie wówczas. nie wiedząc. Wtedy pies uczy się unikać wstrząsu przez przeskakiwanie barierki w czasie tych dziesięciu sekund.. dziecko dość szybko reaguje na zbieżności występujące w tych połączonych rozkładach wzmacniania i odpowiednio przystosowuje swoje zachowanie. Zdarza się np. Jest to rozkład wzmacniania o stałym 30-minutowym odstępie czasowym (fixed-interval.

Tak też jest w istocie. zaledwie pośrednio związanych z reakcją karaną. że jeśli przeskoczy ono przez barierkę. znaczy to. W wielu sytuacjach zbieżności te mają charakter probabilistyczny. W czasie. Okazują się być bardzo ostrożne w ocenianiu źródła kary. że płacze. jednak sytuacja. 1969). Jeśli taka hipoteza utrwaliła się. Wyłączenie prądu nie ma żadnego wpływu na tę zależność. Korelacje między dwoma zdarzeniami mogą przybierać dowolną wartość od -100% do +100%. A zatem możemy powiedzieć. jeśli chodzi o zwierzę. że dostało klapsa. Spróbujmy zastanowić się. Możliwe są tu również wartości pośrednie. Powróćmy do sytuacji opisanej jako uczenie się ucieczki i unikania. jego zachowanie jest bardzo trudne do wygaszenia. a zatem nie ma powodu zmieniać zachowania. Niektóre psy nie mogą się tego nauczyć. kiedy po tej reakcji zamiast oczekiwanego pokarmu otrzyma uderzenie prądem. Jeżeli zwierzę wyuczyło się reakcji specyficznej w celu otrzymania pokarmu. Tendencja ta w powiązaniu ze znaną niekonsekwencją rodziców w stosowaniu kary sprawia. różni się nieco od wygaszenia reakcji. Brakjest korelacji międzyjego czynnościami a wynikami. Zapala się światełko. istnieje korelacja 100% (zazwyczaj określana jako 1. Maier i Solomn. jak zwierzę uczy się zbieżności między własnymi czynnościami a wzmocnieniem. Mówimy wtedy o istnieniu korelacji między czynnością a wynikiem.95. Tak więc. pies skacze i nie otrzymuje uderzenia prądem. najwidoczniej przyswoił sobie przekonanie.00). I oto okazuje się. Kara polegająca na uderzeniu prądem ma tendencję do rozszerzania się na inne formy zachowania. jaka powstaje w wyniku ukarania przez pojawienie się przykrego zdarzenia. to jego zachowanie ulegnie szybkiej zmianie. że wszystkie reakcje znajdujące się w jego repertuarze powodują uderzenia prądem. korelacja wynosi-100% (lub -1. stwierdziło że: . to trudno ją wykorzenić. Nawet wówczas. potwierdzały się oczekiwania psa i prawdopodobieństwo tego. którym nie "udało się wyuczyć ucieczki. które zazwyczaj towarzyszą karaniu przez przykre zdarzenia. Kara. że częstą reakcją na przykre lub uciążliwe zda rżenia jest agresja. Przy kolejnych uderzeniach prądem hipoteza ta się potwierdzała. że w nowej sytuacji (w odróżnieni u od zachowania się zwierząt w opisanych wcześniej eksperymentach) pies. że w sytuacji dużego zachmurzenia deszcz jest wynikiem w wysokim stopniu prawdopodobnym. powtarza to setki razy. Jeżeli czynność wyklucza pojawienie się wyniku. Przy próbach karania powstaje błędne koło akcji i reakcji: matka daje dziecku klapsa dlatego. że próby oddziaływania na zachowanie dziecka za pomocą kary są przedsięwzięciem dość wątpliwym. Jeżeli wystąpienie czynności gwarantuje wynik. w jaki sposób może uniknąć uderzenia prądem. Większość organizmów jest szczególnie wrażliwa na przykre zdarzenia. W jednym z eksperymeniów tego typu 60% osób badanych. gdy źródło prądu zostanie odłączone od podłogi skrzynki wahadłowej. Wyuczona bezradność. uczą się również tego. Czynność prowadzi do pożądanego rezultatu. czego nauczyio się zwierzę w rezultacie wytworzenia się reakcji unikania. Pewien wgląd w istotę tej sytuacji może dać przeprowadzenie podobnych eksperymentów z ludźmi. przenosząc je przez barierkę (Scligman. że możemy ich zapytać. jak j wzmocnienie negatywne zwiększają prawdopodobieństwo pojawienia się reakcji. która pozwalałaby uniknąć uderzenia lub też uciec przed nim. że jeden warunek wyklucza (choć nie całkowicie) drugi. starając się raczej stłumić dużą liczbę zachowań niż ryzykować ponowne ukaranie. która następuje w wyniku przerwania działania nagrody. aby na stale przerwać tę reakcję. Korelację między piękną słoneczną pogodą a deszczem można ocenić na-0. że psy te przyjęły hipotezę dotyczącą bezradności. pies po dawnemu przeskakuje barierkę zaraz po włączeniu światła. polega na tym. Wykrywanie korelacji powiliśmy dotychczas o tym. że podejmie on jakieś działanie przy następnym uderzeniu. dziecko płacze jeszcze głośniej dlatego. która tu funkcjonuje. W tym wypadku korzystne jest to. dlaczego nie mogą się wyuczyć reagowania ucieczką na zmianę warunków. eksperymentator zmienia sytuację. mimo że eksperymentator pokazuje im prawidłowe rozwiązanie.nego zdarzenia zwane jest wzmocnieniem pozytywnym: Zakończenie przykrego zdarzenia nazywamy wzmocnieniem negatywnym. Zwierzęta są zdolne nie tylko do uczenia się korelacji. Jeżeli brak jest jakiejkolwiek współzależności między czynnością a wynikiem. która poprzedziła je bezpośrednio. gdy pies otrzymywał uderzenia prądem. to zbieżność. że kara jest wyraźnie nieskutecznym sposobem redukowania płaczu. Ale tym razem nie ma barierki i nie występuje reakcja. Wydaje się. korelacja jest równa 0. Pies zostaje umieszczony w skrzynce wahadłowej i otrzymuje uderzenia prądem. W toku naszych rozważań dotyczących motywacji (rozdział 17) wskażemy. Ponadto wzmożona aktywność i stres. skoro zwierzę nauczyło się unikać uderzenia prądem przez przeskakiwanie barierki po pojawieniu się sygnału świetlnego. że korelacja między warunkami środowiska ciemne chmury a wynikiem deszcz wynosi 0. Tłumi znaczną liczbę różnych reakcji. mogą utrudniać uczenie się bardziej właściwych form zachowania. stawało się coraz mniejsze. Ustawiona zostaje barierka i w tej zmienionej sytuacji możliwe jest uniknięcie uderzenia lub też ucieczka przed nim przez przeskoczenie barierki w odpowiednim czasie.75. że między pewnymi czynnościami a wynikami istnieje korelacja zerowa. Czasem wystarczy jedna próba. których nie mógł uniknąć. Skoro już reakcja unikania została wyuczona. to nie otrzyma uderzenia prądem. Wracając do płaczu niemowlęcia należy powiedzieć. Zbieżność jest po prostu szczególnym przypadkiem korelacji. który miał pierwsze doświadczenia w sytuacji korelacji zerowej. znaczy to. z największą trudnością uczy się. Kiedy pies doświadcza przez pewien czas tej nowej sytuacji.00). to pojawienie się nieprzyjemnego zdarzenia lub przerwanie zdarzenia przyjemnego powinno to prawdopodobieństwo zmniejszać. Jeżeli zakończenie działania przykrego lub pojawienie się przyjemnego zdarzenia zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia poprzedzającej je reakcji. Zarówno wzmocnienie pozytywne.

natomiast w celu podtrzymania tego zachowania należy wprowadzić rozkład częściowy. To tylko rozzłości je jeszcze bardziej i będzie płakało znacznie dłużej" (s. gdy wykonuje ono zadanie w terminie. ostrożnie przygotowując dziecko do jeszcze skromniejszego rozkładu nagród.czują się bezsilni. Przez dłuższy c/as nic zmodyfikuje swoich reakcji. Jedna z trudności. że znaczną część czasu spędzają na przygotowaniu się do kolejnego uderzeni. Około 35% badanych oświadczyło. 371). następnie do I "R-100 i nawet do FR-1000. powiedzmy naciskać dźwignię w celu otrzymania pokarmu... ale również można się spodziewać wystąpienia u dziecka reakcji frustracyjnej. jakie napotyka zwierzę lub osoba badana w eksperymentach teuo typu. Rozważmy problem ćwiczenia dziecka do efektywnej pracy w szkole podstawowej. w którym wzmacniana jest tylko część jego reakcji. jak tylko ono zapłacze. Jak pisze dobry Dr Spock: „Rodzicom o wrażliwym sercu trudno słuchać ciągłego płaczu dziecka. tak że zwierzę po każdym naciśnięciu dźwigni otrzymywało pokarm. że sfustrowani rodzice starają się zupełnie nie zwracać uwagi na płacz dziecka i aby wygasić tę formę jego zachowania postanowili podchodzić do niego dopiero wówczas. że z pewnością istnieje sposób kontrolowany uderzeń. ale przy następnych próbach ponownie otrzymywały pełne uderzenie. najlepiej uczyć zwierzę według rozkładu. dziecko stanie się niepewne. samo uczenie się w takich warunkach jest trudniejsze). 187). albo je uspokoić. Byłoby idealnie. (Thoronton i Jacoba. że osoby te nie kojarzyły swoich reakcji ze wzmocnieniem". to wygaszanie będzie bardzo powolne. trwające trzy sekundy. to wkrótce po rozpoczęciu wygaszania zwierzę przestanie naciskać dźwignię. Z reguły nie udaje się im wprowadzić w życie tego postanowienia. na przykład VR-H>00. konieczne jest zastosowanie ciągłego. więc po co próbować? Badani twierdzili. które uważały. Zwierzę. od FR-1 do FR-10. że rozkład zmienia się powoli. Załóżmy teraz. Aby utrzymać na trwałe daną formę zachowania w warunkach jej wygaszania. Efekt częściowego wzmacniania. Wyobrażają sobie zaraz najgorsze rzeczy: główka dziecka utkwiła między prętami łóżka. to co zdarzy się podc/a^ wygaszania nawyku. jeśli chodzi o uniknięcie uderzeń. zmienionej sytuacji.. Jeżeli umiejętnie przeprowadzi się stopniowanie. zwierzę prawdopodobnie nauczy się zdobywać pokarm nawet wówczas. powiedzmy co godzinę (VI-60). dopóki nauczyciel będzie zawsze obecny. że nic mu nie jest. gdy istniała możliwość uniknięcia uderzenia. polega na tym. czyli 100% rozkładu wzmacniania (FR-1). Jest to zjawisko ogólne: jeżeli różnica między dwoma rozkładami wzmacniania jest trudna do wykrycia. Jeżeli stosowany był rozkład o stałej proporcji równej 1 (FR-1). ogarnął je lęk z powodu osamotnienia" (s. Badani. którzy nie uczyli się w sytuacji korelacji zerowej. że pojawiła się jakaś zmiana. że rodzice zawsze podchodzą do dziecka. Jeżeli jednak nauczyciel pominie taką okazję do nagrody. ponieważ przedłużający się brak nagrody za prawidłowe zachowanie nie będzie łatwo odróżniony od normalnych wahań w rozkładzie wzmocnień. s.uciec lub uniknąć uderzeń nawa więcej niż jeden raz.Im rzadziej (lub z większą zmiennością) wzmiacniamy zwierzę w czasie ćwiczenia. aby przekonać się. powiedzmy. 187). gdy będzie musiało naciekać dźwignię po 1000 razy dla jednego wzmocnienia. Przedłużające się występowanie podczas wyga^/aiiu reakcji nabytych przy zastosowaniu rozkładu sporadycznego wzmacniania na7>wam> efektem częściowego wzmacniania (partial reinforcement ejJect-PRE). Stało się jasne. które przyzwyczaiło MC działać według rozkładu FR-1000.. Nie tylko nauczyli się unikać uderzeń. aby otrzymać wzmocnienie w takiej sytuacji.„. gdy nauczyciel nie będzie poświęcał mu tyle uwagi (albo będzie nieobecny przez kilka dni). (Ocz> wiście. że po naciśnięciu jednego czy dwu przycisków (prawidłowa kombinacja pozwalała zapobiec uderzeniu) stracili nadzieje ucieczki". Brak oczekiwanego wzmocnienia nie tylko zahamuje daną czynność. Wynik jest oczywiście zupełnie odwrotny od pożądanego. Przypuśćmy również. to zmiany w rozkładach nieznacznie wpływają na zachowanie (przynajmniej nie od razu). Dziecko nauczyło się. W rezultacie dziecko otrzymuje częściowe wzmocnienie według jakiegoś rozkładu. najlepiej rzadko i przy tym w zmiennych proporcjach. zanim dokona odpowiedniej zmiany swego . Jeśli nauczyciel nagradza dziecko zawsze za prawidłowe wykonanie. Jeśli zas oralni rozkład przed wprowadzeniem wygaszania był zmienny. reagowali zupełnie inaczej. Zdaniem Dr Spocka: „Bardzo ważne jest uniknięcie pokusy podejścia do dziecka. Zbieżności między warunkami zewnętrznymi a wynikami Wygaszanie reakcji można traktować jako postawienie zwierzęciu problemu polegającego na różnicowaniu. dziecko zaczyna płakać zawsze wtedy. w momencie gdy rozpoczyna się wygas/anic / największym trudem może dostrzec. Wygaszanie a różnicowanie. 1971. kiedy po naciśnięciu dźwigni nie pojawia się pożywienie? Odpowiedź zależy od tego. Zastanówmy się ponownie nad problemem płaczącego niemowlęcia. prądem. dostało torsji i leży całe zabrudzone. Moc niewłaściwej hipotezy ujawniła się najwyraźniej w zachowaniu tych osób. że jesteście w pobliżu. gdyby nauczyciel zwiększał powoli odstępy między wzmocnieniami. Jeżeli zwierzę nauczyło się rozwiązywać jakieś zadanie. W rezultacie częstość jego płaczu wzrasta. ale ponad 70% spośród nich „.stwierdziło. Płacz staje się jeszcze dłuższy i trudniejszy do wygaszenia. Musi ono wiedzieć.. Zmiana rozkładu jest wyraźna i łalwu ją zauważyć. że musi dłużej płakać.. jeśli w ogóle doprowadzi do przerwania reakcji. że uderzenia są nieuniknione. Czasami osobom tym udawało się „. mimo że wzmocnienie zostało wstrzymane. trzeba go tylko znaleźć". że warunki korelacji zerowej tylko nieznacznie różnią się od nowej. jakim rozkładem wzmocnienia posługiwano się podczas uczenia. Po takim treningu wydajność dziecka nie ulegnie zmianie nawet wówczas. t>m dłużej po rozpoczęciu wygaszania utrzymywać się będą reakcje zwierzęcia. a którym w warunkach. „przypadkowo" udawało M\ ich uniknąć.. kiedy budząc się nie spostrzega rodziców. Przypuśćmy. to wszystko będzie szło dobrze dopóty. Aby wprowadzić nowe zachowanie. gdy jest spokojne.

a w końcu próba podniesienia się bez dotykania do ziemi obu przednimi łapami. otwiera je i pociąga za sznurek. Wcześniej czy później gwizd przekształci się w SD i nabędzie wartości wtórnego wzmocnienia. aby uzyskać odpowiedni SD. światłem o dużej intensywności i o małej intensywności. do tego celu służy dźwignia z pasami poziomymi. Stopniowo kryteria wydawania gwizdu zmieniają się: siedzenie na tylnych łapach. choćby w niewielkim stopniu przypominał on próbę stawania na tylnych łapach. Jeśli bodziec nabrał wartości wzmocnienia wtórnego. A w dodatku. a nie wzmacnianie innych. gdy zapali się światło). Na przykład. że zwierzę wyraźnie preferuje jeden niż drugi. Po pierwsze. Następnie pozostawia się zwierzęciu możliwość wyboru którejś z dwu dźwigni: jednej z poziomymi pasami i drugiej z pionowymi pasami. łatwo możemy je rozszerzyć na sygnały innego rodzaju. w wyniku których uzyskiwać będzie niebieskie krążki. prowadzącego w efekcie do otrzymania pokarmu. sam bodziec SD może mieć właściwości wzmocnienia wtórnego: zwierzę podejmuje różne działania. Tworzenie łańcuchów zachowań wiąże się ze stosowaniem w toku uczenia się wzmocnień utrwalonych już wcześniej. aby S było skuteczne. pies w czasie treningu musi być w miarę głodny. wzmacniając co setną reakcję. że trenujemy zwierzę według rozkładu o stałych proporcjach. jakiemu rozkładowi wzmocnienia podlega. Jednym ze sposobów dawania wskazówek. Bodziec sygnalizujący obecność wzmocnienia oznaczamy jako S!)bodziec. Obserwując reakcje zwierzęcia możemy ustalić względną preferencję dotyczącą jednego z dwu rozkładów. Podczas tworzenia łańcucha reakcji należy postępować wspak. Teraz możemy wyuczyć szympansa wykonywania innych czynności. uzyskujemy możliwość sprawdzenia. Zgodnie z techniką instrumentalną należy ustalić przede wszystkim zdarzenie wzmacniające. Technika ta może być stosowana do pomiaru zdolności różnicowania przez zwierzę dowolnych bodźców stosowanych jako SD lub SA. Załóżmy. aby mógł dostać się do sznura. jak tylko zwierzę nauczyło się kojarzyć określony S" z odpowiadającym mu rozkładem wzmocnień. gdy podawany jest pokarm. może być użyty do wzmocnienia reakcji. Modelowanie zachowania. Jest to sytuacja wyboru. który z danych rozkładów ono preferuje. Wprowadzając pojęcie kontroli bodźcowej. że ktoś chce nauczyć swego psa chodzenia na tylnych łapach. W tym celu można posłużyć się gwizdkiem. gdy pojawia się SA. krążki te prędko nabierają wartości jako wzmacniacze. FR-100 lub VR-100. Kontrola bodźcowa. Tak więc zwierzę może nauczyć się działać według pewnego rozkładu wzmocnień. Jest to standardowa metoda mierzenia wrażliwości i czułości zwierząt na światło. Niech sygnałem dla pierwszego rozkładu będzie silne światło (to znaczy S ). po którym zawsze następuje wzmocnienie. dźwięki i inne sygnały. nabiera mocy wzmacniającej. Zaczynamy od dwu rozkładów wzmocnień. powiedzmy zjadanie przez psa niewielkiej ilości pokarmu. jest wprowadzanie zmiany jednego elementu środowiska zawsze wtedy. Ważne jest. Końcowym rezultatem tego skomplikowanego ćwiczenia będzie łańcuch następujących po sobie reakcji. A do włączania światła można sporządzić odpowiedni włącznik. Oczywiście tę technikę można wykorzystać do porównania dowolnych dwu (lub więcej) rozkładów wzmocnień. Obserwowanie tego wywiera niezwykłe wrażenie: wygłodniały szympans przebiega przez pomieszczenie i włącza światło. w tym momencie wypada błękitny krążek. Teraz powoli zmieniamy intensywność światła SD. to SA. Ta sama technika z niewielkimi zmianami może być użyta do badania u zwierząt zachowania polegającego na różnicowaniu. A zatem. Tera/ znacznie łatwiej kontrolować sytuację: zwierzę zwykle łatwo uczy się. aby formowanie lub modelowanie zachowania zwierzęcia odbywało się bardzo powoli. tak że staje się coraz bardziej podobne do SA. gdy zmienia się rozkład wzmacniania. dając sygnał zawsze wtedy. kiedy wystąpi SD. możemy nauczyć go pociągać za sznur. gromadząc stopniowo sekwencje reakcji. można też trenować zwierzę według innego rozkładu. Różnicowanie. ich zdolności do modelowania zachowania Rrzez wybiórcze wzmacnianie jego pożądanych cech. że dobór rozkładów i bodźców świetlnych do danych dźwigni jest przypadkowy. Bodźcem (SD) do otwarcia drzwi może być np. oderwanie jednej przedniej łapy od ziemi w pozycji siedzącej. aż . Przypuśćmy. oznaczający początek drugiego rozkładu wzmocnień. Następnie niezbędne będzie wprowadzenie jakiegoś sygnału różnicującego dla pokarmu. W tym samym czasie.) Kiedy już SD ustabilizowało się. Powszechną formą S'4 dla ludzi jest napis „nieczynne"). Można nauczyć szympansa otwierania drzwi. Dlatego zazwyczaj łańcuch taki przyswajany jest w odwrotnej kolejności niż w opisanym przykładzie.słabe światło (to znaczy S ). ale w innych godzinach. szympans wrzuca go do szczeliny automatu i otrzymuje kiść winogron.zachowania. Początkowo wzmacniamy każdy ruch psa. światło (drzwi otwierają się tylko wówczas. Kiedy czynność ta zostanie utrwalona. a dla A drugiego . Jeżeli zwierzę może odróżnić różnice intensywności obu świateł. powiedzmy o zmiennych proporcjach (VR-100). jaki rozkład wystąpi. (Zazwyczaj w eksperymentach ze zwierzętami SD i SA to-odpowiednio-pojawienie się lub brak sygnału świetlnego. Sygnałem dla tego rozkładu (FR-100) będą pionowe pasy umieszczone na dźwigni. następnie podchodzi do drzwi. tak aby ich lokalizacja była bez znaczenia). Teraz gwizd SD może stanowić wzmocnienie D dla następnej reakcji. (Oczywiście. Stanowi to główny element siły technik instrumentalnych. to według wszelkiego prawdopodobieństwa zawsze będzie wybierać dźwignię „oznaczoną" silnym światłem SD. o których wiemy. Zdolność zwierzęcia do różnicowania intensywności światła ustalamy na podstawie jego zdolności wyboru prawidłowej reakcji (jest oczywiste. Wybór. że może otrzymać wzmocnienie. aby otrzymać krążki. który sygnalizuje brak wzmocnienia (procedura wygaszania). aby pojawił się SD. Tworzenie łańcucha reakcji. Taką zewnętrzną wskazówko nazywamy bodźcem sygnałowym. można zaczynać ćwiczenie. jeżeli nauczymy szympansa zdobywać winogrona przez wrzucanie niebieskich krążków do automatu. Teraz zwierzę ma do czynienia z dwiema dźwigniami oraz dwoma bodźcami. a nie ma czego oczekiwać. Prostym przykładem może być zastosowanie FR-1 w jednym rozkładzie przy braku wzmocnień w drugim.

Potrzebne jest do tego niezawodne i szybko pojawiające się wzmocnię me. ale i przez inne bodźce. P. Wypowiadane w innych sytuacjach. obejmuje już całość korelacji między kontekstem bodźcowym.ld uczeniem się dotyczy tego typu uczenia się. smak jedzenia w pysku (Bb) wywoła wydzielanie śliny (Rb). jaką wydobywa ono w trakcie uczenia się. eksponujemy dzwonek. gdy „sprawuje się dobrze" w czasie ćwiczenia. Ale już naciśnięcie dźwigni po pojawieniu się światła nie można uważać za Rb na światło jako Bb: reakcja ta nie ma charakteru wrodzonej czynności odruchowej. która ograniczała jego ruchy. jak on to robi.zostanie osiągnięty pożądany rezultat. jak się okazuje. Staje się on Bw. Początkowo wydzielanie śliny było Rb. Na przykład. że już Bw wywołuje tę reakcję: za każdym razem w reakcji na dzwonek zwierzę wydziela ślinę. W warunkowaniu klasycznym. Na tym polega istota warunkowania klasycznego. Wróćmy zatem do rozważań nad pewnymi procesami. Przedstawimy teraz techniki warunkowania klasycznego na klasycznym przykładzie. w luźnej uprzęży. który nie byt jeszcze w sytuacji eksperymentalnej. Po minucie powtarzamy całą procedurę. reakcjami oraz wynikami działań. Pawłowowskie (lub klasyczne) warunkowanie różni się nieco od uczenia się. Jedną z najbardziej zaskakujących właściwości tego uczenia się jest ogromna wrażliwość zwierząt na bardzo subtelne związki między działaniami a wynikami tych działań. to mówi się. !. że ślinienie zostało uwarunkowane na ten nowy bodziec: nowy bodziec warunkowy określamy jako Bw. że nie stosujemy żadnych kar. że można go eksponować w tym czasie. kiedy to bodziec (bodziec bezwarunkowy) automatycznie wywołuje specyficzną reakcję (reakcja bezwarunkowa): w skrócie bodźce bezwarunkowe będziemy określać jako Bb. Gwizd jest nie tylko czynnikiem wzmacniającym. które omawialiśmy. które stopniowo przybliżają się do zachowania pożądanego. aby wywołać u psa wydzielanie śliny. Zjawiska związane z uczeniem się zbieżności mówią nam o tym. jakim jest pokarm w jamie ustnej. gdy wzmocnienie pojawia się natychmiast po prawidłowej reakcji. albo Rw. Inaczej mówiąc. żeby wzmacniane były te zachowania. taki jak światło. Teraz. Uczenie psa przez pozwolenie mu. lecz tylko wzmocnienie. ale dotyczy również całego układu powiązań między zdarzeniami. co organizm robi. reakcje bezwarunkowe jako Rb. najważniejsze jest. gdy zwierzę ma możność nabywania wiedzy wolno i systematycznie. eksperymentator to Bw. pozwalają one na opisanie. Pierwszy krok w modelowaniu zachowania to ustalenie jego zbieżności ze wzmocnieniem. a tylko będziemy eksponować dzwonek. Ale teraz wystarczy sama obecność eksperymentatora. który z bodźców je wywołał. Zapewne informacja. Większość współczesnych badań . czy bodziec bezwarunkowy i reakcja bezwarunkowa są rzeczywiście bezwarunkowe. Dzwonek w warunkowaniu klasycznym wyprzedza o około 3 sekundy podawanie pokarmu. Pies może zrozumieć czego się od niego wymaga. Istnieje kilka podstawowych różnic między pawłowowskim lub klasycznym warunkowaniem a Podsumowanie Takie są podstawowe zjawiska związane z uczeniem się bezpośrednich zbieżności między czynnościami a wynikami. jeśli przestaniemy podawać psu Bb. za każdym razem. Odznaczając się przenikliwością. jeśli nowy nieznany bodziec. a. kiedy to pies wydziela ślinę na dźwięk dzwonka. w zależności od tego. Pawiowa. Ścisła kolejność zdarzeń wzmacniających może być różndla różnych psów. wywołuje reakcje wydzielania śliny. Przed eksperymentem upewniamy się. W warunkowaniu klasycznym istnieją dwa rodzaje bodźców i dwa rodzaje reakcji. Pawłów uzyskiwał to umieszczając psa w specjalnym izolowanym pomieszczeniu. Rb wywołana przez określony Bb ma charakter wrodzonej odruchowej czynności. ale pod warunkiem. A zatem pokarm to Bb. Gwizd jest skuteczny dlatego. nie przyniesie żadnych rezultatów. żeby jadł. Należy pamiętać o tym. jak czynności zwierzęcia lub człowieka są związane ze zdarzeniami zewnętrznymi. ale nie wiemy jeszcze. tylko wtedy. Mruganie jest Rb na Bb. a reakcja ślinienia na jego obecność to reakcja warunkowa (Rw). tuż przed wdmuchnięciem sproszkowanego pokarmu. Modelowanie zachowani'! dokonuje się w wyniku wybiórczego wzmacniania kolejnych przybliżeń do pożądanego zachowania. Wydzielenie śliny jest Rb na Bb. prowadzone na początku naszego stulecia. W istocie. tracą swą skuteczność jako wzmocnienie. jakim jest strumień powietrza skierowany na oko. W rezultacie szeregu powtórzeń. po pewnym czasie ślina (Rb) zaczyna pojawiać się przed podaniem sproszkowanego pokarmu. że wydzielanie śliny wywołane jest nie tylko przez pokarm. Pawłów byt fizjologiem i swoje badania (za które otrzymat Nagrodę Nobla) zacząt od interesującego go mierzenia reakcji wydzielania się śliny i soków żołądkowych u głodnego zwierzęcia. Pokarm zatem byt Bb. Można również posługiwać się wzmocnieniem werbalnym (na przykład słowami „dobry pies").jeżeniem się przyszedł z innej strony: byty to prace rosyjskiego fizjologa 1. leżącymi u podłoża zdolności organizmów do przystosowywania swoich reakcji do wymagań świata zewnętrznego. dzwonek lub osoba eksperymentatora. która pojawiała się tylko na smak pokarmu. Pawtow odkryt. Jednak pierwszy poważny impuls do badań nad . sprawdzamy. okaże się. Inaczej mówiąc. WARUNKOWANIE KLASYCZNE potychczas zajmowaliśmy się uczeniem się instrumentalnym. zastosowanie nie tylko w sytuacji wzmocnienia jednostkowego. . P. kiedy występuje prawidłowa reakcja. czy u psa. kiedy wchodzi! do pomieszczenia z psami. cechującą prawdziwego naukowca. Pierwszy. Prawo Efektu ma. zwierzęta zaczynały wydzielać ślinę: Pawłów odkrył silę bodźca warunkowego. W rezultacie opracował szereg technik mierzenia ilości śliny wydzielanej przez psa. Ogólnie biorąc. a w odpowiednim czasie specjalne urządzenie wdmuchiwało sproszkowany pokarm do pyska zwierzęcia.i. że słowa te stosowane są wyłącznie jako SD dla wzmocnienia. a wydzielenie się śliny to albo Rb. ale również źródłem informacyjnego sprzężenia zwrotnego. Zwróćcie uwagę na to. Jest to widoczne szczególnie wyraźnie wówczas. że podtrzymywanie wzmacniajcej wartości gwizdu wiąże się z podawaniem jedzenia zwierzęciu bezpośrednio po jego ekspozycji (dozwolony jest częściowy rozkład wzmacniania). a dzwonek (Bw) jej nie wywoła.

polega na określeniu warunków. • Czy pamiętacie litery. jak zachowuje się człowiek czy zwierzę w sytuacji przyjęcia hipotezy bezradności.). Zazwyczaj strategia unikania nowego pokarmu jest wystarczająca. ponieważ jest to jedna z pierwszych czynności codziennych. Po pierwsze. które warunki są pożądane. chociaż powoduje pojawianie się kary. które znajdują się obok cyfry 7 na tarczy telefonicznej? (w niektórych krajach. gdy nie pojawiają się żadne wątpliwości co do tego. który jadło. (Odpowiedź jest wtedy „tak". jak byliście wczoraj ubrani? Raczej chyba tak. Dla nich zagrożenie uderzeniem prądem to po prostu przykre informacyjne sprzężenie zwrotne. . • Przypomnijcie sobie. celem naszym jest opisanie schematów pojęciowych. w tym w USA. gdy warunki te są wyraźnie oznaczone przez światła. to związane z nim zdarzenie powinno zdecydowanie odróżniać się od innych. chyba że tę informację w jakiś szczególny sposób wykorzystaliście. Zapamiętanie pojęcia lub zdarzenia zapewne zależy od typu procesów przetwarzania w mózgu obrazu tego zdarzenia czy pojęcia w chwili. iż wzmacniana czynność pozostaje jeszcze w pamięci krótkotrwałej. i na właściwym zarejestrowaniu tej informacji.Czy pamiętacie. gdy zwierzę ich doświadcza. Najwidoczniej zwierzę automatycznie kojarzy każde uczucie mdłości z ostatnim pokarmem. Badamy warunkowanie klasyczne. Taka strategia wymaga. Ta reguła 5 sekund popuszcza jeden bardzo ważny wyjątek. Ta forma zachowania utrzymuje się. która jest godzina? Pewnie nie. Ale wzmocnienie jest również sygnałem wskazującym organizmowi. Teraz zajmiemy się zbadaniem tego. • . potwierdzające i podtrzymujące ich przekonanie. żeby pamięć o ostatnich posiłkach była wystarczająco pełna i stosunkowo łatwo dostępna (warunki te są spełnione z pewnością w przypadku człowieka. Ale reakcja ta mus' znajdować się uprzednio w repertuarze reakcji zwierzęcia. w jaki sposób informacja reprezentowana jest w strukturze pamięci. Oczywiście. jakkolwiek widzieliście je i posługiwaliście się nimi niezliczoną ilość razy. Maksymalizacja sygnalizacyjnej właściwości wzmocnienia może się dokonywać przy spełnieniu co najmniej jednego z dwu warunków. Stosując zaś warunkowanie instrumentalne. Można więc oczekiwać. gdy będzie jednoznaczne. Wrodzony charakter tej strategii potwierdza fakt. chcąc wyuczyć zwierzę jakiejś czynności. co jedliście w czasie ostatnich dwu posiłków?). że zostanie zapamiętana. jak można przypuszczać. jak i litery. Czy pamiętacie. Wzmocnienie nie jest koniecznym warunkiem zapamiętania. jaka konkretnie czynność jest wzmacniana. jest to taka reakcja. Zwierzęta wydają się zdolne do wykrywania (a tym samym unikania) szkodliwego pokarmu. które pojawiają się w wyniku uczenia się. aby go W przyszłości unikać. Po drugie. W przeciwnym razie nie zostanie. Akt wyboru odzieży i ubierania automatycznie zachował się w pamięci w formie schematu. istnieje duże prawdopodobieństwo jej zapamiętania. Nasz punkt widzenia dotyczący uczenia się jest taki sam jak ten. tak aby nie wiązało się z wykonaniem innych czynności i aby odpowiednia czynność tkwiła ciągle jeszcze w pamięci krótkotrwałej. Jeżeli informacja zostanie włączona do jakiegoś schematu lub czynności. chociaż choroba jako skutek spożycia takiego pokarmu ujawnia się dopiero po kilku godzinach (Garcia i Koelling. A zatem Rb jest zazwyczaj prostą reakcją fizjologiczną lU[. musimy wzmacniać ją nie później niż po 5 sekundach od momentu pojawienia się tej czynności. u którego wywołano mdłości w jakiś nie związany z karmieniem sposób (na przykład promieniami Roentgena). Natomiast badanie warunkowania instrumentalnego pozwala nam zrozumieć w jaki sposób zwierzę uczy się interakcji ze swoim środowiskiem. Wzmocnienie jako sygnał W rozważaniach nad uczeniem się stwierdziliśmy. na tarczach telefonicznych umieszczone są zarówno cyfry. UCZENIE SIĘ POZNAWCZE Dowiedzieliśmy się już co nieco o zjawiskach uczenia się. w jaki sposób zwierzę uczy się skojarzeń. Odpowiedzią jest pewnie „nie". to znaczy. które są rzeczywiście silnie skorelowane z przyszłymi mdłościami. chociaż nie stara się on zapamiętać menu swoich posiłków. które nań wpływają. Ta granica opóźnienia wzmocnienia interpretowana była bardzo różnie. że zwierzę.przyp. nawet wtedy. red. Skojarzenie między specyficznym pokarmem a symptomami chorobowymi pojawia się. Stosując warunkowanie klasyczne. który zazwyczaj nie wywołuje jej. Mdłości najwidoczniej są wskazówką wstrętu do jedzenia i niczego więcej. który dotyczy pamięci: nowa informacja jest dołączona do już istniejących w pamięci struktur znaczeniowych. że wzmocnienie pomaga organizmowi w opanowaniu poprzedzającej je właśnie reakcji. aby zapobiec ponownemu wystąpieniu mdłości wywołanych pokarmem. jako skutek działania wrodzonej strategii organizmu i właściwego wykorzystania struktury pamięci długotrwałej. że wzmocnienie tylko wówczas będzie miało optimum właściwości sygnalizacyjnych.warunkowaniem instrumentalnym lub sprawczym. aby gwarantować. że uderzenie prądem jest nieuniknione. kiedy w przeszłości specjalnie się ich wyuczyliście). kiedy ostatni raz sprawdzaliście. Normalnie. • Czy pamiętacie. wzmocnienie powinno nastąpić od razu po wykonaniu właściwej czynności. Problem. 1966). brzęczyki itp. możem powiązać daną reakcję z bodźcem (Bw). możemy wyuczyć zwierzę nieskończenie wielu nowych reakcji. aby zrozumieć. A nawet więcej. tak aby można je było łatwo odnaleźć w pamięci długotrwałej. przechowującej zdarzenia. kiedy wynik jest opóźniony. istnieje duże prawdopodobieństwo. ale najprostsza interpretacja jest oczywiście taka. że wynik musi pojawić się tak szybko. jaki staje przed uczącym się. która musi bv' automatycznie wywołana przez Bb. odruchową. nie można go nauczyć unikania warunków. a które nie. odmawia jedzenia ostatniego nowego pokarmu. chociaż nie staraliście się tego zapamiętać.

Przypuszczalny krótki żywot w świadomości określonych zdarzeń utrudnia eksperymentalne badanie tego problemu. oczywiście. ale gdy ten przedmiot nagle zniknie. Spadochroniarz nie zdecyduje się na pozostawienie swego talizmanu w domu. Hiemowlę eksperymentuje z otaczającym je światem. że talizman zapewni mu bezpieczeństwo. jakby badając stosunki przestrzenne. Jeżeli dziecko widzi przedmiot. to niezbyt się tym przejmuje. to zwierzę skazane jest na powtarzanie swych czynności za każdym razem. To trzyma rękę pionowo. Strategia taka oddziela przyczyny od czystych zbieżności (korelacji). Przeanalizujemy zachowanie dziecka Piageta . zasadę tę trudno jest zastosować. że schematy pamięciowe i hipotezy mogą powstawać i być wykorzystywane podświadomie. Gracz może sądzić. które korelują z nimi w sposób zupełnie przypadkowy. Na przykład możemy uświadomić sobie wskazówkę zastosowaną do rozwiązania zadania albo też treść marzenia w momencie. wyciąga rękę i upuszcza przedmiot. z tyłu lub z przodu głowy. nie wydaje się słuszne przypuszczenie. które rzeczywiście spowodowały określony wynik. po czym zmienia sytuację" (s. 269). powstałymi w wyniku minionych doświadczeń. że skrzyżowanie palców pomoże mu wygrać. Szympans zaś może być przekonany. aby nie mógł jej dosięgnąć. działaniami i ich wynikami ma fatamą wadę. możliwe jest bez świadomości retrospektywnej. często próbują uzasadniać swe stanowisko wskazując na fakt. Ale. że świadomość nie jest potrzebna. że już w najwcześniejszym wieku życia niemowlę antycypuje określone konsekwencje swych działań. mogą wydawać się dość prymitywne: ostrożne macanie lub szukanie wzrokiem. kiedy występuje. za przeszkodą. U człowieka jednak istnieją pewne mechanizmy zapobiegawcze. Ale gdyby nawet było to możliwe. kiedy się pojawiają. Mimo to eksperymentowanie jest decydującym czynnikiem w rozwoju intelektualnym istoty ludzkiej). W końcu dedukcje dotyczące miejsca danego przedmiotu. Kiedy przedmiot spada na nowe miejsce (na przykład na poduszkę). i drugie. Ludzie. Zakłada się. stają się normalną częścią jego zachowania poszukiwawczego. Siedzi przy stole. (W pewnych wypadkach. że skoro już raz zbieżności danego zdarzenia zostały ustalone. myślenie człowieka możliwe jest bez świadomości bezpośredniej i. Najbardziej złożone aspekty zachowania ukierunkowanego na osiągnięcie celu ujawniają się wtedy. W wieku do 6 miesięcy życia próby odnalezienia przedmiotu.Laurenta: „Laurent ma 16 miesięcy i 5 dni. Odpowiedź na to pytań ie jest bardzo trudna. Kładę przed nim skórkę od chleba. upuszcza go jeszcze dwa. pochodzące z obserwacji zdarzeń zewnętrznych. W rezultacie eksperymentator. jak wykażemy w następnych rozdziałach. od tańców wywołujących deszcz do odpukiwania w niemalowane drewno. starając się przy tym zaobserwować podobieństwa i różnice w uzyskiwanych rezultatach.uchowanie ukierunkowane na osiągnięcie celu.. czy możliwe jest uczenie się bez udziału świadomości. Jednak w wieku około 6 miesięcy zaczyna przejawiać oznaki szczególnych oczekiwań w odniesieniu do interakcji ze swoim środowiskiem. jak na przykład Piaget (1952) opisuje tego typu eksperymentowanie swego 10-miesięcznego syna Laurenta: Znaczenie oczekiwań '/. „Tym razem Laurent leży na plecach. Oczekiwania te ujawniają się najpierw w zachowaniu poszukiwawczym. Jednocześnie kładę w . Chwyta kolejno: celuloidowego łabędzia. Jest oczywiste. może po niego sięgnąć czy też włożyć go do ust. Nie pozwala mianowicie na oddzielenie tych aspektów. w zaciśniętej dłoni ojca czy matki. Spadochroniarz może wierzyć. ale samo ich nie wywołuje. Ten aspekt uczenia się zbieżności pozwala wyjaśnić wicie rytualnych przesądów. Oto. Uczenie się przez eksperymentowanie System uczenia się zbieżności nastawiony wyłącznie na wykrywanie korelacji między środowiskiem. Wyraźnie zmienia miejsce upadku przedmiotu. Niemowlę zmienia swoje czynności raczej umyślnie. o czym świadczą długie i gwałtowne spory. może wykryć absolutny brak świadomości tych zdarzeń. bez udziału świadomości człowieka. oczywiście. aby w ten sposób sprawdzić jego skuteczność. że w badaniach nad uczeniem się jego wynik może służyć za wzmocnienie. pudełko itp. od tych. kiedy znajdzie się w podobnych warunkach. a nie za sygnał. jednak po upływie kilku minut możemy zapomnieć i jedno. który zniknął z pola widzenia. Szybko jednak dziecko podejmuje systematyczną eksplorację możliwych kryjówek przedmiotu: pod przykryciem. Do 6 miesiąca wydaje się reagować wyłącznie na sygnały zewnętrzne: reaguje na zdarzenia. Można bardzo łatwo zademonstrować je w laboratorium. którzy twierdzą. W ten sposób odkrywa ono. gdy obserwujemy dziecko posługujące się własną inteligencją sensoryczno-motoryczną do rozwiązywania praktycznych problemów. trzy razy w to samo miejsce. zadając pytanie kontrolne. to ukośnie. Zjawisko to otrzymało nazwę zachowania przesądnego.Uczenie się i świadomość Przez wiele lat ważnym teoretycznym problemem było pytanie o to. że stanie na lewej nodze jest ściśle związane z pojawieniem się winogron. jak jego działania wpływają na otaczające je środowisko i dzięki temu chroni się również przed przypadkowymi związkami między reakcjami a ich zewnętrznymi skutkami. ale kontynuuje swoje wczorajsze eksperymenty. ale w takiej odległości. Nawet niemowlę nie zdaje się ślepo na wskazówki wynikające z kontekstu i nie powtarza mechanicznie reakcji skojarzonych ze schematami sensoryczno-motorycznymi.

że można posłużyć się kijkiem. W pierwszych latach życia rozwój intelektualny szympansów przebiega szybciej niż u dziecka w tym samym wieku. że przedmioty mają określoną stałość. Uczy się. jak nauczył się nowego schematu? Nigdy wcześniej nie posługiwał się kijkiem w celu uzyskania przedmiotów. podokresy i stadia w rozwoju poznawczym dziecka. sekwencja czynnośćwynik musi zostać zmodyfikowana. Laurent patrzy na chleb siedząc nieruchomo. Zasadniczo dziecko nauczyło się już organizować cechy percepcyjne świata. Uczenie się sensoryczno-motoryczne Omówiliśmy już podstawowe właściwości uczenia się sensoryczno-motorycznego. ROZWÓJ POZNAWCZY Zdolności poznawcze człowieka zmieniają się radykalnie w okresie od narodzin do wieku młodzieńczego.. Największy wkład w badania nad intelektualnym rozwojem dziecka ma uczony szwajcarski. a nie za któryś z końców. Problem na jeszcze wyższym poziomie . tym razem za koniec (przypadkowo czy świadomie?) i przyciąga chleb do siebie. Co kierowało jego wyborem czynności i czego konkretnie nauczyło go poprzednie niepowodzenie? Czy domyślił się. Przeanalizujemy teraz stadia rozwoju intelektualnego wyróżnione przez Piageta4. Po pierwsze. Nawet nie próbuje sięgnąć ręką po przedmiot. bierze kijek ponownie. ponieważ występujący tu rodzaj uczenia się jest niezwykle skomplikowany.u łapie za kijek i przyciąga nim zabawkę" (s. Drugi to okres myślenia przeduperacyjnego. 335). może wydawać się zadaniem zbyt prostym. Po upływie godziny umieszczam przed Laurentem zabawkę (poza jego zasięgiem) i nowy kijek tuż przed nim. Jest ono ograniczone do odkrywania świata za pomocą manipulowania przedmiotami. czy na oślep metodą prób i błędów. że można przemieszczać się w przestrzeni i wywoływać różne zdarzenia. Po czym.. ponieważ złapał kijek w połowie. następnie spogląda na kijek i nagle chwyta go i kieruje w stronę skórki.Dwie następne próby prowadzą do tego samego rezultatu. Faktycznie tu leży granica możliwości intelektualnych istot pozaludzkich: jedynie bardzo rozwinięte gatunki zwierząt . jednak jego procesy myślowe ciągle jeszcze są ściśle związane ze światem zewnętrznym. aby je tu wymienić. nie dotyka on celu.pobliżujego prawej ręki kijek długości około 25 centymetrów. język zaś znajduje się w zarodku. Dziecko nauczyło się już wyodrębniać siebie z otaczającego je świata oraz tego. jego myśli zaczynają w mniejszym stopniu zależeć od zdarzeń zewnętrznych. umiejętności posługiwania się symbolami. pojawiają się początki internalizacji myślenia. Bibliografia zawiera niektóre bardziej znane pozycje. od ra/. W ciągu tego okresu dziecko stopniowo opanowuje rozumienie przedmiotów i działań. Jednak nie może jej dosięgnąć. Ten poziom rozwiązywania problemu przewyższa wyjaśniające możliwości każdej z istniejących teorii uczenia się zbieżności. Ale jak wybrać ten nowy sposób: czy przypadkowo. która pozwoli dziecku czynić szybkie postępy w opanowaniu wiedzy. trwający od końca okresu sensoryczno-motorycznego (około 2 lat) do 7 lat. w którym wyłaniają się cechy inteligencji człowieka dorosłego. Następnie zaczyna się okres operacji konkretnych. które wykonywał do tej pory siedząc przy stole? „Wtedy kładę kijek między nim a chlebem. Wtedy rzuca kijek i wyciąga rękę w stronę chleba. . Po drugie. Po kilku próbach zaprzestaje działań". Znany mu sposób zdobycia przedmiotu nie prowadzi do osiągnięcia pożądanego celu. W końcu tego okresu wyobraźnia dopiero zaczyna się rozwijać. Jean Piaget. czasie i kształtach. Na początku występuje jedynie zdolność do uczenia się związków w otaczającym świecie. Pierwszy to okres rozwoju sensoryczno-motorycznego. następnie u dziecka zaczyna się powoli pojawiać świadomość pojęć j zdarzeń i rozwijają się proste schematy sensoryczno-motoryczne. Należy próbować jakiegoś nowego sposobu. że można" chwytać przedmioty i manipulować nimi. Omawialiśmy już niektóre jego poglądy (oraz wspominaliśmy trochę o jego synku Laurencie). mimo pozornej prostoty. ale zawiera się w tym jakaś niezaprzeczalna sugestia wizualna. że jego ręka jest zbyt krótka i musi znaleźć „przedłużenie ręki"? Jak do tego doszedł? W jaki sposób kontekst zewnętrzny . jednak brak mu jeszcze dostatecznie dobrej wewnętrznej reprezentacji świata. Jako ostatni występuje okres operacji formalnych (zaczyna się około 11 roku i trwa do okresu młodzieńczego). co jest pod ręką) może rozwiązać wyłącznie człowiek. zaskakujące zmiany w zdolnościach poznawczych dziecka ludzkiego. W rozwoju zdolności poznawczych człowieka można wyróżnić kilka stadiów. bez dłuższego marudzenia.niektóre gatunki naczelnych i człowiek-potrafią rozwiązać „problem kijka". Nauczyło się ono co nieco o przestrzeni. Jednak w wieku około 2 lat następują wyraźne. Piaget wyróżnił poszczególne okresy. czy też wychodząc od tych czynności. Laurent odkrył w jakiś sposób. trwający od momentu narodzin do 18-24 miesiąca życia.na przykład obecność kijka-ułatwił mu poszukiwanie rozwiązania problemu? Nauczenie się tego. Laurent ma problem. Ale. Początkowo Laurent stara się dosięgnąć chleba nie zwracając uwagi na kijek. trwający mniej więcej do 11 roku życia. . Prace Piageta są zbyt liczne. tymczasem jest ono zaskakująco trudne. że aby osiągnąć określony cel.skonstruowanie specjalnego narzędzia służącego do określonego celu (zamiast posługiwania się tym. aby dosięgnąć przedmiotu. wtedy zaczyna się też rozwój języka.

Jest to pierwszy krok w kierunku myślenia ludzi dorosłych: wykonanie eksperymentu myślowego. Zdolność do organizowania informacji percepcyjnej na zasadzie jej zbieżności z reakcjami organizmu jest prawdopodobnie wrodzona. Ten sam mechanizm działa dalej w miarę rozwoju dziecka. ale problemy związane z organizacją informacji percepcyjnej w sytuacji uczenia się ulegają zmianie. system pamięci może rozpoznać dany przedmiot. odgrywa decydującą rolę w rozwoju poznawczym dziecka.RYSUNEK 13-5 Długi Przedmiot Niebieski ROZWÓJ OBRAZÓW Centralne miejsce w uczeniu się zbieżności zajmuje organizacja cech percepcyjnych w wiązki oparte na ich skojarzeniach z ciągami działań. pierwsze pojęcia rozwijające się w mózgu niemowlęcia dotyczą przedmiotów z jego doświadczenia Początkowo jednak pojęcia te mogą mieć znaczenie jedynie w odniesieniu do jego własnych czynności (to znaczy wyłącznie znaczenie /notoryczne). Przypuszczalnie. W rzeczywistości. oparty na tc. gdy już się pojawi. że w pierwszych rozwijających się u dziecka schematach sensorycznomotorycznych nie odróżnia ono cech percepcyjnych od samych czynności. Stopniowo. Kiedy powstanie już określony repertuar obrazów.węzłem pamięci-jako jednostką (rys. Rysunek ] 3-4 przedstawia możliwy schemat sensoryczno-motoryczny: zdarzenie .? RYSUNEK 13-4 ... Potrafi ono po raz pierwszy przewidzieć bieg zdarzeń. ponieważ wiele rzeczy z otoczenia niemowlęcia wykazuje zarówno podobieństwa. Jak tylko właściwy zbiór cech połączy się w oddzielny niezależny obraz. Jest to pierwszy decydujący krok w nabywaniu wiedzy przez dziecko.i zaczynają osiągać samodzielną egzystencję. jak i różnice w porównaniu z rzeczami.wywołuje przyPrzyjemny dźwięk < Przyjemność > < > Błyszczący Długi Niebieski jemny dźwięk. Dziecko zaś musi utworzyć wewnętrzny obraz zdarzeń zewnętrznych. w miarę jak dziecko manipuluje otaczającymi je przedmiotami. które ono już zna. Piaget sugerował. Myślenie przedoperacyjne W okresie od około 2 do 7 lat dziecko zaczyna się posługiwać wewnętrzną reprezentacją otaczającego je świata. Rozwój obrazów wewnętrznych. zdolności. Uczy się również odpowiadać na pytania: Co będzie. operując wewnętrzną wiązką informacji . nowe przedmioty muszą zostać włączone w istniejące struktury pojęciowe za pomocą procesów uogólniania i różnicowania.ruch ręki . komponenty sensoryczne oddzielają się od czynności. 13-5). że przedmioty zewnętrzne istnieją niezależnie od jego czynności. nie wykonując równocześnie rzeczywistych czynności. ale nie pojawiło się jeszcze oddzielnie pojęcie dotyczące potrzebnego do tego przedmiotu. początkowo dziecko może nawet nie rozumieć tego. jeśli.

to musi on być duży. Dorosły tak nie postępuje. jedną wysoką i wąską. jego uwaga zaś koncentruje się przede wszystkim na przedmiotach realnych. i zaczyna się powtarzać. W sumie jednak pewne cechy klasyfikującego zachowania się dziecka różnią się wyraźnie od odpowiednich cech w zachowaniu dorosłych. dorośli uważają reguły klasyfikowania wymagające uwzględnienia równocześnie kilku cech przy selekcji za znacznie trudniejsze. liczby i przestrzeni oraz prostego uogólnienia i prostej abstrakcji. że pokazujemy dziecku serię obrazków przedstawiających różne przedmioty. jak się okazuje. kiedy nie ma innego wyboru. A nawet więcej. a z niebieską-na drugą. Teraz zapytajmy dziecko. jaki to może mieć wpływ na zachowanie językowe (rozdział 12). poziom wody będzie tu znacznie wyższy niż poprzednio. Przypuśćmy. inne zaś. Podobieństwa lub różnice cech fizycznych interesują je dopiero wówczas. obwódką na jedną kupkę. zazwyczaj wybiera jakąś cechę fizyczną albo też określoną kombinacje cech. drugą szeroką i niską. brak mu prawdziwego pojęcia abstrakcji. W sytuacji. w jaki łączy je wspólna sytuacja zewnętrzna. Najtrudniej nauczyć się pojęć. a następnie prosimy je. że wody jest teraz więcej (jest wyższy poziom). Dziecko w stadium przedoperacyjnym jest egocentryczne. to jego strategia polega na wybraniu jednej cechy i posługiwaniu sienią jako podstawą dokonywanego podziału. mając do rozwiązaniu takie zadanie. dziecko nie martwi się o to. może on zapomnieć. jakie reguły zostały już sprawdzone. a w końcu pomidor z różą (czerwone). W postępowaniu ze znanymi mu przedmiotami dziecko przejawia tendencję do grupowania ich zgodnie ze związkiem. niż oparte tylko na jednej cesze. ale wiąże się również ściśle ze zdolnością do uczenia się dziecka przez komunikowanie się z innymi ludźmi albo poprzez myślowe przedstawienie danej sytuacji z innej perspektywy niż własna. Podobnie jak dziecko. Ponadto wyobrażanie sobie ciągu czynności. Pod pewnym względem dorosły. który nic odpowiada danemu kryterium. Teraz już pojęcie zachowania masy nie sprawia mu kłopotu i dziecko szybko rozwiązuje próbę ze szklanką wody. Tak więc może on układać obrazki z czerwona. jego wewnętrzne przedstawienia myślowe koncentrują się wokół samego siebie. Myślenie dziecka jest jeszcze ciągle ograniczone konkretnymi sądami o przedmiotach. następnie piłeczkę z pomidorem (okrągłe). nie można ich przekonać. które opierają się na zależnościach między cechami (na przykład. Nauczyło się prawa zachowania masy. jest to. Ponadto. krok po kroku. zadowala się ono istniejącą w danym momencie zgodnością w doborze przykładów. jeżeli przedmiot jest czerwony. Jeżeli cechy muszą występować łącznie. możliwe jest również tworzenie kupki obrazków związanych z podwórkiem czy gospodarstwem wiejskim. Oczywiście. Dorośli starają się raczej odnaleźć jedną regułę. Operacje konkretne Około 7 roku życia dziecko wchodzi w stadium operacji konkretnych. że jeden wymiar (szerokość) może być kompensowany przez inny (wysokość). jak też i tego. a następnie sortuje systematycznie przedmioty zgodnie z przyjętymi kryteriami Dziecko jednak (w stadium myślenia przedoperacyjnego) zachowuje się zupełnie inaczej. że mechanizmy indukcyjne dziecka operują zazwyczaj tylko ograniczonym zakresem dostępnej informacji. Dziecko nie opanowało jeszcze pojęcia zachowania masy. różniące się między sobą określonymi cechami. a skoro jest niebieski. szeroką szklankę. Następnie na oczach obserwującego nas dziecka przelejemy wodę do wąskiej szklanki. Mówiliśmy już o tym. Dziecko może zgrupować rakietkę i piłeczkę (ponieważ gra nimi). Dysjunkcja jest znacznie trudniejsza (przedmiot powinien posiadać tylko jedną cechę: na przykład musi być albo czerwony. ale dysponuje ono bogatym arsenałem metod myślenia: opanowuje zasady manipulacji. to musi być mały). w odróżnieniu od dorosłych. która znajdzie zastosowanie w odniesieniu do wszystkich przedmiotów. to prosta koniunkcja cech wydaje się najłatwiejsza (aby należeć do danej klasy. Wygląda to tak. Najważniejsze w tym. Rozwój w stadium operacji konkretnych można obserwować dając dziecku dwie . z niewielką elastycznością lub też zupełnym jej brakiem. najwyraźniej nie potrafi ono przyjąć czy też choćby zrozumieć perspektywy innej osoby. Dziecko stara się skoncentrować uwagę na dominujących cechach danego zdarzenia. jednak bez względu na to. Najbardziej znanym przykładem nieodwracalności myślenia dziecięcego jest problem szklanki wody przedstawiony przez Piageta. ile było w pierwszej. to nie jest w stanie powrócić do stanu wyjściowego. w wąskiej szklance nie jest tyle samo wody. kiedy badany ma wykonać zadanie bardziej złożone. lodówki. przedmiot powinien posiadać wszystkie cechy tej klasy. to wybiera i wypróbowuje nową regułę. Dziecko w stadium przedoperacyjnym odpowie nam: nie. kiedy już się pojawiło przebiega systematycznie. Niektóre dzieci mówią. Mimo to w tym stadium myślenie dziecka pozostaje związane z konkretnymi przedmiotami i zdarzeniami. Inaczej mówiąc. bez konieczności odnoszenia się do pełnego zasobu dostępnej informacji. Obrazki: pieca. oprócz tych wszystkich ograniczeń (albo też jako ich nieunikniony wynik) proces myślenia dziecka jest nieodwracalny. że mniej (mniejsza szerokość). albo duży). aby podzielił i ułożył obrazki na dwie kupki według dowolnie przyjętej reguły. który znajdzie się w sytuacji eksperymentalnej dotyczącej kształtowania się pojęć. czy w drugiej szklance jest tyle samo wody. zachowuje się dokładnie tak jak dziecko. Chociaż dziecko może sobie wyobrazić wynik pewnego ciągu operacji. talerza z kaszką i lalki (oznaczającej mamę) znajdą się na jednej kupce. na przykład musi być równocześnie czerwony i duży). Jeśli poprosimy studenta. Poza tym. na jakich operacjach się koncentrują. Niektóre z widocznych osobliwości dotyczących zachowania dziecka w zakresie tworzenia abstrakcji i uogólnień możemy zauważyć obserwując jego zachowanie klasyfikujące. aby ułożyło podobne obrazki na jedną kupkę. że ilość wody nie uległa zmianie. czy między różnymi przedmiotami ułożonymi na jednej kupce istnieją wyraźne podobieństwa. Jeżeli pojawi się obrazek. jakby wyobrażenie sobie zdarzenia miało właściwość realnego zaistnienia konkretnego zdarzenia: co się stało. Osoba dorosła.Początkowo jednak dziecko ma ograniczoną zdolność do interioryzacji zdarzeń Ogranicza się przede wszystkim do konkretnych czynności: nie potrafi tworzyć abstrakcji czy uogólnień. Weźmy dwie szklanki. Napełnijmy wodą niską. to się nie odstanie.

że masa i ciężar nie uległy zmianie. W ciągu pierwszych dwu lat życia dziecko rozwija inteligencję -ensoryczno-motoryczną. w jakim stopniu ich aktualne reakcje są uzależnione od antycypacji przyszłych zdarzeń. Uczy się stałości przedmiotów : czynności. Piageta) Wiek dziecka w przybliżeń tu (lata) 0-2 Opis Rozwój sensoryczno-motoryczny Rozwój schematów sensoryczno-motorycznych. procesy myślowe uniezależniają się od środowiska. sądów logicznych. przekonamy się. Około 9 roku życia rozpoznaje ono. ciągle ograniczone do możliwych realnych zdarzeń. że masa wałeczka nie uległa zmianie. które byłyby odpowiednie dla ich osiągnięcia. Te same podstawowe zdolności niezbędne dla rozwoju i symbolicznego przekształcania schematów sensoryczno-motorycznych są ważne na wszystkich poziomach myślenia. bez wykonywania odpowiednich czynności . Badając zachowanie dorosłych związane z rozwiązywaniem problemów (rozdział 14) i podejmowaniem decyzji (rozdziały 15 i 16). Czy organizmy niższe mają zdolność planowania? Nie wiemy tego dokładnie. W znacznej większości zwierzęta i dzieci w wieku poniżej 2 lat wydają się polegać na próbnym działaniu po to. Przed 7 rokiem życia (przed operacjami konkretnymi) dziecko sądzi ż masa. niezbędnej do Inteligentnego wyboru nowych czynności w wypadku. Zapewne są zdolne do tworzenia względnie złożonych łańcuchów czynności. co z tego wyniknie. Rozważmy. Jedną z kulek należy rozwałkować n długi wałeczek. Procesy związane z organizacją i strukturalizacją informacji percepcyjnej w postaci schematów sensoryczno-motorycznych stanowią nieoceniona . Cały ciąg zdarzeń może być antycypowany dzięki symulacji umysłowej: symulacja umysłowa jest istotą myślenia. Tabela 13-1. jednak trudno stwierdzić. stawiania hipotez dotyczących nowych możliwości oraz manipulowania nimi za pomocą symboli. Oczekiwania mogą tu odgrywać główną rolę nawet wtedy. 2-7 7-11 11-15 pomoc dla procesów umysłowych wyższego rzędu. gdy zdarzają się pomyłki. Ciągle jeszcze egocentryczne (choć w mniejszym stopniu). jest zdolne do myślowego sprawdzania hipotez. ale sądzi. poczynając od około 11 roku życia dziecko wkracza w ostatnie stadium na drodze do pełnego opanowania całego bogactwa logicznego myślenia. jakie korzyści daje możność posługiwania się reprezentacją wewnętrzną. W 7-8 roku życia sądzi ono. nie potrafią zaś wypracować określonej strategii osiągania odległego celu. Może posługiwać się konkretnymi pojęciami. Człowiek myślący może zacząć od jakiegoś pożądanego dlań celu i. Operacje są egocentryczne.możliwe są eksperymenty myślowe. Operacje konkretne Pojawia się zdolność do rozumowania logicznego. aby zaobserwować. aby określić jej wyniki. Wewnętrzne schematy sensoryczno-motoryczne mogą pełnić rolę selektywnego filtra dla uwagi i spostrzegania: podpowiadają człowiekowi. Okresy rozwoju umysłowego dziecka (według J. posuwając się wstecz w obrębie swoich struktur wewnętrznych. przejawiając wówczas jedynie początki rzeczywistej planowej Jziałalności. odwracalności i kompensacji. że rozwiązywanie sytuacji problemowych obejmuje szeregi realnych i umysłowych działań i ich skutków oraz różne punkty wyboru. Operacje formalne W końcu. opanowuje umiejętność posługiwania się rozumowaniem logicznym i wycia. hipotetyczne. ale zmieniły się objętość i ciężar. Przy wewnętrznej reprezentacji świata nie jest już konieczne wykonywanie czynności wyłącznie po to. Kiedy pojawiają się wewnętrzne struktury. abstrakcji. mieć nadzieję. We wczesnych latach dorastania doskonalą się jego możliwości językowe. kierują jego badaniem dostępnych cech środowiska oraz wykrywaniem cech brakujących. ciężar i objętość wałeczka zmieniły się. nieodwracalne. Warunki brakujące można rozpatrywać jako podcele prowadzące do poszukiwania metody wykrywania schematów sensoryczno-motorycznych. że odkryje w ten sposób możliwe czynności prowadzące do celu oraz warunki wymagane do jego osiągnięcia. Ogranicza się do konkretnych czynności związanych ze zdarzeniami.identyczne wielkością i ciężarem kulki plasteliny. Rozwijają się pojęcia stałości. Uczy się aktywizowania schematów sensoryczno-motorycznych w myśli. pojawiające się w toku rozwiązywania problemu. czego szukać. gania wniosków i zaczyna przejawiać rozumowanie abstrakcyjne. Ogranicza się jedynie do operacji dotyczących świata otaczającego. Mogą one pomóc w wyodrębnianiu krytycznej informacji. Myślenie przedoperacyjne Początki rozwoju języka. że objętość jest inna I dopiero po upływie 11-12 lat stabilizują się wszystkie trzy pojęcia. które wystąpiły w danej chwili. MYŚLENIE Wstępnym warunkiem zdolności do myślenia jest tworzenie wewnętrznych reprezentacji zdarzeń zewnętrznych. poczynając od samego wyobrażenia celu. kiedy stare nie doprowadziły do pożądanego wyniku. Myślenie wymaga zdolności do umysłowego symulowania całego scenariusza danej sytuacji. pojawiają się operacje logiczne. Operacje formalne Rozwój implikacji.

Teraz wykażemy. jak ludzie rozwiązują abstrakcyjne problemy pojęciowe. Spróbujcie rozwiązać problem przedstawiony poniżej. jak: zachowanie poszukiwawcze oparte na oczekiwaniu celu. jakie stosuje reguły. Rezultaty tych badań powinny znaleźć zastosowanie w odniesieniu do wszystkich zachowań związanych z rozwiązywaniem problemu źle lub dobrze określonego. aby rozwiązać problem? W rozdziale tym zbadamy strategie i procedury stosowane przez ludzi. Wyreżyserować najbardziej znaczący film stulecia. jeżeli wszystkie główne ulice są zamknięte dla ruchu w związku z odbywającym się festynem? Jakie jest rozwiązanie problemu szachowego. . zamieszczonego we wczorajszej gazecie. białe zaczynają i dają mata w pięciu ruchach? Co robiłeś 16 miesięcy temu? Graf rozwiązywania problemu Stany wiedzy Graf zadania DONALD+GERALD Cofanie się STRATEGIE ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW Poszukiwanie rozwiązań Wybór operatorów Ograniczenia metody analizy protokołów STANY WEWNĘTRZNE A STANY ZANOTOWANE W PROTOKOLE Heurystyki Gra w szachy problemy te mają dobrze określone atrybuty: określony cel. Formułowaliśmy już wcześniej niektóre podstawowe zasady zachowania dotyczącego rozwiązywania problemów. . . ANATOMIA PROBLEMU Być może. Naszym celem jest zrozumienie procesów zachodzących u człowieka. A zatem: .14. które będziemy omawiać. rozpoczęcie od tego celu końcowego i posuwanie się w myśli wstecz jako metoda zbudowania planu pozwalającego na osiągnięcie tego celu. Stworzyć dzieło sztuki o nieprzemijającej wartości. Rozwiązywanie problemów ANATOMIA PROBLEMU Protokoły Protokół rozwiązywania problemu DONALD+GERALD Analiza £o właściwie trzeba zrobić. W rozważaniach nad inteligencją sensoryczno-motoryczną omawialiśmy takie pojęcia. Ułatwi bowiem nasz wywód. Zrobić coś ważnego w życiu. w jakim stopniu strategie te stosowane są do rozwiązania praktycznych problemów środowiska. . gdy zajmuje się on rozwiązywaniem określonego problemu. Badaliśmy. od którego należy zacząć. Jednakże częściej mamy do czynienia ze źle określonymi problemami. . czy proces rozwiązywania problemu zmierza w prawidłowym kierunku. to analiza jakiegoś problemu. Chcielibyśmy zrozumieć. Chcemy dowiedzieć się. najlepszy sposób. Problemy mogą należeć do dwu szerokich klas: problemy dobrze określone oraz problemy źle określone. określony sposób pozwalający ocenić. jakie wybiera strategie. jak tworzy swój wewnętrzny model problemu. W dobrze określonym problemie mamy jasno sformułowany cel. prześledzenie całego łańcucha schematów sensoryczno-motorycznych w celu wykrycia końcowego efektu jakiegoś ciągu czynności. Jak najlepiej dojechać na drugi koniec miasta. kiedy zbliża się do rozwiązania. aby skoncentrować nasze badania na problemach dobrze określonych. Zajmo- . jak ocenia swoje postępy. MECHANIZMY MYŚLENIA Reguły a fakty Podprogramy Pamięć krótkotrwała Liczenie w pamięci Mamy pełne podstawy. że te same procedury pojawiają się w badaniu tego. jeśli będziecie mieli jakiś pogląd na kolejne kroki i operacje.

Jakie prawidłowości możemy w nim dostrzec? Pierwsze wrażenie z protokołu jest takie. Możliwe. Zadanie polega na tjm.wanie się tym problemem pozwoli Wam zorientować się. czy rozwiążecie ten problem. Ludzie wykonują własne operacje myślowe po cichu. myślę. A/y. mimo trudności w interpretowaniu tych protokołów. A zatem R może być równe 1 lub 3. mam dwa A i dwa L. Jest to problem typu szyfru arytmetycznego. że nie czynicie postępów. że T jest równe 0. gdzie dodawane są E+O. W rezultacie otrzymujemy dosłowny zapis jego zwerbalizowanych procesów myślo w\ ch. a D równa się 5. z których każda odpowiada określonej cyfrze. aby opisywał na głos to. prosząc go na przykład. W rzeczywistości nie jest istotne. najważniejszą rzeczą w dokon\. trakcie rozwiązywania problemu. Oczywistą trudność w badaniu rozwiązywania problemów przez człowieka sprawia fakt. 1 ' • . Jeden ze sposobów pr/e/w\ciężenia tej trudności polega na skłonieniu człowieka do ujawnienia tych procesów. Pamiętajcie. ponieważ są dwa L . Tekst ten będzie dla nas materiałem do analizy. przenoszę 1 do drugiej kolumny. czy nie. Dwa L równe są jednemu R. dla siebie. jaką można tu przyjąć takuk . do czego one prowadzą. 7 lub 9. wanej tu analizie jest odkrycie. nie 5. oraz. tam. nie ma. zatem T wynosi zero. W wyrażeniu tym wykorz\ stano dziesięć liter. gdy nie uda się Wam go rozwiązać. Wpisuję: 5 i 5. miał on za zadanie głośno myśleć w trakcie poszukiwania rozwiązania. dostarczają one niezmiernie użytecznej informacji wstępnej o procesach malenia zachodzących w trakcie rozwiązywania problemu. czy też nie. aby nie było "omyłek z literą O). Więc są dwie litery D i każdej z nich odpowiada 5. Nie. na które on odpowiedział „Jedną wartość numeryczną"). DONALD łGERALD ROBERT D=5 protokół rozwiązywania problemu DONALD+GERALD Każda litera ma jedną i tylko jedną wartość numeryczną (Pytanie to skierowano do eksperymentatora. jeżeli musiałbym przenieść 1 z poprzedniej kolumny. co uznacie /a stosowne. Badany startuje energicznie. to razem zero. a 1 to liczba nieparzysta. Protokoły Pierwszym krokiem w badaniu jakiegoś zjawiska jest obserwacja związanego / nim zachowania. Badany był studentem Camegie-Mellon University. Tak więc. że R powinno być liczbą nieparzystą. Więc są dwie litery D i każdej z nich odpowiada 5. nawet jeślj wyda się Wam. jakie rodzaje operacji umysłowych wykonują ludzie u. że najlepszy sposób rozwiązania tego problemu to wypróbowanie różnych możliwych rozwiązań. notujcie to. od '• ' "•izu odkrywając. nie. o czym myślicie próbując rozwiązać tni problem. Oczywiście. Zato jest jeszcze jedno D. czy nie ma gdzieś jeszcze T.a suma dwu jednakowych liczb daje zawsze liczbę parzystą. tak aby po zastąpieniu liter cyframi działanie arytmetyczne dało prawidłowy wynik.-każda para w jednej kolumnie-aha-i R-trzy R. Jeżeli będziecie mieli ochotę coś zapisać. Spójrzcie na protokół. że badany nie podchodzi do problemu prosto i bezpośrednio. wynika stąd. Dalej. że można to tu wpisać. aby dla każdej litery odnaleźć odpowiadającą jej cyfrę. jego analiza i wszelkie cytaty pochodzą z pracy Newella (1967). To znaczy. co robi. Oczywiście. zatem T wynosi zero. protokół werbalny. że trzeba tu jeszcze dodać 1. Wpisuję 5 i 5. czy jest to najłatwiejsza droga. że zostawię to na chwilę. Zobaczmy.s/c/c na głos w toku Waszej pracy. co robi. Och. to G powinno być liczbą parzystą. kiedy usiłuje rozwiązać problem. wypowiadajcie wszystkie myśli. i . Nie jestem jednak pewien. że można to tu wpisać. Raczej gromadzi on informacje i sprawdza rozliczne •'ipotezy. • ): '/ Problem ten. \naliza. Poświęćcie temu problemowi chociaż 5 minut. (Tu nastąpiła dłuższa przerwa i eksperymentator zapytał „O czym teraz myślisz?) Teraz G-ponieważ R to liczba nieparzysta. która próbowała rozwiązać problem DONALD plus GERALD. Tak więc myślę. Pełny zapis protokołu werbalnego osoby badanej zawiera około 2200 słów wypowiedzianych w ciągu 20 minut rozu u r wania problemu. jakie podjąć decyzje nawet wówczas. Często zapuszcza się w ślepy zaułek i • ycofując się próbuje nowej drogi. które przyjdą Wam do glmu w trakcie rozwiązywania. Myślę. Mamy tu dziesięć różnych liter i każda z nich ma jedną wartość numeryczną. Prosimy o mówienie wszystkiego. to razem zero. Badany ten po raz pierwszy próbował rozwiązać problem U1^' typu1. że wiele z tego. gdzie sumuje się D+G. otrzymał podobną instrukcję jak Wy. możliwe. że mogę wpisać 5 z drugiego końca. ustalając. nie da się obserwować bezpośrednio. Przeanalizujemy małą część protokołu werbalnego jednej z osób badanych. (Zamiast zero wstawiamy znak 0. Patrzę na lewą stronę zadania.

Następnie patrzy. Ta krótka analiza pierwszych pięciu minut protokołu wystarcza.. Operuje swą n-yjściową wiedzą dodając do niej stwierdzenia dotyczące problemu. Jedne strategie przynoszą efekty i liczba danych ciągle wzrasta. ponieważ są dwa L. To się nie udało. przenoszę 1 do drugiej kolumny. zatem T wynosi zero. wiele pytań bez odpowiedzi. że R jest liczbą nieparzystą. Na podstawie analizy protokołu stwierdziliśmy. W celu dokładniejszego zbadania procesu rozwiązywania problemu. jaką konkretną strategię najlepiej zastosować w danej chwili? Skąd wie. Opis jego zachowania w trakcie rozwiązywania problemu powinien uwzględniać to stopniowe przechodzenie od jednego do drugiego stanu wiedzy. Teraz G . powróćmy znów do protokołu zadania DONALD+GERALD. a D równa się 5. \a naszym diagramie stan wiedzy przedstawimy graficznie w postaci kwadratu. że każda z nich dostarczy mu określonej informacji. Cała informacja o problemie. Sama dedukcja zaczyna się dopiero od Sierdzenia: Są dwie litery D i każdej z nich odpowiada 5. 7 lub 9. że mogę wpisać 5 z drugiego końca. aby ukazać pewne ogólne schematy w zachowaniu badanego w czasie rozwiązywania problemu. gdzie da się zastosować w zadaniu wiedzę o tym. jaką robi. . "'((/zadania DONALD+GERALD. metoda rozwinięta przez Allena Newella z Carnegie-Mellon University (patrz Simon i Newell.ponieważ R to liczba nieparzysta. Ale w przedstawionym opisie jest na razie wiele niejasności. Zobaczymy. Opis ten można również odnieść do szerokiego wachlarza problemów i zadań poznawczych. Następnie przystępuje do sukcesywnego sprawdzenia różnych prostych strategii. Podobne ogólne zasady odnajdujemy w sensoryczno-motorycznym rozwiązywaniu problemów praktycznych. Dalej mam dwa A i dwa L-każda para w jednej kolumnie i R-trzy R. Aby to "lustrować. kiedy zastosuje on określoną operację do określonego nowego faktu. Ponownie powraca do myśli.. czy też zaprowadzi go w ślepą uliczkę? Aby móc odpowiedzieć na te pytania. jaką musi przejść osoba badana poprzez kolejne stany wiedzy. nie 5. Oczywiście. to G powinno być liczbą parzystą. a co z Dl Za to jest jeszcze jedno D. h każdym razem. ponownie wraca do tej sprawy. potrzebna jest procedura doskonalsza od analizy protokołu. Jedną z technik przydatną do tego celu jest graf rozwiązywania problemu. że badany stopniowo gromadzi informację o problemie. Sumy wiedzy.. czy zastosowana w jaiiytn momencie strategia pozwoli na osiągnięcie celu. To znaczy. badany odnajduje nowy obiecujący punkt wyjścia ze względu na możliwość rozwiązania problemu. zmienia się stan jego wiedzy. Użyteczną techniką jest zastosowanie obrazu wzrokowego sekwencji operacji wykonywanych w czasie rozwiązywania problemu. a I to liczba nieparzysta. Operacja RYSUNEK 14-1 Stany wiedzy Teraz protokół możemy przedstawić jako zbiór kwadratów. Chociaż doszedł już do wniosku. Ale tym razem posuwa się w analizie nieco dalej i konkretyzuje listę możliwych liczb: A zatem R może być równe 1 lub 3. mając nadzieję. Pierwsza rzecz. czy nie ma gdzieś jeszcze T? Nie. że R jest liczbą nieparzystą i czy daje to jakieś informacje o G. Po dłuższej przerwie badany jednak rezygnuje z tej drogi. to rozbicie tego końcowego celu na pewną liczbę małych kroków. wynika stąd. Odnotowawszy już ten fakt. 14-1). jakiego Ypu strategie mogą być przydatne w rozwiązywaniu danego problemu? Skąd wie. potrzebna jest metoda pozwalająca na przedstawienie zachodzących tu zdarzeń. Zna on ogólny cel.. że T równa się [) •. Początkowe wypowiedzi osoby badanej dotyczą po 'tostu weryfikacji. a operację związaną z przechodzeniem z jednego stanu wiedzy do drugiego w postaci >trzałki (rys. przyczyna jest oczywista: nic ma sposobu na wybranie spośród wielu kandydatów odpowiedniej wartości dla R. Inne strategie wyraźnie nie funkcjonują: w takim wypadku badany rezygnuje z nich i próbuje innych sposobów.a suma dwu jednakowych liczb daje zawsze liczbę parzystą. 1971). nazywa się stanem jego wiedzy. czy rozumie reguły zadania. że R powinno być liczbą nieparzystą. stosując odpowiednie reguły lub strategie. t Graf rozwiązywania problemu Protokoły werbalne są dosyć niewygodne do analizy. jakby sprawdzając swój wywód: . i» jest równe 5. nie ma. który stara się osiągnąć. Stara się znaleźć T. Dwa L równe są jednemu R. połączonych strzałkami 'pisującymi drogę. Co się kryje za procesem rozbijania na kolejne proste kroki w toku osiągania końcowego celu? Skąd osoba badana wie. jaką badany dysponuje w danym momencie.

a w stanie 8 metodycznie sprawdza wszystkie Hczby nieparzyste. które do tego momentu osoba badana zebrała. jakie możliwe wartości dla R zostały wykorzystane. czytamy: Oczywiście. przenoszę 1 do drugiej kolumny. Postęp ten został pokazany na rysunku 14-4.. Oczywiście. Prowadzi nas to do stanu 10. że T = 0. gdzie konkluduje. . Prowadzi ją to do tego punktu rozważań.) Czy osoba badana wie również o tym. zaś ostatni. że R = 5. W stanie 7 badany ponownie powraca do faktu. znajduje kolumnę zawierającą D. a następnie dopiero odrzuca możliwość.trzy R. że proces ponownie się cofa. ponieważ są dwa L . 14-6). licząc od prawej do lewej.. Początkowo. Dalej mam dwa A i dwa L . Nie pomija jednak zwyczajnie takiej ewentualności. wykonuje tę pracę metodycznie. RYSUNEK 14-2 Kilka następnych twierdzeń z protokołu koncentruje się na zapisie danych. a potem z 2. A więc najpierw po prostu wytwarza. Teraz G . Zauważcie. że strzałka do następnego stanu 6 przechodzi od stanu 4. dodany diagram został zacieniowany).ponieważ R to liczba nieparzysta. nie wykluczając wartości wykorzystanych uprzednio. co przedstawia rysunek 14-2. a D jest równe 5. Stan 6 . w której występuje D+D = T. Jak do tej chwili nasz graf ma dwa stany wiedzy. że R powinno być liczbą nieparzystą. A zatem R może być równe 1 lub 3. Zwróćcie uwagę na ciąg czynności. Jednakże RYSUNEK 14-4 . że kiedy już badany generuje liczby kandydujące do R. że należy dokonać przeniesienia do następnej kolumny 2? Do tego momentu nie ma o tym wzmianki w protokole. 7 lub 9. W rezultacie nie mamy pewności. że R jest liczbą nieparzystą. Nazwijmy tę operację przetwarzaniem kolumny 1 (Ponumerujcie sześć kolumn zadania. jakie ma eksperymentator sporządzający protokół.. a zatem badany wie o tym. Graf rozwiązywania problemu posunął się nieco jak na rysunku 14-3 (na rysunku stare stany wiedzy są niezacieniowane. to G powinno być liczbą parzystą. aby nie było pomyłek z literą O. Na grafie (rys. Cofanie się. druga kończy się powodzeniem. mówi: Dwa L równe są jednemu R.. Wybiegając jednak nieco w przód. Chociaż dedukcja ta nie jest prawidłowa. stanu 2. próbując najpierw z kolumną 3. RYSUNEK 14-5 RYSUNEK 14-3 Teraz osoba badana decyduje się znów na to.t o po prostu ten sam stan co stan 4. 14-5) ten ruch cofania się przedstawiony jest w ten sposób. wynika stąd. że R jest liczbą nieparzystą.i R . Pierwsza operacja poszukiwania nowej kolumny z (T) nie przynosi sukcesu.każda para w jednej kolumnie .Badany w sposób oczywisty przetwarza informację zawartą w tej kolumnie. to jednak w sytuacji przedstawionej w stanie 10 odpowiada aktualnemu stanowi wiedzy osoby badanej (patrz rys. przy stanie 5. Teraz osoba badana cofa się do stanu uprzednio osiągniętego. że D = 5) do nowego stanu. W efekcie przechodzi od stanu wiedzy 4 do stanu 5. w tym celu wraca do stanu 4 i wypróbowuje nowe podejście. tym razem badany przechodzi do kolumny 6 i wychodząc z założenia. a D równa się 5. kiedy wie również.a suma dwu jednakowych liczb daje zawsze liczbę parzystą. w których znajduje się T lub D. Osoba badana milczy. gdzie warto zacząć przetwarzać kolumnę 2. aby mówiła dalej. przenoszę 1. aby sprawdzać nowe kolumny. Ale teraz decyduje się na ustalenie wartości liczbowej litery R. Operacja ta posuwa badanego od początkowego stanu wiedzy (kiedy wie. nie 5. Następnie mamy próbę znalezienia innych kolumn. że R jest liczbą nieparzystą. wnioskuje. a 1 to liczba nieparzysta. Następna partia zapisu ilustruje trudności. Widzimy raczej. że G musi być liczbą parzystą. a więc eksperymentator musi się włączyć i poprosić ją. (Zamiast zera wstawiamy znak 0. tylko w późniejszym czasie.

gdzie dodawane są E4O. 1969) Ostateczny cel tej zagadki jest jasny: podanie odpowiedzi tak lub nie. RYSUNEK 14-6 >TRATEGIE ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW Jeśli łamigłówka. To ostatnie stwierdzenie wskazuje. Przedstawia informację nagromadzoną do tego momentu. Och. jednak do opisania ich wystarczyły zaledwie cztery różne operacje. rozłożenia tego procesu na serię małych kroków. Posuwa się okrężnie. dość szybko przychód/i mu dn głowy. Analizując cały protokół dostrzegamy te same prawidłowości. którą rozwiązaliście potem. Przechodzimy kolejno przez wszystkie poziomy nie powtarzając żadnego z nich aż przejdziemy przez ł «\stkie idąc zawsze z lewa na prawo. Poszukiwanie rozwiązania w kierunku : Stosowanie grafu. jednak ogólna struktura jego zachowania w toku rozwiązywania problemów jest zawsze podobna. tx trzeba tu będzie jeszcze dodać 1. następnie decyduje się raz jeszcze na cofnięcie się. drogą prób i błędów. nie zajmując się już wartością G. osoba badana zużyła na wykonanie tego zadania 20 minut2. Patrzę na lewą stronę zadania. stany wiedzy i operatory. Graf rozwiązywania problemu jest jedną z metod podziału etapów rozwiązywania problemu. uznając możliwość przeniesienia. Do opisu jego zachowania wprowadzone zostały takie pojęcia. Osoba badana najwidoczniej dysponuje niewielkim zasobem różnych strategii. W wypadku powodzenia zdobywa nową informację. Czytając grafy zawsze zaczynamy od lewej górnej klatki i posuwamy się poziomo w Wiwo. Reguta brzmi: Przechodź wszystkie punkty grafu idąc na prawo do "Olka. Zobaczymy. wracamy do lewego krańca następnej linii i znów posuwamy się poziomo w Prawo. Powtórz czytanie grafu tyle razy. sprawdzając skuteczność różnorodnych operatorów. szybko ugrzęźniemy w •o skomplikowanej strukturze lingwistycznej. . które wielokrotnie powtarza. gdzie sumuje się D+G. która kończy się na stanie 12. pełna analiza zawiera nieco ponad 200 przejść między kolejnymi stanami wiedzy. ile jest to Wtr/ebne. Kiedy dojdziemy do końca. na ile te terminy znajdą zastosowanie w odniesieniu do rozwiązywania problemów w ogóle. była trudniejsza aniżeli łamigłówka. nie. jak rozwiązaliście łamigłówkę. nim rozwiązaliście tę. W każdym momencie osiągnięty postęp stanowi sumę stanów wiedzy. jak: cele. Badany przechodzi od jednego stanu wiedzy do drugiego usiłując zastosować jedną z operacji wybranych z niewielkiego zbioru. Oczywiste jest. Odpowiedni fragment grafu rozwiązywania problemu przedstawiony został na rysunku 14-6. Ten krótki fragment analizowanego protokołu ilustruje metodę rozłożenia 1 graficznego przedstawienia kolejnych kroków prowadzących do rozwiązania problemu. którą rozwiązaliście przedtem. którą rozwiązaliście przedtem. możliwi1. Myślę.k-> nad kolumną 6. Ta ogólna forma analizy i schemat zachowania się wydają się możliwe do zastosowania w bardzo różnorodnych sytuacjach problemowych. jeżeli musiałbym przenieść 1 z poprzedniej kohiinn>. Badany przekształca problem ogólny na szereg prostych podcelów i podproblemów. że konkretne reguły stosowane przez badanego zależą przede wszystkim od rodzaju problemu. że osoba badana chce ponownie przystąpić do pr. była od niej trudniejsza czy też nie? (Restle. możliwość że G niekoniecznie musi być liczbą parzystą. Przedstawia graficznie niieszaninę sukcesów i pomyłek typowych w rozwiązywaniu każdego problemu. kiedy dany ciąg operacji doprowadzi go do martwego punktu. cofając się. aby zacząć od nowa. to czy łamigłówka. że zostawię to na chwilę. tam. Na tym zakończymy analizę fragmentu protokołu.gysunek 14-7 przedstawia w formie schematycznej graf całego protokołu rozwiązywania problemu. nim rozwiązaliście tę. następnie z powrotem do następnej linii poziomej i tak dalej. przechodząc tym samym do nowego stanu wiedzy. którą rozwiązaliście przedtem nim rozwiązaliście tę. Jeżeli jednak czniemy po prostu analizować zdanie od początku do końca.

podstawiając odpowiednie oznaczenie. Po tym podstawieniu mamy nową wersję tekstu zadania: Jeśli łamigłówka B była trudniejsza aniżeli łamigłówka. . po prostu jróbować zrozumieć każdą frazę zdania. litery alfabetu. jak rozwiązaliście łamigłówkę. jak rozwiązaliście łamigłówkę B. którą rozwiązaliście potem jak rozwiązaliście łamigłówkę B". którą rozwiązaliście przedtem nim rozwiązaliście łamigłówkę A. jak np.^ przodu nie daje efektu. tj. którą rozwiązaliście potem. była trudniejsza niż łamigłówka A. z którymi . Tak więc frazę „łamigłówka. od tyłu. to łamigłówka A. to czy łamigłówka. którą rozwiązaliście potem. w którym łamigłówka następująca po łamigłówce B. Nie ulega wątpliwości. czego potrzeba. jeśli przyjmiemy odwrotną. aby osiągnąć cel. A co będzie. była trudniejsza aniżeli łamigłówka. Jeśli łamigłówka. nim rozwiązaliście łamigłówkę A. Określamy ją konkretnie łamigłówka A. którą rozwiązaliście przedtem. którą rozwiązaliście potem.a następnie ^stanowić się. należy zastąpić frazą „łamigłówka A". Teraz już problem jest wręcz tanalny: Jeśli łamigłówka B była trudniejsza aniżeli łamigłówka A. którą rozwiązaliście przedtem. A więc. A zatem odwracając stosunki otrzymamy wariant. ta = ta łamigłówka = łamigłówka A. Zgodnie ze stosowanymi zasadami podstawienia łamigłówka poprzedzająca A to łamigłówka B. bardziej zrozumiały. Zastępujemy we wszystkich przypadkach frazę „łamigłówka. to czy łamigłówka B była trudniejsza niż łamigłówka A? Jeszcze jedna fraza w tekście wymaga interpetacji: „łamigłówka. czy też nie? Wyszło nieźle: spróbujmy jeszcze raz tej samej metody. że najlepsza w :Vm wypadku będzie strategia polegająca na rozbiciu zdania na podcele. Na przykład. Fraza ta odpowiada oczywiście frazie ta łamigłówka. nim rozwiązaliście łamigłówkę A. którą rozwiązaliście przedtem nim rozwiązaliście łamigłówkę A frazą „łamigłówka B".nacznie łatwiej sobie poradzić. jak rozwiązaliście łamigłówkę B".odpowiedzieć tak lub n i e . to czy łamigłówka B była trudniejsza niż łamigłówka A? 238 stanów RYSUNEK 14-7. Źródło: Simon i Newell (1971). przekształcamy tekst zagadki w nowy. drogę „oszukiwań? Zacząć od sformułowania celu . Każdą frazę dotyczącą danej iaaadki zastępujemy zatem odpowiednią literą. Jaki operator okaże się dobry do osiągnięcia go podcelu? e Jeden sposób polega na wprowadzeniu w miejsce różnorodnych zagadkowych sformułowań takich oznaczeń. można przyjąć taki podcel.

Reguły mnożenia stanowią swoisty algorytm: jeśli będziemy je stosować właściwie. Ijciirystyki. Ale żadna z tych taktyk nie mówi nam. początkowo wypróbowujemy określoną metodę atakowani' problemu. Podręczniki gry w szachy nie dostarczają przepisów gwarantujących •Ograną. że poszukiwanie od początku do końca dokonuje się za pomocą prostych. Środek redukujący różnice między jednym a drugim polegał na uproszczeniu fraz przez wprowadzenie właściwych oznaczeń. jaki poprzedzający krok należy uczynić. Analiza środków-celów jest użyteczna przy ocenie wartości danego operatora dla rozwiązania zadania. Ważnym aspektem tego faktu jest to. to posuwamy się dalej w tym samym kierunku od osiągniętego już punktu. Należy zapewnić bezpieczeństwo królowi. Różnica między nimi jest teka. że jeden z nich gwarantuje uzyskanie prawidłowego wyniku. Rozpatrzenie przytoczonego niżej przykładu ułatwi zrozumielie roli strategii heurystycznej. Rozwiązanie przez analogię jest niezwykle cenne. a może w ogóle one nie istnieją. Pojawia się tu jedna z najskuteczniejszych strategii: analiza środków-celów {means-ends analysis). Po dokładnym ustaleniu tego kroku. Poszukiwanie w kierunku odwrotnym jest niezwykle użyteczne w wypadku pewnych problemów wzrokowych. działanie tych reguł widoczne jest szczególnie w końcówce partii-to znaczy w trakcie Wybór operatorów Skąd przyszła nam do głowy myśl. prowadzą automatycznie do generowania prawidłowego rozwiązania. właściwych operatorów. musimy obmyśleć plan. Woda po prostu zaczyn•! płynąć w dół po pochyłości: wyłącznie rzeźba powierzchni ziemi określa dokładną drogo przepływającej wody. zawsze otrzymamy prawidłową odpowiedź. a w najlepszym wypadku aż do punktu wyjścia. Jest to jeden z przykładów zastosowania strategii analizy środków-celów. aby dotrzeć do tego rozwiązania. Większość problemów wymaga obrania kierunku poszukiwań <|( przodu". Heurystyki są bardziej podobne do reguł taktycznych. że w celu rozwiązania problemu: Po pierwsze. Istnieje oczywiście niebezpieczeństwo doszukiwania < analogii tam. W analizie tej pożądany podcel ( w tym wypadku najbliższy podcel) jest porównywany z aktualnym stanem wiedzy. ]^i\tak. jaki operator należy właśnie wybrać. które. aby ignorować oczywiste różnice. określamy krok bezpośrednio go poprzedzający i tak dalej. musimy zrozumieć problem. są to procedury lub wskazówki. i c zanim błąd zostanie odkryty i poszukiwania podjęte zostaną na nowo. • istocie różnice między szachistami wydają się wynikać głównie z siły i skuteczności 'V thematów heurystycznych zastosowanych w trakcie gry (patrz Simon i Simon. Raczej zawierają one pewne reguły heurystyczne: Należy kontrolować cztery pola środkowe. . . czy przyniosła nam ona jakikolwiek postęp. Inaczej mówiąc. stanem wiedzy była złożona struktura lingwistyczna. jeśli są ściśle :ir/estrzegane. a jednocześnie pewnego sprytu. aby skomplikowaną frazę zastąpić literą i tym samym uprościć problem łamigłówki? Bez wątpienia jednym z głównych problemów jest znalezienie właściwych operatorów.środka który zmniejszałby istniejącą rozbieżność. Matematyk Polya (1945) uważa. a ich wartość opiera się na ich efektywności w rozwiązywaniu poprzednich problemów. •jra w szachy. zdolnych do działania w danej sytuacji. który doprowadzi nas do rozwiązania. Algorytm to zbiór reguł. bezpośrednich kroków. jeżeli sawet analogia ta jest dość odległa. którymi można posługiwać się bez większej trudności. Niezmiernie ważna metoda heurystyczna polega na odnajdywaniu analogii między Janym problemem a innymi problemami ze znanym rozwiązaniem. W tych wypadkach należy posłużyć się metodami turystycznymi. 1962). Problem polega na odnalezieniu odpowiedniego operatora . a następnie sprawdzamy. W badaniach nad rozwiązywaniem problemów rozróżniane są dwa typy planów lub operatorów: algorytmiczny i heurystyczny. Określony zostaje podcel i czynione są próby jego rozwiązania. który został podany w sformułowaniu danego problemu. ustalić niezbędne warunki oraz dane.Poszukiwanie rozwiązań Omawiany przykład wskazuje na nowe strategie. W tej szczególnej łamigłówce o łamigłówkach. Heurystyki wchodzą w grę w każdej skomplikowanej sytuacji rozwiązywania problem . Jednak w odróżnieniu od algorytmów metody heurystyczne nie gwarantują pełnego powodzenia. Podział ogólnego problemu na podcele jest z pewnością użyteczny w momencie pojawienia się problemu. !. często z nadzwyczajnym powodzeniem. takie proste poszukiwanie do przodu nie dało rezultatu Inne podejście to zaczynać od końca. na przykład poszukiwanie na mapie drogi z jednego punktu do drugiego.ióre doprowadzą do rozwiązania. Strategia ta znajduje częste zastosowanie w wielu różnych sytuacjach problemowych. Często wymaga to jmicjętności rozpoznawania ukrytych podobieństw. jakie stosują ludzie próbujący rozwiążą • określone problemy. Musimy jasno rozumieć cel. Proces ten jest podobny do rzeki tworzącej meandry na zboczu góry. W takim ujęciu koncetrujemy się na pożądanym rozwiązaniu i zastanawiamy się.\le sedno sprawy polega na obmyśleniu odpowiedniego planu. W wypadku problemu z łamigłówkami celem było zrozumienie poszczególnych fraz zdania. gdzie w ogóle jej nie ma. powoduje to znaczną stratę czasu i wysiłku. Po drugie. W poszukiwaniu w kierunku odwrotnym postęp dokonuje się małymi krokami. Dla wielu bardziej skomplikowanych i zarazem bardziej interesujących problemów nie znaleziono odpowiednich algorytmów rozwiązania. W gruncie rzeczy wiele z badań poświęconych myśleniu i rozwiązywaniu probleu m w w znacznej mierze sprowadza się do poszukiwania określonych rodzajów heurystyk ó losowanych przez ludzi.

• Daj pierwszeństwo tym ruchom. kiego komputera. są oparte na nieco mniej sformalizowanej analizie protokołu wywiadu ze swoim pacjentem. Stara się RYSUNEK 14-8 . który zmusza króla przeciwnika do oddalenia się od własnych pól. któr\ stwarza sytuację do ataku króla przeciwnika w efekcie wycofania własnej figim / linii ataku). Liczba możliwych sekwencji złożonych z ośmiu ruchów może być równa 10(m(a jeśli wolicie. milionowi miliardów miliardów). Skąd on wie o tym.K decyzję. mogliśmy dowiedzieć się nieco o naturze zaangażowanych tu procesów :nyślowych. • W przypadku dwu możliwości szachowania równocześnie. Jednakże. Reguły te N uporządkowane według ich ważności i ten porządek wykorzystywany jest przy w\rw. 70 _u^ kombinacja ruchów jest rzeczywiście wartościowa i logiczna. Co więcej. Obserwowane różnice między szachistami pod względem ich różnych możliwości zależą raczej od skuteczności ^lektywnych schematów heurystycznych. . Niektóre końcówki zaczynają się o . . Jeszcze ważniejsze jest to. Podobny wysiłek przekracza nawet możliwości niezwykle v\h. jakie stosuje. aby poi!j. . Szachista. a w mniejszym stopniu od . jakie może ona wykonywać w irakcie gry). Kiedy psycholog kliniczny próbuje zbadać <wego pacjenta. że nie ma przed nim obrony). która do tego momentu nie nale/ala do grupy figur aktywnych.. to otrzymamy około tysiąca kombinacji. na które przeciwnik może odpowiedzieć jed\nic minimalną liczbą ruchów. że zapamiętanie ich nie jest dla szachM> zbyt uciążliwe i nie wymaga specjalnej pojemności pamięci: wystarczy. W rzeczywistości zadanie to wydaje się podobne do zadania wymagającego zapamiętania w ciągu 15 minut 75 do 100 słów. Próbka wybranych heurystyk wykorzystywanych przez arcymisir/.v najlepszego ruchu. istota sprawy jest ta sama.. oczywiście. i ^ -" do 19 możliwości w fazie weryfikacji. które stosują. • Daj pierwszeństwo takiemu szachowi.-/ystych zdolności umysłowych. że zadanie takie nie wymaga uruchomienia jakichś nadzwyczajnych zdolności umysłowych. . • Daj pierwszeństwo szachowania tej figurze. Ponieważ na znale/ICIIK1 rozwiązania niektórych ze wspomnianych problemów arcymistrzowi potrzeba oko. mogą doprowadzić do uzyskania oczekiwanych efektów. ułożonych w poprawnym gramatycznym porządku (na przykład trzech zdań tego tekstu).ów szachowych pozwoli nam lepiej zorientować się.ostatnich kilku ruchów tuż przed daniem mata królowi (atak na króla przeciwnika t . Ograniczenia metody analizy protokołów Zaczynając od zwerbalizowania przez osobę badaną jej myśli w trakcie rozwiązywania problemu. przeprowadzony. Jeśli chcielibyśmy zbudować a Igois im. osiem ruchów przedtem nim nastąpi mat. musielibyśmy zbadać dosłownie miliari!. Analizuje jedynie w dość ograniczonym zakresie te ruchy.. to procedury. że mistrzowie szachowi posługują się pr/\ ocenie sytuacji i wyborze ruchów licznymi regułami heurystycznymi. w wielu wypadkach zapewniają sukces.. ..o . kiedy utwierdza się w przekonaniu.|. . nawet sama analiza protokołów nie ogranicza się wyłącznie do czystej sytuacji rozwiązywania problemów. . kió:v / milionów możliwych ruchów należy dokładnie przeanalizować? Badania nad mistrzami szachowymi-posiadającymi tytuły Arcy mistrzów międ/\ narodowych .! . jego zdanien-. w jaki sposób poszukują oni odpowiednich operatorów: • Należy dać pierwszeństwo podwójnemu szachowi (ruch. nie sprawdza wszystkich możliwych kombinacji. aby ocenić najlepszą z możliwych kombinacji. Jeśli rozważymy wszystkie możliwe ruchy i przeciwruchy występujące w ka/il\jv stadium gry w szachy. które teoretycznie mo^ wystąpić. tfinut. różnych możliwości. Są to proste reguły.dostarczają informacji o tym. atakuj silniejszą hgunj (siła figury zależy od różnorodności ruchów. gdy zastosuje sieje do pewnej liczby typowych końom ck szachowych (wziętych z dowolnego podręcznika szachowego).. który powoduje równoczesne zaatakowanie króla przez dwie figury) oraz odkrytemu szachowi (ruch. które. . aby rozwa/>l on jedynie od 9 do 77 możliwości w fazie eksploracji dotyczącej osiągania rozwiązania. wynika z tego.

Interesująca jest kwestia. Liczba możliwych rozwiązań wiązała się ze zręcznym wykorzystaniem wielu różnych przedmiotów. gdyby uprzedzano ich wcześniej. nie wiem jak"). które. Ponadto badany. Zastanówmy się. Przykładem tego może być jedno z wcześniejszych badań nad rozumowaniem (Maier. Odbywa się to w taki sposób. jak to zostało przedstawione na rysunku 14-10. zapisaną w protokole. A może osoby z grupy „całościowej" dostrzegły wskazówkę. jak te trzy „przestrzenie" mają się do siebie wzajemnie. (Świadomie nie podajemy odpowiedzi.] Maier podzielił osoby badane. Eksperymentator spaceruje po pokoju i przechodząc obok sznura wiszącego bliżej środka pokoju. że badany nie mógł ich równocześnie złapać (rys. nie wspomniały o tym. jest jasne.. Po pierwsze. Zadanie osoby badanej polegało na związaniu obu końców sznura. Przestrzeń wewnętrzną można przedstawić schematycznie w postaci grafu rozwiązywania problemów. rozkołysać jak wahadło. i zewnętrzną. To. rzucić weń czymś. 14-8). to możemy oczekiwać. chociaż otrzymały poi godziny na rozpracowanie problemu. które przeprowadza w trakcie dochodzenia do rozwiązania.. która nie korzystała w ogóle ze wskazówek. dmuchnąć na niego. wykonuje pewne czynności.. śledząc wybrane pr/cpacjenta drogi. Wskazówka 1. które nie otrzymały w ogóle żadnej wskazówki w tym względzie. jeśli zachęcimy badanego do szczegółowego werbalizowania swego procesu myślowego i jeśli będziemy sporządzać protokół w trakcie trwania czynności rozwiązywania. Maiera interesowało tylko jedno rozwiązanie. Pomimo to nie wszystkie jego procesy wewnętrzne znajdują dokładne odbicie w jego sprawozdaniach werbalnych. a do drugiej te. jedynie 13 z 22 stanów pojawia się w jego protokole. które rozwiązały zadanie od razu „całościowo". że korzystały ze wskazówek. Rozwiązanie to jest przedstawione w przestrzeni wewnętrznej. Osoby badane. większość badanych znalazła rozwiązanie wciągu jednej minuty od otrzymania wskazówki. Jeżeli osoba badana nie dostrzega oczywistego kroku w swym postępowaniu. można znaleźć inny sposób rozwiązania tego zadania". Wydaje się to mało prawdopodobne. Nawet „całościowi" badani Maiera mogliby uświadomić sobie rolę wskazówki. nieznacznym ruchem powoduje jego rozkołysan ie.protokół .. w swym protokole-co zaznaczone zostało w postaci zaciemnionych kwadratów. że protokoły robione w czasie eksperymentów nad rozwiązywaniem problemów. które nie wspominały o roli wskazówek. które najwyraźniej rozwiązywały go etapami („Popatrzmy. Eksperymentator. Ale osoba badana może przedstawić jedynie część z nich. mogą pomijać szereg kroków ważnych dla rozwiązania tych problemów. dlatego nie możemy go obserwować bezpośrednio. stanowi jedynie częściowy opis zachodzących procesów wewnętrznych. chociaż nie uświadamiały sobie jej roli.. że badany rozwiązuje problem wewnętrznie według pewnych ogólnych strategii i określonych operacji. Niebezpiecznie byłoby całkowicie zawierzyć metodzie analizy protokołu. Przyjmujemy.. którymi posługuje się on w tych złożonych zadaniach. aby skłonić swoich badanych do wybrania tego właśnie rozwiązania. co jest w nich dostępne. to jej protokół z całą pewnością jest niepełny. Wypowiedzi ustne dokonywane przez osobę badaną w trakcie rozwiązywania problemu . ci zaś. które rozwiązywały problem etapami. jedynie 20% osób znalazło prawidłowe rozwiązanie. idąc po prostu w stronę okna. niby przypadkowo rozrzuconych na podłodze pokoju. aha!").odgadnąć naturę operacji wewnętrznych w strukturze pamięci.są zapisem rozwiązywania problemu w przestrzeni protokołu. których odbicie znajduje w jego wypowiedziach. posuwając się w kierunku rozwiązania. ale nie chciały się do tego przyznać. W tym wypadku. 1931) \y eksperymencie tym posłużono się dwoma sznurami zwisającymi z sufitu. że wskazówka w znacznym stopniu ułatwiła im rozwiązanie. aby osoba badana niczego nie podejrzewała. Zapis będzie bardziej kompletny. Eksperymentator (który znajdował się w tym samym pokoju co osoba badana) posługiwał sie dwiema różnymi wskazówkami. eksperymentator po upływie kilku minut bierze w ręce szczypce i zwracając się do osoby badanej mówi: „Posługując się wyłącznie tym przedmiotem. Musimy założyć zatem. robi jakieś notatki. bez względu na pewne jej słabości analiza protokołów stanowi skuteczną metodę rekonstrukcji zdarzeń zachodzących w świadomości człowieka rozwiązującego problem oraz badania strategii myślenia. są zgodne ze strategiami i operacjami analizowanymi w grafie rozwiązywania problemu. tworząc w ten sposób przestrzeń zewnętrzną swego rozwiązania. [Szczegółowy opis wskazówek udzielanych przez Maiera znajduje się w jego artykule (1931). przyznali (z jednym wyjątkiem). że powinni uważnie śledzić tok swoich myśli i informować na głos o drogach dochodzenia po omacku do rozwiązania. w którym przeprowadzano eksperyment. . jak mamy nadzieję. którzy dochodzili do rozwiązania drogą kolejnych kroków. które prawidłowo rozwiązały problem po otrzymaniu wskazówek.. stosował więc system wskazówek (sugestii). jednakże były one tak oddalone od siebie. gdy wskazówka 1 nie przyniosła rezultatu. rozwiązały zadanie szybciej niż grupa osób. Te osoby badane. W grupie. STANY WEWNĘTRZNE A STANY ZANOTOWANE W PROTOKOLE W celu zilustrowania naszego problemu rozpatrzmy różnice między trzema różnymi przestrzeniami problemu: wewnętrzną. Jeżeli tak było. W wypadku. które rozwiązały problem od razu „całościowo" („Rozwiązanie przyszło samo. że tylko część aktywności poznawczej osoby badanej dostępna jest obserwacji zewnętrznej. Tak czy inaczej. jeżeli mógłbym ruszyć sznur. po drodze zaczepia o sznur.. abyście sami spróbowali rozwiązać to zadanie). że wskazówka pomogła im w tym. Wskazówka 2. Dlaczego zatem dla osób z grupy „całościowej" miałoby to być tajemnicą? Nasuwa się wniosek. w której występują 22 stany. W konkluzji musimy stwierdzić. Graf rozwiązywania zadania w przestrzeni protokołu może wyglądać na przykład tak. że korzystali ze wskazówek. że badany rozwiązując problem odwzierciedla w swym opisie słownym różnorodne strategie i operacje myślowe. bez wahania przy opisywaniu sposobu rozwiązywania wymieniają rolę wskazówki. Średnio. Na rysunku 14-9 przedstawiony został przykład przestrzeni wewnętrznej. że osoby badane. na dwie grupy-do jednej grupy należały osoby. czy istotnie przedstawiciele grupy „całościoyvej" nie wiedzieli o tym.Interesujące nas różnice między obiema grupami polegają na różnym sposobie relacjonowania wartości wskazówek.

RYSUNEK 14-9 Wyraźnie widać co zaszło. jednakże nie stanowi on z pewnością odbicia zachodzących tam procesów (rys. W takim wypadku możemy wprowadzić pewne stany hipotetyczne. ponieważ nie można go odróżnić od stanu 20. jakby osoba badana przeszła bezpośrednio od stanu 1 do stanów 5 i 6. W „przestrzeni" protokołu wygląda to tak. 14-11). Stany pośrednie 2 i 4. Podobnie gubi się stan 18. Na dodatek stany 10 i 13 następują po stanie 7. możemy jedynie domyślać się ich istnienia. a ponadto żaden z nich nie może występować bezpośrednio po stanie 7. Ostateczny graf zrekonstruowany na podstawie protokołu ma wiele podobieństwa z grafem stanów wewnętrznych. Stosunki między stanem wewnętrznym a stanem protokołowym można sobie wyobrazić na przykład w ten sposób. że procesy wewnętrzne znajdują swe odzwierciedlenie w . Wiemy. nazwijmy je A i B. aby jeden wynikał z drugiego. że są one niezbędne. Często w toku analizy protokołu można dostrzec brak pewnych łączących ogniw. zostały całkowicie pominięte. W omawianym Przestrzeń protokołu RYSUNEK 14-11 RYSUNEK 14-10 wypadku protokół zawiera sprzeczności: stany 10 i 13 nie mają takiego charakteru. ponieważ jednak nie zostały zapisane w protokole. jak też ślepa droga prowadząca do stanu 3.

że dany system posługuje się metodą heurystyczną analizy środków-celów.zcsto wykorzystujemy dany materiał. Przechodząc przez kolejne stany wewnętrzne. gdy usiłujemy odnaleźć zasady organizacji mózgu ludzkiego. czy też przekładni i dźwigni-heurystyka we wszystkich wypadkach jest taka sama. musimy na ogół pamiętać iloczyny wszystkich par liczb jednocyfrowych (około 45 iloczynów) i niektóre z iloczynów dwucyfrowych (do 4950 iloczynów). Są to dwie różne strategie posługiwania się informacją. Dla większości z nas jednak taki balast w pamięci byłby nieuzasadniony. wypadku najprawdopodobniej nie znamy prawidłowej odpowiedzi. Druga strategia polega na jroniadzeniu programu. Ponadto trzeba mieć możność kontrolowania. czy zbudowany jest on z neuronów. Ludzie na ogół mają trudności w sytuacji. Jeśli chodzi o mnożenie. te ogólne zasady organizacji muszą też stosować się do określonych systemów. Szczegóły dotyczące różnych sposobów funkcjonowania oraz mechanizmy uruchamiania tych systemów w tym miejscu zupełnie nas nie interesują. W badaniu struktur systemów przetwarzających informacje należy skupić uwagę na pewnych podstawowych sprawach. to nie ma znaczenia. Jeśli całe życie zajmujecie się liczeniem w • myśli. wymaga podprogramu.protokole jedynie okazjonalnie. kiedy w trakcie działania 'odprogram musi wykorzystać sam siebie. Nacisk kładziemy tu na słowo zasady. potrzebny jest pewiem program nadrzędny. to jaki mają one wpływ na zdolność systemu do rozwiązywania problemów. W tym celu wystarczy dwukrotnie zastosować regułę mnożenia jednej liczby dwucyfrowej przez . Pierwsza polega na gromadzeniu faktów bezpośrednio w pamięci. czy są to systemy elektroniczne czy biologiczne. wydobywają i wykorzystują informacje. W pierwszym wypadku odpowiednia informacja przechowywana jest w naszej pamięci i kiedy zostanie zadane pytanie. oraz w razie konieczności podawania odpowiedzi częściowej? Jeśli istnieją ograniczenia tego typu. które przechowują. jak ją zaleźć. bardziej efektywne okazuje się zapamiętywanie reguł. wiemy jednak.:cdnocyfrową. ważne jest. czy damy pierwszeństwo zapamiętywaniu reguł czy też konkretnych wyników. Specjalne środki powinny być przygotowane na wypadek. jak . ale dzieje się to kosztem nieekonomicznego wykorzystania przestrzeni pamięci. które pozwalają na wytworzenie potrzebnej formacji. Jeśli jesteśmy w stanie stwierdzić. że w trakcie rozwiązywania danego problemu wielokrotnie powtarza > określone następstwo operacji. które są stale wykorzystywane do rozwiązywania różnorodnych zadań? Czy ograniczona jest zdolność systemu do sprawdzania na bieżąco. Po pierwsze. podprogram. z tego właśnie faktu wynika szereg fundamentalnych problemów. W takich wypadkach dobrze jest mieć w pamięci jeden : c odpowiedni program i posługiwać się nim zawsze. Od tego. musi gromadzić i przetwarzać informacje. Na przykład. badany tworzy rr poziomie zachowania skondensowaną wersję wewnętrznych procesów myślowych. Bierzemy zatem ołówek i papier. Reguły a fakty Obliczcie w pamięci: Ile to będzie 8x4? Ile to będzie 262x127? Aby odpowiedzieć na oba pytania. niezależnie od tego. zależy to. Taki jednostkowy zestaw reguł będziemy nazywać podprogramami. tzw. mają w pamięci dość znaczną liczbę iloczynów liczb trzycyfrowych (jednak nie wszystkie 499500 z możliwych). Podprogramy Zdarza się często. aby Szumieć następujące zdanie. Dzięki bezpośredniemu gromadzeniu informacji przyspieszamy i uła[wiatny sobie odszukanie ich później. Za przykład posłuży nam program niezbędny do mnożenia dwu liczb dwucyfrowych. Taki proces nazywamy rekursją (powróce•iein). przypominamy sobie właściwą odpowiedź. aby posługując się regułami mnożenia uzyskać prawidłową odpowiedź. które omawialiśmy. która wymaga rekursji. ponieważ nakładają one fundamentalne ograniczenia na pracę tych systemów. Dotyczy to na przykład takich kwestii: czy system zapamiętuje rozwiązania poszczególnych problemów czy też wyłącznie procedury dochodzenia do rozwiązań? Co dzieje się z procedurami. Niektórzy zagorzali entuzjaści sztuczek liczbowych. błyskawiczni kalkulatorzy. uczenie się konkretnych wyników ma swój sens. wspólnych dla wszystkich systemów tego typu. ale kosztem obniżenia szybkości odszukania informacji. będący w interakcji z nieustannie zmieniającym się światem zewnętrznym. Program nadrzędny nazywany jest zazwyczaj programem wykonawczym. zależą od ogólnego charakteru procesów zachodzących w mózgu człowieka oraz od ich organizacji. elektronicznych obwodów scalonych. Jeżeli podczas rozwiązywania określonego robieniu podprogram wykorzystywany jest wielokrotnie. Kiedy rzecz dotyczy już większej liczby informacji. aby w danym uomencie było wiadome. W drugim zas . dzięki którym można je uzyskać. w jakim stanie znajduje się proces rozwiązywania problemu. który analizuje całe frazy. musimy posłużyć się dwiema różnymi strategiami. Posługiwanie się podprogramami wymaga spełnienia pewnych warunków. in W wielu wypadkach możliwy jest wybór między obiema strategiami. Każdy system. który analizuje oddzielne podrzędne frazy arnknięte w nawiasach). celowe jest przeanalizowanie zasad organizacji i struktur wszelkich systemów informacyjnych. gdy jest to konieczne. Co więcej. zestawu reguł. pozwala to na zaoszczędzenie miejsca w przestrzeni pamięci. skąd wziąć podpro?am i gdzie go zwrócić po wykorzystaniu. który to raz jest on wykorzystywany. który we właściwym momencie wwoła z pamięci podprogram. Każda z nich ma jVvoje zalety. MECHANIZMY MYŚLENIA Strategie rozwiązywania problemów. W związku ze znacznym stopniem ogólności.

Nawet u człowieka mała pojemność pamięci krótkotrwałej (5-lOjednostekinformacji)stwarzapewneograniczenia wstrukturzei stopniu /ło/onosci procesów myślenia. Ale opisany system ulegnie zaburzeniu. jakie są wymacania dla pamięci. Przeanalizujmy zadanie: 95x49. [Millcr. którą należy przenieść lub dodać do rozwiązania teściowego w celu podsumowania. siedem fclnostek na 9 kroków-to zaniżony poziom obciążenia pamięci.p. W istocie można przewidzeć. ograniczoną pojemnością pamięci krótkotrwałej? Spróbujmy ustalić. W ięks/. Wraz ze wzrostem stopnia złożoności problemu. a w pamięci pozostają jedynie dwie liczby. kiedy zajdzie konieczność przemnożenia dwu •xzb dwucyfrowych. (Miller. Zwierzęta. Tak więc. że mu\ini\ ciągle pamiętać o tym.. możemy przyjąć. | | . w którym wszystkie liczby wymagające pomnożenia zostają zapomniane. W drugim kroku wytwarza się pierwszy wynik częściowy. że większość ludzi rzeczywiście jest zdolnych. że nie będzie w stanie śledzić równocześnie wszystkich zdar/en zachodzących w danym momencie. Problem ten można rozwiązać za pomocą kroków. jaka część zadania jest opracowywana w •-unym momencie albo liczba.•/ęściowy (6x8 = 48) i teraz w pamięci krótkotrwałej znajduje się sześć liczb. nie bez pewnego wysiłku. przemnożyć w pamięci liczbę dwucyfrową przez jednocyfrową. m k a*v było zrozumiałe bez stosowania rekursji. nie potrzeba więcej niż ::zech rejestrów pamięciowych: jeden dla 9. Obciążenie pamięci rośnie od 6 jednostek w4. podprogram musi być użyty do uporządkowania zdania that the produccr (która producent). ll)7()|. mają odpowiednio większe trudności w rozwiązywaniu /łożonych zadań poznawczych. W jednym punkcie obciążenie zbliża się do granic możliwości pamięci krótkotrwałej (gdzieś około siedmiu).] Z problemem rekursji wiążą się niemałe trudności. j | n (którego scenariusz (z której powieści (którą producent (któremu ona (l/ickimał-n odkrył) został) zrobiony) był entuzjastycznie przyjęty przez krytykę. 1970). ale ponieważ nie przekracza się tej granicy. -hociaż nie jest to pokazane na wykresie.i'*. RYSUNEK 14-12 Zadanie Struktura pamięci krótkotrwałej Pamięć krótkotrwała W pracy nad jakimś złożonym problemem podstawową trudność sprawia to. W czwartym kroku oblicza się ostatni wynik . Czy wiąże -»ię w . które nie dysponują takimi możliwościami w zakresie pomocy zewnętrznych. Zajmijmy się teraz mnożeniem liczby dwucyfrowej przez jednocyfrową. / którego zrobiono film. świadczy o tym.7 i 10 krokach do siedmiu jednostek w 9 kroku. że często uciekamy się do tych pomocy zewnętrznych. musi być przechowywana również inna formacja. (Ona d/ię-kowala producentowi. Zacznijmy od pomnożenia dwu liczb jednocyfrowych. na przykład wskazówka o tym.The movie (that the script (that the novel (that the producer (whom slio thanki-di discovered) became) madę) was applauded by the critics. jest to krok ornych liczb. odnotowując wypróbowane już drogi dochodzenia do rozwiązania ora/ ws/yMkie uzyskane wyniki częściowe. na jakim etapie obecnie jesteśmy i jakie wyniki osiągnęliśmy do tego momentu. Zastanówmy się nad prostym zadaniem pamięciowym. Oprócz tego w pamięci krótkotrwałej. że głównym czynnikiem wpływającym na przebieg wewnętrznych procesów rozwią/y wania problemów oraz podejmowania decyzji są ograniczenia w utrzymywaniu inlonnaeji w pamięci krótkotrwałej. Teraz tę samą informację można w/s:lodnic łatwo zrozumieć. aby przepracować zdanie whom she thanked (któremu ona dziękowała). To samo zdanie można zbudować inac/ci. Fakt. Pierwszy krok polega na wprowadzeniu do pamięci krótkotrwałej dwu liczb. ludzi ma kłopoty z przemnożeniem w pamięci dwu liczb dwucyfrowych. w pamięci krótkotrwałej znajduje się pięć liczb. A więc. że odpowiedź jest już od dawna w pamięci. kiedy człowiek nie będzie mógł rozwiązać takiego czy innego problemu po prostu dlatego. który był entuzjastycznie przyjęty przez krytykę). Dwie z tych pięciu liczb odpadają (fakt. jeden dla 4 oraz jeden dla odpowiedzi 36. She thanked the producer who discowered the novel that became the script that mad? the movie that was applauded by the critics. . Podprogram wykorzysiyuam ^(i analizy zdania that the novel (z której powieści) przerywa się w trakcie działaniu i iL<n ^. powiedzmy 69 razy 8. między dwiema a sześcioma Ah 'izbami równocześnie. rośnie ilość inlormacii doraźnej. na przykład 9 razy 4. z której zrobiono scenariusz. że 9 pomnożono przez 8). Liczenie w pamięci. posługuje się on nią bowiem do śledzenia przebiegu procesu rozwiązywania zadania i zapisu uzyskanych wyników częściowych. który odkrył powieść. ale i tu podprogram zostaje przerwany po to. aby rozwiązać zadanie tego typu. dającego ostateczną odpowiedź. które po prawidłowym rozmieszczeniu i dodaniu prowadzą do rozwiązania. Kolejne kroki w działaniu pamięci /ostały przedstawione na rysunku 14-13. pozostaje jedynie wynik operacji (3 krok). którą musimy śledzić. Zakładamy. Zapisy te stanowią coś w rodzaju pamięci zewnętrznej naszej aktywności w toku rozwiązywania problemu. Obciążenie pamięci krótkotrwałej • a a się zatem w trakcie rozwiązywania w sześciu krokach. Jak vidać zadanie jest łatwe. które należy pomnożyć. Dalej następuje piąty krok. Czasami opieramy się na pomocach zewnętrznych.

pozwalając) mi n. Oznacza to. Jest oczy w istc. że maksymalne obciążenie pamięci /ostało obniżone do sześciu liczb. mimo. Wystarczy wziąć ołówek i kartkę. Inne triki polegające na zmniejszeniu obciążenia pamięci krótkotrwałej mogą przynieść jeszcze bardziej efektowne wyniki. Niektórzy ludzie-na przykład magicy estradowi-osiągają niezwykłe elekt) w liczeniu w pamięci. xc granice te wyznacza pojemność pamięci krótkotrwałej. że możemy sprowadzić zadanie do dwu zadań prostych: najpierw pomnożyć 95x7. Zwróćcie uwagę na fakt. Po prostu przy mnożeniu posługują się innymi regułami.i zmniejszenie ilości informacji. że pomnożenie lic/hy dwucyfrowej przez inną liczbę dwucyfrową przekracza ich możliwości.j Struktura pamięci krótkotrwałej Prawdę mówiąc. większość ludzi przekonana jest o tym. Po przeprowadzeniu obliczeń. Zastanówmy się nad prostym trikiem. zobaczycie..Zadanie RY S U N K K I4. . a zadanie staje się dziecinnie proste. Cały problem został sprowadzony do dwu prostych działań. a uzyskany wynik pomnożyć znów przez 7. który pozwoli nam łatwo rozwiązać w myśli ostatnie zadanie. jak u i nn\ cli ludzi. które muszą być przechowywane w pamięci krótkotrwałej. że pojemność ich pamięci krótkotrwałej jest taka. bowiem tera/ papier zastępuje nam pamięć krótkotrwałą. że 49 równe jest 7x7. a nie zdolności intelektualne.

kiedy już za późno na zmianę. 1957] Decyzje przenikają całe nasze życie.. A. kiedy sama tylko złożoność sytuacji podejmowania decyzji prowadzi często do tego. kozę i kury.. jak zareaguje na nią inna osoba. lepsze rozwiązanie. Uczy nas. skąd wziąć kapelusz. pamięć krótkotrwała może być przeciążona nawet wówczas. w przypadku występowania złożonych alternatywnie ma dobrych sposobów ich porównywania. nadchodzi czas dręczenia się i żałowania tego. która sama często z góry nie wie. w końcu pod naciskiem podejmuje decyzję. Badając zachowanie człowieka w trakcie podejmowania Przeciążenie poznawcze Co jest przedmiotem optymalizacji? LOGIKA WYBORU PODEJMOWANIE DECYZJI RYZYKOWNYCH Użyteczność w sytuacji ryzykownego wyboru Pra wdopodobieńst wo Wartość oczekiwana Prawdopodobieństwo subiektywne Reprezentatywność i dostępność Subiektywnie oczekiwana użyteczność GROMADZENIE DOWODÓW Szansę Testowanie raka Dowody EFEKTY NASTĘPCZE PODEJMOWANIA DECYZJI Racjonalizacja O konikach polnych i innych rzeczach Racjonalizacja podecyzyjna WNIOSKI . Podejmowanie decyzji OKREŚLANIE WARTOŚCI Psychologiczna wartość pieniędzy Wartość złożonych alternatyw Jak wybrać małżonka? Strategie decyzyjne Ogólne wrażenie Porównywanie wymiarów Ocena strategu • Tak rozmyślając całe tygodnie. bo wciąż nie wiedział co zrobić wprzód. gdy będzie miała zobrazować tylko jedną z alternatyw i wszystko to. z których każda musi być oceniona ze względu na jej wartość. po wszystkim. w przekładzie Ireny Tuwim. co się zdarzy naprawdę? Pewne następstwa decyzji zależą od tego. Nie budzi też zdziwienia fakt. często podjęciu decyzji towarzyszy kłopotliwa mieszanina osiągnięć i porażek. leżał na piasku brzuchem do góry. [„Stary marynarz" („The Old Sailor"). łódź ratunkową. Pić mu się chciało. ciągle stoimy wobec problemu wyboru jednej z alternatywnych form zachowania. Teoria podej mowania decyzji daje receptę na to. Później. że człowiek zdesperowany opuszcza ręce i stara się jak najdłużej odwlec moment decyzji. kiedy musi przedstawić wszystkie warianty równocześnie dla porównania ich ze sobą. jeśli każdy sposób działania jest chociaż trochę skomplikowany. Po drugie.kto wie. Ja wniosek prosty wyciągam stąd. jakie informacje są konieczne i jak należy je złożyć. Czasami decyzja zależy od reakcji innych ludzi. że tak postępując czynił niemądrze. czasami odgrywa rolę przypadek. komplikujących sytuację: pewne efekty działania są jedynie problematyczne . I tak nic zgoła nie robiąc w końcu. Ze zbiorku: A. nawet jeśli istnieje możliwość rozważania poszczególnych wyborów w konfrontacji z niektórymi innymi. Milne Now we are six 1927. gdyby zostało wybrane inne. Aż dwaj koledzy przyżeglowali i marynarza wyratowali. co się zrobiło. a co mogłoby być.1 5. jak wybrać określoną linię działania w sytuacji niepewnej. męczył go głód. Porównanie kilku sposobów działania i wybór jednego z nich-to bardzo trudne zadanie psychologiczne. A w końcu trzeba powiedzieć. w szal owinięty leżał na słońcu. że zawsze może wystąpić pewna liczba nieznanych czynników. jaka będzie jej reakcja. nie mówiąc już o sytuacji. nie starając się nawet przeanalizować jej wszystkich możliwych następstw. aby dojść do optymalnej decyzji. co się z nią wiąże. Po pierwsze. chatkę i spodnie.

jak też od naszych własnych działań. którymi w rzeczywistości się posługuje. jaką właśnie analizował. ale rzeczywiste. który mu go ofiarowuje. które prowadzą do pożądanych wyników. że teoria podejmowania decyzji napotyka szereg problemów podobnych do tych. . Badania nad podejmowaniem decyzji dotyczą sytuacji. Zastanówmy się nad takim prostym eksperymentem. aby dojść do właściwej konkluzji. iiik w rzeczywistości tak nie jest. wybrany wariant powinien mieć największą wartom. Powiedzmy.) Różni ludzie różnie odpowiadają na te pytania-i to jest naturalne. Ważne jest. zazwyczaj okazuje się. jak pieniądze. Jest to podstawowa zasada uczenia się zbieżności. którymi człowiek powinien się posługiwać. A teraz spróbujcie na serio określić wielkość tego zadowolenia z 20 dolarów w jakichś jednostkach. że decyzja ta miała sens z jego własnego punktu widzenia. Na pierwszy rzut oka. jak dużą przyjemność sprawił Wam taki prezent. j. c/\ też przemyślane i celowe? Odpowiedź brzmi: oczywiście jedno i drugie. Niemniej jednak wszyscy zgodni są co do tego. aby zadowolenie (użyteczność) mogło wzrosnąć dwukrotnie. iż wartość psychologiczna określonych jednostek. że użyteczność pieniądza nie stanowi prostego odpowiednika jego wartości nominalnej: w oczywisty sposób musi ona zależeć między innymi od stopnia zamożności danej osoby. Przy podejmowaniu decyzji przez człowieka możliwe wyniki są c/csio znacznie bardziej skomplikowane i nie tak łatwo ocenić je właściwie. Nie należy traktować tej zależności zbyt poważnie. przynajmniej w świetle tej informacji. aniżeli z prostą ilościową oceną wartości pieniądza? Jak określić wartość złożonych celów bądź sytuacji? Abstrakcyjna natura problemów czasem lepiej daje się przedstawić za pomocą takiej Eksperyment ten byt przeprowadzony po raz pierwszy przez Galantera (19626). a później zupełnie <i tym zapomniałem"). dana osoba wiąże z określonym sposobem działania lub określonym przedmiotem. W znacznym stopniu utrudnia to badanie procesu podejmowania decyzji. w jaki sposób połączyć je. jak lud/ie szacują wartości i koszty w sytuacji podejmowania decyzji. które wyłoniły się w toku analizy uczenia się zbieżności (rozdział 13) Istota tego ostatniego sprowadzała się do określenia poprzez doświadczenie warunków zewnętrznych i działań. że różni ludzie w różny sposób oceniają wartości zysków i strat. ich ocena sytuacji znacznie się różni. że z tego przykładu wypływa stwierdzenie. Zróbcie ten eksperyment. kiedy będziemy mieli do czynienia z czymś innym. nazywamy ich użytecznością dla tej osoby.i tymi. na tych zaś. Jeden dolar dany'biedakowi ma dla niego wyższą użyteczność niż dla bogatego.ik<! Wartość złożonych alternatyw K co się stanie. w których zmuszeni jesteśmy do podjęcia decyzji oraz działania. ta prosta maksyma działania w celu maksymalizacji z\sku i minimalizacji straty wygląda całkiem rozsądnie. Dla niektórych względnie biednych ludzi prezent 20 dolarów będzie powodem do radości. że po prostu „zapomniał" o tej ważnej informacji („O do diabła. Ale w tak prostej postaci ma ona względnie niewielką wartość dla teorii podejmowania decyzji przez człowieka. odkryjemy. których dochody miesięczne wynoszą 1000 dolarów. omawiana w Dodatku A. nie rośnie proporcjonalnie do ich nominalnej wielkości. Wartość psychologiczną. Jeśli jego oczywisty błąd zostanie mu wytknięty („Dlaczego poszedłeś tym pionkiem? Pr/ecież teraz zabiorę ci królową"). rośnie znacznie wolniej. mimo ograniczonej wiedzy odnoszącej się do warunków. Istnieje ścisły związek między działaniami ludzkimi a ograniczonymi możl i woniami ludzkiego poznania. najczęściej odpowie nam. do których prowadzi. Wyobraźcie sobie. Zastanówcie się teraz. Oznacza to. w jaki sposób ludzie przypisują danej rzeczy określoną wartość i jak te oceny użyteczności a wykorzystywane w trakcie podejmowania decyzji. nawet tak dobrze znanych. Jakie zachowanie mamy badać. ile trzeba pieniędzy. W uczeniu się zbieżności zachowanie regulowane jest przez wyniki.decyzji. pełne błędów. aby zadowolenie wasze było dwukrotnie większe? A czterokrotnie? Ośmiokrotnie? (Jest to technika skalowania oceny wielkości w jej zastosowaniu do pieniędzy1. Główna trudność związana z pojęciem optymalizacji polega na ustaleniu. s Psychologiczna wartość pieniędzy Naturalną koleją rzeczy rozważania nad użytecznością rozpoczniemy od psychologicznej wartości pieniędzy. W rzeczywistości typowa odpowiedź brzmi: suma powinna wzrosnąć czterokrotnie. Innymi słowy. Nie spodziewaliście się tych pieniędzy i nie macie pojęcia. Różnica ta jest dość subtelna. badając proces podejmowania decyzji. suma pieniędzy musi zwiększyć się więcej niż dwukrotnie. zanim przejdziecie do dalszego czytania. przecież wiedziałem to wcześniej. Jeśli ktoś podejmuje decyzję nielogiczną z punktu wid/enia osoby postronnej. ponieważ ludzie często opisują swoje zachowanie jako jasne i logiczne nawet wówczas. Jest ona również podstawową reuułą teorii decyzji.uilc pamiętać o różnicy między tymi regułami. Na ogół biorąc. Wybór możliwych działań i przewidywanie oczekiwanych wyników musi wynikać z logicznej analizy sytuacji. musirm >. kto je przysłał. Często w tym samym stopniu może on zależeć od zachowania innych ludzi. Zadanie teorii decyzji polega na określeniu. OKREŚLANIE WARTOŚCI Funkcja racjonalnej teorii podejmowania decyzji polega na wyodrębnieniu informacji istotnych dla decyzji oraz ustaleniu. nie wywoła większego wrażenia. Jasne jest. że użyteczność pieniądza wydaje się rosnąć z pierwiastkiem kwadratowym ich wartości nominalnej. Najważniejszą zasadą racjonalnej decyzji jest zasada optymalizacji: pr/y pozostałych równych warunkach. . że dostaliście w prezencie 20 dolarów bez żadnych zobowiązań. pozytywny (nagroda) bądź iK-yatywny (kara). Rzec/ w tym. A zatem. że aby podwoić zadowolenie.

Przyczyni się o reputacji dworu. Maga określiła najważniejsze cechy. to wtedy różnica w tej jednej ocenie ma tę samą psychologiczną wartość. Przypuśćmy. Następnie. naukowo ustalonej tradycji. iż zasadniczy problem polega tu na porównaniu różnych wymiarów. Pierwszy krok do osiągnięcia rozwiązania to upewnienie się. Spróbujmy podjąć decyzję: Którego z nich powinna Maga wybrać? Jak Wy poradzilibyście sobie z różnymi ocenami na różnych wymiarach? Podejmując próbę rozwiązania tego problemu. zero punktów oznac/alo średnią. wjakiej znalazła się Maga. Jedną ze strategii określimy mianem ogólnego wrażenia. w końcu są to różne rzeczy. z wyjątkiem jednego. Ocena przyszłego małżonka Wymiary Shar Umiejętności militarne Umiejętności seksualne Umiejętność konwersacji Inteligencja Osobowość Atrakcyjność fizyczna Prestiż rodowy 2 5 -2 -4 4 2 3 Kandydat Malik -1 4 3 3 2 1 Opis kandydatów przedstawiony przez swata: SHAR: Mężczyzna z rodu cieszącego się dużym prestiżem. Każdy miał być poddany ocenie liczbowej w rangach od -5 do +5. Jak wybrać małżonka? W odległym kraju. Ponieważ słyszała. która nie całkiem ściśle wynika z rzeczywistości. a drugi Malika. +5 nadzwyczajny. władczyniami i sułtanami po dziś dzień. a kandydata B za obniżoną cenę. np. skalę monetarną. 2 że mogą one być porównywane bezpośrednio ze sobą (rys. co 1. 15-1) Pozostaje wciąż problem łączenia różnych wymiarów. Prześledzenie sytuacji wyboru.000 $. Ich indywidualne oceny przedstawione zostaK w tabeli 15-1. RYSUNEK 15-1 . zwłaszcza ze względu na wysoki poziom umiejętności rowadzenia konwersacji. Przyjemny. Przyjmijmy jednak. w ten sposób możecie unikną • wpływu przeszłego doświadczenia w trakcie poszukiwania rozwiązań. zatem na moment od rzeczywistości i zajmijmy się opowiastką. że jest dwóch kandydatów A i B. musimy rozpatrzeć dwie całkowicie różne strategie tworzenia kombinacji wartości wielowymiarowych dla obu kandydatów w celu wyboru jednego z nich. o atrakcyjnej powierzchowności. aby stwierdzić. *. świetny w •alce. jeden przyprowadził Shara. każdy potencjalny kandydat miał zostać poddany surowej próbie kMuwcj w kilku najważniejszych wymiarach. Ale jak ma ona zestawić ze sobą umiejętności seksualne z inteligencją. •fabela 15-1. drugą zaś porównywaniem wymiarów. Jeśli obniżka ta. Obaj swaci powrócili ze swymi kandydatami. aby zrównoważyć niższą rangę B natym jednym wymiarze. Oderwij im s j . zgodn ie / jej wymaganiami. Atrakcyjny laterial na męża. czy +3 przyznane Sharowi za prestiż rodowy ma dokładnie tę samą psychologiczną wartość dla Magi. MALIK: O wybijającej się inteligencji. Strategie decyzyjne. czy wszystkie te wartości mają wspólną skalę. Jak duża różnica w cenie kupna mogłaby wyrównać tę różnicę w ocenach? Załóżmy. Cena obu była taka sama. wynosząca powiedzmy 1. 2 Jeden ze sposobów takiego porównania polega na przekształceniu każdej wartości rangowej na jedną skalę. bardzo przystojny. Posiada bogatą wiedzę i umiejętności w sztuce miłosnej. Ważne jest. zażądała. jest wystarczająca. co +3 przyznane Malikowi za inteligencję. że przyszłemu nabywcy zaoferowano kandydata A za określoną cenę. że są najlepsi w całym kraju.000$.sytuacji. którzy są identyczni na wszystkich wymiarach. aby właśnie oni udali się na poszukiwania nowego małżonka. na którym A oceniony jest wyżej od B. Poprzez oferowanie kilku takich wyborów dla różnych ocen na rożnych wymiarach staje się możliwe wyrażenie ocen na każdym z wymiarów za pomocą powszechnie znanej skali monetarnej. Opierając się na długiej. Pochodzi z dobrego rodu i posiada znaczną wiedzę zakresu umiejętności wojennych. że ten pierwszy problem został rozwiązany i każda z przypisanych na poszczególnych wymiarach ocen jest tak starannie wyważona. zależnie od umiejętności i uzdolnień. Maga z Kantabary zapragnęła małżonka którego mogłaby dołączyć do swojej kolekcji. wykazuje. jak mówiono o dwu swatach. jakie powinien posiadać kandydat na męża. zgodnie z obyczajem. -5 całkiem do niczego. gdzie kobiety.

Tak więc wartość Shara łącznie wynosi 10. a jeden z nich. a to dlatego. Malika zaś w dwu. przewyższa też Malika w ocenie osobowości i prestiżu rodowego. W poprzednim rozdziale zwróciliśmy uwagę na związek między stopniem skomplikowania różnych zadań obliczanych w pamięci a liczbą cyfr. żeby zostać mężem Magi. Dla kandydata Malika ta sama procedura daje wynik ogólny 13. że pozwala ona na podjęcie racjonalnej decyzji. Zgodnie z tą strategia decyzyjną Maga powinna zakupić Malika na małżonka. Utalentowany szachista posługuje się znanymi mu układami figur. Najpierw różnice między alternatywami są oszacowane dla każdego wymiaru. wszystko to jest dobre dla dokonania wstępnej selekcji kandydatów. samo porównanie między sobą alternatyw na prostych wymiarach jest względnie łatwe. W istocie. W istocie jednak jest inaczej. Porównywanie wymiarów. Jednakże. można wyjaśnić tym. osobisty kontakt może przynieść marne rezultaty. W metodzie ogólnego wrażenia. Procedura ta jest prawdopodobnie najbardziej dokładna. Strategia ta przewiduje oddzielne zbadanie każdego z kandydatów •) pojedyncza wartość cyfrowa stanowi całościową ocenę kandydata. dokładnie tak samo jak my posługujemy się dobrze znanymi wyrazami. że dany wyraz stanowi jednostkę psychologiczną. ale jest ona również trudna do stosowania: oszacowanie danej alternatywy jest względnie trudne. które należy przechowywać równocześnie w pamięci krótkotrwałej. która musi podjąć decyzję. Przeciążenie pozna wcze Głównym czynnikiem stanowiącym o zdolności człowieka do podejmowania decyzji albo do wykonania dowolnej pracy umysłowej. Ta sama procedun stosowana jest w odniesieniu do każdego kandydata. przy jednym wymiarze identycznym dla obu. W wypadku nonsensownej konfiguracji liter. Łatwo zapamiętujemy wyrazy. Niewątpliwie Shar okazałby się bardziej zręczny". że napotykając realną sytuację najczęściej bardzo je upraszcza. jaką strategię wybiera? Odpowiedź brzmi: obie. mimo że wynik jest mniej efektywny. kiedy ma podjąć decyzję. Wiele osób sądzi. Mamy tu do czynienia z dwiema strategiami. to zazwyczaj osoba. nawet wtedy. Wynik tej analizy wymiarów stawia Shara jako zwycięzcę w czterech wymiarach. że wiele ważnych subtelności zostaje tu pominiętych. trudności związane z porównywaniem dwu złożonych alternatyw nakładają się w tej sytuacji na ograniczenia wynikające z osobistych kontaktów. raz jedną. uczenie się czy myślenie. która wydaje się nam niezwykła. Nie ulega również wątpliwości. że szczególna wiedza szachowa pozwala mistrzowi szachowemu na operowanie całymi układami figur jako oddzielnymi jednostkami psychologicznymi. lecz może raczej zostawcie mi każdego z nich po kolei na jeden wieczór. Jeśli przedstawicie szachiście do zanalizowania przypadkowy i bezsensowny z punktu widzenia gry w szachy układ figur na szachownicy. że mistrzowie szachowi (arcymistrzowie międzynarodowi) posiadają jakiś specjalny. to śledzenie tych reguł stanowi takie obciążenie jego pamięci. Ocena strategii. W osobistym kontakcie nawet najbardziej trywialne wydarzenie może często nabrać znaczenia. Po prostu mistrz szachowy zdobył tak szerokie doświadczenie w grze w szachy. Ale có robi większość ludzi. Każda ma zalety i wady. Najpoważniejszym czynnikiem ograniczającym jest tu pojemność pamięci krótkotrwałej. W normalnych sytuacjach nie jest jednak możliwe takie pełne ocenianie wartości. których trzeba się trzymać przy podejmowaniu decyzji. wyższy poziom zdolności umysłowych. a wtedy zobaczę. gdy wszystko odbywa się „na spokojnie".-obi coś innego równie przypadkowego a irytującego: „Ten Malik jest zanadto niezdarny. ponieważ każda litera przekształca się w samodzielną jednostkę psychologiczną (spróbujcie zapamiętać XPCWPIMSQXKR). Analogiczne problemy pojawiają się przed człowiekiem. W metodzie porównywania wymiarów. że potrafi rozpoznać znaczenie różnorodnych kombinacji figur na szachownicy równie łatwo. nie jest z tego w pełni zadowolona. Umiejętność wyboru najlepszego z możliwych ruchów. podobnie jak to się dzieje w przypadku zapamiętywania przez Was liter. pamięć nasza zaraz ulega przeciążeniu. ten z nąjwyższ-i ogólną użytecznością. Obie strategie. to znika zarówno jego znakomita pamięć. takiej jak rozwiązywanie problemów. Przypuśćmy. W tej strategii alternatywy są porównywane bezpośrednio wymiar po wymiarze. mimo posiadania naukowo uzasadnionej skali ocen dla przyszłego małżonka. gdy efektywnemu biznesmenowi lub pracownikowi administracji państwowej wyższego szczebla uda się przekonać decydentów.Ogólne wrażenie. Tak więc przedstawiliśmy problem podejmowania decyzji w sytuacji. z których każda prowadzi do innego rozwiązania. jacy są naprawdę". Mówiąc o swym zachowa- . że jeden z kandydatów potknie się o dywan lub też ubrany jest w krzykliwe kolory. Maga ma całkowitą rację nie wykazując zadowolenia z takiej ściśle określonej listy wartości kandydatów: oczywiście w każdej z tych alternatyw jest coś więcej ponad to. jej dokładnością i zdolnością człowieka do dokonania niezbędnej oceny. jak my rozpoznajemy i określamy znaczenie konfiguracji liter tworzących wyrazy. raz drugą. jak się wydaje. Chociaż jest w stanie zrozumieć racjonalnie reguły. co da się ująć liczbowo. żeby poczynili tego typu oceny alternatyw. zostaje wybrany. Następnie końcowy sąd opiera się na analizie różnic tych wymiarów. W tym przypadku Shar wygrywa w umiejętnościach wojskowych i seksualnych. Poważne ograniczenia w zdolności do liczenia nałożone przez pamięć krótkotrwałą u człowieka podejmującego decyzje wpływają na jego sposób podejścia do różnych zadań. Tak więc. albo też . jest stopień przeciążenia poznawczego w toku tych operacji. Istnieje skomplikowany związek między złożonością reguły decyzyjnej. są stosowane przez ludzi w różnych sytuacjach. niezależnie od długości (liczby liter). każda alternatywa jest oceniona odrębnie i następnie suma tych ocen tworzy jedną wartość. niestety. że ograniczone możliwości człowieka w zakresie liczenia w pamięci wynikają z ograniczonej pojemności jego pamięci krótkotrwałej. Prosta reguła decyzyjna polega na wyborze kandydata mającego preferencje w większej liczbie wymiarów: tu Shar będzie zwycięzcą z wynikiem 4 do 2. Co powinna zrobić Maga? To już jej sprawa. jak i umiejętności analityczne. Główną zaletą oceny liczbowej jest to. które nie tworzą sensownych wyrazów. Maga najprawdopodobniej odpowie: „Dobrze. i w ten sposób wyjaśniliśmy.

-.'Alstawiamy kilka anegdotycznych przykładów naruszenia każdej z trzech podstawowych reguł r '-^-jmowania decyzji. że Bob powinien wrócić do sklepu B. gdyby prowadzić dalszą i •viniejszą analizę alternatyw. Nasze podstaii'we założenie jest takie.jak się sądzi.e jednego przedmiotu nad inny. . Oczywiste. to logicznie rzecz biorąc A powinno mieć wyższą wartość niż C. Jednakże uczeni badający procesy decyzyjne przekonali • -• rc istnieje pewna różnica między tymi regułami. to postulaty te będą wyglądały jak wskazówki ••vv.•. że Bob pożałuje swojej decyzji. że przecież jedno potknięcie nie czyni jeszcze nikogo niezdarą I uh. w którym ten sam aparat kosztował 115 dolarów. ' . to musimy uznać. w którym cena aparatu wynosiła 120 dolarów. Co jest przedmiotem optymalizacji? Czy zawsze po ustaleniu wartości decydent wybiera tę alternatywę. Zasada maksymali/acii. iż psychologiczna wartość wypoczynku lub minimalizacji wysiłku intelek:. ukazując równocześnie. człowiek opisuje je z zasady jako racjonalne. l ł n/. dlaczego właśnie ten czy inny człowiek podjął taką. tym. '•'•z na znaleźć dostatecznie dużo przykładów wskazujących na naruszenie każdej z tych reguł. to A + C > B. gd> dcc\ zia jaką podjął. Tak więc. aby razem wrócić do domu.trzy reguły stanowią racjonalny zespół postulatów dotyczących zachowania decyzyjnego. Bob najprawdopodobniej wybierze drugi wariant. .Kih A = B i C > 0.:j!nego jest warta więcej niż wynik.-Włączających poza sytuacje analizowane przez teorię. Nie nie jadł przez cały dzień.Kepu.•. . Nazajutrz jednak bardzo możliwe. Albo -"•i. a nie inną decyzji. A zatem nawet decyzja prowadząca do •. w jaki sposób wynikają one z takich czy •• ' '••'•'•: ch niedostatków człowieka traktowanego jako system przetwarzania informacji. to dlaczego nie pow rócić do oceny osobowości Shara? •pilnego wyboru. -. Pod koniec tygodnia Bob wraz z przyjacielem zrobili wypad do Los Angeles (około 160 km). to jednak wiadomo. A zatem pozostaje mu do wyboru albo wrócić do sklepu B i zaoszczędzić 5 dolarów. Właściwości pamięci krótkotrwałej.niu. niezręczności.ywać przy porównywaniu ze sobą różnych przedmiotów." ••. że się nimi posługują. że popełniłem błąd wychodząc tak wcześnie.u danej sytuacji. jaka powinna -i--. jakie powinno h\<.j wskazać na to. Rano znalazł sklep A. a .•dmiotami. stracić 5 dolarów. że jest to całkiem logiczna reguła decyzyjna. okazała się nielogiczna. albo też może włączyć fakty związane z ••: i szaniem reguł do samej teorii.| górę nad ewentualną stratą 5 dolarów. Bob spodziewał się. jeśli •A/ględnione zostaną wszystkie informacje związane z analizą alternatyw. Niedługo też musi spotkać się z przyjacielem. I chociaż te trzy założenia stanowią jądro •'•^szóści teorii podejmowania decyzji..iio kto zaprzeczy. ale musiałem pójść do łazienki"). Ma 140 dolarów i za wszystkie pozostałe po zakupieniu aparatu pieniądze zamierza kupić podręczniki potrzebne w następnym semestrze. że w danej sytuacji pojawiły się nowe zmienne. Niech symbol > oznacza prefero. W danym momencie jest to logiczna decyzja. że student Bob długo zbierał pieniądze. ograniczające liczbę •vrównań.we.T>wać je. jeśli ma się oceniać ponownie inteligencję Malika. kiedy porównujemy ze sobą jakiekolwiek przedmioty. Biegał cały dzień po mieście od jednego do drugiego sklepu z aparatami fotograficznymi. że nie zawsze są one stosowane. Więcej. .whodniość tego rodzaju jest podstawową cechą myślenia logicznego i możemy ją zaobserwować . a więc nie łatwo przyszło mu zarobić potrzebną sumę..•v. " .ja. gdzie aparat kosztował 135 dolarów. to znaczy takie. regularni. Kiedy usiłujemy zrozumieć konkretne decyzje podejmowane przez kogoś innego napotykamy wielkie trudności.cy sposób: . Jednakże.:uet jeśli ktoś z zewnątrz (a czasem i sam decydent) będzie później zdziwiony skonanym wyborem.. który można by osiągnąć. W południe trafił na sklep B. >c wysoka inteligencja Malika może rekompensować popełniane przezeń od czasu do cza>i. spokojnie zjeść i chwilę odpocząć przed podróżą powrotna. że w pewnej chwili . w ten sposób głód i zmęczenie wezm.•:. jakie mogą być dokonane w określonej jednostce czasu. Wówczas podstawowe reguły logicznego wyboru mogą być przedstawione w •.!.. recjalista w zakresie teorii decyzji może przyjąć dwojaką postawę wobec tych trudności. li wyższą wartość niż C. a nie takie. Ale jest już głodny i zmęczony.pełnie zwariowanego wyboru może być traktowana jako logiczna i rozsądna. jakim było w rzeczywistości. że procesy decyzyjne powinny być logiczne. bowiem cały problem pojawi się od początku w całej swej złożoności. Pracował studiując równocześnie. że każda decyzja optymalizuje użyteczność psychologiczną. •. żeby coś zjeść. a symbol = kompletny brak różnicy między dwoma • . („Tak. mimo że możemy zarzucić jej brak konsekwencji. że u jej podłoża tkwiły logiczne przesłanki nawet wówczas.•kazało się.. okazują się często . a . która ma dlań największą wartość? Przypuśćmy. że kupi tam odpowiedni aparat w granicach swoich możliwości finansowych. którymi rzeczywiście się posługują. może się okazać. to A > C. wiem. to A = C. zakładając. usuniemy oznaczenia matematyczne. że te 5 dolarów trzeba będzie zarobić pracując dodatkowo 2 godziny w kafeterii. a w końcu n 1 f>"znalazł się w sklepie C. albo też zrobić zakupy w sklepie C. jest podstawą każdej decyzji. I oś! i A = B i B = C. a uzmysłowił sobie. s . Jeśli A ma wyższą wartość niż B.. ab\ kupii sobie aparat fotograficzny z lustrzanym obiektywem.-^które ze starych nie zostały uwzględnione. ale wówczas nie będzie miał czasu na to. ponieważ nie znamy i nie możemy znać \wWkich zmiennych wpływających na daną sytuację decyzyjną. Zazwyczaj można jednak zrozumieć. że naruszenie reguł zachodzi jedynie w niezwykłych okolicznościach. kiedy już zapomniał o zmęczeniu i głodzie. wydawałoby się. Poniżej "•. ZosiawpiMadze ocenę faktu. kiedy nadchodzi czas dokonywania iiKJIKA WYBORU \!. jeśli Maga wybiera jako partnera Shara ponieważ wydaje się jej bardziej zręczny niż Malik. •r. . :.vii|/. o których ludzie sądzą. Jawnie •-logiczny wybór decyzyjny może być po prostu wynikiem tego.•Jnym z najważniejszych czynników determinujących aktualny wybór. formalne teorie •A\ jmowania decyzji wywodzą się z tej samej zasady logicznej spójności.eplywane przez zdrowy rozsądek.k:śli A > B i B > C. • 1.

A może powinien powrócić do kolejki na psychologię? Przyczyna tego „błędnego koła" w zachowaniu naszego studenta tkwi w braku przechodniości w jego wyborze pomiędzy przedmiotami. Przypuśćmy. . ale nie oczekuje tu wysokiego stopnia. że tak postąpił. socjologię H.95 $.50$.. Sprzedawca skromnie zauważa.tylko 42. Psychologia czy antropologia? Stojąc w kolejce na antropologię nie przestaje jednak myśleć o psychologii. że zaczął od kolejki na psychologię. którego cena podstawowa wynosi 3500 dolarów. jak i spodziewanej oceny.00 $. to wyraźnie widać. Kontynuujmy rozważania w tym duchu: pokrowiec na tablicę rozdzielczą z pięknej czarnej *óry kosztuje tylko 37 dolarów 95 centów. Klient wybrał czerwony solidny wóz. To konieczne. Poza tym realnie nie ma różnicy między ceną 3549 dolarów a 3586 dolarów. Przyjmij my. Przypuśćmy. Zmuszony jest szybko podjąć decyzję. to Ą > C. istnieje dość duże prawdopodobieństwo pojawienia się błęjnego koła. a i sam przedmiot nie jest dla niego tak bardzo interesujący jak socjologia. że preferuje raczej A niż B i B niż C. A zatem socjologia na dwu z trzech wymiarów oceniana jest wyżej niż psychologia. 2 -tylko 37.00 $. ale również C niż A: A > B > C > A > B. to podobna sytuacja nic jest rzadka. więc ta dodatkowa dopłata jest nieznaczna.vybór wariantu z takim czy innym wyposażeniem dodatkowym . Kupujący zdecydował się na sportowy • ó . Jeżeli oznaczymy antropologię A. który studiując nauki społeczne do wyboru wysłuchanie i zaliczenie jednego z trzech przedmiotów: psychologię. pokryte aluminium obręcze kół znacznie poprawiają wygląd samochodu. Przeanalizujmy problem decyzyjny stojący przed studentem. Socjologia czy psychologia? Kiedy student przyszedł zapisać się na kursy przedmiotowe. a psychologię C. Poza wszystkim. Jakość wykładu z psychologii jest bardzo wysoka. że system preferencji studenta koncentruje się na trzech cechach-jakośwykładu. Problem podjęcia decyzji często wiąże się z analizą większej liczby wymiarów.50 $. Oczywiście. że tak właśnie zrobił. Przedmiot Psychologia Socjologia Antropologia Jakość wykładu Wysoka Niska Średnia Oczekiwana ocena Niska Średnia Wysoka Zainteresowanie materiałem Średnie Wysokie Niskie . Inacienie małych różnic: reguła 2 Jeżeli A = B i B = C. że antropologia jest wyraźnie lepsza od socjologii i słusznie będzie przenieść się do trzeciej kolejki. Przypuśćmy. czy zapłaci 3500 czy 3549 dolarów za samochód. że za te obręcze trzeba będzie •iopłacić zaledwie 49 dolarów. socjoloui antropologię.vażaniem ich wartości oraz na koniec obraniem odpowiedniej strategii dla porównania różnych 'lC'en. A zatem.. to A = C. Sprzedawca ze swej strony proponuje mu yz .Błędne koło: reguła 1 Jeżeli A > B i B > C. Tak więc. zobac/\ I diugie kolejki chętnych do zapisu. jeżeli A będzie ceną samochodu.tylko 49.. Tak jest chyba naprawdę. samochód kosztuje 3500 dolarów. Stojąc zaczyna myśleć o swym wyborze między socjologią a psychologią. chociaż są mniej interesujące.00 $. Zgodnie z tą samą regułą podejmowania decyzji. ponieważ logiczne reguły podejmowania decyzji prowadzą do wyboru przedmiotu mającego wyższe oceny na większej liczbie wymiarów. Aby podjąć racjonalną decyzję. 9 . Kiedy przedmioty są złożone. aby zdążyć przed zamknięciem list.00 $. Student powinien więc przejść do kolejki zapisujących się na socjologię. .00 $. Tvm razem historyjka dotyczy zakupu nowego samochodu. 8 . student utwierdza się w przekonaniu. ocenia wszystka przedmioty według tych trzech wymiarów. 6-tylko 20. że nie sprawia mu różnicy. a i sam przedmiot też jest bardziej interesujący.95 $. wyRYSUNEK 15-2 1-tylko 72. to dla kupującego A = B. Tak więc socjologia jest dla niego lepsza od psychologii. wykładana jest lepiej niż antropologia. 3-tylko 27. antropologii. Ale teraz rozmyśla o trzecim przedmiocie. oczekiwanej oceny (z uwzględnieniem trudności materiału i wymagań egzaminatoni osobistym zainteresowaniu przedmiotem. mimo że posługuje się on prostą i logiczną regułą w celu dokonywania swoich wyborów. Kiedy musimy uczynić wybór między złożonymi przedmiotami. 5 . a B ceną amochodu z chromowanymi obręczami kół. 4-tylko 50.oczywiście za odpowiednią Joplatą. Ponadto wszystkie te wahania związane zjego wyborem pojawiają się.tylko 75. Kupujący stwierdza. zwłaszcza gdy dach jest często odsłonięty. Antropologia czy socjologia? Student stoi w kolejce na socjologię. Wykłady z tej dziedziny przewyższają socjologię zarówno pod względem jakości.tylko 92.

Wartość decyzji dotyczącej wzięcia na spacer parasola zależy od prawdopodobieństwa deszczu. niż z niego zrezygnujecie. To dołączenie czynnika szansy do sytuacji nie zmienia podstawowej zasady optymalizacji. że jest \Vani całkowicie obojętne. po prostu analizując zachowanie decyzyjne człowieka należy brać pod uwagę zarówno użyteczność. ale trzeba starać się przewidzieć rozwój wydarzeń. a wycieczki do Tokio przez re T. co jest Przez Was pożądane. przypuśćmy. Wy zaś Możecie wstawić tu dowolny przedmiot wedle Waszego życzenia.zupełna błahostka biorąc po^ uwagę. Teraz wyobraźcie sobie. Nie godzicie się z tym? Słusznie. że całkowicie może się obejść bez obicia wewnątrz bagażnika z imitat-i' krokodylej skóry. Problem Paryż-Tokio: reguła 3 Jeśli A = B i C > 0. W oderwaniu od tej sprawy większość ludzi woli otrzymać bezpłatnie wino niż go nie dostać. dokąd pojedziecie. Możecie sami wybrać trasę t podróży: całkowicie bezpłatną wycieczkę do Paryża czy też podobną do Tokio? Przyjmijmy. czy ubezpieczyć się na wypadek śmierci czy też nie. Zręczny sprzedawca unika oczywiście wymienienia całej skumulowanej ceny z dodatkami. PODEJMOWANIE DECYZJI RYZYKOWNYCH W życiu codziennym często się zdarza. bez których mógtbs się obyć. Oznacza to. Wybór strategii politycznej zależy od -prawdopodobieństwa zastosowania przez przeciwników pewnych kontrdziałań. W innej ta sama butelka może okazać się czynnikiem decydującym.wycieczkę zagraniczną. . gdy wybierzecie podróż do Paryża. co wolicie: 1. Całkowicie pewne 0. Jeżeli sprzedawca jest dostatecznie sprytny.B plus cena czarnego pokrow to dla kupującego B = C. że A = C. czy zawsze z A= B. zatem P+W > T. że wino nie ma wartości. A co z białym pokrowcem na tylne siedzenie? Zanim kupujący zorientuje się. gdzie pojedziecie. ale musi to być niewielka ilość tego. nie wystarczy ocena użyteczności różnych możliwych wyników. że wydał już 4000. Nie jest to problem. że psychologicznie rzecz biorąc jest mu łatwiej zapłacić dodatkowe pieniądze niż precyzować wykaz tych uzupełniających dodatków. Ponieważ jest Warn obojętne. Jakoś butelka wina naprawdę tu „nie pasuje". a C =. i B = C wynika. że otrzymacie butelkę wina tylko wówczas. a W > 0.jeżeli B to cena samochodu z chromowanymi osłonami kół. Użyteczność w sytuacji ryzykownego wyboru Rozważcie zespół następujących alternatyw. to A + C > B. że wszystkie drobne dopłaty stanowią odczuwalną sumę. to zatrzyma się w porę zanim kupujący zastanowi się poważnie nad tym. Klient wie. Nieraz. ustalamy. jest ściśle związane z szansą przeżycia jeszcze pewnego określonego odcinka czasu.10 dolara czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 1 dolara? RYSUNEK 15-3 3 W tradycyjnym przykładzie podawanym przez teoretyków decyzji mowa jest o martini. w jakim on występuje. Pytanie. ale byłaby to oszczędność 19 dolarów 95 centów. że trudno mu sizatrzymać. że różnica między 3500 a 4000 dolarów nie jest już dlań bez znaczeni' Jednakże mając takie doświadczenie. że raczej przyjmiecie prezent. A zatem wycieczka do Paryża powinna mieć wyraźną preferencję w porównaniu z wycieczką do Tokio: przecież P = T. Powiedzcie. Podkreśla jedynie znikomość ceny każdego dodatku w porównaniu z całą sumą. że podejmujemy decyzje w sytuacjach niepewnych. jest on nany zarówno ekonomistom. i tym samym obniżyć cenę wozu. że wartość przedmiotu zależy również od kontekstu. Wygląda z o tak. Oznaczmy psychologiczną wartość podróży do Paryża przez P. logika nie znajduje tu zastosowania. nie o winie. łączny koszt samochodu przekroczy już4000 dolarów Nie ulega wątpliwości. W tej sytuacji wino wyraźnie nie ma związku z problemem wyboru. i możecie rozstrzygnąć problem grając w „orła i szkę". jak i szansę. Sprawa polega na tym. że P =T. Wygraliście na loterii główną nagrodę . że psychologiczna wartość prezentu (oznaczmy go W) stanowi dla Was wielkość pozytywną: W > 0. Możliwe. Istnieje bardzo popularny przykład ilustrujący sytuację będącą w opozycji do tej reguły. Jak odniesiecie się do tej propozycji? Zakładamy. kupujący zaczyna orientować się. że teraz ktoś zaoferuje wam w prezencie butelkę wina3. jak i specjalistom w zakresie teorii podejmowania decyzji. aby móc dokonać wyboru.

28. 150). Im jest bogatszy.2. Jest to typowy przykład podejmowania decyzji w sytuacji ryzykownej. Pozwolimy sobie wysunąć dwa przypuszczenia dotyczące Waszych preferencji tej sytuacji. jeszcze będziecie preferować szansę wygrania 100 dolarów nad pewne 10. Podobnie uczynicie w wypadku propozycji wygrania 10 dolarów. Jeśli mówi się o tym. w jakim momencie każdy z nich wybierze pewne pieniądze. Czy warto zagrać? Pra wdopodobieństwo Prawdopodobieństwo jakiegoś zdarzenia to po prostu jego względna częstość pojawienia się w długim ciągu oczekiwań. że kostka do gry ma sześć boków symetrycznych w stosunku do jej środka ciężkości. Teoria prawdopodobieństwa stanowi aparat matematyczny pozwalający na określenie stopnia prawdopodobieństwa. Ale od jakiegoś momentu sytuacja ulegnie zmianie i zaczniecie preferować pewne pieniądze niż nadzieję na szczęśliwy przypadek. Przejście od ryzyka do pewności następuje wówczas. Przypuśćmy. w miarę możliwości o zróżnicowanych dochodach. Podobnie jest możliwe. Całkowicie pewnego 1 dolara czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 10 dolarów? 3. gdy użyteczność pieniędzy zaczyna rosnąć wolniej niż ich wartość nominalna. Czasami istota mechanizmów fizycznych powodujących dane zdarzenie nie jest nam znana. że im bardziej zasobny jest człowiek. Znaczy to wyłącznie tyle że. otrzymujecie 10 dolarów. Aby wprowadzić porządek. które wolicie od 1 pewnego dolara. być może. Jeśli pewnych 100 dolarów przedkłada się nad 10% prawdopodobieństwa zdobycia 1000 dolarów. Przekonacie się. i reszka. Prawdopodobnie jedynie zwolennik silnych wrażeń związanych z ryzykiem nie przyjmie 1 000 000 dolarów. oznacza to. tym chętniej będzie ryzykował dla wygrania odpowiednio wysokiej stawki. które są ich źródłem. to prawdopodobieństwo śmierci dowolnego człowieka równe jest jedności. że dokładnie wiemy. co nastąpi: jeśli wszyscy ludzie są śmiertelni. wynikającego z właściwości fizycznych danej sytuacji. że nigdy ono nie nastąpi. że nastąpi zdarzenie o prawdopodobieństwie zerowym. Po pierwsze. nie jest Warn wszystko jedno. że w przyszłości prawdopodobieństwo to ulegnie zmianie. ile razy wystąpi dane zjawisko. oczekuje się. to liczba ta stanowi ocenę wynikającą z wieloletnich obserwacji meteorologicznych. wiemy z całą pewnością. tym później następuje przestawienie się. kiedy wyniki mają charakter probabilistyczny. powoduje. których prawdopodobieństwo wynosi jeden. wystąpi w 28% przypadków podczas długotrwałej serii obserwacji. iniędzy zerem a jednością. nie zawsze musi ono pokrywać się z konkretną subiektywną oceną przez danąjednostkę prawdopodobieństwa wystąpienia takiego czy innego zdarzenia. Całkowicie pewnych 10 dolarów czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 1()() dolarów? 4. iż zdarzenie zajdzie z określoną częstością. że przy jednym rzuceniu monetą wypadnie i orzeł. Zostaje rzucona moneta. Całkowicie pewnych 100 dolarów czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 1000 dolarów? 5. a nie podejmie ryzyka. iż prawdopodobieństwo pokazania się jednego z boków wynosi średnio 1 /6. Jeżeli wypadnie reszka. jak i użyteczność. Wybierzcie kilku znajomych.01. to można z pewnością stwierdzić. Jeżeli wypadnie orzeł. s. który z wariantów wybrać. Orzeł powinien pojawić się w przybliżeniu w 50% rzutów monetą przy odpowiednio dużej liczbie prób. Prosta gra hazardowa lustruje podstawowe zasady łączenia obu tych aspektów w sytuacji decyzyjnej. Po prostu nie jest ono oczekiwane. zależy od jego sytuacji materialnej. mając nadzieję na 10% prawdopodobieństwa wygrania 10 000000 dolarów. Oczekiwana wartość W przypadkach. należy brać pod uwagę zarówno prawdopodobieństwo. musimy dodać dwa nowe pojęcia do naszych rozważań: prawdopodobieństwo oraz oczekiwana wartość. Kiedy przypisujemy pośrednie wartości prawdopodobieństwu. mówiąc językiem statystyki. że prawdopodobieństwo opadu deszczu w Kalifornii wynosi na dany dzień 0. którego prawdopodobieństwo wynosi 0. Jest do pomyślenia. Kiedy wyniki są niepewne. zacznijcie od pierwszego wyboru i posuwajcie się w dół listy. Całkowicie pewnych 1000 dolarów czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 10 000 dolarów? 6. teoria podejmowania decyzji przewiduje. Prawdopodobieństwo tego. Podobny eksperyment można łatwo przeprowadzić z przyjaciółmi. Całkowicie pewny milion dolarów czy też jedną na dziesięć szansę uzyskania 10 milionów dolarów? (według Markowita. W odniesieniu do zdarzeń. analizując cechy fizyczne urządzeń. że użyteczność 1000 dolarów jest mniejsza niż dziesięć razy 100 dolarów. jak i jego wartość muszą być brane pod uwagę w wyborze optymalnego sposobu działania. Zarówno prawdopodobieństwo samego zdarzenia. że nadarzyła się Wam okazja do wzięcia udziału w następującej grze. Zdarzenie. że wystąpienie określonego zdarzenia przewidywane jest w określonym procencie (w przedziale między 0 a 1) przypadków przy długiej serii prób. Fakt. Wartości prawdopodobieństwa układają się liczbowo . W wypadku na przykład wyboru 1 preferujecie prawdopodobnie raczej szansę wygrania 1 dolara niż pewne 10 centów. 1952. w którym człowiek przestaje „iść na ryzyko" i woli otrzymać pewne pieniądze. Wszystko to dotyczy pojęcia prawdopodobieństwa obiektywnego. płacicie 5 dolarów. z jakim można oczekiwać wystąpienia takich czy innych zdarzeń albo też całej kombinacji zdarzeń. że racjonalny decydent maksymalizuje na dłuższą metę oczekiwane zyski. Jak zobaczycie za chwilę. oznacza to. następnie zaznaczcie. Często można obliczyć prawdopodobieństwo zdarzeń. Nie oznacza to jednak. że moment. W sytuacjach ekstremalnych można nawet preferować monetę 10-centową nad szansę wygrania 1 dolara. w takich wypadkach prawdopodobieństwo pojawienia się danego zjawiska określone jest dzięki długotrwałej obserwacji jego względnej częstości występowania w przeszłości. jest równe zeru. Jeżeli prawdopodobieństwo jakiegoś zdarzenia jest równe zeru. Drugie przypuszczenie wiąże się z tym.

Jest możliwe. jak zachowuje się w podobnej sytuacji przeciętny człowiek. A jednak sekwencja a wydaje się "ardziej odpowiadać wyobrażeniom przez ludzi czystego przypadku niż sekwencja b. Jednakże gracz często gotów jest założyć się. Ludzie najwyraźniej traktują jako podobne tak w. jak: Prawdopodobieństwo subiektywne Jeśli rzucacie jednocześnie dwie kości to.y. Przypuśćmy.. Oba zdarzeni. pojawił się w pracach Daniela Kahnemana i Amosa Tversky'ego z •'••^rajskiego Uniwersytetu w Jerozolimie. że w każdej próbie zawsze będziecie wygrywać.5+(-5 dolarów)x0. same kości nie mogą przecie/ o tym wiedzieć. Po wykonaniu 1000 rzutów będziecie mieli zatem około 2500 dolarów. Nie znaczy to oczywiście.5.) Zastanówmy się teraz nad tym. Najwyraźniej pierwszy przykład (a) bardziej odpowiada wyobrażeniu o przypadkowej kolejności pojawiania się dzieci i większości ludzi wydaje się on bardziej prawdopodobny. możecie uzyskać po pewnym. Reaguje on na swe subiektywne poczucie prawdopodobieństwa. Chociaż obliczenie oczekiwanej wartości zapewnia wybór optymalnej decyzji. udzie rozumują następująco: skądby się wziął taki uporządkowany układ. nie ma to najmniejszego znaczenia. E V.5]. dłuższym czasie łączną wygraną maksymalną. a nie na realną sytuację. towarzystwa ubezpieczeniowe oraz inni zajmujący się zbliżoną branża. Przypuśćmy następnie.jesl wyrzucenie 7 punktów? Urządzenia takie jak dwie kości nie mają pamięci.ni rzucie wyjdzie 7 punktów: „Dlatego.coś pomieszanego".. a każda kosc jest całkowicie niezależna od drugiej (mamy na myśli czystą grę i nie sfałszowane kości). EV=2. co zdarzyło się wcześniej.5 dolara w Każihm rzucie. skoro proces >. która doprowadź i do uzyskania najwyższej oczekiwanej wartości. na ile jest ono typowe dla procesu jędącego podstawą jego pojawienia się4.[ F(orzeł) xp (orzeł)]+[ F(reszka) xp (reszka)]. aby opisywać reprezentatywność zdarzeń w podejmowaniu decyzji w postaci tworzonych w yśle scenariuszy możliwych wyników. a może nie zdarzyło się ani razu. to zazwyczaj wyobrażamy ją sobie jako . Tak oto w trakcie dłużej trwającej gry powinniście wygrać średnio 2. Aby podjąć decyzję optymalną.5 dolara. że przy wielokrotnym powtarzaniu slraiedi optymalnej. wartość przegranej jest równa 5 dolarów [F(reszka) = -5 dolarów ] Z prostego połączenia tych wartości i prawdopodobieństw możemy uzyskać cala oczekiwaną wartość (EV) dla tej gry. EV=\0 dolarówxO. że dla człowieka subiektywne prawdopodobieństwo wystąpienia janego zdarzenia jest następstwem własnej oceny tego. odnoszą się do niej z pełnym szacunkiem i uznaniem. prawdopodobieństwa różnych możliwych zdarzeń jest zawsze ten sam w każdym rzucie. (Ale możecie być pewni. Zauważyliśmy.* \p (orzeł) = 0. że około jedna trzecia tych rodzin ma trzech synów i trzy „•orki. że w następuj. prowadzącej do uzyskania najwyższej oczekiwanej wartości. przy . Ocenę aktualnego obiektywnego prawdopodobieństwa poprzez subiektywną percepcję szans wystąpienia takiego lub innego zdarzenia nazywamy prawdopodobieństwem subiektywnym. że właściciele kasyn gry. Kości.ym wszystkie te warianty są równie prawdopodobne. a wartość tego zdarzenia wynosi 10 dolarów [V (orzeł) = 10 dolaniu | Kiedy wypada reszka. które mają po -ześcioro dzieci. możliwe w danej sytuacji mają równe prawdopodobieństwo. że sporządziliśmy spis wszystkich rodzin w Kalifornii. należy wybrać taką strategię działania. Reprezentatywność i dostępność Często bywa tak. jak sądzicie. Oczekiwaną wartość można obliczyć dla każdej dowolnej sytuacji w wypadku. Szansa pojawienia się or\:i czy też reszki jest jednakowa. moneU i inne podobne rzeczy nie mogą pamiętać tego. W wypadku rodziny nającej 3 synów i 3 córki istnieje 20 możliwych kolejności narodzin synów i córek. mało kto rozumie tę procedurę albo też rozumiejąc ją zadaje sobie trud przeprowadzenia niezbędnych obliczeń przed podjęciem decyzji.Oczekiwana wartość wygranej w tej grze to po prostu suma algebraiczna wygranu-n i przegranych po dłuższym okresie gry. niezależnie od wyników uzyskanych wcześniej. że interesuje nas kolejność pojawienia się chłopców i Jziewcząt w takich rodzinach. prawdopodobieństwo subiektywne sekwencji • jest znacznie wyższe od prawdopodobieństwa subiektywnego sekwencji b. gd\ możemy przypisać prawdopodobieństwo każdemu z możliwych wyników. Znaczy to tylko. Jaka kolejność według Was jest bardziej prawdopodobna: a: D Ch Ch D Ch D b: Ch Ch Ch D D D Kiedy myślimy o przypadkowej kolejności.. W rzeczywistości natomiast obie sekwencje są równie prawdopodobne. Inaczej mówiąc. muszą się pojawić". Obliczenia są bardzo proste.ne sekwencje. że uprzednio 7 punktów wyrzucane było 100 razy pod rząd. zgodnie z regułą prawdopodobieństwa. na ile prawdopodobni. '. lo teraz. Prawdopodobieństwo pojawienia się orla jest równo (i. a zatem rozkład a D Ch Ch D Ch D : c D Ch D Ch Ch D : d Ch D Ch D D Ch : e Ch D D Ch D Ch : Pomysł. 1 .t przypadkowy? Problem w istocie jest bardzo prosty. że w ostatnich 100 rzutach 7 punktów nie było.

to wywołało ono wysypkę u jednego z pacjentów. Zastanówmy się na przykład nad tym.. tak również i tu mało kto zajmuje się tymi rachunkami przed podjęciem decyzji. które lekarz sobie przypomina dla leku A. które Warn przyjdą na myśl. cl lub e (dokładnie 18). Drugi. Jeśli chodzi o lekarstwo B. będziecie opierać się w swej odpowiedzi na własnych wspomnieniach. które są dla nich pomyślne. a zamiast wartości (V) pojawia się użyteczność (U). czy wykładowcy matematyki są dobrzy czy źli. jakich wyrazów jest więcej w języku angielskim: a: wyrazów zaczynających się na literę k. To wyjaśnienie zależności między ocenami subiektywnego prawdopodobieństwa z jednej strony a reprezentatywnością próbki i dostępnością zdarzeń w pamięci z drugiej strony prowadzi często do sformułowania trzech ogólnych postulatów dotyczących subiektywnego prawdopodobieństwa. mającego prawdopodobieństwo subiektywne sp (B). że w istocie . wyobrażając sobie możliwe konsekwencje każdego zdarzenia. W przypadku leku B jest całkiem możliwe. Jeśli więc zdarzenie E może doprowadzić do wyniku A z subiektywnym prawdopodobieństwem równym sp (A) lub do wyniku B. Ludzie zdradzają skłonność do przeceniania występowania zdarzeń mających niskie prawdopodobieństwo i niedoceniania pojawienia się zdarzeń mających duże prawdopodobieństwo. że pojawienie się wysypki u nieprzyjemnego pacjenta było jedynym na 50 pacjentów przypadkiem wystąpienia skutków ubocznych. Jednakże odwoła się on w swej analizie przede wszystkim do własnego doświadczenia w zakresie stosowania tych medykamentów. a które by odpowiadały warunkom a lub b. ale tylko dwa sposoby uzyskania sekwencji „w rodzaju" h u-\ Ch Ch D D D. chociaż taka ocena SEU nie będzie ściśle odpowiadała wyżej zaprezentowanym obliczeniom dokonywanym wedle wzoru. 3. tym bardziej uważamy je /a prawdopodobne. b: wyrazów. Tak jak przy obliczeniach oczekiwanej wartości. że zdarzenie. chociaż mogliście znać jedynie znikomą część z tych tysięcy wykładowców matematyki działających w całym kraju. Ludzie skłonni są podzielić błędny punkt widzenia graczy przewidujących. A zatem większość ludzi będzie oceniała możliwość a jako znacznie bardziej prawdopodobną niż możliwość b. Jeśli podacie wszystkie wyrazy. ma większe prawdopodobieństwo wystąpienia w najbliższej przyszłości. że w życiu urzeczywist niają się typowe (reprezentatywne) wzorce. należy jednak działać tak. 2. 1. Zasadniczo lekarz powinien porównać SEU lekarstwa A z SEU lekarstwa B i wybrać to.k" jako trzecią literą jest w języku angielskim trzy razy więcej niż wyrazów zaczynających się od tej litery. to SEU(E) = [U(A)xsp(A)]+[U(B)xsp(B). to raptem 15. Oczywiście pytanie postawione było inac/u'porównywane były tylko dwie ściśle określone sekwencje a i b. aby uwzględniając prawdopodobieństwo subiektywne oraz użyteczność można było w efekcie końcowym maksymalizować oczekiwany zysk. W rzeczywistości wyrazów z . i niedoceniania tych. że jest to „normalne". Problem polega na tym. jednak „w wielu przypadkach" nie było żadnych skarg. że te pierwsze można znaleźć znacznie łatwiej niż drugie. Weźmy dla przykładu lekarza. Jednak w rzeczywistości konstrukcja scenariusza ściśle wiąże się z ogólną oceną subiektywnie oczekiwanej użyteczności. jakie tylko możemy sobie przypomnieć. ale nie ułatwia poszukiwań środkowych liter. Może przypomnieć sobie. W tym celu należy połączyć subiektywne prawdopodobieństwo zdarzenia z oceną jego użyteczności i posługując się tą oceną dokonać wyboru. lecz pacjenci nie skarżyli się. Ludzie zdradzają skłonność do przeceniania rzeczywistego prawdopodobieństwa tych zdarzeń. Co zaś dzieje się w istocie? Jedna z możliwości polega na wytwarzaniu przez ludzi wyimaginowanych scenariuszy zdarzeń z możliwymi konsekwencjami każdej alternatywnej decyzji. z tego trzej chorzy odeszli nie kontaktując się z nim ponownie. Może wybrać jedno z dwu lekarstw A lub B. Jeśli zostaniecie zapytani o to. a następnie na wyborze scenariusza najbardziej atrakcyjnego. a u czterech wystąpił ból głowy. że organizacja ludzkiej pamięci sprzyja poszukiwaniu słów według pierwszej litery (lub początkowego dźwięku). uważając. trzeba tak czy inaczej połączyć jego użyteczność z subiektywnym prawdopodobieństwem jego pojawienia się. Im zdarzenie jest „dostępniejsze" w pamięci.„wiele przypadków". które nie wystąpiło przez dłuższy czas. który skarżył się na nią przez dwa tygodnie. każde z nich ma swoje plusy. które są niepomyślne. w których k jest trzecią literą. z tym że w miejscu obiektywnego prawdopodobieństwa (p) pojawia się subiektywne prawdopodobieństwo (sp).Mogą więc wyobrazić sobie wiele różnych sposobów dojścia do sekwencji „w rodzaju"' c. który zamierza przepisać choremu lekarstwo. nie zaś inne podobne Niemniej jednak jest to pouczająca lekcja: ludzie oczekują tego. i D D D Ch Ch Ch). Subiektywnie oczekiwana użyteczność y[imo niepewności realnych zdarzeń życiowych. to okaże się. Może jednak okazać się. Wzór na obliczenie SEU jest analogiczny do wzoru obliczania oczekiwanej wartości. pokrewny sposób określania subiektywnego prawdopodobieństwa wystąpieniu zdarzenia polega na rozważeniu wszystkich przykładów. dla którego uzyska większą wartość SEU. każde też ma pewne działania uboczne. że lekarstwo A wywołało u jednej pacjentki silne bóle głowy. Niemniej jednak ten właśnie przypadek . który maksymalizuje oczekiwany na dłuższą metę zysk. Pomimo to. połączenie subiektywnego prawdopodobieństwa z użytecznością nazywane jest subieklywnie oczekiwaną użytecznością (subjective expecled utility-SEU) danego zdarzenia. Ocena oparta na „dostępności" zniekształca szacunek subiektywnego prawdopodobieństwa.

Załóżmy. starannie spreparował monetę. i pana Z. Przede wszystkim należy określić. jakie będą dwie możliwe alternatywne hipotezy. lekarz przypomina sobie uciążliwe rozmowy z nieprzyjemnym pacjentem i wysypką. że przyjaciel zgodzi się na proponowany przez na* interes. W efekcie dla tego lekarza. ale wydaje się oczywiste. że prawdopodobieństwo zdarzenia A równe jest a/(a+m). GROMADZENIE DOWODÓW W większości wypadków zaczynamy od wysunięcia pewnych hipotez wyjściowu-li dotyczących tego. że prawdopodobieństwo jego pojawienia się jest równe 0. Kiedyś zajrzawszy do jego pokoju zobaczyłeś. Przypuśćmy. Wątpliwe jest. Jeżeli szansę zdarzenia A i szansę zdarzenia M mają się tak jak a do m. co ma się zdarzyć. Twierdzenie Bayesa służące do określenia prawdopodobieństwa prawdziwości danej hipotezy można łatwiej zrozumieć po zapoznaniu się z jego modyfikacją. Dla leku B prawdopodobieństwo wysypki wynosi Vso. Szansę trzy do jednego na korzyść jakiegoś zdarzenia oznaczają. zawsze zaniepokojony o stan swego zdrowia. nie myśli . Stwierdzenie „trzy do jednego"-to wy