Procesy przetwarzania informacji

U C z ł o w i e k a wprowadzenie do psychologii
Wydawnictwo Naukowe PWN ^ -*'*'.'" '•*' . ' • • » . " . j k

P.H. Lindsay D.A. Norman

./

.

Peter H.Lindsay Donald A. Norman

Procesy przetwarzania informacji u człowieka

wprowadzenie do psychologii
Tłumaczył Artur Kowaliszyn

Wydawnictwo Naukowe PWN

Warszawa 1991

Z oryginału angielskiego: HUMAN INFORMATION PROCESSING. An Introduction to Psychology Copyright © 1972 by Harcourt Brace Jovanovich, Inc. Published by arrangement with Harcourt Brace Jovanovich, Inc.

Spis treści

Przedmowa do wydania polskiego... \i Przedmowa... 19 Podziękowania...21 Uwagi dla Czytelnika... 25 1. Spostrzeganie
INTERPRETACJA PRZEKAZÓW SENSORYCZNYCH... 29 Dopasowywanie do wzorca... 29 ROZPOZNAWANIE OBRAZÓW... 35 Organizowanie niepełnych obrazów... 36 Obrazy konkurencyjne. ..37 Obrazy pozbawione znaczenia... 39 Naginanie danych sensorycznych do przyjętej interpretacji... 42 ZNACZENIE REGUŁ... 44 Spostrzeganie przestrzeni... 46 Znaczenie kontekstu... 55 ANALIZA CECH... 59 Zatrzymywanie obrazu... 61 Efekty następcze... 66 Wyjaśnienie efektów następczych... 68 Adaptacja do barwy uzależniona od kierunku... 70 SPOSTRZEGANIE BEZ WYODRĘBNIANIA CECH... 72 Widzenie skórne... 72
JAK UZYSKAĆ EFEKTY NASTĘPCZE RUCHU?... 67 ORGANIZOWANIE INFORMACJI SŁUCHOWEJ... 38

Redaktor naukowy Ida Kurcz Dodatki tłumaczyli Herbert Szafraniec (A) i Józef Radzicki (B) Redaktor Irena Kaltenberg Układ typograficzny Tadeusz Piasecki Korektorki Ewa Bojara, Ewa Dąbrowska, Janina Wanat Okładkę projektował Zygmunt Ziemka © Copyright for the Polish edition by Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1984 ISBN 83-01-04689-9 Wydawnictwo Naukowe PWN Wydanie drugie Arkuszy wydawniczych 55,25; drukarskich 43,5 Papier offsetowy klasy III 70 g, 70 x 100 cm Oddano do reprodukcji 9 grudnia 1991 r. Druk ukończono w lutym 1992 r. Zamówienie 2326/91 Olsztyńskie Zakłady Graficzne im. Seweryna Pieniężnego

2. Przetwarzanie informacji przez układ nerwowy
OKO ZABY... 77
ANATOMIA DETEKTORÓW... 78

Cechy związane z rozpoznawaniem mowy... 149 Detektory cech związane z analizą mowy... 1 51 Podsumowanie dotyczące analizy cech... 153 ANALIZA PRZEZ SYNTEZĘ... 154 Znaczenie kontekstu... 154 Mokre skarpetki... 156 Ważna rola redundancji... 158 DOKONYWANIE SYNTEZY PRZEKAZU SENSOR YCZNEGO... 158
KOLEJNOŚĆ OPERACJI... 1 64

METODY FIZJOLOGICZNE... 80 Neuron... 80 Rejestracja reakcji neuronów... 82 TWORZENIE OBWODÓW NEURONOWYCH... 84 OBWODY PODSTAWOWE... 85 Budowa bloków... 85 WYODRĘBNIANIE KONTURÓW... 88 Wrażliwość a czułość sensoryczna... 88 Hamowanie oboczne... 89 Obwody służące do wyodrębniania konturów... 93 Pola centralne i peryferyjne... 101 Obwody włączeniowo-wyłączeniowe... 105 REAKCJE W CZASIE... 108 Obwody służące do wytwarzania przemijających reakcji... 109 REAGOWANIE NA RUCH... 112 Obwody służące do wykrywania ruchu... 114 PRZETWARZANIE SYGNAŁÓW W CIELE KOLANKOWATYM BOCZNYM 118 WYODRĘBNIANIE CECH... 120 Proste komórki... 120 Komórki złożone... 128 Komórki superzłożone... 130 WNIOSKI... 136
DIPOLE... 1 2 7

CECHY A OCZEKIWANIA... 165

4. System wzrokowy
ŚWIATŁO... 171
DECYBELE... 1 72

DROGA WZROKOWA... 173 Źrenica... 173 Soczewka... 175 Siatkówka... 178 REAKCJE CHEMICZNE NA ŚWIATŁO... 178 Reakcja fotochemiczna... 179 NEUROANATOMIA WIDZENIA... 180 Sieć nerwo wa siatkówki... 182 DROGA DO MÓZGU... 185 WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ... 185 Ruchy oka... 185 Lokalizacja przedmiotów... 189 Widzenie bez udziału kory wzrokowej... 191 Widzenie bez udziału wzgórków czworaczych górnych... 193

3. Teorie rozpoznawania obrazów
PANDEMONIUM... 139 Cechy związane z rozpoznawaniem liter... 141 Jak zbudo wać pandemonium?... 141

5. Podstawowe właściwości widzenia
SPOSTRZEGANIE JASNOŚCI... 195 Pasy Macha... 195 Kontrast jasności... 200
JASNOŚĆ A GŁĘBIA... 2 0 3

ADAPTACJA... 206 Warstwice równej jasności... 209 WŁAŚCIWOŚCI WIDZENIA ZWIĄZANE Z CZASEM... 211 Czas integracji... 211 Kiedy migające światło wydaje się ciągłe?... 211 Krytyczna częstotliwość migotania... 212 BARWA... 214 MIESZANIE BARW... 215 Koło barw... 215 Obrazy następcze... 222 WRAŻLIWOŚĆ CZOPKÓW NA BARWY... 223 Teoria widzenia barwnego oparta na procesach przeciwstawnych... 225 Kontrast indukowany... 230
BARWNIKI I ŚWIATŁA... 2 2 0

WYSOKOŚĆ DŹWIĘKU... 269 Skala muzyczna... 269 Skala melowa... 270 Teoria miejsca: położenie na błonie podstawowej... 270 Cykliczność wysokości dźwięku... 274 Maskowanie nieobecnego tonu podstawowego... 277 Argumenty przeciw teorii periodyczności spostrzegania wysokości tonu... 281 Dwoistość teorii spostrzegania wysokości dźwięku... 282 KRYTYCZNE PASMO CZĘSTOTLIWOŚCI... 283 PRZESTRZENNE SPOSTRZEGANIE DŹWIĘKU... 286 Lokalizacja... 286 Interakcje dwuuszne... 290 Znaczenie słyszenia dwuusznego... 291 Zapis dźwięku... 293 Efekt pierwszeństwa... 295
ODRÓŻNIANIE WYSOKOŚCI DŹWIĘKU , _ n BEZ UDZIAŁU BŁONY PODSTAWOWEJ... I /y

6.\System słuchowy
FIZYKA DŹWIĘKU... 234 Częstotliwość dźwięku... 235 Intensywność dźwięku... 237
DECYBELE... 2 3 8

8. Nerwowe podłoże pamięci
SYSTEMY PAMIĘCI... 299 System przechowywania informacji sensorycznej... 299 Pamięć krótkotrwała... 300 Pamięć długotrwała... 301 PRZECHOWYWANIE INFORMACJI... 302 Obwody nerwowe pamięci... 303 CHEMIA PAMIĘCI... 309 Zmiany w RNA a uczenie się... 309 Uczenie się po wprowadzeniu zmian w RNA... 310 Przekazywanie pamięci. ..313 ZABURZENIA PAMIĘCI... 314 Wstrząsy elektryczne. ..315 Amnezje. ..316 Przypadki H.M. i N. A.... 321 Mechanizmy pamięci. ..323 POSZUKIWANIE LOKALIZACJI PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ... 324

BUDOWA I FUNKCJONOWANIE UCHA... 239 Ucho wewnętrzne... 239 Ruchy błony podstawowej... 241 Komórki włoskowe (włosowate)... 243 REAKCJE ELEKTRYCZNE NA DŹWIĘK... 246 Krzywe strojenia (tonów)... 246 Charakterystyka czasowa reakcji neuronów... 247 Kodowanie intensywności informacji... 249 Przetwarzanie informacji słuchowej... 251

7. Wymiary dźwięku
GŁOŚNOŚĆ... 259 Warstwice równej głośności... 260 Słuchanie muzyki... 261 Maskowanie... 265 Pomiar głośności... 268

JEDEN MÓZG CZY DWA MÓZGI?... 325 Rozszczepienie mózgu u zwierząt... 327 Rozszczepienie mózgu u człowieka... 329 Dwa mózgi: niezmienność czy plastyczność?... 333 WNIOSKI... 335

Pojęcia pierwotne i wtórne... 397 Zapamiętywanie zdarzeń... 399

11. Procesy pamięci
MECHANIZMY WEJŚCIA I WYJŚCIA... 409 Przetwarzanie na wejściu... 410 Udzielanie odpowiedzi... 411
WNIOSKOWANIE O STRUKTURZE PAMIĘCI LUDZKIEJ... 4 1 2

9. Pamięć przemijająca
PRZECHOWYWANIE INFORMACJI SENSORYCZNEJ... 337 Pojemność systemu SIS... 340 PAMIĘĆ KRÓTKOTRWAŁA... 344 Błędy w przypominaniu z pamięci krótkotrwałej... 346 Powtarzanie... 348 Zapominanie... 349 Właściwości pamięci... 353 OD PAMIĘCI KRÓTKOTRWAŁEJ DO PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ... 357 ZJAWISKA UWAGI... 362 Wybór przekazów. ..363 Przetwarzanie odrzuconego przekazu... 366 Pamięć bez uwagi... 368 TEORIE UWAGI... 371 Model osłabiacza... 371 Model procesu aktywnej syntezy. • • 373
TACHISTOSKOP... 3 3 8

POSZUKIWANIE INFORMACJI W PAMIĘCI... 414 Wieloetapowy proces poszukiwań. . . 4 1 7 REORGANIZACJA STRUKTUR PAMIĘCI POPRZEZ PROCESY MYŚLOWE... 421 Korygowanie błędów... 424 Ocenianie na wejściu... 429
PENETRACJA HANKI; DANYCH... 4 3 2

ROZUMIENIE A ZAPAMIĘTYWANIE... 435 PAMIĘĆ JAKO PROCES PRZETWARZANIA INFORMACJI... 437

1 2. Język
Nabywanie znaczenia poprzez działanie... 441 Znaczenie nazw... 442 STRUKTURA JĘZYKA... 443 Struktura znaczeniowa a struktura powierzchniowa... 444 Przekazywanie struktury... 455 Przekazywanie znaczenia... 457 UCZENIE SIĘ JĘZYKA... 459 Uczenie się reguł... 459 Naśladownictwo... 460 Język jako środek komunikowania się... 461 Pierwsze kroki w komunikowaniu się... 462 Rozumienie... 465
GRAMATYKA ANGIELSKA... 4 4 9

10. Struktura pamięci
ODPOWIADANIE NA PYTANIA... 379 Kiedy należy poszukiwać informacji?... 380 Odszukiwanie obrazu... 381 Odszukiwanie informacji jako proces rozwiązywania problemów... 383 Poszukiwanie i rozumienie... 384 DONIOSŁOŚĆ ROZUMIENIA... 385 MODEL PAMIĘCI... 391 Zapamięty wanie pojęć... 391

13. Uczenie się i rozwój poznawczy
SCHEMATY SENSORYCZNO-MOTORYCZNE... 471 Schemat sensoryczno-motoryczny... 472 ZJAWISKA UCZENIA SIĘ... 476 Zbieżności między czynnościami a wynikami... 476 Wykrywanie korelacji... 481 Zbieżności między warunkami zewnętrznymi a wynikami... 483 Podsumowanie... 486
WARUNKOWANIE KLASYCZNE... 4 8 7

1 5. Podejmowanie decyzji
OKREŚLANIE WARTOŚCI... 528 Psychologiczna wartość pieniędzy. •• 529 Wartość złożonych alternatyw... 529 Przeciążenie poznawcze... 533 Co jest przedmiotem optymalizacji?... 534
LOGIKA WYBORU... 5 3 5

UCZENIE SIĘ POZNAWCZE... 488 Wzmocnienie jako sygnał... 488 Uczenie się i świadomość... 490 Uczenie się przez eksperymentowanie... 490 Znaczenie oczekiwań... 491 ROZWÓJ POZNAWCZY... 493 Uczenie się sensoryczno-motoryczne... 493 Myślenie przedoperacyjne... 49 5 Operacje konkretne... 497 Operacje formalne... 498 MYŚLENIE... 498
ROZWÓJ OBRAZÓW... 4 9 4

PODEJMOWANIE DECYZJI RYZYKOWNYCH... 539 Użyteczność w sytuacji ryzykownego wyboru... 539 Prawdopodobieństwo... 540 Oczekiwana wartość... 541 Prawdopodobieństwo subiektywne... 542 Reprezentatywność i dostępność... 543 Subiektywnie oczekiwana użyteczność... 545 GROMADZENIE DOWODÓW... 546 Szansę... 546 Testowanie raka... 547 EFEKTY NASTĘPCZE PODEJMOWANIA DECYZJI... 550
Racjonalizacja... 550 O konikach polnych i innych rzeczach... 551 Racjonalizacja podecyzyjna. . . 5 5 2

WNIOSKI... 553

14. Rozwiązywanie problemów
ANATOMIA PROBLEMU... 501 Protokoły... 502 Protokół rozwiązywania problemu DONALD + GERALD... 503 Graf rozwiązywania problemu... 505 STRATEGIE ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW... 509 Poszukiwanie rozwiązań... 512 Wybór operatorów... 512 Ograniczenia metody analizy protokołów... 515
STANY WEWNĘTRZNE A STANY ZANOTOWANE W PROTOKOLE... 5 1 7

16. Społeczny kontekst decyzji j
WPŁYW CZYNNIKÓW SPOŁECZNYCH NA PODEJMOWANIE DECYZJI... 555 ZACHOWANIE SIĘ OSÓB POSTRONNYCH... 556 Apatia osób postronnych... 558 Podporządkowanie się autorytetowi... 559 DECYZJE INTERAKCYJNE... 564 Targowanie się... 564 Procedura targowania się... 565 Proces negocjacji... 567 Negocjacje strategiczne... 572 Taktyka konfliktu... 573
GRY I DECYZJE... 5 7 5

MECHANIZMY MYŚLENIA... 520 Reguły a fakty... 520 Podprogramy... 521 Pamięć krótkotrwała... 522

....... 630 Techniki skalowania.. 657 PROBLEMY..... 635 In terpretacja funkcji potęgo wej.. 662 Problem tryskaczy przeciwpożarowych.... Jakiego rodzaju"?. 667 Roczne Przeglądy (Annual Reviews)..636 Zakres zastosowania..... 649 Reguła określania kryterium. 671 INTERPRETACJA WZBUDZENIA EMOCJONALNEGO...... 606 Reakcja na nic... 670 BIBLIOGRAFIA.. 61 1 SEN. 609 Nerwowe mechanizmy wzbudzenia... Motywacja MÓZGOWE MECHANIZMY MOTYWACJI. 599 REAGOWANIE NA NIEPEWNOŚĆ... ... 600 Reakcje na konflikt. 667 Abstrakty Psychologiczne (Psychological Abstracts). 642 Indeks nazwisk.... . 638 Jak skalować?. ... 649 GRA W KOŚCI.... 668 PODRĘCZNIKI.. 583 Zaburzenia systemu regulacji motywacyjnej... 627 SKALOWANIE.. 664 Gra w kości po raz drugi. .. 668 Czasopisma.1 7.He" wobec . 622 DODATEK A Mierzenie zmiennych psychologicznych DOZNANIA ZMYSŁOWE. 651 Oceny pewności. 6 0 2 DODATEK B Charakterystyki funkcjonowania PROBLEM DECYZJI...655 Rozkład normalny.. 631 Ocenianie wielkości.. 585 Sprawdzian liczbowy...... 694 . 600 Reakcje na stres.... ... 619 MOTYWACJA A POZNANIE.... 669 Zbiory artykułów.... 633 Pra wo potęgo we..... 662 Pamięć.. 6 1 4 BIOCHEMICZNE REAKCJE NA STRES... 591 Zakończenie jedzenia..... 583 Elektryczna regulacja głodu i pragnienia. 665 Bibliografia WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE. 6 1 6 Jak wywołać gniew lub euforie?. 667 Indeks Cytowań (The Science Citation Index)....... 616 Emocje: jedna czy wiele?... 629 Rodzaje skal. 690 Indeks rzeczowy. 594 Czynniki pozabiologiczne.... 637 Porównywanie między modalnościami. 584 SYSTEMY REGULACJI MOTYWACYJNEJ.634 ...

Przedmowa do wydania polskiego Po kilku latach pracy tłumaczy i zespołu redakcyjnego oddajemy do rąk Czytelnika polskiego podręcznik psychologii poznawczej Lindsaya i Normana. Podręcznik Lindsaya i Normana powstawał w czasie (początek lat siedemdziesiątych). jakie toczyły się i toczą nadal nad zaletami i wadami różnych modeli . obrazujących złożoną. że podejście poznawcze w psychologii amerykańskiej stało się dominujące i objęło stopniowo wszelkie jej dziedziny . że w tym czasie zdążyło się ukazać drugie.ten okres pracy zespołu polskiego. Ten poznawczy paradygmat myślenia wyłonił się na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych z jednej strony w wyniku badań nad modelami sztucznej inteligencji i symulowanego myślenia. Jego wielką zaletą jest z jednej strony pokazanie fizjologicznych podstaw poznawczego modelu funkcjonowania umysłu ludzkiego. Z drugiej strony dzięki bujnemu w owych czasach rozwojowi teorii i badań psycholingwistycznych nad przyswajaniem i używaniem języka przez człowieka wykazano kompletną nieprzydatność koncepcji behaviorystycznych do zrozumienia rzeczywistych mechanizmów zachowań językowych. Jak długi był.od psychologii percepcji. pamięci i myślenia do psychologii społecznej i osobowości. dając zarazem klucz do otwarcia szczelnie dotąd przez behaviorystów zamkniętej „czarnej skrzynki". a co stanowiło właśnie ową reprezentację świata w pamięci trwałej. że doczekamy się tego poprawionego wydania w wersji polskiej. niech świadczy fakt. Podręcznik Lindsaya i Normana zdobył sobie zasłużoną sławę na uniwersytetach amerykańskich i innych na całym świecie. Podręcznik ten przyczynił się niewątpliwie do tego. co określano jako pamięć semantyczną i epizodyczną. modeli o charakterze strukturalistycznym. W zamierzeniu autorów stanowić miał kurs wstępny psychologii. Ta nowa psychologia („New Look". jak ją określano) wyznaczyła nowy paradygmat myślenia psychologów amerykańskich. zwykle hierarchiczną organizację tego. nie analizując bliżej innych modeli ani nie wnikając w dyskusje. który zaczyna być tak powszechnie stosowany i obowiązujący. wydany w 1972 roku. jak ongiś był paradygmat behavioryzmu. a z drugiej ukazanie związku tego modelu z problematyką motywacji i zachowania społecznego. kiedy psychologia poznawcza zaczyna się umacniać w badaniach i teoriach psychologicznych. Mam nadzieję. używany jest jednak powszchnie jako podręcznik podstawowego kursu psychologii procesów poznawczych. Lindsay i Norman przedstawiają własny model struktury pamięci. poprawione wydanie podręcznika w języku angielskim (w 1977 roku) i ono miało już kilka kolejnych wydań. Jest to okres tworzenia modeli i teorii reprezentacji świata w umyśle ludzkim. Modele opracowane dla maszyny zaczęły prowokować badaczy jako możliwe modele pracy umysłu ludzkiego. tłumaczony na wiele języków.

oryginalnej i tłumaczonej. wywołało zainteresowanie i żywy odzew. zgłaszało się na nie coraz więcej chętnych. rolę procesów decydujących o ciągłej jej transformacji. a zwłaszcza w rozwijanych w Polsce teoriach osobowości.Przedmowa reprezentacji świata. Wiele nauczyliśmy się zarówno w toku nauczania. ale bogata i dowcipna szata graficzna (tak rzadko spotykana w pracach rodzimych) powinna ułatwić odbiór prezentowanego tekstu. Zmusiło to nas do skrystalizowania naszych idei i dziś sami jesteśmy bardziej zafascynowani psychologią niż wtedy. funkcjonalnym. szczególnie w PWN-owskiej serii „Biblioteka Psychologii Współczesnej". Najbardziej reprezentatywnym autorem jest Józef Kozielecki. . tak jak ongiś podejście beheviorystyczne. to nowe podejście. to brak "jest podręcznika akademickiego. że w prezentowanym podręczniku abstrakcyjne modele symulujące pracę umysłu znalazły realne podstawy w przedstawianych modelach funkcjonowania układu nerwowego. A. jak i pisania tej książki. Panujące w amerykańskiej psychologii podejście poznawcze. że jedynym sposobem zdobycia takiego podręcznika będzie napisanie go. który by konsekwentnie taką wiedzę wykładał. Cechującą autorów lekkość stylu i jasność wykładu zapewne nie zawsze potrafiliśmy oddać w polskim przekładzie. Celem naszym było zafascynowanie początkujących studentów współczesną psychologią eksperymentalną. proceduralny charakter reprezentacji świata w umyśle. Uniwersytet Kalifornijski otworzył właśnie swój oddział w San Diego i nie opracowano jeszcze programu z zakresu psychologii dla studentów pierwszych lat. rozwijał się nasz zestaw notatek i pomysłów. Nasze wykłady utrzymywały się przez kolejne lata. jest wiele prac reprezentujących orientację poznawczą. Nie odnieśliśmy jednak błyskawicznego sukcesu. Słowo o autorach. wywodzącego się z badań nad sztuczną inteligencją. który od deklaracji swego akcesu do psychologii poznawczej w Koncepcjach psychologicznych człowieka przechodzi do przedstawienia własnej teorii typu „poznawczego" w Psychologicznej teorii samowiedzy. zamiast wbijania sobie do głowy długich list faktów i eksperymentów. I oto on. Norman jest wybitnym reprezentantem nurtu poznawczego. Czekamy z niecierpliwością na postępy. jak też nad kodami tej reprezentacji: obrazowym i abstrakcyjnym (analogowym i analitycznym) versus tylko abstrakcyjnym. W Europie. Dojeżdżaliśmy wtedy obaj do La Jolla-P. akcentującym dynamiczny. Doszliśmy zatem do wniosku.cognitive science. Pragnęliśmy skłonić studentów do aktywnego obcowania z pojęciami z zakresu psychologii. Postanowiliśmy wspólnie prowadzić wykłady z tego przedmiotu. Chociaż w polskiej literaturze psychologicznej. jak myślimy i jak widzimy badania nad psychiką ludzką. zwłaszcza dlatego. Chcieliśmy przekazać im. którą określa się jako badania nad poznaniem . do innego. Książka Procesy przetwarzania informacji u człowieka powinna więc dobrze służyć studentom i wykładowcom psychologii. w jaki sposób nauczać wstępnego kursu psychologii. że nie jest trudno pokazać jego korzenie tkwiące w europejskiej psychologii postaci i piagetowskim strukturalizmie. wpływa też na inne nauki humanistyczne dając w wyniku podstawy do wyłonienia się nowej interdyscyplinarnej dziedziny wiedzy. gdy zaczynaliśmy ten kurs. I da Kurcz Warszawa. H. Przykre było odkrycie. a zarazem twórczego wykorzystania wiedzy neurofizjologicznej (na co wskazuje chociażby posługiwanie się w książce koncepcją hamowania obocznego). Sposób podejścia zaprezentowany w tej książce ukierunkował nasze studia z zakresu psychologii. w czerwcu 1982 roku Wszystko zaczęło się latem 1966 roku. Norman z Harvardu. Lukę tę w zamierzeniu naszym ma zapełnić podręcznik Lindsaya i Normana. ale sprawiał nam trudności brak odpowiedniego podręcznika. Lindsay jest psychologiem fizjologicznym i jego to kompetencji zawdzięczamy. Ukazało się wiele prac. nie zawsze były takimi dla studentów: jednocześnie i my uczyliśmy się. Wpływ psychologii poznawczej na polskich psychologów da się zaobserwować we wszystkich dziedzinach tej nauki. które nam wydawały się bardzo interesujące. gdzie tradycje behaviorystyczne nie były nigdy zbyt silne. jak też wszystkim zainteresowanym tą dziedziną wiedzy. Lindsay z Toronto. W ostatnim okresie to strukturalistyczne podejście w psychologii poznawczej bywa zastępowane podejściem bardziej procesualnym. Chcieliśmy im wyjaśnić. myśli itp. że sprawy. które należą do nurtu poznawczego. ze względu na bezsporne zalety merytoryczne i formalne. D. W miarę jak zdobywaliśmy doświadczenie. które po długiej przerwie ponownie powraca do problematyki świadomości i analiz wewnętrznych procesów psychicznych. jakie niewątpliwie uczyni ona w ciągu najbliższych lat. W polskiej psychologii również nowe podejście poznawcze napotyka bardzo podatny grunt. jak prowadzimy badania. co robimy w naszych laboratoriach. kiedy obaj spotkaliśmy się po raz pierwszy na konferencji w Driebergen w Holandii. Jest przykładem bardzo kompetentnego przedstawienia podejścia poznawczego. artykułów i monografii. aktualnie żywo zaangażowany w rozwijaniu cognitive science. o przechodzeniu od jednego stanu pamięci.

1972.) w ciągu lat jej działania przyczynili się do wskazania sposobu. Wiele osób przeczytało poszczególne rozdziały i poczyniło niezwykle cenne uwagi.przyp. natomiast Julie Lustig zajmowała się w ostatnim roku sprawdzaniem i nadzorem nad końcowymi pracami.materiału. który współpracując z nami w naszych badaniach i w zajęciach dydaktycznych wniósł do nich poważny wkład intelektualny. Normana i Rumelhart a . Wielu (chyba z pięćdziesięciu) doktorantów i asystentów pomagało nam w prowadzeniu wykładu. chociaż ostre i przykre. Ponadto jeszcze przygotowała szkice rysunków. poi. Cathy Cox pomogła nam w transkrypcji wykładów na temat słyszenia. Jim Levin i Marc Eisenstadt. George Mandler-rozdział 17. Leanne Hinton wiele nam pomogła w toku pisania tej książki. Marlene Farnum. i ukierunkował organizację materiału w rozdziałach 12 i 13. maratońskiego weekendu. sprawdziła bibliografię i w ogóle pomagała we wszystkich fazach naszej pracy nad książką. Julie Lustig i Martha Norman sporządziły indeks rzeczowy w czasie jednego nadmiernie przydługiego. Lindsaya i Normana. Chcielibyśmy zwłaszcza podziękować Recenzentowi nr 3. (Patrz artykuł napisany przez Rumelharta. Każdy z nich indywidualnie i wszyscy razem zasługują na naszą wdzięczność. Jej rysunki anatomiczne . red. które stanowią rozdziały 6 i 7. Jack Nachmias i Charles Harris poczynili uwagi do pierwszej wersji rozdziałów 1-7. Larry Sąuires przeczytał i skomentował rozdział 8.materiał na temat uczenia się sprawczego. w jaki widzimy procesy poznawcze od percepcji do myślenia.Podziękowania Wiele osób poświęciło nam bezinteresownie swój czas. jakiej udzielili nam kierownicy grup asystenckich: Richard Meltzer. swoje działania i swoje myśli. Uwagi Petem'Deana pomogły nam w opracowaniu ostatecznej wersji tekstu na temat rozwiązywania problemów i w odniesieniu do współczesnej sztuki. Uwagi Ulrica Neissera i kilku anonimowych recenzentów pomogły nam wnieść poprawki w różnych partiach książki. następnie je uporządkowała i przepisała. który stał się punktem wyjścia tej książki. W szczególności pragnęlibyśmy podziękować za pomoc. były bardzo inspirujące i użyteczne. Szczególnie wiele zawdzięczamy Davidowi Rumelhartowi. na podstawie których wykonano ilustracje do druku. Pracę edytorską nad książką wykonała Margaret Jackson.) Podobnie uczestnicy „grupy badawczej LNR" (Lindsaya. czarujące demony i niekształtne ciała przyczyniają się do tworzenia atmosfery tej książki i rozjaśniają tekst. . który został przedstawiony w rozdziałach 10 i 11. Allen Newell-rozdział 14. Ed Fantino . którego uwagi. Odegrał on szczególnie stymulącą rolę w opracowaniu i rozwinięciu modelu pamięci . Najpierw nagrywała nasze wykłady na taśmie magnetofonowej.

Publisher. In J. 9-8 Rys. Stabilized images on the retina. 6-11 Rys.). From N. Copyright 1962 by the American Psychological Association. From Denes and Pinson (1963). R. and reproduced by permission. New Jersey. 618-625. and reproduced by permission. B. B. Derivational complexity and order of acquisition in child speech. Copyright 1970 by the American Association for the Advancement of Science. New York: Wiley. którzy z perspektywy Nowego Jorku i San Francisco musieli widzieć całe nasze przedsięwzięcie jako chaotyczne i niepewne. Analysis of some auditory characteristics. 1965. The vertebrate nsual system. By permission of John Wiley & Sons. Brown and C. 7-11. and used by permission. 73 (2). New York: Dover Publication. From Robinson and Dadson (1956). From E. Vol. Journal of'Comparative & Physiological Psychology. Handbook ofexperimental psychology. From R. From J. Copyright© 1961 by Scientific American. Stevens (1961b). By permission of John Wiley & Sons. 5-8 Rys. Oak Brook.Wreszcie powinniśmy wyrazić wdzięczność naszym cierpliwym wydawcom. From D. By permission of Prentice-Hall. Courtesy of Bell Telephone Laboratories. Simon and Allen Newell. B. Allrights reserved. Thomas. and reproduced by permission. Kleitman. 8-15 Rys. 1951. Graph from E. Lindsley.7-12. Bargaining and group decision making: Experiments in bilateral monopoly. 16-4 i 16-5 Rys. Bush. and E. 5-29 Rys. Yisual illusions. Cognition and the development of language. Psychophysiology and . Inc. Hayes (Ed.. E. 1962. Inc.. G. 17-14 Rys. New York: Wiley.). Luce. R. From S. 6-4 i 6-5 Rys. 7-18 Rys. 1970. lecz mimo to ich pomoc pozwoliła na ostateczne edytorskie wykończenie pracy. S. After G. By permission of John Wiley & Sons. Stevens (Ed. By permission of the Institute of Physics and the Physical Society. Lenneberg.64. 17-15 Illustration courtesy of C. Photo is from Bredberg et al. F. 1965. 1967.482-488. Copyright 1970 by the American Psychological Association. Hanlon. Reprinted through permission of the publisher. Incorporated. The serial effect of free recall. 2-1 Rys. Copyright 1968 by the American Association for the Advancement of Science. Inc. 6-13 Rys. Illinois. Human problem sohing© 1971. In S. Based on DeValois and Jacobs (1968). R. From S. Courtesy of Charles C. New York: Wiley. Inc.). Judd. 1960. B. L. Auditory freąuency stimulation in the goldfish (Carassius Auratus). Murdock. Galanter (Eds. Journal of'Experimental Psychology. R. Psychology Review. 7-1 Rys. Inc. Biological foundations of language. 9-11 oraz 9-14 Tabela 12-2 Rys. Jr. Luckiesh. Neural mechanisms of the auditory and vestibular systems. From Wald (1964). Rys. 1-38 Rys. Copyright © 1963 by the University of Chicago Press.). Inc. i 7-21 Rys. Inc. Jr. 5-18 From M. Springfield. 3-26. Copyright 1961 by the American Psychological Association. 1965. Model of loudness summation.). 1961. used with permission of McGraw-Hill Book Company.. R. Illinois. Zwicker and B. From B. 2-6 i 4-7 Tabela 3-2 i rys. From B. 7-6 i 7-8 ŹRÓDŁA RYSUNKÓW I TABEL Rys. Ltd. 72. Polyak. H. Zwislocki.. New York: Wiley. 14-7 Rys. Copyright© 1957 by the University of Chicago Press and used by permission. From Pomeranz andChung (1970). Sleep and wakefulness (2nd ed. 175-180. From R. Journal of Experimental Psychology. 1970. 62. From R. Murdock. Copyright 1964 by the American Association for the Advancement of Science. Copyright 1970 by the American Association for the Advancement of Science. Scharf. and reproduced by permission. From S. From Herbert A. In D. (1970). Pritchard. Basic correlates of the visual stimulus. Windle (Eds. 7-2 Rys. Reprinted from D. Copyright 1965 by the American Psychological Association. Inc. Fouraker. The retention of individual items. S. Conn. Copyright 1960 by McGraw-Hill. Siegal and L. 5-28 Rys. Fay. 1-45 Rys. Englewood Cliffs. Copyright 1961 by the American Association for the Advancement of Science. Rasmussen and W. Handbook of mathematical psychology. By permission of John Wiley & Sons. Rys. M. III.

Copyright 1966 by the American Association for the Advancement of Science. . Inc. Uwagi dla Czytelnika ZRODŁA CYTATÓW Str. In M. W rozdziale 9 podajemy przegląd badań nad pamięcią krótkotrwałą i uwagą. . Na kolejnych stronach tej książki próbowaliśmy budować modele charakteryzujące istotę opisywanych zjawisk. W szczególności zajmiemy się budową połączeń nerwowych będących podłożem wielu podstawowych operacji przy rozpoznawaniu obrazów. jak powinien funkcjonować system. co jeszcze nie zostało poznane. by permission of The M. 561 Ciągle jeszcze świadomość ludzka stanowi dla nas zagadkę. 215-234. Milgram. Massachusetts. Milne. Potrafimy już jednak stawiać właściwe pytania. Further analysis of the hipocampal amnesic syndrome: 14 year follow-up study of H. ukazać procesów myślowych człowieka w całej ich złożoności i precyzji. Nebraska symposium on mothation. inc.' From Stevens (1966a). The psychophysics of sensory function. 559 Str. M. and used with their permission. Copyright © 1961 by the M. analizując odtwórcze właściwości pamięci krótkotrwałej i jej rolę w wybranych rodzajach działań ludzkich. Reprinted by permission of Plenum Publishing Corp. Meredith Corporation. Spock. 371-378. dlatego też jej istota i funkcje wymagają wnikliwej analizy.. jak też systemów wzrokowego i słuchowego. jak również to. Zresztą w fazie początkowej modele z konieczności są proste: należy pamiętać o tym. Reprinted with permission from Pergamon Press.I. From the book Now we are six by A. Copyright © 1945. aby zbudować pełny obraz wyjaśniający to zjawisko.. 527 Str.). Journal ofAbnormal andSocialPsychology. D.. Milgram.. A-4 i A-5 motivation. 1968. W kolejnych rozdziałach 10 i 11 omawiamy jeden z prawdopodobnych modeli przechowywania informacji w pamięci długotrwałej.. Press. Behavioral study of obedience. Copyright 1927 by E. Książka ta wprowadza Czytelnika w metody badania czynności psychicznych człowieka. Od percepcji i rozpoznawania obrazów przejdziemy do pamięci. .. 57-75. Corkin. jakimi posługujemy się w książce. a division of Simon and Schuster.T.T. From Michael S. L. 322 From B.. Ltd. P.. 1968 By Benjamin Spock. From B. nie mogą. Published by E. Stevens. New York: Pocket Books. Rosenblith (Ed. Teuber. Some conditions of obedience and disobedience to authority. przy czym główny nacisk położony został nie na to. 6. Pamięć odgrywa nadzwyczaj ważną rolę w działalności intelektualnej człowieka. Stosując modele możemy odkrywać zasady leżące u podstaw teoretycznego wyjaśnienia tego czy innego zjawiska i ujawnić zarazem zalety i niedostatki teorii. Reprinted from S.. A.. Renewal © 1955 by A. Baby and child care. S. Po prześledzeniu głównych właściwości połączeń nerwowych. pomagają jednak wyłonić najistotniejsze elementy badanego problemu. A-3 i A-6 i tabela A-3 Rys. Inc. 478. koncentrując się na właściwościach pamięci. 1963. Inc. przejdziemy następnie do szczegółowej analizy niektórych rzeczywistych mechanizmów fizjologicznych. że nasza wiedza o fizjologicznych mechanizmach percepcji jest niewystarczająca. W rozdziale 8 omawiamy nerwowe mechanizmy pamięci. Modele. P. Neuropsychologica. by permission of University of Nebraska Press. The bisected brain... Rozważywszy kilka problemów teoretycznych. Sensory communication. Educational Division. and Methuen & Co. i nie na to. lecz na sposoby dochodzenia do tego poznania. szereg bardzo istotnych problemów psychologicznych do tej pory pozostaje nierozwiązanych.. Str. Human Relations. From S.. Obszar ten ciągle jeszcze nie . Cambridge. Dutton.. który posiadałby właściwości percepcji ludzkiej. oczywiście. W pierwszych siedmiu rozdziałach książki rozpatrujemy wybrane zagadnienia związane z percepcją i wyjaśniamy. odsuwając to. Reprinted by permission of Appleton-Century-Crofts. Copyright © 1970 by Meredith Corporation. Copyright 1963 by the American Psychological Association and reproduced by permission: From S. and H. In W. Jones (Ed. M. 67. . 18. Milner.).I. Copyright © 1957 by The University of Nebraska Press. . 1957. co jest wiadome o jej podłożu fizjologicznym oraz o dysfunkcjach pamięci wywołanych przez różne zaburzenia procesów fizjologicznych. co nie jest istotne. 332 Str. problem ten omawiamy w rozdziałach 8-11. Reprinted by permission of Pocket Books. Gazzaniga. ponownie wrócimy do ogólnych zagadnień percepcji i pokażemy. 483 Str. . Press. A. 1965. A. Analizujemy procesy intelektualne człowieka. S. 1946.Rys. R. że człowiek dopiero zaczyna zbliżać się do poznawania własnej psychiki. Dutton & Co. Milne. co już znane.

regulują emocje i zachowanie człowieka. wyjaśniamy rozwój mowy dziecka. Wychodząc z tego punktu widzenia. zwrócono także uwagę na procedury oceniania wprowadzając pewne proste zadania. uzupełniające go Dodatki przynoszą obszerny materiał dotyczący technik. Pełną informację bibliograficzną o każdej cytowanej pozycji zawiera „Bibliografia" zamieszczona na s. a kończąc na okresie dojrzewania. którzy pragną poznać dane zagadnienie bardziej szczegółowo. Rozdział 13 dotyczy mechanizmów uczenia się oraz stadiów rozwoju inteligencji dziecka. W rozdziałach 14-16 poddajemy analizie czynności intelektualne dorosłego człowieka. Informacje o tym. poczynając od jego narodzin. W Dodatku A przedstawiony jest skrótowo problem pomiaru w psychologii. które w toku naszych studiów nad danym tematem wydały się nam interesujące. W rozdziale 12 staramy się przedstawić badania nad językiem jako środkiem komunikowania się ludzi. jak szukać dodatkowych pozycji. W rozdziale ostatnim rozpatrujemy zagadnienia dotyczące motywacji i emocji. W następnych rozdziałach prezentowany model pamięci zajmuje główne miejsce.spenetrowany. 671. Literatura naukowa stanowi podstawę danej dziedziny nauki. Często cytujemy prace.667). jak i w spisie bibliografii na końcu książki. w jaki stany chemiczne i biologiczne ciała. Porozumiewanie się ludzi między sobą wydaje się podstawowym warunkiem powstania języka u człowieka. zawiera on również wprowadzenie w ważną technikę tzw. Wychodząc od prototypowego modelu systemu motywacji. Ostatnia część książki (rozdziały 12-17) poświęcona jest analizie procesów poznawczych. współdziałając z procesami poznawczymi. Podane tam źródła mogą prowadzić do bardziej specyficznych (i zwykle trudniejszych) lektur. poszukujemy sposobu. rzadko był badany. charakterystyk funkcjonowania. Rozdziały 1-17 składają się na pełny tekst książki. stanowiącym przewodnik dla tych czytelników. Wprowadzamy ją zarówno w tekście. podajemy w paragrafie „Wskazówki bibliograficzne" (s. przy czym szczególnie zajmujemy się analizą rozwiązywania problemów i procesami decyzyjnymi oraz społecznym kontekstem decyzji podejmowanych przez ludzi. W Dodatku B przedstawione są zagadnienia dotyczące podejmowania decyzji. a poznanie tej dziedziny jest niezbędne do zrozumienia wyższych czynności psychicznych człowieka. choć nie mają one bezpośredniego związku z materiałem prezentowanym w danym rozdziale. Czyniąc to wracamy do pewnych kwestii podnoszonych w rozdziałach 1 i 3. .

że związane z rozpoznawaniem operacje również są proste i bezpośrednie. idąc ulicą. Załóżmy. Odnalezienie wzorca. ani nad tym. jakie mają w tym zakresie narządy percepcyjne najbardziej prymitywnych organizmów zwierzęcych. na ile jest to możliwe. szybko i bez wysiłku poznaje otaczające go przedmioty. ANALIZA CECH Zatrzymywanie obrazu Efekty następcze Efekty następcze mchu JAK UZYSKAĆ EFEKTY NASTĘPCZE RUCHU? INTERPRETACJA PRZEKAZÓW SENSORYCZNYCH Zajmując się spostrzeganiem zaczniemy od analizy rozpoznawania układów bodźcowych. Widzenie skórne" Dopasowywanie do wzorca Dopasowywanie do wzorca to najprostszy z możliwych sposobów klasyfikacji i rozpoznawania obrazów. w czasie czytania znaków drukarskich zapełniających stronicę tekstu szybko i bez widocznego wysiłku przekładamy w myśli symbole wzrokowe na sensowne zdania. aby go uchwycić. ani też nad tym. Efekty następcze barwy Wyjaśnienie efektów następczych Adaptacja do barwy uzależniona od kierunku SPOSTRZEGANIE BEZ WYODRĘBNIANIA CECH . Dla naszych potrzeb można przyjąć. Człowiek. że zadanie polega na rozpoznawaniu liter alfabetu. Zadanie to polega na ujawnieniu procesów psychologicznych. jak należy kierować ruchami ręki i dłoni. prowadzi do zidentyfikowania tego ostatniego. a niejako mieszaninę dźwięków. że pogląd taki daleko odbiega od prawdy.1. jak działa taki system przy odbieraniu sygnałów wzrokowych. to z tej strony słyszy go. nie zastanawia się w sposób świadomy ani nad tym. które należy jakoś uporządkować. jakie cechy odróżniają ołówek od innych przedmiotów. Aby móc posługiwać się tą metodą. Po dojściu do brzegu chodnika. że . Problemów jest tu wiele. Popatrzmy. Rozpoznawanie dokonuje się w drodze dopasowywania sygnału płynącego z zewnątrz do wzorca wewnętrznego. Zaczniemy od zbadania. Nie skonstruowano takich maszyn. jak należy umieścić ołówek w ręku. podlegającego rozpoznaniu. w systemie połączeń nerwowych. Jeżeli z lewej strony rozlegnie się dźwięk. w odpowiedniej chwili wstępuje nań lub schodzi zeń. Podobnie mowę ludzką odbieramy od razu jako sensowne słowa. Spostrzeganie INTERPRETACJA PRZEKAZÓW SENSORYCZNYCH Dopasowywanie do wzorca ROZPOZNAWANIE OBRAZÓW Organizowanie niepełnych obrazów Obrazy konkurencyjne Obrazy pozbawione znaczenia Naginanie danych sensorycznych do przyjętej interpretacji ZNACZENIE REGUŁ Spostrzeganie przestrzeni Znaczenie kontekstu Niemożliwe organizacje figur ORGANIZOWANIE INFORMACJI SŁUCHOWEJ Celem naszym jest zrozumienie mechanizmów spostrzegania. które byłyby zdolne do rozpoznawania symboli i dźwięków występujących w otaczającym nas środowisku. oraz na zorientowaniu się na tyle. Biorąc ołówek do ręki. Wielokrotnie ponawiane próby skonstruowania maszyn zdolnych do rozpoznawania obrazów dały rezultaty znacznie odbiegające od możliwości. konieczna jest określona reprezentacja-wzorzec-dla każdego obrazu. Na przykład. aby nadać im dopiero określony sens. biorących udział w spostrzeganiu.. aby móc nim się posługiwać. W jaki sposób sygnały płynące z zewnątrz i oddziałujące na narządy zmysłowe przekształcają się w mające sens doznania sensoryczne? Zwykle rozpoznajemy otaczające nas przedmioty i zdarzenia na pozór tak łatwo i szybko. który lepiej od innych odpowiada sygnałowi. iż nasuwa się przypuszczenie. dlaczego zadanie to jest aż tak trudne. Doświadczenia inżynierów wskazują jednak.

specyficznie przystosowanych do wykrywania wystąpień litery A. Inny zespół receptorów stanowi wzorzec dla litery L (rys. Jest rzeczą oczywistą. 1-1).. Czynimy to dla wygody i ułatwienia wykładu.do góry nogami" czy też nie. że zasada połączeń międzyreceptorycznych nie zmienia się w zależności od tego. Siatkówka składa się z wielu setek tysięcy światłoczułych komórek nerwowych. Jeżeli układ świateł rozkłada się na siatkówce tak. 1-3). czy obraz przedstawiony jest . teraz zajmiemy się tym. „detektor litery A" zaczyna intensywnie reagować (rys. że pobudza tylko ów określony zbiór receptorów. zwanych receptorami. aby rozpoznawanie liter alfabetu było możliwe. jak muszą być one ze sobą połączone. na jej siatkówkę. Podczas prezentacji litery A na siatkówce oka ulega pobudzeniu układ receptorów (rys. jeszcze inny dla litery N. Gdybyśmy połączyli wszystkie te pobudzone receptory zjedna komórką detekcyj- „Tak" RYSUNEK 1-3 ną. że soczewka oka odwraca obraz. 1 -4). Taki możliwy wzorzec dla A przedstawiony jest na rysunku 1-2'. Działanie tych receptorów omówimy później. w 1 Na przedstawionych tu rysunkach pomijamy fakt. otrzymalibyśmy wzorzec komórek receptorycznych.obraz prezentowanej litery pada na wewnętrzną powierzchnię oka. .

co zajdzie. zwiększyć ilość wzorców. Inny sposób podejścia wymaga wcześniejszego procesu przekształcania liter na jakiś standardowy format zanim nastąpi proces porównywania z wzorcem. Można jednak znaleźć różne sposoby udoskonalenia rozpatrywanego schematu rozpoznawania przez porównywanie z wzorcem. przewidziawszy wszystkie możliwe warianty wielkości oraz wszystkie możliwe nachylenia liter (rys. Jednakże ten prosty schemat nie nadaje się zbytnio jako model rozpoznawania obrazów przez człowieka. Zauważmy. aby jej dłuższa oś znalazła się w położeniu pionowym. W tym celu zanim rozpocznie się proces rozpoznawania litery obraca się ją tak. l-5b. l-5c. Wystarczy spojrzeć na rysunki l-5a. aby zrozumieć. Pobudzeniu ulegająjednocześnie wszystkie możliwe wzorce i ten z nich. jeżeli litera będzie lekko pochylona albo rozmiary jej okażą się trochę mniejsze (lub większe) od wzorcowych. właściwy wzorzec. Następnie za pomocą skalowania rozmiary jej. zbstają sprowadzone do wcześniej .PORÓWNYWANIE POŁOŻENIA Z WZORCEM „Nie" RYSUNEK l-5a RYSUNEK l-5c RYSUNEK \-5b ten sposób można zbudować wzorzec dla rozpoznawania dowolnego obrazu. Takie dopasowywanie do wzorca można przyjąć za najprostszy schemat rozpoznawania obrazów. odpada konieczność żmudnego kolejnego sprawdzania wszystkich istniejących wzorców w poszukiwaniu najbardziej odpowiedniego. to poszukiwany. jeżeli nie zawiera odpowiedniego wzorca dla danego obrazu. Można np. który reaguje na dany układ silniej niż inne. 1-6). Przedstawiony tu system rozpoznawania okazuje się mało przydatny. Wiele programów dla maszyn liczących i urządzeń posługujących się techniką porównywania z wzorcem w celu rozpoznania układów sygnałów przewiduje wcześniejsze przekształcenie tych sygnałów. że schemat ten ma jedną specyficzną właściwość: układ napływających sygnałów dopasowywany jest do wszystkich możliwych wzorców równocześnie.

Jakie są zatem alternatywy? Należy najpier>v prześledzić zjawiska spostrzegania. jak i przez bankowy komputer. jeżeli wszystko przebiega sprawnie. Czasem błędy te polegają na złudzeniach. rozmiar. stwarza olbrzymie trudności dla tego schematu. to znaczy odbiera ona rozkład światła w wyznaczonym polu. Proces interpretacji możemy uczynić w pełni świadomym. Maszyna „czyta" cyfry prześwietlając kopertę. po której system spostrzegania musi przyjść do siebie. System spostrzegania popełnia często omyłki. 1-7). System elektroniczny. Wszystkie te zjawiska są ważne dla nas. jeżeli zastosujemy specjalne tricki: po pierwsze. I dopiero wówczas tak przekształcony sygnał jest porównywany ze standardowym zbiorem wzorców (rys. Nie zawsze widzimy i słyszymy to. Ale w momencie. że zdolność człowieka do rozpoznawania obrazów oparta jest na jakimś innym. odpowiadające każdej z dziesięciu LAJOLLASHORES OFFICE 2256Avenida De La Playa. które mogą być odczytane zarówno przez człowieka. ROZPOZNAWANIE OBRAZÓW Nieprzydatna okazała się analiza za pomocą porównywania z wzorcem. ale zarazem najbardziej zawodna metoda rozpoznawania. Podczas opracowywania metod prezentacji cyfr cały wysiłek skierowano na to. aby były one najmniej podobne do siebie.RYSUNEK 1-6 możliwych cyfr. zawierający wzorcowe rozkłady odbicia światła. ponieważ często mechanizmy tego czy innego systemu najlepiej daje się odsłonić w wyniku analizy jego błędów i zaburzeń. kiedy indziej powstają w efekcie długotrwałej stymulacji. jakie udało się z nich wyprowadzić. co w istocie zachodzi. pozwała na rozpoznanie danej cyfry i w ten sposób również całego kodu bankowego. Po drugie. Zaczniemy przede wszystkim od zbadania. od czego zacząć poszukiwania. Trudno zdecydować. usuwając pewne elementy obrazu czynimy jego interpretację trudną (jeśli nie niemożliwą). Wynika z tego jasno. aby zobaczyć. Porównywanie z wzorcem to najprostsza. a to dlatego. Na dole każdego czeku numer seryjny i numer konta wydrukowane są specjalnymi czcionkami (rys. stworzymy możliwość konkurencyjnej organizacji obrazu przez dostarczenie kilku sprzecznych interpretacji tego samego obrazu. ich analiza może być bardzo pomocna. aby rozpoznawanie obrazów przez człowieka posługiwało się tym mechanizmem. jak są interpretowane informacje sensoryczne. Po trzecie. Zwróćcie uwagę na kształty cyfr (rys. RYSUNEK 1-7 ustalonych wielkości. kiedy odkrywamy błędy. Wydaje się mało prawdopodobne. 1-8). Można by sobie w zasadzie z tymi trudnościami poradzić. co uczyniłoby system nadzwyczaj złożonym i mało elastycznym. 1-8). ale wówczas każdy nowy przypadek należałoby rozpatrywać oddzielnie. Najprostszy przykład praktycznego wykorzystania systemu porównywania z wzorcem (który zresztą dość wyraźnie pokazuje pewne słabości tego systemu)-to sortowanie czeków bankowych. A człowiek potrafi to robić. wystarczy prosta logika. Wielka różnorodność obrazów. jaki wpływ na proces interpretacji wywiera uprzednie doświadczenie. bardziej pewnym i elastycznym systemie niż porównywanie z wzorcem. z jakimi styka się człowiek. pokażemy obrazy pozbawione znaczenia. żeby układ. lub są wynikiem braku czasu na interpretację przedstawionego mu obrazu. Nie ma potrzeby przeprowadzania dodatkowych eksperymentów. Z tego też względu zaczniemy od prześledzenia kilku zjawisk z dziedziny spostrzegania w celu poznania podstawowych zasad. Otaczające nas przedmioty nie zawsze wydają się nam takimi.Calitornia 92037 SOUTHERN CALIFORNIA FIRST NATIONAL BANK RYSUNEK 1-8 . W dodatku schemat porównywania z wzorcem nie przewiduje rozpoznawania nowych wariantów układów. w przeciwnym bowiem razie urządzenie odczytujące czeki myliłoby się. „klatki" dla cyfr wyraźnie zaznaczono. aby się o tym przekonać. dla których nie ma wzorców. kształt każdej z cyfr był narzucony jednoznacznie. jakimi są w rzeczywistości.Ls Jolla.

łatwiej jest to odnaleźć. a drugi do spostrzegania powiększonego popiersia. że można na nim zobaczyć psa . Ale przy innej organizacji percepcyjnej obrazu twarze mniszek -zamieniają się w oczy Woltera. Tytuł obrazu: „Targ niewolników wraz ze znikającym popiersiem Waltera"dostarcza wskazówek dla alternatywnych interpretacji przedstawionej sceny. Ohio. przyspiesza cały proces interpretacji: kiedy wiemy. R. ponieważ istnieje wiele sensownych sposobów jego interpretowania. to wystarczy raz zobaczyć psa i już trudno go nie dostrzec. a białe części ich ubioru w talii . możemy też prześledzić procesy organizowania obrazu. Za zgodą autora. Kiedy dodamy informację. że rzadko zdajemy sobie sprawę. Kolekcja: Mr i Mrs Reynolds Morse. co przedstawia obraz. jakie to skomplikowane zadanie. Tak więc wiedza na temat tego. Ilustruje to praca artysty Salvadora Dali (rys. zachodzące podczas interpretowania obrazu wzrokowego. czego szukamy. musimy zwolnić przebieg tego procesu.dalmatyńczyka (z głową skierowaną na lewo). ich połączone ramionami sylwetki w jego nos. W celu ujawnienia uwikłanych tu mechanizmów. Za zgodą fotografa Muzeum Sabadora Dali. dwa różne sposoby równocześnie. W takich warunkach trudno jest interpretować obraz na RYSUNEK 1-10. C.w jego podbródek. RYSUNEK 1-9. Sahador Dali „Targ niewolników wraz ze znikającym popiersiem Waltera. Obserwując rysunek 1-9. 1-10). Obrazy konkurencyjne Obraz może okazać się dwuznaczny wskutek braku istotnej informacji lub też nadmiaru nieistotnych danych. James (fotograf). W samym centrum obrazu stoją dwie małe zakonnice dotykając się ramionami. Może on też być dwuznaczny. Jeden sposób takiego zwolnienia polega na ograniczeniu dostępnej informacji wzrokowej. W tym wypadku jeden sposób organizowania informacji prowadzi do spostrzegania małych figurek ludzkich.Organizowanie niepełnych obrazów Zazwyczaj interpretacja przekazów sensorycznych przebiega tak szybko i automatycznie. Do pewnego stopnia . Cleveland.

kiedy w świadomości pojawia się wyraźnie nowa rozmowa. Źródło: Vasarely V.te dwa sposoby organizowania informacji wzrokowej wzajemnie się wykluczają: trudno spostrzegać oba obrazy jednocześnie. Klasyczna maksyma kompozycji ciekawej struktury graficznej wymaga wprowadzenia punktu ogniskowania uwagi poprzez zaburzenie powtarzającego się układu. i tak zdarza się wiele razy. Editions du Griffan. wszystkie pozostałe schodzą na dalszy plan. Obrazy pozbawione znaczenia Czy nasza zdolność organizowania i wyodrębniania określonych komponentów obrazu wzrokowego jest w pełni niezależna od umiejętności tworzenia znanych spostrzeżeń? Wcale nie. trudno mu będzie potem go uniknąć. Ten temat. Organizowanie naszych spostrzeżeń w figurę i tło jest znane w muzyce. 1956. łatwiej to znajdujemy. kolejne następowanie po sobie tonów wysokich i niskich może być odebrane jako dwa oddzielne ciągi dźwięków -dwa różne tematy muzyczne. staje się „figurą". że słuchacz wybierze jeden jako główny. przedstawiony na rysunku 1-11. wybieramy sobie temat i śledzimy go. Wypróbujcie różne sposoby wsłuchiwania się w muzykę. Wielu malarzy współczesnych-to mistrzowie w odkrywaniu różnorodnych kompozycji. Kiedy jedna z wielu rozmów prowadzonych obok nas zostaje wyodrębniona. Seuchdtel. który przyciąga jego uwagę. Yictor Vasare/y. Bogactwo odbioru muzyki w dużej mierze uzależnione jest od organizacji percepcyjnej. Interpretując przekaz wzrokowy. które RYSUNEK 1-11 Przykładem podobnej kompozycji jest fragment solówki dla fletu. lecz kiedy słuchacz odkryje określony sposób organizacji percepcyjnej dzieła muzycznego. a przysłuchując się niskim tonom-inną. a wszystkie pozostałe dźwięki spostrzegane są jako tło czy akompaniament. Wiązki elementów o podobnym kształcie albo też przerwy w powtarzającym się układzie jawią się nam jako figury. wiedząc. Spróbujcie wsłuchać się w muzykę trudniejszą Bacha czy Strawińskiego lub nawet dobry jazz czy rock. Kompozytorzy często podają dwa różne tematy równocześnie. odkrywamy w nim nowe tematy. Słuchacz może zgodnie z własnym wyborem śledzić jeden temat lub drugi. RYSUNEK 1-12. iż w dźwięku jednego instrumentu grającego solo można równocześnie usłyszeć dwa różne tematy. zmuszając wykonawcę przez cały czas do przechodzenia od jednego do drugiego. „Tlinko". Bogactwo i różnorodność możliwych organizacji percepcyjnych pojawi się stopniowo. a słuchacz. spostrzega jedną melodię. Efekt ten występuje szczególnie wyraźnie na dużym i gwarnym przyjęciu.se. gdzie możliwe jest przerzucanie uwagi z jednej rozmowy na inną. ORGANIZOWANIE INFORMACJI SŁUCHOWEJ Tendencja do wybiórczego wyodrębniania i organizowania danych dostarczanych przez system sensoryczny to jedna z podstawowych cech wszystkich doznań spostrzeżeniowych. a wszystkie pozostałe dźwięki stają się tłem. Słuchając jakiegoś utworu ponownie. W takim wypadku grający przechodzi na przemian od tonów wysokich do niskich. zanim określony układ pojawi się wyraźnie i jasno. Słyszymy kontrabas i przez chwilę tylko go słyszymy. Niektóre kompozycje napisane są tak. że w tym wypadku kompozytor (Telemann) dokładnie oddziela dwa tematy. które mają wyróżniające się cechy. przysłuchując się wysokim tonom. Za każdym razem. wszystko pozostałe tworzy tło. . podobnie jak przy spostrzeganiu wzrokowym. jeżeli wiemy czego szukać. a potem przełączamy się na inny instrument. Słuchając orkiestry.Suis. Być może trzeba będzie dziesięć razy przesłuchać ten sam kawałek. przenosząc uwagę z jednego instrumentu na drugi. rozmowa ta staje się figurą. wyodrębniamy jako jednostki takie ugrupowania. Zauważcie. Temat wyodrębniony w danej chwili staje się figurą. Uczymy się śledzić układ melodii. s: 120. Tu.

można wykorzystać jako ciekawe przykłady zależności między figurą a tłem. Strukturę tę wnosi sam widz. a czasem wręcz niemożliwie. 48x48 cali. Jak odbieracie te obrazy? Na co patrzycie? Z jakiego powodu na niektórych obrazach tego typu organizacja pola bezustannie się zmienia? Obrazy te pozwalają nam wykryć bardzo istotne sprawy. Kolekcja: Muzeum Sztuki Współczesnej. 1-14). zapobiec organizacji informacji. Paris. „Screen Painting: 0°. 1962. Ale jakaś struktura obrazu zawsze występuje i to nawet wówczas. 67°5". Uważnie przyjrzyjcie się tym obrazom. 22"5. gdy artysta świadomie starał się uniknąć standardowej formy organizacji obrazu. a to dlatego. Za zgodą artysty. ' V T ł* T T • ™ ~ • r?mTTf •••••••• mtfTf JW9X RYSUNEK 1-13. zasady organizacji percepcyjnej działają niezależnie od tego. trudno jest. Obraz może być sensowny lub bez sensu. Rysunki 1-12 i 1-13 przedstawiają próbki ich prac. Po pierwsze. raz inną formę. Za zgodą Mr Darida M.niestała. że jest on odbierany jako zbiór długich poziomych to znów pionowych. Wyjątkowo interesujący jest obraz „Tremor "(rys. Francois Morellet. 45°. Po drugie. znany lub obcy-proces spostrzegania wzrokowego zawsze nadaje mu jakąś organizację. „Tremor". czy przedmiot ma jakieś znaczenie i czy jest on nam znany. Winlona. Organizacja ich jest WT&JOT* V8W RYSUNEK 1-14. . przyjmuje raz taką. prostokątnych rurek lub jako układ dużych przesuwających się trójkątów. przy czym jeden z tych układów występuje zawsze. Brickn Rilev.

1-17). że przy obrotach głowy obraz najbliższego punktu zgięcia przemieszcza się na siatkówce oka szybciej niż obraz bardziej oddalonego punktu. wszystkie punkty zgięcia wydają się jednakowo oddalone. Przedstawia on figurę. A zachodzi to dzięki temu. to wskazówki związane z paralaksą ruchową zbiegają się z rzeczywistym ruchem przedmiotu. jednak po dłuższym wpatrywaniu się weń karton nagle podnosi się i wygląda tak. Kiedy przedmiot widoczny jest w jego prawidłowej orientacji przestrzennej. zgodność orientacji pionowej ze wskazówkami paralaksy ruchowej możliwa jest tylko w takim wypadku. Układ stymulacji podobnego typu pojawia się podczas obserwacji sceny. dane sensoryczne zmuszają nas do spostrzegania go właśnie w ten sposób. Zwróćcie uwagę na zmiany kształtu przedmiotu przy ruchach głowy. której poszczególne części znajdują się w różnej głębi. Kiedy obserwator porusza głową. W ten sposób udaje się często poznać lepiej szczegóły operacji systemu spostrzegania niż byłoby to możliwe w normalnych warunkach. odsłonić pewne ukryte właściwości tego systemu. lekko poruszcie głową w przód i w tył (pamiętając o tym. musimy zdobyć się na chwilę koncentracji oraz cierpliwości. Ale jeżeli przedmiot spostrzegany jest jako „stojący". Istnieją dwa różne sposoby organizacji obrazu tej figury. złóżcie i ustawcie tak. Spójrzmy na rysunek 1-15. że przedmiot sporządzony jest z jakiegoś elastycznego materiału. zjawisko to nazywamy paralaksą ruchową. 1-17). Złudzenie warte jest tego. Następnie popatrzcie rtań jednym okiem. rozmieszczenie jego konturów i cieni wydaje się nieco inne niż powinno być (dzięki czemu przedmiot wydaje się lekko świecący). wszelkie informacje dotyczące głębi pasują do siebie. 2 RYSUNEK 1-15 RYSUNEK 1-16 RYSUNEK 1-17 RYSUNEK 1-18 . Kiedy dostrzeżecie przedmiot w pionie (rys. Istota wywołania złudzenia polega na tym. żeby wprowadzając na wejście systemu wzrokowego wieloznaczną informację sensoryczną i poddając analizie błędy. spróbujcie przeprowadzić jeszcze jedno Złudzenia te najlepiej sprawdzić samemu. tak aby oko i linia kartonu znalazły się na jednej płaszczyźnie. Początkowo przedmiot wygląda tak. Wszystkie dane sensoryczne służą do konstruowania spójnej interpretacji świata widzialnego. jak to przedstawia rysunek 1-18. Zanim odłożycie ten kawałek kartonu. jakie system spostrzegania przy tym popełnia. a oko znajdowało się nieco wyżej od linii zgięcia. Punkt fiksacji wzroku nazwiemy punktem O.Naginanie danych sensorycznych do przyjętej interpretacji Inne ważne aspekty organizacji informacji wzrokowej można przedstawić na przykładzie złudzeń. Przygotujcie kawałek twardego kartonu2. ponieważ wygina się jakby był z gumy. Kiedy przedmiot spostrzegany jest jako leżący. to wydaje mu się. jak na rysunku 1-17. I chociaż dobrze wiemy. 1-16) albo „stojący" (rys. Kiedy przedmiot spostrzegany jest jako stojący. nie ograniczając się jedynie do przeczytania opisanego tu zjawiska. że' używamy ciągle jednego oka). że przedmiot obserwowany nie może się tak zachowywać. Aby uzyskać omawiany efekt. gdy sam przedmiot wygina się i skręca. jak to widać na rysunku 1-16. którą można spostrzegać jako przedmiot „leżący" (rys.

Pytanie dotyczy tego. L . według wszelkiego prawdopodobieństwa. Guzman przeanalizował szereg zadań tego typu i wywnioskował. która znajduje się w cieniu. za pomocą których maszyna licząca mogłaby rozwiązywać podobne zadanie. że najważniejszych informacji dotyczących zasłaniania jednych brył przez drugie dostarcza analiza przecięć. a powierzchnią do drugiego. zwróćcie szczególną uwagę na zmianę pozornej jasności tej strony przedmiotu. Przykład ten zapożyczyliśmy z pracy Guzmana (1969). gdzie dwa wierzchołki tworzą linię prostą. to powierzchnie lewa a i prawa b. Jakie reguły rządzą procesem interpretacji? Spójrzcie na lysunek 1-19.Wierzchołek. aby zadecydować. dwie najednej prostej K . przy czym jeden z kątów jest większy od 180° T . f mogą należeć do tego samego ciała. jak poszczególne powierzchnie brył współgrają w tworzeniu figur percepcyjnych? Skąd wiadomo. .Trzy przecinające się linie tworzą kąty mniejsze od 180° Strzałka . należy rozpatrzyć poszczególne linie i kąty.przecięcie utworzone przez cztery lub więcej linii. 1-20).Trzy linie schodzą się w jednym punkcie. Okazuje się jednak. Skrzyżowaniewieloramienne .Przecięcie.Przecięcie. Źródło: Guzman (1969). mówiącą o konieczności interpretowania danych sensorycznych. Spostrzegamy go od razu jako zbiór trójwymiarowych ciał. z jakiej informacji korzystamy. wyodrębnione z całego obrazu. częściowo zasłaniających się wzajemnie.doświadczenie. a dwa pozostałe rozmieszczone są po obu jej stronach Iglica . przy czym wierzchołek przecięcia znajduje się w górze RYSUNEK 1-19. to znaczy tych miejsc. aby jedna jego strona była silnie oświetlona. Źródło: Guzman (1969). że powierzchnie 20 i 18 albo też (trudniejszy przykład) powierzchnie 3 i 29 należą do jednej bryły? Aby rozwiązać to zadanie. Ustawcie przedmiot w ten sposób. Jeżeli przecięcie ma na przykład kształt litery L. gdzie dwa wierzchołki leżą na tej samej prostej co środek. będąc specjalistą od maszyn liczących. nie tworzące żadnego z omówionych typów RYSUNEK 1-20.Trzy linie zbieżne.utworzona przez cztery lub więcej linii. należą do różnych ciał. na której znajduje się środek. w którym dwie linie się spotykają Widełki . że obraz można rozczłonkować za pomocą różnorodnych metod. Czy możecie wyjaśnić te różnice jasności? ZNACZENIE REGUŁ Przytoczone w tekście przykłady ilustrują ogólną tezę teoretyczną. Przy przecięciach w kształcie widełek wszystkie trzy powierzchnie: d. a dwa pozostałe po jednej stronie tej prostej X . Kiedy nastąpi iluzoryczna zmiana poiożenia przedmiotu z pozycji poziomej w pionową. Autor ten. próbował ustalić zasady. e. w których przecinają się kontury (rys. Strzałka zazwyczaj wyznacza przynależność trzech powierzchni do dwu różnych ciał: powierzchni /iii do jednego.

W przytoczonym tu przykładzie niewątpliwie wykorzystuje się dwa różne źródła informacji: pierwsze . czy w pobliżu nie ma innych przecięć tego typu. Odległe przedmioty widziane są pod mniejszym kątem aniżeli przedmioty tej samej wielkości. Renę Magritte.spotykamy się ciągle podczas badania procesu spostrzegania. jakiej dostarczają widełki. Co więcej. wynikające zeń spostrzeżenie ujawni ją w pełni. RYSUNEK 1-22. . kiedy występuje sprzeczność między cechami specyficznymi a całościową interpretacją danego przedmiotu. które rozpościera się z tyłu ciała m. pozwala na jednoznaczną interpretację całej figury: £7—jest jednym ciałem. to jak one łączą się z pierwszym? Na rysunku 1-21 widoczne są dwa przecięcia typu T. W taki to sposób informacja zawarta w cechach samego obrazu łączy się tu z interpretacją struktur widzianych całościowo. Z tym podwójnym procesem . Za zgodą Instytutu Sztuki w Minneapolis.y i z do jednego ciała. Uzupełniająca informacja. i że o i r stanowią tę samą powierzchnię.Spacery Euklidesa". że jeden przedmiot umieszczony jest przed drugim w taki sposób. jakiej dostarcza analiza przecinających się linii.RYSUNEK 1-21 W Widełki Dwa przecięcia typu T Szczególnie ważnych wskazówek dla ostatecznej rekonstrukcji obrazu dostarcza przecięcie typu T. Dlatego też po odkryciu przecięcia typu T należy sprawdzić. że powierzchnie k i / należą do jednego ciała. Spostrzeganie przestrzeni Zazwyczaj spostrzegamy przestrzeń jako trójwymiarową.specyficzną informację o obrazie. drugie . s i z-drugim. natomiast o.. r.interpretację znaczenia przekazywanego przez przecięcia tych linii. . Takie przecięcie często oznacza. a świadcząca o przynależności r. stanowią one dostateczne wskazówki. podobnie jak p i s. że powierzchnie u i p są powiązane ze sobą. ta dwoistość procesu spostrzegania zaznacza się wyraźnie nie tylko w toku analizy prostych brył. . kiedy taka sprzeczność się wyłoni. u stanowi tło.wyodrębnienia cech oraz ich interpretacją w kontekście całości . podobnie jak powierzchnie s i r. a jeżeli są. ale i w tych przypadkach. p. leżące bliżej nas.

. . . a pozorne ich schodzenie się-to rezultat odległości. Poziome kontury. 2 1 J ^y^e(c. Źródło: Carraher i Thitrston (1968). We wszystkich przypadkach. przedstawia ulicę oddalającą się w stosunku do obserwatora. Zdolność widzenia głębi nie zależy od stopnia znajomości przedmiotu obserwacji.Zmienia się struktura powierzchni widzianej z różnych odległości i pod różnymi kątami. i w tym przypadku linie istotnie zbiegają się. że ma on tak ukształtowany w procesie ewolucji aparat wzrokowy. możliwe są dwa podejścia interpretacyjne. to możecie się przekonać. rzutowane są na siatkówkę w coraz mniejszych odstępach. Lewy stożek wyraźnie jest ustawiony pionowo. Linie równoległe zdają się stykać w oddali. że gradient zmniejszania się tych odstępów daje wystarczająco dokładną informację o kątach i o S . 1-22). aby był przystosowany do tworzenia trójwymiarowej reprezentacji tych obrazów. Przypatrzcie się układowi na rysunku 1-24.. jest rzeczą naturalną. Stożek z prawej strony.. Na obrazie Jeffreya Steele'a (rys. Rozpatrzmy dwie stożkowate figury na obrazie Magritte'a (rys. Spróbujemy rozpatrzyć szereg reguł wykorzystywanych prawdopodobnie przez aparat wzrokowy do tego celu i wyjaśnimy zasady ich działania przy powstawaniu niektórych znanych zjawisk. Anthony Samuel Za RYSUNEK 1-24. ale przedstawiają dwie różne rzeczy. 1-23) złudzenie głębi tworzy się dzięki umiejętnemu wykorzystaniu perspektywy przy niekończących się powtórzeniach danego układu. że odstępy między liniami stopniowo się zmniejszają. albo też przedmiot trójwymiarowy. Jeżeli zaczynając od środka przenosimy wzrok w prawo i pojawia się wrażenie cofania się w głąb. to jest tak dlatego. na podstawie analizy wszystkich dostępnych informacji. widziany pod pewnym kątem-i wówczas linie w rzeczywistości mogą być równoległe. Jego brzegi wydają się równoległe. zawierających zbiegające się linie lub krawędzie. które spostrzega. rozmieszczone w równych odstępach w przestrzeni. Jeżeli uważnie przestudiujecie geometrię rysunku. mający te same rozmiary. niemal identycznie. Wybór jednego z możliwych sposobów interpretacji dokonuje się. Kolekcja:Ho. kiedy mamy do czynienia z układem obrazów wzrokowych. ustawiony frontalnie. jak widać. . Może to być albo przedmiot dwuwymiarowy.Eksperyment barokoWy:FredMaddoX". Ponieważ człowiek żyje i porusza się w świecie trójwymiarowym. Oba stożki nakreślone są. I oto ta sama informacja wzrokowa może być interpretowana zupełnie inaczej. Jego brzegi nie wydają się równoległe.

RYSUNEK 1-27 RYSUNEK 1-28 . Źródło: Gibson (1950).RYSUNEK 1-25 WIDZIANY OBRAZ Z boku WIDZIANA SYTUACJA Z góry RYSUNEK 1-26.

Źródło: Penrose i Penrose (1958). C.The Hague. RYSUNEK 1-32. Na rysunku 1-25 gradienty różnych linii. nachylenia. Kolekcja: Hags Gemeentemuseum .RYSUNEK 1-29 RYSUNEK 1-31. . odległościach. w równych patrzącego. które widzi przedstawione są w postaci gładkiej powierzchni z naniesionymi na nią odstępach liniami. RYSUNEK 1-30. przy czym powierzchnia nachylona jest w kierunku od Gradient odstępów linii pozwala obserwatorowi bezbłędnie ocenić kąt obserwator. Escher „Cube with Magie Rlbhons". Źródło: Penrose i Penrose (1958). Źródło: M.

sytuacja podlega dalszym ograniczeniom. wywołuje to nie tylko zgęszczenie linii w dalszych partiach obrazu na siatkówce (w rzeczywistości linie te rozmieszczone są równomiernie). „Structural Constellations". w obrazie siatkówkowym kąty są rozbieżne.Odległość nie jest jednak znana. nic więc dziwnego. Na rysunku 1-25 płaska powierzchnia jest nachylona. która wydaje się znacznie bardziej oddalona. 79. to obserwator widzi. Inny sposób pozwalający ujawnić nasze wysiłki umiejscowienia przedmiotów w trzech wymiarach polega na zbudowaniu figur. uzyskujemy informację o odległości. 1 -26). że tworzące go linie przecinają się pod kątem prostym. równocześnie robi wrażenie większej. Nie trzeba wiele. Należy jednak pamiętać. Rysunek ten dostarcza obserwatorowi sprzecznych informacji. Na rysunkach 1-31. 57). Pierwszy rodzaj takiego złudzenia przedstawia rysunek 1-24. 63. Do tego celu nadają się np. ponieważ w przedstawionym przypadku ten sam gradient odstępów może być obserwowany z dowolnej odległości (pod warunkiem. Trzy baryłeczki na rysunku 1-34 . aby pojawiła się informacja o głębi. których części nie da się logicznie połączyć w jedną całość. Niemożliwe organizacje figur.DesnitP P Straight Lines. jakim jest gradient odległości. to te same przecięcia odbierane są zupełnie inaczej. Jeżeli przedmiot prostokątny jest oglądany na wprost. ta część przedmiotu. w zasadzie nie ma nic nienormalnego w jakimkolwiek połączeniu tych linii i kątów na rysunku. Spróbujmy je połączyć (rys. że jego interpretacja też jest sprzeczna (patrz również rys. Stopień rozbieżności kątów od kąta prostego zależny jest od ukierunkowania przedmiotu w przestrzeni. różnorodne rodzaje gradientów płaszczyzny (rys. 1-37 s. 1-32 i 1-33 przedstawiamy jeszcze kilka figur tego typu. jak na rysunku 1-28. jeżeli jednak uzupełni się te informacje dodatkową informacją o głębi. Za zgodą artysty. Jeżeli przedmiot ten jest nachylony lub obraca się w przestrzeni. że górna poprzeczka krzyża przecina linię pionową pod kątem prostym. stanowi częste źródło licznych złudzeń wzrokowych. a jednak w tym przypadku interpretacja oddzielnych części zaprzecza całości. Tak więc na rysunku 1-27 łatwo możemy stwierdzić. Interpretując oddalenie się od kąta prostego jako informację o głębi. 1953-1958 Źródło. które wyglądają jak kąty i boki jakiegoś trójwymiarowego przedmiotu. pomimo że (a w istocie właśnie dlatego) wszystkie pionowe linie na rysunku mają jednakową długość. że obserwator nie zna rzeczywistych odstępów między poziomymi liniami). Znaczenie kontekstu RYSUNEK 1-33. Josef Albers. Niczego nie spostrzegamy w izolacji. To dobrze znane nam zjawisko. 1-30). Co otrzymaliśmy? Okazuje się. s. ale także zmniejszenie długości linii w rzucie. że jeśli (tak jak w pokazanym przypadku) położenie brzegów płaszczyzny jest znane. że fragmenty te niezupełnie pasują do siebie. Każda informacja musi być zintegrowana w jakąś spójną interpretację całego obrazu wzrokowego. Na rysunku 1-29 przedstawione są fragmenty.

RYSUNEK 1-34 RYSUNEK 1-35 RYSUNEK l-38a. 1-37 mają tę samą długość. Dwie linie poziome na rys. RYSUNEK 1-36 Dwie poziome linie na RYSUNKU 1-386 są równolegle.RYSUNEK 1-37. . Przedstawia idealne koło. Źródło: Luckiesh (1965). Źródło: Luckiesh (1965). Źródło: Luckiesh (1965).

a to dlatego. Żaden z opisanych wyżej efektów nie miałby miejsca. co możemy powiedzieć o samych cechach? Jaką informację wyławia układ nerwowy z sygnałów docierających poprzez narządy zmysłowe? I znowu przychodzi nam z pomocą obserwacja anomalii w spostrzeganiu. Te dwa rysunki ilustrują jedno z praw analizy sensorycznej: wzajemnego oddziaływania na siebie komórek nerwowych. Kiedy nań patrzymy. na które pada część obrazu. w których informacja wzrokowa może być wieloznaczna lub niepełna. Kiedy patrzymy na rysunek 1-41. że kwadraty wewnętrzne mają różne odcienie szarości. Jak tylko pojawiło się złudzenie. Jego rola ujawnia się nawet w bardzo prostych rysunkach linii (rys. co w efekcie dostarczyło nam dodatkowe wskaźniki głębi. ale tym razem wskaźniki ruchu zostały zinterpretowane jako zupełnie nowe spostrzeżenie. Jednakże ani artysta. ANALIZA CECH Poprzednie partie tego rozdziału dotyczyły interpretacji cech sensorycznych i reguł działających w toku spostrzegania. co mógł. gdyby receptory działały niezależnie od siebie. Wszystkie zjawiska tego typu świadczą o tym. Tak więc praca receptorów. aby wielkość jabłka i pokoju były odbierane jako normalne. ani drugie nie jest odbierane w pomniejszonej skali. widzimy małe szare plamki na skrzyżowaniach wszystkich białych pasów. W badaniu działania systemu sensorycznego można wykorzystać metody rejestracji i bezpośredniego pomiaru aktywności włókien nerwowych. W istocie jest jedno takie miejsce na siatkówce.59 wyraźnie różnią się wymiarami. ani psycholog nie ograniczają swych zainteresowań do zwykłych sytuacji życiowych. Renę Magritte. w doświadczeniu ze złożonym kartonem brakowało informacji o prawdziwym położeniu przedmiotu. to wydaje się nam. a nawet z rozmysłem zniekształcają prawa logicznej proporcji obrazu wzrokowego (rys. jak długo interpretacja okazywała się możliwa (nawet jeżeli obraz był nieznany lub jedyny w swoim rodzaju). jak wpływa on na spostrzeganie. . na którym spoczywa nasz wzrok w danym momencie. Kolekcja William N. W zwykłych warunkach wszelkie informacje stanowiące kontekst pasują do siebie. że obserwowaliśmy go jednym okiem przy względnie stałym położeniu głowy. a każdy posyłałby po prostu własny niezależny sygnał do mózgu. jak również w rozdziałach 4-7. pomocne będzie prześledzenie pewnych bardziej ogólnych właściwości systemu wyodrębniania cech poprzez przyjrzenie się. stosowane w fizjologii. Nosi on nazwę plamki żółtej (fovea). A surrealiści w swych dziełach odkrywają. 1-37 i 1-38). że w toku integracji informacji sensorycznych powstaje spójny obraz realnego świata. chociaż w istocie są takie same. Rezultaty tych badań zostaną omówione w rozdziale 2. tak że ani jedno. Kiedy przedmiot oddala się od obserwatora. okazuje się być zależna od sąsiadujących z nimi receptorów. 1-35 i 1-36). która stworzy określony kontekst (rys. „The ListeningRoom". z wyjątkiem tego jednego. Podobny efekt możemy zauważyć również na rysunku 1-42. Copley. Łatwo jednak możemy zmienić istniejące stosunki wielkości między nimi: wystarczy tylko dodać informację. gdzie receptory nie współdziałają zbytnio ze sobą i nie zachodzi w nim efekt pojawiania się szarych plamek na skrzyżowaniach-jest to mały obszar siatkówki dokładnie odpowiadający punktowi fiksacji. 1-39). artysta osiąga interesujący efekt. Stosunek wielkości i odległości jest dokładnie taki. (patrz też rozdziały 4 i 5). że kontekst działa nie tylko w przypadku. Zanim zajmiemy się jednak pracą układu nerwowego. złudzenie utrzymywało się. Tak długo. zrobiliśmy ruch głową. że pokój jest bardzo malutki. Ale Magritte zrobił. Możemy zgodzić się na to jabłko pod warunkiem. między kwadratami RYSUNEK 1-39. Świadomie naruszając reguły. Patrząc na rysunek 1-40 (krata Heringa). Zwróćcie uwagę na to. kiedy mamy do czynienia ze znanymi przedmiotami. wielkość jego obrazu odpowiednio się zmniejsza. Ale. Prześledźmy uważnie rysunek 1-40 i 1-41. Na przykład. jaki powinien być. W warunkach laboratoryjnych możemy stwarzać sytuacje.

które nazywamy nystagmusem fizjologicznym.ślady. który odbiera oko. Dodatkowy obraz jest efektem współdziałania komórek nerwowych siatkówki. Pierwsza z nich uwzględnia stałe ruchy gałek ocznych. oglądany przedmiot stopniowo zanika.szybkie skoki o amplitudzie około 5 minut kątowych. i to nie tylko z powodu ruchów otoczenia. z wyjątkiem tego jednego. Zatrzymywanie obrazu Obraz. to po około 30 sekundach czarne i białe części obrazu zaczynają minut. przypatrując się rysunkowi 1-43. w jaki obraz przestaje być widoczny. wszystkie małe kwadraty mają ten sam odcień szarości. Można wyróżnić kilka typów mimowolnych i subiektywnie niedostrzegalnych ruchów oczu: Bardzo szybkie i drobne ruchy. kiedy oko porusza się około 20 sekund kątowych z szybkością 30-70 razy na sekundę. W istocie żadnych ukośnych linii na rysunku nie ma. dostrzegamy szare ukośne linie. na którym spoczywa nasz wzrok w danym momencie. że minuta kątowa składa się z 60 sekund. RYSUNEK 1-40. odkryte zostało przez Roberta Springera. Nieco więcej możemy dowiedzieć się o mechanizmach wyodrębniania cech korzystając z dwu procedur psychologicznych: . Kontrast równoczesny. Złudzenie to. kiedy ruchy oka są zatrzymane. Spróbujmy zobaczyć ten efekt wynikający z ruchów oczu. Jeśli zatrzymać ruchy oka. ale i w efekcie ciągłego tremom samego oka-drobnych drgań.RYSUNEK 1-42. jeśli uprzednio przez długi odcinek czasu obserwowany był inny przedmiot. Sposób. a w stopniu kątowym mieści się 60 1 stopnia). 20 sekund kątowych stanowi RYSUNEK 1-41. ujawnia pewne właściwości mechanizmu wyodrębniania cech. Wszystkie te proste przykłady pozwalają nam zaobserwować. znajduje się w ciągłym ruchu. I trzeci . polegające na pojawieniu się szarych ukośnych linii (których tu nie ma). które często korygują ruch powolny. Druga wykorzystuje obrazy następcze . jak silny wpływ ma mechanizm wyodrębnienia cech na nasze spostrzeganie. ale nie wnoszą nic nowego do zrozumienia działania tego mechanizmu. Krata Heringa: Szare plamki pojawiają się na każdym skrzyżowaniu. Jeżeli wpatrujemy się w czarny punkt fiksacji (kropka w środku rysunku) bez odrywania wzroku. Drugi rodzaj to ruch powolny 180 oscylujący. Źródło: Cornsweet (1970). (Przypomnijmy. jakie nakładają się na odbiór danego przedmiotu.

trwa najdłużej (rys. Przy starannej kalibracji można doprowadzić do sytuacji. Za pomocą tego urządzenia uzyskujemy to.) nałożony na właściwy rysunek. jakby się rozpływały. Nie jest to przypadek. że kiedy oko porusza się w prawo. Zwróćcie uwagę przede wszystkim na pewne cechy specyficzne rysunku. tak że w efekcie pozostaje puste jednorodne pole w miejscu. Jeden z nich przedstawiony jest na RYSUNEK 1-45. Nikną kolejno jego sensowne fragmenty. im bardziej sensowna jest jego struktura. Do szkła kontaktowego w oku przymocowano małe lusterko. obraz następczy . wtedy żadne ruchy oczu nie doprowadzą do zmiany położenia obrazu na siatkówce. analizującego informacje sensoryczne. Cornswett. Obserwując za pomocą tego urządzenia jakąkolwiek scenę.RYSUNEK (1961). to znaczy zatrzymania jego ruchu na siatkówce. 1952). gdzie uprzednio był obraz. Obraz następczy kraty będzie przez cały czas przemieszczał się na rysunku bez względu na wysiłki „utrzymania" go na miejscu. Ratliff. Obraz utrzymuje się tym dłużej. Skierujmy wzrok na środek obrazu (z bliskiej odległości) . Źródło: Pritchard (1961). Znikanie obrazu przebiega w sposób dość szczególny. a tym samym i rzutowany obraz. Właśnie dzięki temu można uzyskać określony efekt. to wraz z nim przesuwa się lusterko. Znikająjedne części. jakie osoba badana miała oglądać. widziany obraz już po kilku sekundach zaczyna stopniowo znikać. To właśnie jest efekt nystagmusa fizjologicznego. (Riggs. tłum.przyp. Obraz „nie roztapia się". Szczególnie interesujący jest nie tyle fakt ciągłego ruchu gałek ocznych. Ratliff: Cornsweet i Cornsweet (1953) rysunku 1-44. Tak odbity obraz pada na powierzchnię receptoryczną. Ta część obrazu. Źródło: Yerheijen migotać. RYSUNEK 1-44. Zjawisko to dostarcza nam ważnych informacji o pracy systemu receptorycznego. na które z projektora rzutowano obrazy. Wtedy przenieśmy wzrok na biały punkt. Możemy sami zaobserwować znikanie obrazu dzięki reprodukcji obrazu angielskiego artysty Petera Sedgleya Lustrzana suita nr 9" (rys. Źródło: Riggs. Istnieje szereg technik stabilizacji obrazu na siatkówce. w której przestrzeń poruszania się obrazu będzie ściśle odpowiadała kątowi widzenia oka. na którą świadomie zwraca uwagę obserwator. 1-46 -wkładka kolorowa). Obrzeża koncentrycznych kół namalowane są tak. Powinniśmy dostrzec zbiór białych kwadratów na czarnym tle (tzn. inne pozostają nietknięte. ile zjawisko znikania obrazu w rezultacie zatrzymania ruchów oka. 1-45). 1-43.

mającego miejsce w momencie. Ale. Może RYSUNEK 1-47. które wydają się stałe ze względu na ich wysokość i głośność. Wrażenie smakowe lub zapachowe również znika po pewnym czasie. . Jednostajne sygnały dźwiękowe nie istnieją. ale od razu w większych częściach. Wyraźnie zarysowany krąg (a) oczywiście nie znika. i to nie powoli. aby była zauważalna przez receptory. która jeszcze pozostaje dostępna. kiedy sygnały te są zmienne. Mimowolne ruchy gałek ocznych (nystagnnis fizjologiczny) prowadzą do znacznej zmiany intensywności obrazu na siatkówce (a). dlaczego znikają kręgi Sedgleya. W efekcie braku sygnałów detektory te przestają funkcjonować i obraz wzrokowy znika w całości. czy po pewnym czasie przestajemy słyszeć jednostajny sygnał dźwiękowy? Po drugie. chociaż nie stosowaliśmy specjalnej aparatury w celu stabilizacji obrazu na siatkówce? Łatwo możemy znaleźć odpowiedź na pierwsze pytanie. Należy odpowiedzieć na dwa pytaniar Po pierwsze. ale pozostaje informacja o barwie: od tej chwili widzimy tylko ją. jeśli choć odrobinę poruszymy oczami. receptory wzrokowe przestają reagować. że percepcja obrazu jest zależna od pracy bardzo złożonych detektorów cech . Nie spieszmy się zbytnio. Wszelkie alternatywne wyjaśnienia trzeba też starannie rozpatrzeć. kręgi znowu się pojawią. tym szybciej pojawi się pożądany efekt. że miały rozpływające się brzegi. Kiedy spoglądacie na rysunek. W końcu kręgi całkiem znikną i pozostanie jednolita żółta płaszczyzna. Czy wyjaśnia to znikanie kręgów na obrazie Petera Sedgleya (rysunek 1-46 na wkładce kolorowej)? Na dole: Przedstawiono wpływ nagłych zmian intensywności. takich jak przesuwanie się soczewek. wasze oczy mimowolnie poruszają się. Na przykład. czy podobnie zachowują się inne zmysły? Na przykład. kąty. Rysunki te pochodzą z pracy Cornsweeta (1969). Jest to sprawa praktyki: im częściej będziecie to powtarzać. Pojawi się natomiast ponownie z chwilą. Inne systemy (zmysły smaku i dotyku) mają zdolność do adaptacji. kiedy mrugniemy okiem lub też przeniesiemy wzrok na punkt X. to znaczy przestają przesyłać sygnały do centrum. a następnie zaczną znikać części innych kręgów. Zatrzymajmy obraz-to przestaniemy go spostrzegać. A jak wygląda odpowiedź na drugie pytanie? Kręgi znikały dlatego. kiedy fiksacja oka jest na wyraźnym kręgu. skutkiem technicznych trudności aparatu. są niczym innym jak stałym układem drgań ciśnienia powietrza. ale te same ruchy oczu powodują jedynie nieznaczne zmiany w intensywności zamglonego kręgu (b). a nie krąg wyraźny. Doznanie jest tego warte. Przejście od jednego koloru do drugiego następuje tak płynnie. pasek do zegarka przestajemy odczuwać po jakimś czasie. Początkowo dość trudno jest wywołać go. Jak widać. ale nie rezygnujcie. Sygnały dźwiękowe charakteryzują się towarzyszącym im ruchem. Nawet te dźwięki. a system wzrokowy wymaga sztucznego wprowadzenia ruchu. a po chwili jako pierwszy zniknie krąg centralny. 1-47). ale te ruchy o nieznacznej amplitudzie prowadzą jedynie do wibracji obrazu na receptorach siatkówki (rys. w końcu w tym tkwi przyczyna zniekształconego spostrzegania złożonych obrazów. Wyjaśniałoby to względnie długi okres trwania odbioru skomplikowanych obrazów w porównaniu z prostszymi.i nie odrywając go nie poruszajmy też oczami. jeśli pobudzenie nie ulega zmianie. Kiedy oko przestaje się poruszać. a miejsce ich zajęło żółte pole. że mechanizmy spostrzegania błędnie interpretują tę informację sensoryczną. gdy poruszymy zegarkiem. (Nie zniechęcajcie się. Dopóki od receptorów nerwowych siatkówki dociera wystarczająca ilość informacji.obwodów nerwowych odkrywających linie. zanim kręgi zaczną znikać. wszystkie systemy sensoryczne są zdolne do długotrwałego odbierania sygnałów tylko w takich warunkach. Znikanie i pojawianie się na nowo obrazów może być np. dlaczego znika tylko krąg zamglony. kiedy wygasający sygnał sensoryczny powoduje. Należy zachować ostrożność przy wyciąganiu wniosków o mechanizmach nerwowych na podstawie tego typu danych behawioralnych. pozwala również Wyjaśnić nagłe znikanie całych fragmentów obrazu. Jak wyjaśnić te zjawiska? Najpopularniejsze wyjaśnienie dotyczy faktu. dopóty detektory te ciągle pracują i widzimy cały obraz. jeżeli upływa dłuższy czas. Jeżeli będziecie nieruchomo wpatrywać się w czarny punkt na rysunku b (lepiej zamknąć jedno oko). to zamglony krąg szybko zniknie. że ruch rozpływającego się brzegu nie może wywołać na tyle silnej stymulacji. W tym wypadku znika obraz kręgów. Ilekroć układ nerwowy zaprzestaje normalnie działaćjego braki nie są odczuwalne. a ponownie przypomina nam on o swoim istnieniu w momencie. U góry: Wyjaśnienie. krawędzie.) Kręgi zniknęły. a nawet koła.

kiedy odejdziecie na bok i rozluźnicie mięśnie rąk. . Przyglądając się uważnie powierzchni z określoną fakturą. w czasie których trwa ruch. Może tylko dlatego sądzimy. Stańcie w otwartych drzwiach. Jeżeli potem przeniesie wzrok na przedmiot o wyraźnej fakturze (na przykład na ścianę albo jeszcze lepiej na tkaninę o delikatnej fakturze. ponieważ są to jedyne zmiany w percepcji. ułatwi to obserwację ruchu. Klasycznym przykładem jest efekt wodospadu. jakie potrafimy bez trudu opisać. to w obrazie następczym będzie się zwijała.obraz nie został idealnie zatrzymany. Eksperymenty nad zatrzymywaniem obrazu stanowią zapewne użyteczny pomost między naszym doświadczeniem percepcyjnym a mechanizmami nerwowymi leżącymi u podłoża systemu wzrokowego człowieka. Poobserwujcie poruszający się przedmiot. to obraz następczy będzie biały. np. to obraz następczy będzie żółty. Na wirownicy należy narysować linie. ale jedynie jako impuls do dalszych badań. zależnie od kierunku obrotów. Podstawowy warunek-obserwator bez przerwy patrzy w jeden punkt. Jeśli spiralę tę (lub jej odbitkę) umieścimy na wirującym talerzu gramofonu. odniesiecie wrażenie. Analogiczne efekty charakteryzują również system mięśniowy. który będzie się odbywał w kierunku odwrotnym w stosunku do obserwowanego wcześniej. RYSUNEK 1-48. tak jakbyście chcieli powiększyć przejście. utrzymując w absolutnym bezruchu wzrok przez kilka minut. Jeżeli pierwotne oświetlenie było niebieskie. Jeżeli przedmiot poruszał się z góry na dół. Odbieramy wrażenie ruchu pozornego przy braku poruszającego się obrazu. Najwyraźniejszy efekt ruchu można uzyskać rysując na krążku spiralę. jakby ręce same podnosiły się do góry. że w istocie nie ma żadnego ruchu: obraz wzrokowy jest nieruchomy. I w tym przypadku efekt następczy silnej stymulacji mówi nam co nieco o wewnętrznym funkcjonowaniu systemu. zasłonę lub prześcieradło). zauważymy. a wzrok zatrzymamy na jej środku przez 30 sek. zaopatrzyliśmy was w odpowiednią spiralę (rys. to odniesie wrażenie pozornego ruchu. a jeżeli początkowo obserwowaliśmy czarną powierzchnię. ale możemy też znaleźć i inne przedmioty. JAK UZYSKAĆ EFEKTY NASTĘPCZE RUCHU? Niezwykle efektywnym źródłem ruchu jest wirownica obracająca się z prędkością 3^1 obrotów na sekundę. którą po przerysowaniu na karton należy umieścić na talerzu gramofonu. który początkowo patrzy na jaskrawo oświetloną kolorową płaszczyznę. ta wydaje się nie biała. które wyraźnie kontrastują z tłem krążka. to obraz następczy przemieszcza się z dołu do góry. jeżeli obserwujemy powierzchnię o barwie czerwonej. Problemów tych nie należy oczywiście traktować jako podstaw do odrzucenia opisywanego zjawiska. Spirala Efekty następcze Drugim ważnym źródłem dostarczającym informacji o procesie spostrzegania jest analiza następstw silnej stymulacji. Aby ułatwić wam obserwację efektu następczego ruchu. że spirala ta zwija się lub rozwija. a następnie przenosi wzrok na powierzchnię gładką i białą. to oglądana następnie biała powierzchnia wyda się nam zielona. Obserwatorowi. a następnie silnie „odpychajcie" rękoma framugę nad głową. lecz kolorowa-w kolorze dopełniającym do uprzednio oglądanego. że znikają sensowne składniki obrazu. Szczególnie wyraziście prezentują się efekty następcze ruchu. Źródło: Gregory (1970). a następnie obserwując obracający się krążek odnosimy wrażenie. Efekty następcze ruchu. 1-48). jeżeli obserwujemy rozwijającą się spiralę. to wystąpi efekt następczy ruchu. Tak więc.

na białym tle. polega na pojawieniu się barwy dopełniającej w stosunku do poprzednio działającej lub-jeśli wolicie-barwy przeciwstawnej. Przypuśćmy teraz. dlaczego barwa czerwona jest dopełniającą w stosunku do zielonej). jeżeli mrugniecie kilkakrotnie powiekami). Wyjaśnienie efektów następczych Zwróćcie uwagę na dwa aspekty dotyczące efektu następczego. że przy długotrwałej jednostajnej stymulacji detektory zasilające ten obwód wyższego rzędu ulegają zmęczeniu. ale daje ona pożądany efekt. Metody tej specjalnie nie polecamy. Można zatem przypuszczać. Powinniście zobaczyć szereg czerwonych serduszek (obraz następczy łatwiej pojawi się. że zaangażo- wane tu mechanizmy nerwowe ulegają procesowi adaptacji lub zmęczeniu. Jednostka ta reaguje wzmocnieniem reakcji neuronów w wypadku ruchu w jednym kierunku i osłabieniem ich reakcji. w każdej parze komórki reagują na dwa różne rodzaje bodźców. Następnie wpatrujcie się w środek wirującej spirali nie odrywając wzroku co najmniej przez 30 sekund. Może to świadczyć o istnieniu dwu antagonistycznych systemów. Niestety obraz. kiedy ruch pojawia się w kierunku przeciwnym. Również i tu komórki nerwowe połączone są parami. który występuje w wyniku intensywnego wpatrywania się w daną barwę. główne efekty następcze ruchu powstają w wyniku długotrwałej obserwacji wodospadu. że oko obserwuje przez pewien czas czerwoną powierzchnię. dotyczy ono jedynie części obwodowej. co przeszkadza w uzyskaniu efektu. oba typy detektorów znajdują się w równowadze i wówczas na wyjściu tej nowej jednostki detektora występuje pewien stały niski poziom wyładowań-potencjał tła. Kiedy ruch nie występuje. Podstawowy sposób uzyskania tych faktów polega na oddzieleniu pól widzenia obu oczu. że w pewnym momencie jedno z ogniw w łańcuchu procesów prowadzących do spostrzegania ulega zmęczeniu w wyniku długotrwałej stymulacji. to receptory zieleni będą reagowały normalnie. Starajcie się nie poruszać głową i nie odrywać oczu tak długo aż cata figura zacznie migotać. w przybliżeniu z prędkością około 33 -y obrotów na minutę. ale normalna reakcja zmęczonych receptorów czerwieni jest zahamowana. Efekty następcze wskazują. kiedy obserwujemy ten sam przedmiot. to oba reagują identycznie na obecność światła białego i na wyjściu połączonych komórek brak będzie sygnałów. Taką metodą jest użycie telewizora. można po prostu umieścić w centrum spirali ołówek i wprawiać ją w ruch obrotowy. Teraz musimy przyjąć nowe założenie. ten z prawej strony. Przyjmijmy dalej. które znajdują się na wkładkach barwnych. to zmęczenie obejmuje centralną część systemu. że detektory ruchu są tak ze sobą połączone. a potem przenieście wzrok na dowolne przedmioty znajdujące się w pokoju lub na czyjąkolwiek twarz. Po pierwsze. efekt następczy zawsze jest w swej istocie przeciwstawny lub dopełniający w stosunku do oddziaływania początkowego. zwłaszcza w dobrym telewizorze. Ale komórka „czerwona" będzie reagowała na czerwone światło i na wyjściu pary pojawi się reakcja pozytywna. Załóżmy. tak aby obraz przesuwał się przez ekran w sposób ciągły w górę lub w dół. ale samo wystąpienie efektu nie daje informacji o tym. Oba komponenty systemu reagują identycznie na białe światło i na wyjściu połączonych komórek znajduje się jedynie potencjał tła. po ustawieniu obrazu na maksymalną jasność i maksymalny kontrast należy ostrożnie manipulować pokrętłami synchronizacji poziomej. który był charakterystyczny dla stymulacji początkowej. dowolny efekt następczy pojawia się w wyniku długotrwałej stymulacji jednego z tych antagonistycznych systemów: długotrwałej ekspozycji jednej z barw dopełniających lub długotrwałego ruchu w jednym kierunku. zrozumiemy. Aby móc to wyjaśnić. Obraz następczy. gdzie znajdują się zielone serduszka. to istnieje jeszcze jedna alternatywna metoda znalezienia ruchu. Starajcie się jednak obracać ją dosyć wolno. która część całego systemu spostrzegania uległa zmęczeniu. Jeżeli receptor czerwieni znajduje się w jednej parze z receptorem zieleni. w tym również te. Wreszcie można symulować wodospad odkręcając maksymalny strumień wody w wannie lub prysznicach i wpatrując się weń przez co najmniej jedną minutę. Jeżeli po tym włączymy białe światło. Wówczas przenieście wzrok na drugi czarny punkt. Zapoznajcie się z rysunkiem 1 -49 (wkładka kolorowa). zmęczone detektory nie mogą przyczynić się w wystarczającym stopniu do zrównoważenia aktywności przeciwstawnych im detektorów i cały obwód sygnalizuje ruch przeciwny do tego. W analogiczny sposób można wyjaśnić również efekty następcze barwy. to znaczy aktywność jednych hamuje równocześnie aktywność drugich. Po drugie. Musimy jeszcze przyjąć. Opisane wcześniej efekty . Należy w takiej sytuacji wpatrywać się weń dłużej (róbcie to przy wyłączonym dźwięku). Efekty następcze barwy. Stopniowo receptory czerwieni ulegają zmęczeniu i tracą swą zdolność do reagowania. który wskazuje brak ruchu. Z tego względu w następstwie nadmiernej stymulacji (i zmęczenia). a komórka „zielona" będzie reagowała na światło zielone i na wyjściu pary pojawi się reakcja negatywna. w dodatku detektory ruchu odbywającego się w jednym kierunku występują w parze z detektorami ruchu w kierunku przeciwnym. że oba typy detektorów są antagonistyczne.ta została przystosowana do szybkości 33 -^ obrotów na minutę. dotyczy to zarówno ruchu. Można dostrzec efekt następczy oddziaływania barwy wykorzystując dowolną barwną powierzchnię. reakcja na wyjściu takiej pary będzie stanowiła różnicę reakcji obu komórek. tam. Wpatrujcie się uporczywie w czarny punkt z lewej strony. tym sposobem „zielone" reakcje przeważą nad „czerwonymi" i w efekcie białe światło będzie odbierane jako zielone. Jeśli nie możecie znaleźć wodospadu i nie chcecie lub nie potraficie skonstruować wirownicy. jak i napięcia mięśniowego lub barwy (kiedy zajmiemy się mechanizmami widzenia barw. Rozpatrzmy na przykład efekt następczy ruchu. iż tworzą nową jednostkę-detektor wyższego rzędu. co w konsekwencji prowadzi do obniżenia ich wrażliwości na sygnały płynące z zewnątrz. Jak już wspominaliśmy. Jeżeli nie dysponujecie gramofonem. że istnieją w układzie nerwowym specyficzne detektory ruchu. których działanie jest wzajemnie przeciwstawne. tak aby można było sprawdzić możliwość transferu efektu następczego z jednego oka na drugie: jeżeli stymulacja jednego oka prowadzi do pojawienia się efektu następczego w drugim oku. będzie drgał. potrzebne są dodatkowe fakty. jeśli zaś transfer nie wystąpi.

W ciągu 5 minut osobie badanej pokazywane są na przemian czerwone pionowe linie (rys. to ujawni się ona w wystąpieniu efektu następczego. że efekt ten nie jest zgodny z dwiema intuicyjnie wysuniętymi tezami dotyczącymi detektorów linii. Jeśli te specyficzne efekty adaptacji do barwy byłyby wynikiem istnienia specyficznych obwodów detektorów linii. to znaczy jednostek funkcjonalnych. Wyjaśnienie tego efektu wiąże się ponownie z założeniem dotyczącym istnienia w systemie spostrzegania człowieka specyficznych detektorów cech. tak aby białe pionowe linie ukazały się zabarwione na zielono. Źródło: Gibson i Harńs (1968). chcemy odnotować interesujące zjawisko. Kiedy zajmiemy się omawianiem obwodów nerwowych. 1965). jeszcze spostrzegają białe linie jako zabarwione. dostarcza nam model znacznie prostszego detektora (patrz s.następcze barwy nie przenoszą się z jednego oka na drugie. Efekt McCollough służy do zademonstrowania organizacji funkcjonalnej dwu uzupełniających się wzajemnie systemów. że jest on niezwykle trwały.odcień zielonkawy. 127). Efekt następczy wymaga długotrwałej stymulacji przy nieruchomych oczach. Jak zademonstrować ich obecność? Rozważania w poprzedniej części rozdziału wskazują. i zostały one nazwane efektem McCollough (McCollough. że linie ukośne staną się poziome lub pionowe. jakimi dysponujemy. l-50c). Jak dowiemy się później. związany prawdopodobnie z wyczerpaniem się zapasów substancji chemicznej w receptorach barw siatkówki. Następnie prezentuje się osobie badanej wzorzec kontrolny złożony z białych i czarnych linii ułożonych w różnych kierunkach (rys. Jedna z nich to fakt. Jeżeli badany przechyla głowę w taki sposób. którzy twierdzą. Efekt ten niesie kilka niespodzianek. A są i tacy. należałoby oczekiwać zniknięcia efektu w sytuacji rozmycia konturów. Jeżeli istnieje antagonistyczna grupa detektorów. które mają maksymalną wrażliwość na linie o określonej barwie. białe linie poziome mają czerwonawy odcień. pewna liczba detektorów linii barwnych. To właśnie zjawisko jest efektem McCollough. jest to niezwykle długotrwałe utrzymywanie się zjawiska stosunkowo prostego dla systemu spostrzegania. można zatem traktować je jako wynik zmęczenia lub adaptacji mechanizmów obwodowych. 1 -50a) i zielone poziome linie (rys. Teraz przyjmijmy. Niektórzy ludzie nawet po upływie 8-10 godzin od zakończenia eksperymentu ciągle RYSUNEK 1-50. a linie ukośne biały. Jednak w toku sprawdzania uzyskano odwrotny rezultat: zmiany ostrości nie miały wpływu na efekt. Ale najdziwniejsze w tym wszystkim jest to. jak i o istnieniu specyficznych detektorów ruchu i barwy. każdy wzorzec eksponowany jest przez około 5 sekund. Po długotrwałej ekspozycji zielonych linii poziomych. Czy efekt ten ogranicza się wyłącznie do linii poziomych. to przybiorą one wówczas odpowiednie zabarwienie. rozpływania się granic między czarnymi a białymi liniami na wzorcu kontrolnym. co pozwalałoby na wysunięcie sugestii. Jedne badania wykazały. służących do rozpoznawania cech. Inne prace jednak tego nie potwierdzają. jawiącego się po obserwacji czarnego kwadratu. została niedawno wykryta w mózgu małp. a następnie zaprezentować neutralny bodziec. białe linie poziome powinny wydawać się czerwonawe (ponieważ białe światło składa się z równych ilości czerwonego i zielonego światła). \-50b). Nie należy jednak zbyt pochopnie wyciągać wniosków. dopóki linie są wyraźnie widoczne. że możliwy jest transfer tego efektu z jednego oka na drugie. Detektory linii są znacznie bardziej złożone niż byłoby to niezbędne do wyjaśnienia omawianego tu zjawiska. Trudno natomiast określić dokładną lokalizację zmęczenia leżącego u podstaw efektów następczych ruchu. że zmęczeniu ulegają procesy ośrodkowe. wrażliwych na pewne układy cech zawarte w bodźcu wzrokowym. przekonamy się o tym. że lepszego wyjaśnienia danych eksperymentalnych. Przypuśćmy. że istnieją odrębne detektory dla czerwonych i zielonych poziomych linii. Zanim skończymy omawianie efektu McCollough. iż należy wywołać zmęczenie jednego rodzaju detektorów linii. że istnieją również specjalne detektory kolorowych linii w systemie widzenia człowieka. że efekt następczy utrzymuje się około tygodnia. otóż efekt ten utrzymuje się również w sytuacji spostrzegania poruszających się . Zjawiska te po raz pierwszy opisała McCollough w 1965 r. białe pionowe . b) Adaptacja do barwy uzależniona od kierunku Stosunkowo niedawno odkryto szereg dość zagadkowych efektów następczych. trzeba równocześnie wywołać także zmęczenie odpowiednich detektorów czerwonych pionowych linii. a zwiększenie kontrastu nawet zwiększało efekt następczy. czy też jest przejawem ogólnej adaptacji do koloru zielonego? Aby to ustalić. Z kolei zmiana stopnia kontrastu między czarnymi i białymi liniami na wzorcu kontrolnym nie powinna mieć wpływu na efekt następcz"y dopóty. Efekt ten wyraźnie nie jest prostym obrazem następczym w rodzaju białego obrazu następczego. Wniosek jest tu oczywisty: efekty następcze świadczą zarówno o występowaniu specyficznych obwodów nerwowych w systemie analizy sensorycznej. Wysuwaliśmy już przypuszczenie dotyczące istnienia specyficznych detektorów linii.

Jakie cechy specyficzne są tam przedstawione? Jak rekonstruowany jest obraz psa z różnorodnych plamek. już przy pierwszej próbie. jak i osoby widzące biorące udział w . Fragmenty obrazu wzrokowego. odróżnić pasy pionowe od poziomych. Udaje się im bardzo łatwo. nie zostały też wyodrębnione poszczególne typy tych detektorów. . kiedy obserwator przesuwa obraz kamery telewizyjnej wzdłuż obserwowanej sceny. iaką literę ona przedstawia. układ intensywności oświetlenia tej sceny zostaje przetworzony na obrazy dotykowe na skórze pleców (rys. zaś przy ruchu w dół na czerwono. Po nabyciu wprawy. połączonej z zestawem wibratorów pobudzających dotykowe receptory skóry. Osoba badana obserwuje całość przez 5 minut. potem 5 sekund w dół i tak dalej. Biorąc pod uwagę prymitywność obrazów dotykowych. odwołując się do systemów zawierających detektory cech. Saundersa. 1970). Pewne właściwości ludzkiego spostrzegania dość trudno wyjaśnić. że przeanalizujemy jeszcze problem „widzenia skórnego". RYSUNEK 1-51.. zarówno niewidomi.koła. aktywizują wibratory w odpowiadających im miejscach kraty.obrazów. a u człowieka stanowią coś w rodzaju niedopatrzenia. do rozpoznawania obrazów przy użyciu tej aparatury jest w istocie bardzo duża. Szybko uczą się odróżniać proste figury geometryczne . Jeden z takich aparatów przetwarza obraz wzrokowy na dotykowy w następujący sposób: 400 wibratorów dotykowych umieszczonych w kwadratowej kracie (bok kwadratu wynosi 25 centymetrów) jest przymocowanych do oparcia krzesła. ani też wyrazistych konturów? Jak rywalizują ze sobą różne obrazy na płótnie Salvadora Dali albo też różne interpretacje form stożkowatych w obrazie Magritte'a? Jak to wyjaśnić opierając się wyłącznie na detektorach cech? Pozwólcie. które prawdopodobnie funkcjonują w systemie wzrokowym człowieka. Scadden. Kiedy obraz kontrolny porusza się w górę. 1969. wibratory odpowiadające fragmentom obrazu o niskiej intensywności są nieaktywne.5 sekund w górę. 1-51). Jeżeli rozpoznawanie obrazów na podstawie wrażeń dotykowych może odbywać się bez pomocy detektorów cech. w której założony obraz wzrokowy rysuje się" nie na fotoreceptorach siatkówki oka. którym towarzyszy wysoka intensywność oświetlenia. trójkąty. zaś przy ruchu w dół przybierają barwę zielonkawą (Stromeyer. że istnieją rzeczywiście wrażliwe na barwy detektory ruchu? SPOSTRZEGANIE BEZ WYODRĘBNIANIA CECH Badania nad zatrzymywaniem obrazów oraz nad efektami następczymi dają nam wyobrażenie o tym. jakie metody mają zastosowanie przy poznawaniu tych rodzajów detektorów cech. Przeanalizujcie raz jeszcze ilustracje zamieszczone w tym rozdziale. poruszających się w górę lub w dół. Czy oznacza to. linie wydają się czerwonawe. W każdym razie jeden z wybitnych neurofizjologów (Spinelli. jaką przebył palec na jego skórze. Aparat przekształcający obraz wzrokowy na obraz dotykowy składa się z kamery telewizyjnej. W ten sposób. które mogą poruszać się w górę lub w dół. Spójrzcie na cętkowanego psa lub też na inne rysunki. Widzenie skórne" Jeżeli ktoś „nakreśli" palcem na waszych plecach lub dłoni jakąś dużą literę. Nie ulega bowiem wątpliwości.słynnej rozrzutności procesu ewolucji. że detektory cech są niezbędne wyłącznie dla niższych gatunków zwierząt. Jest to zjawisko analogiczne do efektu McCollough. Stromeyer i Mansfield. i zdecydować. przy czym w momencie poruszania się w górę pasy zabarwiają się na zielono. Zmieniony został tylko jeden warunek: zamiast nieruchomych linii położonych w różnych kierunkach eksponowano linie poruszające się w różnych kierunkach. to czy są one potrzebne w normalnym rozpoznawaniu wzrokowym? Rozpatrzmy sytuację bardziej kontrolowaną. kwadraty. Bachy-Rita i Collins (1970). Scaddena. 1967) twierdzi. Źródło: White. Jednakże ciągle jeszcze nie znamy dokładnie ich ogólnej roli w procesie spostrzegania. które zachowało się dzięki. jak np. Dane te uzyskano w toku ostatnich badań nad systemami zastępującymi wzrok i przeznaczonymi dla osób niewidomych. przy czym ruch przebiega naprzemiennie. Saunders. Większego doświadczenia wymaga rozpoznawanie przedmiotów bardziej złożonych. filiżanka czy telefon. które nie zawierają ani linii. Obserwator siedzi na krześle plecami do wibratorów. bez trudu uda się Warn ją rozpoznać. jak i niewidomych. Czyżby skóra posiadała detektory cech pozwalające na rozwiązanie tego zadania? W celu zinterpretowania tego typu wrażeń skórnych człowiek musi być zdolny do odtworzenia drogi. Początkowo osobie badanej prezentowany jest obraz składający się z poziomych pasów. 1970). lecz na dotykowych receptorach skórnych. Wibratory przejmują wzorzec z kamery (aparat ten został skonstruowany i wypróbowany przez Withe'a. że człowiek rzeczywiście ma detektory do wykrywania cech specyficznych. Bach-y-Rita i Collinsa. Po 5 minutach eksponuje się osobie badanej wzorzec kontrolny. zdolność obserwatorów zarówno widzących (z oczyma zasłoniętymi). składający się z czarnych i białych linii poziomych.

jak i w konstruktach teoretycznych. że kanały nerwowe przekazujące informację dotykową funkcjonują podobnie jak kanały przekazujące dane wzrokowe? Czy zatem system analizujący informację dotykową posiada detektory linii oraz detektory kątów? A jeżeli nie. na zasadzie wglądu (typu reakcji „aha") w czasie przybliżania obserwowanego przedmiotu do obiektywu kamery telewizyjnej. że tak samo wygląda sprawa ruchu dla wrażeń dotykowych. Należy szczególnie zaznaczyć istotną rolę aktywnego ruchu w rozpoznawaniu obrazów dotykowych. poinformował o tym. wywołanych przez lekkie naciskanie palcami. Jeden z niewidomych. nie mógł go rozpoznać. Czy to. A jednak tą drogą rozpoznawane są skomplikowane obrazy. Tak więc nawet ludzie niewidomi mogą doznawać złudzeń „wzrokowych". Dysponujemy analogicznymi danymi dotyczącymi ruchów oczu . Kiedy jednak niewidomemu obserwatorowi eksponowano przedmiot. co powiedzieliśmy do tej pory. uzyskujemy wrażenie.aktywnych i pasywnych. regulowane przez mięśnie oczne. Ruch odgrywa ważną rolę w przetwarzaniu informacji wzrokowej. obserwatorzy potrafili opisać ich wzajemne położenie oraz względną głębię obrazu. w tym celu niezbędne jest wykorzystanie odpowiednich bodźców dotykowych. Można więc sądzić. Warto dodać. badany czuje. że na ogół systemy spostrzegania są tak zaprogramowane. którego kształty nie były mu znane z wcześniejszych doświadczeń dotykowych. jak wskazują materiały zawarte w tym rozdziale. kiedy obserwatorowi pozwolono swobodnie poruszać plecami. Jeżeli ktoś inny porusza przedmiotem (lub kamerą telewizyjną). pobudzającego receptory siatkówki. jak po raz pierwszy odkrył związek między modyfikacją dotykowo odbieranej wielkości przedmiotu a jego odległością: efekt ten wykrył nagle. Ten fałszywy efekt kompensuje się tylko w toku aktywnych ruchów oczu. aniżeli z reakcji na sygnał statyczny dochodzący z otoczenia. analiza cech nie może być uważana za wystarczającą do wyjaśnienia wszystkich właściwości ludzkiego spostrzegania. który wielokrotnie opowiadał studentom o zmianach wielkości przedmiotów wraz ze zmianą ich odległości. Skoncentrujemy się zarówno na operacjach zachodzących w komórkach odpowiedzialnych za wstępne przetwarzanie sygnałów. Trzeba tu dodać.eksperymencie mogą na podstawie obrazów dotykowych rozpoznawać 25 przedmiotów codziennego użytku. iż uzyskują więcej informacji z następstwa zjawisk wywołanego poruszającym się obrazem. W zasadzie niewidomi od urodzenia wykonywali to zadanie nie gorzej niż obserwatorzy mający normalny wzrok. Mamy za sobą pierwsze kroki w zakresie badania problemów dotyczących rozpoznawania obrazów. których badani nie mogli nauczyć się rozpoznawać. że dotyczy to tylko tych ruchów. to wywołany w ten sposób ruch nie ułatwia spostrzegania. linie rysunku. Ta ostatnia zdolność do odbioru głębi obrazu na podstawie dwuwymiarowego obrazu dotykowego jest szczególnie interesująca. jak i na ocenie wybranych teorii rozpoznawania obrazów. receptory. Możliwe. Przekonamy się. W omawianym przypadku skóra odbiera układ kropek-gruba analogia obrazu wzrokowego. ale nie potrafimy jeszcze odpowiedzieć na nie. choć nie widzi. które obserwator może sam regulować. kiedy kamera pozostawała nieruchoma. Kiedy oko wykonuje naturalne ruchy. Wiele przedmiotów. chociaż zazwyczaj uważa się. Część obserwatorów dostrzegła również związek między odległością przedmiotu a jego odbieraną wielkością. Badanie systemów zastępujących widzenie pozwala na postawienie zasadniczych pytań dotyczących struktury analizy percepcyjnej. łatwiej identyfikowano w sytuacji. otaczający nas świat wygląda normalnie. . to w jaki sposób analizowane są złożone obrazy dotykowe? Być może złożone detektory nie są aż tak ważne i stanowią „przedmiot luksusu" w systemie wzrokowym? Wszystkie te pytania są zapewne niezmiernie intrygujące. jeżeli przedmioty były rozmieszczone na stole i obserwowane nieco z góry. Ale. iż prawidłowe rozpoznanie ułatwiła obserwatorowi sytuacja. z zawodu psycholog. tak że obraz dotykowy przesuwał się po plecach drażniąc różne. tzn. że takie złudzenia pojawiają się na stosunkowo wysokim poziomie analizy percepcyjnej. W dwu następnych rozdziałach rozpatrzymy niektóre z tych problemów bardziej szczegółowo. że wszystko wokół porusza się. upoważnia nas do stwierdzenia. Główną wskazówkę pozwalającą na ukierunkowanie przedmiotów w przestrzeni stanowi niewątpliwie względna wysokość przedmiotów znajdujących się w różnej odległości od obserwatora. Przy pasywnych ruchach oczu. Co więcej. kiedy sam posługiwał się telekamerą. że proces wyodrębniania cech odgrywa ważną rolę tak w badaniu mechanizmów fizjologicznych. Nawet niektórych złudzeń wzrokowych można doświadczyć w ten sposób.

jaki dociera do żaby. trzy związane są z wyodrębnieniem względnie ogólnych cech sytuacji wzrokowej: Są to: detektory ostrości. Żaba wydaje się na ogół nie zwracać uwagi na wiele rzeczy. Po drugie. W miarę jak przedmiot zbliża się do żaby. Lettvin i jego wpółpracownicy stwierdzili. i wykazuje względnie słabą aktywność poznawczą. Właściwie jedyną oznaką. Wydaje się. nieruchome i poruszające się itp. przedmiot musi być ciemny. Aby ten detektor zaczął działać. że odpowiada on w pełni zachowaniu żaby. z włókien nieuszkodzonego nerwu wzrokowego. że żaba robi użytek ze swego wzroku. przeznaczonym do wyszukiwania pokarmu: METODY FIZJOLOGICZNE Neuron Rejestracja reakcji neuronów TWORZENIE OBWODÓW NEURONOWYCH OBWODY PODSTAWOWE Budowa bloków Receptor Komórka nerwowa WYODRĘBNIANIE KONTURÓW Wrażliwość a czułość sensoryczna Hamowanie oboczne Obwody służące do wyodrębniania konturów Pola centralne i peryferyjne (center-surround fields) Obwody włączeniowo-wyłączeniowe REAKCJE W CZASIE Obwody służąCe do wytwarzania przemijających reakcji REAGOWANIE NA RUCH Obwody służące do wykrywania ruchu Światło porusza się z lewe] strony na prawą Światło porusza się z prawej strony na lewą PRZETWARZANIE SYGNAŁÓW W CIELE KOLANKOWATYM BOCZNYM WYODRĘBNIANIE CECH Proste komórki Charakterystyczne reakcje Jak zbudować detektory -szczeliny i detektory linii? DIPOLE Komórki złożone Komórki superzłożone WNIOSKI Jak zbudować komórki złożone? Jak zbudować komórkę superzłożoną? . lecz również takie przedmioty. np. należało eksponować żabie możliwie zróżnicowany zestaw bodźców wzrokowych: nie tylko plamki świetlne. które to uprzedzają ją o zbliżającym się napastniku. które byłyby dla niej jadalne. powinien się poruszać i mieć względnie okrągły kształt. W efekcie chcieliśmy ustalić. Co badacze ci spodziewali się znaleźć w oku żaby? Pozornie świat wzrokowy żaby nie wygląda na zbyt skomplikowany. które ją otaczają. dotyczącej badań nad systemem wzrokowym żaby: „Postanowiliśmy. jest jej umiejętność chwytania poruszających się szybko owadów. Detektor ten jest oczywiście detektorem owadów. jakie posiada.wystarczy zbliżyć się do niej od tyłu. detektory kontrastu ruchu. Maturany. Detektor kontynuuje swą pracę nawet wtedy. że nasza praca powinna wyglądać następująco: Po pierwsze.2. reagujące na ogólne obniżenie oświetlenia. detektor wypukłych krawędzi zaczyna wysyłać słabe impulsy. Przetwarzanie informacji przez układ nerwowy OKO ŻABY ANATOMIA DETEKTORÓW OKO ŻABY Od czego należy zacząć badanie nad przetwarzaniem informacji w układzie nerwowym? Jeden ze sposobów podejścia zaprezentowany został w klasycznej już dziś pracy Lettvina. reagujące tylko w tych przypadkach. jakie cechy wspólne z całego bogactwa bodźców są wyodrębniane przez określone włókna albo też grupy włókien znajdujące się w nerwie wzrokowym. Oko żaby okazuje się być zdolne do wyławiania z sygnału wzrokowego tylko czterech typów informacji. reagujące tylko wtedy. Analizując system wzrokowy żaby. w wyniku mrugnięcia)... Najbardziej interesujące są jednak detektory czwartego typu-detektory wypukłych krawędzi. które mogłaby odebrać jako zagrażające. impulsy stają się coraz silniejsze. kiedy ta granica porusza się. Z czterech detektorów. takie. jeżeli nagle zmieni się oświetlenie. po czym łowi go szybkim i precyzyjnym ruchem języka. że główny sygnał niebezpieczeństwa. kiedy owad znajdzie się dostatecznie blisko. gdy przedmiot nagle zniknie z pola widzenia (ale impulsy zanikają. różnorodne figury geometryczne. Po trzecie zaś. stanowią poruszające się cienie. Jak tylko taki przedmiot pojawi się w polu widzenia. McCullocha i Pittsa (1959). i detektory ciemności. chcieliśmy spróbować znaleźć podłoże anatomiczne grupowania percepcyjnego". Właśnie z powodu braku aktywności poznawczej łatwo jest ją złapać . kiedy w polu widzenia porusza się mały ciemny przedmiot. Oczekuje ona momentu. silnie reagujące na granicę między jasnymi i ciemnymi częściami. należało znaleźć sposób rejestracji impulsów nerwowych.

i c) fotografie komórek odkrytych przez Pomeranza i Chunga.dostarcza właśnie takich informacji. Rysunek 2-1 przedstawia: a) klasyfikację komórek nerwowych postulowaną przez Lettvina i współpracowników (1961). Pozostały już tylko do wyodrębnienia dwa rodzaje komórek: detektora kontrastu ruchu i detektora ciemności. RYSUNEK 2-1. Oczywiście można zrobić sekcję oka żaby i oglądać je pod mikroskopem. Dlatego też Pomeranz i Chung szukali wsparcia w logice dedukcyjnej. których brak jest w oku kijanki. ANATOMIA DETEKTORÓW Różnorodne funkcje czterech typów detektorów odkrytych w oku żaby mają swoje odpowiedniki w morfologii komórek nerwowych. Ponadto detektory te wysyłają impulsy do różnych części mózgu i każdy z nich wygląda inaczej. aby przystosowywać się do nowych warunków. I tu znowu odwołano się do logiki dedukcyjnej. Ale na pytanie. że są to detektory wypukłych krawędzi. Taka specjalizacja żabiego oka świadczy z jednej strony o wysokiej efektywności i skomplikowaniu mechanizmów nerwowych. Widocznie ten detektor pojawia się w późniejszej fazie rozwoju u dorosłego osobnika. Wtedy rzeczywiście widzimy cztery typy komórek. odkrytych w siatkówce kijanki. 2-1). jaki przedstawiliśmy. szczegółowe badania fizjologiczne dokonane na żywych kijankach wykazały. . która z tych komórek odpowiada danemu receptorowi. że na peryferiach siatkówki oka kijanki znajdują się komórki wyłącznie jednego rodzaju." Nie potrafimy badać komórki pod mikroskopem i w tym samym czasie odprowadzać od niej impulsy elektryczne. Przygotowanie komórki wzrokowej do badań mikroskopowych musi naruszyć jej funkcjonowanie jako detektora bodźców. Rejestrując reakcje żywych kijanek na peryferyczne bodźce. mimo takiego nadmiaru pożywienia. Tak więc należy przypuszczać. Podstawowa trudność polega na tym. Dzięki istnieniu w oku żaby detektora owadów cały proces koordynacji wzrokowo-ruchowej związanej z łapaniem much zostaje znacznie uproszczony. Źródło: Pomeranz i Chung (1970). Ustalenie związku między typem detektora a rodzajem komórki wymagato dużego sprytu. które komórki odpowiadają receptorom każdego z tych typów. ale i jak funkcjonuje. a ona. nie znajdujemy odpowiedzi. Mikrofotografia • (jednakowe powiększenie) trzech typów komórek zwojowych. b) klasyfikację neuronów rzeczywiście odkrytych u kijanki przez Pomeranza i Chunga (1970). lecz trzy rodzaje różnych komórek (rys. jakie są niezbędne do efektywnego łapania much. że oko żaby zawiera wzorzec nerwowy pozwalający rozpoznawać muchy i inne owady. nie jest odpowiednio elastyczny. Obrali za przedmiot swych badań kijankę. Mózg żaby jest dość prymitywny. że na preparacie mikroskopowym widzimy martwe komórki. System rozpoznawania bodźców wzrokowych. że nie mają one detektora kontrastu. Wystarczy jednak umieścić żabę w nowych warunkach. aby móc równocześnie określić nie tylko. Pozwoliło to na zidentyfikowanie komórek określonego rodzaju-tych. Przygotowanie histologiczne zawsze narusza struktury nerwowe. nie żabę. Oko kijanki ma bowiem nie cztery. Następnie udało się ustalić. z drugiej ogranicza możliwości przystosowawcze. jak ona wygląda. udało się ustalić. może zginąć z głodu: w efekcie braku ruchu wzorzec zawodzi i żaba nie zwróci najmniejszej uwagi na otaczające ją martwe muchy. na przykład rozsypać wokół niej świeżo zabite muchy. Niełatwo jest określić.

że żaba ma dość skomplikowany system analizy sensorycznej.Spośród dwu pozostałych komórek jedna jest dwuwarstwowa. Włókna nerwowe i dendryty można rozpatrywać jako izolowane przewodniki. że detektory owadów znajdziemy u wszystkich zwierząt. W istocie u wyżej niż żaba zorganizowanych osobników system przetwarzania informacji sensorycznych jest zbudowany w pewnym sensie znacznie prościej. przeznaczony do wyodrębniania specyficznych informacji z obrazu wzrokowego.i metodami badania jego zachowania. ale jest równocześnie bardziej precyzyjny i elastyczny. druga zaś jednowarstwowa. przegrupowywania i analizowania danych. Ograniczymy się do wyłożenia podstawowych danych dotyczących budowy i funkcji neuronu. Następnie musimy poznać sposoby połączeń neuronów w obwody nerwowe. Podobnie ciało komórkowe jednego neuronu może odbierać sygnały od niewielu lub też od tysięcy różnych neuronów. W samej synapsie pod wpływem napływającego b) RYSUNEK 2-2 a) Rysunek schematyczny różnych połączeń synaptycznych. c) Schemat połączeń neuronów w mózgu szczura i myszy.neuronem . lecz skuteczne zasady łączenia. Te elektryczne (a ściślej jonowe) sygnały są generowane w ciele komórki jako reakcje na pobudzenie wejść synaptycznych. Oczywiście nie należy oczekiwać. 2-2). Proces ten przebiega małymi krokami. dostarczanych przez receptory z otaczającego środowiska. którymi przekazywane są sygnały specyficzne dla układu nerwowego-impulsy elektryczne. w których dokonuje się analiza informacji dostarczanej przez narządy zmysłów. musimy najpierw zapoznać się z podstawową jednostką układu nerwowego. przy tym komórek drugiego rodzaju było znacznie więcej. Synapsa i dendryt Synapsa i soma Dendryty a) Dendryty METODY FIZJOLOGICZNE Neuron Podstawowym elementem układu nerwowego jest neuron-komórka. Ponieważ detektorciemności ma większe pole recepcyjne i w dodatku spełnia znacznie prostsze funkcje niż detektor kontrastu ruchu. Pojedynczy neuron składa się z kilku części: ciała komórki (zwanego samą) oraz włókna nerwowego (zwanego aksonem). . powinien zatem mieć prostszą jednowarstwową strukturę. albo też odgałęzień tych jest wiele i wówczas możliwa jest znaczna liczba połączeń synaptycznych z innymi neuronami. Badania nad okiem żaby ilustrują metody i założenia będące podstawą badań fizjologicznych. przez którą przechodzi informacja przekazywana z jednej części organizmu do drugiej. regulowany poprzez proste. nosi nazwę synapsy (rys. W połączeniach między neuronami bierze udział samo ciało komórki lub też jej cienkie wypustki . Aby móc zrozumieć te zasady. Źródło: Eccles (1953). po którym informacja przechodzi od jednego neuronu do drugiego. Wskaźniki te okazały się wystarczające do rozwiązania zagadki. w której pobudzenie jednego neuronu przekazywane jest do drugiego. b) Schemat budowy neuronu pokazujący promienistą strukturę aksonu i dendrytów wychodzących z ciała komórki. Akson jest zakończony albo niewielką liczbą odgałęzień.dendryty. Rezultatem tych badań było wykazanie. część.

Zwykle neuron musi otrzymać wiele impulsów. Dla większości systemów sensorycznych charakterystyczne są cienkie włókna nerwowe o średnicy 3-5 mikronów («). zmiana potencjału elektrycznego ciała komórkowego neuronu osiąga wystarczający poziom do wzbudzenia impulsu. W celu rejestracji aktywności grupy leżących obok siebie włókien stosuje się makroelektrody. która wypełnia lukę między zakończeniem aksonu od przekazującego impuls neuronu a częścią odbiorczą następnego neuronu. Częstotliwość reakcji neuronu zależy na ogół od częstotliwości i rodzaju impulsów na wejściu synaps. pobudzenie zaś drugich zmniejsza je. Jedynie w rzadkich przypadkach pobudzenie jednej synapsy wystarczy do pojawienia się impulsu w komórce odbiorczej. Znamy obecnie wiele różnych rodzajów komórek nerwowych. praktycznie zaś jest znacznie niższa i waha się w granicach 300-800 impulsów na sekundę. Sygnał z wyjścia wzmacniacza przekazywany jest na monitor elektroniczny. tak że pojedyncze włókno nie może być odpowiedzialne za dostarczenie właściwej informacji do mózgu. Aby zarejestrować aktywność pojedynczego neuronu. 1000 impulsów na sekundę. kiedy impulsy nerwowe przechodzą przez elektrodę. aby dać możność obserwatorowi zarówno widzenia. na ekranie pojawiają się małe punkciki lub kreski. Zwykle łączy się ją z wzmacniaczem elektrycznym. podobnie można fotografować obraz pojawiający się na ekranie oscylografu lub też analiza pojawiających się impulsów może być dokonana za pomocą komputera. ale występują tu również pewne ograniczenia. Czasem końcówka mikroelektrody'jest tak cienka. Tak więc. Zależnie od rodzaju mikroelektrody. używa się bardzo małych elektrod-mikroelektrod. jeżeli ilość mediatora jest dostatecznie duża. Przyrządem rejestrującym jest tu elektroda. że nie udaje się jej dostrzec pod normalnym mikroskopem i widoczna staje się dopiero przy użyciu mikroskopu elektronowego. co pozwała na dokonanie analizy po jakimś czasie. aby słabe impulsy elektryczne komórki stały się dostępne dla obserwatora. Ponadto aktywność neuronu przebiegającą w określonym czasie możemy zapisać na taśmie magnetofonowej. który poprzez akson dociera do następnego połączenia synaptycznego. oddzielne neurony w toku analizy i kodowania sygnałów sensorycznych współdziałają często z innymi w sposób złożony. każda z nich spełnia wyspecjalizowane funkcje. które przekształcają elektromagnetyczną energię padającego na nie światła w impulsy nerwowe.1 do 1 mikrona.impulsu uwolniona zostaje specyficzna substancja chemiczna . gdzie cały ten proces powtarza się od nowa. Często duże liczby sąsiadujących ze sobą neuronów zdają się wydobywać z nadchodzącego sygnału podobną informację. W celu wyjaśnienia . jej końcówka ma średnicę od 0.mediator. Przykładem takich komórek (receptorów) są pręciki i czopki w siatkówce oka.001 sek. Podobnie komórki wioskowe (włosowate) ucha wewnętrznego przekształcają energię mechaniczną sygnałów akustycznych w kod nerwowy. dlatego też jego aktywność można rejestrować jedynie wówczas. w celu regeneracji.komórki przetwarzające energię fizyczną przekazywaną z sygnału zewnętrznego w impulsy elektryczne. W momencie. gdy neuron wytwarza impuls. mające nieco większą średnicę. W takim wypadku wygodniej jest badać średnią aktywność sąsiadujących neuronów za pomocą makroelektrody. Z drugiej strony. W celu rejestracji obrazu zmian napięć w neuronie w ciągu określonego czasu posługujemy się zazwyczaj oscylografem. Jeżeli sygnał ten zostanie przekazany do głośnika. zależnie od potrzeb badawczych. 2-3). jak i słyszenia reakcji neuronów wywołanych przez sygnały zewnętrzne (rys. Po wytworzeniu impulsu neuron przestaje działać przez okres 0. Wszystkie połączenia synaptyczne można podzielić na pobudzeniowe i hamujące. RYSUNEK 2-3 Elektryczna wtyczka umieszczona na czaszce Rejestracja reakcji neuronów Reakcja neuronu stanowi krótkie wyładowanie elektryczne. gdy uda się nam połączyć przewodniki elektryczne z neuronami. teoretycznie maksymalna częstotliwość reakcji neuronu wynosi ok. zanim w jego ciele komórkowym pojawi się impuls-reakcja. Dla nas szczególnie interesujące są tzw. W użyciu są zarówno makroelektrody. co wywołuje zmianę normalnego potencjału elektrycznego tego neuronu. jak i mikroelektrody. Reakcja komórek na pobudzenie wszystkich synaps jest rezultatem jakby „głosowania chemicznego": stosunek „głosów" płynących z synaps pobudzeniowych i hamujących na wejściu danego neuronu determinuje poziom jego finalnej aktywności. można usłyszeć trzask w momencie. Pobudzenie pierwszych zwiększa prawdopodobieństwo reakcji neuronu. receptory .

Oznacza to. aby przejść (teoretycznie) do systemu neuronów reagujących tylko na bardzo złożone przedmioty. jak receptor czy komórka zwojowa (ganglion). W toku badania różnorodnych typów analizy informacji w systemach sensorycznych należy zawsze pamiętać o nieprawdopodobnym stopniu złożoności połączeń elementów nerwowych mózgu. Niektóre z nich są ogólnie przyjęte. Ponieważ większość operacji. pozostałą część stanowią konstrukcje czysto teoretyczne. ale ciągle jeszcze niepełne. gdy konieczne je^ dokonanie operacji neurochirurgicznych. System wzrokowy człowieka zawiera około 125 milionów podstawowych elementów receptorycznych w każdym oku. Rozpatrzmy problem wykrywania poruszającego się przedmiotu. Wybór zwierzęcia eksperymentalnego zależy od wielu czynników. na przykład na pojawienie się w polu widzenia naszej babci. badanie stacji synaptycznych jest niezmiernie użyteczne. do jakiej części mózgu należy. komórki horyzontalne. Podstawowym przedmiotem naszego zainteresowania będzie system wzrokowy. kiedy przechodzi przez stację synaptyczną. TWORZENIE OBWODÓW NEURONOWYCH Mamy już teraz wszelkie niezbędne dane do utworzenia obwodów nerwowych. Eksperymenty / ludźmi są zjawiskiem niezmiernie rzadkim. w czasie których rejestracja neuronów stanów i dopuszczalny margines samej operacji lub stanowi niezbędny element jej przebiegu. należy wyrazić uznanie. zwane po prostu komórkami nerwowymi. Gdzie należy umieszczać elektrody? Dla sygnałów sensorycznych charakterystyczne jest łączne występowanie synaps włókien przewodzących informację sensoryczną w miejscu zwanym stacją synaptyczną lub stacją przekaźnikową. Najczęściej eksperymentuje się z małpami i kotami. że zaczniemy od systemów sensorycznych. mechanicznych i elektronicznych. . że stanowi materiał dla naszych celów dogodny. Możliwe są tylko wtedy. aby sprawnie funkcjonowały. gdy ona pojawi się w polu widzenia? Analiza i rozpoznanie złożonych obrazów będzie tematem rozważań w następnym rozdziale. powinniśmy zorientować się. że badania dotyczące specyficznych funkcji pojedynczych komórek mózgu są w powijakach. Zaczniemy od bardzo prostych interakcji układu nerwowego i stopniowo będziemy postępować w ten sposób. takie jak ryb\. Rezultaty. Zaczniemy od prostych obwodów. OBWODY PODSTAWOWE Budowa bloków Badając budowę obwodu sensorycznego. a czasem określane jako dwubiegunowe (bipolars) lub zwojowe {ganglion cells). jakie uzyskano do dziś. Pojedynczy neuron kory mózgu (a jest ich setki milionów) obejmuje. jak je»t przekształcana informacja sensoryczną. które także wpływają na pomyślny przebieg każdego badania tego typu. co otrzymujemy na wyjściu. Na jeden centymetr sześcienny mózgu przypada aż 40 milionów synaps. są niezmiernie obiecujące. wszerz pola widzenia? Jak sformułować teorię obwodów neuronowych? Na kolejnych stronach tej książki będziemy tworzyć obwody neuronowe. Nie będziemy sztywno posługiwać się terminologią przyjętą w neurologii i często będziemy używać takich terminów. po pierwsze dlatego. które w różny sposób zbierają i łączą nadchodzące impulsy nerwowe. od 6000 do 60 000 synaps. przeprowadzana jest na połączeniach międ/> neuronami. w przeciwnym razie napotkamy trudność. kiedy w istocie w grę wchodzi cały kompleks elementów . Część materiału przedstawionego w tym rozdziale to precyzyjnie ustalone fakty. musimy ostrzec Czytelnika. a następnie prześledzimy drogi nerwowe wiodące od nich do mózgu. jak łączyć neurony. łatwo będziemy mogli opracować analogiczne obwody dla innych systemów sensorycznych. jakich dokonuje układ nerwowy. w zależności od tego. inne zaś ciągle wywołują dyskusje. bada się tylko wówczas. Analizując to. a po drugie dlatego. zdolne do wykrywania konturów figur. koloru i innych cech przedmiotów.komórki amakrynowe. W takich sytuacjach wykorzystuje się mikroelektrody. co dajemy na wejściu. rzadko ptaki. przechodząc stopniowo do bardziej złożonych. musimy wyróżnić dwa poziomy tego systemu: zespół komórek przetwarzających nadchodzące z zewnątrz sygnały fizyczne w wyjścia nerwowe. że o połączeniach neuronów w oku oraz o wzrokowych ośrodkach mózgu wiemy więcej niż o innych systemach sensorycznych. Przeprowadzono liczne badania podstawowe nad okiem ostrogona (Limulusa). gdy ich systemy sensoryczne dają nam więks/o możliwości w badaniu specyficznych typów kodowania nerwowego. tym bardziej złożone organizmy musimy wybierać do badań. Zanim jednak przystąpimy do stojącego przed nami zadania. Będziemy jednak musieli zatrzymać się w pewnym miejscu. i to. że neuron> jego siatkówki są dostatecznie duże i dostęp do nich jest łatwy. jaką zasygnalizowaliśmy na początku książki. zanim przejdziemy do wyczerpującego omówienia problemu. nie dochodząc do tego ostatniego etapu. Czy rzeczywiście można utworzyć detektor babci? Czy istnieje w mózgu komórka. Im bardziej chcemy zbliż> c się do człowieka. Czytając kolejne paragrafy trzeba pamiętać. kiedy przedmiot porusza się z lewej strony. Jak przejść od prostej reakcji światłoczułych receptorów oka do neuronu reagującego tylko wtedy. próbujemy dociec. A tymczasem. Kiedy poznamy już zasady budowy obwodów nerwowych dokonujących analizy sygnałów wzrokowych. Inne zwierzęta. ruchu. Zasady budowy bloków strukturalnych układu nerwowego są takie same dla wszystkich modalności zmysłowych.są to receptory lub odbiorniki oraz komórki. a to dlatego.istoty tych interakcji konieczne jest dokładne badanie pracy każdego neuronu z osobna. W świetle tych liczb oraz uwzględniając czułość mikroelektrod używanych do badania pojedynczych neuronów i wiele czynników biologicznych. że mimo to udało się nam nauczyć tak wiele. która reaguje w specyficzny sposób tylko wtedy.

w terminologii neurofizjologicznej . z zasady będziemy pomijać mechanizmy przetwarzające intensywność sygnału fizycznego w częstotliwość poszczególnych reakcji. dla której reakcja neuronu stanowi pięć jednostek umownych. działanie czynnika chemicznego-poprzez impuls nerwowy. Tak więc intensywność sygnału będziemy przedstawiać za pomocą liczby impulsów nerwowych. różnorodne receptory i rozliczne rodzaje mechanizmów synaptycznych. dźwięk. które wytwarza on w receptorze. Model receptora przedstawiony został na rysunku 2-4. Wyjścia receptora oznaczyliśmy liczbami: wskazują one na szybkość. Receptor reaguje na sygnały zewnętrzne .receptory i komórki nerwowe. dotyk.światło. gdy ograniczymy podział na dwa podstawowe typy: przetworniki i łączniki (transfurmers andcumbiners). Rysunek 2-4 jest przykładem stosowania przyjętych oznaczeń. Dla ułatwienia. albo .Receptor. Sygnał o intensywności 5 oznacza sygnał o takiej intensywności. Jednakże wyjaśnienie istotnych dla nas cech neuronu będzie łatwiejsze. z jaką receptor przewodzi impulsy nerwowe. RYSUNEK 2-5 .

to wejście hamujące.5x100). Jeżeli na przykład mnożnik na wejściu wynosi „0. .. WYODRĘBNIANIE KONTURÓW W obrazie na siatkówce najistotniejszą informację niosą zmiany intensywności światła padającego na poszczególne części powierzchni siatkówki. W pewnych wypadkach wielkość ta może być większa lub mniejsza od 100. Oba te wymagania wydają się sprzeczne. to na wyjściu neuronu aktywność maleje o 50 jednostek na każde 100 znajdujących się na wejściu. Tak więc. odpowiadająca spontanicznej aktywności. Neuron ma często własne „wewnętrzne" tempo (częstotliwość) wyładowań.foto recepto rów oka (słupki i czopki). oznacza to.5". Jeżeli wejście ma współczynnik . a wejście mające ujemny (-) mnożnik. Jednocześnie pożądane jest. Rozmieszczenie połączeń nerwowych w aparacie receptorowym determinuje sposób kodowania tych zmian w postaci impulsów nerwowych w systemie wzrokowym. kiedy na jej wejściu brak jest jakichkolwiek sygnałów. Inaczej mówiąc. Energia świetlna docierając do oka rozkłada się na powierzchnię zbudowaną z oddzielnych receptorów. W miejscach odpowiadających konturom przedmiotów mogą występować znaczne i bardziej gwałtowne zmiany intensywności. Na rysunku 2-6 możemy zobaczyć znaczną liczbę ciasno stłoczonych receptorów siatkówki. Mikrofotografia komórek siatkówki człowieka w obrębie plamki żółtej. aby systemy sensoryczne były możliwie jak najbardziej wrażliwe na sygnały dopływające z otoczenia zewnętrznego. Neuron odbiera na wejściu znaczną liczbę impulsów. komórka nerwowa może wysyłać impulsy nawet w takich wypadkach. zmuszeni jesteśmy pójść na kompromis między utrzymaniem wrażliwości a rejestrowaniem szczegółów struktury sygnału. Im więcej receptorów zostanie przyłączonych do jednej komórki zwojowej. Aby zachować szczegóły układów świetlnych. aby ich reakcje sumowały się w jednej komórce zwojowej. Każdemu wejściu neuronu przypisana jest dodatnia lub ujemna wartość liczbowa-mnożnik.5". a czasem nawet równa 0. 2-5). czyli wejść: pobudzeniowe i hamujące. że na każde 100 jednostek aktywności na wejściu. Wartość wyjścia neuronu obliczamy jako sumę algebraiczną aktywności własnej plus aktywność na wszystkich wejściach pobudzeniowych. Znaczna część wiedzy dotyczącej systemu połączeń neuronowych pochodzi z pewnych niezwykle pomysłowych eksperymentów. najprościej będzie przyłączyć do każdej z komórek kolejnego poziomu (komórki zwojowe) jak najwięcej receptorów-tak. minus aktywność na wszystkich wejściach hamujących. połączenia pobudzeniowe (pobudzające) oznaczyliśmy na rysunku 2-5 strzałkami. aby przechowywały one jak najwięcej szczegółów rozkładu energii odpowiadającego sygnałowi dochodzącemu z zewnątrz. Jest to miejsce łączenia się różnych impulsów nerwowych. W opisywanych niżej obwodach częstotliwość własna. Aby system był dostatecznie wrażliwy. często przyjmowana jest za 100. odpowiadając różnej jasności poszczególnych jej składników. Ale za podwyższenie wrażliwości trzeba zapłacić określoną cenę. tym wrażliwszy będzie system na słabe sygnały świetlne. Dla ułatwienia. to zanika zdolność rozróżniania niejednakowych rozkładów światła w obrębie tego obszaru. Maksymalną reakcję komórki zwojowej uzyskuje się przez zsumowanie reakcji jak największej liczby receptorów (rys. Zmiany te mogą się rozciągać na znacznej części oglądanej sceny. wyjście neuronu powiększa się o 50 jednostek (0.Podstawowej wiedzy na temat oka dostarczyły badania nad okiem ostrogona (Limu- . Możemy badać równocześnie zaledwie kilka różnych komórek.-0. Ma ona dwa rodzaje połączeń. Hamowanie oboczne Metody badania systemu połączeń w siatkówce oka są dość skomplikowane. a połączenia hamujące kropkami. pole odbiorcze komórki zwojowej powinno być dość małe. rozważając najlepszy sposób rozmieszczenia receptorów na pierwszym poziomie sensorycznego przetwarzania informacji. Komórkę nerwową oznaczamy kółkiem. Przeanalizujemy w ogólnych zarysach rozmieszczenie receptorów jednego z systemów sensorycznych . Jeżeli jedna i ta sama komórka zwojowa zbiera reakcje receptorów z dużego obszaru siatkówki. ale na wyjściu przekazuje tylko jeden (chociaż może być skierowany w różne miejsca). Źródło: Poiyak (1957).Komórka nerwowa (rys. 2-7). to wejście pobudzeniowe. RYSUNEK 2-6. Wejście charakteryzujące się dodatnim (+) mnożnikiem. Wrażliwość a czułość sensoryczna Pożądane jest.

siła reakcji komórki zwojowej maleje (rys. dlatego łatwo można je preparować. 2-11). 2-9). że obserwowana jest reakcja komórki zwojowej. RYSUNEK 2-7 lusa)-(rys. Jak się okazuje. Następnie umieszczamy elektrodę w komórce zwojowej i włączamy światło. kiedy światło skierowane jest bezpośrednio na receptor A (rys. 2-10). Jednakże zanim stwierdzimy. Tak więc. możemy przyjąć.RYSUNEK 2-8. Tym razem elektroda nie rejestruje żadnych zmian aktywności komórki zwojowej. Załóżmy. kiedy podrażnimy jednocześnie oba receptory. Zaczniemy ponownie od włączenia źródła światła pobudzającego receptor A. że jest ono związane z aktywnością receptora A. z pominięciem soczewki i innych tkanek (rys. a następnie oświetlimy receptor B. że wyłącznie receptor A oddziałuje na komórkę. Dogodnie umieszczone oko ostrogona ma grube włókna nerwu wzrokowego. Ten prosty eksperyment pokazuje jeden z najważniejszych mechanizmów przetwarzania informacji sensorycznej . co się stanie. zobaczmy. 2-12). aby można było bezpośrednio stymulować odrębne receptory. Skierujmy teraz światło na receptor B (rys. Limulus. Źródło: Cornsweet (1970). Jeżeli pobudzenie komórki zwojowej wzrasta. Najpierw preparujemy oko w ten sposób. to jednak obniża aktywność tej komórki (jeśli znajdowała się ona uprzednio w stanie aktywności). chociaż światło padające na inne niż A receptory nie może wywołać reakcji w omawianej komórce zwojowej.hamowanie oboczne (lateral inhibition): aktywność . krab ostrogon. 2-8). Widocznie receptor B nie wpływa na aktywność komórki zwojowej A.

Zaczniemy od sieci jednowymiarowej. ale nie może stanowić mechanizmu wyodrębniania konturów figury za pomocą takiej sieci. Źródło: Cornsweet (1970). Oko boczne ostrogom. Niezbędne są jakieś czynniki dodatkowe. Dla pewnych celów byłoby to wystarczające. który w efekcie końcowym będzie przesyłany do wyższych ośrodków nerwowych. Światło skierowane na receptor B Światło skierowane na receptor A Obwody służące do wyodrębniania konturów Przyjmując założenie o istnieniu mechanizmów hamowania obocznego. Prostota jest tu tylko pozorna. gdzie następuje zmiana intensywności światła. Jeżeli receptory oraz komórki zwojowe byłyby połączone ze sobą w sposób prosty i bezpośredni. jednej komórki jest modyfikowana przez aktywność sąsiadujących z nią komórek. w którym aktywność neuronów pobudzanych światłem o stałej intensywności byłaby stosunkowo słaba. natomiast przy zmianach oświetlenia aktywność ta musi się znacznie zwiększać. Struktura aktywności neuronów byłaby wówczas jedynie bardziej lub mniej dokładnym powtórzeniem właściwości układu światła padającego na te receptory. pozwala na obliczenie różnicy między dwoma wejściami. Wszystkie zostają oświetlone. 2-13). który powoduje. Problem wyodrębniania konturów polega na określeniu miejsca. Odzwierciedla ona działanie procesu hamowania. Daje to bowiem możliwość wyliczenia wszystkich przekształceń złożonego sygnału świetlnego. gdzie wszystkie receptory ustawione są w jednym rzędzie. niewiele by to dało (rys. że reakcje jednej komórki mogą być odjęte od reakcji innej komórki. Dla wyróżnienia konturów niezbędny jest taki układ.Światło na B Światło na A ł ł RYSUNEK 2-12 Rzeczywiste impulsy nerwowe RYSUNEK 2-9. Takie warunki może . padającego na powierzchnię receptorów. rozpatrzymy podstawowe cechy sieci wyodrębniania konturów figur. inaczej mówiąc. w logicznie uporządkowany przekaz sensoryczny. Pozornie koncepcja ta jest dość prosta.

Zauważcie również. dzięki któremu aktywność danego receptora zależy od " i w n S d receptorów lezących po obu jego stronach. P^edstawTony tu obwód reaguje wyiączme na kontury. negatywne reakcj iomórkr wyrażają się one w podwyższeniu lub obniżeniu jej normalnej aktywność. ze ^ r e a g u j e tylko przy zrmanach różnic w intensywność. występujących w rzeczywistym procesie hamowania w k a d z i e nerwowym. pozostawia z niego jedynie kontury. Jeżeli byjej nie było.P<. Taki model jest zbyt jednostronny. . Musimy prowadzić bardzo staranne pomiary w celu ustalenia podstawo w ch wartość.newmć hamowanie oboczne. Łatwo to oaągnąc usSwszy współczynnik połączeń miedzy komórką zwojową a sąsiednimi receptorami ^Rysunk! 2-14 i 2-15 pokazują system.2" (rys. . Jednak w momencie kiedy pojawia się spadek częstotliwości wyładowań neuronów. Przy zwięk- . 2-16). światła padającego na k Jn eczTość istnienia aktywności własnej komórki. że istnieje najwyraźniej pewien próg dla pojawienia się efektu hamowania: częstotliwość impulsów neuronu A zm. z których jeden zupełnie nie zmienia sygnału. Scemy aby komórka zwojowa w ogóle nie reagowała na to źródło światła. Nie uwzględnia różnic w oświetleniu padającym na rożne części obrazu wzrokowego. . a drug. S m n o ż n i k wynosi „-0. Neurony oddziałują na siebie wzajem: A oddziałuje na B tak jak B na A. hamowanie ma charakter liniowy Wykres przedstawiony na rysunku 2-17 wskazuje. który wyodrębnia ze struktury pobudzenia Jeftaego tylko kontury.16. Po p. I oto uzyskaliśmy bardzo interesujący wynik Najsilniejsza reakcja pojawia się przy konturach. ale pozostaje rowmez informacja o względnych intensywnościach światła padającego na różne części obrazu. Iluluje to wykres umieszczony u dołu rysunku 2-15.t na 20 wyładowań na sekundę. gdy włączymy źródło światła A. możemy zmienić również rodzaj informacji wydobywanej z obrazu wzrokowego.enia się dopiero wtedy gdy aktywność neuronu B osiągnie 10 wyładowań na sekundę. gdzie aktywność własna ustalona J t — t r n u S C k r S n y c h zagadme. ' W Mn to sposób zachowując ten sam schemat zasadniczy. Po uważnej analizie tych schematów można dostrzec. . Na rysunku 2-17 przedstawione są zapisy graficzne aktywności neuronowej. poprzez zmniejszenie efektu hamowania oboranego. mech będzie po 5 z każdej strony. ale zmieniając stosunki w procesie hamowania. Musimy więc So Jednostek aktywności. własnej możliwe są pozytywne . P r z e m k a świat w rysunek kreskowy.erwsze staje * oczywista RYSUNEK 2-13 . ponieważ negatywna aktywność to ab ud DzTękHstniniu aktywność. Można to zrobić na przykład. zarejestrowanej w sytuacji prawie identycznej z opisaną powyżej. Trzeba będzie poszukać kompromisu między dwoma typami obwodów. że wpływ jednego czynnego elementu na drugi jest wprost proporcjonalny do częstotliwości wyładowań^ W omawianym przypadku współczynnik proporcjonalności jest równy 0. Tak jak i uprzednio obniża się częstotliwość impulsów nerwowych z chwilą. me moglibyśmy uzykać negatywnej część. reakcji na pobudzenie. Rozpatrzmy dla przykładu eouiący przypadek: mamy stale źródło światła 10 jednostek (oznacza to ze " b u E y t y m ^ a t ł e m receptor wytwarza reakcję charakteryzującą ac liczbą 10).

OBWÓD PODSTAWOWY Światło Reakcja ISTOTNE OBLICZENIA Receptory 5 10 Komórki zwojowe 10 5 5 Reakcje RYSUNEK 2-14 Procesy przetwarzania .

5 mm na powierzchni oka RYSUNEK 2-18. Niżej: Źródło: Ratliff i Hartline (1959). U góry: Źródło: Ratliff (1965).Receptor mórki zw Reakcje Odpowiada 0. .

Źródło: Cornsweet (1970). Po pierwsze. że reakcja neuronów dokładnie oddaje układ pobudzenia świetlnego. jednak wydaje się nam. U innych zwierząt sprawa przedstawia się odmiennie. który wspólnie wybraliśmy dla obwodu nakreślonego uprzednio. W tym momencie zaczynały działać wszystkie czynniki hamujące. że intensywność pojedynczego pasma nie jest jednolita. oparte na hamowaniu obocznym. Wszystkie badane przez nas do tej pory systemy sensoryczne zdają się mieć mechanizmy wyodrębniania konturów. świetlne i krzywa oznaczona trójkącikami na rysunku 2-18 odzwierciedla wynik aktywności neuronu bez hamowania. Jest to operacja równoważna z przemieszczaniem elektrody. : Pola centralne i peryferyjne (center-surround fields) U bardziej złożonych organizmów. Początkowo światło eksponowano. RYSUNEK 2-19. w której zrobiono maleńki otworek umieszczony. W ten sposób w obwodzie tym współczynnik hamowania osiąga-0. Zanim zakończymy ten eksperyment. Fotografia przedstawia ten sam test świetlny. zaznaczone są granice szybko zmieniających się intensywności światła. Następnie maskę zdejmowano i na oko padał cały układ świateł.Położenie Rysunek 2-18 przedstawia rzeczywistą częstotliwość reakcji neuronu zarejestrowaną w oku kraba (ostrogona). Jednakże ten podstawowy mechanizm jest wielce elastyczny i może być użyty do innych typów analizy obrazu wzrokowego. Pouczająca będzie próba narysowania takich obwodów. Aby odkryć reakcję na dany układ świateł. Z kształtu krzywej wynika. nakrywszy przedtem oko maską. na przykład ssaków. rezultat powinien odpowiadać waszemu spostrzeganiu tych pasm. trzeba było przemieszczać światło tak. który opisywaliśmy wcześniej. Elektrodę wprowadzono do komórki zwojowej i rejestrowano reakcje na bodziec świetlny. Dzięki temu rozkład reakcji w oku ostrogona powinien być niemal identyczny z tym. W oku ostrogona dana komórka może mieć tylko negatywny wpływ na sąsiednie komórki. Elektrodę rejestrującą umieszczono na jednej komórce zwojowej. Po drugie. siatkówka działa nieco inaczej niż u kraba (ostrogona).6 impulsów na sekundę. która nie zmienia się w obrębie danego pasa? Spróbujcie odnaleźć typ reakcji neuronu na taki układ pasm opierając się na schemacie przedstawionym na rysunku 2-16. jak to pokazują strzałki. Każde z pasm przedstawionych na fotografii ma jednakową intensywność. pozostawiając elektrodę w pozycji stałej. połączenia między receptorami i komórkami zwojowymi u wyższych organizmów mogą być pobudzeniowe. ale znacznie łatwiejsza do przeprowadzenia. jak i obniżenie aktywności w danej komórce zwojowej. ale podstawowe cechy analizy są podobne. pojedynczy receptor może się łączyć z wieloma różnymi komórkami zwojowymi i wtedy nie możemy tak ograniczyć źródła światła. co przedstawiono na rysunku 2-16. gdzie znajdowała się elektroda (kółko z krzyżykiem na rysunku 2-18). aby pobudzało tylko jedną komórkę zwojową. Jednak w toku analizy tych bardziej złożonych systemów wzrokowych pojawiają się nowe problemy. Wykres (linia ciągła) przedstawia aktywność neuronów w porównaniu z rzeczywistym rozkładem intensywności dla bodźca świetlnego^ (oznaczonym linią przerywaną). przeanalizujcie uważnie pasma przedstawione na rysunku 2-19.16. Zarejestrowana aktywność przedstawiona została na rysunku 2-18 (krzywa oznaczona kółkami): sieć nerwowa nie reprodukuje już w prosty sposób bodźca świetlnego. . Sąsiednia komórka receptoryczna może wywołać zarówno zwiększenie. że zaciemnienie przedstawionych pasm zmienia się w sposób jednolity? Czy każde z pasm ma jednakową intensywność. dokładnie nad miejscem. Przemieszczając światło odnajdu- Położenie szeniu częstotliwości wyładowań o każde 10 impulsów na sekundę uzyskuje się obniżenie efektu hamowania do wielkości równej 1. Dzięki temu jedynie pobudzająca część pola recepcyjnego otrzymywała bodźce.20 -współczynnikowi. co jest dość bliskie -0. jak i hamujące. Czy występuje wrażenie. Rozważmy typowy zapis z siatkówki kota.

1 do 1 milimetra. Światło RYSUNEK 2-21 Pole recepcyjne Pole recepcyjne Komórka zwojowa Wielkość reakcji komórki zwojowej Komórka zwojowa Wielkość reakcji komórki zwojowej jemy tę część siatkówki. wyłączenie światła powoduje w komórce zwojowej krótkotrwały nagły skok aktywności. Obszar. Typowy kształt obszaru pobudzeniowego to wydłużone koło ze średnicą około 0.Światło RYSUNEK 2-20. ma także kształt kolisty i otacza. przy czym poziom aktywności występujący w ślad za gwałtownym skokiem może być tylko nieznacznie wyższy od poziomu spontanicznej aktywności własnej. Do rozkładu reakcji neuronu dołączyła się nowa właściwość: dana jednostka funkcjonalna reaguje na pobudzenie świetlne początkowym gwałtownym skokiem aktywności powyżej poziomu aktywności stałej. Z kolei nieznacznie poruszając źródłem światła postaramy się dokładnie określić obszar na siatkówce. . Kiedy odbierane źródło światła wychodzi poza granice tego kolistego obszaru pobudzeniowego. której pobudzenie prowadzi do wzmocnienia reakcji -jest to obszar pobudzeniowy. 2-21). w którym pojawia się reakcja na zgaszenie światła. rodzaj reakcji komórki ulega zmianie: zamiast obniżenia aktywności do poziomu stałej aktywności własnej. strefę pobudzeniową (rys. Widać to na rysunku 2-20. który może aktywizować daną komórkę zwojową.

Rozproszone światło na całe pola recepcyjne. Rozpatrzmy pole z „plus-centrum" i „minus-peryferie". odkrywszy jakiś charakterystyczny dlań rodzaj reakcji. że istnieje tu szereg możliwości. 2-23).do obniżenia aktywności tej komórki. jakim mechanizmem posługuje się rzeczywisty układ nerwowy? Możemy przyjąć. A zatem jako uzupełniające w stosunku do jednostek włączeniowych pole centralne i wyłączeniowych pole peryferyjne istnieją w tej samej liczbie jednostki z odwrotnym typem organizacji. Stwarza to konieczność wprowadzenia widocznej na diagramie nowej Pole recepcyjne Komórka zwojowa Wielkość reakcji komórki zwojowej Taką jednostkę funkcjonalną . oświetlenie peryferii . że powinien istnieć drugi. jak i na peryferie. gdzie jednostka jest hamowana w momencie stymulacji obszaru centralnego.komórkę zwojową wraz z jej polem recepcyjnym-będziemy nazywać jednostką włączeniową (+) pole centralne i wyłączeniową (-) pole peryferyjne (on center-offsurround).Światło RYSUNEK 2-22 centrum. 2-22). Jedną z możliwości jest założenie. tzn. Dlatego też. Nazwiemy je jednostkami wyłączeniowymi pole centralne i włączeniowymi pole peryferyjne. uzupełniający w stosunku do pierwszego. że obszar centralny jest całkowicie powiązany z pobudzeniowym systemem włączeniowym. Pole recepcyjne Obwody włączeniowo-wyłączeniowe Jakie mechanizmy nerwowe prowadzą do takiego uzupełniającego układu włączeniowo-wylączeniowego? Wykorzystując podstawowe mechanizmy receptor-komórka zwojowa. poprzedzonego jednak krótkotrwałą. możemy bez większego wysiłku skonstruować odpowiednie obwody. możemy się spodziewać. że układ nerwowy jest raczej symetryczny. typ reakcji. Oświetlenie części centralnej prowadzi do wzmocnienia aktywności komórki zwojowej. zarówno na Komórka zwojowa RYSUNEK 2-23 . wzmożoną aktywnością zaraz po wyłączeniu źródła światła. które dotychczas rozpatrywaliśmy. Ogólnie możemy przyjąć. a peryferie są w pełni powiązane z hamującym systemem wyłączeniowym (rys. Problem jednak w tym. może w ogóle nie wywołać żadnej obserwowalnej reakcji (rys. a pobudzana poprzez stymulację peryferii.

. W obszarze centralnym będą przeważać połączenia pobudzeniowe. że istnieje ścisłe rozgraniczenie między obszarami centralnymi a peryferyjnymi. zwanej komórką dwubiegunową. że reakcje receptorów. ale w obszarze „plus" przeważają połączenia pobudzeniowe. a różnice są trudno uchwytne? Załóżmy. Reakcja komórki zwojowej z siatkówki złotej rybki na pobudzenie półsekundowymi błyskami świetlnymi. jest to niewątpliwie proste uzupełnienie mechanizmu . kiedy nie ma tak ostrej granicy. Nad każdym zapisem z prawej strony umieszczono dane dotyczące długości fal wietlnych. Źródło: Kuffler (1953). Źródło: Wagner.plus"-„minus". Jedna komórka dwubiegunowa odbiera impulsy płynące od receptorów z części „minus" pola. co Światło padające na: Obszar „plus" Reakcja komórki Intensywność światła Obszar „minus" b Równocześnie na „plus" a + b i „minus" RYSUNEK 2-26. a druga z części „plus".RYSUNEK 2-24 komórki. W omawianym przypadku ogólny wzorzec reakcji będzie taki sam. MacNichol i Wolbarsht (1960). a w obszarze „minus" hamujące. Ą co dzieje się wówczas.. bez względu na ich usytuowanie w polu. Zakłada ono jednak. RYSUNEK 2-25. mogą być hamujące lub pobudzeniowe. Połączenia z obu dwubiegunowych komórek zbiegają się w jednej komórce zwojowej.

który utrzymuje się w pozostałym czasie oddziaływania bodźca. Nie jest w pełni jasne. zwróćcie uwagę na skok reakcji typu „minus" przy zgaszeniu światła. Na rysunku 2-28 przedstawione jest takie połączenie między poziomem REAKCJE W CZASIE Zwróciliśmy już uwagę na przemijający skok aktywności jako typową reakcję na zapalenie światła. Dla stworzenia modelu wystarczy wykorzystać zasady funkcjonowania obwodów podstawowych. Ta ważna właściwość komórek wrażliwych na długość fal świetlnych będzie szczegółowo omówiona w rozdziale 5. ale z polami recepcyjnymi o przedziwnych kształtach. aby później równie szybko ustabilizować się na poziomie 40 impulsów na sekundę. pracującej w „systemie plus-minus". ale też przy oświetleniu różnych obszarów różnymi barwami. minus-peryferie". czy ta charakterystyczna reakcja to przejaw działania mechanizmów adaptacyjnych. Częstotliwość taka utrzymuje się do momentu zgaszenia światła.ponownie przy umiarkowanej. Jak się okazuje. stosowanych zazwyczaj w typowych eksperymentach. to znaczy do poziomu znacznie niższego niż ten. Jeszcze inne komórki wydają się nie reagować na żaden ze standardowych bodźców. będzie zależała od stosunku elementów pobudzeniowych do elementów hamujących na danym obszarze. 2-24). w środku-przy obniżonej intensywności i na prawo . co da reakcję typu „minus" (rys. Jedne z nich reagują tylko na zapalenie albo tylko na zgaszenie światła. jak to dokonuje się rzeczywiście w układzie nerwowym. Pobudzana jest stale ta sama część pola recepcyjnego. który nadchodzi z dowolnego punktu w dowolnym obszarze pola. Grupę receptorów oświetlano przez około 2 sekundy. „minusperyferie" układ stosunków jest odwrotny. Inne. Na rysunku 2-25 a+b pokazana jest reakcja na połączenie oddziaływań a i b. Reakcja na sygnał. niż stwierdzić. Aktualnie jednak nie dysponujemy takimi danymi. Początkowo częstotliwość reakcji komórki gwałtownie wzrasta-do około 80 impulsów na sekundę. czy też jest to autentyczne zwiększenie wrażliwości właśnie na bodziec przemijający (krótkotrwałe oświetlenie). Dla obszaru typu „plus-centrum". . a jest ich wiele. Oba opisane tu sposoby połączeń komórek receptorycznych prowadzą do tych samych w zasadzie rezultatów. Rysunek 2-27 przedstawia krzywą przebiegu tej reakcji. występuje ona bardzo wyraźnie. W tej komórce następuje wyraźny krótkotrwały spadek aktywności do 5 impulsów na sekundę. Czarne kółka na rysunku 2-27 pokazują reakcje komórki zwojowej. Na rysunku 2-25b światło pobudza obszar „minus". ale za każdym razem bodźcem jest światło o innej długości fal. Pozostałe komórki wykazują bardzo zróżnicowane upodobania. zapewniających zmniejszenie szybkości reakcji komórki i uczynienie całego systemu mniej wrażliwym na długotrwałe pobudzenie. przedstawione są trzy warianty reakcji na dwa poziomy intensywności światła: na lewo-przy umiarkowanej intensywności światła. Rezultat zależny jest od względnego zmieszania światła w obszarach „plus" i „minus". A nawet proste komórki zwojowe z koncentrycznymi polami recepcyjnymi w zmienionych warunkach wytwarzają dość skomplikowane układy reakcji. której aktywność hamowana jest pod wpływem bodźca świetlnego. Białe kółka odpowiadają reakcji komórki zwojowej. Rysunek 2-26 przedstawia reakcje komórki zwojowej pochodzącej z siatkówki złotej rybki na pobudzenia światłem o różnych barwach. należą do typu „centrum-peryferie". mimo to spróbujemy coś wymyśleć. Na rysunku 2-25 przedstawione są reakcje komórki zwojowej typu „plus-centrum. RYSUNEK. Obwody służące do wytwarzania przemijających reakcji Łatwiej jest zbudować model mechanizmu nerwowego. tak więc aktywność wzbudzona była znacznie wyższa. w omawianym wypadku aktywność własna komórki wynosiła 30 impulsów na sekundę. a na peryferiach połączenia hamujące. Na rysunku 2-25a światło pada na obszar „plus". Czas (w sekundach) Ten podstawowy mechanizm „centrum-peryferie" może funkcjonować nie tylko przy oświetleniu światłem białym. pokazane zostały reakcje komórki na pobudzenie światłem o umiarkowanej i wysokiej intensywności. wytwarzającego przemijającą reakcję. Jaki by nie był mechanizm tej przemijającej reakcji. a dla wyjaśnienia rzeczywistego mechanizmu niezbędne są uważne i trudne badania mikroanatomii poszczególnych komórek. 2-27. Łatwo możemy uzyskać przemijającą reakcję przez wprowadzenie do systemu łączącego dwie komórki obok połączenia pobudzeniowego równoległego połączenia hamującego.doprowadzi do reakcji typu „plus". po zmianie długości fal świetlnych komórka zwojowa przechodzi od reakcji „plus" do reakcji „minus". Źródło: Ratiiff(1961). W siatkówce kota około 30-50% komórek zwojowych reaguje na pobudzenie w sposób zgodny z formułą „centrum-peryferie". ale bez koncentrycznego pola recepcyjnego.

Tak jak w poprzednim wypadku uzyskamy efekt przemijającej reakcji pod warunkiem. można przekazać sygnał z wyjścia B wprost na jej wejście-i komórka będzie bezpośrednio hamować samą siebie. Nieco później. Aktywność końcowa będzie zależała od stosunku oddziaływania kanału pobudzeniowego do oddziaływania kanału hamującego. Na przykład usuwając komórkę F tak.do tej pory nie wiadomo. Aby nie doprowadzić do pełnego zablokowania reakcji. W odróżnieniu od innych mechanizmów. że rozchodzenie się impulsów hamujących będzie znacznie wolniejsze niż rozchodzenie się impulsów pobudzeniowych. ponieważ system pobudzenia działa szybciej. Wykres pokazuje system hamowania w wyniku sprzężenia zwrotnego: reakcja na wyjściu komórki B działa hamująco na wyjście komórki A. Pośrednicząca komórka F zapewnia sprzężenie zwrotne. wówczas nie będzie dla tego samego neuronu równoczesnych połączeń pobudzeniowych i hamujących. Wtedy po zapaleniu światła reakcja neuronów nasila się. częstotliwość impulsów obniża się lub całkowicie zanika. Reakcja komórki zwojowej wywiera wpływ zwrotny na komórki dostarczające jej impulsów wejściowych. w tym obwodzie opóźnienie hamowania jest wmontowane w ten sam mechanizm i dlatego wszystkie jego ogniwa mogą działać z jednakową prędkością. Istnieje alternatywny obwód dla wywołania zachowania przemijającego: hamowanie zachodzi poprzez odrębny łańcuch neuronów (rys. w odróżnieniu od hamowania obocznego. załóżmy. W literaturze fachowej te dwa mechanizmy określane są jako hamowanie naprzednie (forward inhibition). Oczywiście. Zauważcie jednak. Takie systemy są dość powszechne w obwodach elektronicznych.komórek dwubiegunowych i zwojowych. 2-29). można uprościć pętlę sprzężenia zwrotnego. . kiedy zaczyna działać proces hamowania. ze tylko ten sposób hamowania poprzez sprzężenie zwrotne pozwala automatycznie wyjaśnić występowanie salwy szybkich impulsów przy zgaszeniu światła. Jeszcze inny sposób uzyskania efektu reakcji przemijającej przedstawiony jest na rysunku 2-30. Ale czy istnieją w obwodach nerwowych . Właściwie komórka A nie jest wcale niezbędna. aby komórka B mogła bezpośrednio hamować A. że proces hamowania rozwija się wolniej niż proces pobudzania. lateralnego. które występuje między komórkami sąsiadującymi ze sobą. Tendencja do pobudzenia wywołana pojawieniem się światła napotyka przeciwdziałanie ze strony równoległego połączenia hamującego.

Hamowanie naprzednie oraz hamowanie typu sprzężenia zwrotnego pozwala na subtelne dostosowywanie reakcji neuronów do czasowych zmian w oświetleniu. gdy światło będzie padało po lewej stronie peryferii. naprzedni i typu sprzężenia zwrotnego. Siatkówka oka królika. nie wywołuje żadnej reakcji. a poza tym na nic innego. Hamowanie oboczne wpływa na zaostrzenie konturów. żaby posiada elementy wyposażone w wybiórczą wrażliwość na określone rodzaje ruchu. . wyodrębnienie ich i hamowanie tych aspektów. który ma wybiórczą wrażliwość na kierunek. W środku rysunku przedstawiono układ pól odbiorczych. Poruszające się źródło światła RYSUNEK 2-32. Pole recepcyjne Kierunek ruchu Komórka zwojowa Elektroda Reakcja komórki zwojowej RYSUNEK 2-31 reagują one zarówno na jedne. REAGOWANIE NA RUCH Ostatni z podstawowych problemów. Najwidoczniej podstawową strategią układu nerwowego jest przede wszystkim wykrywanie zmiennych aspektów sygnałów zewnętrznych. pobudzenie świetlne peryferii tego obszaru (przedstawione za pomocą symbolu O). polega na wykryciu i ocenie ruchu. znowu hamowanie i w końcu znów aktywność własna (rys. 2-31). 2-32). jak i na drugie.stałych i będących w ruchu. Detektor ruchu powinien reagować "wyłącznie na poruszający się przedmiot. Zapoznajmy się więc z dostępnymi informacjami o systemie wzrokowym królika (rys. potem zaś pobudzenie. zapewnia dostosowanie się systemu wzrokowego do zmian w strukturze przestrzennej bodźca świetlnego. Hill i Lenek (1964). zanotujemy aktywność własną. Większość dotychczas rozpatrywanych receptorów nie jest przeznaczona do odróżniania przedmiotów . Poszukiwanie detektorów ruchu we wzrokowym systemie nerwowym zakończy się z pewnością ich wykryciem. Oczywiście. jaki musi rozwiązać system wzrokowy. Źródło: Barlow. Na przykład. Idealny byłby taki detektor. a nawet na szybkość poruszającego się bodźca. reakcja będzie ulegała zmianie zgodnie z lokalizacją światła w polu recepcyjnym tego systemu: początkowo. później pojawi się efekt hamowania. Taka kolejność reakcji nie pozwala jeszcze na traktowanie danej jednostki jako detektora ruchu. jeżeli przemieszczamy wiązkę świetlną z lewej strony na prawą poprzez jednostkę „centrum-peryferie". Obszar centralny wytwarza reakcje typu „plus-minus" (oznaczone symbolem ± ) .Badaliśmy trzy różne typy mechanizmów „pobudzenie-hamowanie": oboczny. wiewiórki. które pozostają niezmienne. jak widać.

kiedy światło przekroczy granice pola recepcyjnego i opóźniony wpływ hamowania rozprzestrzeni się na całym polu. Prześledźmy rysunek 2-34. . Aby mechanizmy te reagowały w określonym kierunku. Pierwsząjest to. Każde połączenie hamujące powoduje opóżnienie o jednostkę czasu. Zwróćcie uwagę na przykład na fakt. Widzieliśmy. a w konsekwencji i komórki zwojowej do-10 jednostek. Na rysunku 2-34c światło osiągnęło już dwa receptory. że reakcje Światło porusza się z prawej strony na lewą Receptor Obwody hamujące Komórka zwojowa RYSUNEK 2-33. że połączenia hamujące powinny być asymetryczne. I dlatego na wyjściu każdego z receptorów jest ich 10. Ale brak jeszcze nasilenia hamowania ze strony pierwszego receptora w stosunku do drugiego. ani też na bodziec poruszający się z prawa na lewo. jak daleko znajduje się ten obszar od poruszającego się bodźca. sumaryczna reakcja na wyjściu komórki zwojowej wzrasta do 20 jednostek. ale ciągle jeszcze brak reakcji komórki zwojowej. Opóźnienie hamowania jest wyjątkowo ważne. Rysunek 2-33 pokazuje obwód podstawowy. Zbudowaliśmy detektor ruchu wrażliwy na jeden kierunek ruchu. Początkowa intensywność światła jest równa 10 jednostkom. Impulsy te zostały całkowicie zniesione przez hamujący wpływ komórki położonej na prawo. że w normalnym polu recepcyjnym znajdują się mechanizmy hamowania obocznego. A opóźnienie hamowania oddziałującego na określony obszar receptorów może zależeć od tego. w jakim kierunku porusza się plamka po polu recepcyjnym. Najpierw (rys. ani wzrost. Hamowanie z prawej strony nasila się już w momencie pobudzenia pierwszego receptora i uniemożliwia jego reakcję. Detektor ten nie reaguje ani na nieruchomy bodziec świetlny. Reakcję maksymalną (79 impulsów) wywołuje ruch bodźca pionowo w górę. Światło porusza się z lewej strony na prawą. Jednak z powodu opóźnienia hamowania nie zachodzą żadne zmiany w reakcji komórki zwojowej. tak że może on już objąć wpływem hamującym pierwszy receptor. że dobry detektor ruchu powinien reagować w sposób najbardziej aktywny na bodziec poruszający się z określoną prędkością. Na rysunku 2-356 światło dotarło już do pierwszego receptora. 2-35). reakcję minimalną-jego ruch w kierunku przeciwnym. Co więcej. że hamowanie oboczne ma pojawić się z pewnym opóźnieniem. odpowiadającą prędkości rozchodzenia się hamowania w polu recepcyjnym. Teraz bodziec o wysokiej intensywności oddziałuje na trzy receptory. to znaczy pionowo w dół (2 impulsy). hamowanie zaczyna działać. że obwody te są szczególnie wrażliwe na kontury. pierwsza komórka ciągle jeszcze nie odebrała podwyższonego działania hamującego i obie komórki reagują na poziomie 20 jednostek. ale nie reagują odmiennie w zależności od kierunku ruchu. możemy zbudować niezwykle skomplikowane detektory ruchu. drugą zaś to. Reakcja komórki zwojowej będzie utrzymywała się na poziomie 20 jednostek (rys. dokonajmy niezbędnych obliczeń. Dlatego. 2-?>Ab). lecz rzeczywistą częstotliwość reakcji. W momencie. Liczby wskazują tu nie mnożnik przyrostu. Posługując się tym schematem podstawowym. Obwody służące do wykrywania ruchu Jak pracuje detektor ruchu? Wiemy. 2-34a) komórka zwojowa nie reaguje. pomimo że trzy receptory odbierają silniejsze pobudzenie. Ruch można byłoby wykryć przez obniżenie częstotliwości reakcji w stosunku do normalnego poziomu aktywności własnej. w omawianym wypadku jest równa 0 (rys. przedstawiono tu mnożniki przyrostu dla każdego połączenia. zostaje on pobudzony do poziomu 20 jednostek (a wpływ hamujący utrzymuje się stale na poziomie -10) i wówczas komórka zwojowa wytwarza reakcję na wyjściu równą 10 jednostkom (patrz rys. a hamowane są na poziomie -10. muszą cechować je dwie właściwości. Na dolnym wykresie przedstawiono częstotliwość reakcji przy poruszaniu się bodźca w pośrednich kierunkach. ani obniżenie. Światło porusza się z prawej strony na lewą. 2-3Ąd). Dlatego możemy oczekiwać. wówczas hamujący wpływ pierwszego receptora wzrastałby szybko. czas reakcji zarówno procesów hamowania.jak i procesów pobudzenia w układzie nerwowym zależny jest od stopnia intensywności bodźca. w dalszym ciągu zachodzą zmiany analogiczne do opisanych. Kiedy jednak Światło porusza się z lewej strony na prawą « »- najjaśniejsza część plamki świetlnej (o intensywności równej 20) dociera do pierwszego receptora. Wówczas reakcja komórki zwojowej obniży się do poziomu wyjściowego. co w efekcie doprowadziłoby do zredukowania reakcji drugiego receptora. Gdyby hamowanie nie było opóźnione. Ponieważ hamowanie jest opóźnione. dla każdego kierunku ruchu podano odpowiednią częstotliwość reakcji. W miarę jak światło porusza się. 2-34/). reakcja komórki zwojowej pozostaje na stałym poziomie (20 jednostek). 2-34<?) aż do momentu.Strzałki wskazują. ale minęło już dość czasu od pobudzenia drugiego receptora. W tym wypadku uzyskamy zupełnie inny wzorzec reakcji (rys. kiedy światło dociera do trzeciego receptora (rys.

RYSUNEK 2-35 .

wywołanych ruchami głowy i oczu. Oczekiwanie to jednak nie znajduje potwierdzenia. aby prześledzić tę drogę i zobaczyć. że w LGN nie następuje żadna istotna faza przetwarzania informacji płynącej z siatkówki.ciała kolankowatego bocznego (Lateral Geniculate Nucleiis. 2-36). Reakcja powinna być takajakby światło poruszało się w sposób ciągły z jednego receptora na drugi. Nerw wzrokowy / Nerw wzrokowy Skrzyżowanie wzrokowe •zyzowanie 'okowe RYSUNEK 2-36 Kora wzroków PRZETWARZANIE SYGNAŁÓW W CIELE KOLANKOWATYM BOCZNYM Przeprowadzona przez nas analiza pozwala opisać i wyjaśnić mechanizm wyodrębniania podstawowych cech obrazu wzrokowego. Do czego zatem ono służy? Zagadka ta ciągle jeszcze nie jest rozwiązana. LGN jest w. że dalsze przetwarzanie i analiza informacji sensorycznej powinny zachodzić w tym ośrodku mózgowym. Sygnały nerwowe z siatkówki płyną aksonami z komórek zwojowych do następnej stacji przekaźnikowej . leżącej bezpośrednio nad warstwą poprzednią lub pod nią. W rzeczywistości widzimy ruch ciągły. które wydają się dość prawdopodobne. po określonej przerwie . warstwowej budowy LGN do dziś jest dla nas zagadką. sterującymi ruchami głowy i oczu. Zbliżone są rozmiarami i zbudowane na tej samej zasadzie „centrum-peryferie". U większości zwierząt badano tylko te komórki. który pobudził aktywność nerwową w określonej części siatkówki jednego oka. przesyłając informację wzrokową na następny poziom przetwarzania. docierają do określonego obszaru warstwy LGN. nie pozwalają jednak na wyjaśnienie wszystkich problemów. w mózgu. aby impuls był przekazywany dalej. Być może. Następnie bowiem sygnały nerwowe przewodzone są za pomocą nerwu wzrokowego do wyższych ośrodków. należy pamiętać. Nie można również przypisać tej funkcji LGN. Włókna odchodzące z przyległych do siebie części siatkówki dochodzą do przyległych do siebie części LGN. że do LGN docierają nie tylko impulsy z . które znajdują się w samym oku. Nadszedł czas. jakie zachodzą w połączeniach synaptycznych siatkówki. Do jednej warstwy dochodzą włókna nerwowe z jednego oka. bez żadnej deformacji. Dlatego sąsiadujące ze sobą części LGN otrzymują informację nerwową od sąsiadujących ze sobą części pola widzenia.LGN). lecz również od intensywności bodźca. jeżeli dwie lampki rozmieszczone w określonych względem siebie odstępach zapalają się naprzemiennie. rzeczywistości tylko stacją przekaźnikową. W omawianych obwodach brak jest jakichkolwiek elementów pozwalających na odróżnienie ruchów wywołanych zmianą położenia głowy czy oka od ruchów wykonywanych aktualnie przez przedmioty zewnętrzne. Kanały nerwowe. Precyzja operacji przetwarzania informacji. sześć u małpy i u człowieka. leżących jedne na drugich podobnie jak w przekładańcu. w jaki sposób informacja wzrokowa zostaje przetworzona. zjawisko to nazywamy zjawiskiem fi. Zachodzące tu procesy to zaledwie pierwszy poziom analizy sygnałów. a także przejrzysta struktura anatomiczna LGN sugerują. gdzie następuje ich przetwarzanie (rys. Pola recepcyjne włókien wychodzących z LGN są niemal identyczne z polami recepcyjnymi komórek zwojowych siatkówki.detektorów będą zależeć nie tylko od szybkości ruchu. Rola uporządkowanej. Odległość między lampkami pozwalająca na pojawienie się zjawiska/ musi być znacznie większa niż średnica pola recepcyjnego przeciętnego detektora ruchu w typowym systemie wzrokowym. jakie powstają w dynamicznym środowisku wizualnym. trzy warstwy u kota. Wydaje się. a następnie. możemy jedynie wymienić kilka hipotez. nie potrzebują wzmacniaczy. a sygnały z analogicznej części siatkówki drugiego oka (w którym aktywność wzbudził ten sam przedmiot) do odpowiedniego obszaru innej warstwy LGN. Tu włókna biegnące z komórek siatkówki tworzą połączenia synaptyczne ż neuronami przekazującymi informację sensoryczną do projekcyjnych pól kory mózgowej (rys. 2-36). w przeciwnym wypadku byłoby niemożliwe odróżnienie zmian obrazu na siatkówce. Na przykład. Łatwo możemy „oszukać" detektor ruchu: wystarczy w tym celu przekazać krótki błysk światła na jeden receptor. Chociaż przedstawione obwody ilustrują możliwe mechanizmy służące do wykrywania ruchu. w jednej z trzech warstw komórek tworzących siatkówkę. LGN zbudowane jest z oddzielnych warstw. w odróżnieniu od innych systemów komunikacji. do przylegającej warstwy dociera informacja z drugiego oka i tak na przemian. od zmian wywołanych ruchami w świecie zewnętrznym.błysk światła na sąsiedni receptor. Najwidoczniej wyższe mechanizmy mózgowe w jakiś sposób konfrontują informację płynącą od detektorów ruchu z nakazami motorycznymi. Sygnały płynące od widzianego przedmiotu.

Ciało kolankowate boczne przesyła informację bezpośrednio do czwartej warstwy kory. że LGN działa na zasadzie regulatora intensywności sygnałów wzrokowych. . Kora ma zupełnie inny . służące do przetwarzania sygnałów. Są one funkcjonalnie podobne do tych. Włókna wychodzące ze wzrokowych pól kory dochodzą przede wszystkim do płatów skroniowych mózgu. Reakcje detektorowych komórek siatkówki są nadzwyczaj specyficzne. Jest jednak różnica między tymi komórkami a komórkami siatkówki. że aktywność tych niesensorycz-: nych dróg polega na tym. ostrożnie wprowadzając elektrodę przez leżące nad nią trzy warstwy na głębokość kilku milimetrów. między warstwami kory istnieje wiele połączeń. które. Z trzech części kory dwie otrzymują sygnały prosto z LGN. po czym informacja wzrokowa przechodzi do innych części mózgu. które reagują zawsze. że włókna odchodzące od sąsiadujących ze sobą części siatkówki docierają do sąsiadujących części kory. że pomagają one wybierać te sygnały sensoryczne. Jeżeli będziemy rejestrować aktywność elektryczną tej warstwy. płynących z oka do mózgu. Jest to kusząca hipoteza. że istnieją w niej komórki. zawiadują uczeniem się i przechowywaniem nawyków wzrokowych. przy czym duża liczba oraz znaczne zróżnicowanie detektorów korowych w różnych obszarach kory pozwalają na specyficzną analizę cech sygnałów w danym obszarze. to zobaczymy. 1 WYODRĘBNIANIE CECH W analizie informacji wzrokowej przesyłanej z LGN uczestniczą trzy różne części kory. Podobnie jak LGN. gdzie zaczyna się proces analizy. Dlatego wydaje się możliwe. które należy przekazać dalej. Składa się z pięciu warstw. kiedy mała plamka świetlna przemieszcza się na siatkówce. Na razie jednak nie została udowodniona. Czy są w obrazie kontury? Czy są krawędzie? Ciemne lin ie? Czy tło jest jaśniejsze? Czy też jest to świecący błysk na ciemnym tle? Jaki jest kierunek ruchu? Czy wychodzi poza dany obszar? Czy zmienia kierunek? Na wszystkie te pytania detektory korowe muszą znaleźć odpowiedź. ale również sygnały z różnych części mózgu. Włókna dochodzące z LGN kończą się głównie w czwartej i piątej warstwie (licząc od powierzchni kory). Pola wzrokowe kory zbudowane są tak. Jednakże w odróżnieniu od LGN. Przypuszcza się. W korze wzrokowej znowu pojawiają się obwody nerwowe. jak się wydaje. kora wzrokowa zbudowana jest warstwowo. między wszystkimi trzema częściami istnieje mnóstwo wzajemnych połączeń. RYSUNEK 2-37 Proste komórki Charakterystyka reakcji. kiedy bodziec natrafi na to niewielkie określone pole. Analiza dokonywana jest kolejno w różnych częściach kory. które znajdują się w siatkówce oka. Każda z nich kontroluje niewielki odcinek siatkówki-pole recepcyjne-i komórka zwojowa reaguje tylko wówczas.siatkówki. Ogólny obraz procesu przetwarzania informacji w korze mózgowej obejmuje stopniowe przekształcanie i analizę specyficznych aspektów sygnału. Analiza sygnału sensorycznego zaczyna się w czwartej i piątej warstwie i jest kontynuowana w wyższych warstwach kory. Po przejściu przez LGN informacja wzrokowa dochodzi do odpowiednich obszarówp projekcyjnych kory mózgowej. a szczególnie z twom siatkowa-: tego (reticular formation) pnia mózgu.

Zaczniemy od sytuacji.+ . paralelną do pierwszej. Rozważmy charakterystyczne reakcje takiego obwodu. Tak więc mamy do czynienia z dwoma leżącymi równolegle liniowymi polami recepcyjnymi: jedno-pobudzeniowe i drugie-hamujące. Każdy sygnał o innej strukturze wywoła reakcję niższą od maksymalnej (rys. Zwróćcie przy okazji uwagę. to istnieją również układy o właściwościach dopełniających. ale nieco . Zacznijmy od informacji płynącej z siatkówki.detektor linii-przedstawimy jako +-+ (rys. W granicach każdego obszaru krawędzie oraz linie powinny być ułożone odpowiednio. dlatego błędem byłoby traktować reakcje „plus" jako bardziej podstawowe lub ważniejsze niż reakcje „minus". mają jednak wybiórczą zdolność wyłowienia położenia i rodzaju sygnału. ponieważ końce szczeliny znajdą się tam. aby móc wywołać maksymalną reakcję. Kiedy skrócimy jej długość. po bokach którego będą się znajdowały ciemne pola. 2-37). nie wywołamy zwiększenia reakcji. Podstawowy problem polega na tym. jak i obniżeniem się poziomu reakcji komórki jako formą sygnału.plus-centrum". ponieważ nikt dotąd nie odnalazł takich obwodów w realnym układzie nerwowym.który wywołuje ich reakcje. Pamiętając o symetrii specyficznej dla układu nerwowego. reakcje jej nie są ograniczone do małych kolistych pól recepcyjnych. Jeżeli komórki zwojowe należą do typu . ale również przy jego obniżeniu. W tym wypadku strefy hamowania rozmieszczone są symetrycznie po obu stronach strefy pobudzenia (rys. szczeliny i linii odbierają sygnały z określonych obszarów siatkówki. kiedy odnajdziemy taką pobudzeniową linię.(rys. to drugi . w której szczelina znajduje się nad pobudzeniowymi polami szeregu komórek zwojowych . położoną równolegle do osi obu pól.detektor szczeliny . Układ nerwowy posługuje się zarówno wzrostem. Detektory krawędzi. to obok niej odkrywamy drugą. 2-38). Tak więc reakcję maksymalną wywoła pas świetlny. to otrzymamy detektor linii. gdy zestawimy razem te proste obwody. W typowym wypadku plamka świetlna skierowana na dowolny punkt wzdłuż jakiejś linii zwiększa reakcję określonej komórki. „minus-peryferie". 2-3 8a).bardziej złożoną organizację ma na przykład detektor szczeliny. że informacja płynie z komórki nie tylko przy podwyższeniu się poziomu reagowania (w stosunku do stałego poziomu). że skoro odnaleźliśmy układ hamowanie-pobudzenie-hamowanie. gdzie nie ma receptorów. Taką konfigurację pól pobudzeniowych i hamujących ma detektor krawędzi: komórka reaguje maksymalnie na jasno oświetloną krawędź. Jeśli pierwszy układ . Inne proste komórki mają pole recepcyjne odmiennego typu. możemy oczekiwać. które mogłyby rejestrować jej wydłużenie. Zwiększając długość szczeliny poza obszar recepcyjny. Ważną sprawą są pewne zmiany w aktywności. Oba typy reakcji są bowiem informacyjne i jedna z reakcji nie może być uważana za bardziej istotną lub bardziej ważną niż druga. W celu uproszczenia naszych schematów wprowadzimy symbole w postaci pary kół koncentrycznych dla określenia układu reakcji komórek zwojowych siatkówki (rys.obniża aktywność tej komórki. 2-39). plusperyferie". jak to przedstawia rysunek 2-40. Podobną. Jak zbudować detektory szczeliny i lin ii?'Zobaczymy. uzyskamy detektor szczeliny. ale z odwrotnym efektem: oświetlenie dowolnego punktu na drugiej linii wywołuje efekt hamowania .oznaczymy symbolami . Jakkolwiek więc komórki te reagują na bardziej złożone cechy obrazu wzrokowego. Detektor szczeliny wywołuje przy tym reakcje maksymalne. co wyniknie. to RYSUNEK 2-38 typ organizacji. reakcję minimalną zaś wywołuje ciemna linia otoczona jasnymi polami. I rzeczywiście tak jest. Najprostsza metoda utworzenia detektora szczeliny lub detektora linii polega na tym. a jeżeli należą one do typu „minus-centrum". podłączając ich wyjścia do jednej komórki korowej (rys..dokładnie tak. w jaki sposób informacja płynąca z jednostki typu „centrum-peryferie" łączy się. Zazwyczaj. które leżą wzdłuż jednej linii w określonym obszarze siatkówki. tworząc jednostki reagujące na linie i szczeliny. 2-386). aby zebrać reakcje z tych komórek zwojowych. . 2-40). Model nasz będzie czysto spekułatywny.

A jak wygląda problem kierunku? Spójrzcie na rysunek 2-41. co się stanie. a w wypadku bardzo krótkiej szczeliny liczba pobudzonych komórek zwojowych będzie tak mała. jeżeli zwiększymy jej szerokość. i zobaczmy. aby jej położenie odchylało się coraz bardziej od pozycji wyjściowej -optymalnej. Właściwa reakcja dla określonego kąta położenia szczeliny zależy od stosunku wzajemnego pobudzeniowych i hamujących pól oświetlonych przez szczelinę. Stopniowo maleje potok impulsów w nerwie wzrokowym i w efekcie końcowym detektor korowy znowu powraca do poziomu aktywności własnej. W miarę jak światło będzie rozprzestrzeniało się na pola recepcyjne peryferii. Przy pewnej szerokości szczeliny te przeciwstawne oddziaływania wzajemne zniosą się i poziom reakcji komórki korowej powróci do poziomu równego spontanicznej aktywności własnej. Zacznijmy znowu od idealnego przypadku. Jeżeli przesuwamy Reakcja RYSUNEK 2-40 Wzrost szerokości . że ich reakcja nie wystarcza do pobudzenia komórki korowej i przestaje ona reagować. będzie również rosło hamowanie Długość świecącej szczeliny nie ma istotnego znaczenia dopóty. Ogólny obraz jest jasny: możemy łączyć ze sobą podstawowe jednostki typu „centrum-peryferie" i w ten sposób otrzymać jednostki służące do rozpoznawania DŁUGOŚĆ I SZEROKOŚĆ Jeżeli szerokość będzie się powiększać. kiedy szczelina umieszczona jest dokładnie nad polami pobudzeniowymi.Obszar centralny Obszar peryferyjny RYSUNEK 2-39 szczelinę tak. znajdzie się pod nią coraz mniejsza liczba centrów pobudzeniowych. wpływom pobudzeniowym centrów pól będą przeciwdziałać wpływy hamujące z peryferii i częstotliwość reakcji będzie spadać. dopóki jest ona dłuższa od pola recepcyjnego Jednostki centrum-peryferie Słabe światło częstotliwość występowania reakcji korowej zostanie zmniejszona.

a peryferyczna na inną. Można zbudować również taki detektor. W przedstawionym poprzednio przykładzie mieliśmy do czynienia z projektowaniem detektora. wtedy jego część centralna jest bardziej wrażliwa na jedną barwę. Dipol może mieć dowolny kształt. przy czym kształt nie ma tu żadnego znaczenia. że nie są one do siebie dopasowane. który reagował jedynie na poruszającą się plamkę świetlną. że na tym pierwszym poziomie przetwarzania informacji sensorycznej w korze mózgowej można zbudować szereg różnorodnych detektorów. DIPOLE Czy pamiętacie zjawisko McCollough (s. Możliwe jest jednak inne prostsze wyjaśnienie tego zjawiska. zwany dipolem (Harris i Gibson. że jednostki typu plus-centrum" będą hamować komórkę korową. Istnieje przy tym dość dużo wariantów. Jednostkę tę można zbudować tak. które jest bardziej wrażliwe na jedno z dwu wejść z jednej strony i jednocześnie na inne z dwu wejść z drugiej strony (rys. a z drugiej na zielony. a jednostki typu „minus-centrum" będą J4 pobudzać. Na przykład. Dowolne dwa pola mogą tworzyć dipol pod warunkiem. że nie będzie ona reagowała ani na linię nieruchomą. ponieważ można nie tylko tworzyć jednostki typu „plus-centrum" i „minus-centrum". 1968). 2-42). dipol może być z jednej strony bardziej wrażliwy na kolor czerwony. Staje się jasne. 70)? Po długotrwałej stymulacji oka za pomocą poziomych linii czerwonych. ale można też lączyćjedne i drugie w różne układy. który będzie reagował wyłącznie na linię w określonym położeniu. Zawsze RYSUNEK 2-41 . ani na poruszającą się pod innym niż „zadany" kątem. Jedno z możliwych wyjaśnień tego zjawiska wiązało się z faktem zmęczenia detektorów linii barwnych. nawet „okrągły".różnych układów. Istnieje nieskomplikowany schemat połączeń nerwowych wrażliwy na kierunek. białe linie poziome odbierane były jako zielone. Można również wykorzystać jednostki w siatkówce o odmiennych kształtach i typach pól recepcyjnych. ale poruszającą się w innym niż „zadany" kierunku. poruszającą się w ustalonym kierunku-detektor poruszającej się linii. ani też na linię o tym samym położeniu co linia wzorcowa. Można na przykład doprowadzić do tego. Dipol to dowolne asymetryczne urządzenie.

a granice części centralnej i peryferycznej nie będą koncentryczne. Bardzo rzadko trafiają się rzeczywiście okrągłe. zaczyna reagować adaptując się stopniowo do bodźca. szczeliny. krawędzie. komórki typu „centrum-peryferie" są z zasady asymetryczne. Nie będąc w ścisłym znaczeniu detektorem linii. której położenie na siatkówce jest dokładnie określone. pod warunkiem. Lepiej też wyjaśnia działanie efektu McCollough. RYSUNEK 2-44 •> Procesy przetwarzania . Jest natomiast wrażliwy na intensywność bodźca. Nawet więcej. s. że komórki wrażliwe na barwę należą do typu „centrum-peryferie" z przeciwstawnymi barwami . wyższym poziomie też jest wymagane.czerwoną i zieloną (a inne niebieską i żółtą. Kiedy tylko światło pada na jedną jego część. Reakcja Proste komórki Komórka złożona RYSUNEK 2-43. Na następnym.jednak jego kształt odbiegać będzie od prawdziwego koła. Dowolna jednostka typu „centrum-peryferie" może być dipolem. 108). że dipol zbudowany jest prościej niż detektor linii. dipol nie jest wrażliwy na zamazanie się obrazu. ale jej lokalizacja na siatkówce jest tu mniej istotna: linia może znajdować się na dowolnym miejscu siatkówki. Podstawowe cechy podlegające rozpoznaniu. Prosta komórka-detektor linii reaguje tylko na tę linię. aby linia miała określoną szerokość i określone położenie. Oświetlony cały dipol nie reaguje. Typowe reakcje prostych i złożonych komórek. Jednostki centrum-peryferie detektora szczeliny Komórki złożone Na następnym poziomie korowego przetwarzania informacji sprawa przedstawia się nieco inaczej. ale jest mniej ograniczeń. aniżeli detektor linii barwnych. Dipol stanowi znacznie prostsze urządzenie wrażliwe na położenie. linie. w granicach dostatecznie dużego obszaru (rys. niż detektor linii. por. Z tego też względu otrzymały nazwę komórek złożonych. Jasne jest. Komórki na tym poziomie są nieco bardziej złożone niż komórki na niższym poziomie kory. że obie jej części nie są rozmieszczone zbyt koncentrycznie. 2-43). Wiemy już. poruszające się linie i inne-są te same.

reakcje na wyjściach różnych. Jeżeli linia jest zbyt długa. tak jak i komórki proste. Linie o innym położeniu lub też poruszające się w innym kierunku wywołują słabszą (w porównaniu z maksymalną) reakcję. Kiedy któraś z prostych komórek uaktywnia się. często też wykazują one preferencję dla kierunku ruchu. przy którym wychodzi on poza granice pola recepcyjnego. które omawialiśmy uprzednio. Na rysunkach 2-45 i 2-46 przedstawione zostały przykłady układów reakcji komórek superzłożonych. Na rysunku 2-44 pokazujemy. na którym znajdują się pola recepcyjne prostych komórek. Właśnie tym zajmują się komórki najwyższego z analizowanych poziomów kory. Kiedy jednak szerokość prostokąta przekroczy określoną wielkość krytyczną. Jednakże informacja uzyskana od tych detektorów jest bardziej abstrakcyjna niż informacja pochodząca od detektorów rozmieszczonych na niższym poziomie. Komórki superzłoione Pewne cechy sygnału powinny podlegać dokładniejszej analizie. Unikalną właściwością tych komórek jest to. kiedy zwiększymy długość linii tak. Jest to typowe zjawisko dla każdej komórki złożonej. Zauważcie jednak. nie zmniejszając dokładności w odróżnianiu typu układów bodźcowych potrzebnych do aktywizowania detektora złożonych cech. . jak można połączyć reakcje ośmiu prostych komórek. który. Jak zbudować komórki złożone? Czym jest komórka złożona? Najprostsze wyjaśnienie jest takie. że komórka reaguje zarówno na przesunięcie linii w górę i na prawo. to komórka zareaguje (rys. że szerokość i położenie linii mają tak samo decydujące znaczenie dla uaktywnienia komórki złożonej. gdy. Jest to jeden ze sposobów rozszerzenia pola reagującego siatkówki. co się stanie w momencie.Podobnie jak komórki proste. Jeżeli z pewnych powodów prosta komórka nie reaguje na dany bodziec. pojawia się w polu recepcyjnym w różnych jego miejscach i wywołuje typową reakcję komórki złożonej. jak i na przesunięcie jej wdół i w lewo. jak i dla wywołania reakcji prostych komórek. krawędź lub linia kończy się w ściśle określonym miejscu. kierunek i rozpiętość bodźca. określenie wielkości nie jest precyzyjne. jak na rysunkach 2-45 i 2-46. jeszcze bardziej złożone niż te komórki. wówczas zaczyna reagować również złożony detektor linii. Jeżeli tę samą linię przesunie się tak. że jej końce znajdą się poza granicami pola recepcyjnego (obwiedzionego cienką linią). Części siatkówki. tak i złożone komórki kory leżące w jej górnych warstwach nie reagują na takie zwiększenie rozciągłości bodźca. Tak więc dla reakcji komórek złożonych ciągle jeszcze decydujące znaczenie ma typ. na przykład długość linii stanowiącej bodziec.określenie wielkości. Chociaż detektor ruchu z samej swej natury przystosowany jest do rejestrowania ruchu w jednym kierunku. komórka superzłożona przestaje reagować. kiedy odpowiedni bodziec porusza się w granicach ich pola recepcyjnego. 2-46). to reakcja będzie słaba albo też nie będzie jej wcale. Są to komórki superzłożone. komórki superzłożone niekiedy przejawiają specyficzną cechę oceny ruchu w dwu kierunkach. poruszając się w górę. nie zareaguje na niego również komórka złożona. Detektory krawędzi też uwzględniają wymiar długości. Ale. Komórki te mają jeszcze inną właściwość. Komórka na rysunku 2-45 to detektor przemieszczającej się linii. że reagują w maksymalny sposób tylko w takim wypadku. reagują wówczas. odpowiadające reakcjom złożonych detektorów na preferowane przez nie bodźce. Na rysunku 2-47 można zaobserwować. Na tym poziomie przetwarzania informacji dochodzi nowy wymiar . oddzielnych prostych komórek przekazywane będą do komórki złożonej. że jest to wytwór połączenia szeregu prostych komórek. komórka nie reaguje. Komórki złożone. Jak widać na rysunku. Rysunki 2-48 i 2-49 ilustrują reakcje detektora krawędzi na wąski prostokąt. aby otrzymać jednostkę odpowiadającą komórce złożonej. są znacznie większe niż pola recepcyjne prostych detektorów korowych. Jeżeli będziemy zmieniali położenie linii na obszarze siatkówki. żeby jeden jej koniec znalazł się w granicach pola. reaguje on jedynie na linię poziomą przesuwającą się w dół. komórka przestaje reagować. Zwróćcie uwagę. ponieważ w tej fazie położenie konturu w polu wzrokowym nie jest aż tak ważne. jeśli linia jest zbyt długa.

.

w jaki sposób należy połączyć trzy komórki złożone. aby otrzymać jedną superzłożoną komórkę. łącząc wyjścia trzech komórek. ale ciągle jeszcze nie wiemy. który przesuwa się po polu recepcyjnym w górę. przesyłanych do centralnych części mózgu. Reaguje ona również na inne kąty. detektora szczeliny (. ale poziom jej aktywności przy tym wyraźnie się obniża.). Jak zbudować komórkę superzłożoną? Komórkę superzłożoną można utworzyć łącząc wyjścia komórek złożonych. służące do wyodrębniania cech. ponieważ w tym miejscu gubimy ślad przekazów RYSUNEK 2-52 sensorycznych. nową właściwością takiego modelu jest to. że to samo można uzyskać bez hamowania. . maksymalnie wrażliwą na bodziec-linię o określonym położeniu i długości. wydają się coraz bardziej skomplikowane w miarę jak śledzimy drogę informacji sensorycznej do mózgu. Na rysunku 2-52 przedstawione zostały wszystkie poznane już komórki. Na tym kończy się nasza analiza. Sieci nerwowe. Ich droga nie jest jeszcze zakończona. Na rysunku 2-50 przedstawiona została komórka najbardziej wrażliwa na kąt prosty. Na rysunku 2-51 pokazano. (Zwróćcie uwagę.RYSUNEK 2-51 Siatkówka Złożone komórki Superzlożona komórka Na poziomie komórek superzłożonych mamy do czynienia z jeszcze jedną innowacją: detektorem kąta. Podstawową.+ -) jako środkowego i dwu detektorów linii (+-+) po jego bokach. ciągle jednak nie znamy ich ostatnich ogniw. Daleko nam jeszcze do pełnego rozumienia mechanizmów rozpoznawania obrazów. że efekt hamowania odgrywa tu główną rolę. dokąd i którędy ona wiedzie.

przez które przechodzi impuls w drodze od oka do centralnych ośrodków mózgu. niezmienność nie jest notowana. Na najwyższych poziomach neurony reagują głównie na te części obrazu. reakcji nie będzie. Drugi poziom przetwarzania korowego jest znacznie mniej wrażliwy na precyzyjne położenie linii niż poziom poprzedzający go bezpośrednio. występuje silna. Tak więc linia pojawiająca się w odpowiedniej części siatkówki zmusza do działania wszystkie proste detektory linii. kiedy sygnał przychodzący z zewnątrz uległ w jakiś sposób modyfikacji. Głównym mechanizmem porównywania jest rywalizacja wpływów pobudzeniowych i hamujących. Analiza przekazów sensorycznych odbywa się małymi etapami. . Różnice są wyławiane. iż podstawowa strategia analizy polega na porównywaniu. aby redukcja informacji dokonywana w toku analizy sensorycznej była przypadkowa lub dowolna. w miarę jak ładunek informacji sensorycznej przechodzi na wyższy poziom układu nerwowego. Wydaje się mało prawdopodobne. Procesy dodawania i odejmowania na wejściu neuronu dostarczają nożliwości dokonania obliczeń niezbędnych dla skomplikowanej analizy obrazu . ale gwałtowne fale aktywności pojawiają się jedynie w takich wypadkach. na każdym z nich dokonuje się przetwarzanie informacji przejmowanej z etapu poprzedniego. że jest jeszcze wiele tajemnic. że uzasadniona jest prosta ekstrapolacja mechanizmów już znanych i układ nerwowy.//rokowego. które trudno wyjaśnić odwołując się do podstawowych mechanizmów przetwarzania informacji przez układ nerwowy. reakcje zależą od różnicy w stopniu intensywności tych sygnałów. Kora jest względnie spokojna. Bardzo możliwe. które są wrażliwe na linie o określonej długości. kiedy badania dotyczą tak złożonego systemu. ogólna ilość zawartych w nim informacji stopniowo maleje. Proste zestawienie w pary wpływów hamujących i pobudzeniowych stanowi podstawę wszystkich obwodów nerwowych we wszystkich systemach sensorycznych u wszystkich zwierząt. w których kończą się linie. wychodzących z komórek zwojowych siatkówki. na kąty albo punkty. Na wyższym poziomie znikają również inne właściwości typowe dla detektorów niższych poziomów. Czasem wyodrębniana jest cecha bardziej ogólna dzięki kombinacji reakcji specyficznych detektorów niższego poziomu. Niektóre obwody porównują nadchodzący sygnał z bezpośrenio poprzedzającym. samochodów czy domów. Sygnały napływające od 125 milionów receptorów oka przekodowywane są w różne układy reakcji. Jeżeli oba sygnały są jednakowe. pracujące na tym obszarze. Mówiąc ogólnie. jeżeli są różne.WNIOSKI Przedstawiliśmy szereg zasad ogólnych. ale o dwa poziomy wyżej reagują już tylko te detektory. Przy okazji kolejnego przetwarzania informacji sensorycznej wyodrębniane są nowe dane. jak wysoki poziom aktywności spontanicznej i utrzymywanie się reakcji przy długotrwałej stymulacji. Obliczenia odbywają się w miejscach przerw w drogach sensorycznych-w kolejnych stacjach przekaźnikowych. Dokładne badania dotyczące spostrzegania przez ludzi wykazują. aczkolwiek krótkotrwała reakcja. w jakie wchodzi 800 tysięcy włókien nerwowych. Wydaje się. dotyczących procesów sensorycznych. ekstrapolacje tego typu są niebezpieczne. ale już na poziomach następnych charakteryzują się znaczną wybiórczością i reagują tylko na linie określonej długości. jak mózg ludzki. które są związane ze zmianą kierunku konturu. które były badane. posługuje się takimi mechanizmami w rozpoznawaniu przedmiotów nawet bardzo skomplikowanych. W zasadzie możemy kontynuować tę pracę i budować w tym samym stylu nawet bardziej skomplikowane detektory-detektory rozpoznawania babci. Na przykład. Jak przekonaliśmy się jednak czytając rozdział 1 i jak przekonamy się czytając rozdział następny. Podstawowa zasada pracy układu nerwowego polega na wykrywaniu zmian w strukturze sygnału. detektory linii pierwszego poziomu kory nie są wrażliwe na długość. rzadkie i krótkotrwałe. być może. Czasem następuje jedynie sprecyzowanie informacji uzyskanej w etapie poprzedzają. cym. W miarę przepływu informacji do mózgu coraz mniej neuronów reaguje na jeden określony sygnał. Porównywana jest intensywność sygnałów nadchodzących z sąsiadujących części siatkówki.

Czy wystarczą te systemy detekcyjne. Ponadto wszelkiego typu zakłócenia obrazu nie powinny mieć istotnego wpływu na rozpoznawanie. który łączyłby zdolność wyodrębniania cech w procesie widzenia z siłą i elastycznością spostrzegania ludzkiego. PANDEMONIUM Jedną z możliwych metod wykorzystania analizy cech do rozpoznawania obrazów jest system zwany Pandemonium (Selfridge. jeżeli chcemy zrozumieć proces przetwarzania informacji sensorycznej. niezależnie od WIELKOŚCI lub położenia konkretnej litery. które pracują nad odebranym obrazem i każdy z nich wykonuje inną czynność (rys. Wymaganiom tym musimy sprostać. Teorie rozpoznawania obrazów PANDEMONIUM Cechy związane z rozpoznawaniem liter Jak zbudować pandemonium? Znaczeń k. każdy z nich szuka w przedstawionym obrazie określonych cech charakterystycznych: linię lub kąt pewnego rodzaju. §§§ jak też w przypadku różnorodnych form druku tej samej litery. aby wyjaśnić zdolność }o\vieka do rozpoznawania obrazów? Po chwili zastanowienia nasuwają się istotne cZ wątpliwości.3.demony obrazu . jaki powinien być system. 1959). System ten składa się z kolejnych demonów. Spróbujemy ustalić. Podsumowanie dotyczące analizy cech ANALIZA PRZEZ SYNTEZĘ Znaczenie kontekstu Mokre skarpetki Ważna rola redundancji DOKONYWANIE SYNTEZY PRZEKAZU SENSORYCZNEGO KOLEJNOŚĆ OPERACJI lub kiedy zawiera on dodatkowe elementy. Następnie obraz ten jest analizowany przez demony cech. Człowiek potrafi rozpoznać dowolny obraz nawet wtedy.wykonuje pracę najprostszą: po prostu rejestrują one pierwotny obraz sygnału zewnętrznego. System taki powinien na przykład bezbłędnie rozpoznawać tę lub inną literę. 3-1) Pierwszy zespół demonów . określoną krzywą lub kontur . kiedy brak jest jakichś jego części. powolny system modelujący zdolność człowieka do rozpoznawania obrazów powinien być przede wszystkim bardzo elastyczny. inaczej mówiąc spróbujemy zbudować model rozpoznawania obrazów przez człowieka. CECHY A OCZEKIWANIA \JUIBSOU /tięS op" auooaiMpo Ai9}i[ oBjAzopo Auiazoui 'juazsnuiz oga} op Auisajsaf ijsaf 'JSAYBU y Jest to bardzo obszerna lista wymagań. błędów Reakcje na zniekształcone obrazy Problem segmentacji Cechy związane z rozpoznawaniem mowy Detektory cech związane z analizą mowy Fonemy Cechy dystynktywne w rozdziale poprzednim poznaliśmy niektóre mechanizmy nerwowe leżące u podstaw naszego spostrzegania.

wycho. tym głośniej alarmuje. Demon litery A stara się odszukać cechy odpowiadające literze A. w jakim stopniu sygnał na wejściu pasuje do należącego do niego zestawu cech. Im więcej wynajdzie cech charakterystycznych. Łatwo można też wprowadzić do systemu wpływ kontekstu na rozpoznawanie. W zasadzie mamy znaczną swobodę w wyborze określonej grupy cech. wszczyna alarm. Neurony sąsiadujące z nimi mogą też wytwarzać maksymalną reakcję na linię o określonym kierunku. przy której stosowalibyśmy proste obwody połączeń. Czy system zbudowany na rozpoznawaniu cech pozwala nam rozwiązać problemy wnikające ze zmiany wymiarów. Demony poznawcze śledzą reakcje demonów cech. wywołanych przez specyficzne sygnały na wejściu. które. Załóżmy. W rzeczywistości wydobywa on znacznie więcej informacji. jakie cechy w istocie są wyławiane z nadchodzącej informacji sensorycznej. wybiera tego. jak • należy interpretować różnorodne cechy związane z podlegającym im układem. niektóre oddzielne neurony reagują wyłącznie na występowanie linii prostej o określonym kierunku w określonej części pola siatkówki. System Pandemonium mówi jedynie o tyffl. jak nam się wydaje. Należy tu posługiwać się następującymi kryteriami: zespół cech powinien być możliwie najprostszy. Tak na przykład rozpoznaniem litery A zaj muje się jeden demon. itp.: W końcu demon podejmujący decyzję. który przysłuchuje się wrzawie wywołanej przez alarmujące demony poznawcze. które stanowią o unikalności danego obrazu. Kadży demon poznawczy jest odpowiedzialny za rozpoznawanie określonego układu cech. pozwalają z dużym prawdopodobieństwem odróżnić jeden obraz od wszystkich pozostałych. co wiemy o układzie nerwowym człowieka. . Rozpatrzmy ponownie cały ten proces. Można na przykład skłonić go do uczenia się. System ten różni się od systemu wyboru na'. W obu systemach niewątpliwie jedno jest wspólne: analizują równocześnie wszystkie dostępne elementy obrazu. być może. jeżeli chodzi o dokładne jej położenie. Reakcja ich jest niezależna. który „krzyczy" najgłośniej. musimy przede wszystkim zbadać cały zestaw cech mających podlegać rozpoznawaniu i spróbować określić te cechy. są wykorzystywane w prawdziwym systemie rozpoznawania obrazów przez człowieka. Każdy demon poznawczy powiadamia. które. że początkowy obraz zostaje przekodowany i rozbity na szereg cech. W ten sposób system wzrokowy z reguły wydobywa z obrazu wzrokowego ogromną liczbę szczegółowych informacji o jego '•'echach specyficznych.RYSUNEK 3-1 DEMONY POZNAWCZE DEMONY OBRAZU vch neuronów systemu spostrzegania można identyfikować jako demony cech. jak można wykorzystać cechy do rozpoznawania obrazów. ale nie są tak drobiazgowe. kierunku i położenia danego obrazu? Nie bezpośrednio Wszystko zależy od natury analizowanej cechy. Cechy związane z rozpoznawaniem liter Przystępując do projektowania maszyny zdolnej do rozpoznawania obrazów wzrokowych. włączając do niego demony kontekstu. Inne neurony przejawiają maksymalną wrażliwość na kontury określonego kształtu albo też na linie przecinające się pod określonym kątem. System Pandemonium opisuje w ten sposób przypuszczalną kolejność operacji: występujących w toku analizy cech obrazów. ale niczego nie powie o tym. a nie jest bezpośrednio porównywany z posiadanymi wzorcami czy reprezentacjami. Przypomnijmy. Atrakcyjność tego systemu wiąże się z jego elastycznością. Przy takim zestawie cech dowolna zmiana położenia litery H wyłoni takie same trudności dla systemu Pandemonium. co wiemy o analizie sygnałów zewnętrznych w układzie nerwowym. że litera H opisana jest jako dwie linie pionowe plus krótka linia pozioma. W poprzednich rozdziałach wykazano. że w ośrodkach mózgowych. Demony poznawcze mogą stopniowo uczyć się.• dząc z założenia. podstawie porównywania z wzorcem (opisanego w rozdziale 1) tylko tym. które dołączą swoje głosy do ogólnej wrzawy. że systemy spostrzegania u większości organizmów żywych są zdolne do wyodrębniania z dowolnego obrazu wzrokowego ogromnej liczby charakterystycznych dla niego cech. że odpowiadający temu demonowi układ cech jest najbardziej prawdopodobny. Po odnalezieniu tej cechy demon.od długości linii. rozpoznaniem litery B . ale w postaci nieco bardziej konkretnej. niż jest to konieczne do rozpoznawania liter w systemie pandemonium. powinien też dawać jak największą gwarancję uniknięcia pomyłek oraz poddawać się analizie. otrzymujących od receptorów informację sensoryczną. dają podstawy do przypuszczeń. Spróbujmy wykorzystać to. Ponadto system ten jest zgodny z tym. aby wybrać cechy.drugi itd. że typ reakcji specyficznych dla oddziel- Jak zbudować pandemonium? Badania nad rodzajami reakcji neuronów. jakie stwarza dla systemu porównywania z wzorcem.

ile „swoich" cech znalazł w obrazie. z której korzystaliśmy przy konstruowaniu wzorców: po prostu należy połączyć pewną liczbę komórek. Dla oS naszych celów warto stworzyć dwa demony linii krzywej. a reagujące na występowanie w obrazie W X Y L 1 2 2 1 . aby. Reakcja takiego detektora zależniona będzie od liczby linii pionowych w danym obrazie bez względu na ich długość.RYSUNEK 3-2 DEMONY CECH DEMONY POZNAWCZE tnii pionowych: otrzymamy ogólny detektor linii pionowych. Na przykład. skonstruować bardziej ogólny detektor cech. która została przeanalizowana ze względu na występowanie siedmiu typów cech ogólnych (tabela 3-1). To samo można zrobić dla kątów: prostych. Można skonstruować analogicznego demona również dla linii poziomych lub skośnych. Demony Tabela 3-1 DEMONY OBRAZU A B C D E F G H 1 J K L M N 0 P Q R S T U V Linie pionowe 1 1 1 • Linie poziome 1 3 2 3 2 1 1 Linie ukośne 2 Kąty proste 4 2 4 3 1 4 4 Kąty ostre 3 Krzywe ciągle Krzywe nieciągłe 2 1 1 1 1 2 1 1 1 1 2 2 1 1 1 2 ' 1 2 2 1 2 1 2 2 1 2 4 2 1 1 1 1 1 3 2 1 3 2 3 2 1 1 3 2 1 2 1 1 2 1 2 PRZETWARZANIE SYGNAŁU W KORZE Informację można skondensować stosując tę samą zasadę. można połączyć wszystkie neurony leżące w różnych częściach siatkówki. Również pewna informacja powinna być zawarta w liniach krzywych. trych itd. Jeden z nich będzie reagował na określoną liczbę krzywych ciągłych (jak w literach O i Q). Po przeprowadzeniu niezbędnych połączeń otrzymamy system zbliżony do przedstawionego na rysunku 3-2. Demon odpowiedzialny za każdą z cech zawiadamia. a drugi na pewną liczbę krzywych nieciąglych (jak w literach C i G). intensywność czy Jakość". Mamy tu do czynienia z informacją sensoryczną.

kiedy występują wszystkie poszukiwane przezeń cechy. Pełny zestaw siedmiu cech niezbędny będzie tylko wtedy. Zaczynają reagować demony cech. albo też wystarczy posłużyć się informacją o kątach: występowanie trzech kątów prostych i jednego ostrego jest charakterystyczne tylko dla wzorca litery R. na przykład R (rys. Wystarczy odnotować. ponieważ najgłośniej ze wszystkich reaguje demon litery R. gdy chcemy uzyskać pełny opis wszystkich liter i każdej litery oddzielnie. Tak w zarysie wygląda schemat systemu rozpoznawania cech specyficznych. Jako pierwszy zareaguje demon linii pionowej. Jeżeli eksponowana jest litera P. . że mamy do czynienia z kątem ostrym i zamkniętym konturem. Oznacza to. a kolejna litera D ma ich trzy. Jeżeli dodalibyśmy do alfabetu nowe Chodzi o liczbę liter alfabetu języka angielskiego (Przyp. Znaczenie błędów. poznawcze zwracają uwagę na te cechy. kiedy zaprezentujemy temu systemowi jakąkolwiek literę. że pozostałe cechy litery R pobudzają aktywność różnych demonów poznawczych. nie trzeba koniecznie korzystać z usług siedmiu demonów wyodrębniania cech. siedem demonów wyodrębniania cech dostarcza nadmiar informacji. Dany demon reaguje maksymalnie tylko wtedy. Nieobecność jakiejkolwiek z poszukiwanych cech albo też wystąpienie dodatkowej cechy powoduje pewne stłumienie reakcji. W tym wypadku demon decyzji łatwo dokona wyboru. że mają pewne dodatkowe cechy. Zobaczymy. kiedy niektórym demonom wyodrębniania cech zdarzy się popełnić błąd. Czy może on działać? Jedynym sposobem sprawdzenia go jest wypróbowanie w działaniu. pozostaje do przezwyciężenia jeszcze jeden robieni. potrzebne nam są wszystkie cechy. V i Y. że system będzie funkcjonował również w takim wypadku. a następnie informacja ta przekazana zostanie do dalszej obróbki. które wiążą się z odpowiadającym im układem cech. dwóch linii poziomych i trzech kątów prostych. gdy wszystkie możliwe wzorce będą rozważane równocześnie. Zwróćcie uwagę na pewne istotne cechy charakteryzujące działanie takiego systemu rozpoznawania obrazów. a sygnały wysyłane przez nie będą tym głośniejsze. co się stanie. której odpowiadają cztery z siedmiu możliwych cech. Aby rozpoznać na przykład literę R. W wypadku ekspozycji litery F zarówno demon F.). im więcej takich cech zawiera informacja sensoryczna. 3-3). Początkowo litera R zostanie zarejestrowana przez demony obrazu. Spośród 26 możliwych liter alfabetu* 13 ma po jednej lin ii pionowej. O i Q itp. Na przykład litera F składa się z linii pionowej. Na rysunku pokazano znaczną liczbę demonów poznawczych reagujących na linię pionową. który reaguje najbardziej energicznie. poi. red. Dalej widzimy. Litera P ma wszystkie te cechy plus krzywą nieciągłą. Właściwy układ cech ustalony zostanie przez demona decyzji na podstawie doniesień tego z demonów poznawczych. 6 zaś po dwie linie poziome. Problem ten możemy rozwiązać przez ustanowienie standardowego maksymalnego poziomu reakcji dla wszystkich demonów. Niektóre litery różnią się między sobą tylko tym. A zatem dla poszczególnych liter. to nie ma problemu: demon P zareaguje głośniej niż demon F. Następna najbardziej zbliżona litera to P.RYSUNEK 3-3 DEMONY CECH DEMONY POZNAWCZE DEMONY OBRAZU Aby system ten mógł rozpocząć pracę. Reakcja ta jednak nie wystarczy do sklasyfikowania obrazu. Podobny problem pojawi się również w sytuacji wyboru między literami P i R. Inaczej mówiąc. jak i demon P będą reagowały równie donośnie i demon decyzji będzie miał kłopot z ich odróżnieniem.

A B C D E F G H I S T U V W X Y Z 1 J K L M N O P O R RYSUNEK 3-5 2 3 4 5 6 7 8 9 0 litery. jakie mogą wystąpić w procesie rozpoznawania.DEMONY POZNAWCZE RYSUNEK 3-6 RYSUNEK 3-4. układ cech dla P jest najbardziej zbliżony do R. Marsetta i Showman (1966). Jeżeli pojawiają się błędy w czasie rozpoznawania litery R. zaś rodzaj tych cech byłby uzależniony od cech charakterystycznych nowych liter. są uzależnione od zestawu cech wybranych do rozpoznawania obrazów. Należy zwrócić uwagę również na to. kiedy bowiem sygnał jest przetwarzany przez demony cech. to należałoby wówczas również zwiększyć liczbę analizowanych cech. to najczęściej wynikają z mylenia jej z literą P. . Źródło: Kinney. że rodzaje błędów.

Demony cech otrzymują przecież informacje od detektorów linii. Wystarczy przewrócić literę F . kiedy znamy już pewne właściwości systemu pandemonium. Z tego powodu demon decyzji bodzie miał trudność w dokonaniu wyboru między C i G. 3-7). Podczas prezentacji tej litery będzie reagował wyłącznie Jemon reagujący na otwarty kontur (krzywą nieciągłą). 1966). to równocześnie w odpowiadającym jej szeregu poziomym możemy •ulnaleźć odpowiedzi osób badanych. Podobnie będzie z Ni Z. rozpatrzymy problemy związane ze zniekształceniami w strukturze syąnału zewnętrznego. Tak więc te ostatnie kombinacje cech nie stanowią właściwego zestawu cech w systemie rozpoznawania obrazów. Teraz. Jeżeli odszukamy w lewej . które były istotnie eksponowane. w którym litery i cyfry pokazane na rysunku 3-5 eksponowano przez krótki czas na ekranie. Czy jednak taki system rozpoznawania może być zdolny do identyfikowania wszystkich liter na podstawie zestawu ich cech ogólnych? Wcale nie. leszcze jedna sprawa zasługuje na naszą uwagę. ponieważ teraz. Natomiast. Zmiany wielkości liter nie stwarzają żadnego problemu w toku wyodrębniania cech przez system. usiłujących rozpoznać tę literę. Dorośli z reguły nie mylą tych liter. Z lewej strony matrycy pionowo umieszczono litery. litery podawane przez osoby badane. niezależnie od wielkości litery.tworzą matrycę pomyłek popełnianych przez osoby badane w trakcie rozpoznawania liter. ponieważ mają one po trzy linie proste i po dwa kąty ostre (rys. poziomo. Rysunek 3-4 przedstawia taką matrycę wyników eksperymentu. Inny problem stanowi położenie linii. a ostre-ostrymi. Osobom badanym najwięcej trudności ze wszystkich liter przysporzyło rozpoznanie litery C: 21 razy zamiast C odczytywali literę (i. w tym czterokrotnie pomyliły R z literą P. Weźmy na przykład literę C. jak to wynika z matrycy pomyłek. Cechy związane z rozpoznawaniem mowy Nietrudno zrozumieć. Zwróćcie uwagę na błędy pojawiające się przy rozpoznawaniu tych liter.jednakże. Również kąty proste pozostają prostymi. DEMONY OBRAZU Jedna z metod sprawdzania tej teorii polega na prezentowaniu ludziom różnych liter w warunkach utrudnionego rozpoznawania. które nie są wrażliwe na ich długość. wśród błędów powstałych przy rozpoznaniu litery G litera C pojawiła się tylko raz. jak można posłużyć się schematem wyodrębniania cech do opracowania systemu rozpoznawania liter. choć dzieciom to się czasem zdarza. uzyskamy demona reagującego na linie proste niezależnie od ich położenia (rys.. Marsetta i Showmana. Myli on litery M i W. Oczywiście można poprawić wrażliwość systemu na położenie. kiedy odwrócimy literę „do góry nogami". 3-6). | ur nnie R.RYSUNEK 3-7 DEMONY POZNAWCZE górze zaś. budując demony dla bardziej ogólnych cech. Nawet bardzo prosty zbiór cech nieźle . a osoby badane odczytywały to. na przykład łącząc wszystkie demony linii prostych. a następnie na analizowaniu występujących błędów. system rozpoznawania nie będzie miał żadnych kłopotów: Demony linii pionowych i demony linii poziomych będą reagować dokładnie tak samo. Teoretycznie wszystko to możemy łatwo wykonać. funkcjonującym u człowieka.na bok" i demony znajdą się w kłopocie. zamiast jednej linii pionowej i dwu poziomych prostych linii pojawia się jedna linia pozioma i dwie linie pionowe. ponieważ każda z nich składa się z czterech linii prostych i trzech kątów prostych. Reakcje na zniekształcone obrazy. w danym wypadku inpełniły one 6 błędów. otóż błędy pojawiające się przy •n/poznawaniu liter w wyniku analizy cech nie zawsze rozkładają się symetrycznie. co widziały w danym momencie (według danych uzyskanych przez Kinneya. Wyniki takich eksperymentów .

ale przy odbiorze słuchowym tego samego tekstu sprawa przedstawia się całkiem inaczej. jakie są w istocie te podstawowe cechy. odkrywa. Kiedy jednak w grę wchodzi mowa. nie są wyraźnie rozgraniczone. Ale w mowie ludzkiej nie tak łatwo wyróżnić podstawowe jednostki. Jak dotąd. że w tekście drukowanym sylaby i oddzielne litery stanowią elementarne jednostki wyrazu. Ich i odbiór jest wynikiem analizy. W przeciwieństwie do detektorów linii i kątów w systemie wzrokowym nie znamy obecnie sposobu analizowania i wyodrębniania fonemów z fali głosowej. I w wielu . Trudności związane z identyfikowaniem fonemów doprowadziły do przyjęcia innych systemów klasyfikacji dźwięków mowy. nazywa się fonemem. które można by było wykorzystać do rozpoznania mowy. fonem „d" wymawia się całkiem różnie w wyrazach: dom i brud. „u" i inne również są fonemami. W ten sposób wyznaczenie granic między literami. Na przykład. bezsensowną plątaniną. W rzeczywistości mowa ludzka to dziwaczne splątanie. musimy posłużyć się znacznie bardziej skomplikowanym systemem rozpoznawania obrazów. „i". Na przykład. gdy wyraz ten wypowiadają różni ludzie. W . W pewnych rejonach USA na przykład. Cechy dynstynktywne. Nawet ten. Dla doświadczonego ucha specjalisty istnieje jednak stosunkowo niewielki zbiór podstawowych dźwięków. W trakcie analizy tekstu drukowanego łatwo możemy odnaleźć poszczególne litery. sprawa nie jcst tak prosta. że rozróżniamy wyraźnie oddzielonej: na ogół dobrze artykułowane wyrazy. omówionym w następnym paragrafie. Jeżeli język nie jest nam znany.nie wiadomo. jak i nawet wtedy. Jest oczywiste. jakby dźwięki płynęły i nieprzerwanym potokiem. a nawet czy w ogóle takie cechy istnieją. I p0 trzecie . Wpadkach okazuje się. stanowią bowiem jedynie rezultat procesu rozpoznawania obrazów. Detektory cech związane z analizą mowy fonemy. który sam nie ma znaczenia. w innych zaś zupełnie inaczej. jak na przykład rozczłonkovać układ dźwięków p-o-w-ó-z. Jednak żadna ze zbadanych do dziś cech fizycznych fali głosowej nie może służyć za pewną podstawę do określenia granic między wyrazami. Dźwięki „a". „k" albo „1"). że dla skutecznego odnajdowania granic między wyrazami !iezbcdna jest znajomość poprzednich wyrazów w zdaniu. marry i Mary wymawia się identycznie. To wszystko jest tylko złudzeniem. ani słuchający nie uświadamiają sobie tych różnic. czy fala głosowa może być opisana przez odwołanie się do operacji niezbędnych dla wytwarzania dźwięków. Słuchając. nieartykułowanych dźwięków. widocznych przerw potoku słów człowieka. Różnice w dźwięku. każda z nich jest oddzielona od sąsiednich liter odstępem określonej wielkości. Sam kształt fal charakteryzujących mowę ludzką stwarza poważne trudności dla analizy. czy wyraz ten wchodzi w skład zdania powóz dopiero co zajechał" czy też zdania „Szofer przyszedł po wóz do garażu". rzeczywistości ta płynność słów cudzoziemca w większości wypadków jest złudna. kto rozpoczął naukę i opanował podstawowy. Co najgorsze. Tak wyraźnie' odróżniane przerwy między oddzielnymi wyrazami w istocie w realnych sygnałach nie występują. ale jest zdolny do zmiany znaczenia wyrazu. niewyraźnych zgłosek. na ogół są nie zauważane. a nawet liczba i rodzaj fonemów mogą być różne w różnych dialektach w obrębie tego samego języka. Problem segmentacji. Jedna z metod polega na zbadaniu. zasób słów. Po drugie.częstotliwości amplituda fal dźwiękowych odpowiadające jednemu i temu samemu wyrazowi są nadzwyczaj silnie zróżnicowane zarówno w wypadku.'• wania. tylko człowiek potrafi rozpoznawać fonemy w fali głosowej. W celu skonstruowania systemu rozpoznawania mowy należy przezwyciężyć trzv podstawowe trudności. z których tworzą się wszystkie wypowiadane wyrazy. j nie widać żadnego wyraźnego związku między przerwami w kształcie fali głosowej a j granicami pomiędzy oddzielnymi wyrazami. przerw i skrótów. ale na ogół ani mówiący. słowa merry. wszystkie opraco. gdy ta sama osoba wypowiada go w różnych kontekstach. w drugim wypadku zaś te same dźwięki okazują się niezorganizowaną. odnosimy wrażenie. dla którego jest to jego język ojczysty. Pomimo ogromnych nakładów finansowych i wysiłków. kok i lok. Niektóre właściwości fizyczne fali głosowej można wykorzystać w celu segmentacji przekazu werbalnego. „e". Każdy z tych wyrazów ma inne znaczenie. jeszcze większy odstęp znajduje się między wyrazami. wane dotychczas sztuczne systemy rozpoznawania mowy mają bardzo ograniczone zdolności: rozpoznają wyrazy. Dźwięk. to czy można by je wykorzystać jako cechy niezbędne w systemie rozpoznawania mowy typu pandemonium? Prawdopodobnie nie. jeżeli nie sygnalizują nam różnic w znaczeniu. Różnice w odbieraniu szybkości mowy związane są z różnicą warunków jej rozpozna. W jednym wypadku dźwięki mają sens i wyrazy jawią się jako oddzielne jednostki. j Łatwo możemy przekonać się o tym przysłuchując się mowie człowieka w obcym dla [ nas języku. Aby dokonać analizy fali głosowej. Po pierwsze-rozwiązać problem segmentacji mowy: jednostki które należy rozpoznać. Nie każda litera musi koniecznie odpowiadać fonemowi. gdy ma pewną funkcjonalną wartość. różnica sensu występuje w trakcie zmiany jednego dźwięku-w naszym przykładzie początkowego („b". Pojedynczy dźwięk zasługuje na miano jednostki podstawowej wówczas. że jest mu bardzo trudno wyławiać znane słowa z płynącego bez. Lingwiści od dawna próbowali scharakteryzować dźwiękowe komponenty mowy.jak ktoś mówi. wyrazami i zdaniami w tekście drukowanym nie sprawia kłopotu.funkcjonuje przy rozpoznawaniu liter. Dźwięki mowy pojawiają się w rezultacie kompleksowego współdziałania różnych części aparatu . które wolno i wyraźnie wypowiada jedna osoba 2 niewielkiej grupy ludzi. odnosimy wrażenie. Jeżeli fonemy w swej istocie są podstawowymi cegiełkami służącymi do budowy wyrazów. Traktując fonemy jako cechy niewiele zyskamy. Weźmy pod uwagę wyrazy: bok. wstawiając w środek wyrazu lok „e" lub „a" możemy uzyskać wyrazy o nowych znaczeniach. aby stwierdzić. jeżeli nie wiemy. jak mowa jest produkowana.

Jedna z przyjętych klasyfikacji fonemów języka angielskiego* Tnąca/ Nietnąca o (jak w pot) a (jak w pat) e (jak w pet) u (jak w put) 9 (jak w pirtt) i (jak w pit) 1 (jak w /uli) T| (jak w lu«g) J (jak w ship) T (jak w chip) k (jak w /rip) •% (jak w azure) £ (jakwjuice) g O'ak w goose) m (jak w mili) f(jakwy!ll) p (jak w pili) v (jak w vim) b (jak w Mil) n (jak w mil) s (jak w sil) 0 (jak w thill) t (jak w rill) z (jak w zip) y (jak w this) dGakwrfill) h G a k w hill) ft ( j a k w . + + + + + + + + + + + - ' + + + + + _ _ + + + + + + + + + + + + + _ _ _ _ . Fant i Halle (19M ) .Tabela 3-2.+ _ _ + + + + + _ _ __ _ _ _ _ _ _ + + + _ _ _ _ _ _ + + + + + + + + + _ _ _ _ _ + + + + + _ + + + _ _ Źródło: Jakobson.i l l ) Ciągła/ Nieciągła Napięta/ Nienapięta Nosowa/ Ustna Mollowa/ j Ciemna/ Niemollowa Jasna + + + + + Skupiona/ Poproszona + + Spółgłoskowa/ Samogłoskowa _ _ _ + Wokaliczna/ Niewokałiczna + + + + + + + + + .

podobnie jak fonemy. Przeanalizowaliśmy sposoby budowania i weryfikacji teorii rozpoznawania obrazów. Analiza błędów okazała się być . że dźwięki „z" i „s" różnią się jedynie y. który umożliwiałby maszynie efektywne rozpoznawanie mowy. Tworząc dowolną teorię musimy przede wszystkim ustalić. czy możliwe jest potwierdzenie jej w praktyce. aby w miarę możliwości nie popełniała ona błędów. „cz". „f'. to powinien on popełniać takie same błędy. W rezultacie istnieje wiele sposobów klasyfikacji dźwięków.. na przykład „a" lub „z". „w". dźwięki te • vvorzą przerwę w kształcie fali głosowej. Zauważcie.więcznością. Język. Jeżeli struny . W ten sposób możemy przekodować dźwięki mowy na cechy dystynktywne związane z wytwarzaniem dźwięków przez aparat mowy. Niektórzy preferują systemy klasyfikacji oparte na wytwarzaniu dźwięków mowy. Czy rzeczywiście wyodrębnione cechy nadają się do klasyfikowania i identyfikowania wszystkich obrazów danej modalności zmysłowej? Jeżeli budujemy maszynę do odczytywania adresów na kopertach i sortowania przesyłek. przepycha powietrze przez tchawicę. inni podkreślają wagę ich percepcji przez słuchaczy.wytwarzane są dźwięki szczelinowe „sz". ale żaden z nich nie jest w pełni zadowalający. Inna cecha dystynktywna tworzy się w wyniku ograniczenia strumienia nowietrza gdzieś w ustach . Podniebienie ^ • -kkie odsłania i zasłania kanały nosowe w celu przepuszczenia powietrza. Przepona. unosząc się. opartego na analizie cech. Cechy dystynktywne. wytwarza się dźwięk dźwięczny. po ^v. Podsumowanie dotyczące analizy cech Przedstawiony materiał pozwala nam w zasadzie przejść do rozważań nad metodą zbudowania systemu rozpoznawania obrazów. nie ma ona jednak żadnego związku z odstępem między wyrazami. Na przykład. Ale błędy są rzeczą ludzką. w czasie wymawiania słowa standard występują trzy •. Ale też tylko •x trzy przerwy wystąpią przy wypowiadaniu zdania he uses standard oil. Jeżeli powietrze przechodząc przez tchawicę wywołuje wibrację strun ••losowych.wraźne przerwy w toku mowy: jedna po . uzyskujemy dźwięk bezdźwięczny na przykład „s" w słowie syk. albowiem każdy dźwięk ma unikalne właściwości. to staramy się.•losowe nie wibrują w trakcie artykułowania dźwięku. wargi /-by poruszają się jednocześnie.ił sowego. W liodatku charakter dźwięków zmienia się zasadniczo zależnie od kontekstu.s".7V wymawianiu innych dźwięków strumień powietrza zostaje przerwany na krótko.. co zapewnia harmonijną i czasową strukturę produkowanych ciągów dźwiękowych.t" i „d". druga po „n" i trzecia po „r". Jeżeli zatem usiłujemy zbudować model rozpoznawania obrazów przez człowieka. jakie popełnia człowiek.vm nagle uwolniony produkuje dźwięki zwarte. Jak na razie nie udało się jednak opracować takiego systemu. trudno jest wyodrębnić z fali głosowej. I'. nie mówiąc już o rozmowie prowadzonej przez kilka osób równocześnie. Dźwięki mowy możemy podzielić w zależności od sposobu i miejsca ich artykulacji w • mracie mowy. W tabeli 3-2 przedstawiamy j^dną ze stosowanych klasyfikacji cech Jystynktywnych dla fonemów występujących w języku angielskim. na przykład . wreszcie jeszcze inni starają się łączyć oba podejścia. „s".

Copyright © 1969. pomimo występujących zniekształceń.L. : Takie ogólne podejście do problemu rozpoznawania obrazów jest słuszne. W cóż jeszcze jest on wyposażony.jednym z najważniejszych sposobów uzyskiwania informacji o działaniu systemu • rozpoznawania obrazów przez człowieka. Kontekst obejmuje całe środo- RYSUNEK3-8. . gdyby istniały jakieś pośrednie: poziomy albo też analizatory jeszcze bardziej ogólnych cech. Inne części systemu prawdopodobnie zajmują się różnymi szczegółami informacji na wejściu. Jedna z ważniejszych spraw dotyczy różnorodnych : możliwych poziomów abstrakcji w systemie wyodrębniania cech. Na jednym z pozio. co w nim się znajduje. Na najwyższym poziomie rejestrowane jest pojawienie się litery A. należałoby przewidywać możliwość takich zniekształceń w odbieranym sygnale. które pozwalałyby rozpoznawać obrazy. odkrycie bardzo ogólnych cech obrazu. który z dwu dźwięków „noo-dis-plaee" oznacza słowa „new display". RoyLichtenstein. W wypadku niektórych zadań wystarczy jedynie. Może byłoby lepiej. mów system może reagować na wiele pionowych.E. które nie przedstawiają żadnej trudności dla człowieka. W jaki sposób analiza cech może być pomocna w ustaleniu. Tę infomacw dodatkową dostarcza kontekst zdarzenia sensorycznego. ANALIZA PRZEZ SYNTEZĘ Systemy działające na zasadzie wyodrębniania cech okazują się zawodne w wielu sytuacjach. Dla innych może okazać się konieczna szczegółowa analiza obrazu. aby proces rozpoznawania obrazów osiągnął tę moc. które zostają odfiltrowane na wyższych i poziomach przetwarzania informacji. Gemini G. poziomach ogólności. Potrzeba więcej informacji. i ka-prawdopodobnie-odbierany obraz klasyfikowany jest równocześnie na różnych. jaką ma system rozpoznawania obrazów przez człowieka. gdy zawiodą systemy porównywania z wzorcem i rozpoznawania cech? Znaczenie kontekstu Interpretacja danych sensorycznych opiera się w poważnej mierze na wiedzy o tym. że symbole 13 są liczbą. Na innym poziomie system mógłby tylko wyodrębniać ogólną liczbę linii \ niezależnie od ich położenia. rzadziej zaś na informacji. na przykład jego nadmiernego wydłużenia lub s krzywizny. a który słowa „nudist play"? Jakie cechy mówią nam o tym. kiedy pojawiają się w kontekście 13 579. poziomych i skośnych linii danego: obrazu. W przypadku czfowie. kiedy pojawią się w kontekście |3OY? A co ma robić system rozpoznawania cech z obrazem z rysunku 3-8-jakie cechy określają katedrę? Demony z pandemonium okazują się tu niewystarczające. Niższe poziomy mogą sygnalizować na przykład. Przy \ próbie budowania takich ogólnych schematów. lecz będą literą. rejestrując wszystkie dodatkowe kropki i spirale. „Katedra nr 5". LV> ni sygnał ma być. Litografia 48xAx32lA cali. że A leży „na boku". jaką ten sygnał zawiera. ale szczegóły są niewątpliwie fałszywe.

b" i określić. To opóźnienie między dopływem informacji sensorycznej a interpretacją końcową przekazu odgrywa ważną rolę w analizie percepcyjnej. brags. Nie znany wyraz jest prawdopodobnie czasownikiem. buys. bit.5%. prawdopodobieństwo prawidłowej odpowiedzi stanowi 12. 1962a) osoba badana j słuchała szeregu wyrazów. skarpetek. Na tym etapie rozwiązanie może być prawidłowe w 1 przypadku na 8. kiedy jest pustą dekoracją. i możemy sensownie interpretować nasze spostrzeżenia. mokrych. Dokładnie nie wiemy. gania u człowieka znacznie doskonalszym i bardziej elastycznym. Liczba możliwych alternatyw kurczy się. Czy jest gdzieś syczący dźwięk „s"? Jeśli nie ma. jak: brought. na przykład takie słowa. A nawet wówczas. jak: hospital. parę. Musi też odnosić się do konkretnego przedmiotu. Nie można chwalić się (brag) skarpetkami. To właśnie unik kontekstu przyczynił się do poprawy dokładności spostrzegania przy identycznym sygnale fizycznym. jeśli tworzą one ciąg bezsensowny. who (skarpetek. kto).j rozpoznawania obrazów w szczególności. następnym badaniu zmieniono w ten sposób porządek słów.trudno jest je odebrać. W. red. więc jeszcze jedna możliwość jest wyeliminowana. jaki uzyskiwany był w • rwszym eksperymencie przy obniżaniu stopnia szumów o 50% uprzedniej wartości. Kontekst dostarcza zasad.' brakujący wyraz. A wraz z małą dodatkową informacją dotyczącą jakiejś cechy akustycznej tego wyrazu ograniczymy wybór jeszcze bardziej.. albo też. więc można pominąć wyrazy boys i bones jako możliwe alternatywy. . nie zauważy jego braku. Zdolność do wykorzystywania kontekstu czyni system spostrze. na przykład słowo „brought"? Dźwięczy onojakgłuche burczenie na tleszumu. „Who bit the wet socks" (kto gryzie mokre skarpetki) jest mało prawdopodobnym stwierdzeniem.5% do 50%. słuchający. Można opracować reguły. Tytuł wiersza Dyiana Thomasa (przyp. wiemy tylko jedno. co na to sarno' wychodzi. : 2 Właściwy podział na słowa przedstawia się następująco: „In my craft or sullen art". czego możemy oczekiwać. Jasne jest zatem znaczenie kontekstu. mokrych. że aby w pełni wykorzystać informację płynącą z kontekstu. kontekst istotnie odgrywa bardzo ważną rolę w naszym spostrzeganiu. Mokre skarpetki Efekt wpływu kontekstu łatwo jest udokumentować. jak na przykład słowo „po" opuszczone w poprzednim zdaniu1. że czytający automatycznie będzie wstawiał brakujące wyrazy. że ten sam wyraz wchodzi w zwrot. W tej sytuacji szansa odgadnięcia zwiększyła się znacznie. Missisipi. Teraz mamy cztery alternatywy: brought. która lepiej niż inne odpowiada danej konkretnej informacji kontekstowej. które pozwoliłyby na ograniczenie możliwych alternatyw.. w jakim zachodzi dane doświadczenie.outrageous (oburzający). jak i psycholog. które pozwalają na tworzenie się naszego percepcyjnego świata. Zatrzymajmy się na tych ośmiu wyrazach. Załóżmy teraz. że maszynistka przepisująca tekst wstawiła automatycznie ten. Nie znaczy to wcale.niż wtedy. poi. Dobrym przyktadem tego jest fakt. Zdolność do! czytania i zapamiętywania liter jest znacznie bardziej ograniczona. niż wówczas. z je(inej długiej sylaby. zatem odrzućmy wyraz bit. 1 osło w istotny sposób i odpowiadało takiemu poziomowi. W tym wypadku rozpoznawanie. Co się dzieje. buys i bought. Musi też mieć jakiś prawdopodobny sens.wisko. to wyraz jest jednym z dwu: brought lub bought: tylko dwie możliwości. kiedy litery tworzą sensowne słowainm ycr aft ors uli ena rt . p miętajmy. Więcej nawet. po pewnym czasie CzytelnjtJ zapoznawszy się ze stylem autorów może z dużym prawdopodobieństwem przewidzieć jakie słowa nastąpią uprzednio przeczytanych. uchwyci tuszereg stotnych cech: na przykład może rozpoznać dźwięk . bananas i boondocks. że cały wyraz składa . że fizycznie obie sytuacje . jaka jest nagromadzona! zazwyczaj automatycznie wykorzystana do zrozumienia zdarzeń. Przewidywania te będą do tego stopnj. że w spostrzeganiu uczestniczy świadomy proces prób i błędów dla wszystkich możliwych alternatyw w celu wybrania tej. bones. w uzupełnieniu do konkretnych układów liter na danej stronicy. przyniósł. które pozwalają zademonstrować wpływ kontekstu na analizę percepcyjną napływających sygnałów. jakie to mechanizmy zajmują się informacjami występującymi w kontekście. dzięki niemu wiemy. Bez informacji dodatkowej nie uda się podjąć żadnej decyzji. Odbiór wyrazu brought winien dopomóc nie tylko wyrazom pojawiającym się przedtem (who). jakie w danym momencie należy brać pod uwagę. Na przykład. Opracowana została znaczna liczba technik eksperymentalnych. ale również wyrazom pojawiającym się po nim (socks). Ogromną ilość informacji. brings. że powstało sensowne zdanie:-kto. każdy oddzielny! wyraz udawało się rozpoznać prawidłowo jedynie w około 50% przypadków. WI jednym przykładzie (eksperyment przeprowadzony przez Millera.pierwsza i druga-były identyczne. gdy te same litery jawią się w sensownym porządku . takich jak: socks. spostrzeganie musi „opóźniać się" w stosunku do informacji odebranej przez system sensoryczny. some. Należy pamiętać.). być może. Te dwie cechy wystarczą. Rysunek odbierany jest szybciej) łatwiej. who b some wet socks (kto p parę mokrych skarpetek?) Jest to drugi wariant eksperymentu Millera.sgtooeurua. kiedy słyszymy jakieś słowo bez kontekstu. wet. gdyż prawdopodobieństwo właściwego rozwiązania wzrosło od 12. bought. Kiedy sprawna S . niż byłby jakikolwiek elektroniczny system rozpoznawania obrazów. Czytelnik wie sporo rzeczy o treści czytam-1 książki. że tekst jej napisany po polsku. Wyrazy wypowiadane były na tle szumu. ale pozostaje jeszcze duża liczba innych możliwości. gdy podzielone są w inny niż zazwyczaj sposób2. prawidłowe. boy. że dotyczy zarówno ogólnie psychologii. brings. aby móc ustalić zasadę odrzucenia takich wyrazów. określamy mianem kontekstu tych zdarzeń. brought.! przyniósł. podczas głośnego czytania oczy czytającego biegną szybciej po linijkach tekstu niż jego głos. Wie. parę. jeśli zawiera jakąś myśl.

maszynistka przepisuje rękopis. co będzie za chwilę. W jakiś sposób oba te źródła informacji muszą zbiegać się ze sobą. jakie stawia przed mir wykonywane zadanie. zanim przystąpimy do tych działań. jeden opuszczony czy zniekształcony wyraz i już całe zdanie traciłoby sens albo też zostałoby źle zrozumiane. Łatwość. Redundancja języka zatem pozwala nam koncentrować wybiórczo uwagę na oddzielnych częściach komunikatu. Jednym ze sposobów oceny redundancji wyrazów w języku jest zamieszczone zniekształcenie tekstu przez systematyczne opuszczanie określonych jego elementów które czytający powinien odtworzyć. Trzeba by było przysłuchiwać się uważnie każdemu słowu. Dane sensoryczne muszą być skonfrontowane z nagromadzoną •^•/eśniej informacją. Opuszczenie wielu wyrazów uczyni tekst krótszym. Ważna rola redundancji i Jak się wydaje. ale nie będziecie mieć trudności ze zrozumieniem go. że pomimo braku wielu szczegółów mowy czy pisma nie zagubimy przekazywanego znaczenia. Zbyt mało jeszcze wiemy o procesach poznawczych i strukturze pamięci człowieka. Nie moglibyśmy ani na chwilę osłabić uwagi. Mxżexy sxokxjnxe uxunxć ex trxecxą lxtexę w xynj xekxcix. przewidywać następne jego części. Każdy nieprzewidziany hałas mógłby doprowadzić do katastrofy. aby dać Wam możliwość uchwycenia istoty problemu. Zaane bdze tudiesz gd ni zaełim prer. z jaką zadanie to może być wykonanej stanowi miarę redundancji języka. gdyby ludzie byli mniej zdolni do posługiwania się informacją kontekstową w ukierunkowaniu własnej percepcji. Im więcej wiemy o tym. Dotychczasowe rozważania pozwalają przypuszczać. Gdyby język nasz był bardziej efektywny lub też. aby było możliwe rozpoznanie sygnału. ii DOKONYWANIE SYNTEZY PRZEKAZU SENSORYCZNEGO Znacznie łatwiej jest przedstawić efekty działania kontekstu niż rozpracować podstawowe mechanizmy korzystania z informacji kontekstowej dla interpretacji sygnałów sensorycznych. co istnieje w danej chwili. Na drugim zaś końcu znajduje sk system pamięci zawierający zapis minionych zdarzeń-danych i teorii niezbędnych dla "iterpretacji sygnałów sensorycznych. to porozumiewanie się stanowiłoby proces męczący i niepewny. że na jednym końcu systemu sensorycznego pojawia się reakcja na zdarzenia zewnętrzne i przekaz sensoryczny przekształcony zostaje w zespół cech specyficznych. Poruszamy się ciągle do przodu starając się zebrać możliwie jak najwięcej inforrrmpłynącej z kontekstu. aby zbudować w pełni adekwatny model. Język angielski jest w wysokim stopniu redundantny. fragmentarycznego komunikatu. struktura języka może poprawiać i uzupełniać zdolność człowieka do I wydobywania sensu z niepełnego. W efekcie możemy nawet odwracać uwagę ufni. czyta tekst znacznie szybciej niż pisze go na masz\ni. co chcemy powiedzieć lub też napisać. a mimo to zrozumiecie go dobrze. Mówimy i piszemy znacznie więcej słów niż jest to konieczne dla zrozumienia tego./Jednak proces konfron- . Niemniej jednak musimy zrobić tu jakiś początek. tym łatuodbieramy to. skupić się na kluczowych słowach i frazach przenoszących główny sens przekazu.

Przypuśćmy.-tem analizy sensorycznej przedstawiony został w momencie. Właśnie odkrył dwie linie proste jako cechy R w skrzynce analizy cech. w którym w miarę interpretacji przekazu sensorycznego bezustannie są konstruowane i sprawdzane oczekiwania odnośnie do tego. Przedstawiliśmy system rozpoznawania. c o jest spostrzegane. W miarę rozwoju drobiazgowej analizy kolejnego wyrazu pojawiają się nowe oczekiwania. y. Przyjrzyjmy się tym oczekiwaniom. że są czasownikami. W tym i. jak na przykład: W O R S H I P P E D . co zachodzi wewnątrz skrzynki. jak stoły i krzesła. W środku między analizą sensoryczną a pamięcią leży proces aktywnej v. że istnieją różne możliwe do uwzględnienia słowa. Załóżmy. liczba ich ulega ograniczeniu do momentu aż pozostaną już tylko te trzy możliwości. toi trzeba by sporo czasu. aby z pamięci wydobywane było pierwsze' lepsze zdarzenie w nadziei.Msie system pamięci zawiera już zinterpretowaną część zdania: T H E BOY \\()R_ . jaką pełni kontekst. ale także dane dotyczące dopiero co ! -' r e t o W a n y c h zdarzeń sensorycznych. Aktualnie analizowane słowo zaczyna się od WOR . Są to oczekiwania tego. /wodnego z obu źródłami informacji. Jeśli zdarzenia byłyby wydobywane z pamięci przypadkowo. powstawanie i weryfikowanie oczekiwań w trakcie interpretacji przekazu będziemy . że zaczynają się od WOR. co ma nastąpić.:itezy. i po drugie dlatego. który opisaliśmy powyżej. oczekiwania bezustannie się zmieniają . Informacja kontekstowa może nam sugerować. "! Clonego zdarzenia sensorycznego. wynikającego z danych dopiero co spostrzega° .[-! Nawet więcej. Jednakże w miarę jak interpretacja posuwa się naprzód. Niewątpliwie analiza wyrazu zaczyna się od znacznie dłuższej listy możliwości. Na razie skrzynka jest pusta. System ten nie opiera się wyłącznie na własnych modelach wewnętrznych czy też tylko na świadectwie narządów zmysłowych. Nie jest możliwe. Będą one rozpatrywane po pierwsze dlatego. Demon i . które poddawane są sprawdzeniu przez porównanie z danymi sensorycznymi (rys. że jest ono w jakiś tam sposób związane z napływającym sygnałem sensorycznym. jest zamknięta w skrzynce „analiza cech". 3-11).w miarę tego jak postępuje p r/e twarzanie sygnału. właśnie należy rozważyć rolę.lZywali procesem aktywnej syntezy. że są to dla tego systemu jedyne znane wyrazy. ponieważ poprzednie zdanie dotyczyło już stosunków rodzinnych chłopca.tacji nie może być arbitralny.cyZji znajduje się zaś w skrzynce „procesu aktywnej syntezy" i ma on do czynienia nie •v |ko z danymi sensorycznymi. WORKED i WORRIED. które może przyjąć podmiot osobowy. A teraz spróbujmy ^•obrazić sobie to.. lecz dopiero •p . Ma rysunku 3-10 zatrzymaliśmy proces w połowie czytania następującego zdania: HIE BOY WORRIED H I S FATHER (CHŁOPIEC MARTWI SWEGO OJCA). chwytając procesy syntezy w połowie interpretacji przekazu. System pamięci zawiera nie raZ klucz do rozpoznawania nowych danych. ale również z pamięcią. próbujący porównać pojawiające się oczekiwania z napływającą informacją sensoryczną. że należy oczekiwać jako kolejnej istotnej części przekazu dopełnienia orzeczenia będącego zapewne nazwą stopnia pokrewieństwa. Po zakończeniu procesu syntezy jednego segmentu przekazu system przechodzi do następnego. kiedy zatrzymał się na liu-rze R. Na rysunku 3-9 główna część modelu pandemo''um. aby zidentyfikować takie proste przedmioty. ' Praca procesu aktywnej syntezy polega na tworzeniu logicznie spójnego przekazu. zgodne ze wszystkimi danymi posiadanymi do tej pory.

Analizie mogą być poddawane i takie słowa. którymi dysponuje system. jakie są możliwości. trzeba to sprawdzić choćby wyrywkowo.. z którymi system wcześniej nigdy nie miał do wówczas. i że użyte wyrazy powinny wiązać się z sytuacją rodzinną chłopca. W procesie syntezy mogą pojawiać się fałszywe hipotezy i błędne przewidywania zdarzeń sensorycznych. Słowo. że np. Może jakieś litery zostały opuszczone. to poprzednia niezgodność mogła być po prostu następstwem przekręconego Słownik wyrazów: lub też niewłaściwie odebranego sygnału na wejściu. Reguły zawarte w gramatyccj .naczenie języka pozwalają na tworzenie się oczekiwania. Dane sensory czne o długości wyrazu oraz jego kształcie ogólnym łączą się z informacją kontekstową w celu zawężenia kręgu możliwych alternatyw. Oczekiwania te ze swej strony generują przewidywania dotyczące określonego układu cech aktualnie interpretowanego sygnału. że po uzyskaniu wszystkich danych okazało się.. Wielka zaleta procesu aktywnej syntezy polega na tym._ droga. chociaż może ono pobudzić system do powtórzenia całej analizy. które ^powiadałyby zarówno kontekstowi. Informacja dotycząca przybliżonej długości wyrazów oraz ich liczby i kształtu wykorzystywana jest prawdopodobnie przy wyborze następnego segmentu do interpretacji. WORRIED HIS. nie znajdzie on wtedy znaczenia dla takiego sygnału wejściowego. można zrozumieć. że wyraz jest czasownizz ! • . W uzupełnieniu do tych ogólnych cech zachodzi równocześnie szczegółowa analiza drobniejszych części przekazu. Jeśli niezgodność występuje nadal. i pozwolić na zdominowanie sposobu interpretacji komunikatu sensorycznego przez RYSUNEK 3-11 bezpośrednie dane sensoryczne. sygnału wejściowego. że stwarza on możliwości wyboru próbki informacji napływającej z otoczenia i poddania analizie tylko takiej niezbędnej ilości informacji. kiedy dane z obu tych źródeł informacji są zbieżne. jak i zinterpretowanej już części odebranego irzelcazu. cały kompleks oczekiwań zostaje poddany równoczesnemu sprawdzeniu i system może przejść do następnego segmentu przekazu. przynajmniej dopóty. kończy się interpretacjai czynienia. j Taki typ systemu rozpoznawania obrazów powinien mieć zdolność konstruowaniak sprawdzania hipotez równocześnie na kilku poziomach. Rozważmy.fli i kolejnego oczekiwania. wówczas trzeba będzie rozluźnić ograniczenia. jakie niesie kontekst. Na drugim krańcu system sensoryczny musi dostarczać wielu informacji sensorycznvch i to na różnych poziomach. Możliwe. dopóki nie zostanie wyjaśnione to nieporozumienie. które nie zgadza się z kontekstem zdaniowym. PASTOR FORMER INDIGENT aby ponownie prześledzić przekaz i sprawdzić. Czy nowe dane sensoryczne zgodne są z oczekiwaniem? Jeżeli teraz mamy zgodność. która wystarczy do jednoznacznej interpretacji sygnału. że dane sensoryczne nie odpowiadają żadnej z oczekiwanych liter. jednak system dysponuje licznymi. w tym przypadku system może FATHER kontynuować swoją pracę. czy nie została wybrana niewłaściwa FRII. że po nim nastąpi rzeczownik. zabezpieczającymi przed takimi błędami. Jak tylko demony konturów zaczynają iodnosić alarm. słowo „houseboat" pojawiło się całkowicie w niezgodzie z TRA kontekstem. aby móc wykryć i poprawić Początek zdania ewentualne błędy. \V ramach tego ogólnego kontekstu mieści się jedynie niewielki zestaw słów. Przypuśćmy. Proces syntezy kieruje uwagę na najistotniejsze części przekazu i na najważniejsze cechy obrazu. to trzeba cofnąć się dalej. wbudowanymi weń mechanizmami. Płynny bieg procesu przetwarzania informacji musi zostać przerwany na Kontekst jakiś czas.. mający związek z tym Hśnie czasownikiem.

Tak więc dopuszczamy. ale teraz całkiem łatwo odczytujem zdanie: THE WORK MUST GET DONE (PRACA MUSI BYĆ ZAKOŃCZONA). przy analizie wyrazi WORRIED w zdaniu THE BOY WORRIED HIS FATHER. Naturalne było założenie. aby móc zakończyć interpretację słowa. że proces ten może wykorzystywać wszystkie źródła informacji. te inne wyrazy były również zagłuszane. opisanym powyżej. Jeśli pojedyncza litera musi być przeanalizowana. w efekcie tworzy się jednoznaczne spostrzeżenie. lecz musi uić analizowana jako całość. Pierwsza. CECHY A OCZEKIWANIA Dwie rzeczy są wykorzystywane w analizie informacji sensorycznej: cechy sensoryczne i oczekiwania. posłużymy się znaczeniem. to całe słowo możemy dość łatwo odczytać. przy czym częściowa interpretacja wyrazu WOR określała wybór następnych liter. Copyright 1966. percepcji każdej z części pomaga kontekst trzech ozostaiych.KOLEJNOŚĆ OPERACJI W poprzednich przykładach dwie sprawy uległy uproszczeniu. Robert Glasheen (fotograf). choć to jest wygodne (taki właśnie porządek przyjęliśmy w naszyi przykładzie). Każda część tej sekwencji symboli pomaga w odbiorze innych • ' części i. zostały przedstawione jako pokryte kleksem. które były tl rysunku 3-12. są one jednak pewnym uproszczeniem. Ponadto proces ten wcale nie musi zachodzi kolejno. Jeśli znaczenie może dopomóc. takjak rozpoznanie zakrył R ułatwia nam rozpoznanie W. Żadnej litery nie można rozpoznać. choć żadnej z liter nie widzimy dokładnie. „La Jolla". a czasem nawet równocześnie. to jednak nie zawsze tak musi być. Jeżeli calj człon wyrazu-lub też cały wyraz-nie wydają się niezbędne dla zrozumienia napływającycl zdarzeń sensorycznych. przedstawione na rysunk 3-12. Jednak w RYSUNEK 3-12 MUST GET DONE RYSUNEK 3-13 RYSUNEK 3-14. dotyczącą istoty analizowanego sygnału. Przyjęto tu założenie. że zagłuszone szumem wyrazj stawały się zrozumiałe dzięki informacji kontekstowej. W większości naszych normalnych doświadczeń cechy i oczekiwania doskonale się uzupełniają. W eksperymencie Millera. to zostaną one pominięte. Gtasheen Graphics. Ważną sprawą w procesie analizy przez syntezę jest fakt. z wyjątkiem tego który jest aktualnie przedmiotem analizy. Ale jeżeli ten ciąg symboli włączymy do zdania (ryi 3-13). zawierające dostępną informację. . Zauważcii że ta ilustracja trafia w obie omówione przez nas sprawy. że proces analizy przebiega! miarę napływania sygnałów i. Po pierwsze. dostarczonej przez te wyrazy. chociaż związane z poprzednią założenie zostało przyjęte w omawianym przed chwilą przykładzie. Żadne z tych stwierdzeń nie jest nieprawdziwe. odbiór zniekształconyc kleksem części litery W pozwala nam teraz łatwiej rozpoznać literę R. przy ocenie wpły^ kontekstu przyjęto. litera po literze. Spróbujmy wyobrazić sobie. Różne części mogą być analizowane w różny! porządku. które jjj zostały odebrane i pomogły zawęzić krąg możliwości. Jak zatem zbiór źle odebranych wyrazów może pomóc rozszyfrować jeszcze jeden niejasny wyraz? Całkiem różne. Mamy tu do czynienia z sekwencją symboli. chociaż żadna z nich oddzielnie nie jest wyraźnie dostrzegana. Na rysunku 3-13 symbole. A nawet więcej. to można je rozszyfrować bez specjalnego wysiłku. to litera ta zostanie przeanalizowana. że ana!iza zdania postępowała litera po literze. która nie poddaje się analizie litera po literze. jak będą analizowane kolejne symbole. segment po segmencie. że wszystkie wyrazy w zdaniu mogły być odebrane dokładnie.

Oglądając ponownie niektóre 1 istracje. 63. 79. możemy wyraźnie stwierJZJĆ wzajemne współdziałanie informacji dostarczanej z wyodrębniania cech z informa• pjynącą z kontekstu oczekiwań. s. Na rysunku 3-14 przedstawiona została fotografia.wtiych sytuacjach brak jednego z dwu wymienionych źródeł powoduje to. Źródło: Despite Straight Lines. „Konstelacje strukturalne" 1953-1958. lecz spostrzegany obraz ulega fluktuacji. to drugim regułom interpretacyjnym. Ale spójrzcie na nrosty rysunek 3-15. przedstawione w poprzednich rozdziałach książki. Staramy się podporządkować nasze spostrzeganie to jednym. że cały obraz usi być interpretowany jedynie na podstawie drugiego. którą łatwo można zinterpretować: cechy i oczekiwania pasują do siebie. Źródło: Carraher i Thurston (1968). Josef Albers. . Cechy łatwo można wyróżnić i oczekiwania tak jakby sprawdzały „jg ale nie do końca. RYSUNEK 3-16. Za zgodą artysty. RYSUNEK 3-15.

Na rysunku 3-16 [ wyraziście wyłaniają się cechy. system pracuje szybko i efektywnie. to całe spostrzeżenie nie poddaje się stabilnej interpretacji. 4naliza przez syntezę to taki system rozpoznawania obrazów. Układy energii oddziaływające na narządy. James (fotograf). . Ponadto. Za zgodą fotografika. co odbieramy za pomocą zmysłów. Kiedy oczekiwania nie sprawdzają się lub też brak jest kontekstu. 3-17). Musi ona być zdolna do pracy z różnymi rodzajami informacji na różnych poziomach analizy w tym samym czasie. pionowo czy | jeszcze inaczej. r Bezustannie konstruuje. przy braku i oczekiwań. system pracuje wolno. Aby zrozumieć proces rozpoznawania obrazów. RYSUNEK 3-17. Stara się przełożyć dane sensoyczne na formę przekazu. zwrócić uwagę na zarys psa. | W końcu przypomnijmy sobie obraz przedstawiający cętkowanego psa (rys. sprawdza i rewiduje hipotezy o tym. różnorodne etapy analizy informacji. Operując w znanym i wysoce przewidywalnym świecie. Jest to niewątpliwie mechanizm skomplikowany. a tylko z interpretacją. R. tak aby połączyć w całość procesy: sensoryczny. Cała jego złożoność jest w pełni niezbędna do wyjaśnienia systemu rozpoznawania obrazów przez człowieka. odpowiadającą temu. Do zadań jej będzie należało szybkie i bezbłędne wydobycie potrzebnej informacji z pamięci trwałej. musimy zrozumieć rozliczne i . ale takim jest mózg ludzki. zasady procesu aktywnej syntezy stawiają różne zadania wobec pamięci i funkcji poznawczych. wybierając do analizy tylko te dane. Dzięki niej zaś pies jawi się wyraziście! jasno. Tu ! nie mamy do czynienia z wyraźnymi cechami. który rozpracowuje danie równocześnie ze wszystkich możliwych stron. jednoznacznie i prawidłowo interpretując fotografię. dlatego obraz zmienia się i spostrzegany jest bądź jako zbiór trójkątów. co wiemy o otaczającym nas świecie. poznawczy i pamięciowy. zdając się prawie wyłącznie na dane sensoryczne. Wystarczy jednak .cech sensorycznych.myślowe mogą być interpretowane jako sygnały sensowne tylko w rezultacie równo•zesnego włączenia się do analizy sensorycznej procesów pamięci i myślenia. ale interpretacja nie jest ograniczona jakimikolwiek j barierami. C. które są niezbędne do potwierdzenia aktualnych oczekiwań i uzupełniając to. i Jeśli korzystamy tylko z jednego źródła informacji . Niezbędna jest krótkotrwała pamięć rejestrująca rezultaty dokonywanej analizy. bądź j też jako prostokątne rurki skierowane w głąb i rozmieszczone poziomo. a proces syntezy przełoży ciemne i jasne plamy na obraz psa: dalmatyńczyka. czego nie spostrzega zgodnie z regułami swego modelu wewnętrznego. Bez procesu interpretacji obraz byłby całkowicie nieczytelny.

Dokładne określenie jednostek amplitudy. soczewkę i ciało szkliste. nie będziemy zatem posługiwać się jednostkami fizycznymi. który wytwarza) i badał fale elektromagnetyczne. Będziemy często używali tej jednostki w rozdziale 6. to znaczy odległość. 4-1 -wkładka kolorowa). Widzialne światło stanowi część widma fal elektromagnetycznych. Najbardziej intensywne światło. świetnie przystosowany do funkcji. Intensywność jest głównym czynnikiem określającym jasność. Jeden nanometr równa się jednemu milimikronowi. ponieważ defekty te powodują. dla ich opisu przyjęto nie ich częstotliwość. w którym zajmujemy się systemem słuchowym. lub 40xl0~9 cala. lecz każda wydaje się mieć wady. płyn wodnisty. 10 angstremom. System wzrokowy ŚWIATŁO DECYBELE DROGA WZROKOWA Źrenica Soczewka Siatkówka Ogniskowanie i konwergencja 7anim światło dotrze do siatkówki oka. że oko to wspaniały instrument. trzeba porównywać dowolne dwa źródła światła. Czasem we wcześniej wydanych książkach długość fal określana bywa w milimikronach (mu). Każda część oka wykonuje proste zadanie. jaką musi wykonywać. w końcu okazuje się. . 2 Jeden cykl na sekundę nosi nazwę jednego herca (w skrócie Hz). REAKCJE CHEMICZNE NA ŚWIATŁO Reakcja fotochemiczna NEUROANATOMIA WIDZENIA Sieć nerwowa siatkówki DROGA DO MÓZGU WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ Ruchy oka Lokalizacja przedmiotów Widzenie bez udziału kory wzrokowej Widzenie bez udziału wzgórków czworaczych górnych ŚWIATŁO 1 Główne cechy charakterystyczne światła to częstotliwość i intensywność. Heinricha R. Rozpiętość intensywności światła oddziałującego na oko jest olbrzymia. Jak to jednak zazwyczaj bywa również z innymi częściami naszego ciała. Częstotliwość fali świetlnej to główny czynnik określający spostrzeganą barwę (odcień). Ponieważ określenia te nie mają dla nas istotnego znaczenia. Niewątpliwie. lecz długość fali. Aby móc określić bliżej tę rozpiętość. angstremach (A) lub nawet w calach. przechodzi przez rogówkę. posługując się skalą logarytmiczną (o podstawie 10). Hertza (1857-1894). bardziej wrażliwy. gdyby jakiś specjalista optyk postanowił zbudować nr oko starałby się uniknąć niektórych wad specyficznych dla oka ludzkiego. jaką pokona światło w czasie niezbędnym do osiągnięcia jednego pełnego cyklu.4. bardziej elastyczny i bardziej niezawodny niż instrumenty zrobione prZez człowieka. a nie wywołujące uczucia bólu. Ponieważ w widzialnej części widma częstotliwości fal elektromagnetycznych są bardzo duże (1015 herców)2. 5 Nanometr (nm) jest jedną miliardową metra (10"9 m). Część widma odpowiadająca światłu widzialnemu zamyka się w przedziale drgań od 400 (widzialnym jako fioletowy) do 700 nanometrów 3 (widzialnym jako czerwony) . Procedura ta po raz pierwszy 1 Zalecamy przeczytanie pierwszej części Dodatku A „Mierzenie zmiennych psychologicznych" przed czytaniem tego paragrafu. tęczówkę. jest milion miliardów razy intensywniejsze. aniżeli najsłabsze widzialne światło (w przybliżeniu rząd 1016). jeszcze ciągle widzialne. Nazwa ta wywodzi się od nazwiska niemieckiego fizyka. intensywności i energii światła zawsze jest zadaniem skomplikowanym. Z wielu względów możemy traktować oko jako bardzo dziwny zyrząd optyczny. że oko nasze jest niedoskonałym i niepewnym narzędziem. ultrakrótkich i promieniowania infraczerwonego z jednej strony a częstotliwościami promieniowania ultrafioletowego i Roentgena z drugiej strony (rys. Częstotliwości odpowiadające widzialnej części widma leżą między częstotliwościami fal krótkich.

Właśnie zewnętrzna warstwa rogówki określa moc załamującą optyki oka. jest miliardy razy silniejsze od najsłabszego.0 7. Podwajając (lub zmniejszając o połowę) stosunek intensywności sygnałów dodaje się (lub odejmuje) 3 dB. W porównaniu z tak olbrzymią rozpiętością zmiany otworu źrenicy są bardzo słabo zróżnicowane. Zwróćcie uwagę na następujący problem: najbardziej intensywne światło. Liczbowe określenie stosunku dwu intensywności światła /do L w decybelach wyraża się 10 log (I/L). jeszcze dostrzeganego światła. że jedno z nich jest 10 (1 milion) razy silniejsze niż drugie.3 5. 3.10 -40 -30 -20 -15 0. jak i w optyce. jeśli spotkacie takie określenie.3 1. Na ogól. Mnożąc (lub dzieląc) stosunek intensywności sygnałów przez 10 dodaje się (lub odejmuje) 10 dB. DROGA WZROKOWA Światło wpadając do oka napotyka najpierw zewnętrzną ochronną błonę . Jeśli dwa światła różnią się o lOn dB.5 2.0 100.0 2.00 -10 _g -8 -7 -6 -4 -3 -2 -1 0 _j I/lo 10000.032 0. Przy bardzo silnym oświetleniu otwór źreniczny kurczy się (chroniąc oko przed nadmiarem światła). minimalna zaś około 2-3 mm.Tabela 4-1A( Intensywność (dB) 200 180 160 140 120 100 80 60 40 20 0 Biała kartka w świetle lampy stołowej Ekran telewizora Najsłabsze oświetlenie dla widzenia barw Światło progowe dla oka zaadaptowanego do ciemności Próg bólowy Światło słoneczne Odpowiednik psychologiczny Tabela 4-1B Długość fali (nm) 400 450 500 550 600 650 700 Odpowiednik psychologiczny fioletowy niebieski zielony żółtozielony pomarańczowy czerwony . Jest nim światło o bardzo niskiej intensywności. chyba że znany jest poziom.9 6.20 0. Ponieważ decybele odnoszą się do stosunku dwu intensywności.63 0.32 0.0 1000.010 0.0 1.16 0. ^ujemy porównań. Następnie światło przechodzi przez płyn wodnisty (substancja galaretopodobna) wypełniający komorę przednią oka i dalej przez otwór źreniczny w tęczówce.0001 0. 4.0 1. to stosunek ich intensywności wynosi 10".0 31. 2.decybela {dB). że sygnał jest 65 dB • tensywniejszy od standardowego poziomu odniesienia: 10"10 lambertów jest liczbą używaną w j książce jako standard. DECYBELE 1. na cześć Alexandra Grahama Bella nazwano ją belem. jeszcze nie wywołujące odczuć bólowych. Maksymalna średnica źrenicy wynosi 7-8 milimetrów (mm).13 0.001 0. wygodniej posługiwać się jednostkami mniejszymi: dlatego stosunek dwu intensywności zazwyczaj określany jest za pomocą dziesiątych części bela .6 10. Na przykład 6 różnica 60-dB w intensywności dwu świateł oznacza. Decybele Liczba dB= 10 log (///o) dB 0. jakie może być odebrane przez oko ludzkie.rogówkę (rys. Przy największym zwężeniu źrenica przepuszcza około '/u tej ilości . z tego względu jednostka wyrażająca logarytm stosunku dwu intensywności otrzymała tę samą nazwę zarówno w akustyce.40 0.6 dB 40 30 20 15 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 zastosowana została przez inżynierów akustyków dla określenia siły dźwięków.79 1. Bel jest zbyt dużą jednostką.50 0. że jakiś sygnał ma intensywność 65 dB jest całkowicie pozbawione sensu.0 3. z którym Źrenica Źrenica kontroluje ilość światła przenikającego do oka. a przy słabym świetle rozszerza się (aby wpuścić możliwie najwięcej światła). jest to w przybliżeniu minimalna intensywność światła.2 2. oznacza tó. 4-2). stwierdzenie.25 0.

Przy przejściu od słabego do silnego światła. Nie redukuje to jednak w sposób istotny zakresu intensywności padającego na oko światła.5 sek. aby przepuścić tylko to światło. jak przebiega ogniskowanie. wskutek czego promienie światła załamują się w Twardówka światła. (w czasie 1. Soczewka powoduje wiele zniekształceń. dlatego tkanki soczewki pobierają substancję odżywczą zawartą w otaczającym ją płynie. Światło barwne. Sprawa polega na tym. jego kontury zaczną się rozpływać i wyraźnie odczujecie napięcie mięśni oczu. torebki. zmian długości ogniskowej). W rezultacie wewnętrzne warstwy soczewki odżywiają się w niewystarczającej mierze i wraz z wiekiem stopniowo tracą swe główne właściwości: przezroczystość i elastyczność. w czasie myślenia. Ogniskowanie i konwergencja. leżących na dnie oka. Przy przechodzeniu od silnego do słabego światła potrzeba 10 sekund na rozszerzenie się do 2/J maksymalnej średnicy i aż 5 minut na pełne rozszerzenie. zwłaszcza obniża się jej zdolność ogniskowania. Aby zbadać. Zmiany szerokości otworu źrenicznego zmniejszają intensywność pobudzenia świetlnego oddzia-. łującego na oko około 16 razy (lub około 12 dB). jak też przy różnorodnych reakcjach emocjonalnych. vvielkość otworu źrenicznego zmienia się. też załamuje się w sposób zróżnicowany. którą otrzymują wraz z krwią. Trzeba obiektywnie stwierdzić. Ponadto soczewka stopniowo traci swoje właściwości w miarę starzenia się. Z wiekiem soczewka funkcjonuje coraz gorzej. do pełnego zwężenia źrenicy potrzeba około 5 sekund. nie czyni to zbyt wielkiej różnicy. Dla różnych celów prowadzono nomiary zmian wielkości źrenicy w badaniach nad rozwiązywaniem trudnych problemów przez człowieka. Mięśnie zewnętrzne Soczewka Z kolei na drodze światła leży soczewka. druga grupa mięśni bezustannie zwiększa krzywiznę soczewek obu oczu. Zmiany wypukłości zachodzą w efekcie pracy specjalnych mięśni. Soczewka składa się z pewnej liczby cienkich słojów przezroczystej tkanki. które pada na centralne części soczewki. Rozpiętość od 10 miliardów do 1 (100 dB) zostaje zredukowana do rozpiętości od 0. W miarę zbliżania ołówka zachodzą dwa zjawiska: jedna grupa mięśni zapewnia kierowanie obu osi wzrokowych na przedmiot (konwergencja). podstawowa jej funkcja polega na tym.RYSUNEK 4-2 Tęczówka A nych warunkach oświetlenia. Zmniejszanie się źrenicy pozwala na uzyskiwanie większej głębi ostrości-największej możliwej W . Prey zmianach stanów emocjonalnych. Trzeba zaznaczyć. przechodząc przez soczewkę. Promienie światła przechodzące przez jej części peryferyczne załamują się silniej niż promienie przechodzące przez część centralną.6 miliarda do 1 (88 dB). 1 źrenica zmniejsza się do h maksymalnej średnicy). występujące przy tym zjawisko zniekształcenia obrazu nosi nazwę aberracji chromatycznej. gdzie ogniskowanie jest najbardziej precyzyjne. która dociera do oka w przypadku maksymalnego rozszerzenia źrenicy. że rozmiary źrenicy odzwierciedlają również stan układu nerwowego. Zmiany średnicy tęczówki przebiegają stosunkowo wolno. Podstawową jej funkcją jest oczywiście ogniskowanie światła płynącego z przedmiotu zewnętrznego na światłoczułych receptorach. że te biologiczne soczewki nie są najwyższej jakości. Jasne jest. Ogniskowanie odbywa się w wyniku zmian w wypukłości soczewki (tzn. rozmieszczonych podobnie jak warstwy cebuli. że wszystkie żywe komórki muszą być stale zasilane substancją odżywczą.i rozwiązywania oblemów. tzw. ponieważ ich obecność zmniejszyłaby jej przezroczystość. Kiedy już ołówek znajdzie się na kilka centymetrów od nosa. że źrenica nie reguluje intensywności światła.zjawisko to zwane jest aberracją sferyczną. Stopień rozszerzania się źrenicy jest regulowany tak. Teraz stopniowo zbliżajcie go do nosa nie odrywając od niego oczu. które są przymocowane do otaczającej soczewkę błony. w tej sytuacji obraz ulega zniekształceniu . aby chodziła pewna równowaga między maksymalną głębią ostrości (w tym celu otwór musi być minimalny) a stopniem przepuszczenia dostatecznej ilości światła do siatkówki (w tym celu otwór powinien być maksymalnie szeroki). Tymczasem soczewka nie ma naczyń krwionośnych. weźcie ołówek i trzymając go w wyciągniętej ręce skupcie na nim wzrok.

Potrzymajcie palec w odległości około 15 centymetrów od oczu. jak oko reguluje ostrość widzenia przedmiotu. umieszczony na tym samym poziomie. soczewka j ponownie powraca do swego wydłużonego kształtu i gałki oczne obracają się na zewnątrz f aż do momentu. kiedy ich osie wzrokowe staną się równoległe. ale RYSUNEK 4-4 . j Kiedy ołówek oddalamy od oczu. Zarówno w aparacie fotograficznym. jak i w innych urządzeniach.RYSUNEK 4-3 Zgrubienie soczewki oraz zwiększenie kąta konwergencji podczas zbliżenia przedmiotu ^—Kąt konwergencji lieco wyżej od palca (im dalej będzie znajdował się ten przedmiot. kiedy przedmiot znajduje się bardzo daleko Fotoreceptory każdym oku coraz bardziej i obraz ołówka na siatkówce pozostaje wyraźny w czasie jego zbliżania się do oka (rys. Nie wiadomo. obie grupy mięśni rozluźniają się. Odczujecie wvraźną różnicę między stanem mięśni oczu przy przenoszeniu wzroku z przedmiotów dalszych na bliższe (aktywne ściągnięcie mięśni oczu zawiadujących konwergencją i akomodacją) i przy przenoszeniu wzroku z przedmiotu bliższego na dalszy (rozluźnienie odpowiednich mięśni). Wraz z wiekiem słabnie [ zdolność do zwiększania krzywizny soczewki i dlatego dla starszych ludzi niezbędne są j sztuczne soczewki (okulary) w celu ogniskowania promieni świetlnych na blisko j położonych przedmiotach. Mechanizm akomodacji oka ludzkiego ciągle stanowi dla nas tajemnicę. że mechanizm akomodacji oka polega na uzyskaniu ostrości widzenia przez utrzymanie maksymalnego kontrastu Soczewka spłaszcza się. 4-3). a następnie przenieście wzrok na jakikolwiek oddalony przedmiot. kiedy przedmiot oddala się Światio Bardzo płaska soczewka i minimalny kąt konwergencji. np. a kąt konwergencji zmniejsza się. Jest również inny sposób pozwalający na odczucie działania własnych mięśni oczu. tym lepiej). U człowieka stopień załamywania promieni przez soczewkę zmienia się dzięki zmianom jej grubości. Możliwe. nie zaś w wyniku zmiany grubości soczewki. u ryb. a nawet i u niektórych zwierząt. ogniskowanie następuje w drodze zmiany odległości między soczewką a powierzchnią światłoczułą.

to. żabę) trzymano w zupełnej wybielenie tylko 2% rodopsyny powoduje 50-krotne obniżenie wrażliwości siatkówki. pozostaje nadal bez odpowiedzi. U gadów. Rezultat uzyskany w wyniku takich pomiarów . jakie elektrycznych we włóknach nerwowych nie przyniosły jak dotąd rezultatów. W istocie witamina A przyjmowana w nadmiarze w stosunku do niewielkiej ilości.! wany i niezależny od wyższych ośrodków nerwowych. Reakcja fotochemiczna Reakcja fotochemiczna zachodząca w oku jest dziś dobrze znana. że jedzenie marchwi barwę. Zmiana krzywizny soczewki j e s ( . znacznie wolniejszy proces odnowienia rodopsyny. W naturalnych Jedna z pierwszych i przy tym najbardziej obrazowych demonstracji reakcji fotoche. ptaków dziennych i 'żnych gatunków ryb również istnieje substancja światłoczuła. Jako reakcja na bodziec świetlny zmienia się barwa Plotki. którzy zaczęli pisać o mordercach wykrytych dzięki optigramom utrwalonym w oczach ich ofiar. Ale niestety związek między wrażliwością wzrokową a zachodzącymi w receptorach REAKCJE CHEMICZNE NA ŚWIATŁO siatkówki reakcjami fotochemicznymi nie jest wcale taki prosty. W wynikuj długotrwałego przebywania w ciemności siatkówka przybiera czerwono-purpurowąj Rola witaminy A w procesach fotochemicznych może prowadzić do przekonania. j Procesy fotochemiczne stanowią pierwszą reakcję oka na sygnał wzrokowy. zwrócone są do mózgu (rys. plamka ślepa.wany jest widmem absorpcji substancji fotochemicznej. którastaje się bezbarwna d wpły w e m światła. jaka jest potrzebna U zwierząt i ptaków żerujących nocą zawartość purpury wzrokowej w siatkówce jesi uziennie. który nadzwyczaj poprawia ich widzenie siatkówki: początkowo staje się ona bladożółta. światło o różnej długości fal.. niosące sygnał wzrokowy do utrwalone na siatkówce w jaskrawych żółto-czerwonych barwach. w zaszły w siatkówce żaby w ostatniej chwili jej życia. ciemności przez kilka godzin. Zwierzę (np. W efekcie można zobaczyć reakcje fotochemiczne. że żaden przedmiot! leżący na osi widzenia nie będzie wyraźnie widoczny. tzn. światła. W czasie II Wojny Światowej. podczas bitwy o Anglię. nie przynosi żadnego pożytku. j radaru. Tak dowolna regulacja byłaby! niemożliwa w wypadku. Ze względu na tę charakterystyczną barwę. światło pada na siatkówkę. Ponadto włókna te znajdują się wewnątrz oka i aby się zeń mogły wydostać. procesem automatycznym i mimowolnym. a następnie blaknie stając się przezro. ale możliwa jest również świadoma zmianj! akomodacji oka. detektory szczeliny i detektory linii). musi istnieć Pierwszy to stosunkowo szybkie odnowienie zawartości rodopsyny przez połączenie otwór w tylnej części powierzchni oka-jest to tzw. Jeszcze i tu światło natrafia na wytwarza się końcowy produkt tych przekształceń -witamina A. zostało jaki sposób reakcje chemiczne wywołują impulsy nerwowe. to uzyskanie jej z końcowego produktu jej przekształcania. Na pewno nie poprawia wzroku. Przewaga witaminy A po oka). krążyły otrzymał nazwę purpury wzrokowej. Retinene nadaje pewne utrudnienia. Włókna nerwowe odchodzące od Logika dyktuje. co zwierzę zobaczyło.występującego w obrazie na siatkówce. W ciemności następuje koncentracja w siatkówce znacznej ilości rodopsyny (nazwa chemiczna purpury wzroNa koniec. że komórki nerwowe wrażliwe n kontury wytwarzają maksymalną reakcję na wyraźnie zogniskowany obraz (detektory. pobudziły wyobraźnię różnych pisarzy. pigment znajdujący się w siatkówetj (bogatej w witaminę A) jest dobre dla oczu. zazwyczaj wyższa niż u zwierząt dziennych. jest to właściwe wyjaśnienie icli Siatkówka . Siatkówka pokrywa wklęsłą wewnętrzną powierzchnię oka (dno! siatkówce żółty kolor częściowo rozłożonego pigmentu. przy długotrwałym oddziaływaniu światła przekształcenia obrazu świetlnego w reakcje fizjologiczne. a jej elementy światłoczułe zwrócone są w kierunku przeciwnym do płynącego! długotrwałej ekspozycji światła powoduje. w. Eksperymenty te mózgu. że siatkówka staje się bezbarwna. A do tego micznych oka otrzymała nazwę „optigramu". część oka odpowiedzialną za tworzy się substancja zwana retinene. jakim jest witamina A4. retinene i opsiny . W gruncie rzeczy rozpowszechnianie tej plotki było próbą zachowania w tajemnicy wynalazku czysta i bezbarwna. gdyby mechanizm akomodacji oka byl w petni zautomatyzrj. ale różni się ona nieco od purpury wzrokowej swoją wrażliwością . Pod wpływem światła rodopsyna przechodzi szereg zmian. po przejściu przez soczewkę oraz znajdującą się wewnątrz oka galaretowatą kowej).warunkach świetlnych tylko nieznaczna część rodopsyny ulega wyblaknięciu. następnie zaś oświetlono je bardzo silnym światłem i od Znaczne i wytrwałe wysiłki zmierzające do ustalenia rzeczywistej natury związku razu zabito. Synteza rodopsyny dokonuje się dwoma sposobami.nocne. siatkówkę po wypreparowaniu z oka umieszczono w specjalnym roztworzeo między reakcją fotochemiczną zachodzącą w siatkówce a pojawieniem się impulsów właściwościach utrwalających. w rezultacie których substancję (ciało szkliste). Można nawet zmienić ogniskowanie oczu tak. substancji światłoczułych w oku. Podstawowa metoda pozwalająca na opisanie tych reakcji •hi*inicznych polega na mierzeniu stopnia blaknięcia siatkówki przy świetle o stałej •itensywności i zmiennej długości fali.produktów tworzących się przy częściowym rozkładzie rodopsyny. że powinny istnieć mechanizmy powodujące syntezę i regenerację fotoreceptorów leżą w postaci bezładnie splątanej masy na drodze padającego światła. Drugi. krawędzi. że lotnicy brytyjscy otrzymują specjalny wyciąg witaminowy. 4-4). Reakcje chemiczne w znacznym stopniu określają ogólne cechy wrażliwości wzrokowej. Wiadomo. j żonatych zdolności do widzenia w ciemnościach. Być może. Pytanie.

jak i u małpy występują dwa typy elementów światłoczułych: pręciki i czopki (rys. które były podstawą podziału fotoreceptorów na dwa typy. Czopki zawierają różnorodne substancje fotochemiczne. Składa się z bardzo dużej liczby oddzielnych elementów światłoczułych. i około 120 milionów pręcików-w sumie około 125 milionów receptorów. po których informacja od pręcików i czopków dochodzi do mózgu. Największe zagęszczenie komórek światłoczułych występuje w środkowej części siatkówki i maleje w częściach peryferycznych (rys. na który oko patrzy. Purpura wzrokowa-rodopsyna-znajduje się tylko w pręcikach. 4-5). pręciki i czopki. W istocie oko posiada dwa oddzielne systemy wzrokowe. albo czopki. Źródło: Comsweet (1970): według Greeffa (1900). nosi ono nazwę plamki żółtej. Plamka żółta jest zarazem miejscem o największej ostrości widzenia. Dla porównania dodajmy. Zagęszczenie czopków w plamce żółtej osiąga 150 tysięcy na milimetr kwadratowy. U innych zwierząt występują albo pręciki. czyli recepto. Każdy z nich charakteryzuje się specyficznymi właściwościami reakcji. Oprócz tych różnic funkcjonalnych istnieje ponadto różnica w organizacji dróg nerwowych. Pręciki i czopki rozmieszczone są w siatkówce niezbyt równomiernie: pręcików jest więcej na peryferiach. składające się wyłącznie z czopków. Pręcik jest prawie 500 razy wrażliwszy na światło niż czopek. każdy z nich reaguje na energię świetlną niezależnie od drugiego. Zarówno u człowieka. nie ma jej w czopkach. Oś widzenia NEUROANATOMIA WIDZENIA Siatkówka nie stanowi jednolitej powierzchni pokrytej materiałem światłoczułym. Jest ona tak położona. W oku ludzkim znajduje się w przybliżeniu 6 milionów czopków. Chociaż znaczna część fotoreceptorów nie ma bezpośredniego połączenia z mózgiem. Źródło: Pirenne (1967). różnią się one również ze względu na pełnione funkcje. rów. W. a czopków w centrum. ale z kolei nie potrafi on reagować w sposób zróżnicowany na barwy.samym środku siatkówki znajduje się małe wgłębienie. a koty prawie wyłącznie pręciki. że pada na nią część centralna obrazu.YSLJNEK 4-6. Czopek centralny Czopek peryferyjny Pręcik RYSUNEK 4-5. Gołębie mają tylko czopki. to pojedyncze elementy . Oprócz różnic morfologicznych. 4-6). niezbędne do widzenia barw. Jest to nadzwyczaj bogate zagęszczenie receptorów. że obraz na ekranie telewizora składa się jedynie z 250 tysięcy niezależnych elementów.

Źródło: . który spełnia podstawową funkcję wzroku . karłowate komórki dwubiegunowe i karłowate komórki zwojowe. Zagęszczenie połączeń poziomych nie jest równomierne w całej siatkówce. System czopków charakteryzuje się wysoką zdolnością do wyławiania informacji 'dotyczącej barwy. RYSUNEK 4-7. system. Z pręcików i czopków sygnał przechodzi siecią pionową poprzez dwie synapsy: pierwsza z nich leży między samym receptorem a komórką dwubiegunową. albo też wyłącznie z czopkami. przede wszystkim za pośrednictwem komórek. System pręcików jest bardzo' wrażliwy na światło. wychodzącego z oka. • nie. Tak więc dwoje ludzkich oczu gromadzi informacje napływające ze środowiska: widzianego za pomocą 250 milionów receptorów i przesyła je do mózgu przez około 1^ • miliona włókien nerwowych. pręciki i czopki tworzą nadzwyczaj elastyczny i potężny. Na ogół dana komórka zwojowa połączona jest albo wyłącznie z pręcikami.tzw. i organizację poziomą. Ponadto. Działając równocześnie. Komórki te tworzą połączenia między receptorami i w ten sposób modyfikują aktywność na poziomie przejścia sygnału z receptorów do komórek dwubiegunowych. W przekazywaniu sygnałów od receptorów do mózgu uczestniczą różne typy komórek. W tym samym czasie dokonuje się przetwarzanie sygnału w sieci organizacji poziomej siatkówki. ale jego zdolności różnicujące są niewielkie i nie jest wrażliwy na. Te dwie warstwy połączeń poziomych stanowią podłoże anatomiczne obwodów nerwowych siatkówki. odpowiadającą za różnego typu interakcje między sąsiadującymi komórkami receptorów (rys. ale zdarzają się również i w tym względzie wyjątki. Aksony komórek zwojowych tworząpień nerwu wzrokowego. Powiększenie Polyak (1957). Na jej krańcach jedna komórka zwojowa otrzymuje informacje od znacznej liczby (czasem od wielu tysięcy) pręcików. Przekrój poprzeczny przez siatkówkę człowieka. rające ze środowiska. W rozdziale 2 rozpatrywaliśmy niektóre operacje zachodzące w siatkówce. druga-między komórką dwubiegunową a komórką zwojową. I Światto Komórki dwubiegunowe i amakrynowe Komórki horyzontalne Zewnętrzna warstwa s\ naptyczna Jądra receptorów Sieć nerwowa siatkówki Przetwarzanie informacji wzrokowych zaczyna się w receptorach siatkówki. na nieco wyższym poziomie proces przetwarzania sygnału zachodzi w komórkach amakrynowych.reaguje na sygnały świetlne docie-. . Dwa różnorodne typy receptorów uzupełniają się wzajem. nie wchodząc przy tym w jakiekolwiek interakcje z sąsiadującymi jednostkami. barwę.plamki żółtej związane są z wyższymi ośrodkami nerwowymi własnym system^ połączeń. dzięki której sygnały przekazywane są od receptorów do mózgu. 4-7 i 4-8). Takie bezpośrednie połączenia tworzone są przez komórki o małych rozmiarach . w obrębie plamki żółtej. które noszą miano komórek poziomych. Ze względu na budowę anatomiczną siatkówki możemy wydzielić w niej dwa typy organizacji dróg nerwowych: organizację pionową. Komórki amakrynowe modyfikują aktywność w trakcie przechodzenia sygnału od komórek dwubiegunowych do zwojowych. ale wrażliwość jego jest ograniczona. w przybliżeniu-ul 50. pojedynczy czopek może poprzez oddzielną komórkę dwubiegunową łączyć się z pojedynczą komórką zwojową. W środku siatkówki.

z jego części centralnej.RYSUNEK 4-8. jak to pokazano na rysunku 4-6. stąd nazwa]. co daje efekcie wiązkę grubości ołówka. W korze wzrokowej ponad 50% neuronów zajmuje się analizą informacji napływającej z części odpowiadającej zaledwie 10% pola widzenia. Tam skoncentrowana jest większość czopków. Jak pokazano na rysunkach 4-9. miejsce tego skrzyżowania nosi nazwę skrzyżowania wzrokowego (chiasma optica). Peryferyczna część oka. od której to sygnał przejdzie następnie do prawej półkuli mózgu. Taka struktura organizacji siatkówki ma szereg oczywistych zalet. które na ogół występują od 4 do 5 razy na sekundę. jak właśnie plamka żółta. (Pionowa granica między obydwiema połowami poła widzenia przechodzi przez punkt fiksacji. U człowieka oraz u wielu wyżej rozwiniętych ssaków w część włókien nerwu wzrokowego idących od każdego oka krzyżuje się. (Komórki nabłonka) Ruchy oka Oczy poruszają się nieustannie badając kolejno różne części pola widzenia. w wyniku przegrupowania włókien nerwów wzrokowych pole widzenia rozpada się na dwie połowy. Należy również pamiętać o tym.4-10 i 4-11. Ruchy gałek ocznych polegają na szeregu prawie niedostrzegalnych skoków lub też „sakkad" (saccades). Ten ruch skokowy .wa synaptyczna Komórki amakry nowe Komórki dwubiegu nowe Komórki horyzontalne Zewnętrzna warstwą synaptyczna WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ Podstawowa część pracy związanej z wydobywaniem informacji wzrokowej dotyczy tej części obrazu. U człowieka wszystkie włókna z lewej połowy siatkówek obu oczu kierują się do lewej półkuli mózgu. bardziej wrażliwa na światło niż jego część centralna. nie jest nawet w przybliżeniu tak wrażliwa na subtelne szczegóły obrazu ani też na informacje o barwie. tak więc ogólna liczba tych włókien w nerwie wzrokowym sięga około 800 tysięcy. a wszystkie włókna z prawej połowy do prawej półkuli. Źródło: Comsweet (1970) PROGA DO MÓZGU Każda komórka siatkówki łączy się z nerwem wzrokowym za pomocą jednego włókna. [Chiasma jest podobna z wyglądu do litery greckiej x (Chi).) Włókna nerwu wzrokowego Komórki zwojowe Wewnętrz na warst. że soczewki odwracają obraz: przedmiot znajdujący się z lewej strony punktu fiksacji zostanie odbity na prawej połowie siatkówki. a prawa część-w lewej półkuli. System rozpoznawania obrazów powinien jednak dysponować możliwością przenoszenia wzroku z jednej części pola widzenia na drugą. która leży w środku siatkówki-w rejonie plamki żółtej. Jądra receptorów ReceptoryWarstwa pigmentowa . Lewa część pola widzenia znajduje się w prawej półkuli mózgu. ponieważ w przeciwnym razie jedynie niewielka część jego pola może podlegać subtelnej analizie. W skrzyżowaniu wzrokowym nie następuje przerwanie dróg nerwowych ani nie pojawiają się nowe połączenia synaptyczne.

przy czym kierunek i amplituda tych ruchów zależy od miejsca przyłożenia elektrody. prowadźcie ołówek wzdłuż stronicy w kierunku plamki. Nie jest on z pewnością podobny do ruchu ręki. Zamknijcie lewe oko-plamka ślepa dla prawego oka powinna zniknąć. Ostatnie ogniwa w łańcuchu działań prowadzących do ruchu oczu związane są zapewne z przednimi obszarami kory mózgowej-z czołowymi polami wzrokowymi. Instrukcja: Zamknijcie prawe oko. w tym bowiem wypadku ruch jest nieustannie korygowany aż do momentu. kiedy palce uchwycą właściwy przedmiot. U człowieka ruchy oczu występują nie częściej jak 4 do 5 razy na sekundę. Ruch balistyczny przypomina lot piłki: w momencie. Jeżeli natomiast równocześnie stymulujemy obie półkule. Na ogół stymulacja lewej półkuli powoduje ruchy sakkadowe oczu w prawą stronę. Trzymajcie rysunek na wysokości oczu w odległości ok. jeżeli już się rozpocznie. one to powodują szybkie zmiany położenia gaiki ocznej. • • • Otwórzcie prawe oko-plamka ślepa pojawi się ponownie (w dalszym ciągu wpatrujcie się w punki flksacji) *. Kiedy odnajdziecie plamkę ślepą. która sięga po ołówek leżący na stole. nie ma ona już żadnego wpływu na jej dalszy lot. Mechanizmy nerwowe stosowane do „obliczania" i kontroli położenia oka nie zostały jeszcze dostatecznie poznane. a przy podrażnieniu prawej półkuli-ruchy w lewo. kiedy piłka odrywa się od ręki. Wpatrujcie się w punkt ftksacjl Dopasowujcie kat patrzenia i odległość stronicy tak długo aż zniknie plamka ślepa dla lewego oka. że jedno oko musi być zamknięte). jest kontynuowany bez jakichkolwiek poprawek aż do momentu osiągnięcia pożądanego położenia: podobny ruch w mechanice nazywany jest ruchem balistycznym. Ponadto ruch sakkadowy. (Pamiętajcie. to rezultat jest kompromisowy: kierunek i zasięg ruchu zależy od względnej intensywności Podrażnienia obu półkul. jak znika koniec ołówka. 21 cm {patrz skala z lewej). obserwujcie. (Może być tu potrzebni ponowne dopasowanie stronicy). W wyniku stymulacji tych okolic kory za pomocą elektrody pojawiają się skokowe (sakkadowe) ruchy oczu. Stronica powinna być ustawiona pionowo.WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ 187 RYSUNEK 4-10 RYSUNEK 4-9. (sakkadowy) występuje dzięki aktywności zewnętrznych mięśni oka (jest ich 6). Mechanizmy odpowiedzialne za „obliczanie" kierunku i amplitudy ruchu na podsta- .

Jednakże analiza. musi w pewnym stopniu różnić się od analizy mającej określić. że do wzgórków czworaczych dochodzą również sygnały ze wzrokowych pól odbiorczych kory. gdzie znajduje się dany przedmiot. w ten sposób przestrzenna projekcja siatkówki i tu pozostaje utrzymana. Z reguły operacje niezbędne do zlokalizowania przedmiotu w polu widzenia świetnie współdziałają z operacjami niezbędnymi do jego rozpoznania. Analogicznie jak w ciałach kolankowatych bocznych i korze wzrokowej zakończenia włókien wychodzących z sąsiadujących części siatkówki trafiają do sąsiadujących ze sobą części wzgórków czworaczych górnych. jego odległości czy też jego umiejscowienie w polu widzenia nie ma większego znaczenia. koncentrując się jedynie na tych właściwościach. kiedy ruch pojawia się w neryferycznej części pola widzenia.rysunki 4-12a i 4-12b. które są ważne ze względu na identyfikację przedmiotu-krzesła (czy człowieka). Anatomiczna organizacja połączeń wzgórków czworaczych z systemem wzrokowym pozwala przypuszczać. często występuje mimowolny ruch sakkadowy skierowany w stronę źródła ruchu. czym jest dana rzecz. lecz do ośrodka mózgowego. Idealny system rozpoznawania obrazów powinien ignorować te sprawy. Włókna wychodzące ze wzgórków czworaczych górnych kierują się do systemu kontrolującego ruchy oczu. że ten właśnie kanał zajmuje się lokalizowaniem przedmiotów w Kora wzrokowa RYSUNEK 4-11 . Na przykład. zwanego wzgórkami czworaczymi górnymi (superior colliculuś). Nawet w czasie snu występują ruchy sakkadowe oczu. lokalizacja przedmiotów Chociaż proces związany z określeniem lokalizacji przedmiotów będących w polu widzenia ciągle jeszcze nie jest dostatecznie zbadany. W ciągu wielu lat ruchy te uważane były za główny wskaźnik występowania marzeń sennych. Mamy także pewne dowody na to.2 / 3 4 -S 6 7 8 \ 9 O Pokrywające się pola wzrokowe obu oczu wie analizy obrazu wzrokowego nie są znane. W procesie identyfikowania obrazu wzrokowego przedmiotu (czy to będzie krzesło. bazującego na interpretacji znaczenia napływających danych sensorycznych. W większości wypadków jednak rodzaj ruchów oczu j es t odzwierciedleniem systematycznego pobierania informacji z otoczenia. że proces ten przebiega w kanale odrębnym od kanału rozpoznawania obrazów. Część włókien nerwu wzrokowego oddziela się od ogólnej masy i odchodzi nie do ciał kolankowatych bocznych. W niektórych wypadkach ruchy sakkadowe pewnością są dokonywane automatycznie. Dla lokalizacji przedmiotu nie jest istotna jego uprzednia identyfikacja. ważne jest bowiem tylko jego położenie w polu widzenia oraz ukierunkowanie. W odróżnieniu od kory wzrokowej we wzgórkach czworaczych górnych obszar plamki żółtej nie ma oddzielnej reprezentacji. dokładne określenie kierunku przedmiotu. czy człowiek). to jednak uzyskane stosunkowo niedawno dane pozwalają na przyjęcie założenia. Czy zatem te niewątpliwie różne analizy dokonują się w dwu różnych kanałach nerwowych? Sądząc po budowie anatomicznej systemu wzrokowego jest to możliwe. której celem jest określenie. położenie głowy oraz zmiany pozycji ciała.

Jednakże oprócz dowodów anatomicznych istnieją inne bardziej przekonywające dowody. to informacja o ruchu jest ściśle powiązana z informacją o położeniu. jak się przypuszcza. to u czuwającego zwierzęcia pojawią się ruchy głowy i zmiany pozycji ciała. który. gdyby 5 aktywność była wywołana przez normalny bodziec wzrokowy . Zwierzę traci zdolność widzenia przedmiotów z otoczenia. że wzgóreK czworaczy łączy informacje zarówno o ruchu. kiedy uszkodzony zostanie jeden z dwu głównych kanałów wzrokowych? Rozpatrzmy najpierw skutki uszkodzenia kanału. tak więc wzgórek czworaczy wydaje się odpowiednim miejscem do dokonywania łącznej ich analizy.RYS UNEK4-12/. gdzie powinien znajdować się przedmiot wówczas. U kotów i u małp usunięcie kory wzrokowej wywołuje skutek. pozycja ciała zwierzęcia zmienia się w taki sposób. RYSUNEK 4-1 Nerw. Podczas drażnienia neuronów związanych z odpowiednimi częściami pola widzenia. że gdy ośrodek lokalizacji przedmiotów gromadzi informacje pochodzące od różnych modalności zmysłowych. zajmuje się głównie rozpoznawaniem obrazów. Oznaczałoby to. 5 eksperymentatorem otwierają się nowe możliwości. Łiwijdujsii\ radiami oczu otoczeniu.. przed Pewne najnowsze dane wskazują. że ustawia się ono właśnie w tę stronę. który w pierwszej chwili nie da się odróżnić od zupełnej ślepoty. Co się zdarzy w procesie widzenia. jak i o położeniu. jak też zdolność do wzrokowo-motorycznej koordynacji i wyuczenia się wykonywania jakiegokolwiek zadania wymagającego odróżniania sygnałów wzrokowych. Widzenie bez udziału kory wzrokowej Kanał nerwowy związany z rozpoznawaniem obrazów możemy uszkodzić usuwając chirurgicznie korę wzrokową (cortical ablatioń). Ponadto komórki wrażliwe na stymulację słuchową zostały ostatnio odkryte we wzrokowych partiach wzgórka. Jednakże po dokładnym . Kiedy podrażnimy elektrodami neurony wchodzące w skład rozpatrywanego kanału nerwowego. Ilekroć uda się zidentyfikować strukturę nerwową związaną z określoną funkcją.

wybierając właściwy kierunek. Chomiki nie poddane operacji łatwo radzą sobie z tym zadaniem. małpa początkowo go nie zauważa. aby go osiągnąć. Eksperyment ten ilustruje różnicę 6 między zdolnością lokalizowania a zdolnością rozpoznawania . sporządzonych z pleksiglasu. należałoby uszkodzić wzgórki czworacze. Aby je rozwiązać. by odpowiedzieć na pytanie. Na przykład. Uzyskane do tej pory rezultaty potwierdzają hipotezę o istnieniu dwu oddzielnych systemów: jeden przetwarza informacje. drugie pozostaną zamknięte. Przeprowadzając standardowe badania eksperymentalne. u którego oba kanały. na przykład orzech. otrzymują nagrodę w postaci jedzenia (rys. korowy i związany ze wzgórkami czworaczymi. Wystarczy zaplanować zadanie tak. chomik dotrze do pierwszych drzwi. Łącznie bowiem oba te kanały tworzą silny i niezawodny aparat do pobierania i analizowania informacji wzrokowej. Por. Istotny przy tym okazał się czynnik ruchu. Popełnia jednak przy tym pomyłkę w ocenie głębi i nie może wyuczyć się rozwiązywania zadań polegających na wzrokowym różnicowaniu obrazów. Posuwając się wzdłuż ściany skrzynki. a uzyskamy inny rezultat. ale kiedy tylko eksperymentator zaczyna poruszać ręką. Ponieważ w czasie tej operacji wzgórki czworacze górne pozostają nienaruszone. Schneider (1969) w celu zapoznania się ze szczegółami tego eksperymentu. Wtedy staje na tylnych łapach i najwyraźniej bada wzór. że wygodnie jest dokonywać operacji. następstwem niezdolności do rozpoznawania obrazów. a zdolność do lokalizowania ulegnie poważnemu zaburzeniu. Zastanówcie się jednak nad samym zadaniem. Jeżeli oba te kanały funkcjonują niezależnie. chomik musi rozpoznać właściwy wzór. Ta niezdolność do lokalizowania jest. PROCEDURA EKSPERYMENTU Chomik idzie w dól dwu sąsiadujących drzwi. że właśnie te struktury przetwarzają informacje o położeniu przedmiotów. aby odpadła potrzeba lokalizowania. Aby to udowodnić. Zachowanie chomika ulegnie krańcowej zmianie. Po uszkodzeniu kanału odpowiedzialnego za rozpoznawanie obrazów utrzymana zostaje w pewnym stopniu zdolność do lokalizowania. a na drugich z czarnych pasów. 4-13). małpa sięga po orzech. być może. stwierdzamy. na których wyrysowano jeden z wzorów. Jeżeli chomik nie wejdzie w następne drzwiczki. Jedne drzwi otworzą się pod naciskiem. a następnie zlokalizować go prawidłowo w przestrzeni. Za drzwiami znajduje się nagroda w postaci wody Chomiki z uszkodzonym wzgórkiem czworaczym górnym potrafią sobie poradzić z zadaniem polegającym na rozpoznaniu wzorów i wybierają właściwe drzwi. że pewne szczątkowe zdolności widzenia utrzymują się Zwierzę pozbawione kory wzrokowej może nauczyć się odróżniać przedmioty na podstawie różnic jasności.jeżeli stawia się go w sytuacji. na jednych drzwiach znajduje się wzór z czarnych kropek. że chomik nie może wyuczyć się odróżniania prostych obrazów wzrokowych. chomik nie może wyuczyć się wybierania wzoru właściwego. nie potrafi wykonać reakcji niezbędnych do tego.sprawdzeniu okazuje się. w której musi rozróżniać dwa wzory rozmieszczone na końcach dwu korytarzy. gdzie powtarza się cała czynność. Niewiele jest jeszcze badań eksperymentalnych w tej dziedzinie i nie znamy szczegółów o pracy systemu regulującego lokalizację sygnału wzrokowego w przestrzeni. to zdolność do rozpoznawania obrazów powinna pozostać nadal. Po uszkodzeniu wzgórków czworaczych chomik całkowicie traci zdolność do lokalizowania przedmiotów. są tak anatomicznie podzielone. czym on jest. Potem przechodzi Zwierzęta z uszkodzoną korą wzrokową nie są w stanie odróżnić wzoru w kropki od wzoru w pasy RYSUNEK 4-13 przez drzwiczki albo też ponownie idzie wzdłuż ściany aż dotrze do następnych drzwi. . możliwe jest. a drugi-na pytanie. Być może zwierzę po prostu nie rozpoznaje pokarmu? Eksperymentator natrafia tu na problem „łamigłówkę". Kiedy podaje się mu pokarm (na przykład ziarna słonecznika). gdzie znajduje się przedmiot. a być może też i wielkości. że małpy pozbawione kory wzrokowej zdolne są y pewnym stopniu do wzrokowego lokalizowania przedmiotów. W normalnych warunkach systemy te nie mogą funkcjonować niezależnie od siebie. jeżeli stworzy się im warunki dotarcia do nich bez posługiwania się wzrokiem Widzenie bez udziału wzgórków czworaczych górnych W tym wypadku zwierzęciem eksperymentalnym był chomik. G. z których tylko jeden prowadzi do pokarmu. a następnie sprawdzić zdolność zwierzęcia do lokalizowania. E. szybko uczą się wybierać właściwy wzór i zawsze. kiedy znajdą się w skrzynce eksperymentalnej. Jeżeli eksperymentator trzyma w ręku jakiś łakomy kąsek. Ostatnio stwierdzono również. to może kontynuować spacer wzdłuż ściany i obejdzie w ten sposób całą skrzynkę aż wróci do pierwszych drzwiczek i wszystko zaczyna od nowa.

ADAPTACJA Warstwice równej jasności WŁAŚCIWOŚCI WIDZENIA ZWIĄZANE Z CZASEM Czas integracji Kiedy migające światło wydaje się ciągłe? Krytyczna częstotliwość migotania BARWA MIESZANIE BARW Koło barw Mieszanie dwu świateł Miesza n ie _ trzech ś wia teł BARWNIKI I ŚWIATŁA Pasy Macha Jedno z bardziej interesujących zjawisk związanych z przestrzenną interakcją -to efekt kontrastu jasności. Odpowiednie mechanizmy nerwowe zostały dość dokładnie przeanalizowane w poprzednich rozdziałach (rys. Zjawisko to jest związane z tym. Już w swych pierwszych badaniach dotyczących fizjologii narządów zmysłowych (w latach 1860-tych) Mach zauważył. niż ma to miejsce w rzeczywistości. s. ale jasną linię przechodzącą przez punkt/? i ciemną linię przechodzącą przez punkt y. aż czarne i białe części złączą się i cała tarcza odbierana będzie jako jednorodna szara powierzchnia (szybkość powinna przekraczać 30 obrotów na sekundę). co odbiera obserwator. opisany po raz pierwszy przez naukowca austriackiego Ernsta Macha i określony jego nazwiskiem. Tak się przedstawia rzeczywisty rozkład światła odbitego od danej powierzchni. 5-2 i 5-3). Teraz skoncentrujemy uwagę na pewnych zjawiskach psychologicznych. a nawet więcej. mimo braku odpowiednich zmian fizycznych w intensywności światła. że granica między słabo oświetlonym obszarem i obszarem intensywniej oświetlonym jest spostrzegana jako znacznie bardziej ostry spadek jasności (rys. Zjawisko to jest rezultatem wzajemnego oddziaływania różnych części obrazu na siatkówce. W obu wypadkach uzyskujemy stopniową zmianę oświetlenia (jak to pokazują wykresy)-od najsilniejszego (oznaczonego literą a) do najmniej oświetlonej powierzchni (oznaczonej literą er).5. że na danej powierzchni tworzymy cienie o rozmytych konturach. Nie odpowiada to jednak temu. że człowiek może widzieć jasne i ciemne pasma. przy czym obszar zmian oświetlenia leży między punktami P i y. Interakcja ta odgrywa bardzo istotną rolę w procesie przetwarzania informacji wzrokowej i wyjaśnia pewne podstawowe zjawiska nercepcyjne. występujących w rezultacie tych współdziałań. Poziome połączenia nerwowe łączące receptory siatkówki poprzez komórki horyzontalne i amakrynowe powodują współdziałanie sąsiadujących części siatkówki. 5-3). 5-1). 5-2) i obracać jąz taką prędkością. po obu stronach granicy między słabiej i silniej oświetlonymi obszarami są widoczne pasy jasny i ciemny. W jednym wypadku należy posłużyć się tarczą z czarnymi i białymi częściami (rys. Właśnie to zjawisko ilustruje rysunek 5-5 (patrz również rozważania w rozdziale 2. w tym celu w niewielkiej odległości od źródła światła umieszczamy przesłonę (rys. który nie widzi płynnego przejścia od większej do niniejszej jasności czy też odwrotnie. są to właśnie pasy Macha. Inny sposób polega na tym. Gradient oświetlenia można uzyskać w dwojaki sposób. Rysunek 5-4 przedstawia rzeczywisty rozkład intensywności oświetlenia (linia przerywana) oraz rozkład spostrzegany (linia ciągła). 101) Obrazy następcze WRAŻLIWOŚĆ CZOPKÓW NA BARWY Teoria widzenia barwnego oparta na procesach przeciwstawnych Kontrast indukowany . Podstawowe właściwości widzenia SPOSTRZEGANIE JASNOŚCI Pasy Macha Kontrast jasności JASNOŚĆ A GŁĘBIA SPOSTRZEGANIE JASNOŚCI Obraz wzrokowy występujący w określonej części siatkówki wpływa również na spostrzeganie obrazu umiejscowionego w sąsiedztwie.

RYSUNEK 5-3. Źródło: Ratliff 11965).5 do 5 cm.oYSUNEK 5-2. Źródło: Ratliff (1965). pasy Macha. jak to zostało przedstawione na_ rysunku 5-4. która odbierana jest tak. Poprzez lekkie boczne ruchy ręki można łatwo uzyskać pojawienie się pasów Macha. Prosta metoda uzyskania pasów Macha. Biała tarcza z arn vm sektorem w czasie szybkich obrotów wokół osi (nie mniej niż 1S00 na minutę) uzyskuje Silnią intensywność światła po\aiana na wykresie. Źródło: Ratliff (1965). Jeśli lampa znajduje się na wysokości ok. 30 centymetrów nad białym arkuszem papieru. . RYSUNEK 5- RYSUNEK 5-4. to szerokość karty powin na wyn osiś 2.

nawet w takich wypadkach. Wykres (linia ciąjg) przedstawia aktywność neuro.»ySUNEK5-6.0. W percepcji ważna jest lokalizacja granic 'rzedmiotów. a wydaje się. kiedy różnice w intensywności oświetlenia . Źródło: Cornsweet 11970). RYSUNEK 5-5. w jaki sposób oko ludzkie spostrzega lionowe pasy przedstawione na rysunku 5-6. Każdy z pasów charakteryzuje się stałą ntensywnością barwy. Możemy to z łatwością wyjaśnić logicznie. że jasność każdego z pasów jest niejednolita. Interakcje te są również odpowiedzialne za to. a linia przerywana rzeczy wiintensywności bodźca siy rozkład świetlnego.

że kwadrat umieszczony na ciemnym tle (na lewym brzegu) jest jaśniejszy niż ten. w którym można by zmieniać intensywność światła bez zmiany jego barwy. posługując się kwadratami przedstawionymi na rysunku 5-7. i to we wszystkich systemach sensorycznych.przedmiotu i otaczających rzeczy są niezbyt duże. W miarę jak wzrasta kontrast jasności między środkiem a tłem. dotykowe lub receptory węchowe. W istocie podobne wyostrzony reakcji komórek nerwowych daje się zaobserwować prawie zawsze wówczas. Pierwszy polega na tym. . co otacza ten przedmiot. Tym razem regulator jasności ekranu służy nam do 1 Pomiarów jasności dokonywano metodą oceny wielkości bezwzględnej S. Źródło: Stewns H96lbl Kontrast jasności Przyjrzyjmy się wszystkim wewnętrznym kwadratom pokazanym na rysunku 5-7. Przy średnim ciemnoszarym kolorze figury (różnica w kontraście około 8 dB) osiągana jest pełna stałość spostrzegania jasności: odbierana jasność figury nie zmienia się przy wzroście oświetlenia. Jak przebiega to zjawisko w wypadku zmiany jasności figury wraz ze wzrostem oświetlenia pokazuje nam rysunek 5-8. to powinien być jaśniejszy. przyrost odbieranej jasności środka nie zachodzi równomiernie wraz z przyrostem światła. podobnie jak dźwięk o zwiększonej sile odbierany jest jako głośniejszy. Każdy może przeprowadzić podobny eksperyment we własnym zakresie. to intensywność światła odbijanego od tła i figury wzrasta jednakowo (proporcjonalnie do współczynnika odbicia) i rzeczywisty kontrast między nimi pozostaje niezmieniony. opisaną w Dodatku A do niniejszej książki. Pomimo to wydaje się.. że odbierana jasność przedmiotu zależna jest również od otaczającego tła. że wraz ze wzrostem fizycznej siły bodźca wzrasta subiektywnie spostrzegana jego jasność. pozostać niezmieniona. reakcji receptorów rozmieszczanych po obu stronach granicy różnych poziomo^ oświetlenia niewątpliwie ułatwia procesy rozpoznawania obrazów. aby uzyskać odpowiednią ilość światła. dla urzeczywistnij. RYSUNEK 5-7. Okazuje się jednak. Przy jednakowej jasności środka i tła (kontrast 0 dB) spostrzegana jasność środka wzrasta stopniowo wraz ze wzrostem fizykalnej intensywności oświetlenia. Przy większym kontraście występuje interesujące zjawisko: im bardziej wzrasta oświetlenie. W typowych warunkach domowych można przyjąć dwa warianty postępowania. W tym celu należy przejść do ciemnego pokoju. Jednakże spostrzegana jasność figury nie musi wzrastać wraz ze zwiększeniem oświetlenia. jeżeli przedmiot odbija więcej światła.. a nawet jej jasność może ulec zmniejszeniu . Tak więc. tym ciemniejszy wydaje się środek.est wyodrębnienie konturów. Zmiana w spostrzeganiu wynikająca ze zwiększenia padającego światła na przedmiot zależy również od tego. Spotęgowanie różnic w częstotjiwo^. Źródło: Cornsweet (1970). Jeżeli będziemy zwiększać oświetlenie całości. Weźmy dwa( kwadraty z lewej strony rysunku 5-7. słuchowo smakowe. aby wejść do ciemnego pomieszczenia. Przywykliśmy do tego. może stać się jaśniejsza. na którym przedstawiono dane dotyczące różnych stosunków kontrastu jasności między figurą a tłem (w decybelach)1. styczne również dla innych systemów sensorycznych. W' rzeczywistości wszystkie one są identyczne. a następnie powoli otwierać je coraz szerzej. ta sama ilość światła jest odbijana przez każdy z nich. zamknąć drzwi. Stevensa (19616). informacji. ąijposzczególne receptory sensoryczne umiejscowione są obok siebie: wzrokowe. to wystarczy szpara kilkumilimetrowej szerokości. który znajduje się na jasnym tle (pierwszy z prawej). R ySUNEK 5-8.) Druga metoda polega na wykorzystaniu odbiornika telewizyjnego jako źródła światła. Nazwijmy wewnętrzny kwadrat figurą.wszystko to bowiem zależy od stosunku intensywności światła odbitego od środka i od tła. Należy w ciemnym pokoju włączyć telewizor ustawiając go na nieczynny kanał. Interakcje neuronów warunkujące występowanie opisywanych zjawisk są charakter. S. Interakcje między sąsiadującymi komórkarni nerwowymi odgrywają decydującą rolę szczególnie w pierwszych etapach anali/-. regulując w ten sposób ilość światła przedostającego się do pomieszczenia (Zwróćcie uwagę na fakt. że kiedy drzwi otwieramy do jasno oświetlonego pomieszczenia. a zewnętrzny tłem. nia których konieczne . jak to pokazuje górna gruba linia na rysunku 5-8.

Kiedy na żaden z trzech receptorów nie pada światło. a odbierane są jako różne dlatego. ekran ma szarą. neutralną jasność. Rozpatrzmy obwód nerwowy przedstawiony na rysunku 5-9. Nie należy zapominać o tym. wiązka elektronów wzbudzająca fluorescencję kineskopu może jedynie emitować. które działają hamująco na powierzchnie ciemne. a wewnętrznego obszaru B . Jeżeli natomiast będziecie patrzeć na lewy kwadrat. każdy z nich reaguje na poziomie swojej aktywności własnej. Zaczynamy spostrzegać czerń. aby przypadkowe pasy czy punkty nie przeszkadzały w eksperymencie). Chociaż początkowo może wydać się dziwnym fakt. to w miarę tego. Prostym przykładem tego zjawiska może być ekran telewizora. a nie osłabić intensywność oświetlenia ekranu. że wzrost oświetlenia powoduje subiektywne ciemnienie figury. (Przy obliczaniu należy założyć.regulowania oświetlenia w pokoju (regulator zaś kontrastu należy ustawić na minimum. W warunkach minimalnego oświetlenia. Pozorne ciemnienie odpowiednich części ekranu jest wynikiem występowania mechanizmu kontrastu równoczesnego w oku. a przecież włączenie aparatu może jedynie zwiększyć. ale tylko wtedy. JASNOŚĆ A GŁĘBIA Proste obliczenie jasności nie zawsze jest wystarczające do wyjaśnienia naszego spostrzegania. że obszary o zwiększonej intensywności oświetlenia rozciągają się nieograniczenie w obie strony. a nie pochłaniać światło. Kiedy telewizor jest wyłączony. będzie wydawał się on coraz bardziej jaśniejszy. Zapoznajmy się z eksperymentem. gdyż ten neutralny stan spostrzegania jasności wynika z aktywności własnej neuronów. Przy słabym świetle-dwa obszary o intensywności 20 otaczające z obu stron obszar o intensywności 10-dwa neurony odpowiadające obszarom A i C zaczynają reagować intensywniej wraz ze wzrostem intensywności światła. lecz jako szara. że inaczej być nie może. gdyż zmienia się wtedy także barwa światła). efekt utrzymuje się nadal: reakcje neuronów A i C wzrastają wraz ze zwiększeniem intensywności światła. Po włączeniu telewizora niektóre części ekranu wydają się znacznie ciemniejsze od szarości ekranu wyłączonego telewizora. kiedy pojawia się światło.40. Wraz ze wzrostem oświetlenia pokoju prawy kwadrat wydaje się coraz ciemniejszy. figura nie jest spostrzegana jako czarna. a reakcja neuronu B jest jeszcze słabsza niż uprzednio. że umieszczone zostały na różnym tle (uwaga: nie używajcie do zmiany oświetlenia przyciemniaczy. kiedy żadne światło nie pada na siatkówkę.) Kiedy intensywność sygnału świetlnego wzrośnie czterokrotnie. przyjętej jako 50. Stan ten odpowiada spostrzeganiu „szarości". tak że oświetlenie obszarów A i B osiągnie 80. że na niego także pada teraz więcej światła niż przedtem. że w istocie wszystkie kwadraty są absolutnie jednakowe. który wyjaśnia współdziałanie między informacją o jasności a RYSUNEK 5-9 . Spójrzcie teraz na kwadraty. gdy występują równocześnie jaśniejsze powierzchnie. bez względu na to. ale aktywność neuronu odpowiadającego środkowemu obszarowi B obniża się. jak w pokoju robi się coraz jaśniej. w istocie jest oczywiste.

5-12). Dlaczego tak się dzieje? Istota sprawy wiąże się z tym. 5-10). w wyniku czego pojawia się spostrzeganie uwzględniające również inne czynniki (Hochbergi Beck. że kartkę papieru z narysowanym x ustawimy pionowo na stole przed źródłem światła (rys. Obserwator patrzy na stół przez otwór wycięty w jednej ze ścian kamery. wszystkie wydają się mieć taką samą barwę-białą. wszystko to oświetlone jest jedną lampą umieszczoną na górze.RYSUNEK 5-10 RYSUNEK 5-12 informacją o głębi. Kartka znajdzie się wówczas w cieniu i ilość odbitego przez nią światła wyraźnie się RYSUNEK 5-13 CO WIDZI OBSERWATOR RYSUNEK 5-14 RYSUNEK 5-11 . na której rozłożono szereg przedmiotów. Nie wszystkie powierzchnie tych przedmiotów oświetlone są jednakowo. Chociaż ilość światła odbijanego przez poszczególne powierzchnie jest różna. gdyż obserwator nie może ruszać głową (rys. Osoba obserwująca widzi powierzchnię stołu. inne zaś pozostają w cieniu (rys. Załóżmy. Na jedne powierzchnie pada światło bezpośrednio. Intensywność światła odbitego od danej powierzchni i dochodzącego do oka obserwatora jest uzależniona od położenia tej powierzchni względem światła i dlatego jasność tych powierzchni spostrzegana jest jako stała. 1954): Na stole ustawionym w specjalnej kamerze rozmieszczono szereg białych przedmiotów (patrz rys. że obserwator spostrzega przedmioty jako trójwymiarowe. dzięki czemu kąt patrzenia jest absolutnie stały. 5-11). 5-11).

historia powtórzy się na nowo. Spostrzegana jasność zmienia się odpowiednio: kartka wydaje się bardziej szara aniżeli pozostałe przedmioty. tak można uzyskać w dużym przybliżeniu wartość progową.zdolność oka do przystosowywania swej wrażliwości na światło stosownie do zmiany oświetlenia. aby uzyskała kształt zbliżony do trapezu (rys. kierujemy najpierw na oczy osoby i badanej bardzo silne źródło światła (w celu maksymalnego obniżenia jej wrażliwości na światło). 5-13) i następnie połóżmy ją na stole pionowo w dawnym miejscu. Dokonajmy teraz zmiany spostrzeganej jasności kartki papieru przycinając jej brzegi tak. Określenie wartości progowej należy zacząć od eksponowania dość jasnego punktu świetlnego. że nie widzi nic więcej. a następnie stopniowo zmniejszać jasność aż do momentu. Źródło: Hecht i Hsia (1945). 5-14). Zanim jednak zdążycie zapisać tę wartość progową. : Aby prześledzić ten proces bardziej szczegółowo. lecz jest poziomym prostokątem i w konsekwencji powinna odbijać znacznie więcej światła (rys. Przy spostrzeganiu jasności ten sam obraz wzrokowy może być interpretowany na różne sposoby. Mimo to obserwator nadal będzie uważał. nie odbija więc tej ilości światła. Teraz obserwator interpretuje widziany przez siebie kształt kartki jako informację o tym że kartka ta nie stoi pionowo. aby zauważyć. wszystko widzi go nadal. to okaże się. Możemy wykorzystać różnice morfologiczne i funkcjonalne między dwoma systemami dla wyodrębnienia z krzywej adaptacji do ciemności jej oddzielnych składników Pręciki rozmieszczone są znacznie gęściej na peryferiach siatkówki. jaką człowiek jeszcze widzi. A ponieważ kartka jest faktycznie w cieniu. a jeżeli ograniczymy je do części centralnej siatkówki. Załóżmy na przykład. Z upływem czasu jej wrażliwość na światło będzie wzrastała coraz bardziej. badany najpierw oznajmi. przypuszczamy. a po kilku sekundach powie. ADAPTACJA Jeżeli przyprowadzimy do laboratorium człowieka prosto z ulicy i zaczniemy badać jego wrażliwość wzrokową. w zależności od ogólnej interpretacji wszystkich sygnałów wzrokowych odbieranych przez obserwatora. a czopki w jej środku Jeżeli ograniczymy oddziaływanie światła do peryferii siatkówki.zmniejszy. uzyskamy krzywą odzwierciedlającą przede wszystkim zmiany wrażliwości KYSUNEK 5-16. W odniesieniu do wzroku mamy pełne podstawy do takich przypuszczeń.. następnie wprowadzamy ją do całkowicie ciemnego pomieszczenia i eksponujemy coraz słabsze światło mierząc jej wrażliwość wzrokową. I najprawdopodobniej zachowanie badanego będzie dla nas frustrujące. kiedy osoba badana powie. to znaczy najmniejsza intensywność światła. która odpowiadałaby poziomemu położeniu. Kiedy na krzywej obserwujemy załamanie. badany nagle oświadczy. że interesuje nas jego próg wrażliwości na światło. Na rysunku 5-15 przedstawiona jest krzywa zmian wrażliwości w czasie. to powinniśmy otrzymać krzywą adaptacji pręcików. . Jeżeli ponownie spróbujemy zmniejszyć intensywność światła. krzywa adaptacji do ciemności. interpretacja dotycząca głębi nie zachodzi i położenie przestrzenne kartki ponownie odbierane jest jako pionowe-jasność jej ponownie się zwiększa. W oku działają dwa systemy receptorów: pręciki i czopki. że znowu widzi światło. Jeżeli jednak umieścimy za kartką pręcik. Wystarczy rzut oka na krzywą. że mimo. że nie widzi punktu świetlnego. Należy przypuszczać. że jest tak samo biała jak i wszystkie inne przedmioty umieszczone na stole. W toku badania włączył się nowy element. jest to tzw. że sprawa wcale nie jest tak prosta. że na poziomie podziałki odpowiadającej 10 minucie zaczyna się coś dziać. że załamanie na krzywej jest wynikiem interakcji tych dwu systemów. W ten sposób również i w tym wypadku prawidtow0 spostrzegane położenie powierzchni względem padającego na nią światła zapewnia stałość spostrzegania jasności. że do badanego procesu włączają się jakieś mechanizmy dodatkowe. proces adaptacji wzrokowej.

-I ' 5 cm nie poruszając '' 'iinti.:ajijc głową ani oczami tak dhi!-•<>.„ u ir iv środek rysunku z '^'lljoir! . Wraz ze zmniejszeniem długości fal świetlnych na krzywej pojawia się załamanie. Krzywa adaptacji do ciemności uzyskana przy stosowaniu światła czerwonego (długość fali powyżej 680 nm) nie ma załamania. a przy długości fali rzędu 485-570 nm (zielone światło) krzywa osiąga praktycznie taki sam kształt. ySUNI ' ^" "' e '^' będziecie . 50 RYSUN'. powinniśmy otrzymać względnie czystą krzywą adaptacji pręcików. spodziewamy się uzyskać przede wszystkim krzywą adaptacji czopków. tu "" pewnym czasie koła ''"~nt{ -s/. że maksymalna wrażliwość czopków i pręcików jest różna dla światła o różnej długości fal (rys. na rysunku 5-17 przedstawiony został zbiór krzywych adaptacji do ciemności. pobudzenie centrum daje krzywą podobna do górnej krzywej na rysunku 5-17. i'r cała figura zacznie migotać. na sygnały świetlne tego typu reaguje pr/cde wszystkim system pręcików. albo też krzywą adaptacji czopków... Istotnie. Looking Glass \inic. zielona jest JndukirMina" (zmodyfikowane na podstawie The Color Tree. RYSUNEK 5-17. Interchemicul Corp. kiedy światło przechodzi z centrum do obwodu siatkówki.1-49. New York 1965). i'1'by zamazywać. Wy'. Oświetlając jedynie peryferie siatkówki albo też stosując światło fioletowe (długość fali poniżej 450 nm). Źródło: Chapanis (1947). Wpatrujcie się w carnci L-i'i'kc na lewym rysunku nie pom. A • KolekcJa litografii '' p | Nim i<i>ia). patrz rysunek ' 41 (Pet'"' ' ''Igtey. Wtedy przenieście szybko yrrok na czarną kropkę praweg" !>iulego rysunku. :h\'ać. wszystkie nasze oczekiwania sprawdzają się.krzywą podobną do dolnej krzywej na tym rysunku. 5-16). Ponadto jest rzeczą wiadomą. Podobne ułożenie krzywych uzyskuje się.czopków. Maksymalna wrażliwość i najwyższy stopień adaptacji występuje przy najkrótszych falach widzialnego światła-światło fioletowe (poniżej 485 nm). Na przykład.!*. Dlatego kształt krzywej adaptacji do ciemności powinien zależeć od barwy (długości fali) stosowanego w badaniu światła. Oświetlając zaś wyłącznie środek siatkówki albo też posługując się światłem czerwonym (długość fali powyżej 650 nm). Zobaczycie n'>:inve serca na zielonkawym tle ''kilkakrotne mrugnięcie okiem przyśpiesza pojawienie się obrazu następczego). . jest to właściwa krzywa wrażliwości czopków.'<Hienie ••" <> faktu. Różowa barwatot>l<i'i:: następczy. a pobudzenie obwodu . ty ten sposób możemy wybiórczo badać albo krzywą adaptacji pręcików. jaki ma przy białym świetle. Różnice między przedstawionymi krzywymi są uwarunkowane tylko jednym czynnikiem zewnętrznym -długością fali stosowanego światła.

RYSUNEK 4-1 RYSUNEK 5-19.. działa jedynie widzenie pręcikowe. a obraz kwiatka niebieskiego na obszar bogato usiany pręcikami (zmodyfikowane na podstawie The Color Tree. Jeżeli światło jest dostatecznie słabe. Możemy przyspieszyć pojawienie się tego efektu. Oba spostrzegane są dzięki widzeniu czopkowemu. Interchemieal Corp. W tym wypadku obraz kwiatka czerwonego pada na plamkę żółtą. to przykładowo po 5 minutach czerwony kwiatek przestanie być widoczny. przy czym czerwony wydaje się jaśniejszy od niebieskiego. Przedstawione na ilustracji dwa „kwiatki" czerwony i niebieski normalnie widziane są jednakowo dobrze. 1965). jeżeli przez cały czas będziemy koncentrować wzrok na środku czerwonego kwiatka. a widzieć będziemy tylko niebieski. "Zjawisko Purkinjego. Jeżeli będziemy patrzyli na kwiatki przy bardzo słabym świetle. praktycznie pozbawioną pręcików. New York. . Różnice między wrażliwością wzrokową w dzień i w nocv.

powstających w efekcie badania słuchu. W późniejszych stadiach adaptacji widzenie zachodzi głównie dzięki pręcikom i dlatego maksymalna wrażliwość przenosi się na tę część widma świetlnego. Uzyskiwane krzywe są analogiczne do warstwie równej głośności. . Po raz pierwszy zauważył to czeski fizjolog. Wraz ze zmianą •llugości fali świetlnej zmienia się również jasność światła. Jan Purkinje. Przy stosowaniu sygnałów świetlnych różnego typu w godzinach nocnych (np. krzywe równej jasności uwidaczniają zmiany maksymalnej wrażliwości na długość fali eksponowanego światła.tfarśtwice równej jasności Istnieje również inny sposób wywołania efektu adaptacji do ciemności.. Wpatrujcie się w punkt fiksacji w środku dolnego rysunku.odwrotnie. W jasnym świetle czerwona barwa wydaje się jaśniejsza od niebieskiej. Warstwice równej jasności kaZują. mimo zmiany długości fali. Na rysunku 5-18 ilustrującym zbiór warstwie równej jasności pokazane są zmiany w przebiegu krzywych w różnych Poziom światła użytego do adaptacji RYSUNEK 5-18. i jako jeden z pierwszych określił różnicę między systemami czopków i pręcików na podstawie obserwacji zachowania. działających na danym poziomie adaptacji. Przyczyną tych zmian są różne ilości pręcików i czopków. Zobaczycie pierścienie i tło w barwach dopełniających (zmodyfikowane na podstawie The Color Tree. We wczesnym stadium adaptacji (górna krzywa) główną rolę odgrywa widzenie czopkowe i dlatego maksymalna wrażliwość przenosi się na światło o Względnie dużej długości fali-właśnie takie światło wydaje się najbardziej jasne. Następnie spójrzcie w punkt fiksacji górnego prostokąta. Zmiany wrażliwości mają określone znaczenie dla praktyki. RYSUNEK 5-31. która charakteryzuje się krótkimi falami. 1965). Źródło: Judd (1951). Interchemical Corp. Wraz ze zmianą poziomu adaptacji. jaka powinna być intensywność światła potrzebna do zachowania stałej isności. New York. a przy świetle przyćmionym . stadiach adaptacji do ciemności.

Jest ona wspólna dla procesów fotochemicznych wszystkich rodzajów. Linia pozioma wskazuje miejsce. że wrażliwość rośnie bardzo wolno jeszcze w okresie do 6 godzin. Dla większości celów praktycznych wystarczy 30 minut. Natomiast wrażliwość systemu wzrokowego na światło jest znacznie wyższa aniżeli ta. Obraz na siatkówce znika bardzo wolno. Jeżeli człowiek musi zachować oczy zaadaptowane do ciemności. człowiek odkryje. ponieważ podczas działania silnego czerwonego światła będą pracować tylko czopki. ponieważ światła mochodów nadjeżdżających z przeciwka naruszałyby znacznie poziom adaptacji. Ile czasu potrzeba dla wytworzenia się adaptacji do ciemności? Krzywa przedstawiona na rysunku 5-17 wskazuje. że czopki w tym samym czasie osiągnęły adaptację do światła. oślepienie pojawiające się takich wypadkach trwa bardzo krótko i wrażliwość szybko powraca.znaki drogowe) należy uwzględniać to zjawisko zmian wrażliwości (rys. dzięki którym światło eksponowane przez określone źródło przeistoczy się w reakcję neuroelektryczną. odpowiedni czas naświetlania błony fotograficznej można uzyskać przy różnorodnych zestawieniach długości czasu naświetlania (migawki) oraz intensywności światła (wielkość przesłony). jaką dysponuje typowa błona fotograficzna. wszelka zależność między zdolnością obserwatora do wykrycia sygnału a długością tego ostatniego zanika i decydującym czynnikiem staje się intensywność światła. chronią system pręcikowy i pozwalają na zachowanie jego zdolność adaptacyjnych. 5-19 . Typowy czas naświetlania waha się w granicach od 0.001 do 1 sekundy. kiedy to . Okulary takie. to prowadzenie samochodu nocą byłoby niezwykle uciążliwe. które przepuszczałyby tylko promienie ciemnoczerwone. poziom jej prawie się nie zmieni: już po 60 sekundach powróci do poprzedniego stanu. bez względu na to. że najszybszy przyrost wrażliwości występuje w pierwszych 10-20 minutach. w którym filtr odcina pozostałe długości światła. że wystarczy tylko 5 minut. że dobrze widzi: pręciki zachowały wysoki stopień swojej adaptacji do ciemności. ale podwoimy czas oddziaływania bodźca. To zjawisko utrzymywania się obrazu wzrokowego po raz pierwszy odkryte zostało przez pomysłowego wynalazcę w wieku XVII. Jeżeli tylko długość trwania sygnału przekroczy np. aby wytworzyła się dobra adaptacja do ciemności. aby wystąpiła reakcja na obraz wzrokowy. Pojawienie się reakcji chemicznych. jak operatorzy stacji radiolokacyjnych. W przedziałach czasu reakcji oka znaczenie ma jedynie ogólna suma działającej na nie energii. jeżeli zmniejszymy intensywność światła o połowę. a nie do ciemności. nawet przy silnym świetle. Na przykład.wkłady kolorowa). kiedy wywołujący je bodziec przestał już działać. Gdyby tak nie było. Filtr przepuszcza '/» światła pobudzającego czopki i '/IOO pobudzającego pręciki. w obrębie którego światło przechodzi przez czerwony filtr. Na przykład. 1/4 sekundy (250 milisekund). to może okazać się. Związek czasu i intensywności utrzymuje się w przedziale długości oddziaływania do 20 milisekund. Po przejściu do ciemnego pomieszczenia i po zdjęciu okularów. kiedy obraz przestanie działać na narząd wzroku. na przykład taki. którzy muszą utrzymywać adaptację oczu do ciemności nawet w czasie przerw obiadowych i rekreacyjnych. zdolność obserwatora do wykrycia sygnału nie ulegnie zmianie. Nawet. Na tym polega sens stosowania czerwonych szkieł albo oświetlenia czerwonym światłem pomieszczeń służących do odpoczynku dla takich pracowników. jaki jest w dużym pokoju oświetlonym kilkoma żarówkami 50 W. 5-20). Ta wymienność między czasem a intensywnością nie jest jedynie specyficzna dla systemu wzrokowego. to trwa jeszcze chwilę. Źródło: Hechi iHsia(1945j. RYSUNEK 5-20. Jak wiemy. że okres 20-30 minut odnosi się do takich sytuacji. Jeżeli wyjściowy poziom oświetlenia jest niski. Potrzeba czasu. a więc rozpiętość znacznie większa aniżeli ta. Tak więc. Zakreskowana część oznacza rejon. powinien przeci sięwziąć niezbędne środki w celu zachowania poziomu adaptacji widzenia pręcikowego Można tego dokonać za pomocą prawidłowego wyboru długości fali świetlnej dla oświetlającego pokój światła. kiedy to wolą przebywać w jasno oświetlonych miejscach (rys. pozostając jeszcze przez kilka dziesiętnych części sekundy (patrz omówienie problemu wzrokowej pamięci krótkotrwałej w rozdziale 9). Kiedy migające światło wydaje się ciągłe? Wrażenie wzrokowe utrzymuje się przez krótki czas nawet po tym. w vniku czego przez jakiś czas nic nie byłoby widać. jedynie szczegółowe obserwacje pozwalają stwierdzić. jaką dysponuje oko. Dla dłuższych błysków zmniejszenie intensywności światła nie da się w pełni zrekompensować wydłużeniem czasu oddziaływania. nawet wówczas. wvmaga czasu. Należy jednak pamiętać. gdy po wytworzeniu się adaptacji zapalimy w pokoju słabe światło na 10 sekund. a kiedy już wystąpi. w których badanego poddawano uprzednio działaniu bardzo silnego światła (typu fotograficznego flesza). WŁAŚCIWOŚCI WIDZENIA ZWIĄZANE Z CZASEM Czas integracji \Vidzenie nie jest procesem natychmiastowym. można nosić w jasnym pomieszczeniu okulary. Można ustalić pewien związek między siłą światła oddziałującego na oko a trwaniem jego wpływu. a równocześni powinien okresowo pracować w dobrze oświetlonym pomieszczeniu.

W ten sposób. Obraz wzrokowy przechowywany jest w ciągu około 150 milisekund. Aby uniknąć zjawiska migotania. możemy uzyskać u obserwatora efekt światła ciągłego. ponieważ pojawienie się każdego punktu (przy tak krótkich odcinkach czasu) zajęłoby tyle samo czasu. Następnie wiązka elektronów powraca do punktu wyjścia i ponownie przebiega linie na drugiej połowie. Po pierwszym błysku występuje reakcja wzrokowa. gdyby nie zastosowano specjalnej metody. kiedy cały ekran jest oświetlony. 2 Czytelnicy obznajmieni z obwodami elektronicznymi zapewne zauważą. światło przerywane jest raz lub kilkakrotnie. (1970) dla omówienia metody analizy filtru pasmowego. inaczej obserwowalibyśmy migotanie obrazu. z tym że zamiast węgielka użyjemy zapalonej latarki elektrycznej. jak i filmowe migotałyby w trakcie oglądania. zarówno obrazy telewizyjne. pozwalające przekonać się naocznie. Eliminuje to całkowicie migotanie. jaka powinna być jasność migającego światła. Trwa to około 'Ao sek. (Niektóre aparaty projekcyjne pozwalają na uzyskanie 72 błysków na sekundę i w nich światło wygasza się dwukrotnie przy ekspozycji każdej klatki filmowej. Dla pręcików. Ostatnio przemysł rozrywkowy ponownie wprowadził migotanie. począwszy od lewego górnego rogu. Możemy powtórzyć ten eksperyment. W kinie projekcja odbywa się z prędkością 24 kadrów na sekundę (czasem 30). to reakcja na ten błysk wystąpi już. wycinającego częstotliwości w przedziale od 10 do 50 Hz. Nie odnosi się to do kina. prawo Talbota).. Zdolność systemu wzrokowego do przecho. co pojawienie się całego obrazu. czy też zwykłą latarką lub rozżarzonym węgiel. że światło. zależnie od intensywności. Na ekranie telewizora obraz tworzy się z oddzielnych punktów. W ślad za drugim błyskiem można w tym samym czasie eksponować trzeci. z jaką oko może wykryć oraz prześledzić zmiany nachodzące w strukturze bodźca padającego na siatkówkę. można przewidzieć. zanim pojawi się następny. który jest niezbędny do zmiany kadru. które są najbardziej aktywne przy małej sile światła. każdy kadr rzutowany jest kilkakrotnie: tzn. dla którego czas trwania błysków jest równy czasowi trwania przerw między błyskami (przy częstotliwości migotania powyżej krytycznej). niezależnie od tego. Tak więc błyski światła wywołują w systemie wzrokowym reakcję ciągłą. zanim wygaśnie reakcja na błysk uprzedni. jest to w pełni wystarczające do uniknięcia migotania. mentu zawsze jest ten sam. przy której widziane jest koło świetlne możemy obliczyć długość czasu utrzymywania się obrazu świetlnego. Przy światłach stroboskopowych wykorzystywanych czasami w świetlnych widowiskach estradowych stosuje się serię odrębnych zjawisk migawkowych. wywania śladów bodźca świetlnego na przeciąg 150-250 milisekund okaże się niez\ul^ ważna w badaniach nad pamięcią (rozdziały 8 i 9). System wzrokowy sprowadza intensywność do średniego poziomu w czasie integracji błyskowi odpowiednio do tego obniża się spostrzegana jasność.przywiązawszy do jednego końca sznura żarzący się węgielek i trzymając w ręku drugj koniec zaczął nim szybko obracać-w ciemności pojawił się krąg ognisty. krytyczna częstotliwość migotania jest mniejsza niż dla czopków. prezentowana jest najpierw połowa obrazu i wiązka elektronów przebiega linie na jednej połowie. na ekranie obraz pojawia się co '/ĆO sekundy.] fe integracyjne aspekty procesów przetwarzania informacji wzrokowej w sposób oczywisty ograniczają szybkość. Znając mechanizm integracji bodźców. Krytyczna częstotliwość migotania Jeżeli prawidłowo ustalimy przerwy między błyskami. która utrzymuje się w ciągu 100 milisekund. Jeżeli drugi błysk następuje dostatecznie szybko po pierwszym. Słabe błyski zlewają się przy niższej częstotliwości migotania. chociaż tylko 24 kadry są eksponowane w czasie jednej sekundy. wtedy wystąpiłoby migotanie. jak wyglądałby świat. a ściślej mówiąc z 525 linii. Częstotliwość migotania. kiem. ilość błysków odbieranych przez oko wynosi co najmniej 48 na sekundę. W ten to sposób. Światło padające na ekran zostaje wygaszone na ten moment. Wielkość ta jest bardzo zbliżona do trwania aktywności elektrycznej. Jeżeli znamy szybkość obrotów. Właśnie w wyniku tego procesu następujące po sobie oddzielne kadry na ekranie kinowym czy też telewizyjnym stwarzają złudzenie ruchu ciągłego. . że właściwości oka związane z czasem są analogiczne do właściwości filtru pasmowego. w czasie którego szereg kolejnych błysków spostrzegany jest jako nieprzerwane światło ciągłe. Pełny obraz prezentowany jest 30 razy na sekundę. i przechodził wzdłuż rzędów w dół do prawego dolnego rogu. Przy dużej intensywności błysków i niskiej częstotliwości ich pojawiania się system wzrokowy nie nadąża łączyć kolejnych błysków i obserwator spostrzega nierealne. Dowolny czynnik wpływający na szybkość integracji i na inercję w systemie wzrokowym zmienia również krytyczną częstotliwość migotania.CFFf. porozrywane obrazy. która jest spostrzegana jako światło ciągłe. Aby uniknąć migotania. spostrzegane jest jako równe jasnością stałemu światłu o intensywności niższej o połowę (tzw. Wiadomo. zamiast projekcji ciągłej jednego kadru. chociaż na pełną ekspozycję obrazu potrzeba zaledwie 'Ao sek. nazywamy krytyczną częstotliwością migotania (Critical jlicker freąuency .) W telewizji mamy do czynienia z podobnym problemem. z których każda składa się z około 500 punktów. [Patrz Cornsweet. Gdyby obraz tworzył się stopniowo. Rezultat ekspery. Ten proces uśredniania bodźców zapewnia płynne zlewanie się następujących po sobie obrazów w nieprzerwany strumień spostrzegania wzrokowego. Prawdę mówiąc. wzbudzonej w siatkówce w wyniku krótkotrwałych błysków świetlnych. co daje w efekcie minimalną lub żadną reakcję prądu stałego. gdyby w naszym systemie wzrokowym nie występowały mechanizmy integrujące. takie zlewają się i mogą być spostrzegane jako światło ciągle. Przy silnych błyskach czas integracji ulega skróceniu i dlatego jedynie przy bardzo dużej częstotliwości błyski. gdyż tam każdy element obrazu jest eksponowany w momencie. tak że kolejny prezentowany obraz zdąży zniknąć. który powoduje zlewanie się światła. czy posługujemy się skomplikowaną elektroniczną aparaturą pomiarową.

Jakość (odcień) odpowiada barwie w potocznym rozumieniu tego słowa. Ze zdziwieniem stwierdzimy.. Zazwyczaj dokonywanie takich przewidywań umożliwia narysowany diagram. podobnie jak to jest w systemie słuchowym. dla każdego monochromatycznego światła). pozwalających na przewidywanie wyników łączenia różnych monochromatycznych promieni świetlnych. gdzie znajdują się różne neurony reagujące w specyficzny sposób na dźwięki o różnej częstotliwości? Dokładne badanie spostrzegania barw wykazuje. ale jedną nową-rezultat mieszania. jaki istnieje w widmie światła słonecznego i przedstawmy je w postaci koła. które omawialiśmy już wcześniej).BARWA Podstawą współczesnych teorii widzenia barw są obserwacje Izaaka Newtona. Barwy dopełniające stanowią wskazówkę. To zjawisko różni się w swej istocie od analogicznego doświadczenia ze słuchem: oddzielne tony tworzące akordy stosunkowo łatwo są identyfikowane przez słuchacza. możemy uzyskać pierwszy system pozwalajmy opisać mieszanie barw. Układ barw w widmie. dotyczące rozszczepienia promienia świetlnego. poczynając od prostego koła. (Z wyjątkiem odcinka oznaczonego jako „purpurowy". Chyba to wszystko. Na przykład. 4-i -wkładka kolorowa). zmienia się wraz ze zmianą długości fali świetlnej. musimy precyzyjnie zdefiniować termin barwa. punkt określony jako biały oznacza nasycenie zerowe. oba końce widma są do siebie dość podobne (ciemnoniebieski lub fioletowy na końcu fal krótkich i purpurowy na końcu fal długich). Nasycenie określa względną ilość światła monochromatycznego. jaką otrzymamy po zmieszaniu dowolnych barw monochromatycznych.po drugie. to teoria jest błędna (rys. w tęczy) białe światło słoneczne rozszczepia się na wiązki promieni o różnych długościach fali i wszystkie barwy od długich do krótkich fal układają się odpowiednio. Wszystkie punkty na obwodzie koła odpowiadają barwom wysoko nasyconym. MIESZANIE BARW posługując się parami barw dopełniających. Dowolną barwę charakteryzują trzy różne właściwości psychologiczne: jakość. Na podstawie tego prostego faktu zbudowana była pierwsza teoria widzenia barw Widziana barwa zależy od długości fali świetlnej wpadającej do oka. Na obwodzie znalazły się nazwy barw i odpowiadające im długości fal świetlnych (na rys. lecz próbujemy jedynie opisać związki wzajemne między barwami spostrzeganymi przez człowieka. że chociaż fakty są prawdziwe. 4-1 ten sam schemat przedstawiony został inaczej). na widmo świetlne. Zwróćmy uwagę przede wszysjkjm na dwie rzeczy: po pierwsze. dokonajmy prostej operacji: zachowajmy kolejność barw w takim układzie. jakie barwy weszły w skład tej mieszaniny. Jasność oznacza dokładnie to samo. że teoria taka byłaby zbyt uproszczona. to obie barwy zniosą się wzajemnie i człowiek zobaczy szarą plamę. Idealny model powinien pozwolić na przewidywanie barwy. wytworzony w pryzmacie. Po zmieszaniu dwu monochromatycznych wiązek promieni oko ludzkie nie może dokładnie określić. a kończąc na skomplikowanych bryłach. w tym na przykład: brązowej. że ten prosty schemat doskonale opisuje widzenie barw i to znacznie dokładniej niż można było oczekiwać ze względu na prostotę jego założenia. jeżeli błękitnozielone światło monochromatyczne (o długości fali 490 nm) zmieszane zostanie z żółtoczerwonym światłem monochromatycznym (o długości fali 600 nm). Miejsce na obwodzie koła wyznacza właśnie jakość. jostatecznie dobrze charakteryzuje spostrzeganie oddzielnych monochromatycznych wiązek świetlnych. Po zmieszaniu dwu różnej długości fal świetlnych widzimy nie dwie różne barwy. Posłużymy się przykładem widma. Przede wszystkim trzeba znaleźć sposób określenia wzajemnych zależności odpowiadających wszystkim możliwym przypadkom spostrzegania światła i barwy. a punkt znajdujący się na przykład w połowie między białym a zielonym oznacza nasycenie w stopniu średnim. istnieje zbiór zasad mieszania barw. ponieważ dla tej barwy nie ma odpowiednika w postaci monochromatycznej wiązki) Zanim jednak przystąpimy do analizy koła barw. Wymiar ten nie został uwzględniony w naszym kole barw. Spostrzegamy widmo optyczne jako wstęgę barw-od czerwonej do fioletowej. Tak jak w wielu innych teoriach okazało się. Idąc od obwodu do środka koła możemy zaobserwować obniżenie się nasycenia. Taki diagram (wraz z odpowiednim opisem matematycznym) nazywa się przestrzenią barw. i jeżeli dobrana zostanie odpowiednia ilość każdego z nich. Ponadto po zmieszaniu niektórych monochromatycznych fal świetlnych widzimy światło białe. Pary barw dopełniających można odnaleźć łącząc wzdłuż średnicy koła dowolne dwa przeciwstawne punkty na obwodzie koła. . na którym przedstawione są różne możliwe barwy i ich mieszaniny. przechodzącego przez pryzmat. Takie mieszanie świateł określamy jako pary barw dopełniających. A może istnieje specjalnego rodzaju receptor dla światła o określonej długości fali (tzn. co określaliśmy już tym terminem w poprzednich częściach tego rozdziału. pewne barwy są „przeciwstawne" lub dopełniające w stosunku do innych. W pryzmacie (albo jego ekwiwalencie w przyrodzie. aby otrzymać spostrzeganą barwę. Barwy te najwidoczniej nie są monochromatyczne. Zwróćcie uwagę. tak aby barwy dopełniające znalazły się naprzeciw siebie wzdłuż średnicy koła. Najbardziej zbliżonym odpowiednikiem fizycznym jasności jest intensywność światła (z zastrzeżeniem. W widmie optycznym wytworzonym przez pryzmat brak niektórych spostrzeganych przez nas barw. Koło barw Rysunek 5-21 przedstawia jeden z możliwych wariantów koła barw. jak należy przedstawiać widzenie barw przez człowieka. Bywają bardzo różne przestrzenie barw. posługując się przedstawionymi faktami. nasycenie i jasność. różowej lub purpurowej. co możemy powiedzieć o widzeniu barw. które należy zmieszać ze światłem białym. że jak dotychczas nie zajmujemy się teorią widzenia barw.

stanowi ona jednak w kole barw taki sam element. Punkt B odpowiada jednej z O zysto monochromatycznych barw widmowych. jest O' o tej samej jakości co 0. Próba uzyskania O w wyniku zmieszania A i B jest z góry skazana na niepowodzenie. ale o mniejszym nasyceniu. c Poruszając się od punktu B do środka. aby wskazał. Załóżmy. Tak więc najbliższym możliwym przybliżeniem do O.1. B i C . a jego miejsce na tej prostej zależy od względnych intensywności A i B. Punkt ten odpowiada określonej barwie. \y efekcie uzyskujemy jakąś nową barwę O' (rys. tym bliższy A będzie wynik zmieszania.w połączeniu mogą dać dowolną barwę leżącą wewnątrz trójkąta o wierzchołkach A. Rysunek 5-23 wyraźnie wskazuje. której miejsce będzie gdzieś na tej linii. należy odnaleźć na obwodzie koła odpowiadające tym dwu barwom punkty i połączyć je linią prostą. B i C. Im większa będzie intensywność A.RYSUNEK 5. mieszamy po prostu dwa światła. brak niebieskiego). w którym intensywność obu świateł jest równa. co większość ludzi nazywa „barwą". przeanalizujemy mieszanie barw A. barwa w punktach O i O' będzie jednakowa. Dlatego też mieszając barwy C i D możemy RYSUNEK 5-22 . na przykład A i B. że zmieszanie B i A da barwę O. Jaka to jest barwa O'? Poszukiwanie odpowiedzi na to pytanie najłatwiej zacząć od rozpatrzenia zmian w spostrzeganiu. Niebieskozielony 480 Mieszanie dwu świateł. co jest spostrzegane jako bezbarwne. jakie wystąpią. Stosunek tych dwu świateł zmienia się w miarę jak posuwamy się od punktu B (tylko niebieskie. Aby tego dowieść. Pomimo że barwę D otrzymuje się w wyniku mieszania dwu monochromatycznych barw. Nie znaczy to wcale. kiedy będziemy poruszać się od punktu B leżącego na bwodzie kota w kierunku punktu W leżącego w środku. 5-22). Załóżmy. jaką barwę otrzymamy po zmieszaniu dwu barw. „jasność" barwy. niezależnie od stopnia jasności. w wyniku którego barwa całkowicie zanika. a drugie monochromatyczne niebieskie. Przypuśćmy. Tak więc punkt w środku koła (W) odpowiada światłu białemu. że mieszamy dwie monochromatyczne barwy dopełniające. Aby zrozumieć. do punktu W (tylko białe. Punkt znajdujący się w środku koła odpowiada zmieszaniu. Zwróćcie uwagę. ale o mniejszym nasyceniu. że punkt B jest niebieski. w jaki sposób występuje to zjawisko. Z połączenia A i B wybierzmy-punkt D. że zmienia się nie to. brak białego). 5-22). że barwy uzyskiwane w rezultacie mieszania dowolnych dwu barw (A z B. dające w efekcie czwartą barwę Z. Dla opisu barwy yszystkie wymienione gradacje jasności są nieistotne. tylko że w punkcie O barwa będzie bardziej nasycona. Dokładne położenie tej barwy zależy od ilości (intensywności) każdej z dwu mieszanych barw. przez określony punkt. B z C albo A z C) leżą na prostych (linie przerywane) łączących odpowiednie punkty. Dlatego białe" oznacza tu ogólną klasę spostrzeżeń w skali od czarnego (bardzo mała jasność) oprzez szare (pośredni stopień jasności) do białego (duża jasność). Poszukiwana barwa Z nie znajduje się na żadnej z tych prostych. weźmy dowolny punkt na linii BW (z wyłączeniem punktów B i W) i polećmy obserwatorowi. jak inne czyste monochromatyczne wiązki światła. ponieważ jedyny możliwy efekt mieszania tych dwu barw będzie leżał na linii prostej AB. której z barw widma najbliższa jest prezentowana barwa: wybierze on barwę odpowiadającą punktowi B. Powróćmy teraz do pytania postawionego na początku: jakiej barwie odpowiada punkt 0' na rysunku 5-22? Wyprowadźmy promień ze środka koła W poprzez punkt O' i znajdziemy punkt O na obwodzie (rys. oznaczone jako punkty B i Bc na rysunku 5-22 przedstawiającym koło. że mieszamy dwie barwy nie będące dopełniającymi. tylko jej nasycenie. w wyniku zmieszania A i B. nazywa się białe. że barwy tej nie można uzyskać. Aby stwierdzić. Dowolne zmieszanie dwu oddzielnych barw da nam barwę trzecią. Trzy barwy monochromatyczne-nazwijmy je A. B i C. jedno z nich jest białe. Mieszanie trzech świateł. Widzimy zatem. Na tym rysunku wszystko. Dokładnie tak samo jak dla punktu B i dowolnego innego punktu między B i środkiem koła.

że gdyby wszystkie trzy punkty leżały na jednej połowie obwodu koła. oznacza to. B i C leżą poza kołem. B i C. Analogiczne rozumowanie prowadzi do tego. aby punkt D znalazł się na linii prostej łączącej C i Z. Ścisłe sformułowanie tych wymagań jest następujące: trzy barwy podstawowe powinny być dobrane tak. Czy istnieją takie trzy monochromatyczne światła. Idealny zespół barw podstawowych przedstawiony został na rysunku 5-25. że monochromatyczne źródła światła nie mogą dać takich barw. B i C. aby uzyskać wcześniej założony punkt w trójkącie o wierzchołkach A. Wtedy to mieszając C i D we właściwych proporcjach uzyskamy barwę Z. należy zmieszać A i B w takich proporcjach.RYSUNEK 5-23 R Y S UNEK 5-24 D powstaje w wyniku zmieszania A i B Połączenie C i D daje Z największa. w celu uzyskania barwy Z. które po zmieszaniu mogą dawać wszystkie możliwe spostrzegalne barwy? Nazwijmy te trzy zasadnicze światła barwami podstawowymi. Wiadomo też. aby ani jedna z nich nie była dopełniającą w stosunku do dwu pozostałych i aby żadna z trzech barw nie mogła być uzyskana w wyniku zmieszania dwu pozostałych. barwy podstawowe nie powinny być dopełniające względem siebie. Tak więc. gdy barwy podstawowe nie leżą zbyt blisko siebie. Na nieszczęście jednak podstawowe barwy A. Zauważmy też. większą skalę barw leżących wewnątrz trójkąta można uzyskać wtedy. ponadto powierzchnia trójkąta powinna być jak RYSUNEK 5-25 RYSUNEK 5-26 . że zawsze można zestawić taką kombinację barw A. że aby uzyskać wszystkie możliwe barwy. Jedyne. Jak wskazuje rysunek 5-24. w który wpisane zostało całe koło barw. uzyskanie pełnego zestawu barw byłoby nieosiągalne: środek koła barw powinien leżeć wewnątrz trójkąta. uzyskujemy duży trójkąt równoramienny. co możemy uzyskać dowolną barwę leżącą na prostej łączącej C i D.

Mieszaniny świateł nazywamy addytywnymi. Rozpatrzmy mieszaninę barwników (rys. Pokazuje nam. Mieszanina światła niebieskiego i żółtego da nam światło szare (rys. a nie barwników. To właśnie światło odbija się od pomalowanej powierzchni i powoduje. Aby określić rezultat zmieszania dwu barwników. mimo że ich barwy mają tę samą nazwę. Pomalujcie kartkę papieru mieszaniną niebieskiej i żółtej farby. Aby odpowiedzieć na pytanie. Ponieważ absorpcja barw jest najistotniejszą właściwością farby. Takie są fakty z mieszania barw. że wiążą się one z różnicami między połączeniem dwu świateł a połączeniem dwu barwników. jako niebieska. jak p0 zmieszaniu barw podstawowych można uzyskać dowolne spostrzegane przez nas barwy Kiedy rozpatrujemy koło barw. Farba pochłonie z niego wszystkie składowe części o długich falach. pomarańczowe i czerwone. co większość ludzi dowiedziała się o mieszaniu barw na lekcjach rysunków. Koło barw dobrze przedstawia znaczną część zjawisk związanych ze spostrzeganie^ barw. Aby określić. odbijając jedynie zielone. Pomalujcie białą kartkę na żółto. 5-27). pomarańczowy. to trójkąt równoramienny wpisany w koło (rys. nie trzeba wiedzieć. Następnie skierujcie na papier białe światło. Teraz oświetlmy kartkę równocześnie światłem niebieskim i żółtym. musimy wiedzieć. 5-27). że barwa farby zależy od stopnia pochłaniania przez nią całego światła wszystkich długości fal. Skąd się biorą te różnice? Odpowiedź jest taka. 5-21). czerwony). musimy pamiętać. oświetlcie ją białym światłem. Obie wiązki światła odbijają się od kartki i uzyskana w ten sposób barwa spostrzegana jest jako mieszanina obu wiązek: w tym wypadku szara. 5-27). Oko widzi mieszaninę tych barw-papier jest żółty (rys. podstawowymi mogą być trzy dowolne barwy wybrane zgodnie z przedstawionymi wyżej zasadami. Oświetlmy kartkę światłem żółtym. choć niewątpliwie są one sprzeczne z tym.kartka jest niebieska (rys. żółte. Oko widzi mieszaninę tych trzech barw . jakie są rzeczywiste barwy podstawowe systemu wzrokowego. z wyjątkiem jednej. MIESZANINY ŚWIATEŁ Niebieskie Niebieskie ' Biała kartka BARWNIKI I ŚWIATŁA Zasady koła barw dotyczą mieszania świateł. jakie barwy uzyskamy przez zmieszanie farb. Pomalujcie kartkę papieru na niebiesko. a farba żółta . Ale jest to tylko opis zjawiska. Niebieska farba pochłania wszystkie jego składniki o długich falach (żółty. jaką barwę uzyskamy po zmieszaniu. jakiej długości fale będą pochłaniane przez tę mieszaninę. Światło to odbija się również i widzimy żółtą kartkę.uzyskać stosując jako źródło światło widzialne. Ale jeszcze do tej pory nie zastanawialiśmy się nad tym. że spostrzegamy daną barwę. 5-27). Skierujcie na nią białe światło. a nie jego wyjaśnienie. Pozostaje Biała kartka RYSUNEK 5-27 . tak że odbijają się tylko fale krótkie: zielona. niebieska i fioletowa. Mieszanina świateł czerwonego i zielonego może dać światło żółte. 5-26). Ważniejsze jest inne pytanie: jakie barwy dostrzeże oko? Rozpatrzmy mieszaninę świateł (rys.wszystkie komponenty o falach krótkich (niebieski i fioletowy). Farba pochłania wszystkie składowe części o krótkich falach. mieszaniny te nazywamy absorpcyjnymi. Promień niebieskiego światła pada na kartkę papieru: światło niebieskie odbite od kartki wpada do oka i kartka widziana jest. jakie barwy były zmieszane.

każdy typ czopków zawiera specjalny pigment. które nie zostało jeszcze w pełni wyjaśnione. eksperymentował z addytywnymi mieszaninami barw. co zostało przedstawione na rysunku 5-28. działają wybiórczo w odniesieniu do fal określonej długości. Purpura oraz powiązane z nią barwy nie są barwami widmowymi. Różnorodne pigmenty w różnym stopniu pochłaniają światło. występuje tu pewne przesunięcie. Na długo przed erą telewizji kolorowej malarz impresjonista. . Jednak z daleka oddzielnych kropek już nie można odróżnić.męczeniu. odpowiadającej barwie purpurowej. a to prowadzi do stymulacji neutralnej. pod warunkiem. Jeżeli będziemy patrzeć przez jakiś czas na nasyconą zieleń. możemy uzyskać barwy „nienaturalne". Rzutujmy je następnie na ekran naprzemiennie. że mieszając barwniki uzyskujemy efekt ich interferencji. Zastanówmy się teraz. jego obrazy składają się z barwnych plam. że mieszanina zieleni (520 nm) i czerwieni (620 nm) nie powinna różnić się od barwy żółtej (o długości fali 564 nm).wyłącznie środkowa część widma: promienie zielone. które powoduje pewną wybiórczą absorpcję części widma świetlnego). aby barwniki mieszały się lakjak światło?'Zasady mieszania barw ustalone w wynj^ eksperymentów ze światłem stosują się również do mieszania farb. Taka ha rwa czerwona jest jaśniejsza aniżeli ta. który odpowiada określonej selektywnej wrażliwości na barwy. że będziemy znali ich komponenty. a następnie przeniesiemy wzrok na nasyconą cZCrwień. to odbierzemy ją jako czerwień supernasyconą. Na tych właśnie zasadach opiera się telewizja kolorowa. Popatrzcie na mocno czerwoną figurę leżącą na mocno zielonym tle. Przedłużające się oddziaływanie ogląda. maksymalna selektywność ostatniego mieści się w granicach 555-570 nm. Jeżeli po prostu wymieszamy farby. oko odbierze mieszaninę czerwonego i zielonego światła i papier będzie wyglądał tak jakby był pomalowany żółtą farbą. Na przykład. Nie mogą one już mieszać się z czerwienią i zmniejszać jej nasycenia. George Seurat (1859-1891). a następnie na mocno zieloną figurę leżącą na mocno czerwonym tle. to żółta barwa daje obraz następczy o barwie niebieskiej. drugi zaś pozytywem (taśma kolorowa). Trzem podstawowym barwom odpowiadają trzy typy receptorów (A. mo obrazu wywołuje zmęczenie receptorów. Mieszaninę farby niebieskiej i żółtej widzimy jako barwę zieloną (rys. Tak więc koło barw wskazuje nam również. że chcemy uzyskać barwę żółtą przez zmieszanie barwników czerwonego i zielonego. Jaki to ma związek z wrażliwością czopków przedstawionych na rysunku 5-28? Niech pionowa oś na wykresie przedstawia ilościową charakterystykę pobudzenia każdego z trzech receptorów barw przez światło o intensywności równej 100. Obrazy następcze są odwracalne. Na podstawie wrażliwości tych podstawowych receptorów można wyjaśnić niemal wszystkie zjawiska widzenia barw. a natępnie uzyskana mieszaninę przeniesiemy na papier. z tym że jeden powinien być negatywem. Jeden z nich pochłania przede wszystkim światło o długości fali od 445 do 450 nm. Wyjaśnienie obrazów następczych jest łatwe. a następnie na ten sam papier nałożymy kropki zielonej barwy lak aby wypełniły one wszystkie luki między czerwonymi kropkami i żeby nigdzie nie nakładały się jedna na drugą. Przedstawić je można przez określenie długości ich fal. Następnie przenieście wzrokna białą powierzchnię. że ten niewielki błąd w przewidywaniu barwy wynika z nieznacznego zabarwienia wnętrza oka. Wykorzystując to zjawisko indukowania barwy. którą wytwarzają zwykle promienie monochromatyczne. I właśnie te promienie odbijają sie ni papieru. co w wyniku tego otrzymamy. Obrazy następcze Wpatrujcie się uparcie w barwny wzór przedstawiony na rysunku 1-49 (wkładka kolorowa II) tak długo aż obraz zacznie lekko „falować". na którą patrzył uprzednio obserwator (barwy dopełniające dla obrazu następczego nie są rozmieszczone dokładnie naprzeciw siebie. to uzyskamy ciemną barwę. Ogólna charakterystyka pochłaniania światła przez różnorodne pigmenty jest zbliżona do tego. zobaczycie obraz następczy barwnego wzoru. kiedy 100 jednostek długości 620 nm zmiesza się ze 100 jednostkami długości 520 nm. co pozwala systemowi konkurencyjnemu 'vz"iąć górę. Barwa tego obrazu prawie dokładnie odpowiada barwie dopełniającej pierwotnie obserwowanego obrazu.jaśnić pochodzenie mieszaniny barw. ale również określa prawidłowe miejsce barw pozawidmowych. z koła barw wynika fakt. drugi od 525 do 535 nm. W ten sposób koło barw pozwala nie tylko WRAŻLIWOŚĆ CZOPKÓW NA BARWY W trakcie bezpośredniego mierzenia wrażliwości czopkówna barwę wykryto trzy rodzaje czopków. Dzieje się tak dlatego. przypuszcza się. jakie barwy wystąpią w obrazach następczych: barwa obrazu następczego leży nieomal naprzeciw barwy. Jeżeli barwa niebieska daje obraz następczy o barwie żółtej. 5-27). Możecie zrobić to z łatwością sami mając do dyspozycji kolorowe diapozytywy. . które to oglądane z pewnej odległości dają zamierzony przez artystę efekt barwny. Efekt ten można wzmocnić przez dodanie indukowanej barwy. chociaż w widmie nie ma części monochromatycznej. Barwy te możemy jednak umieścić w kole barw. B i C) warunkujących normalne widzenie wszystkich barw. które to barwy po zmieszaniu dają intensywną purpurę. Jeżeli przedtem nałożymy na papier czerwoną farbę w formie gęsto położonych kropek (z daleka papier wyglądać będzie jak czerwony). Jednak pewne odcienie zieleni dają purpurowe obrazy następcze. . aby zobaczyć. przy danej długości fali przedstawionej na osi poziomej. z bliska czerwone i zielone kropki widziane będą jako oddzielne. Załóżmy. Co zrobić. Przypatrzmy się ponownie kołu barw-purpura zajmuje w nim miejsce między fioletem (długość fali 400 nm) i czerwienią (długość fali 700 nm). prawdopodobnie z czerwonvni odcieniem. że składa się on z oddzielnych kolorowych punktów. Receptory zieleni uległy /. Wystarczy spojrzeć na obraz z bliska. tak aby padały ściśle na to samo miejsce. Efekt wystąpi bardziej wyraziście przy szybkiej wymianie diapozytywów. Podczas mieszania farb nalcA zachować daleko idącą ostrożność.

Teoria widzenia barwnego oparta na procesach przeciwstawnych Jeżeli szarą plamę umieścimy w centrum czerwonego pola. czyli 50% ogólnego pobudzenia.!iony (520 nm) . W danym wypadku łatwo możemy ją odnaleźć. Koło barw daje nam tę samą odpowiedź: mieszanina przybierze barwę żółtą. czy ośrodki mózgowe wykorzystują bezpośrednio informację płynącą z receptorów podstawowych czy też występują jakieś pośrednie etapy jej przetwarzania. Powróćmy teraz do krzywych przedstawionych na rysunku 5-28. musimy przeskalować występujące tu wartości. że dysponujemy prostym. receptor B-tyle samo. a posługiwać się nim jest znacznie łatwiej. chociaż uciążliwym sposobem. B i C są pobudzane w przedstawionych powyżej proporcjach. . Musimy jeszcze zastanowić się nad tym.2 °. który ją otacza. Ewold Hering przedstawił teorię widzenia barw opartą na procesach przeciwstawnych. jakie inne kombinacje świateł monochromatycznych wywołają takie samo pobudzenie receptorów. w tym receptor A otrzymuje 17/34. Tak więc mieszanina czerwieni i zieleni jest odbierana jako żółta.. przy której receptory A. Ponieważ koło barw pozwala nam uzyskać ten sam rezultat. Jeszcze w 1878 r. Praktycznie jedyne miejsce. pozwalającym obliczyć dla dowolnego połączenia świateł odpowiednie wielkości pobudzenia w każdym z trzech receptorów i zarazem wyznaczyć. to przybierze ona dla obserwatora odcień zielony.2 •. . jak sygnały z receptorów podstawowych łączą się w systemie wzrokowym. to znaczy przybiera barwę dopełniającą do barwy tła.-wony (620 nm) . czerwona z zieloną i biała z czarną. mieści się w przedziale 560 i 565. Źródło: Wald(l964)..2 jednostek pobudzenia nerwowego. Z przeprowadzonych obliczeń jasno wynika. barwy mieszają się parami dopełniającymi: niebieska z żółtą.1%. Zjawisko to w połączeniu z informacją o barwach dopełniających i ślepocie na barwy stwarza podstawy do przypuszczeń.2.. dajemy mu pierwszeństwo. Mamy w sumie 34. któremu odpowiada równomierne pobudzenie A i B przy nieznacznym pobudzeniu C. a receptor C. że w toku pracy aparatu widzenia barw uczestniczą procesy przeciwstawne. 10 7 17 ni: Suma wskazuje pobudzenie każdego z trzech receptorów przy oddziaływaniu 200 jednostek świetlnych: 100 z czerwienią i 100 z zielenią. Aby krzywe te można było wykorzystać. Zasadnicza różnica poglądów dotyczy problemu. Zgodnie z tą teorią. Poszukajmy tej długości fali.cl0pień pobudzenia receptorów barw A l \ B 2 15 l 7 C 0. nm. Ocena jasności RYSUNEK 5-28.0 0. Sprawa ta już od dawna jest powodem poważnych sporów. Na spostrzeganie danej barwy duży wpływ wywiera kontekst barwny.

B i C. Jest to dokładnie taki sam efekt. oznaczone na rysunku 5-29 literami A. jakie są te połączenia. Sieć fizjologiczna na podstawie De Yalois i Jacobsa (1968). Inne receptory reagują odwrotnie. chociaż jest ich (przynajmniej u przebadanych małp) znacznie mniej niż pa r czerwony-zielony. . jak i fizjologicznych. Wykryte zostały również pary niebieski-żółty. jaki można przewidzieć opierając się na teorii procesów przeciwstawnych. a barwy powstają w wyniku kombinacji mechanizmów „niebieski-żółty" i „czerwony-zielony". odbywa się na podstawie reakcji mechanizmu „czarny-biały". W systemie procesów przeciwstawnych trzy podstawowe receptory barwy. badania fizjologiczne włókien w ciałach kolankowatych bocznych u małp pozwoliły wykryć receptory. Na przykład. Abramova i Jacobsa (1966). Dokładnie hie wiadomo. Należy przypuszczać. że szczegóły ciągle pozostają niewyjaśnione. że system niebieski-żółty jest mniej wrażliwy aniżeli czerwony-zielony. których aktywność rośnie w trakcie drażnienia światłem czerwonym. aktywność ich wzrasta jako reakcja na światło zielone. łączą się ze sobą w różny sposób. RYSUNEK 5-3Oa I Reakcje zarejestrowane przez jedną mikroelektrodę wprowadzoną do ciała kolankowatego bocznego małpy okazują nam procesy przeciwstawne komórki. 5-30 a. c). c) Średnie reakcje różnorodnych klas przeciwstawnych neuronów w mózgu małpy. Bez względu na to. jest pokazany na rysunku 5-29. . czarny-biały i niebieski-żółty. Trzy krzywe na każdym z ykresów przedstawiają trzy różne poziomy intensywności (energii) mierzone w dowolnych jednostkach. b. Z iepublikowanych danych De Yalois. a obniża sięjako reakcja na światło czerwone (rys. (+): reakcje na fale długie (czerwone) (-): reakcje na fale rótkie. że badania fizjologiczne pozwolą w najbliższych latach na ustalenie rzeczywistych połączeń. Istnieją również inne możliwe połączenia. rozpatrywano jednak szereg możliwych wariantów. ale maleje pod wpływem zielonego światła.RYSUNEK 5-29. sam fakt występowania rozlicznych połączeń między receptorami został stwierdzony zarówno w eksperymentach psychofizycznych. Na przykład. Jest to zgodne z faktem. kiedy w efekcie otrzymujemy pary czerwony-zielony. jeden z takich schematów połączeń trzech receptorów.

RYSU N E K 5-3Oc .

jeżeli długo patrzymy na obraz. Gdyby zastosować metodę Landa wykorzystując obie monochromatyczne \ [(. jakich •Moglibyśmy oczekiwać stosując zasady koła barw.njcj efekt ukrytego działania systemu barw przeciwstawnych i były wynikiem . Przyjrzyjcie się zielonym sercom na rysunku 1 -49 (wkładka kolorowa). hamuje wszystkie otaczające go neurony tego samego rodzaju. Takim zjawiskom kontrastu nadano nazwę kontrastu przestrzennego albo kontrastu indukowanego: każda barwa indukuje barwę dopełniającą » sąsiadujących z nią częściach pola. Przenieście teraz wzrok na białą powierzchnię. 5-31 -wkładka kolorowa). gdzie barwa się nie zmienia.. że migotanie występuje silniej przy krawędziach obrazów. nie były monochromak t/ne. receptory odpowiadające krawędziom nie są tak zmęczone i bardziej podlegają wpływom kontrastu.itrastu przestrzennego. tzn.i wrażliwość na zieleń. Indukowanie barw zawiera w sobie wiele możliwości. Inacz^: mówiąc. a drugi uueofalowy. silniej nasycona. To samo zjawisko jest odpowiedzialne za wzrost kontrastu oraz stałość jasności. jak i czarno-białych widzenie jednych z nich ma wpływ na spostrzeganie innych. jakimi posłużył się Land. a w następstwie wzrasta wrażliwość na barwę żółtą. jeden krótkofalowy. Najsilniejszy efekt kontrastu uzyskujemy w wypadku barw dopełniających. ale skąd znalazł się tam również kolor zielony? To właśnie efekt indukcji. Jeżeli będziemy patrzeć na niebieską plamę pobudzającą daną część siatkówki to stwierdzimy. teraz widzicie obraz następczy z różowymi sercami. a przy patrzeniu na czerwień wzrasi. hamowanie jednego receptora jest równoznaczne z zwiększeniem wrażliwości receptora przeciwstawnego. dopóki nie wystąpi migotanie obrazu. Nieuniknione drobne ruchy oczu wywołują drganie tej części obrazu. Edwinowi Land z Polaroid Corporation udało się zademonstrować możliwość uzyskania prawie pełnego zestawu spostrzeganych barw w wyniku posługiwania się mieszaniną dwu barw."świetlne. W wypadku dwu prostych Wiązek promieni monochromatycznych. że obniża się przy tym wrażliwość na barwę niebieską w sąsiednich częściach. każdy z trzech podstawowych receptorów barw A. musimy przyjąć założenie. a w takich trunkach maksymalizują się efekty indukowanych barw. B i C hamuje otaczające receptory A.Kontrast indukowany Podczas spostrzegania przedmiotów zarówno barwnych. Przy patrzeniu na bk-| zwiększa się wrażliwość na sąsiadującą czerwień. Jest to spowodowane hamowaniem obocznym. co daje oscylacje między dwiema różnymi barwami po obu stronach krawędzi obrazu. Tak. Podczas nieruchomego obserwowania męczą się szybciej receptory odbierające tę część obrazu.. Jednakże rezultaty uzyskane przez niego stanowiły najwy- . Tak np. że jeden neuron podstawow. ponieważ indukowana barwa wywołana oddziaływaniem przestrzennym jest spostrzegana jako bardziej intensywna. Zauważcie. barwy Landa będą identyczne z tymi. aniżeli przywykliśmy ją spostrzegać normalnie (patrz rys. Rł7 . B i C. Obie barwy. Eksperymenty Landa przez jakiś czas bulwersowały zwolenników teorii trzech komponentów widzenia barwnego. Przy tej okazji zrozumieliście również. Aby wyjaśnić te stwierdzenia. Barwy uzyskane przez Miida pojawiają się tylko przy szerokiej gamie barw różnych przedmiotów. będąc pobudzony. Tak więc nierównomierna adaptacja receptorów powoduje migotanie spostrzeganego obrazu. dopóki nie pojawi się obraz następczy. zmieniając jego położenie na siatkówce. Ponieważ receptory te połączone są w pary i tworzą systemy przeciwstawne. to nie udałoby się otrzymać pełnego zestawu barw. Skoncentrujcie wzrok na czarnym punkcie. dlaczego zaczyna występować migotanie barw. W rzeczywistości patrzenie na pary barw dopełniających może wywołać przykre uczucie. lecz raczej były to dość duże obszary widma. W wyniku mamy do czynienia z kontrastem barwy.

błona bębenkowa.„icucha zdarzeń. błony bębenkowej. Na pierwszy rzut oka może się wydawać. tzw. .liajfj najmniejsze znaczenie dla jego prawidłowego funkcjonowania.. System słuchowy FIZYKA DŹWIĘKU Częstotliwość dźwięku Intensywność dźwięku DECYBELE BUDOWA I FUNKCJONOWANIE UCHA Ucho wewnętrzne Ruchy błony podstawowej Komórki wioskowe (włosowate) REAKCJE ELEKTRYCZNE NA DŹWIĘK Krzywe strojenia (tonów) Charakterystyka czasowa reakcji neuronów Kodowanie intensywności informacji Przetwarzanie informacji słuchowej Detektory zmian częstotliwości •cjio ludzkie jest nadzwyczaj skomplikowane. . przewód słuchowy.to zaledwie początek długiego [. Drgania błony h-benkowej jako reakcja na zmiany ciśnienia powietrza . w istocie jest po prostu tubą.. Przyjrzyjcie się rysunkom 6-1 i 6-2.jnak zewnętrzne części ucha. Drgania te są przenoszone dalej do następnej błony.6. Najpierw fala jźwięku dochodząca do ucha przechodzi przez przewód słuchowy i powoduje drgania ^(otiy znajdującej się na końcu tego przewodu . okienka owalnego poprzez trzy małe kosteczki ucha środkowego. które w końcowym rezultacie prowadzą do odebrania dźwięku. Okienko owalne stanowi wejście do spiralnej struktury RYSUNEK 6- . łączącą świat zewnętrzny z małą wewnętrzną ' icr)ibraną .błoną bębenkową. I .tzw. proces przechodzenia dźwięku przez ucho aż do wywołania sygnałów nerwowych obejmuje wiele złożonych etapów. małżowina uszna.. Drgania powietrza wywołują drgania błony bębenkowej.

•edmioty. Częstotliwość jednego herca (Hz)' odpowiada jednemu drganiu na sekundę. Po części dzieje się tak dlatego. muzyki i mowy.-. Rozumowanie to jest oparte na twierdzeniu matematyka Fouriera (1768-1839). jak każde z wymienionych tu ogniw drogi dźwięku przyczynia się do powstania przekazu nerwowego wysyłanego przez nerw słuchowy do mózgu i jak ten przekaz jest dekodowany na psychiczne doznania dźwięku. Drgania te odbierane są przez cale rzędy włosków leżących na błonie podstawowej. Jeżeli jakiś przedmiot „wydaje dźwięk". Na przykład. tym silniejszy dźwięk. im większa częstotliwość. tzn. ale po części wskutek różnego rodzaju ! bijania i załamywania się fali. mierzone w pewnej odległości od źródła dźwięku. Częstotliwość jest równa liczbie pełnych cykli na sekundę ' = Czas (sek) A = Amplituda / = Częstotliwość cykli na sekundę (Hz) RYSUNEK 6-3 FIZYKA DŹWIĘKU Dźwięk to zmiany ciśnienia powietrza. Zadanie nasze będzie polegało na wykryciu.. spowodowanego przez napotykane na jej drodze . że dowolna skomplikowana fala (z pewnymi ograniczeniami) może być przedstawiona jako suma fal sinusoidalnych o Jednostka częstotliwości pochodzi od nazwiska niemieckiego fizyka. to powoduje on rozprzestrzenianie się fal dźwiękowych w otaczającym go środowisku. Heinricha R. 6-3). Częstotliwość dźwięku Zmiany ciśnienia powietrza w fali dźwiękowej można przedstawić graficznie w postaci sinusoidy (rys. Łatwiej będzie. nie daje pełnego Chociaż opis zmian ciśnienia dźwiękowego w czasie daje możliwość pełnego opisania dźwięku. jeśli rozłożymy je na składniki. wytwarzają impulsy nerwowe niosące informację akustyczną do mózgu. Ogólnie mówiąc (z pewnymi wyjątkami. 1 kHz równa się 1. że komórki. który to ruch zostaje przekazany błonie leżącej wewnątrz wzdłuż spirali. tzw. przedstawione na rysunkach 6-4 i 6-5. Aby opisać falę (o kształcie sinusoidy) należy określić trzy parametry: jak szybko się zmienia (częstotliwość fali). Te złożone fale są trudne do mierzenia. błonie podstawowej. który udowodnił.. 1 . że ' -t roZprzestrzeniając się w powietrzu słabnie.63 drgań na sekundę odpowiada pod względem wysokości nucie środkowego C w skali muzycznej. Drgania okienka owalnego wprowadzają w ruch płyn znajdujący się w ślimaku. Spójrzcie na krzywe ilustrujące zmiany ciśnienia dźwiękowego. jm większa amplituda sinusoidy. fala sinusoidalna o częstotliwości 261. jak silne ciśnienie wytwarza (jej amplituda) i adzic się zaczyna (faza). które opiszemy dalej). często wygodniej jest opisać falę w zupełnie inny sposób. Hertza (1857^-1894). tym wyższy dźwięk. z którymi są one powiązane.- :<nzu ciśnienia dźwięku generowanego przez źródło. Każdy z tych etapów ma swoje ważne miejsce w tym złożonym procesie. Częstotliwość określa się też często w kilohercach (kHz).000 Hz. na szereg prostych fal sinusoidalnych. kostnej ucha wewnętrznego zwanej ślimakiem. co powoduje. Ciśnienie dźwiękowe.RYSUNIK.

system wzrokowy nie odbiera oddzielnie różnych częstotliwości. które oddziałują na niego. W odróżnieniu od systemu słuchowego. Fale wzrokowe łączą się w oku i nie ma śladu ich odrębnych składników. Intensywność dźwięku Podobnie jak intensywność światła.) W odniesieniu do światła sprawa wygląda zupełnie inaczej. W istocie ucho przeprowadza. ten sam Ohm. co rzeczywiście zachodzi w uchu. a tym. Przedstawienie złożonych fal w postaci ich sinusoidalnych składowych jest najbliższe temu. co słyszymy. z grubsza biorąc. Jeżeli brzmią jednocześnie dwa dźwięki harmoniczne z częstotliwością 440-Hz (nuta A powyżej środkowego C) i 698-Hz (F). Kiedy czerwone światło (długość fali 671 nm) miesza się ze światłem zielonym (długość fali 536 nm). a nie jako jeden złożony dźwięk. Fakt ten po raz pierwszy zarejestrował niemiecki fizyk. Georg Ohm (1787-1854). co dźwięk sobą przedstawia w postaci odrębnych składowych znana jest jako prawo Ohma (Jest to ten sam Ohm. to w efekcie zmieszania uzyskujemy światło widziane jako żółte (długość fali 589 nm). do dźwięku wywołującego . rozpiętość intensywności dźwięku jest ogromna-od najsłabszego dźwięku. stąd odpowiedniość między tym.RYSUNEK 6-6 Pojedyncze sinusoidy Suma sześciu sinusoid przedstawionych powyżej Suma nieskończonej liczby sinusoid wraz z sześcioma przedstawionymi powyżej określonej częstotliwości i intensywności. który ogłosił prawo Ohma w dziedzinie elektryczności. coś w rodzaju analizy Fouriera. ledwie odbieranego przez ucho ludzkie. Takie rozłożenie fali na jej składowe częstotliwości nazywa się analizą Fouriera (rys. 6-6). lecz prawo inne. to połączenie takie odbierane jest jako akord.

001 0.0 4.5 raza (u człowieka). Na przykład. Ślimak to przewód zakręcony 2.79 1.10 0. DECYBELE 1.6 440 1000 4180 10 000 12 000 16 000-20 000 lytnożąc (lub dzieląc) stosunek intensywności sygnałów przez 10 dodaje się (lub odejmuje) 10 dB. 6-7 i 6-8).Tabela 6-1 Dźwięk Intensywność (dB) 200 Start rakiety kosmicznej z ludźmi na pokładzie (z odległości 45 m) Próg bólu Głośny grzmot. która łączy się z ostatnią z kosteczek słuchowych. wypełniony wewnątrz słonym roztworem. Ślimak człowieka ma 0.5 2. jaką może wykryć ucho ludzkie. W obudowie kostnej ślimaka znajdują się dwa otwory.00 dB I/Io 10 000.20 ' 0.63 0.13 0.32 0. Jeden z nich nazywany okienkiem owalnym okryty jest błoną.5 100 104. Decybele Liczba dB = 10 log (I/Iu) ///» 0. Tej ogromnej rozpiętości intensywności natężenia nie da się przedstawić bezpośrednio.2 2. Podwajając (lub zmniejszając o połowę) stosunek intensywności sygnałów dodaje się (lub odejmuje) 3 dB. za jaki przyjęto 0. z którym dokonujemy porównań.032 0. jest tysiąc miliardów razy silniejsza od najsłabszego odbieranego dźwięku. Jest to w przybliżeniu najniższa intensywność dźwięku o częstotliwości 1000 Hz. zwana ślimakiem (rys. stwierdzenie. jeśli spotkacie takie określenie. różnica 60 .9 6.16 0. . Ten standard odnosi się do dźwięku o bardzo niskiej intensywności. ponieważ decybele odnoszą się do stosunku dwu intensywności.0001 0.50 0.0 1 000. Jeżeli dwa dźwięki różnią się o IOw dB. BUDOWA I FUNKCJONOWANIE UCHA Ucho wewnętrzne Dla psychologa jedną z najważniejszych części ucha jest niewielka spiralowata struktura kostna mieszcząca się w uchu wewnętrznym. to stosunek ich intensywności wynosi 10 . Stosuje się więc skondensowany zakres intensywności dźwięku poprzez wykorzystanie decybeli (dB) (tabela 6-1). że dany dźwięk jest 65 dB intensywniejszy od międzynarodowego standardowego poziomu odniesienia.3 5.0 3.25 0.0 1. oznacza to.010 0.6 10.0 100. że jakiś dźwięk ma intensywność 65 dB jest całkowicie pozbawiona sensu.jaką człowiek może jeszcze wytrzymać.5 cm długości i 1 centymetr szerokości. chyba że znany jest poziom.0 dB -40 -30 -20 -15 -10 —9 -8 -7 -6 -5 -4 „ ^ _2 -1 0 40 30 20 15 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 ból fizyczny.dB w intensywności dwóch dźwięków oznacza. że jeden z nich jest 106 (1 milion) razy silniejszy niż drugi. Na przykład przy 2000 Hz największa intensywność dźwięku.6 1.3 1. Na ogół. zespół rockowy Krzyk Rozmowa 180 160 140 120 100 80 60 Cichy szept Próg słyszalności przy 1000 Hz Dźwięk Najniższa nuta na fortepianie Najniższa nuta śpiewaka (bas) Najniższa nuta na klarnecie Środkowe C na fortepianie Standardowa wysokość strojenia (A powyżej środkowego C) Najwyższa nuta śpiewaczki (sopran) Najwyższa nuta na fortepianie Tony harmoniczne instrumentów muzycznych Granica słyszalności ludzi starszych Granica słyszalności 40 20 0 Częstotliwość (Hz) 27.0 31.8 261.40 0.0002 dyny/cm2.0 7.

Rozłożona błona podstawowa ma około 3.\.. Dokonuje się to dzięki istnieniu w ścianie kostnej drugiego małego otworu. 6-9). f\ Btona podstawowa RYSUNEK 6-7 Drgania z błony bębenkowej poprzez kosteczki ucha środkowego przechodzą przez tę błonę do ślimaka. Nas interesuje tu przede wszystkim błona podstawowa (rys. •::M. Łatwiej możemy przeanalizować ten mechanizm rozwijając ślimak (co można wykonać jedynie teoretycznie. a szerokość jej wzrasta w kierunku od okienka owalnego do wierzchołka. który przetwarza sygnały napływające z zewnątrz w postaci zmian ciśnienia w sygnał elektryczny.'. Błona podstawowa" RYSUNEK 6-8 prawie do jego końca (wierzchołka).5 centymetra długości.IH. Ponieważ ślimak jest wypełniony nieściśliwym płynem.•-•:.) Dzięki temu rodzaj aktywności wywołanej w błonie podstawowej nie zależy od RYSUNEK 6-9 . również pokrytego cieniutką błoną. •. wypełnione cieczą.' -"id przedsionkowi' . . . i . gdzie kosteczki ucha środkowego wywołują drgania okienka owalnego. " < o w \ v M ••• • • '. • •• k a l i d Mllllilkil \ \ Błona . 6-10).: .-. Dwie błony biegnące wzdłuż całego ślimaka dzielą go na trzy wąskie kanały. przekazywany do nerwu słuchowego.^ . Ruchy błony podstawowej Ciśnienie oddziałujące z zewnątrz na okienko owalne powoduje ciśnienie w ciec/y znajdującej się nad błoną podstawową i rozprzestrzenia się natychmiast wzdłuż całej błony.. gdyż praktycznie jest to nieosiągalne). co kryje on w swym wnętrzu (rys.. . . Powiększanie się szerokości błony podstawowej odgrywa bardzo ważną rolę w jej funkcjonowaniu. _ . aby zobaczyć.'.\ i . : i . Między błoną i ściankami ślimaka pozostaje niewielka przestrzeń. mieści się on w dolnej części ślimaka i nosi nazwę okienka okrągłego (rys. v .N . Wewnątrz ślimaka znajduje się nadzwyczaj skomplikowany mechanizm. niezbędny jest jakiś mechanizm umożliwiający przekazanie ciśnienia wytwarzanego w okolicy okienka owalnego. . Błona ta ciągnie się od początku ślimaka (podstawy). 6-7 i 6-8). (Fala ciśnienia rozprzestrzenia się wzdłuż ślimaka w czasie 1 /20 milionowej części sekundy.

zwanej narządem Cuniego. kiedy okienko owalne zaczyna drgać. które tworzą dwie warstwy rozdzielone łukowatym sklepieniem. po czym fala v-\bko wygasa w miarę jej dalszego przesuwania się do końca błony.<\ MyNEK. w jakim miejscu ślimaka nastąpiło pobudzenie. Jeżeli bodziec działałby nie na okienko owalne. Ponieważ komórki włoskowe są ściśnięte między dwiema błonami narządu Corticgo. A ponieważ błona podstawowa jest przymocowana. Początkowo wybrzusza się ona przy okienku owalnym. powodują stopniowy wzrost amplitudy wybrzuszenia. to oddziałuje silniej na komórki włoskowe zewnętrzne . Źródło: Rassmussen i Wind/e (1960). że „ucho dokonuje analizy Kurnera napływającego sygnału". l-tota tych drgań polega na tym. bliżej zewnętrznej strony ślimaka. co powiedzieliśmy poprzednio. To przekodowanie częstotliwości sygnału dźwiękowego na drgania w określonym miejscu błony podstawowej potwierdza to. Komórek włoskowych wewnętrznych jest. każdy ruch błony podstawowej powoduje deformację ich włosków. Komórki znajdujące się po jednej stronie łuku. że dźwięki o różnych częstotliwościach przetwarzane v| w aktywność zlokalizowaną w różnych punktach błony podstawowej. mają nazwę komórek włoskowych zewnętrznych i ułożone są w 3-5 rzędów. w miarę jak przechodzi ona dalej od okienka owalnego. Przypomnijmy. że błona rozszerza się w kierunku od okienka owalnego do wierzchołka ślimaka. i szybkość jej rozprzestrzeniania zależne są od częstotliwości fali dźwiękowej. Sama błona podstawowa nie reaguje natychmiast na działające na nią ciśnienie. w pozostałej części błony jkiywność jest słaba. jaką pokonuje. Jeżeli zaczniemy obserwować błonę w momencie. 6-11. cM i 6-12). to zobaczymy zjawisko wędrującej fali. a z każej z nich wystaje około stu włosków. Od częstotliwości j/więku zależy. zazwyczaj rozmieszczone są w jednym rzędzie. w jakim punkcie błony fala osiągnie największe rozmiary. Fala przechodzi z jednego końca błony podstawowej do drugiego w ciągu kilku milisekund. Komórki włoskowe znajdujące się po drugiej stronie łuku zwane są komórkami włoskowymi wewnętrznymi. Przy dźwiękach o a\>okiej częstotliwości maksymalne wybrzuszenie występuje w tej części błony podstawowej. Człowiek ma około 25 000 takich komórek włoskowych. jaki ma -iiinak. która znajduje się w pobliżu okienka owalnego. Ta wędrująca fala jest rezultatem elastycznych właściwości błony. Ogólna liczba zewnętrznych komórek wynosi około 25 000. lecz na wierzchołek ślimaka. Czynniki te w połączeniu z kształtem geometrycznym. 6-13).'ki^nku owalnym. wywołanego przez falę j/u iękową.zaledwie około 3500. który jest umiejscowiony wzdłuż górnej części błony (rys. Twardość jej również zmienia się . a następnie wybrzuszenie to stopniowo przemieszcza się wzdłuż błony aż do wierzchołka ślimaka. cały układ reagowałby równie sprawnie. Komórki te stanowią część złożonej struktury.w części wierzchołkowej jest ona 100 razy sztywniejsza niż przy Btona podstawowa jest w istocie kawałkiem skóry i tak jak na skórze znajdują się na niej komórki wioskowe. . Komórki włoskowe (włosowate) RYSUNEK 6-10 tego. Przy dźwiękach o niskiej częstotliwości wybrzuszenie przesuwa się do -amego wierzchołka i osiąga maksymalną amplitudę dopiero na końcu błony (rys. Odległość.

RYSUNEK 6-13. Źródło: Bredberg. Ades. na której widać położenie narządu Cortiego oraz wyjście nerwu słuchowego RYSUNEK 6-12. .pomocą elektronowego mikroskopu icmningowegox370. Mikrofotografia narządu Cortiego sporządzona za. Lindeman.Ślimak człowieka (w przekroju) Powiększona część ślimaka. West i Engstrom (1970).

Przeanalizujmy reakcję komórki nerwowej. Informacja ta zostaje z kolei przeanalizowana przez komórki nerwowe. Pierwsza rzecz. W miarę dalszego obniżania częstotliwości. 9V SliNEK6-15 REAKCJE ELEKTRYCZNE NA DŹWIĘK Doskonale zorganizowane reakcje mechaniczne ucha nie miałyby żadnego znaczenia gdyby nie było sposobu na przetworzenie tej aktywności na sygnały odbierane prze? układ nerwowy. Początkowo będzie nam się wydawało. Charakterystyka czasowa reakcji neuronów Do tej pory interesowała nas jedynie liczba impulsów nerwowych wytwarzanych przez dany sygnał. W tym celu zaczniemy od ekspozycji czystego tonu o umiarkowanej intensywności i wysokiej częstotliwości. częstotliwość krytyczną). Przy wyższych częstotliwościach aktywność jego obniża się dość gwałtownie. aktywność neuronu ponownie słabnie aż do momentu. Neuron ten jest najbardziej wrażliwy na ton o częstotliwości 400 Hz. bezpośrednio do nerwu słuchowego. Ważna również jest charakterystyka czasowa aktywności pojedynczych neuronów. powiedzmy 10 000 Hz. przepływające przez pojedyncze włókno. jest charakterystyczna dla większości neuronów sensorycznych.niż na wewnętrzne. Kiedy częstotliwość osiąga pewną wielkość krytyczną (tzw. to fakt. gdzie będzie ona rejestrowała wszystkie impuls1. że neuron zupełnie nie reaguje na ton. które przekazują sygnał poprzez odpowiednie drogi do mózgu. Krzywe strojenia {tonów) Dzięki precyzyjnym metodom chirurgicznym można wprowadzić bardzo małą elektroó. i następnie powoli będziemy obniżać częstotliwość. Naciski i naprężenia przekazywane na komórki włoskowe aktywność w powiązanych z nimi włóknach nerwowych. wytwarzając impulsy elektryk ne. Badając neuron należy przede wszystkim ustalić. reakcja neuronu nasila się i osiąga swój szczyt. Przy częstotliwościach niższych spadek aktywności jest znacznie wolniejszy. Reakcje neuronu na różne częstotliwości przedstawione zostały na rysunku 6-14. ale pewna aktywność pojawia się również i przy innych częstotliwościach. na jakiego rodzaju sygnały on reaguje. Maksymalne drgania błony w tym miejscu występują przy dźwięku o częstotliwości 400 Hz. które są przenoszone przez nerw słuchowy. której częstotliwość krytyczna RYSUNEK 6-1 . Nawet w sytuacji braku jakichkolwiek bodźcó\v dźwiękowych przekazuje ono do 150 impulsów na sekundę. Po prawej stronie przedstawiono amplitudę drgań błony jako funkcję częstotliwości. mimo braku jakiegokolwiek sygnału zewnętrznego. Ta aktywność własna czy też spontaniczna. wykazuje on tylko aktywność spontaniczną. Właśnie tego typu reakcji należy oczekiwać. kiedy osiągnie on wyjściowy poziom aktywności spontanicznej. Reakcje mechaniczne przekształcają częstotliwość i natężenie dźwięku w drgania błony podstawowej. Na rysunku 6-15 przedstawiona została amplituda drgań przy częstotliwości od 25 do 1600 Hz. Załóżmy. jeżeli badany neuron reaguje bezpośrednio na poziom aktywności w określonej części błony podstawowej. że neuron rejestruje reakcje komórek włoskowych w części leżącej w odległości około 24 milimetrów od okienka owalnego. że włókno takie jest stale aktywne. jaką można zauważyć.

OK pojawia się w wyniku obniżenia ciśnienia w płynie nad broną. że przy podwyższeniu tempa wyładowań komórki musi ono być wciąż zsynchronizowane z falą dźwiękową. że pojedyncze włókna mogą okazać się niezdolne do reagowania na pewne zmiany ciśnienia wywołane przez dany <vunał (szczególnie przy wyższych częstotliwościach) nie stanowi problemu.. tak że częstotliwość pobutf-'! zostaje utrzymana w łącznym ro-ft. Oczywiste jest też. jednak dalszy wzrost intensywności sygnału nie będzie prowadził do odpowiedniego podwyższenia tempa reakcji.'•/cstotliwości. jeśli odrębna komórka ma własne . będącą wielokrotnością „w dół" częstotliwości sygnału. jak i reakcji pojedynczych komórek na zwiększenie intensywności sygnału. sugeruje nam jeden ze sposobów kodowania . Wyładowania komórki są zsynchronizowane z sygnałem.'"! dany cykl reaguje niejedno. Będzie ona reagować z odpowiednio niższą częstotliwością. to tempo reakcji neuronu wzrasta. zwłaszcza w porównaniu z ogólną skalą słyszalności. to wywołuje w ten sposób impuls . gdy komórka nie może reagować z szybkością odpowiadającą jej częstotliwości krytycznej. częstotliwość może się podnieść. ale włókno sąsiadujące z nim. zostanie zsynchronizowany z powtarzającymi się cyklami sygnału płynącego z zewnątrz. Impulsy płynące z komórki odzwierciedlają właściwości czasowe częstotliwości krytycznej: odstęp między impulsami wynosi w pizybliżeniu 2 milisekundy. ciągły potok impulsów (rys.nl Zewnątrz. Teoria „. deformując równocześnie komórki włoskowe. cykliczna reakcja nerwu słuchowego przekształca się w niezorganizowany.. jaką może osiągnąć pojedynczy neuron. Częstotliwości te znacznie przewyższają częstotliwość. że istnieją granice tego wzrostu. wynosi 500 Hz. jest stosunkowo wąska.. skala intensywności sygnałów. » . lec. gdy w fazie obniżonego ciśnienia (rozrzedzenia) okienko owalne uwypukla się . Aktywność regularnie podnosi się i opada wraz ze zmianami ciśnienia sygnału. synchronizacja nadal się utrzymuje. znajdujące się między nią a leżącą powyżej błoną pokrywającą. Przy częstotliwościach przekraczających 4000 Hz regularna. W praktyce w pojedynczej komórce o poziomie aktywności własnej równym 200 wyładowaniom na sekundę. włókien. /dolność pojedynczych neuronów do reagowania na zmiany ciśnienia. ale kiedy wystąpi ponownie. Mówiąc krócej. W świetle rozważań o właściwościach drgań błony podstawowej taka zsynchronizo- Kodowanie intensywności informacji Reakcje neuronów nerwu słuchowego na zmiany intensywności są znacznie mniej złożone. powiedzmy do 300 wyładowań na sekundę. nie będzie jednakże reagować na dźwięk o częstotliwości 500 Hz wytwarzaniem 73 albo 187 impulsów na sekundę. że komórka o częstotliwości krytycznej równej 500-Hz może wytwarzać maksimum 250 lub 125 impulsów na sekundę. Tak więc.5 impulsów na sekundę.erwowy.'-' intensywności pobudzenia (niżej: j.'.-a/ . i n a aktywność nie jest czymś nieoczekiwanym. Poza tym linieje olbrzymia różnorodność zarówno podstawowych poziomów aktywności. prawdopodobnie zareaguje na te opuszczone składniki. przy zmianie intensywności sygnału do 10 decybeli.' ••. aniżeli ich reakcje na zmiany częstotliwości. Nawet wówczas. Reakcje wszystkich neuronów łącznie powodują salwę impulsów dla każdej fazy rozrzedzenia ciśnienia sygnału. Ruch w [. .''' włókien. reagujące na tę samą częstotliwość. Pojedyncze włókno może przepuścić kilka cykli. Reguła jest tu taka: jeżeli przy zwiększonym natężeniu sygnału jego częstotliwość pozostaje niezmieniona. której tempo wynosi 500 impulsów na sekundę. Fakt. a następuje to tylko wówczas. którą zdolna jest kodować większość komórek. '' . Przv iWe/t. Nerw słuchowy potrafi rejestrować sygnały o tak wysokich częstotliwościach. 125 lub nawet 67. Załóżmy. wywołane orzcz napływający z zewnątrz sygnał. Częstotliwość sygnału może być określona bezpośrednio przez tempo impulsów albo też przez średni odstęp między nimi. Czasem impuls nie pojawia się we właściwym momencie.. jak 3000^1000 Hz.RYSUNEK 6-16. A zatem. To właśnie obserwujemy w badaniach fizjologicznych. powiedzmy 250. Oczywiste jest. Pełny cykl sygnału trwa dwie milisekundy. Źródło: Wever (1970). Ruch błony w dół nie wywołuje natomiast żadnej reakcji na dźwięk. Wiele włókien bierze udział w rejestrowaniu ruchów dowolnej części błony podstawowej. ton o częstotliwości 500 Hz wywołuje regularną reakcję.. Kiedy błona reagując na zmianę •siiienia podnosi się w górę. 6-16). Każdy cykl fali dźwiękowej UTHY)/." dzie reakcji włókien a-f. reakcję co najmniej w jednym y-o.

A co możemy powiedzieć o systemie słuchowym? Co dzieje się z informacją puchową przekazywaną z ucha do mózgu? Ja .tempo wyładowań równe 200 impulsom na sekundę.Sygnał z pn ucha Sygnał z lewego ucha " J ą d r o ślimaka Oliwka górna a) RYSUNEK 6-17 a) Powyżej: Droga od ucha do kory słuchowej. b) Obok: Pień mózgu wraz z lokalizacją miejsc przedstawionych na rys.W z g ó r e k czwora. a). neurony tworzące system wzrokowy reagują zawsze na cechy istotne sygnału wzrokowego.Kora słuchowa -Ciało kolankowa! przyśrodkowe .pCC-\ liczna informacja słuchowa. Na drodze sygnai ja mózgu zachodzi szereg różnorodnych operacji (rys. zlokalizowane zostaje źródło dźwięku i w ogólnym zakresie określona zostaje siła i wysokość dźwięku. Wydobyta zostaje . Kiedy informacja o podstawowej częstotliwości i intensywności zostanie zakodowanprzez nerw słuchowy. to pierwszą jej reakcją na dź\y będzie zmiana spontanicznej. Widok przekroju mózgu od tyłu. przetwarzanie informacji słuchowej k to zostało przedstawione w poprzednich rozdziałach. 6-17a i \7b). niezorganizowanej aktywności na aktywność zsynchro zowaną z sygnałem. sygnał w końcu zostaje skierowany do mózgu.detektorów: tU| neuronów typu „centrum-peryferie" do prostych. dolny . złożonych i superzłożonych jelektorów. jednakże przy pełnej ich synchronizacji. ruch i barwę. Istnieje cała hierarchia wyspecjalizowanych neuronów . a dopiero potem nastąpi zwiększenie liczby impulsów nerwowych reakcji na sygnał dźwiękowy. Potrafią odróżnić linie i kąiy. b) .

że większość badań fizjologicznych dotyczących słuchu przeprowadza się przede wszystkim na kotach i małpach i chociaż zwierzęta te nie Detektory zmian częstotliwości. Prawdą jest. w jaki sposób właśnie mechanizmy słuchowe wyodrębniają specyficzne cechy mowy. Liczne komórki w korze słuchowej (w każdym razie u kota) s. Inne znów obniżają tempo wyładowań (reakcja lamująca). ponieważ bardzo niewiele wiemy o istocie procesu przetwarzania informacji słuchowej w układzie nerwowym.. Jak wyglądałby obwód nerwowy dla tych detektorów zmian częstotliwości? Rozpa. inne .łączeniowa).:iowu) (patrz rys. \.-oczywistości przeznaczone są do reagowania wyłącznie na specjalne.tylko w chwili wyłączenia go (reakcja wyłączeniowa).t. Świadczy o tym chociażby fakt. Typowy sygnał wraz z odpowiadającą mu reakcją neuronu przedstawiono na rysunku 6-20. a jeszcze inne zarówno w chwili włączenia. Jeszcze inne reagują tylko na zmiany częstotliwości {detektory zmian częstotliwości). niezależnie od ich intensywności i częstotliwości. W pewnym sensie nasz brak wiedzy jest odbiciem niedostatecznego rozumienia procesu analizy sygnałów słuchowych. Niektóre z nich reagują na pojawienie się tonu zwiększeniem tempa wyładowań (reakcja pobudzeniowa). że ich mechanizmy słuchowe powinny przejawiać . jak i wyłączenia dźwięku (reakcja włączeniowo-wyłącze. a reaguje jedynie na dźwięki bardziej 7 •łożone. Dźwięk o stałej intensywności i zmieniającej się częstotliwości nosi nazwę sygnału o modulowanej r. kąty i ruch odgrywają ważną rolę w rozpoznawaniu obrazów. że tym określonym dźwiękiem jest po •irostu zgrzyt albo szum. a drugi — tylko na jej obniżenie. Jest możliwe. Przy schodkowej modulacji częstotliwości zaprezentowano dwa różne typy neuronów: jeden reagujący wyłącznie na wzrost częstotliwości. widzieliśmy. że neurony te w . Liniowe zmiany częstotliwości sygnału powodują pojawienie się schodkowej modula<H sygnału. inne pozbawione są tej właściwości.\viic cechy specyficzne dla systemu rozpoznawania obrazów. Reakcje te są oczywiście zbliżone do reakcji zachodzących w v\stcmie wzrokowym. na przykład szumy albo zgrzyty (Whitfeld. 6-18). określone j/wicki. Tego po prostu nie wiemy. ale ciągle nie wiadomo. •jest rzeczą oczywistą. które reagują na czyste tony.. W przypadku sygnałów wzrokowych wiadomo dokładnie. Nie reagują one na czyste dźwięki o stałej częstotliwości.. pojawiające się w trakcie zmian ^Cstotliwości sygnału dźwiękowego.iwet te 60% neuronów. że linie i kontury. jak się wydaje. RYSUNEK 6-18. stałe czy też zmieniające się dźwięki. Źródło: Whitfield (1967). że neurony kory słuchowej muszą przeprowadzać jakąś implikowaną analizę. 1967).•uitrafią mówić. można przypuszczać. dokonuje tego w sposób wielce -komplikowany. Na rysunku 6-19 przedstawiona /ostała typowa reakcja neuronów wrażliwych na sygnał o modulowanej częstotliwości (częstotliwość sinusoidalnie obniżała się i podwyższała). Zwróćcie uwagę na to.ęstoiliwości albo sygnału o wędrującej częstotliwości. A zatem. trwale związana ze specyfiką aparatów: głosowego i słuchowego. Właściwości mowy ludzkiej pozwalają przypuszczać. że około 40% neuronów tej eści kory zupełnie nie reaguje na czyste tony. jeżeli . rując zmiany częstotliwości w błonie podstawowej. że zmianie częstotliwości towarzyszy przesuwanie się maksymalnej stymulacji wzdłuż błony podstawowej. Przy modulacji sinusoidalnej pokazany neuron reaguje tylko na wrosl częstotliwości sygnału. Różnorodne typy reakcji neuronu na pobudzenie dźwiękowe wywołane w pierwotnej kor:i słuchowej nie znieczulonego kota. A jakie są analogiczne właściwości dla sygnałów słuchowych? Czy w takiej roli występują czyste lub złożone tony. Niektóre neurony kory słuchowej charakteryzują się stałą krzywą aktywności własnej o ostrych wierzchołkach. ale jak na razie zdołano jedynie stwierdzić. Czasem dźwięk o określonej częstotliwości powoduje wstrzymanie reakcji na dźwięk o innej częstotliwości {komórki •nierakcyjne). że neurony odpowiadają jedynie na zmiany częstotliwości w określonych kierunkach. Mowa wraz ze wszystkimi swymi właściwościami jest. Odpowiedź na to pytanie nie może być w pełni zadowalająca. że dla jej odbioru posiadam) wyspecjalizowane detektory dźwięku.[ wrażliwe wyłącznie na zmiany częstotliwości. Niektóre odpowiadają tylko w momencie włączenia dźwięku (reakcja .

3. podobnie jak i wcześniej omawiane właściwości krzywej strojenia. . Źródło: Whitfield i Evans (1965). ze sobą komórki reagujące na odpowiednie częstotliwości podstawowe (zupełnie \A\ samo jak łączyliśmy jednostki typu centrum-peryferie w rozdziale 2) otrzymaliby>n:. 6-21). detektor zmiany częstotliwości byłby wrażliwy tylko na podwyższt-Ti: lub tylko na obniżenie częstotliwości. '•'u:linvści. podwyższa się.. . W środku: Neurony reagujące na podwyższenie tonu w zakresie niskich częstotliwości i na 2. Źródło: Whitfield i Etans (1965). Jednak reagują on. Scuron reaguje na podwyższenie. U kota wykryto trzy różne typy detektorów modulacji częstotliwości (Whitfield. ale nigdy na jedno i drugie równocześnie. ale nie na obniżenie tonu w tym samym przedziale częstotliwości. "ni:enie tonu w zakresie wysokich częstotliwości. to łą^Zu. detektor zmiany częstotliwości. Źródło: Whitfield i Evans (1965). obniża się. . chcielibyśmy zbudować detektor przemieszczania się aktywności wzdłuż błony. Podobnie jak detektory ruchu wrażliwe na ruch •:jednym kierunku. ale nie na podwyższenie tonu. podnosi się w części skali o niskiej częstotliwości i obniża się w jej części o wysokiej częstotliwości (rys.KSZTAŁT FALI SYGNAŁU DŹWIĘKOWEGO KSZTAŁT FALI SYGNAŁU DŹWIĘKOWEGO SCHODKOWA MODULACJA CZĘSTOTLIWOŚCI RYSUNEK 6-19. RYSUNEK 6-20. Po lewej: Neurony reagujące jedynie na podwyższenie tonu w dowolnym punkcie zakresu ich 1. 1%'• Wszystkie wrażliwe są tylko na częstotliwości w przedziałach określonego pasm. • '•' Si'uron reaguje na obniżenie. a jedynie na dźwi^:których częstotliwość albo: '••VS(JNEK6-21.1 ni na dowolny dźwięk w przedziale rozpiętości krzywej strojenia.

Jest jednak możliwe. Czy ludzie posługują się detektorami zmiany częstotliwości? T. Wiadomo.Po co potrzebne są kotu wymienione detektory zmiany częstotliwości? Tego wiemy. że nietoperze mają ich niezwykle dużo. zwłaszcza przy ich zdolnościach echolokacyjn\. a następnie analizie fal odbitych pozwala nietoperzom określić rozmieszczenie oraz odległość przedmiotów w otacz. cym je środowisku. . że taka informacja byłaby użyteczna dla bar< złożonych struktur dźwiękowych. również nie wiemy. z którymi mamy do czynienia podczas anal mowy. najwidoczniej są one istotn procesach orientacyjnych nietoperzy. polegających na wysyłaniu sygnałów akustycznych.

a niekiedy wdziera się zakłócając tok normalnego życia. czasami hałas ten stanowi jedynie nieprzyjemną przeszkodę. jak też powoduje /męczenie psychiczne czy nawet trwałe uszkodzenie fizyczne. Jest to szczególnie obscrwowalne na krańcach skali słyszalności. krytyczne pasmo częstotliwości i przestrzenne spostrzeganie dźwięku. psycholog może wyjaśniać i przewidywać wiele właściwości spostrzegania słuchowego. to utwierdzimy się w przekonaniu.7. jak konferencja. Niech sygnał dźwiękowy (gwizd) ma średnią częstotliwość przy średnim poziomie intensywności. Głośność zależy więc od •^cstotliwości choćby z tego powodu. Ponadto przeanalizujemy rolę tych czterech czynników w spostrzeganiu muzyki. mechanizmach funkcjonowania ucha i o psychologicznych wymiarach dźwięku. tak aby spadła poniżej 20 Hz albo podniosła się powyżej 20 000 Hz (można to osiągnąć wyłącznie za pomocą aparatury elektronicznej . W każdej kwestii zaczniemy od wyłożenia aktualnych danych naukowych. Wszystkie te właściwości dźwięku dotyczą sfery psychologii. \V tym samym czasie różne źródła hałasu zanieczyszczają środowisko człowieka. Zapis dźwięku Efekt pierwszeństwa . słuchaczy możliwość ponownego odtworzenia takich wydarzeń. Argumenty przeciw teorii periodyczności spostrzegania wysokości dźwięku Dwoistość teorii spostrzegania wysokości dźwięku KRYTYCZNE PASMO CZĘSTOTLIWOŚCI PRZESTRZENNE SPOSTRZEGANIE DŹWIĘKU Lokalizacja Interakcje dwuuszne Znaczenie słyszenia dwuusznego Lokalizacja Różnice poziomów maskowania Maskowanie GŁOŚNOŚĆ Głośność dźwięku zależy od jego intensywności (natężenia) i częstotliwości. Jeżeli utrzymując stałą intensywność będziemy zmieniać częstotliwość. Dzięki posiadanej wiedzy . dźwięki syntetyzatorów-wszystko to wpływa w ^ óżnicowany sposób na emocje słuchaczy. oraz dzięki badaniom zjawisk maskowania i spostrzegania przestrzennego dźwięku. Przeanalizujemy cztery kwestie: głośność. Przy stałej częstotliwości dźwięki o większej intensywności wydają się głośniejsze niż dźwięki słabe. wywołanych przez dźwięk. koncert. jak dźwięki tworzone przez współczesnych kompozytorów dzięki odpowiedniej aparaturze elektronicznej. Huk ^imolotów przeszkadza i męczy.a nie po prostu gwiżdżąc). Ale głośność zależy również od częstotliwości w normalnych Pilicach skali słyszalności. Zespoły rad° w e ' muzyka elektroniczna. a następnie przeprowadzimy wywód o znaczeniu praktycznym rozpatrywanego zjawiska. Ale przy stałej intensywności dźwięki o bardzo wysokiej i bardzo niskiej częstotliwości wydają się znacznie cichsze niż dźwięki o średniej częstotliwości.. Nowa technika zapisu dźwiękowego stwarza ji. a także wytwarzanie nie istniejących w przyrodzie efektów ćwiekowych. W rozdziale tym zajmiemy się niektórymi z różnorodnych doznań słuchowych. wysokość. że przy krańcowych częstotliwościach dźwięk przestanie być słyszalny. mowy i hałasu. ""rzetnówienie. v Nośności i wysokości. Bardziej techniczne aspekty mierzenia dźwięku przedstawione są w Dodatku A. Wymiary dźwięku GŁOŚNOŚĆ Warstwke równej głośności Słuchanie muzyki Kompensatory głośności Maskowanie Eksperyment z maskowaniem Mechanizm maskowania Maskowanie w muzyce Sony Pomiar głośności WYSOKOŚĆ DŹWIĘKU Skala muzyczna Skala melowa Teoria miejsca: położenie błony podstawowej Cykliczność wysokości dźwięku Głośność i wysokość Nieobecność tonu podstawowego Argumenty przeciw nieliniowości Maskowanie nieobecnego tonu podstawowego ODRÓŻNIANIE WYSOKOŚCI DŹWIĘKU BEZ UDZIAŁU BŁONY PODSTAWOWEJ Wyjaśnienie na podstawie teorii miejsca Wyjaśnienie na podstawie teorii periodyczności ->'wieki orkiestry tworzą bogaty materiał dla doświadczenia słuchowego. że skala częstotliwości odbieranych przez ucho ludzkie jest ograniczona.

Nuta strojenia instrumentów orkiestrowych to A4. na przykład 3000 Hz. jaką ma ton standardowy. grzywa ta zwana jest krzywą warstwicy równej głośności. w 1 przybliżeniu od 30 do 4000 Hz. RYSUNEK 7-1. wywołującym w uchu początkowo wrażenie „lechtania"./. jakie zajmują różne instrumenty muzyczne na warstwicach równej głośności.. jest bardziej płaska niż warstwica. ale przy innej częstotliwości. Fortepian ma największą rozpiętość częstotliwości. B2. Kiedy to nastąpi. Dla każdej krzywej ton standardowy zawsze miał częstotliwość 1000 Hz. uzyskaną przez porównanie różnych częstotliwości z tonem standardowym o intensywności 100 dB i częstotliwości również 1000 Hz..5 sek. to brzmią jednakowo głośno. Krzywa oznaczona liczbą 100 przedstawia warstwicę równej olośności. jeżeli oddziałują one przez dłuższy czas. a to dlatego. że przy jej tworzeniu zmieniano częstotliwość tonu.) Zwróćcie uwagę na to. (Uszkodzenie ucha może być spowodowane także przez dźwięki o znacznie słabszej intensywności. Zastosowano tu standardowy system notacji używany przez akustyków. Druga linia krańcowa . a najniższa Ao (patrz: Backus. Poziom głośności..najwyższa warstwica-odpowiada bardzo głośnym dźwiękom. Bi. a przy dalszym wzroście intensywności odczucie bólu. w którym wykorzystano wiele różnych tonów standardowych. jeżeli poprosimy osoby badane o porównanie dwu tonów charakte ryzujących się różnymi częstotliwościami i intensywnością. przestawiamy ton porównyny na inną częstotliwość i powtarzamy całą procedurę..•stotliwościach charakteryzują się tą samą głośnością.ton standardowy miał intensywność 40 dB. otrzymują indeks l:Di. Najwyższa nuta fortepianu to Cs. na rysunku 7-1 przedstawiono klawiaturę fortepianu i wskazano. którą rozpoczyna Ci. Jeżeli dźwięki mają wysoką intensywność. są ledwie słyszalne (i z tego względu przyjmuje się.. Pierwsze C na klawiaturze fortepianu oznaczone jest Ci. intensywności 400 dB i czasie trwania 0. n Słuchanie muzyki Interesująco przedstawia się analiza miejsca.Ei. choć nie zawsze przez muzyków. Wedle tego schematu środkowe C n a klawiaturze fortepianu ma indeks 4 (C-t). która odpowiada progowi słyszalności. Krzywa oznaczona liczbą 40 odpowiada omawianemu przypadkowi . Drugie C na klawiaturze i wszystkie następujące po nim nuty otrzymują indeks 2: C2. Wszystkie nuty wchodzące w oktawę. „Do" pierwszej oktawy. przy których tony o różnych ul .Warstwicę równej głośności Wzajemny wpływ częstotliwości i natężenia na spostrzeganą głośność możemy łatwością dostrzec. że warstwica równej głośności. Typowy rezultat pokazany jest va rysunku 7-1. jaką ma ton standardowy.. aż osiągnie dokładnie |<ą głośność. odpowiadająca progowi bólowemu. 1968). . Ton drugi będzie tonem porównywany Niech również trwa 0. jest równy głośności wzorca. których głośność pokrywa się z tą linią. Aby lepiej wyobrazić sobie położenie tych częstotliwości na warstwicach równej głośności. do jakiej oktawy należy dana nuta. że są równoważne pod względem głośności). Warstwicę równej głośności na podstawie danych Robinsona i Dadsona (1956).5 sek. Na rysunku 7-1 pokazane są wyniki eksperymentu. i nazwijmy go tonem standardowym. Dźwięki poniżej tej linii są niesłyszalne. który ta krzywa przedstawia. Posłużmy się jako wzorci>nwybranym tonem o stałej częstotliwości 1000 Hz.63). Najniższa warstwica (linia przerywana) wskazuje absolutny próg wrażliwości ucha na różne częstotliwości.. Zadanie osoby badanej polega na przemiennym wsłuchiwaniu się w ton standardowy i ton porównywany i regulowaniu intensywności tego ostatniego tak. a częstotliwość 1000 Hz. jakiej części 1 Indeksy przy literach wskazują. Dźwięki na tym poziomie mogą uszkodzić ucho. Dźwięki. czyli środkowe C (C4) na fortepianie ma częstotliwość około 260 Hz (ściśle 261. utrzymując głośność równą głośności tonu standardowego. Każda z krzywych określa intensywności. ale jego intensywności były różne. bez względu na ich częstotliwość.

Częstotliwość (Hz) Klawiatura fortepianu (numery klawiszy) .

Przy odtwarzaniu zapisu tego fragmentu ogólny obraz wydaje się identyczny. jeżeli nie słuchacie muzyki symfonicznej na poziomie rozsądnej intensywności dźwięków. tak więc słyszycie inny utwór muzyczny niż ten. że poziomy niektórych dźwięków znajdują się poniżej progu słyszalności. wówczas okazuje się. Fakt ten ma dwa następstwa: po pierwsze. w której percepcja głośności uzależniona jest od zmian w częstotliwości. Niskie częstotliwości. teraz w ogóle nie występują. że większa część dźwięków wydawanych przez instrumenty muzyczne znajduje się w strefie. tak aby odtworzyć natężenie dźwięków występujące w sali koncertowej. Na rysunku 7-2 przedstawiono rozpiętość częstotliwości dla różnych instrumentów muzycznych. Jeżeli będziemy grać bardzo głośno gamę na organach. 7-3). jakie miała w momencie nagrywania. tak precyzyjnie obmyślona i regulowana przez dyrygenta. to wiele z częstotliwości emitowanych przez instrumenty nie będzie słyszalnych. zależy od tego. które tak świetnie słyszymy na koncercie. Rozważmy fragment utworu symfonicznego. przechodząc od rejestrów dolnych do górnych. Słyszycie muzykę nie na tych warstwicach głośności. granego tak. na które zaplanował ją dyrygent.. Dobrze znamy problem związany z odtworzeniem w warunkach domowych muzyki w takim brzmieniu. rZywych ona odpowiada. który dyrygent chciał wam zaprezentować. Okazuje się. po drugie względna głośność brzmienia różnorodnych instrumentów. z trudem możemy wyregulować aparaturę odtwarzającą. to dla słuchaczy wszystkie dźwięki będą wydawały się w przybliżeniu jednakowo głośne (przy wysokiej intensyw- . aby jego głośność była w przybliżeniu jednakowa we wszystkich częstotliwościach (rys. Słuchając w domu nagrań muzyki symfonicznej. czy słuchacie jej przy zachowaniu tej samej głośności. Ponadto wraz ze zmianą głośności zmienia się również względna głośność dźwięku na różnych poziomach częstotliwości. jaką przewidywał dyrygent dla jej wykonania w sali koncertowej. ale intensywność dźwięku obniża się.

tak więcjeśli natężenie jest stałe. a czasem zwykłego regulatora głośności {-wieku. oklaski. 7-1 -w miarę jak częstotliwość zaczyna się obniżać i przekraczać poziom 1000 Hz. tak że w efekcie otrzymano 10 różnych krzywych maskowania. aby można go było wykryć mimo maskującego dźwięku. a jego intensywność zmieniała się od 20 do 110 dB. 1 W tym Badaniu dźwięk maskujący nie byt czystym tonem. k aby dźwięki były odbierane jako jednakowo głośne. Szelest papieru. Ton maskujący ma pewną stałą częstotliwość i intensywność. w którym znajdują się kolumny głośnikowe. ale wąskim pasmem szumu. w momencie obniżenia częstotliwości dźwięki są odbierane jako cichsze. ale trafią do strefy. W swej istocie procedura ta jest podobna do lej. Dźwięki maskują się wzajemnie. którą się posługujemy. należy zmierzyć. a jego intensywność zmieniana jest tak długo aż ton ten stanie się ledwie słyszalny. można zmienić jego częstotliwość lub intensywność i wykreślić nową krzywą maskowania.. Jednakże. że dźwięki stają się coraz to głośniejsze aż do momentu osiągnięcia dwóch lub trzech oktaw powyżej środkowego C. Eksperyment z maskowaniem. Na rysunku 7-4 przedstawiono działanie regulatora głośnoścl W rezultacie otrzymujemy odbieraną głośność. Za pomocą kompensatora głośności. drugi maskującym. dokładnie wskazująca.. można wzmocnić bardzo niskie albo też bardzo wysokie dźwięki (przy niskich poziomach dźwięku). jak też parametry zestawu •iparatury dźwiękowej. jeden z nich nazywa się tonem testowym. skokami co 10 dB. Aby prawidłowo wykorzystać kompensator. o ile wyższą intensywność musi mieć testowany dźwięk. Procedura ta jest powtarzana z tonami testowymi o różnej częstotliwości tak długo aż zostanie wykreślona cała krzywa maskowania. ności warstwice równej głośności są względnie płaskie). Kiedy krzywa maskowania dla danego dźwięku maskującego zostanie już ustalona. Aby określić efekt maskowania. że badanemu przedstawia się dwa tony. Szum daje wyniki wyraźniejsze niż ton. Występowanie jednego dźwięku stwarza czasem trudności w usłyszeniu innych. W tym wypadku częstotliwość tonu maskującego2 wynosiła 1200 Hz. Poza tym różnice w maskowaniu wywołanym przez czysty ton w porównaniu z wąskopasmowym szumem są niewielkie i raczej technicznej natury. jaką intensywność powinien mieć ton testowy przy różnych częstotliwościach. Obecnie większość wysokiej jakości wzmacniaczy dźwięku konstruowana jest z myślą o uwzględnieniu wspomnianych czynników psychologicznych. (Zwróćcie uwagę. będzie się wydawało.wszystko to maskuje mowę czy muzykę. to nie tylko pewne niskie częstotliwości nie będą słyszalne. pomimo występowania dźwięku maskującego. należy uwzględnić akustykę pomieszczenia. Jedna z metod służących do przeprowadzenia takiego eksperymentu polega na tym. w której częstotliwość wpływa na głośność. kiedy odtworzymy zapis tej gamy w domu na rozsądnym poziomie głośności. kaszel . Ton testowy również ma jakąś stałą częstotliwość. natężenie dźwięku musi rosnąć .) 0 yjnpensatory głośności. że-jak to przedstawiono na rys. Przy wysokich poziomach dźwięku kompensator głośności vVyłącza się automatycznie. Maskowanie Głośność dźwięku zależy nie tylko od jego intensywności lecz również od innych towarzyszących mu dźwięków. wtedy głośność ich zacznie słabnąć. aby był słyszalny. jaką zastosowano w celu uzyskania warstwie równej głośności. Typowy wynik takiego eksperymentu przedstawia rysunek 7-6. podobną do przedstawionej na rysunku 7-5.

. Czy o i1 RYSUNEK 7-8. gdy były nagrywane. sygnału. miedziane instrumenty dęte maskują drewniane. nie obserwuje si. Kiedy jednak wszystkie te dźwięki są odtwarzane " domu. wraz z podwyższeniem się poziom. kotły maskują altówki. a to dlatego. DźwiyŃ maskujący wywiera względnie słaby wpływ na tony o niższej częstotliwości niż je. Źródło: Bekesy (1949). własna (1200 Hz).).i i Scharf(1965). Ton testowy o niski: częstotliwości i względnie wysokiej intensywności maskuje ton maskujący. zbadamy te zjawiska dokładniej (jak na rys.u: rozchodzeniem się drgań w błonie podstawowej. Źródło:Zwicker i Sc harf (1965. Źródło: Z\vi. Altówki maskują skrzypce. 7-8). W rezultacie zmień się model maskowania i nagle stają się wyraźnie słyszalne delikatne dźwięki skrzypiec c:" gitary. Ale ten sam słaby ten. Jak to widać na rysunku 7-7. Maskowanie w muzyce. Maskowanie stanowi jeszcze jeden dodatkowy czynnik spostrzegania głośności dźwięków i muzyki. . wysokie częstotliwości oddziałują na znacznie bardziej ograniczony jej odcinek.RYSUNEK 7-6. jeżeli ma niższą częstotliwość niż ton maskujący. Jedno z wyjaśnień tej asymetrii pochodzi z badania n. Jeż>. podczas gii. dźwięki •• niskiej częstotliwości wzbudzają aktywność względnie dużej części błony.:. Głośno brzmiące instrumenty o niskich częstotliwościach maskują dźwięki wydawane przez instrumenty cicho brzmiące o wysokk" częstotliwościach. ' RYSUNEK 7-7. Tak więc. Najbardziej zadziwiającą właściwością tych wyników jest ich asymetria. będziemy mogli porównać drgarl błony podstawowej wywołane dźwiękiem maskującym oraz tonami testowymi. ale znacznie utrudnia słyszenie tonów o wyższej częstotliwości. że znacznie obniżono poziom dźwięków basowych. Jeżeli te:: testowy jest słaby i nieco przewyższa częstotliwością ton maskujący. sygnał testowy i maskujący zamieniają się rolami.\. żadnej aktywności błony poza wywołaną przez ton maskujący. wzbudza odrębną aktywność w inri1 części błony i zaczyna być słyszalny. Mechanizm maskowania. intensywność ich jest niższa niż wtedy.

jeden sori to jednostka równa głośności tonu 1000 Hz o poziomic intensywności 40 decybeli. że głośne wzrasta wraz z pierwiastkiem sześciennym intensywności dźwięku. Te zaś. WYSOKOŚĆ DŹWIĘKU Skala muzyczna Muzyczna skala wysokości dźwięku jest związana logarytmicznie z częstotliwością dźwięku. członkowie orkiestry nie liczyli na t0. przy której ton 1000 Hz wydaje się tak samo głośny jak dźwięk j Intensywność dźwięku (dB) /łożony. Głośność dźwięków złożonych.j. ile razy wydaje się głośniejszyjeden od drugiego. potrzebne są metody uwzględniające różnice. nych. oba o częstotliwości. Ta wartość wykładnika potęgowego (0..) Rezultaty uzyskane za pomocą metody oceniania wielkości wskazują. mają głośność 2 sonów. Każda następna oktawa standardowej skali muzycznej ma dokładnie dwukrotnie wyższą częstotliwość od poprzedniej. ••SUNEK 7-9 Uruchomienie pojazdu kosmicznego (z odlegl.3. pytamy ją. jaką przyjmuje orkiestra w celu nastrojenia swoich instrumentów muzycznych.chodziło? Niezupełnie. a te. zwłaszcza gdy intensywność dźwięku przedstawiamy w decybelach. ma częstot- . 1000 H. intuicja muzyczna uwzględniała efekt maskowania ijego wpływ na słuchaczy. psychologiczna głośność wzrasta dwukrotnie (rys.3) jest bardzo dogodna. Kompozytor. zaś przy każdym obniżeniu o 10 decybeli zmniejsza się o połowę.tak precyzyjnie przemyślanej i zgodnej z ich rozmieszczeniem. które leżą na warstwicy oznaczonej liczbą 50. określana jest za pomocą porównywania z tonem standardowym o częstotliwości 1000 Hz. Ilekroć podwyższamy intensywność fizyczną dziesięciokrotnie. stanowi równocześnie ocenę poziomu tego dźwięku. Wyrażone w sonach poziomy głośności dla niektórych typowych dźwięków zostały przedstawione na rysunku 7-9. Nuta A4 (A powyżej środkowego C). powiedzmy. głośność 4 sonów. Pytanie jest trochę niezwyk ale osoby badane mogą sobie poradzić i dać odpowiedź sensowną. Jedna z takich metod oparta jest na ocenie wielkości tonu (magnitude estimaiio Osobie badanej prezentujemy dwa tony. Jednostką głośności jest son. Za pomocą sonów dokonujemy pomiaru odbieranej głośności tonów czystych. Ta metoda pomiaru była standaryzowana przez Międzynarodową Organizację Normalizacji (International Standards Organization). zawierających wiele komponentów częstotliwości. dyrygent. 45 m) Pomiar głośności Pomiar głośności ma ważne znaczenie dla rozwiązywania wielu problemów prakty. A zatem psycho giczna ocena głośności J zależy od fizycznej intensywności dźwięku /. W celu uzyskania głośności tonu przy innych częstotliwościach można posługiwać się warstwicami równych głośności.. dźwięki orkiestry albo hałas samolotów i samochodów. 7-9). Sony. Ponieważ psychologiczne spostrzeganie dźwięku nie odpowiada bezpośredi fizycznym pomiarom jego intensywności. | Wielkość w sonach. które leżą na warstwicy 60. Według definicji. jak na przykład różne głosy. zgodnie z prawi wyrażonym w postaci wzoru: J=kl 0. (Więcej informacji ten temat i pewne przykłady zawiera Dodatek A. Na rysunku 7-1 wszystkie tony na warstwiey równych głośności oznaczonej liczbą 40 mają głośność równą 1 sonowi. Zwiększenie intensywności dźwięku o 10 decybeli zawsze zwiększa głośność dwukrotnie. Po każdorazowym wzroście o 10 decybeli liczba sonów podwaja się. efektu maskowania oznacza zniszczenie równowagi dźwiękowej między instrumenta. Usunie.

liwość 440 Hz. W miarę przechodzenia od częstotliwości wysokich do niskich maksymalna amplituda drgań błony przemieszcza się od okienka owalnego do wierzchołka ślimaka. że spostrzegana wysokość nie odpowiada skali muzycznej. okazuje się wówczas. Chociaż wynik ten może nie odpowiadać naszemu intuicyjnemu wyobrażeniu o wysokości dźwięku. ale dane eksperymentalne wskazują. a następnie musi ona porównać je pod względem ich wysokości. że wysokość dźwięku odbierana przez osobę badaną podwaja się lub maleje o połowę (Rezultat ten wynika z procedury oceny wielkości opisanej w Dodatku A. Obie te funkcje pokazane są na rysunku 7-11. ton o częstotliwości 1000 Hz (przy 60 dB) ma wysokość równą 1000 mclów. Różnorodne częstotliwości wywołują w błonie specyficzną dla nich aktywność. Stwierdzenie to jest zgodne z psychologicznymi ocenami stosunku wysokości dźwięków. Podwojenie lub zmniejszenie częstotliwości o połowę nuty nie powoduje tego. Chociaż jego rozumowanie było niezbyt ścisłe. Muzycy często analizują konsekwencje transpozycji utworu z jednej tonacji na inną. A zatem na równomiernie stonowanej skali muzycznej podwyższenie nuty o oktawę powoduje podwojenie jej częstotliwości. jakie to były nuty (podobnie podwyższenie nuty o oktawę powoduje podwojenie wysokości dźwięku). niezależnie od tego. niemniej jednak istnieją. w którym występuje maksymalna amplituda drgań. Zmiany odbieranej wysokości przy przejściu od C4 do D4 różnią się od zmian przy przejściu od F4 do G4 albo też z Cs doDs. Rozmieszczenie maksymalnej amplitudy drgań wywołanych przez tony o różnych częstotliwościach przedstawione zostało w miarach odległości (mm) od wierzchołka ślimaka. że transpozycja zmienia charakter utworu. RYSUNEK 7-10 Skala melowa Czy nuta w danej oktawie spostrzegana jest jako dwa razy wyższa niż ta sama nuta w oktawie poprzedniej? Nasza intuicja sugeruje nam odpowiedź twierdzącą. Odbierana wysokość . Psychologiczna różnica między wysokością dwu tonów najwyraźniej zależy od fizycznej odległości między położeniem punktów maksymalnej aktywności. że wysokość tonu zależy od miejsca na błonie. Zgodnie z definicją. A wyższe o jedną i o dwie oktawy (As i A«) mają częstotliwość odpowiednio 880 i 1760 Hz. Jeszcze w roku 1863 niemiecki fizyk Helmholtz wysunął przypuszczenie. a następnie transponowany na A major. niezależnie od tego. że odpowiedź jest przecząca. wniosek okazał się trafny. wróćmy ponownie do drgań błony podstawowej. Podobnie A niższe o jedną oraz o dwie oktawy (A3 i Ą2. Oprócz tego oktawa składa się z 12 dźwięków (licząc wszystkie tony i półtony). Jednostką wysokości dźwięku przedstawioną na wykresie jest mel. Jeżeli na przykład utwór został skomponowany w tonacji C major. Zmiany te są bardzo subtelne. Aby dokonać podziału skali częstotliwości objętej oktawą na 12 różnych interwalów. Częstotliwość (Hz) Częstotliwość (Hz) Teoria miejsca: położenie na błonie podstawowej Aby ustalić. Kiedy osobie badanej eksponuje się różne nuty.) Rzeczywista zależność między częstotliwością a wysokością przedstawiona została na rysunku 7-10. to dlaczego transpozycja całej melodii musi wpłynąć na jej odbiór? Psychologiczne różnice między nutami pozostaną takie same. jaki to ma wpływ? Jeżeli przejście od jednej do drugiej nuty psychologicznie oceniane jest jednakowo. Ale większość muzyków uważa. co determinuje nasze spostrzeganie wysokości dźwięku. wywołanych tymi tonami. która ją poprzedza. częstotliwość każdej kolejnej nuty powinna być o 2Vn raza wyższa od częstotliwości nuty. charakteryzuje się częstotliwością równą odpowiednio 220 i 110 Hz. w jakiej tonacji grany jest utwór. ściśle jednak odpowiada on pewnym pojęciom kompozycji muzycznej.

a następnie prosząc ją o rozstrzygnięcie. Wrażliwość ucha na zmiany częstotliwości można mierzyć bezpośrednio i dokładnie eksponując kolejno osobie badanej pary tonów. Źródło: Zwislocki (1965). Ale podobnie jak i uprzednio. (1965). Jeżeli dokonamy modyfikacji krzywej uwzględniając przy tym odpowiednie zagęszczenie neuronów. Przy częstotliwości 100 Hz niezbędna jest zmiana o 3% (3 Hz). odbieranych przez różne systemy sensoryczne. że zmiana wysokości równa 1 melowi jest mniejsza od 1 rld. związany z różnicowaniem jest typowy dla wielu różnych narzędzi pomiarowych. 7-12). a więc nie może być wykryta. Na przykład. które pozwalają na wykorzystanie informacji o odległości.w przybliżeniu 1150 komórek zwojowych na milimetr. Zwróćcie uwagę na to. to o takim systemie mówi się.. Dlaczego te odległości są czynnikiem decydującym? Nie miałyby one większeeo znaczenia. . Jeżeli porównamy próg różnic ledwie dostrzegalnych dla wysokości tonu z odległościami między wierzchołkami maksymalnej aktywności na błonie podstawowej. Jeśli przyjmiemy A7 za wielkość rld. i 1 mel odpowiada w przybliżeniu 12 neuronom.3% przy 1000 Hz. Rozkład zmian w różnicowaniu jest podobny dla wielu różnych wymiarów fizycznych.2 lub 0. W związku z tym wzrasta także bezwzględna wielkość różnicy między sygnałami. rld są względnie stałe w wielkościach bezwzględnych sygnału dla niskich intensywności i wykazują mniej więcej stałą wartość procentową dla średnich intensywności obszaru słyszalności. czy miały one identyczną wysokość czy też różną. Sposób rozmieszczenia 30 000 włókien nerwu słuchowego wzdłuż błony wskazuje na istnienie takiego mechanizmu. to taki ich rozkład pozwala założyć.v/() . zgodność wzrośnie. " przedstawiona została również w skali melowej. Jeżeli większe zagęszczenie neuronów zapewnia bardziej dokładną informację. aby została ona dostrzeżona.3%3. W ten sposób uzyskujemy pomiar wielkości progu za pomocą różnic ledwo dostrzegalnych (rld) [just noticeable difference (jnd)] między wysokością tonów. Źródło: Ziv/. Ta procentowa wielkość systematycznie się obniża. to zauważymy pełną zbieżność w strefie wysokich częstotliwości oraz rozbieżność w zakresie niskich częstotliwości (rys. czyli taką zmianę intensywności sygnału. Jednak w miarę zbliżania się do wierzchołka zagęszczenie neuronów obniża się. aby zmiana wysokości tonu została dostrzeżona. gdzie / oznacza intensywność sygnału. W pobliżu okienka owalnego i w pierwszych zwojach ślimaka zagęszczenie neuronów okazuje się stałe . wywołanymi przez dwie porównywane ze sobą częstotliwości. gdzie zagęszczenie neuronów wzdłuż błony jest względnie stałe. rld odpowiada stałej odległości na błonie-około 0. Określenie miejsca maksymalnej amplitudy drgań wzdłuż błony w połączeniu z uwzględnieniem rozmieszczenia neuronów daje w efekcie obraz zarówno subiektywnego spostrzegania wysokości tonu. niezbędna dla ich odróżnienia. Dla niskich częstotliwości różnice ledwie dostrzegalne dla wysokości są w przybliżeniu stałe. widzimy pełną zgodność: każda zmiana wysokości na skali melowej o jeden mel jest w przybliżeniu równa rozprzestrzenianiu się drgań wzdłuż błony na 12 neuronów. Wynika on stąd. Kiedy krzywa jest skorygowana odpowiednio do zagęszczenia neuronów. różnicowanie intensywności sygnału słuchowego wykazuje podobin rozkład. trzeba koniecznie uwzględnić rozmieszczenie komórek włoskowych wzdłuż błony. Przy znacznie wyższych częstotliwościach (powyżej 500 lub 1000 Hz) w części. gdzie k jest zmianą względną (100A: jest zmianą procentową). że zmienność pomiarów zależy często od mierzonego poziomu i wzrasta wraz z tym poziomem.05 mm lub 0. gdyby w systemie nerwowym nie było odpowiednich mechanizmów nerwowych. odpowiadającymi około 52 neuronom. procent zmian potrzebny do uchwycenia różnicy pozostaje względnie stały i wynosi około O. Ten stały procenl 3 RYSUNEK 7-12. ale nie identyczne. Te dwie funkcje są podobne. Możemy wykryć różnice między dwiema częstotliwościami pod warunkiem. tzn. wysokość powinna się zmienić o 4 lub 5 melów. tzn. że funkcjonuje zgodnie z Prawem Webera [od nazwiska fizjologa Webera (1795-1878) współczesnego Helmholtzowi].RYSUNEK 7-11. Zdolność do takiego różnicowania zmienia się wraz z częstotliwością. to Prawo Webera można zapisać w postaci: 7= W. Kiedy te wzrosty wielkości powodują stałą procentową zmianę wartości sygnału. aż osiągnie minimum-około 0.002 cala. że pas odbioru niskich częstotliwości -obszar rozciągający się bliżej wierzchołka ślimaka-powinien być mniej wrażliwy na zmiany aktywności błony. jak i wrażliwości ucha na zmiany częstotliwości: • 1 rld odpowiada w przybliżeniu 52 neuronom. że wierzchołki ich aktywności przedzielone są na błonie interwałami. Aby osoba badana mogła zauważyć zmianę.

Czysty ton o częstotliwości 524 Hz odpowiada wysokością nucie Cs. Ale wyraźnie dostrzegamy. ponieważ coraz więcej jej składowych. jest to niezbyt niska nuta. że chociaż przy tym dodają się dwie fale sinusoidalne o częstotliwościach 1000 i 1100 Hz. Jeżeli więc na normalnym poziomie głośności najniższa słyszana częstotliwość wynosi 131 Hz. znaczna część energii cicho zagranej nuty nie jest przez nas odbierana. Chociaż przy częstotliwości 131 Hz potrzeba więcej energii niż przy innych częstotliwościach. intensywność składowych o niskiej częstotliwości znajduje się poniżej progu słyszalności. rozważmy prostą sytuację przedstawioną na rysunku 7-15. Niektóre jednak zagadki pozostają nierozwiązane. wydaje się stała nawet po zmianie jej struktury w zakresie częstotliwości? W jaki sposób możemy nadal spostrzegać dźwięk nuty fortepianu zgo- dnie z jej częstotliwością podstawową na poziomie 131 Hz. Ma ona tę samą wysokość. nuta grana coraz ciszej i ciszej dźwięczy mniej więcej podobnie. to po obniżeniu poziomu głośności podnosi się ona do 262. uzyskana w efekcie fala RYSUNEK 7-13 . Ale nuta grana na fortepianie to nie to samo co prosty ton. Dwa czyste tony: 1000 Hz i 1100 Hz dodano w celu uzyskania fali złożonej. kiedy najniższa ze słyszalnych częstotliwości jest równa 524 Hz? W jaki sposób słyszymy nieobecny ton podstawowy? Nieobecność tonu podstawowego. to dlaczego wysokość dźwięku złożonego. Nasze ucho nie jest zbyt wrażliwe na dźwięki o niskich częstotliwościach.R Y S UNEK7-14 Cykliczność wysokości dźwięku Analiza rozchodzenia się drgań wzdłuż błony podstawowej pozwala na wyjaśnienie szeregu zjawisk związanych z naszym spostrzeganiem wysokości dźwięku. jaką ma ton o częstotliwości 131 Hz (dokładniej 130. Głośność i wysokość. Jeżeli nuta grana jest coraz ciszej i ciszej. Jeżeli wysokość tonu określona jest miejscem na błonie podstawowej. że zachodzi tu dziwne zjawisko. Tak więc. 7-14). chociaż nuta muzyczna cichnie. Zauważcie. następnie do 393 i w końcu do 524 Hz (przv umiarkowanie cichym graniu). Aby znaleźć odpowiedź na to pytanie.9 Hz). aby wysokość jej ulegała zmianie (rys. Jest to dość wysoka nuta o całą oktawę wyższa niż środkowe C. to jednak i na te inne częstotliwości przypada część energii. Spójrzcie na widmo przedstawione na rysunku 7-13. nie wydaje się nam. jednakże wiele instrumentów muzycznych wydaje dźwięki o takim zakresie częstotliwości. jakim jest nuta grana na fortepianie. ale dlaczego? Czy ta sama nuta grana na fortepianie nie powinna zmieniać swej wysokości w miarę jak staje się coraz cichsza. Co dzieje się z naszym spostrzeżeniem? Oczywiście. przestaje być słyszanych? Rozważmy nutę C3 („do" małej oktawy) graną na fortepianie. leżących w paśmie niskich częstotliwości.

nie otrzymujemy nowej sinusoidy. Fluktuacja ogólnego ciśnienia dźwięku pojawiająca się w wyniku nałożenia . występując równocześnie dają zjawisko dudnienia: regularne nasilenia i osłabienia energii dźwięku z częstotliwością równą różnicy częstotliwości sumujących się fal. że określona wysokość tonu jest spostrzegana tylko dzięki występowaniu odpowiedniego maksimum amplitudy drgań wzdłuż błony. W ten sposób dudnienie powtarza się co In milisekund. .'lC|ania nad nieobecnością tonu podstawowego stanowią klucz do oceny ich wartości. to ustawi go ona na częstotliwość 200 4 Hz . dudnienie. W danym przypadku sinusoida o częstotliwości 1000 Hz nakłada się na sinusoidę „ częstotliwości 1100 Hz. Siedem przedstawionych powyżej częstotliwości (tonów) daje sześć sposobów uzyskania różnicy częstotliwości równej 200 Hz. występuje tu pewna nieliniowość. Po pierwsze. które przewiduje teoria. że ucho stanowi niezbyt dokładny przekaźnik dźwięku. ucho nie . tak twierdzi teoria \. ^steczki i mięśnie ucha środkowego chronią ucho wewnętrzne.u komponentów wyjściowych. Różnica częstotliwości okazuje się być istotnym przyczynkiem do spostrzegania wysokości dźwięku. spostrzeganie częstotliwości dudnienia jest rezultatem tego. Struktura fizyczna ucha (szczególnie ucha środkowego) dodaje do napływającego sygnału akustycznego częstotliwości uzupełniające. Liczne badania potwierdziły. a nie częstotliwość dudnienia równą 100 Hz.lltu. Po <rugie. dochodzą do tego zniekształcenia w czasie odbioru dźwięku. Wprowadzenie nieliniowości w toku transmisji i/więku jest typowe dla wielu systemów mechanicznych i pod tym względem ucho nie miowi wyjątku. aby pozwalało wyjaśnić.-(lak zupełnie nieliniowe. Wytwarza ono różne częstotliwości. przy wysokich natężeniach .poziom głośności powyżej 80 dB-ucho istotnie „racuje nieliniowo i przedstawione wcześniej wyjaśnienie spostrzegania częstotliwości Hidnienia jest wówczas prawidłowe. że brak jest jakiejkolwiek energii dźwięku przy częstotliwości 100 HDodając sygnały o częstotliwości 1000 i 1100 Hz. Dwa czyste tony o sinusoidalnym kształcie fal. Powstała częstotliwość jest równa różnicv dv. Ale 4 Eksperyment opisywany w tym paragrafie został przeprowadzony przez Pattersona (1969). Zjawisko przedstawione na rysunku nazywamy dudnieniem. Strumień impulsów w nerwie słuchowym jest zgodny z rozkładem dudnień dźwięku. charakteryzujący się nieliniowością. to znaczy odpowiada teorii miejsca w spostrzeganiu wysokości. szczególnie w wypadku dźwięków o niskim natężeniu. Wyjaśnienie na podstawie teorii periodyczności. charakteryzuje się zmiennością w granicach około 100 Hz. Maksymalna aktywność błony podstawowej odpowiada po prostu rzeczywistym częstotliwościom fal składowych. Przy wysokich poziomach intensywności dźwięku. powinniśmy spostrzegać składowe o częstotliwości 1000 i 1100 Hz. dlaczego wysokość nuty Gi okazuje się być zgodna z wysokością tonu podstawowego. RYSUNEK 7-15.się (/ni.1000 i 1100 Hz. Wyjaśnienie na podstawie teorii miejsca. a . Synchronizacja w Maskowanie nieobecnego tonu podstawowego Przeanalizujmy złożony dźwięk utworzony z następujących częstotliwości: 1000 Hz 1200 Hz 1400 Hz 1600 Hz 1800 Hz 2000 Hz 2200 Hz Jeżeli poprosimy osobę badaną o ustawienie oscylatora tak. W rzeczywistości słyszymy dudnienie (rys. że sygnały o wysokiej intensywności istotnie wywoliijil zjawisko nieliniowości i dodawania właśnie tych tonów.akcjach neuronów jest podstawą spostrzegania wysokości dźwięku. tzw. 7-15).atensywnościach zjawisko nieliniowości działa w niewielkim stopniu-na pewno nie na tyle silnie. osłabiając napływający <venał. To wyjaśnienie jest zgodne z twierdzeniem. Są to dwa najważniejsze wyjaśnienia spostrzegania wysokości dźwięku. Ucho jest urządzeniem nieliniowym.(iodvczności. Wyładowania komórek nerwowych występujące jako reakcja na stan aktywności błony podstawowej zsynchronizowane są z regularnym wznoszeniem się i opadaniem częstotliwości dudnienia. Istnieją jednak dwa źródła informacji nie pozwalające na przyjęcie tego wjaśnienia w odniesieniu do nieobecności tonu podstawowego. co daje częstotliwość dudnienia 100 Hz. Druga teoria podkreśla wagę synchronicznych wyładowań neuronów w reakcji na zmieniające się ciśnienie fali dźwiękowej. Ten mechanizm ochronny także wnosi zniekształcenia do przekazywanego syg!. \taiitnenty przeciw nieliniowości. Jednak dudnienie to nie powinno wystąpić na błonie podstawowej. jeżeli spostrzegamy wysokość na podstawie wyodrębnienia punktów maksymalnej amplitudy drgań. To proste zjawisko można wyjaśnić na podstawie obu teorii spostrzegania wysokości. zwłaszcza dodawana jest częstotliwość dudnienia i błona podstawowa aktywizuje się w części odpowiadającej tej częstotliwości. W ten sposób. aby wysokość jego tonu odpowiadała wysokości tego złożonego dźwięku. Ale. sinusoidalnych fal o różnej częstotliwości. Istnieją dwie możliwe teorie dla wyjaśnienia tego zjawiska. co dzieje się z nutą fortepianową o intensywności zaledwie 30 dB? Przy tak niskich . Zgodnie z jedną z nich. chociaż on sam leży poniżej progu słyszalności. lecz po prostu regularne zmiany ciśnienia dźwięku zgodnie z częstotliwością dudnienia. Zwróćcie uwagę na to.

rzeczywiście błona aktywizuje się w obszarze 200 Hz? Zwolennik teorii miejsca uważa i. Czy jest możliwe dokonanie rozstrzygającego eksperymentu? W tym celu trzeba zatrzymać drgania błony w części odpowiadającej częstotliwości 200 Hz i sprawdzić. '•vwołanej nieliniowymi dodatkami. że u ryb. wysokich częstotliwości pomiędzy 1000 i 2200 Hz. Dla zupełnej pewności. Zwolennik • oi miejsca będzie twierdził. aby udowodnić istotność paskujących właściwości zastosowanego szumu. A jaki jest rzeczywisty wynik? Przy ekspozycji szumu o wysokiej częstotliwości nieobecny ton podstawowy przestaje być odbierany. Jaka powinna być jego intensywność1 Dostatecznie duża. Szczególnie ważne jest to. nawet po tym. Ryby pozostają na znacznie niższym poziomie rozwoju. ale brak jest błony. Narządy słuchowe ryby są rozmieszczone w pęcherzykach powietrznych i różnice w narządach słuchu u różnych ryb są najwyraźniej związane z różnicami w rozmieszczeniu ich pęcherzyków powietrznych. wszystkie składniki częstotliwości do 500 Hz. Ten o/iom szumu będzie wystarczający do zamaskowania jakiejkolwiek aktywności.ivSzalny. Woda jest bardziej gęsta od powietrza i dźwięk rozprzestrzenia się w niej pięć razy szybciej niż w powietrzu. ale tym . Dogodnym przedmiotem takich badań jest złota rybka (Fay i MacKinon. 5 Eksperymenty na złotych rybkach zostały omówione przez Faya (1970) oraz Fay i MacKinnona (1969). który zawiera wszystkie częstotliwości leżące poniżej określonej wielkości. 7-16). aby wyregulowała intensywność tego tonu tak.środowisku. znajdują się komórki włoskowe i nerwy słuchowe. ODRÓŻNIANIE WYSOKOŚCI DŹWIĘKU 5 B Z UDZIAŁU BŁONY PODSTAWOWEJ E Jednym ze sposobów sprawdzenia prawdziwości teorii periodyczności są eksperymenty przeprowadzone na zwierzęciu pozbawionym btony podstawowej. początkowo eksponujemy osobie badanej czysty ton 200 Hz.nieobecny ton podstawowy ciągle jest . począwszy od którego wyładowania neuronów nie nadążają już za sygnałem. w którym dźwięk rozprzestrzeniacie nieco inaczej niż w powietrzu.Zcstotliwości. odróżnienie wysokości w takim wypadku powinno być całkiem dobre. RYSUNEK 7-16 . aby zamaskował on zupełnie czysty ton 200 Hz. um o niskiej częstotliwości tak. ucho zewnętrzne i środkowe nie są rybom potrzebne. że szum ten zamaskuje dowolną nisko częstotliwą aktywność na błonie. dodać do sygnału szum o niskiej częstotliwości. Fay 1970). a szczególnie u złotych rybek. Czy jest ono zdolne do odróżniania częstotliwości dźwięku? Zgodnie z twierdzeniem teorii miejsca. a nawet mogłyby okazać się szkodliwe. zgodnie z teorią periodyczności. c?. 1969. podajmy szum zawierając. Teraz ponownie włączamy ton złożony. że błona podstawowa drga tylko na obszar?. że sygnał o częstotliwości 200 Hz będzie właśnie słyszalny.. przynajmniej do tego punktu. czy osoba badana może mimo wszystko słyszeć odpowiadającą temu wysokość dźwięku. to znaczy taki dźwięk.. Następnie dołączamy . żeby dźwięczał dokładnie tak głośno. błona podstawowa drga w obszarze 200 Hz i osoba badana właśnie to odbiera Przedstawiciel teorii periodyczności uważa. Przedstawiciel teorii periodyczności będzie udowadniał. W celu określenia 16 wielkości. Jak więc w tej sytuacji mogą one odróżniać dźwięki o różnej częstotliwości? Dzięki odpowiedniemu treningowi złota rybka może odróżniać jedną częstotliwość od drugiej. i właśnie taktywność jest podstawą spostrzeganej wysokości dźwięku.lZcm dodajemy szum maskujący. aby stłumić odbiór tonu. cr znieważ odpowiadająca mu część błony nie została zablokowana szumem o wysokiej '. że jest odwrotne: szum o wysokiej częstotliwości zniekształci reakcje neuronów i nieobecny ton „odstawowy nie będzie więcej słyszany (rys. można wypróbować szum o wysokiej . ale wyładowania nerwowe z tv<* obszarów synchronizują się na częstotliwości 200 Hz. a ponadto żyją w wodzie . W tym celu trzeba np. 200 razy na sekundę. Dźwięk przechodzi przez ciało ryby nie obniżając swej intensywności. Czy nadal będzie słyszalny składnik 200 Hz? /wolennik teorii periodyczności ma rację . który słyszy ona w dźwięku złożonym.. natomiast brak jest błony podstawowej. Więcej. Ponieważ gęstość wody mało różni się od gęstości tkanek i płynów wcielę. jak ton 200 Hz. W uchu złotej rybki znajdują się komórki włoskowe. jak cała aktywność na obszarze odpowiadającym jego 7'istotliwości jest fizycznie maskowana szumem.zcstotliwości-szura zawierający wszystkie częstotliwości powyżej 500 Hz. Narządy słuchowe u większości ryb różnią się nieco od ucha ssaków. przy braku błony podstawowej nie może tez zachodzić proces kodowania wysokości tonu. Stosunkowo łatwo można wyłączyć część błony. a następnie prosimy ją. Tak więc główna rozbieżność między tymi teoriami sprowadza się do pytania. kiedy taki wystąpi.aktywność neuronów wznosi się i opada regularnie.

dostrzegalnym objawem tej antycypacji jest krótkotrwale wstrzymanie oddychania. że eksperymenty z maskowaniem dość wyraźnie potwierdzają 'rorię periodyczności. Początkowo podaje się rybie szereg tonów o jednakowej częstotliwości. to jest dokładnie tam.RYSUNEK 7-18. Pierwsze zjawisko polega na tym. gdy następuje zmiana częstotliwości . Zdolność złotej rybki do odróżniania częstotliwości znika na obszarze 1000-2000 Hz. gdzie możemy tego oczekiwać na podstawie teorii periodyczności. chociaż absolutna wrażliwość ryby jest znacznie niższa. Następnie zmienia się częstotliwość jednego tonu i tej właśnie zmianie towarzyszy bodziec elektryczny. że ten sam ton Obierany jest jako różniący się wysokością przez jedno ucho w porównaniu z drugim W celu przeprowadzenia doświadczenia należy unieruchomić rybę w uprzęży wypełnianej gazą. że minimalna zmiana częstotliwości dostrzegana przez rybę przekracza 10-krotnie tę. Jak więc w 'akim wypadku jego aktywność może stanowić podstawę spostrzegania wysokości Opowiadającej sygnałom o częstotliwości do 4000 Hz? Drugie zjawisko . Źródło: Fay i MacKinnon (1969). Zwróćcie uwagę na to. krzywa ilustrująca zmiany wrażliwości wraz ze zmianą częstotliwości jest analogiczna do odpowiedniej krzywej u człowieka. istnieją jednak dwa zjawiska utrudniające wyjaśnienie spostrzeania wysokości tonu na podstawie periodyczności.to interesująca -somalia słuchu. Uzyskane wyniki zostały przedstawione na rysunku 7-18. a następnie eksponować dźwięk w połączeniu ze wstrząsem elektrycznym (rys. Ryba szybko uczy się antycypować wstrząs elektryczny w momencie. \rgumenty przeciw teorii periodyczności spostrzegania wysokości tonu Chociaż wydawałoby się. którą dostrzega człowiek. podwójne słyszenie („diplacusis"). która powoduje. 7-17). Źródło: Fay (1970). RYSUNEK 7-17. i . Przy takich częstotliwościach neurony nie są już zdolne do reakcji synchronicznie z sygnałem dźwiękowym. że •Udzielny neuron nie może reagować częściej niż 300-400 razy na sekundę.

lnicach częstotliwości /L i/^)./^ i. że |400Hz. szczególnie dla częstotliwości "lomentu. z jaką drga błona? . że wysokość tonu jest determinowana przez miejsce yowania neuronów mogły być zsynchronizowane z częstotliwością drgań. aby błony w obu uszach miały idealnie zgodne rozmiary. przez częstotliwość wyładowań we włóknach nerwu słuchowego. pojedynczo lub grupami. określenie wysokości tonu na poddwa tony o różnej wysokości. Pobudzeniu neuronów może wysyłać impulsy z częstotliwością łączną 1200 Hz. pod warunkiem. chociaż do obu uszu wpada ten sam ton. jeżeli przeanalizujemy kolejno wszystkie etapy przetwarzania sygnału w systemie nerwowym aż do samego mózgu. Najwyższa nuzgodność impulsów nerwowych byłaby potrzebna do osiągnięcia idealnej zgodności % jaką może wziąć śpiewaczka sopranowa.w strefie lokalizacji 1000 Hz reagują z częstotliwością wyładowań równą 1000 Hz. częstotliwości nie zawsze odpowiadają pobudzenia odpowiednich miejsc błony. jeśli liczba tonów zostaje podwojona. częstotliwością (przy stałej średniej częstotliwości). że eksponujemy osobie badanej dwa czyste tony i prosimy ją o ocenę głośności najbardziej wrażliwe (por. jaka w strefie niższych częstotliwości. Począwszy od tego momentu Dwoistość teorii spostrzegania wysokości dźwięku głośność pary tonów zaczyna rosnąć wraz ze zwiększeniem tej odległości (rys. Jeżeli nawet weźmiemy to p0(j częstotliwości odpowiadającej temu miejscu. to możemy tylko dziwić się. że należy utrzymać stałą energię dźwięku (zwaną pasmem szumu. że obie teorie są nieprawdzi. W gruncie rzeczy. na które są one Załóżmy. przy czym grupa włókien nerwowych może równocześnie reagować na taka odstawowego równą częstotliwości 100 Hz. aby sądzić. energia amplitudy drgań na błonie podstawowej. Pełna teoria spostrzegania wysokości tonu. Ale większość dźwięków natupewnymi różnicami w miejscu maksymalnej amplitudy drgań na błonach podstawowych ralnych wykorzystywanych przez człowieka do komunikowania się lub dla rozrywki leży w jednym i drugim uchu. kiedy pasmo zawiera się w we-świetnie uzupełniają się wzajemnie. to Aby odparować pierwszy zarzut.6 Zauważcie. van den Brink. gdzie oba mechanizmy mogą działać. do tego dochodzi informacja przekazywana ażdego z nich musi być zredukowana do połowy. s. Ogólnie biorąc. dla wykonania tego zadania konieczne ^utrzymanie całościowej energii na stałym poziomie. nie mówiąc już o idealnych odpowiednikach na poziomie neuronów. czyli jego barwę. 1000 albo 2000 Hz.oziom energii dla każdej częstotliwości jest proporcjonalny do l/(/H -fL). Jeżeli te dwa tony będą coraz bardziej różniły się między Hb .świadczy o achowuje stałą głośność podczas zwiększenia odległości między. Poczynając od tego 6 uzupełniającej informacji dotyczącej wysokości dźwięku. aby powyżej tego punktu wyanomalia ta potwierdza pogląd. głośność dźwięku wzrasta w miarę dodawania nowych częstotliwości . . brak jest danych przemawiających za tym. i częstotliwością. dopóki nie zostanie przekroczona pewna irytyczna wielkość odległości między częstotliwościami. Tak więc. w których możliwa jest niewielka dysharmonia między lokalizacją włókien nerwowych a krytycznymi częstotliwościami. 249). jak widać. 7-19). jeśli tylko zastanowimy się nad tym. powinna stanowić kombinację W podobny sposób dźwięk składający się z komponentów wszystkich częstotliwości teorii miejsca i teorii periodyczności. Więcej nawet. Wiadomo również. Człowiek cierpiący na ostry diplacmis słyszy znaczyć. ziwie częstotliwości wyładowań jest możliwe aż do częstotliwości 4000 Hz. (Należy zamaksymalnej amplitudy drgań na błonie. poniżej 1000-2000 Hz. że istnieje wiele miejsc.. Jak to jest możliwe. W tym wypadku częstotliwość wyładowań pomaga określić wysokość częstotliwość.ikiegokolwiek miejsca wzdłuż błony podstawowej zawsze towarzyszą wyładowania o aktywność ich jest odpowiednio zsynchronizowana. Jeżeli włókna rozmiesz.) Tak więc wszyscy ludzie odbierają nieco inaczej wysokość tonu docierającego do obu uszu. omawiane zjawisko występuje w tak niewielkim stopniu. Jeżeli pojedynczy neuron wyładowuje się z częstotliwością zaledwie 300 Hz. zwolennicy teorii periodyczności powołują się na . Zakłada się. z wysokością tonu zasadę salwy (por. aby całą energię utrzymać stalą. Jest rzeczą mało prawdopodobną. y tu do czynienia ze spostrzeganiem dźwięku złożonego. Inaczej trudno byłoby wyjaśnić przypadek z nieobecnym tonem podstawowym. uzyskanego w efekcie dźwięku. ma podstawową częstotliwość około między każdą parą punktów drgań na obu błonach. Trudno również oczekiwać. Rozważmy to na prostym przykładzie. i ze strukturą tonów harmonicznych w Wszarze 1000 Hz. że zgodnie z poglądami różnych badaczy. to grupa złożona z czterech ./n do momentu aż tym mnóstwo faktów. Tak samo jest z szumem. łączny dźwięk nie. że rozkład aktywności neuronów dostarcza zostanie osiągnięta pewna krytyczna wielkość tej odległości. że neurony. to KRYTYCZNE PASMO CZĘSTOTLIWOŚCI staje się jasne. Brak jakichkolwiek podstaw. jla częstotliwości w przedziale od 1000 (lub 4000) do 20 000 Hz spostrzeganie wysoszczególnie w wypadku tonu o wysokich częstotliwościach. uchem. że ta dwoistość operacji występuje tylko w wypadku częstotliwości poniżej mogą reagować na częstotliwości powyżej 2000 lub nawet 3000 Hz.. Jednakże wyładowaniom o określonej uwagę. na którą żadne z nich oddzielnie nie mogłoby reagować.7Cli włókna w strefie lokalizacji 1000 Hz dają częstotliwość wyładowań 100 Hz. Na odpowiednie pobudzenia reagują określone grup^ nl m neuronów. Jeśli dodajemy więcej tonów. kiedy dźwięk złożony z oddzielnych rw Za główny czynnik określający wysokość tonu możemy przyjąć miejsce maksymalnej •ó eksponowany jest osobie badanej. Z pewnością miejsce na błonie podstawowej ma zawartych między pewną niską częstotliwością {£} a wysoką częstotliwością (fH) niezwykle ważne znaczenie dla wydobycia informacji o wysokości sygnału .. Najłatwiej można to wyjaśnić kości tonu może wyjaśnić tylko mechanizm miejsca. skoro neurony normalnie wyładowują się z taką samą i/0Iie •c pojawiają się żadne komplikacje i odbierana jest wysokość wywołana tonem 1000 Hz. dzieje się tak dopóty. zmienia ia wojej głośności.. 1970). żc •.nU-miejsce na błonie determinuje jakość dźwięku. Dipkicusis to jeden z najważniejszych argumentów przeciw teorii periodyczności.

108 melom i 25 rld. • 1 pasmo krytyczne odpowiada w przybliżeniu 1300 neuronom. W ten sposób. 0. Źródło: Zwislocki (1965). i Krytyczne pasmo częstotliwości ma szereg ważnych właściwości. co wyprowadza je daleko poza granicę tej strefy. wzajemne oddziaływanie energii dźwiękowych zostaje przerwane. Odległość od okienka owalnego (mm) Wszystkie trzy przykłady wskazują. aby komponenty tworzące nieobecny ton podstawowy znajdowały się dostatecznie blisko siebie. i 1 rld odpowiada w przybliżeniu 52 neuronom. Strefa ta nazywa się pasmem krytycznym. oddalonymi dzieje się tak dopóty. Źródło: Scharffi97i. pokrywania się krzywych aktywności. wywołanych dwoma tonami. podobne do tych. kiedy tony te leżą w przedziałach tego samego pasma krytycznego. chociaż psychologiczne właściwości nadal współgrają ze sobą. RYSUNEK 7-21. Próg różnicy (rld) częstotliwości w tym obszarze stanowi około 1/50 przedstawionej tu odległości częstotliwości. które odpowiadały szumem w paśmie obejmującym częstotliwości zbliżone do częstotliwości tego tonu. 7-20). mimo znacznego rozszerzanie pasma szumu nie ma wpływu na wykrycie czystego tonu. Jeżeli wychodzimy poza granicę tej strefy krytycznej. Jeśli popatrzymy na układ pobudzeń na błonie podstawowej. Na miarę zwiększenia odległości między fL i/ H .RYSUNEK 7-19. W wielkościom różnic ledwie dostrzegalnych (rld) i skali melowej dla wysokości tonu. Źródło: Scharf(J970).3 mela i 0. rysunku 7-21 przedstawiono wykres aktywności wywołanej dwoma tonami. Porównując przedstawione na rysunku 7-21 krytyczne pasmo częstotliwości z właściwościami błony podstawowej oraz skalą melową i skalą rld. . 4. dalsze jeden od drugiego o 300 Hz. maskowany odpowiedniki krytycznego pasma częstotliwości. dopóki nie zostanie osiągnięta krytyczna odległość. że w przedziałach pewnej krytycznej strefy częstotliwości można zaobserwować wzajemne oddziaływanie energii dźwiękowych. W gruncie rzeczy tony te są rozdzielone dwoma krytycznymi pasmami częstotliwości.04 pasma krytycznego. wykrycie tonu staje się coraz trudniejsze. bardzo łatwo znajdziemy Rozważmy trzeci przykład.23 rld i 0. Jej wielkość zależy od wartości częstotliwości środkowej (rys. człowiek może łatwo odróżnić te dźwięki.009 pasma krytycznego. to znaczy w granicach krytycznego pasma RYSUNEK 7-20. możemy w następujący sposób przedstawić wzajemne powiązania między nimi: 1 mel odpowiada w przybliżeniu 12 neuronom. Dudnienie wywołane przez różne tony jest najwyraźniej dostrzegane wtedy. w której mogłyby oddziaływać na siebie w naszym spostrzeganiu. Osoba badana próbuje wykryć czysty ton. W ten sposób zjawisko periodyczności spostrzegania wysokości wymaga.

których częstotliwości leżą w granicach jednego pasma krytycznego. czyli około 27. jakby wychodził on z różnych punktów wyobrażonej otaczającej nas przestrzeni.częstotliwości. Szerokość głowy ludzkiej wynosi około 18 cm. a więc i łatwiej słyszalne. Następnie włączajcie na przemian nagranie monofonicznej stereofoniczne. Jeżeli źródło dźwięku położone jest po jednej stronie. Wsłuchajcie się w różnicę między nimi. stereofonicznego nagrania7. że pasmo krytyczne odpowiada za dysonans związany z kombinacją pewnych dźwięków. jeżeli dowolna para ich tonów harmonicznych trafia w granice tego samego pasma częstotliwości. musi okrążyć głowę dookoła. 7 RYSUNEK 7-22 . Im bardziej słyszalne są te tony harmoniczne. Ponieważ dźwięk rozchodzi się Mowa pochodząca od dwóch mówców nie daje tak wyraźnego efektu. to droga dodatkowa wynosi 8TI. Oddalone od źródła dźwięku ucho znajduje się w cieniu akustycznym utworzonym przez głowę (rys. ale słyszymy jednolity świat dźwięków. Dźwięki dochodzą najpierw i z większą siłą do ucha znajdującego się bliżej ich źródła. 7-22). ale żeby dotrzeć do drugiego. Jest to tak naturalne i powszechne zjawisko. a drugi bezpośrednio po prawej stronie słuchającego. a nie przez jedno [słyszenie jednouszne). Przypuszcza się również. Wagę lokalizacji dźwięku można łatwo zademonstrować za pomocą nowoczesnej aparatury dźwiękowej. Droga dźwięku-do bliższego (lewego) ucha Lokalizacja Wskazówkami umożliwiającymi zlokalizowanie źródła dźwięku są: dokładny czas oraz intensywność. Jeżeli przyjmiemy. że traktujemy je jako absolutnie oczywiste. Dwie nuty mogą być w dysonansie. o wysokim standardzie. Jest to ważny czynnik wzbogacający nasze spostrzeganie i ułatwiający rozszyfrowanie informacji słuchowej. tym silniejszy będzie dysonans. PRZESTRZENNE SPOSTRZEGANIE DŹWIĘKU Mamy dwoje uszu. ale daje również znacznie bogatsze wrażenie dźwięku-różnorodne dźwięki stają się bardziej wyraziste. możemy określić w przybliżeniu możliwe opóźnienie w czasie między dotarciem sygnału do obu uszu.5 cm. chyba że jeden znajduje się bezpośrednio po lewej. Większość współczesnych nagrań symfonicznych czy grup rockowych jest wysokiej jakości. Właśnie dzięki różnicy w informacjach uzyskiwanych przez oboje uszu (słyszenie dwuuszne). Odtwarzanie stereofoniczne nie tylko zapewnia takie spostrzeganie dźwięku. Przeprowadzając niezbyt skomplikowane obliczenia. zawierające wie]e częstotliwości harmonicznych. z jaką dźwięki docierają do obu uszu. że dysonans jest wynikiem dudnienia wywołanego dwoma tonami. Trudno docenić znaczenie lokalizacji dźwięku. Nagranie powinno być zrobione w studium nagrań stereofonicznych-stare płyty lub pochodzące z masowej produkcji nie nadają się do tych celów. Twierdzi się. możemy określić położenie źródła dźwięków. Posłuchajcie przez słuchawki dobrego. że głowa przedstawia kulę o promieniu około 8 cm. dźwięk pada bezpośrednio do ucha z tejże strony. Instrumenty muzyczne wydają złożone dźwięki.

Tak więc łatwo. ta różnica w czasie zależy od tego. jedyna dostępna informacja. W takim wypadku fala odbierana przez prawe ucho wyprzedza o 4. 27°. = 270 m sek. Czyż można jednak określić różnice między dwoma tonami w wypadku.5 cala (ok. W tym wypadku cykl zmian ciśnienia dźwięku dokonuje się co 100 mikrosekund. których częstotliwości składowe są niższe niż 1300 Hz. dźwięk dociera do lewego ucha o około 450 mikrosekund później niż do ucha prawego. gdy wynoszą one: 4.5 cykla falę docierającą do ucha lewego. Dźwięk docierający z przodu. gdzie położone jest źródło dźwięk Jeżeli jest ono położone na wprost głowy. Różnica taka wystarczy. Jeżeli sygnał 10 000 Hz dochodzi od źródła umieszczonego po prawej stronie od obserwatora pod kątem 55°.5. Drugą wskazówkę dla określenia lokalizacji dźwięku stanowi cień akustyczny utworzony przez głowę.okrąża" głowę. W gruncie rzeczy przestrzenna lokalizacja dźwięku nie jest zbyt dokładna nawet dla niskich częstotliwości.75 = 3. że w celu lokalizacji źródła dźwięku niezbędne jest porównanie sygnałów uzyskanych przez ucho prawe i lewe. System nerwowy musi więc przechować informację o czasie nadejścia sygnału z dokładnością do 30 mikrosekund (rys. Aby to zrozumieć.5. czy źródło dźwięku leży o 55° na prawo albo 40°.5 -0.3 metra. W wypadku niskich częstotliwości fala dźwiękowa załamuje siei „okrąża" głowę. 7-23). dźwięk o częstotliwości 100 Hz ma długość fali 3. Przy sygnałach o wysokiej częstotliwości opóźnienie to nie jest jednoznaczne i nie może być wykorzystane do lokalizacji źródła dźwięku. 1. zwłaszcza gdy uwzględnimy fakt. 3.5 + 3. Różnica w czasie dotarcia sygnału do jednego i drugiego ucha jest wynikiem różnicy fa2 między sygnałami. czy z przodu czy z tyłu.000 Hz o oHz o ! . jeżeli bowiem głowa jest całkowicie nieruchoma.033 m (3. to dźwięk dociera do obu uszu jednocześnie Jeżeli źródło leży o 3° w prawo.5. to drogę równą 1 Cm przebywa w ciągu 30 mikrosekund.5. Przybliżone obliczenie różnicy mędzy dwoma uszami w długości drogi ododdaloago źródła dźwięku. czy dźwięk dociera z góry czyż dołu. tym samym iwrzy się cień akustyczny..5 cali Różnica czasu = 76 • d m sek. jednakże przy wysokich częstotliwościach. Jest to zdumiewająca zdolność. wynikającym ze sposobu odbicia i załamania przez głowę i ucho zewnętrzne różnych częstotliwości. która daje nieznaczny cień lub w ogóle go nie nakłada. czy można określić. Efekty cienia akustycznego w wypadku położenia źródła iwięku pod kątem 15" wyglądają następująco: -fsto tliwosc Stosunek intensywności dźwięku dla obu uszu 1 dB 4dB 5 dB 6dB 10 dB 300 Hz 100 Hz i 200 Hz . jeden opóźnia się w stosunku do drugiego. aby obserwator mógł wykryć zmianę położenia źródła dźwięku. rozważmy sygnał o częstotliwości 10000 Hz.3 centymetra). 17° lub 6°? Jest to niemożliwe. M długość fali zaledwie 0. Dźwięk przebywa drogę między jednym a drugie uchem w czasie około 840 mikrosekund. d=r0 + rsin9 \ JF<9 = 30° =0. a nawet.75+ 1. a nawet 1/2 cykla? Mówiąc inaczej. jaką jest różnica w czasie. Odbija się więc od głowy. brak jest w ogóle znaczącej dyfrakcji. nie pozwala ustalić. Najdłuższy czas opóźnienia dźwięku między obu uszami wynosi około 840 mikrosekund i jakakolwiek częstotliwość dźwięku.5 sin 30° d =1. ale z przesunięciem w jedną stronę. gdy fala jest krótka w porównaniu z rozmiarami głowy. Ale już dźwięk o częstotliwości lOOOOHz d = różnica długości dróg r = promień głowy = 3. sygnałów wzrokowych oraz dzięki różnicom w barwie dźwięku. 2.52radiany d= 3. Na przykład. Oczywiście.w powietrzu z prędkością (w przybliżeniu) 330 metrów na sekundę. dźwięk dociera do prawego ucha o 30 mikrosekund wcześniej niż do lewego. zaczyna sprawiać kłopoty w ustaleniu źródła sygnału. pod jakim ustawione jest źródło dźwięku (w radianach) Dźwięk płynący od oddalonego źródła RYSUNEK 7-23. charakteryzuje się takim samym opóźnieniem jak dźwięk docierający z tyłu z analogicznym przesunięciem w tę samą stronę. W naturalnych warunkach niejasności te mogą być usunięte za pomocą ruchów głowy. Ta maleńka różnica-30 mikrosekund różnicy czasu-jest dla człowieka wykrywalna. której pełny cykl trwa krócej. 8 cm) 9 = kąt. Różnice w czasie stanowią dobrą sposobność do lokalizacji tych dźwięków.

tj. gdy sygnał dociera wpierw do drugiego ucha. Do wyższych ośrodków słuchowych Oliwka górna Interakcje dwuuszne Aby zapewnić precyzyjną lokalizację dźwięku w przestrzeni. Tu zachodzą interakcje pobudzeniowe i hamujące między sygnałami napływającymi od prawego i lewego ucha. która pozwala na uporządkowaną reprezentację różnorodnych częstotliwości słuchowych. jaki zaobserwowano w oliwce górnej. Znaczenie słyszenia dwuusznego Równoczesne dotarcie dźwięków do obu uszu nie tylko uzupełnia spostrzegany dźwięk o wymiar przestrzenny. Wspominaliśmy już o tym. pozwalająca zaobserwować ten efekt. Niektóre wyższe poziomy systemu słuchowego najwidoczniej biorą też udział w porównywaniu sygnałów napływających z obu uszu-na przykład wzgórek czwo raczy dolny. Jego struktura anatomiczna jest odpowiednio dostosowana do przechowania informacji czasowej. Jeśli sygnał dociera najpierw do jednego ucha. Chociaż zaczynamy rozumieć pewne mechanizmy nerwowe biorące udział w porównywaniu i łączeniu sygnałów z obu uszu. Z prawego ucha różne jednostki we wzgórku czworaczym dolnym. Na rysunku 7-24 przedstawiono schematycznie ogólne typy interakcji zachodzących w oliwce górnej (E oznacza interakcje pobudzeniowe. Wyniki równoczesnych badań obu tych zmiennych dostarczają wiele dowodów przemawiających za tym. Źródło: van Bergeijk (1962). a jeszcze inne wytwarzają taki rodzaj interakcji. Różne neurony najwidoczniej mają różnorodne preferencje dotyczące stron. co jest równe w przybliżeniu czasowi niezbędnemu do przejścia dźwięku z jednej strony głowy kota na drugą. 8 Jądro ślimaka Jądro spiralne Z lewego ucha RYSUNEK 7-24. Dźwięki dochodzące zarówno z jednego. że jego uszy wewnętrzne leżą bliżej siebie o 22 do 25 cm niżby to wynikało z samej wielkości głowy. co sprawia. Przestrzenna lokalizacja dźwięku zachodzi głównie dzięki podwójnemu systemowi' różnic czasowych dla niskich częstotliwości i różnic intensywności dla wysokich częstotliwości. wynosi około 250 mikrosekund. dochodzącej od początkowych neuronów słuchowych 8. I-hamujące). Przełączenie z jednego systemu na drugi zachodzi w przedział 1000-5000 H z . aby zapewnić rzetelne różnicowanie i tym samym dostarczyć miarodajnych wskazówek lokalizacji żródla dźwięku. (Dokładna anatomia nie jest jeszcze w pełni poznana. Ich reakcje mają charakter podobny do tych. że oliwka górna jest tym ośrodkiem nerwowym. to tempo reakcji pewnych jednostek jest wyższe aniżeli wówczas. Jakie mechanizmy nerwowe informują nas o tym. Ma on niezwykle długi przewód słuchowy (prawie 11 cm). . Podobna zależność została wykryta w stosunku różnic intensywności dźwięku. z których nadchodzi sygnał. niezbędnej dla lokalizacji. system słuchowy musi mieć zdolność wykrywania różnic czasowych rzędu 10 lub 20 mikrosekund. Skoro ustalenie czasu jest tak ważne dla dokładnej lokalizacji dźwięków. Słoń bez takich długich przewodów słuchowych potrzebowałby znacznie dłuższych połączeń nerwowych między uszami. Jest to wynik oddziaływania trzech różnych mechanizmów: lokalizacji. To oczywiście pomaga zarówno w prawidłowej ocenie tonu. na przykład w toku równoczesnej rozmowy kilku osób? Odpowiedzi na te pytania pozostają poza granicami naszej obecnej wiedzy. Nie wszystkie jednak elementy jego systemu słuchowego są proporcjonalne do wielkości głowy.) Wiele oddzielnych neuronów w oliwce górnej reaguje w różny sposób. które ucho pierwsze odbierze sygnał. gdzie następuje łączenie informacji napływających z obu uszu. szą liczbą błędów przy lokalizacji źródła dźwięku. do oliwki górnej. że określony przedmiot znajduje się o 37° na prawo i jest lekko uniesiony? W jaki sposób są wyodrębniane i lokalizowane złożone sygnały dźwiękowe. charakteryzującym się najwięk.Poczynając od 3000-4000 Hz różnica intensywności jest dostatecznie duża. redukcji interferencji oraz sprowadzenia maskowania do minimum. jak i z drugiego ucha mogą aktywizować Na marginesie interesująca uwaga. zależnie od tego.przedziale częstotliwości dźwiękowych. że sygnały nerwowe opuszczając ucho przechodzą bardzo krótką drogę do miejsca. jak i odróżnieniu i lokalizacji różnych częstotliwości dźwięku. ale zwiększa jego jasność. U kota różnica w czasie. to jednak ciągle dalekie jest rozwiązanie problemu przestrzennej lokalizacji dźwięku. który jest odpowiedzialny za przetwarzanie informacji istotnych dla lokalizacji dźwięku w otoczeniu. to jak sobie z tym radzą duże zwierzęta? Słoń ma chyba największą gtowę ze wszystkich lądowych ssaków. co zwiększałoby ryzyko uzyskania precyzyjnej informacji czasowej. która występuje u wszystkich zwierząt. Ponadto wzgórek czwo raczy ma taką strukturę. Jedne z nich są hamujące inne pobudzeniowe. jaki jest potrzebny przy lokalizacji przestrzennej. czyli mechanizm niezbędny dla dwuusznej lokalizacji.

że sygnały na wejściu docierające do jednego i drugiego ucha odejmują się od siebie. nawet jeśli one występują. Będzie to efekt pokrywania się stref pobudzenia na błonie podstawowej. jak należy je połączyć w dwa kanały. w różnych punktach. może tak wyregulować swój słuch. że słuchacie orkiestry i w momencie. Jedna z możliwych interpretacji polega na tym. co chcemy usłyszeć. Jeżeli próbujemy usłyszeć cichy głos zmieszany z szumem. dźwięki klarnetu i bębna będą docierać do obu uszu. Przy nagraniu monofonicznym bardzo niskie częstotliwości bębna zamaskują niskie częstotliwości klarnetu. a drugiego instrumentu-do drugiego ucha. nie wystąpi na błonie proces cl a wzajemnej interakcji i nie zajdzie zjawisko maskowania. przy czym specjaliści od zapisu dźwięku określają. 7-25). to gdzie najlepiej umieścić mikrofon? Jeśli nosi on mikrofon w kieszeni koszuli. Psycholo- . W warunkach naturalnych. W tym celu należy umocować na krześle stojącym na sali koncertowej makietę głowy z mikrofonami umieszczonymi w uszach. kiwamy głową i zgadzamy się z rozmówcą.Lokalizacja. to wówczas jej głos będzie oddziaływał silniej właśnie na ten mikrofon. Ogromnie wzrasta czystość nagrania w efekcie dodania drugiego mikrofonu-czyli poprzez zapis stereofoniczny. jaki później musi być zachowany przy ustawieniu głośników. Lokalizacja dźwięk stwarza takie możliwości. które brzmiałoby tak jak przy oryginalnym wykonaniu. Jeżeli • cn k klarnet i bęben będą odbierane każde innym uchem. Kiedy osoba mówiąca znajdzie się między dwoma mikrofonami. który jest stosowany w większości wypadków do produkcji płyt i taśm magnetofonowych. W realnych warunkach człowiek nie jest świadomy tych zakłóceń. umożliwiających lokalizację dźwięku. Jeżeli słuchający posługuje się aparatem słuchowym. Jeżeli zaś znajdzie się ona bliżej jednego z mikrofonów. Zazwyczaj w celu uzyskania zapisu dźwięku o wysokim standarcie. Nagle okazuje się. należy b zastosować dwuuszny zapis dźwięku. gdy jedno z nich funkcjonuje normalnie). powinniśmy posłużyć się przy nagrywaniu dwoma mikrofonami ustawionymi z takim samym odstępem. tak aby można było odtworzyć je w warunkach ilomowych (rys. Celem zapisu stereofonicznego jest zarejestrowanie wycinków czoła fali w momencie jej przechodzenia nr/cz określony punkt skali dźwiękowej. intensywność albo też lokalizację w przestrzeni tego. Możemy wybierać częstotliwość. że w trakcie towarzyskiego spotkania musimy podtrzvmywać niezbyt interesującą rozmowę. zaczyna grzmieć wielki bęben basowy. podczas jy sygnał jest słyszalny tylko w jednym uchu. Pozwala to na uzyskanie pożądanych efektów i z tych względów w dzisiejszych czasach właśnie w ten sposób dokonuje się rejestracji dźwięku. jakie mają ludzie głusi na jedno ucho. Z tych względów prowadzi się obecnie badania w dziedzinie nagrań trój. W rezultacie badań (głównie metodą prób i błędów) specjaliści od zapisu dźwięku opanowali sposób posługiwania się większą liczbą mikrofonów równocześnie. drugi dźwięki nadchodzące z lewej. to nie będzie możliwe normalne określenie źródła dźwięku. Istnieje również trzeci sposób polepszenia wyrazistości sygnału przy odbiorze dwuusznym. wymaga bowiem w trakcie odtwarzania ścisłego przestrzegania warunków. ale jeżeli słuchacz obróci ilowę. jak i szum. Drugi sposób poprawienia czystości odbioru dwuusznego polega na wykorzystaniu zjawiska zwanego różnicą poziomów maskowania. że szum przekazywany do obu uszu jest lokalizowany w środku głowy. Różnica poziomów maskowania. przekazywany do jednego ucha. Kiedy dysponujemy dwoma głośnikami przy odtwarzaniu. Problemy występujące przy słuchaniu jednokanałowego (monofonicznego) magnetofonu ostro ilustrują trudności. W gruncie rzeczy w celu poprawy warunków. na koncercie. nie uzyskamy dobrych rezultatów. Podczas słuchania nagrania „dwuusznego" przez słuchawki dźwięk odtwarzany jest z niezwykłą dokładnością. że większa część dźwięku pierwszego Instrumentu będzie docierała do jednego ucha. aby uzyskać właściwy efekt. Kaszel i ruchy dookoła zagłuszają nagranie głosu. Czasem nagranie rozmowy na magnetofonie jest mało zrozumiałe. Zdolność do lokalizacji pozwala mu śledzić wybiórczo jedynie interesujące go sygnały dźwiękowe. Do tego potrzebne są dwa mikrofony o różnej czułości na kierunek dźwięku. Zatem. Za pomocą tylko dwu mikrofonów i tyluż głośników nie uzyskamy dokładnego odtworzenia nagranego utworu. Metoda ta nie jest zbyt wygodna. Różnica w położeniu przestrzennym I ( powadzi do poprawy w zakresie identyfikacji sygnału. dźwięk jej głosu zostanie jednakowo odebrany przez oba mikrofony. Trudności te związane są nie tyle z obniżeniem wrażliwości na dźwięki. podanie tego samego szumu do ucha drugiego znacznie poprawi wyrazistość odbieranego głosu. że możemy usłyszeć skąd dochodzi głos. po jednym dla każdego ucha (nawet wtedy. lapis dźwięku A y uzyskać nagranie. jeżeli przekażemy sygnał wraz z zakłóceniem do jednego i drugiego ucha. Wyobraźcie sobie. Do jednego ucha dociera zarówno sygnał. Przy prawidłowym ustawieniu jeden i nich będzie odbierał głównie dźwięki napływające z prawej strony. Wyeliminowanie maskowania czyni dźwięki bardziej wyraźnymi i pozwala na lepsze ich zróżnicowanie przy odbiorze dwoma uszami niż jednym uchem. Przeszkadzają szumy i odbicia. którego chcernv posłuchać. Mikrofon powinien bowiem znajdować się możliwie najbliżej uszkodzonego ucha. Zdolność do lokalizacji pozwala nam umiejscowić w przestrzeni wiele słyszanych dźwięków. najlepiej byłoby posługiwać się dwoma aparatami słuchowymi.<|arnet gra w dolnych rejestrach. do drugiego zaś wyłącznie szum. w sali umieszcza się wiele mikrofonów. Zapis dwuuszny różni się wyraźnie od zapisu stereofonicznego. tłumiąc dźwięki uboczne. Możemy rozpatrzeć to zjawisko przyjmując inny punkt widzenia. w jakich dokonano nagrania.i czterokanałowych (kwadrofonicznych). \laskuwanie. ponieważ różnica powstała po odjęciu sygnałów wejściowych do obu uszu będzie w tym wypadku równa zeru. a w istocie przysłuchujemy się rozmowie prowadzonej w pobliżu. ile z obniżeniem zdolności do lokalizowania dźwięku. Załóżmy. w rezultacie czego szum zostaje wyeliminowany. zwłaszcza gdy zwrócimy uwagę na fakt. kiedy . umieszczonymi w tej samej odległości od niej.

a potem do uszu zaczynają docierać odbicia od ścian i stropu pokoju (rys. Najlepszy sposób łączenia mikrofonów jest prawdopodobnie różny dla różnorodnych pomieszczeń. Do uszu dociera szybkie następstwo dźwięków. Początkowo trzask dociera do jednego ucha. Ponieważ wszystkie odbicia dźwięku są dostrzegane. jak jest ubrana widownia. 7-26). a nawet może zależeć od tego.NAGRYWANIE DWUUSZNE RYSUNEK 7-26 ODTWARZANIE STEREOFONICZNE giczna akustyka niewiele może się tu przydać. następnie zaś do drugiego. Zazwyczaj jednak sygnałowi początkowemu towarzyszy echo. liczby słuchaczy. Efekt pierwszeństwa W teorii lokalizacja odbywa się po prostu dzięki wykorzystaniu różnic między dźwiękami docierającymi do obu uszu. nawet prosty trzask może j spowodować duże komplikacje. Jak można wykorzystać to wszystko w celu lokalizacji dźwięku? .

jest ona całkowicie ignorowana przez mechanizm odpowiedzialny za lokalizację przestrzenną. a innym nie.\ zatem. . chociaż ta informacja dźwiękowa dociera do uszu. łatwo możemy określić różnicę między nimi. Niemniej jednak jest przez nas odbierane. Jeżeli zarejestrujemy różne dźwięki. Nie jest ono jeszcze w pełni wyjaśnione Echo nie odgrywa prawie żadnej roli w psychologicznej interpretacji dźwięku. przy czym jednym będzie towarzyszyło echo.Na szczęście wykorzystywany jest tu jedynie pierwszy dźwięk docierający do uszu Zjawisko to nosi nazwę efektu pierwszeństwa. .

utrzymuje się przez pewien czas.8. mniej więcej około 0. zaangażowanych jest w ją bowiem wiele różnych procesów. wyraźny i jasny. na przykład postukiwania własnymi palcami albo pogwizdywania. i N. 8-1). a następnie mając na uwadze całą strukturę przejdziemy do szczegółowego analizowania każdego z nich. • . a następnie powoli zanika.1-0. Uderzcie lekko czterema palcami w swoje ramię.Czas przechowywania jest bardzo krótki. ale ich właściwości nie są na razie znane psychologom eksperymentalnym. • Posłuchajcie jakichś dźwięków. że istnieją co najmniej zy całkowicie różne rodzaje pamięci: przechowywanie informacji sensorycznej.M. Mechanizmy pamięci POSZUKIWANIE LOKALIZACJI PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ JEDEN MÓZG CZY DWA MÓZGI Rozszczepienie mózgu u zwierząt Rozszczepienie mózgu u człowieka Dwa mózgi: niezmienność czy plastyczność WNIOSKI Badania na ptazińcach Badania chemiczne RYSUNEK 8-1 rodzaje pamięci.A. że zanim zniknie pozostaje jeszcze przez chwilę realne odczucie uderzenia palcami.5 sek. • Zamknijcie oczy. Można nawet powiedzieć. Zauważcie. Rozważania dotyczące pamięci zaczniemy od krótkiego przeglądu głównych jej systemów. Możliwe jest. jak odebrany przez was obraz. następnie otwórzcie je na moment i ponownie zamknijcie. System przechowywania informacji sensorycznej System ten przechowuje dość dokładny i pełny obraz świata odbieranego przez system sensoryczny. Prześledźcie doznane bezpośrednio wrażenie-zwróćcie uwagę. a potem już tylko wspomnienie o zaistniałym fakcie. Nerwowe podłoże pamięci SYSTEMY PAMIĘCI SYSTEMY PAMIĘCI System przechowywania informacji sensorycznej Pamięć krótkotrwała Pamięć długotrwała PRZECHOWYWANIE INFORMACJI Obwody nerwowe pamięci Przegląd obwodów nerwowych Obwody okrężne (rewerberacyjne) Konsolidacja gtędem byłoby traktowanie pamięci ludzkiej jako jednej całości. Prześledźcie zacieranie się wyrazistości obrazu dźwiękowego w waszej świadomości. pamięć tr krótkotrwała i pamięć długotrwała (rys. że istnieją również inne CHEMIA PAMIĘCI Zmiany w RNA a uczenie się Uczenie się po wprowadzeniu zmian w RNA Przekazywanie pamięci ZABURZENIA PAMIĘCI Wstrząsy elektryczne Amnezje Przypadki H.

. Oznacza to. Zmieńcie szybkość poruszania się przedmiotu tam i z powrotem. Niemniej jednak niektóre rzeczy szybko udaje się w niej odnaleźć. Zazwyczaj utrzymuje się w niej pięć lub sześć ostatnich elementów z przedstawianego materiału. szybko otwórzcie dłoń. Dysponuje w wieloma gigantycznymi cząsteczkami. że dla podtrzymania ciągłości obrazu następczego potrzebny jest ruch 10 cykli na każde 5 sek. co raczej zawarte w nim wyrazy. Podejmując świadomy wysiłek. 1 To ostatnie doświadczenie jest szczególnie ważne. W pamięci krótkotrwałej natomiast można przez powtarzanie ' irZymać niewielką ilość materiału przez czas bliżej nieokreślony. Informacji sensorycznej nie można utrzymać dłużej przez . Przy jakiej prędkości niewyraźny obraz zaczyna być ciągły? Powinniście przekonać się. Wprowadzenie do pamięci długotrwałej nowego materiału wymaga czasu i wysiłku. Zwróćcie uwagę. Zwróćcie uwagę na to. Machajcie ołówkiem (lub palcem) tam i z powrotem przed oczyma. omawianego w rozdziale 5. Również wydobycie z pamięci przeszłych zdarzeń dokonuje się z trudem. że poruszający się przedmiot przemieszcza się przed waszymi oczami 20 razy w ciągu 5 sek. z których ono się składa. Mózg jest urządzeniem skończonym. zapamiętacie nie tyle dźwięki. co utrzymuje się w pamięci przez więcej niż kilka minut. czyli cztery razy na sekundę. że ślad wzrokowy utrzymuje się przez około 0. ciągnący się Za poruszanym przedmiotem. Znajduje się w nim jednak okoto dziesięciu miliardów (1010) neuronów. muszą być częścią pamięci długotrwałej. które dopiero co usłyszeliście lub przeczytaliście. patrząc przy tym prosto przed siebie. jak ostatnie słowa zdania. że wrażenie śladowe dwóch wyciągniętych palców zachowuje się przez moment po ponownym zaciśnięciu dłoni. pamięć długotrwała jest mozolna. pamięć długotrwała istnieje oczywista różnica między pamięcią dopiero co zaistniałych zdarzeń a pamięcią /Jarzeń z odległej przeszłości. jakby cień. Niemal wszystko. Te właściwości przechowywania wzrokowej informacji sensorycznej są ściśle związane z właściwościami czasów reakcji systemu wzrokowego. Pierwsze są dane bezpośrednio i bliskie w czasie. W danym wypadku przechowywana informacja nie jest pełnym obrazem zdarzeń. to znaczy. nwtarzanie. numer telefonu lub czyjeś nazwisko są przechowywane w pamięci krótkotrwałej. Następnie ponownie zaciśnijcie dłoń. Pamięć krótkotrwała jest bezpośrednia i natychmiastowa.25 sek. nie wyłączając reguł posługiwania się językiem. Pojemność systemów bezpośredniego przechowywania informacji sensorycznej oraz pamięci krótkotrwałej jest bardzo ograniczona: pierwszy obejmuje kilka dziesiątych sekundy.kilka jednostek prezentowanego materiału. a drugi . Szybkość obrotów. wyprostowują. Jeżeli w waszej obecności wypowiedziano jakieś zdanie. (250 milisek.:. wymagająca wysiłku i czasu. Wszystkie wyuczone doświadczenia. musi znaleźć się w systemie pamięci długotrwałej. jak czytanie. z których każdy może przechowywać pewną ilość informacji. Głównym źródłem trudności związanych z pamięcią długotrwałą jest wydobycie z niej informacji. jak RNA .• • Zaciśniętą dłoń wyciągnijcie przed siebie. Problemy związane ze Oczywiście jakieś granice istnieją. powtarzając materiał ciągle od nowa. Między zapamiętywaniem obrazu zdarzeń a zapamiętywaniem ich interpretacji istnieje wyraźna różnica. jak długo utrzymuje się obraz przedmiotu. musimy odwoływać się bezpośrednio i szybko do pamięci długotrwałej. która pozwala nam zinterpretować znaczenie symboli tekstu drukowanego. Utrzymuje się ona zaledwie przez kilka dziesiątych części sekundy i nie da '. Z oamicci krótkotrwałej: „Jak brzmiały pierwsze słowa tego zdania?" I pamięci długotrwałej: „Co jedliście na obiad w ubiegłą niedzielę?" Pamięć długotrwała jest najważniejszym oraz najbardziej złożonym systemem pamięci. Ilość informacji znajdująca się w pamięci jest tak ogromna. Tak więc praktycznie rzecz biorąc możemy rozważać zdolności Pamięciowe mózgu ludzkiego jako nieograniczone. Zdarzenia zaistniałe jopiero co pozostają w świadomości -jeszcze jej nie opuściły. że psychologia eksperymentalna zajmuje się w znacznej mierze problemami wprowadzenia materiału do pamięci długotrwałej. W rzeczywistości można powiedzieć. Jest to raczej zachowanie ich bezpośredniej interpretacji. ponieważ dzięki niemu można określić w przybliżeniu. dwa palce.). wydobywania z niej i właściwej jego interpretacji. przechowywania go tam. przy której można zobaczyć zamknięty krąg świetlny. tego przedłużyć. Zwróćcie uwagę na coś. Wskazaliśmy tam na możliwość mierzenia czasu reakcji tego systemu poprzez obserwowanie zapalonego światła latarki obracającego się w kole. podczas gdy pojemność pamięci długotrwałej jest praktycznie nieograniczona1.z których każda może przechowywać dość znaczną ilość informacji (patrz paragraf „Chemia pamięci"). to zatraca się ciągłość obrazu między krańcowymi punktami ruchu. Takie rzeczy. że jeżeli poruszamy nim bardzo wolno. jakie miały miejsce na poziomie sensorycznym. można go zatrzymać w pamięci krótkotrwałej na czas nieokreślony. Nawet w tak prozaicznej czynności. Zdolność do przechowywania materiału w pamięci krótkotrwałej w wyniku powtarzania zawartych w nim elementów jest jedną z najważniejszych właściwości systemu pamięci. ale pojemność tej pamięci jest ograniczona. pozwala określić w przybliżeniu czas reakcji wzrokowej. wypomnienie tych drugich jest trudne i dokonuje się powoli. że znalezienie w niej czegokolwiek powinno być niezwykle trudne. Czy pokrywa się to z oceną czasu przechowywania „niewyraźnego obrazu poruszającego się ołówka"? Pamięć krótkotrwała System pamięci krótkotrwałej przechowuje innego rodzaju materiał niż bezpośrednia informacja sensoryczna. omówimy ją dokładnie w toku dalszych rozważań.

lewej i prawej. RYSUNEK 82 - .0fałdowanej tkanki. jeżeli systemy pamięci bezpośredniej są rezultatem aktywności elektrycznej. a prawa stopa nieco większa od stopy lewej). Obwód pamięciowy musi działać wybiórczo. jak dokonuje się ten proces. że składa się on z dwu części Okolice ruchowe Okolice czuciowe . (Symetria ta. poszczególne partie mózgu otrzymały różnorodne nazwy ze'względu na istniejące między nimi różnice anatomiczne (rys. Zacznijmy od następującego problemu: obmyślmy takie obwody. możemy przekonać się. kiedy będziemy mieli pełny i wyczerpujący opis sposobu gromadzenia informacji przez układ nerwowy. Lewa połowa mózgu jest zwykle nieco większa od prawej.odbywają się dzięki aktywności elektrycznej. wszystkich poziomów systemu pamięci. to jest możliwe zbudowanie obwodów nerwowych mających zdolność funkcjonowania jako pamięć. które możemy określić jako pamięć. aby skutki pobudzenia utrzymywały się dłużej po zaprzestaniu pobudzenia na wejściu. że zmiany chemiczne lub strukturalne w mózgu muszą jakoś wpływać na aktywność elektryczną.i\'liczne. że trwałe przechowywanie informacji związane jest z chemicznymi lub strukturalnymi zmianami w mózgu. a słabo albo też nie reagować w ogóle na inny materiał. procesy świadome i procesy pamięci bezpośredniej . po bokach leżą płaty ciemieniowe i płaty skroniowe. wszystkie płaty tworzą pary. które mają zdolność zapamiętywania. Zaczniemy od wprowadzenia kilku prostych obwodów.H.. Wiele znanych teorii próbuje wyjaśnić. '' Takie są systemy pamięci. ale wszystkie one mają wysoce spekulatywny charakter. Podstawowe wymaganie dotyczące pamięciowego obwodu nerwowego polega na tym. że stanowi on pewną liczbę oddzielnych części. Neurony korowe w pewien specyficzny sposób dopasowują układ swych reakcji do zewnętrznych zdarzeń. Te dwie części noszą nazwę '. Oznacza to. Badanie anatomiczne mózgu pozwala stwierdzić. zwaną korą mózgową. Wierzchnia warstwa półkul jest najwyżej zorganizowaną częścią mózgu.U)lkul mózgowych. którzy nie przestudiowali rozdziału 2. z tyłu znajdują się płaty . 8-2). podobnie zresztąjak symetria całego ciała. po jednym wlcwej i prawej półkuli. Zdobywaniu nowych wiadomości muszą towarzyszyć pewne strukturalne lub chemiczne zmiany w mózgu. Obwody nerwowe pamięci Istnieje prawie całkowita zgodność co do tego. w tym właśnie zawiera się istota pamięci.zdolnością odnalezienia jedynego właściwego określenia wśród przechowywanych pamięci milionów lub miliardów jednostek określają w dużym stopniu ogólną struktu . A więc aktywność elektryczna i procesy chemiczne muszą się wiązać ze sobą. A nawet więcej. Pomimo swej niekompletności teorie te mają jednak duże znaczenie. 8-3). Ale to jeszcze nie wszystko. Najpierw jednak tym Czytelnikom. przypomnimy krótko to. dokładnie tak pik prawa dłoń bywa nieco większa od lewej dłoni.. Jeżeli spoglądamy na mózg z góry. Mózg zbudowany jest symetrycznie.-olowe. przedzielonych głęboką szczeliną. stanowiąc drogowskazy na drodze do zrozumienia funkcjonowania systemu pamięci. Przedstawimy teraz nerwowe mechanizmy pamięć' Zapoznamy się ze strukturami mózgu odpowiedzialnymi za przechowywanie i wydob • wanie informacji oraz z psychicznymi procesami pamięci ludzkiej. które organizm rozpoznaje i przypomina sobie.zarówno przechowywanie informacji sensorycznejjak i pamięć krótkotrwała . że bezpośrednia. Niemal wszyscy zgodni są co do tego. co już wiadomo o obwodach nerwowych (rys. Rozdziały 10 i 11 poświęcone są w całol! omówieniu badań nad strukturą pamięci długotrwałej. Daleka jest jeszcze chwila. aktywna działalność umysłowa. Powinien on bowiem silnie reagować na określony rodzaj materiału na wejściu. nie jest zbyt dokładna. W części przedniej znajdują się płaty . PRZECHOWYWANIE INFORMACJI Pomimo wieloletnich badań mózg ciągle pozostaje dla nas zagadką.

Załóżmy. a linia to akson łączący dany neuron z innymi. błąd dotyczy jedynie liczby impulsów. żeby wystarczył jeden impuls. Możliwe. Istnieją dwa podstawowe rodzaje połączeń synaptycznych -pobudzeniowe i hamujące. może wywołać reakcję nowej komórki. Niezależnie od tego. Możliwe. a zatem. że na każdy z elementów reaguje specyficzny zespół komórek. kiedy impuls nerwowy biegnący wzdłuż aksonu wywołuje reakcję (impuls) neuronu. kółko to ciało komórki. Istota procesu. nosi nazwę połączenia synaptycznego (synapsa). Możliwe. zareaguje ten odrębny detektor litery „A".Synapsa i dendryt Wlokno nerwowe (akson) Jądro komórki przegląd obwodów nerwowych. na poziomie synapsy pobudzeniowej następuje przekazanie pobudzenia następnemu neuronowi.b. docierający do synapsy pobudzeniowej.c. znajdującego się po drugiej stronie synapsy. Układ nerwowy może reagować w trojaki sposób na wystąpienie litery A. Ciało komórki Ciało komórki Akson Synapsa pobudzająca Synapsa hamująca Neuron RYSUNEK 8-4 Akson RYSUNEK 8-3 a. że przeszła ona różne stadia rozpoznawania obrazów i została zidentyfikowana jako A. rzadko się zdarza. Chociaż nie jest to precyzyjne. tak że litera A jest wyodrębniona dzięki specjalnemu układowi wyładowań nerwowych. . Aby ułatwić sobie analizę. Przypomnijmy. że dla każdej litery istnieje odrębny kod. Połączenie hamujące zapobiega przekazaniu pobudzenia drugiemu neuronowi.zostanie oddana prawidłowo. jeśli system rozpoznawania obrazów wykryje obecność litery A. Na rysunkach podstawowy neuron przedstawiony jest jako kółko z odchodzącą od niego linią. Do wyładowania neuronu może okazać się niezbędne oddziaływanie dużej liczby jnipulsów docierających przez synapsy pobudzeniowe. tak że o obecności litery A sygnalizuje specjalna konfiguracja reagujących komórek nerwowych. Przeanalizujmy jeden z prostszych modeli pamięci. że pojedynczy impuls nerwowy. musi istnieć jakiś sposób zapamiętywania tego. że na każdą literę reaguje oddzielna komórka. Miejsce. a posługując się jednym impulsem nerwowym znacznie uprościmy wykład. 8-5). że litera A występowała już przedtem (rys. załóżmy. w którym akson tyka się z następną komórką. Rozważmy problem utrzymania w pamięci sensorycznego wejścia. Źródłu: Eccles (1965). pojedyncza komórka nerwowa może mieć tysiące synaps. który z tych trzech możliwych kodów będzie działał. Połączenie pobudzeniowe-to takie połączenie. Impuls elektryczny przewodzony przez neuron przechoJZJ z ciała komórki przez akson do ciała następnej komórki. Inaczej mówiąc. że nastąpiła ekspozycja dużej litery A.

Najprostszy obwód określany jako obwód pamięci ma kształt zamkniętej pętli. I na koniec. Określony typ informacji. Komórka Al reaguje na aktywność włókna X wywołując reakcje komórki A2. Selektywna aktywizacja elektryczna określonej pętli nerwowej zapewnia działanie . pojawiający się na wejściu. jak też oddziaływania (zarówno pobudzeniowe. Aktywność rewerberacyjna wywołana określonym sygnałem nie może w rzeczywis:ości trwać w nieskończoność. Jedna wypływa z faktu.RYSUNI K . Trzecia możliwość tkwi w pewnej zawodności samego obwodu nerwowego: impuls dochodzący do jednego ogniwa łańcucha nie zawsze jest w stanie wywołać aktywność w ogniwie następnym. jak i hamujące) licznych zewnętrznych wejść na pętlę mogłyby w konsekwencji doprowadzić Jo przerwania cyrkulacji impulsów.• RYSUNEK 8-6 Wejście Komórki pamięci Obwody okrężne (rewerberacyjne). nie ma w tym wypadku decydującego znaczenia dla analizy obwodu pamięciowego. po czym powtarza od nowa swój cykl. że na rysunku 8-6 grupy komórek A i B leżą w korze.. że jakiś sygnał sensoryczny pojawił się w systemie rozpoznawania obrazów i biegnie przez włókna nerwowe X i Y. Obok tych możliwości typu strukturalnego mogą wystąpić zjawiska patologiczne. całkowicie przerywające jakąkolwiek aktywność neuronów.. że we włóknie X pojawiła się określona aktywność. Również zamierzone lub przypadkowe poddanie mózgu silnemu wstrząsowi elektrycznemu (jak na przykład elektrowstrząsy w terapii psychiatrycznej) może oczywiście powadzić do dezorganizacji aktywności obwodów pamięciowych. Rewerberacja w pętli A stanowi „pamięć elektryczną" tego. Obwód rewerberuje (powtarza) cykl: pojawiający się sygnał sensoryczny uruchamia sekwencję impulsów elektrycznych. pobudzenie obiega cały obwód. Co zatrzymuje rewerberację? Istnieje kilka możliwości. inny mechanizm musi bowiem działać w wypadku pamięci krótkotrwałej. rewerberacja może zostać zahamowana w wyniku jakiegoś „zmęczenia" chemicznego neuronów lub synaps. Analogicznie jakaś aktywność w pętli B stanowi „pamięć elektryczną" sygnału B. Druga możliwość-to pojawienie się nowych sygnałów. Takim przypadkiem pato•ogicznym może być wstrząs mózgu. Załóżmy. Grupy komórek (takie jak A i B) w rzeczywistości działałyby lako znaczne skupiska neuronów występujących w skomplikowanych konfiguracjach. które pozostawały zakodowane w postaci sygnałów elektrycznych. W obwodach przedstawionych na rysunku 8-6 sygnał dochodzący przez włókno X daje początek kolejności zdarzeń w grupie komórek A. Impulsy zaczynają krążyć po pętli. wywołany uderzeniem w głowę. może on doprowadzić do okresowego wstrzymania aktywności nerwowej i amnezji w odniesieniu Jo tych zdarzeń. że prawdziwy obwód okrężny musiałby mieć znacznie bardziej komplikowaną budowę. które mogą czynnie zahamować uprzednią aktywność rewerberacyjna. Aktywność własna tych neuronów. wywołując wyładowania kolejnych neuronów. które działają przez czas nieokreślony długo po tym. Wówczas reakcje tych włókien mogą być zgodne z którymś i omówionych powyżej kodów. jak sygnał przestał działać.a włókna nerwowe X i Y wychodzą z systemu rozpoznawania obrazów. Załóżmy. tak że w efekcie końcowym potok impulsów może wygasnąć.

nadejście impulsu nerwowego do synapsy uwalnia mediator. czy to w synapsie czy też w strukturach uwalniających mediatory chemiczne. logiczne wydaje się założenie. że białko wywiera wpływ na transmisję informacji przez szczelinę synaptyczną. Ponieważ DNA zawiera pamięć genetyczną dla każdego jednostkowego organizmu. co prowadzi do pojawienia sic nowych obwodów nerwowych. Na przykład. że właśnie on albo RNA może również przekazywać nabyte doświadczenie. a następnie znów dopływa pojedynczy impuls nerwowy (coś w rodzaju alfabetu Morse'a). mogłaby wówczas łatwo regulować funkcjonowanie połączeń synaptycznych. jaki system uczestniczyłby w kodowaniu w pamięci długotrwałej . specyficzna dla każdego organizmu. że komórka reaguje wyłącznie w wypadku pojawienia się tej specyficznej informacji. oddzielającą akson od ciała komórki. to staną się one pobudzeniowymi. trzeba dysponować dodatkowymi danymi dotyczącymi stałej struktury pamięci. Najczęściej brane są pod uwagę dwie hipotezy: kodowanie chemiczne albo przyrost nowych połączeń synaptycznych. Czy synteza ta nie może również wiązać się z procesami pamięci? Zmiany w RNA a uczenie się Instrukcję dla syntezy białka przenoszoną przez cząsteczkę RNA odkrywamy w charakterystycznej kolejności zasad organicznych.1 różnych połączeń synaptycznych. pamięć długotrwała może być rezultatem przyrostu nowych synaps. Zasady te służą za matrycę do budowy białek. w strukturach nerwowych muszą występować albo obwody synchronizujące (timing) impulsy w czasie. Tę właśnie okresową aktywność elektryczną określa się terminem pamięć krótkotrwała. Różnorodna kolejność zasad . substancję. zmiany w synapsach różnych komórek powinny zachodzić w miarę jednocześnie. komórka może reagować tylko w takim wypadku. albo jakieś nieznane jeszcze substancje synaptyczne. Teoretycznie przynajmniej tego typu zmiany powinny być widoczne: mogłyby więc zostać wykryte podczas mikroskopowych badań neuronów. że białko uczestniczy w funkcjonowaniu neuronów. Synapsa zmienia się w taki sposób. a RNA odgrywa ważną rolę w procesie syntezy nowych białek.zmiany chemiczne czy też przyrost nowych synaps . musi też istnieć jakiś mechanizm dekodowania informacji czasowej. że pamięć krótkotrwała to okresowa aktywność elektryczna określonych neuronów. głównie z powodu wyjątkowych trudności. jedno jest pewne: pamięć krótkotrwała ma charakter elektryczny. Jeżeli teoria ta jest prawdziwa. Jakim sposobem mogłaby ta informacja chemiczna oddziaływać na przewodzenie synaptyczne? Jedna z możliwości polega na tym. jak i pamięć długotrwała mogą być związane z tymi samymi tkankami nerwowymi. Jak możemy przedstawić pamie' długotrwałą posługując się tego typu schematem? Konsolidacja. powtarzająca się aktywność elektryczna w obwodach nerwowych wywołuję zmiany chemiczne lub strukturalne w samych neuronach. ale jeżeli zadziała na nie zestaw impulsów nerwowych. przenoszenie tej informacji z DNA do otaczającej protoplazmy następuje dzięki cząsteczkom innego kwasu nukleinowego . że te same mechanizmy mogą brać udział w procesach pamięci. jakie nastręcza obserwacja żywych komórek nerwowych pod mikroskopem w sytuacji. Zgodnie z innymi poglądami. Zgodnie z dość powszechnie uznawana teorią. zarówno pamięć krótkotrwała. Informacja genetyczna. utrzymujące się niezbyt długo. Informacja nerwowa przebywa tę szczelinę za pomocą środków chemicznych. jeżeli kodowanie w pamięci związane jest ze specyficznymi kodami wyładowań nerwowych. I areszcie. dla różnych rodzajów wspomnień budowane są odrębne obwody nerwowe Aktywność elektryczna tych obwodów odpowiada okresowej ich aktywizacji. Niezależnie od tego. Aby pojedyncza komórka albo grupa komórek były wrażliwe jylko na właściwy układ impulsów. oznacza ona. Przeanalizujmy obie te hipotezy. Ten proces wprowadzania uzupełnień w obwodzie. Na przykład.efektjest jeden: właśnie synapsa jest tym miejscem. z tą różnicą.kwasu rybonukleinowego (RNA). Pamięć bezpośrednia zdarzenia jest możliwa dzięki reakcjom elektrycznym na to zdarzenie. Jakie mechanizmy uczestniczą w konsolidacji obwodów pamięciowych? Aby znaleźć odpowiedź na to pytanie. Przyjmijmy. gdy jest pobudzona przez Jwa impulsy szybko napływające jeden po drugim. a pamięć długotrwała to stała struktura tych samych neuronów. Aby nowa informacja została w taki sposób zakodowana. Jeżeli pamięć jest reprezentowana pomocą specyficznego układu komórek. w którym zachodzi reorganizacja. że za każdym razem w trakcie uczenia się nowego materiału mózg zmienia się fizycznie.pamięci krótkotrwałej. w toku którego zostaje w nim zakodowany nowy ślad pamięciowy. którą ona reprezentuje. która wydziela się w szczelinie i oddziałuje pobudzająco na ciało komórki. że pamięć długotrwała zawarta jest w strukturze molekuł białkowych każdej synapsy. Według tei teorii. można przyjąć istnienie struktur molekularnych. Pamięć długotrwała charakteryzuje się stałą strukturą obwodów nerwowych. Jeżeli pamięć byłaby przechowywana w postaci chemicznej. które są przyłączone do łańcucha cząsteczki. występujących w pewnej określonej sekwencji. kiedy reagują one na nadchodzące impulsy nerwowe. konieczne jest wtedy pobudzenie szeregu /. pojawiła się również myśl. W praktyce jednak zmian tych nie udało się zaobserwować. które w zasadzie pełniłyby funkcję hamującą. CHEMIA PAMIĘCI Kiedy odkryto już procesy chemiczne leżące u podstaw dziedziczenia. Jaka by nie była rzeczywiście natura kodowania. po których następuje przerwa określonej długości. nazywa się konsolidacją Konsolidacja pamięci zachodzi przypuszczalnie w ciągu dłuższego czasu. zmagazynowana jest w gigantycznych cząsteczkach kwasu dezoksyrybonukleinowego (DNA). Tak więc. Tak więc każdy z tych systemów MWO radzi sobie z problemem kodowania w pamięci za pomocą pojedynczych komórek. Wiemy. W układach typu obwodów okrężnych pamięć utrzymuje się dzic^ wzajemnym połączeniom między neuronami.

jc towarzyszy drażnienie elektryczne. a następnie przecięto go na pół uzyskując dwa identyczne osobniki. . Po wytworzeniu reakcji na kojarzenie światła z rokiem elektrycznym. które wyrosło z części ogonowej. każda z połówek posiada zdolność do regeneracji © P o d wpływem drażnienia prądem plaziniec się kurczy. IPIaziniec przed eksperymentem. Jeżeli pamięć jest zakodowana chemicznie. które regenerowały się z części ogonowej. Dlaczego więc płazińce. i to. na której umieszczony był pokarm. grupę kontrolną szczurów obracano we wszystkich kierunkach w specjalnym aparacie. powstaje odruch warunkowy-kurczenie się. 1959). że obie połowy przechowują zadanie w pamięci. że kolejność tych zasad. W niku częstego drażnienia prądem. O wyborze tego płaskiego robaka zadecydowało to. W jednym z typowych eksperymentów grupę szczurów uczono wspinania się po drucie na platformę. płazińce są przecinane na pół. Oba zwierzęta . wykazując. Jako przedmiot badań wybrano dość dziwne stworzenie z typu płazińców (planaria). który odtwarzał ruchy szczurów poddanych pierwszemu eksperymentowi. Jeżeli zaś pamięć utrzymuje się w specjalnych połączeniach nerwów w głowie. to jest możliwe. jak i wyuczone doświadczenia wywarły dający się mierzyć wpływ na RNA. Można założyć. a nawet ich względne stężenia mogą się zmieniać w rezultacie doświadczenia nabywanego przez zwierzęta w sytuacji uczenia się.i to. a następnie każda połowa ••generuje się. Badania na płazińcach. wydobyciu RNA z odpowiednich części jego układu nerwowego. Normalnie oczekujemy. będąc identyczny genetycznie ze swym bliźniakiem. Zazwyczaj pod wpływem drażnienia prądem płazińce odruchowo się kurczą. to w jaki sposób dociera ona do części vV Uczenie się po wprowadzeniu zmian w RNA Czy zmiany w RNA powstałe w wyniku uczenia się nowych doświadczeń zawierają informację o zadaniu? Jeden ze sposobów sprawdzenia tego polega na wyuczeniu zwierzęcia wykonywania określonego zadania. a droga najeżona jest trudnościami. Dzięki temu płazińce zapewniają eksperymentowi idealne warunki kontrolne: jeżeli trzeba przeprowadzić na tym samym obiekcie dwa różne eksperymenty.. Kiedy obie połówki w pełni się zregenerowały. wystarczy po prostu przeciąć go na dwie części. Jacobson. Jednak w grupie poddanej zadaniu eksperymentalnemu zmieniła się również względna koncentracja różnych zasad (Hyden i Egyhazi. co można częściowo wyjaśnić trudnościami technicznymi w przeprowadzaniu niezbędnych eksperymentów oraz analizy biochemicznej. Aby uwzględnić czystą stymulację występującą w rezultacie wspinania się po drucie. to osobnik zregenerowany z części ogonowej. Eksperyment jest więc prosty i bezpośredni. Kimble. że efekty uczenia utrzymują się. Kiedy pierwsza grupa szczurów opanowała zadanie przeprowadzono próby biochemiczne RNA pobranego z systemu mózgowego zawiadującego orientacją przestrzenną (system przedsionkowy) w obu grupach. Drażnienie prądem poprzedzone jest silnym światłem © Po treningu płaziniec kurczy się na pojawienie się bodźca świetlnego ^warunkowany na światło plaziniec zostaje przecięty na pół RYSUNEK 8-7 © Rezultat: dwa kompletne płazińce © Oba zwierzęta kurczą się na pojawienie się światła. aby uzyskać dwa identyczne organizmy. 1964). przystąpiono do eksperymentu kontrolnego. gdy eksponowany jest bodziec świetlny. pamiętają r /W iązek między światłem a drażnieniem prądem elektrycznym? Jeżeli nawet informacja o tym przechowywana jest w cząsteczkach RNA. nawet jeżeli światłu . Pierwsze badania zaczęły się dość skromnie. W obu też grupach występowała wyższa niż normalnie koncentracja RNA. To duże zamierzenie. poprzedzonego silnym światłem. że przecięty na dwie części może z każdej regenerować się w nowy organizm. Wykryte zmiany okazały się raczej mato skomplikowane.daje w rezultacie różne białka. Zarówno powtarzająca się aktywizacja neuronów. a następnie posłużeniu się tym RNA do częściowego lub pełnego przekazania nabytej wiedzy innym zwierzętom. Najpierw wyuczono płazińca wykonywać określone zadania.zdają się pamiętać zadanie (McConnell. Fakt ten jest zadziwiający. Niemniej jednak metoda ta przyniosła pewne rewelacyjne (i bardzo kontrowersyjne) wyniki. nie będzie posiadał nabytej przezeń wiedzy. które wyrosło z 7cści głowowej . Po przecięciu ptazińca na pói. że informacja magazynowana jest «• mózgu.

że istnieje wiele różnych prawdopodobnych pyjaśnień pozornego sukcesu pierwszych eksperymentów. realizują to zmniejszając •'^ć dostępnego RNA lub też pobierając te składniki. Najwidoczniej zwierzęta mające Najbardziej frapujące eksperymenty psychologiczne w ostatnich latach dotyczyły taką zdolność potrafią rozprowadzać pamięć po całym organizmie.. tym większa dawka tych środków jest potrzebna do usunięcia ..|7C/ synapsy.! ISZa? © Rybonukleaza zmienia proces tworzenia się RNA w nowej połowie ciała ©Płaziniec zregenerowany z części głowowej reaguje na światło. to wykorzystany może być jedynie tów zakończyły się fiaskiem. a osobnik zregenerowany z części ogonowej nie światło poprzedza zawsze uderzenie prądem. używano substancji ułatwiających lub utrudniających syntezę białka. to osobnik zregenerowany z części głowowej. że samo zapamiętywanie oparte jest na kodowaniu jieniicznym. Udział RNA wtym zjawisku potwierdza fakt. które są specyficznie powiązane z syntezą białka i przekazywałem synaptycznym. Najczęściej do badań tego typu )a zrozumienia pamięci organizmów wyższych. Okazało się. które są niezbędne do syntezy . Hadania te ujawniły pewne nowe aspekty funkcjonowania pamięci.. 1962. Jeżeli wyuczymy płazińca tego. Im dłuższy odstęp czasu między uczeniem się a zaaplikowa-icm określonych środków. to okazuje się. że •rimięć jest najbardziej podatna na zaburzający wpływ określonych środków aplikowa. te zaś. niedobór tlenu... że kiedy obie części uwarunkowanego na przenoszenia pamięci z jednego zwierzęcia na drugie. Okazuje się. że jeśli nawet RNA zawierający nabytą informację rozprzestrzeniany jest iyczny stosunek środowisk naukowych. płazińce są dość dziwnym organizmem .ch zaraz po uczeniu się. zazwyczaj podwyższają dostępność RNA albo też jego . Ptazirice mające silnie rozwinięte zdolności regenerowania są równocześnie kanibalaświatło płazińca regenerowano w roztworze zawierającym rybonukleazę niszczącą mi-oznacza to. Te trudności między innymi nie pozwalają nam jeszcze na jibrmufowanie właściwych wniosków. że wraz z upływem czasu pamięć staje się coraz . Czy to oznacza. W środowisku i :yni łatwo mogą pojawić się zaburzenia wynikające z działania bardzo różnorodnych j :/ynników albo substancji (jak np. które hamują lub utrudniają syntezę białka.. Przeprowadzono również badania chemiczne innego typu..ilka. Skłania to do przypuszczeń. przeprowadzenie podobnych eksperymentów wiąże się z licznymi •rudnościami. Istnieje kilka :ialem nakarmimy innego płazińca.RYSUNEK 8-8 (T)Płaziniec wyuczony reakcja na światło. a płaziniec zregenerowany z części ogonowej nie reaguje Oczywiście. że chemicznie RNA. przechowywał wyuczoną informację. jak w poprzednim eksperymencie ©Wyuczonego płazińca przecięto na pól i obie połówki umieszczono w roztworze rybonukleazy . Normalne funkcjonowanie układu nerwowego niewątpliwie zależy od i wyzyjnie wyważonego i ściśle regulowanego środowiska chemicznego. eksperymenty z przekazywaniem pamięci wywoływały zawierający informację o wyuczonym odruchu nie zosta! przeniesiony do ponownie olbrzymie zainteresowanie wśród szerokiej publiczności i równocześnie skrajnie scepkształtującej się głowy w toku regeneracji w roztworze rybonukleazy. Ostatnie próby powtórzenia tych eksperymenpo całym organizmie (przynajmniej u tego robaka). pojawiły się nowe dane świadczące o analogicznej . które Gdy dyskusje rozgorzały na dobre. Substancje. że RNA pierwszego przekazywane jest drugiemu robakowi (McConnel. Jak należało oczekiwać. dla nas najbardziej interesujące jest to.iiiwiają syntezę białka. że płaziniec to względnie prymitywny organizm..•«. alkohol. które nie mają żadnego znaczenia wyłączając ludzi) w różnorodnych sytuacjach uczenia się. Może on charakterybowywano szereg środków farmakologicznych na różnych żywych stworzeniach (nie jiować się specyficznymi mechanizmami uczenia się..-^iywność. ale żadne z nich nie ma nic przez część głowową (rys. Fakt szkodzenia lub osłabienia śladów pamięciowych przez wprowadzenie substancji jicmicznej nie oznacza jeszcze. a nie tylko tych. ogonowej? Oczywiście. środki halucynoj:nne). trzeba Badania chemiczne.. 1964). A jeżeli nawet pamięć odgrywa w tym jakąś rolę..idów pamięciowych. że doświadczenie nabyte przez możliwych interpretacji tego zjawiska. Inne środki farmakologiczne oddziałują na przekazywanie sygnałów nerwowych .względnie fakt. Bpólnego z pamięcią. że z ochotą pożerają się wzajemnie. tak jak uprzednio. a następnie zabijemy go i rozdrobnionym pamiętał wyuczonego uprzednio doświadczenia (Corning i John. 8-8). 1961). Wypró. Dyskusja nad interpretacją ich wyników była niezwykle burzliwa.: trucizna.mają zdolność do Przekazywanie pamięci regeneracji całego ciała z jednego drobnego fragmentu.

pozostaje jednak niejasne. Im dłuższa przerwa między reakcją a zastosowaniem ECS. tym mniej prawdopodobne. po czym sprawdzano jej reakcję na dźwięk. We wstępnej fazie eksperymentów szczurom eksponowano często głośnc dźwięki. Wyraźny jest zatem wpływ ECS na pamięć zwierzęcia. Wstrząsy elektryczne H\trzqs elektryczny (electroconvnlsive shock. Kiedy szczur zeskakuje z platformy. aby nie poddawać się nieprzyjemnemu działaniu ECS. nawet od szczurów do myszy. w takich warunkach nie można odróżnić jego niezdolności do zapamiętania. gdzie znajduje się pokarm. że pamięć krótkotrwała służy do utrzymywania informacji przez okres 1 Przeprowadzono wiele badań nad związkiem wstrząsu elektrycznego z amnezją wsteczną. • Co można wywnioskować z tego wszystkiego? Ostatecznej odpowiedzi na razie nie mamy. aż uzyska się więcej wyników badań eksperymentalnych. U biorcy homogenatu mózgu od szczura. że wywołuje ono konwulsje. Szczury (i ludzie) zazwyczaj podskakują w momencie nagiego. co jest jego naturalną reakcją. jak i o przykrym uczuciu wywołanym ECS. Krytyczne niezbędny dla dokonania jej konsolidacji. Okazało się jednak. Jeżeliby zapamiętał Jakiekolwiek przykre wrażenia. wywołanej 'mówienie tych eksperymentów i bibliografie Czytelnik może znaleźć w artykule Deutscha (1969). podejmowane były próby badania jego wpływu na pamięć chorego. Wielu uczonych odnosi się dość sceptycznie do tych spraw. że na zahamowanie tego typu reakcji lękowej u myszy nie poddanej wstrzyknięciu trzeba jeszcze więcej czasu niż u szczurów Mysz. silnegr dźwięku. W czasie aktywności elektrycznej. w jakim ilopniu pamiętają oni te słowa. to znaczy mniej więcej tyle czasu ile zużywały myszy. Załóżmy. że specyficzne ślady pamięciowe zakodowane są w substancjach chemicznych. aby zwierzę nie czuło się zbyt wygodnie. że wszyscy ZABURZENIA PAMIĘCI Jest oczywiste. ECS) polega na stosowaniu prądu elektrycznego o takim napięciu. a po ECS sprawdzono. Następnie niewytre. najwidoczniej zwierzę zapomina o nieprzyjemnym uczuciu towarzyszącym uderzeniu prądem po łapach. Wyniki te są frapujące. czy jedynie ogólny wpływ hamujący? Następny eksperyment pokazał. Zanim będziemy mogli rozstrzygnąć. stawia to przed nami wicie interesujących problemów dotyczących natury pamięci. nowanej myszy wstrzykiwano dializowany homogenat mózgu. że wpływ wstrzyknięcia był rzeczywiście specyficzny. czego nie uczono jego dawcy (rys. Ylożliwe jest zatem naruszenie stałych śladów zdarzeń przez dezorganizację tej aktywności elektrycznej. 1966. otrzymuje średnio nieprzyjemne uderzenie prądem elektrycznym. zauważono hamowanie reakcji tylko na działanie strumienia powietrza. w rezultacie otrzymuje uderzenie prądem po łapach i ECS.formie przekazywania pamięci u szczurów i myszy (Unger. że po każdej próbie otrzymuje ono ECS. który został nabyty przez dawcę. Ale jeżeli za każdym razem natychmiast po zeskoczeniu z platformy otrzyma on ECS. suzyskane rezultaty były niezupełnie przekonywające. które nie otrzymały żadnego środka. będzie zachowywał się po tym | lak zwierzę niedoświadczone. 1965). że w eksperymencie stawia się inne zadania . Jedną grupę zwierząt przyzwyczajano do silnego dźwięku. W eksperymencie z platformą szczur jednak kontynuuje swoje reakcje. . Taka habituacja wymaga około 9 dni treningu. to przejawiałby narastającą niechęć do opuszczenia platformy. czy rzeczywiście przenoszone bylv od jednego do drugiego zwierzęcia jakieś informacje. Założenie to potwierdza się. jego ślad pamięciowy konsoliduje się w pamięci długotrwałej. Jeżeli wymagano od pacjentów taż przed zastosowaniem ECS wyuczenia się listy słów. wzięty z wyuczonych dawców. U myszy po wstrzyknięć uzyskiwano już średnio po około 1. Unger i Oceguera -Navarro. aż zwierzęta przywykły do nich i później już nie reagowały na nie drgnięciem. Mówiąc inaczej. zwłaszcza gdy zwrócimy uwagę na to. jakie konsekwencje mają te badania dla procesu gromadzenia i przetwarzania informacji. Eksperyment z platformą pomija wiele ważnych problemów. Trwało to tak długo. Oznaczałoby to.8-10) szczura umieszcza się na wysokiej platformie o tak małych rozmiarach. Jak w tej sytuacji wyjaśnić kodowanie w neuronach? Brak jakichkolwiek danych o tym. Jeżeli możliwe jest przekazywanie informacji zmagazynowanej w pamięci. to okazało się. Ale !przyczyną tego mogą być różne czynniki motywacyjne: należy pamiętać. natomiast nie występowało osłabienie reakcji na dźwięk. Krata pod platformą jest • podłączona do sieci elektrycznej.c zwierzętami (rys. którego wyuczono hamowania reakcji lękowej na strumień powietrza. a drugą do podmuchu powietrza (co normalnie również wywołuje reakcję lękową). aby przyzwyczaić się do dźwięku. będące wynikiem ECS. Zwierzę może w efekcie unikać drogi prowadzącej do pożywienia. Oddziaływanie silnego prądu elektryczno na żywy mózg powoduje zaburzenia pamięci krótkotrwałej. której wstrzyknięto dializowany homogenat mózgu niewytrenowanych szczurów potrzebowała 11 dni. a substancje te mogą dość swobodnie przenosić się w organizmie i mogą być przekazywane od jednego organizmu do drugiego. i przyjmijmy. że zapominają więcej niż normalnie. to znaczy będzie zeskakiwał z platformy otrzymując za każdym razem słabe uderzenia prądem elektrycznym po łapach. W typowym eksperymencie . musimy jeszcze poczekać. Ponieważ ECS stosuje się również jako technikę terapeutyczną w leczeniu zaburzeń psychicznych u człowieka. Nic takiego nie następuje. 0nś zdarzeniem.2 dnia zahamowanie reakcji lękowej . jakie mechanizmy mogą zapewnić działanie podobnego systemu. że zwierzę zeskoczy nadół2 (rys. od jego prób uniknięcia ECS. 8-10). Po wstrzyknięciu homogenatu mózgu niewytrenowanym zwierzętom wystąpiło u nich przeuczenie wyłącznie w odniesieniu do tego specyficznego nawyku. W ! warunkach normalnych szczur w tej sytuacji uczy się bardzo szybko (zazwyczaj po jednej próbie) pozostawać jak najdłużej naniewygodnej platformie. 8-9).uczy się zwierzę przechodzić określonym korytarzem labiryntu w celu uzyskania pożywienia.zaskakując rezultat.

nie zapomina zdarzeń z odległej przeszłości. 1966). przy czym to zacieranie rozciąga się wstecz Wstrząs elektryczny może zaburzyć proces uczenia się u zwierząt i wywołać amnczjęu Proporcjonalnie do tego. C4 I aż 15 dni.6 dnia .. mogą przyzwyczaić się uczą się nie reagować na silny do silnego hałasu podmuch powietrza po 4. uderzenia w głowę lub też wskutek wstrząsu elektrycznego. Najczęściej budzi w nich silny lęk i mało ich interesuje wyuczenie się listy nie powiązanych ze sobą nożna ją zaobserwować w następstwie silnego wstrząsu mózgu. potrzebują aż 12 dni. którym wstrzyknięto homogenat mózgu grupy C. Minezją wsteczną nie pamięta zdarzeń sprzed wypadku.. Można więc przedstawić pamięć w postaci prostej linii rozciągniętej w czasie. którym wstrzyknięto Ale nawet po 8 dniach nie homogenat mózgu grupy A. 8-11). którym wstrzyknięto homogenat mózgu grupy B. ludzi co najmniej w odniesieniu do bardzo niedawnych zdarzeń. . Te skutki amnezji same W miarę powrotu chorego do zdrowia jako pierwsze pojawiają się wspomnienia dawno w sobie są interesujące. zazwyczaj oczekiwana terapia Typowa forma amnezji nosi nazwę amnezji wstecznej (retwgmde amnesid). kiedy nastąpił wypadek. uczą się nie reagować na silny dźwięk już po 1.minionych zdarzeń (rys... a prócz tego wskazują na pewne kierunki badań nad pamięcią.. Człowiek dotknięty słów (patrz też Williams. co dziwniejsze.... aby wyuczyć się niereagowania na podmuch powietrza chorzy cierpią na takie lub inne zaburzenia psychiczne. jak poważne jest uszkodzenie. powstałego wskutek upadku. BANG Szczury normalnie przejawiają reakcję lękową na głośny dźwięk albo inne nieoczekiwane zdarzenie Szczury grupy B wyuczono nie bać się silnego hałasu Homogenat mózgu szczurów grupy B wstrzyknięto nie trenowanym zwierzętom Zwierzęta.RYSUNEK 8-9 Szczury grupy A wyuczono nie bać się podmuchu powietrza Homogenat mózgu szczurów grupy A wstrzyknięto nie trenowanym zwierzętom Zwierzęta. Ale.9 dnia . Po doznanym urazie linia zaciera się poczynając od Amnezje lomentu. Ale nawet po 12 dniach nie mogą przyzwyczaić się do silnego podmuchu powietrza Cl Grupa kontrolna C nie jest trenowana w ogóle Homogenat mózgu szczurów grupy C wstrzyknięto nie trenowanym zwierzętom Zwierzęta. aby wyuczyć się niereagowania na silny hałas .

pod platformy i otrzymuje słaby którą znajduje się krata podłączona do sieci elektrycznej wstrząs elektryczny © © Szczur zostaje zdjęty z platformy i poddany silnemu wstrząsowi elektrycznemu Szczur zostaje ponownie umieszczony na platformie Szczur zeskakuje z platformy . pod platformy i otrzymuje słaby którą znajduje się krata wstrząs elektryczny podłączona do sieci elektrycznej Szczura zabrano z platformy © Szczur zostaje ponownie umieszczony na platformie Szczur nie schodzi z platformy Szczur zostaje umieszczony Szczur usiłuje zeskoczyć z na wysokiej platformie.Szczur zostaje umieszczony Szczur usiłuje zeskoczyć z na wysokiej platformie.

Hipotetyczne fazy odzyskiwania pamięci po amnezji wstecznej. W dalszych rozważaniach wykażemy. pozostają nienaruszone. Przebieg zapominania i odzyskiwania pamięci w sytuacji amnezji wstecznej ma istotne Baczenie dla wyjaśnienia sposobu funkcjonowania pamięci. 'roces powrotu pamięci wydaje się procesem odkrywania kolejnych zapisów w pamięci. Ostatnie kilka minut przed wypadkiem nie wydają oe się jednak możliwe do odtworzenia. że uraz wpływa wyłącznie na pamięć o zdarzeniach z przeszłości. ale powraca ona prawie u wszystkich. że do konsolidacji pamięci niezbędny jest odpowiedni f t okres czasu.ZABURZENIA PAMIĘCI 319 RYSUNEK 8-11. to według wszelkiego prawdopodobieństwa spowodowane są częściej przez czynniki psychiczne niż przez yrazy fizyczne mózgu. a raczej zakryte. Źródło: Barbizet (1970). Najwidoczniej ślady pamięciowe w rzeczywistości nie były zatarte. w których ludzie tracą pamięć na wiele lat. Przede wszystkim należy Wrócić uwagę na to. To. . że pacjent sam tłumi nieświadomie określone wspomnienia. tae rodzaje przechowywanej informacji. nie naruszając przy ?tn pamięci przeszłych zdarzeń. (Historie oglądane czasem na ekranie. Fakt ten służy do potwierdzenia hipotezy. w jakim stopniu pamięć ostatecznie powróci. w rzeczywistości występują dość rzadko. poczynając od bardzo odległej przeszłości aż do teraźniejszości. że darzenia zachodzące w momencie wypadku znajdowały się tylko w pamięci krótkoIrwałej i nie zdążyły przejść do pamięci długotrwałej. że pewne -Odzaje uszkodzeń mózgu wpływają z kolei tylko na funkcje mowy. Zjawisko to często wykorzystywane • jako potwierdzenie faktu. a jeżeli już się zdarzają. zależy od wielu czynników. Po odpowiednim leczeniu psychiatrycznym m ż sobie wszystko przypomnieć). innymi słowy bywają często związane z tym. na przykład rozumienie i posługiwanie się Szykiem.

gdyby były one najtrwalsze. to niemieckie nazwisko. Wróćmy raz jeszcze do dziwnego przebiegu powrotu pamięci po amnezji. zajmował się . że jest on całkowicie zdrowym człowiekiem. a wspomnienia z niedawnej przeszłości najbardziej nań podatne? Ale podobne rozumowanie przeczy najwyraźniej zdrowemu rozsądkowi. w kilka miesięcy po wypadku. .I. usłyszawszy moje nazwisko zapytał: Wickelgren. Osoba. Po pierwsze. to i przywołać je powinno być najłatwiej? Możliwe. Czy następuje to w związku z tym. W następnym rozdziale zobaczymy.A. najwidoczniej szok pourazowy nj„ likwiduje nagromadzonej informacji. stwierdzono. Jeżeli tak jest istotnie. On to właśnie opowiedział tę historię: „Przedstawiono mi N. taka kolejność odzyskiwania pamięci świadczyłaby o tym. że do przechowania informacji w pamięci długotrwałej potrzeba czegoś więcej.M. że kiedy pamięć krótkotrwała funkcjonuje prawidłowo. Możliwe. która spotkałaby przypadkowo N.A. odpowiedziałem. Być może. został j zraniony. ijchtunkiem. że wraz z upływem czasu pamięć w jakiś sposób wzmacnia się automatycznie. aby uzyskać ten efekt. który pracował w Massachusetts Institute of Technology. Irlandzkie? Nie. Proces odzyskiwania pamięcj przebiega od dalekiej przeszłości do teraźniejszości. w jakim zachodziły zdarzenia. Pewnego razu spadł ochraniacz z floretu jego przeciwnika i N. N. oczywiście. Pełnił on i służbę wojskową w jakiejś nudnej bazie wojskowej. gdzie przebywałem chyba przez pięć minut. że właśnie trudność w przypominaniu sobie dawnych zdarzeń wiąże się z ich wyraźną odpornością na amnezję. Badania na zwierzętach przy użyciu ECS wskazują. aniżeli krótkotrwałej rewerberacji elektrycznej. Nie oznacza to jednak. nieprawdaż? Nie. był profesor Wayne Wickelgren. Skandynawskie? Tak. wywołującego zacieranie się pamięci. tym większą jego dawkę należy zaaplikować. że starsze ślady są trwalsze (jak sugerowano wyżej). po czym zapytał mnie: Wickelgren to niemieckie nazwisko. Historyjka poniższa dobrze ilustruje jego trudności. jeśli nastąpi wspomnienia te pojawiają się w pierwszej kolejności. informacja będzie automatycznie zarejestrowana w pamięci długotrwałej. Bez trudności zapamiętujemy przez krótki czas dopiero co zaszłe Pewna niepokojąca niezgodność występuje w odniesieniu do czasu trwania pamięci krótkotrwałej u ludzn zwierząt.A.Ponieważ po urazie pamięć stopniowo powraca. i byłaby przekonana. popatrzył na mnie tak jakby widział mnie po raz pierwszy w życiu.A.A. Jednym z psychologów badających zaburzenia pamięci u N.A. W niektórych z tych badań przyjmuje się. Uszkodzenie pamięci krótkotrwałej najwidoczniej wpływa na przechowywanie informacji w pamięci długotrwałej. Irlandzkie? Nie. że staje się ona niedostępna Tak więc samo przechowywanie informacji najwyraźniej jest czymś odrębnym od procesów związanych z wydobywaniem przechowywanych śladów pamięciowych. i N.A. a następnie udałem się do swojego gabinetu. Ponownie zostałem mu przedstawiony. nieprawdaż? Nie. A przecież. Zazwyczaj trudno jest nam przypomnieć sobie dawne zdarzenia. ale bardziej trwałe zapamiętanie tych zdarzeń wymaga aktywnego wysiłku. że pamięć krótkotrwała trwa co najmniej jedną godzinę. W zachowaniu jego pojawiła się tylko jedna niezwykła rzecz-najwyraźniej nie potrafił zatrzymać dłużej w pamięci żadnych nowych zdarzeń. a po prostu powoduje. którego nazwiemy N. dlaczegożby inaczej stare wspomnienia miały być najodporniejsze na działanie szoku pourazowego. dlaczego przebieg odzyskiwania pamięci tak silnie zależy od czasu. że stare wspomnienia są trwalsze niż nowe. że zdarzenie przechowywane przez pierwsze 24 godziny pochodzi z pamięci krótkotrwałej. Aby jakoś spędzić czas. Możliwe. Jak już wspominaliśmy.T. Sugeruje to nam dwie właściwości natury pamięci. Kiedy wróciłem. Cynika z tego. 3 jarzenia. N. Ostrze floretu przeszło przez dość cienką kość nosową i przedostało się do i nlózgu. Po drugie. Fakt. że im większy jest odstęp między uczeniem się a wprowadzeniem środka farmakologicznego. jest zgodny z poprzednimi wynikami dotyczącymi skutków 3 działania ECS . uraz oddziałuje tylko na silniejsze. czy też po prostu starsze ślady są trudniej dostępne od nowych i dlatego nie łatwo jest je zniszczyć? Na pytanie to trudno odpowiedzieć. inaczej byłoby niezrozumiałe. Utrata wspomnień z dalekiej przeszłości jest najmniej prawdopodobna. że zdarzenia zaistniałe w ostatnich kilku minutach przed urazem mózgu nie przypominają się nigdy. a ponadto. Porozmawiałem z nim około pięciu minut. to powinniśmy ponownie przeanalizować niektóre z badań dotyczących chemicznej natury pamięci. że pamięć krótkotrwała u człowieka może trwać jedynie przez czas od 20 do 30 sek. przypadki H. a przez to. bardziej dostępne wspomnienia. \ ^poznajmy się z zaburzeniami pamięci u chorego. informacja dotycząca czasu wystąpienia tego czy innego zdarzenia służy najwidoczniej za ważną wskazówkę w późniejszym przypomnieniu g0 sobie. I wykonywał szereg czynności i mógł nawet podtrzymać typową rozmowę towarzyską. w maleńkiej kawiarence Wydziału Psychologicznego M. Odbyło się to w następujący sposób. że uraz rozprzestrzenia się od teraźniejszości-bez wątpienia najbardziej dostępnej dla naszej pamięci-do przeszłości poprzez szlaki strukturalne pamięci długotrwałej. W badaniach z ludźmi pamięć krótkotrwałą szacuje się w sekundach. skandynawskie.A. Chodził normalnie.

będących przyczyną trudności motywacyjnych i emocjonalnych podczas prowadzenia tych badań. że potrafią wydobywać 4 Nawiasem mówiąc. Kiedy wszystko było przygotowane i pozostawało zaprezentować N. 196. Pewnego razu. to uzyskanie niezbędnych danych jest rzeczą niezwykle trudną. wydawała się zupełnie normalna. niemniej ważne jest ż j rozróżnienie operacji zapewniających dostęp do informacji przechowywanej w pamięci jługotrwałej oraz operacji zapewniających nowej informacji wejście do pamięci dlugo:rwaiej. Przy innej okazji zauważył: »Każdy dzień jest sam dla siebie. W dodatku cierpią oni wskutek innych problemów wynikających z defektu neurologicznego. H. Czy ta słaba. ale nie mógł zapamiętać nowych rzeczy. nie mógł sobie nic przypomnieć z wydarzeń ubiegłego dnia. nie mógł opisać. kiedy jeden z nas badał go w Uniwersytecie Kalifornijskim (około 5 lat po opisanym wypadku). pacjent z najbardziej ostro przejawiającymi się zaburzeniami. Ale nie wyszliśmy poza podanie instrukcji. Corkin i Teuber. Typ uszkodzenia mózgu u tych chorych stawia przed nami kilka problemów dotyczących mechanizmów pamięci. 211-282. odwiedził M. Ale procesy zapewniające przekształcenie tego materiału krótkotrwałego w materiał trwały są wybiórczo zaburzone.nlysłowe. Oczywiście. że leży w szpitalu. zaczynamy!" Wtedy eksperymentator odwracał się. kiedy N. (Milner i inni.T. Czego mogą się uczyć pacjenci tego typu? Trudno jest odpowiedzieć na to pytanie. Niemniej jednak „mgliście zdawał sobie sprawę" z takich rzeczy. s. na co on niezmiennie odpowiadał: „Gotowy. jakie zajęcie 1 wykonuje w państwowym ośrodku rehabilitacyjnym (przymocowywanie zapałek do kawałków kartonu) nawet po 6 miesiącach codziennego wykonywania tej czynności. (Milner. to H. Jasne jest. ale jak się okazało. Kiedy miał lat 27 nie mógł już dłużej pracować i wskutek krańcowo złego samopoczucia zdecydował się na poddanie operacji chirurgicznej (usunięto mu środkowe partie płatów skroniowych). iż nastąpił pewien wzrost zdolności do uczenia się. Bardziej szczegółowy opis testów stosowanych w tego typu przypadkach patrz seria artykułów. że nie pamięta tego. jak widać. a to dlatego. tak jakby do tego momentu nic nje zostało powiedziane4. okazało się. co działo się wcześniej". Mogą zatem posługiwać się tym systemem.iaczenia słów ze swojej pamięci trwałej. . Chorzy mogą prowadzić rozmowę. powierzchowna pamięć mówi nam coś o naturze procesów pamięciowych. stwierdzał.A. zazwyczaj wysłuchiwał naszych objaśnień. pierwszy materiał eksperymentalny. p0 zabiegu zniknęły ataki epilepsji. nawet opartych na dwuznaczności semantycznej". nie gą jedynie wprowadzić do niego nic nowego. zaś zdolność do uczenia się nie poprawiła się w ogóle zbiegiem czasu. niezbędnej do śledzenia informacji w miarę wydobywania jej z pamięci długotrwałej. Ustaliliśmy wcześniej.M. które ukazały się w czasopiśmie „Neuropsychologia" 1968. tak że. co oznacza. że zaburzenie neurologiczne nie jest całkowite? Na przykład. który dopiero zaczyna orientować się w otoczeniu.M. A. jeśli jednocześnie nie lOtrafi wprowadzić do systemu pamięci nowego materiału? Nawet H.A.M. do czego? Chcecie. Jak więc chory może wykonywać złożone procesy . A.I. lecz.. w okresie następującym po wypadku pamięć jego stopniowo polepszyła się. A. Zdolność do opanowania nowego materiału może również zależeć od rodzaju informacji..I. u pacjenta N.Skandynawskie? Tak". z wyjątkiem jednego-wejścia do pamięci długotrwałej. że pewnych rzeczy mogą się nauczyć. wszystko trzeba było zaczynać od nowa. czy też po prostu wskazuje.8). Jednakże próby wyuczenia go technik mnemotechnicznych w celu dalszej poprawy jego pamięci zakończyły się całkowitym niepowodzeniem. Zdarzenia przez krótki czas po wystąpieniu utrzymują się w pamięci krótkotrwałej. M. jeszcze nie rozumie w pełni sytuacji. Dokładnie w tej kolejności co uprzednio (Wickelgren. i H. żebym coś zrobił? Z czasem Wickelgren miał więcej szczęścia. zachował zdolność normalnego rozumienia mowy: „Może powtarzać i przekształcać zdania ze skomplikowaną składnią. pomyśleliśmy. U wielu chorych cierpiących na zaburzenia pamięci można zaobserwować różnicę w zdolności do uczenia się materiału werbalnego i niewerbalnego. bezpośrednia informacja) Chociaż sama rozmowa z N. Wejście informacji do pamięci krótkotrwałej oraz wydobycie jej są. niezbędne do rozumienia i posługiwania się językiem. Ale krótko: . 6. nieuszkodzone. bardzo to komplikuje prace eksperymentalne z tego typu chorymi. bez względu na to. N. czyli typowej pamięci krótkotrwałej oraz „pamięci pracującej". gdzie się znajduje i jak się tu dostał. podniósł się do 118 (do operacji wynosił 104). „Przez trzy noce w Clinical Research Center pacjent wzywał nocną pielęgniarkę! przepraszając ją gorąco wypytywał. stanu. |968). U pacjenta H. kiwał głową i mówił: „Świetnie.T. szurnie istotę żartów. A. Omówione tam są też przypadki obu pacjentów N. ponieważ pozwoliłoby to na porównanie jego pamięci z pamięcią innych badanych. Chory z omawianymi wyżej zaburzeniami jest zdolny do tworzenia wspomnień krótkotrwałych. jaką radość czy smutek mi przynosi«. qlO fo bardzo istotna różnica.ale nasze początkowe trudności ilustrują fakt. że jest to »podobne do przebudzenia się ze snu«. Było dla niego oczywiste. Jego doświadczenie życiowe to doświadczenie człowieka. pytano go: „Czy jest pan gotów?". jego LI. że jakkolwiek chorzy tego typu mogą dostarczyć nadzwyczaj pożytecznych informacji dotyczących pamięci. Często starając się przedstawić typowy opis swojego. Jeden z nas pracował z profesorem Wickelgrenem badając pamięć krótkotrwałą studentów Harwardu i M. że bardzo ważne jest rozróżnienie informacji przechowywanej • w pamięci i procesów związanych z jej wydobyciem. Ich systemy pamięciowe działają najwidoczniej prawidłowo pod każdym względem.. to kiedy zostają przerwana. Oto jak badający H. aby włączyć magnetofon i pozostałą aparaturę. Mechanizmy pamięci Pewne ogólne cechy charakterystyczne pamięci wyłaniają się z badań nad rodzajami jej osłabienia powstałymi w wyniku zaburzeń neurologicznych. który poddany by| dokładnym badaniom. że warto byłoby włączyć go do naszych eksperymentów. jak śmierć swojego ojca czy zabójstwo prezydenta Kennedy'ego.M. t. opisuje jego życie. Jak żyją ludzie z podobnymi uszkodzeniami mózgu? Inny chory.M.. Zakłócenie tej pamięci zaburza zdolność do tworzenia bardziej trwałych śladów napływających informacji. cierpiał on na silne ataki epileptyczne. problemów nie związanych z pamięcią.

Ten sam rezultat uwidacznia się w badaniu zaburzeń pamięci. W takim wypadku każdy specyficzny ślad pamięciowy będzie związany z obszernymi częściami mózgu. Poszukiwał on engramów. powściągliwe „tak". dwoje oczu i dwoje uszu. Można utracić pamięć dotyczącą pewnego ograniczonego odcinka u. jak i po operacji neurochirur•icznej.lS może zostać usunięty w wyniku zabiegu chirurgicznego. nie potradi odróżnić nowych zdarzeń . jaka zdaje się wynikać z tych obserwacji. a następnie niszczył operacyjnie różne części ich mózgu. ' Ci z Was. tak właśnie powstało prawo działania masy. że uszkodzone zostały specyficzne r |ady pamięciowe. tym poważniejsze są jego skutki dla pacjenta. „być może". pochodzi z pionierskich prac psychologa Lashleya (1931. 8-12). mimo wszystko będzie to „tak". aby przypuszczać. że specyficzny ślad pamięciowy przechowywany jest w jakiejś ściśle określonej części mózgu. przy czym żadna z tych części oddzielnie nie jest niezbędna. tym bardziej wyraziste będzie wspomnienie. Dlatego niektórzy uczeni przypuszczają. poprzedzone Jeśli". Ponadto ustalono również. zwanych ciałem modzelowatym (corpus callosum) (rys. Mamy również dwa mózgi albo inaczej. że utrwalone określone ślady pamięciowe są prawie niezniszczalne. dwie nogi. utrudniającego odtworzenie starych wspomnień. powstałymi zarówno po urazie. Trzeba wyjaśnić znacznie więcej Ihkiów dotyczących pamięci ludzkiej niż tylko prawo działania masy. oczywiste pytanie: z jakimi strukturami mózgu związane są te różnorodne funkcje? Cz\ istnieją specyficzne części mózgu odpowiedzialne za procesy gromadzenia i wydobywa. znane jako prawo działania masy (Law of Mass Action). . jak to się dzieje w wypadku amnezji. Wydobywanie może być zaburzone. Niestety analogia ta jest zbyt uproszczona. że pamięć o wyuczonym zadaniu uległa zaburzeniu proporcjonalnie do ilości (wagi) uszkodzonej tkanki mózgowej. będzierm mogli przystąpić do ich dokładnego zbadania. mając nadzieję. a uszkodzenie części czołowych-zaburzenia procesów emocjonalnych i motywacyjnych. Nie udało mu się jednak znaleźć jakichkolwiek dowodów na to. 1950). a pamięć polega jedynie na zmianach tego kompleksowego. Dwie półkule mózgu komunikują się między sobą za pośrednictwem masy włókien nerwowych. Zamiast tego odkrył on. Tak w' procesy związane z przechowywaniem starej informacji i zdobywaniem nowej wydają s' odrębne od siebie i człowiek może zachować jedne z nich mimo braku drugich. że informacja napływająca z zewnątrz odciska się na ciągłej aktywności zachodzącej w niózgu. Mamy dwie ręce. aby można byk) ocenić ich wartość. a druga inne? Może dzieje się tak. Każda półkula ma własne ośrodki odbioru informacji słuchowej. że odkryje miejsce przechowywania pamięci o danym zadaniu.J starych i ma poważne trudności ze swą pamięcią. chociaż przechowywanie p 0 ? 0 staje w normie. jak i u zwierząt. nie mamy podstaw. ale rozsiana po całym mózgu. czy obie półkule mózgowe mogą funkcjonować niezależnie jedna od drugiej. i k POSZUKIWANIE LOKALIZACJI PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ Pierwsze informacje dotyczące lokalizacji różnych funkcji w mózgu pochodzą z bardzo ogólnych obserwacji chorych z uszkodzeniami mózgu. W żadnym wypadku nie udało się stwierdzić. w jaki sposób obraz wzrokowy jest odwzorowany w formie hologramu. „ale". szczególnie u osobników praworęcznych. że uszkodzenie lewej półkuli mózgu ma wpływ na mowę. ale dobrze utrwalony ślad jakiegoś zdarzenia 7. typowych dla chorych i JEDEN MÓZG CZY DWA MÓZGI? Ciało ludzkie jest symetryczne. Jak dotąd modeli hologramowych nic zastosowano do wystarczającej liczby problemów pamięci ludzkiej. że zarówno u ludzi.iiychmiast uchwycą analogię. Nawet wówczas. nawet można sądzić. W wyniku tych obserwacji dość szybko ustalono. nia informacji? Jeżeli uda nam się ustalić lokalizację tych funkcji pamięci. kiedy chory ]lC !Je może przypomnieć sobie określonych zdarzeń. Jedyna prawidłowość. i ponadto zaburzenie procesu wydobycia może dotyczyć jedyni' specyficznych rodzajów informacji. że jest to coś więcej niż wynik zaburzenia pewnych funkcji wydobywania informacji. Im znaczniejsze są uszkodzenia mózgu. rozproszonego L lądu występującej aktywności5. pamięć pozostaje w stanie prawie niezaburzonym. śladów nerwowych określonych wspomnień. W związku z symetrią w anatomii dwóch półkul mózgowych nasuwa się natychmiast pytanie. Jaki wypływa stąd ogólny wniosek? Możliwe. ale im więcej ich jest włączonych. że kiedy jedna i półkul próżnuje. j^ . Dane anatomiczne nie wykluczają takiej możliwości. że pamięć nie jest zlokalizowana w ściśle określonych częściach. Ponadt mechanizmy wydobywania informacji należy traktować oddzielnie od mechanizmowi • przechowywania.trwałe utrzymanie w pamięci nie wystarcza do długotrwałego przechowania inforrna-Człowiek może okazać się niezdolny do przyswojenia sobie nowej informacji. chroniąc ją w ten sposób na wypadek uszkodzenia drugiej półkuli? A może dzielą się one pracą tak. W miarę jak zaczyna zarysowywać się ogólna charakterystyka pamięci wyłania $j. Było to podstawą do sformułowania pierwszych ogólnych stwierdzeń dotyczących lokalizacji funkcji. że pamięć krótkotrwała funkcjonuje u niego normalnie. Każdy narząd zmysłu wysyła swoją informację do obu półkul mózgu. "i. którzy wiedzą. wzrokowej i dotykowej oraz ośrodki regulacji aktywności mięśniowej. dwie półkule będące prawie dokładnymi swoimi kopiami. to wtedy druga funkcjonująca połowa przejmuje wszystkie jej czynności? Odpowiedź na wszystkie te pytania brzmi tak: chociaż będzie to ostrożne. szkodzenia mi mózgu. To ostatnie stwierdzenie. że uszkodzenia potylicznych części mózgu powodują zaburzenia widzenia. pomimo poważnych uszkodzeń znacznych części mózgu. Okazuje się. ma bardzo ogólny charakter. że jedna z półkul podejmuje jedne operacje. wykonuje nieznaczną pracę albo też jest całkowicie bezczynna. Uczył zwierzęta wykonywania różnorodnych zadań. Zadziwiające jest to. Ale czy to oznacza. Wyłania się tu jednak pewna komplikacja. że istnieją również dwa odrębne systemy pamięci? Czy każda z półkul przechowuje tę samą informację.

W jaki więc sposób następuje koordynacja informacji docierającej do obu półkul. Następnie należy wykonać próby sprawdzające w warunkach. dociera do !-\vej półkuli mózgu. brzmi: w jaki sposób informacja docierająca do jednej półkuli mózgu współdziała z informacją. kiedy tylko druga półkula (nie wyuczona półkula) może odbierać bodziec testowy. że soczewka oka daje odwrócony obraz. która dociera t|o jego drugiej półkuli? Aby znaleźć odpowiedź. (Pamiętajcie. trzeba nauczyć zwierzę wykonywania zadania. przy którym tylko jedna półkula mózgowa otrzymuje informację sensoryczną. kiedy patrzymy prosto przed siebie. a wszystko spostrzegane prawą połową-do prawej. Czy zwierzę będzie mogło właściwie wykonać zadanie'' Sygnał z lewej strony Sygnał z prawej strony Reakcja lewej ręki Reakcja prawej ręki RYSUNEK 8-13 Sygnał z prawej strony dociera do lewej półkuli Sygnał z lewej strony dociera do prawej półkuli .ch. Dotyczy to . a zatem i w prawej półkuli mózgu).Rozszczepienie mózgu u zwierząt \stem wzrokowy stanowi doskonały sprawdzian funkcjonowania obu półkul mózgoi. W systemie tym wszystko. która dzieliłaby pole widzenia na dwie równe części w momencie. na które musimy znaleźć odpowiedź. przedmioty znajdujące się na lewo odbijają się w prawej połowie siatkówki. tak że pojawia się jedno wyraźne spostrzeżenie i ślad pamięciowy? Podstawowe pytanie. dlatego.bydwu oczu. co spostrzegane jest lewą połową siatkówki. Nie istnieje jednak żadna linia pionowa. kiedy patrzycie prosto przed siebie.

wywołują okresowe stłumienie aktywności elektrycznej w i_orze mózgowej. czasami tak samo dobrze za pomocą prawego oka. że niezbędne jest przecięcie odwracalne. zachowuje się całkiem normalnie. obie półkule mózgu ludzkiego zdają się być • wyspecjalizowane pod względem rodzaju gromadzonych informacji. System taki gwarantowałby również pozytywny rezultat opisanego eksperymentu.pu. możemy wypróbować możliwości zapamiętywania tych n formacji przez każdą z półkul mózgowych (rys. to le\v. Drugie wyjaśnienie sprowadza się do tego. oznacza to. Kluczem do rozwiązania tego problemu jest kanał komunikacyjny między obiema półkulami mózgu. 5 książki Gazzanigi The Bisecled Brain (1970). Przecina się ciało modzeloj watę. (Faktem jest. która otrzymuje informacje sensoryczną. następnie zwierzę uczy się wykonywać określone zadanie. półkula mózgu będzie otrzymywała informację tylko od oka lewego. ! Rozszczepienie mózgu u człowieka ' W odróżnieniu od mózgu zwierzęcia. spotykające się i krzyżujące w miejscu zwanym skrzyżowaniem wzrokowym. Jeżeli poprowadzić cięcie przez środek skrzyżowania wzrokowego. Ponieważ informacja zawarta jest w obu półkulach. że tylko proste zadania są przechowywane w obu półkulach. a prawa od pra\veg0 To pierwsza próba eksperymentu. Jeżeli stłumienie obejmuje całą korę.0I11ycyna i chlorek potasu . . a następnie przekazywane są przez ciało modzelowate do drugiej jego półkuli? Doświadczenie z przecięciem ciała modzelowatego nie daje odpowiedzi na to pytanie. ale w czasie prób sprawdzających z prawą półkulą ma ona po prostu swobodny dostęp do informacji zgromadzonej w lewej półkuli. mając przy tym zakryte prawe oko Po wyuczeniu przenosi się opaskę z prawego oka na lewe i daje zwierzęciu do wykonania to samo zadań ie. który był poddany tej operacji. nie jest istotne. Jednakże zadanie mimo to zostaje rozwiązane. Myers. która z półkul odbiera informację sensoryczną. żeby informacja sensoryczną docierała tylko do jednej j półkuli mózgowej. że eksperyment zaczyna się dokładnie tak samo jak poprzedni. robi się przerwę. Następnie przeprowadzona zostaje próba sprawdzająca w sytuacji. czego nauczyła się lewa. 1962). idące od oczu do mózgi. i . ponieważ przeprowadza sieje w jakiś czas po wyuczeniu zadania i przez ten okres ślad pamięciowy może zostać przeniesiony. a zadania „złożone" pozostają w jednej (por. aby stwierdzić. 6 potrzebna jest taka metoda. jak i lewego. co robi każda z nich. Niektórzy badacze sądzą. że materiał dochodzący do lewej półkuli przechowywany jest wyłącznie w niej. (y^u. że niektórzy ludzie rodzą się z tym j defektem i żyją długie lata bez problemu. Aby móc przeprowadzić takie | nadania. 1960. a następnie przeprowadzić próbę sprawdzającą. Dwie substancje chemiczne . chociaż prawa półkula jego mózgu nigdy przedtem nie odebrała bezpośrednio niezbędnej informacji. 8-14). zwierzę nie będzie mogło rozwiązać zadania. Operacja j ta jest podobna do tej. która pozwalałaby okresowo wyłączyć działanie jednej „ófkuli. należy spowodować. Wiele jest dyskusji na ten temat. a odsłonięciu prawego. być może. że każda z półkul przesyła uzyskaną informację do drugiej w miarę jej napływania i rejestracja śladów dubluje się w óbu półkulach. ale przed próbami sprawdzającymi. Dopiero po tym zwierzę poddane zostaje próbie polegającej na zakryciu lewego oka. Mając wpływ na to. to znaczy od przecięcia skrzyżowania wzrokowego.. która. stawiając określone problemy. Teraz jego prawa półkula nie ma połączenia z lewą i nie może posłużyć się informacją. rozdział 4). Pierwsze polega na tym. gdy zahamowana jest aktywność lewej półkuli. Jak kształtują się te podwójne ślady pamięciowe? Czy tworzą się one automatycznie w czasie uczenia się przez zwierzę zadania? Czy też początkowo rejestrowane są przez tę półkulę mózgu.Na rysunku 8-13 przedstawione zostały włókna wzrokowe. co powoduje przerwanie linii komunikacyjnych między dwiema półkulami. Kiedy skończy się działanie środków chemicznych. Stawia to przed nami kilka interesujących pytań: jakie funkcje pamięci może realizować niema półkula mózgu? Czy może rozpoznać cokolwiek? Czy może zapamiętywać? Rozważmy typowe zachowanie pacjenta. Następnie zwierzę z przeciętym skrzyżowaniem wzrokowym uczy się wykonywać określone zadanie. Półkule mózgowe prawa i lewa najwidoczniej są zorientowane nawzajem w tym. posługując się przy tym wyłącznie lewym okiem. czy prawa półkula jego mózgu wie to. przechowywana jest tylko w lewej półkuli. przecinamy dodatkowo ciało modzelowate. kiedy będzie ona znowu ' orrnalnie funkcjonowała.. która z nich podlega próbom uczenia się zadania. Jeżeli duplikaty śladów pamięciowych nie istnieją w prawej półkuli. Najwidocz6 niej obie półkule przechowują informację dotyczącą nabytego doświadczenia . Powróćmy do naszego doświadczenia: po zahamowaniu aktywności prawej półkuli za pomocą środków chemicznych następuje uczenie zwierzęcia. zwierzenie jest w stanie wyuczyć <c nawet prostych zadań wymagających odróżnienia bodźców.przekazywanie informacji [jeżeli ono rzeczywiście zachodzi). Załóżmy. Jak to się dzieje? Można przyjąć dwa wyjaśnienia. Okazuje się. której dokonywano na zwierzętach. bez konieczności przecinania skrzyżowania wzrokowego oraz ciała modzelowatego. Można to uzyskać za pomocą środków chemicznych. Przede wszystkim pacjent reaguje normalnie na dowolny przedmiot włożony do jego 7 W celu zapoznania się z badaniami nad tłumień iem aktywności półkul mózgowych patrz Bureś i Buresova. Zwierzę w pełni radzi sobie z zadaniem. Zastosowanie tych i •ubstancji chemicznych pozwala na okresową deaktywację jednej z półkul. Najwidoczniej duplikaty śladów pamięciowych tworzą się właśnie w czasie uczenia się zadania7. że zwierzę nie może wykonać zadania -zachowuje się tak jak gdyby nigdy wcześniej nie znalazło się w podobnej sytuacji. co prowadzi do przecięcia komunikacji korowej między obiema półkulami mózgowymi. Dla postronnego obserwatora człowiek. aby mogło nastąpić . Pełniejsze omówienie tego tematu zawiera rozdz. u którego dokonano chirurgicznej operacji ! rozdzielenia półkul mózgowych w celu wstrzymania objawów epileptycznych.) Tylko w trakcie dokładnego badania można | zauważyć pewne szczególne cechy w jego zachowaniu. Tym razem tuż po opanowaniu zadania. W lewej półkuli : znajdują się zwykle informacje niezbędne w procćsie przetwarzania symboli językowych. Krytyczne omówienie tego rodzaju badań (z intencją podważenia całej interpretacji dotyczącej pamięci) awiera artykuł Deutscha (1969). Odpowiedź brzmi twierdząco.

Jeżeli zapytamy go. lewa w lewej ręce lub w ręka nie wie. Ale. Na przykład. to narysuje nam S lewą ręką. 1968).?" w prawym polu widzenia. a następnie polecono wybrać ten przedmiot lewą ręką ze zbioru różnych rzeczy. oświadczy. że chory niczego nie może rozpoznać za pomocą prawej półkuli. wskazał go na obrazku albo też zademonstrował jego przeznaczenie. że klasyfikacja informacji w prawej półkuli związana jest z dość skomplikowanym kształtowaniem się Sygnał dociera do prawej pojęć.. jeżeli zaprezentujemy mu obrazek przedstawiający . Prawa półkula mózgu. który został pokazany. co obserwuje prawa półkula . We wszystkich tych wypadkach jest on całkowicie niezdolny do słownego „nożyczki" opisu przedmiotu. że widzi. Jeżeli pokażemy mu klucz. do lewej może wykonać ruch przecinania. Na przykład. jakby coś tam mignęło. powie: „to Pojęciami. a następnie schowany. w której znajdują się również inne prawej ręce lub przedmioty. że jego ' -wa ręka jest jakby zdrętwiała. ale :vlko lewą ręką. może włożyć go w półkuli mózgu wyimaginowany zamek. Ponadto. prawidłowo. co narysował lewą ręką. odpowiada. coś w rodzaju „skrzynki z piwem" (Sperry. a tylko zegarek ręczny. nie potrafi poprawnie go . W końcu może narysować lewą ręką to. co trzyma w lewej ręce. Funkcjonalnie zegarek ręczny jest tym samym czym jest budzik. że jest jakaś Zakryte prawe skrzynka. nazwać. sensoryczna dociera do lewej półkuli i wchodzi w normalny kontakt z ośrodkiem mowy- Zakryte lewe pole widzenia Przedmioty pojawiające się w lewym polu widzenia lub włożone do lewej ręki wywołują • itkiem inny skutek. to może posługiwać się pokażemy mu z prawej strony albo też włożymy mu do prawej ręki nożyczki. jeżeli pacjentowi pokażemy nóż. mózgu. mimo że jest pozbawiona mowy. a w : prawym „skrzynka". mową. może wskazać właściwy obrazek. może jednak za Sygnał dociera i pomocą gestów określić jego funkcję. to powie. Co więcej. to znaczy. Jeżeli w jego lewym polu widzenia pojawi się słowo „klucz". Jeżeli obraz wzrokowy pojawi się w lewym polu widzenia. polu widzenia pojawi się na moment szereg obrazków. zapamiętywania przedmiotów. łatwo może lewą ręką odnaleźć właściwy w prawym polu widzenia przedmiot. jeżeli po włożeniu mu przedmiotu do lewej ręki w lewym.. odpowie. Innymi słowy. człowiek zaczyna działać jak dwie oddzielne osoby: istotnie.. a następnie włożymy go do torby. że nie wie. co zobaczył.RYSUNEK 8-14 iów. zapytania prawą. aby go wyjął. co czyni prawa. pacjenta. może rozwiązywać nożyczki" Tego właśnie należało oczekiwać. a znak .nic. Nawet po tym. ręka może odnaleźć klucz. chociaż prawa prawej ręki albo też znajdujący się w prawej połowie jego pola widzenia. Kiedy pytamy pacjenta. Ponieważ tylko lewa półkula mózgowa może posługiwać się lewym polu widzenia . Ale prawa półkula mózgu ciągle zachowuje zdolność do rozpoznawania i . co trzyma w ręku. ponieważ w tym wypadku informacja wdania intelektualne.S" w jego i lewym polu widzenia i. że kiedy łączność między obu półkulami mózgu (T) Nożyczki prezentowane /ostanie przerwana. chociaż nie potrafi opisać tego przedmiotu. niemniej jednak szukając lewą . że pacjentowi przedstawiono w prawej połowie pola widzenia obraz półkuli mózgu r-udzika. to zostanie on wybrany przez S) Werbalna reakcja . Sa czym polega problem? Po pierwsze. widoczne jest. ale nie może odróżnić żadnych szczegó- . gdy w zbiorze rzeczy znajdują się Przedmioty bardziej podobne z wyglądu do budzika. •hory wybiera zegarek ręczny nawet wówczas. Przypuśćmy. Jeżeli nie będzie tam budzika. człowiek nie potrafi powiedzieć ani też napisać o tym. jeżeli najpierw włożymy przedmiot do jego Nożyczki pre! zentowane w c\vej ręki. nie potrafi odpowiedzieć . zejesh Półkula mózgowa nie może posługiwać się normalnie mową. Ponadto jest oczywiste. co widział w lewym polu ) Werbalna reakcja widzenia. Nawet więcej. kiedy pacjent z powodzeniem odszukał przedmiot w torbie. ponieważ może ona szukać i odnajdywać przedmiot. pole widzenia Na co wskazują te zjawiska? Sugerują. Jeżeli zapytamy pacjenta. i poprosimy chorego..

zdrowa półkula przejmuje całą pracę. a prawą ręką w tym samym czasie starał się pomóc żonie w uśmierzeniu wać ustne polecenia i rozpoznawać słowo pisane. to sytuacja nie jest taka wypadku. Jedna z świetnie posługuje się ręką przy wykonywaniu ruchów. którym nie zdarza się wytężać swych rzone z czasowników. ale nieco gorzej czasowniki lub rzeczowniki twomogą sobie pozwolić jedynie niższe organizmy. składa się z dwu odrębnie wyposażonych zdolność człowieka do posługiwania się językiem. czasami stwierdzał on. wytwarzania mowy. które we wczesnym okresie życia uległy duplikaty śladów pamięciowych tworzą się w obu półkulach nawet wówczas. Na przykład chory nie może wykonywać odpowiednich ruchów żadną ręką w stawia przed nimi takich wymagań. mogą funkcjonować niezależnie od siebie. kiedy grałem z pacjentem na dworze w twierdzenie. pacjenta proszono o naciskanie guzika w Ponieważ dwa mózgi sterują tym samym organizmem. tylko stwarza problemy związane z koordynacją informacji. gdy dopływ poważnym uszkodzeniom mózgu. (Gazzaniga.| człowiek.) linii komunikacyjnych. czy ta zależność od wieku jest nują niezależne od siebie. Wrodzone uszkodzenie ciała mo. nie wydaje się stanowić poważnej przeszkody. nie ucha.jest zadziwiająco dobra. Fakt. Pewnego razu chwycił lewą ręką swoją żonę i zaczął nią silnie operowania nimi. kompensując w informacji sensorycznej ograniczony jest do jednej półkuli mózgu. ale potrafi ją rozpoznać domu. że każda półkula otrzymuje jedynie część informacji o otaczającym śro. które zostały eksponowane jego półkul. na który rozpoznaje konkretne rzeczowniki. s. 1970. w razie mózgu uzyskuje pełny obraz otaczającego środowiska. Lewa półkula mózgu odbiera Dwa mózgi: niezmienność czy plastyczność? informację wzrokową z prawej połowy pola widzenia. pytanie. konflikty. szybko odszedłem nie chcąc stać się ofiarą próby pojawiającego się w lewym polu widzenia (ponieważ to właśnie jest produkcja mowy) demonstracji. w wyniku czego każda półkula efekcie istnienia dwu symetrycznych półkul mózgowych. a podciąga drugą. W tym celu trzeba by mieć możliwość sprawdzenia. Czy jest to pełna kompensacja? Trudno odpowiedzieć na to przetwarzania informacji zostaną rozdzielone. że istotnie rozpoznanie miało miejsce. Jeżeli chodzi o człowieka. Prawa półkula mózgu odbiera uzupełniający zestaw danych sensorycznych. że zdrowa półkula Fakt. którą półkulą społeczeństwo karze i wykonuje wyroki". nie zrobi tego natomiast na polecenie werbalne. przypadkowo schwycił lewą ręką siekierę opartą o ścianę Prawa półkula mózgu jest niezdolna do produkowania mowy. Innym razem.yjn agresywności lewej ręki. w . przejąć całą pracę. dowisku. możliwości w zakresie uczenia się i zapamiętywania. podwójne ślady pamięciowe momencie pojawienia się określonego słowa albo też wskazywanie prawą ręką określooozwalają na skoordynowanie działania obu systemów. Nie wiadomo. Im młodsze jest dzelowatego nie powoduje poważnych zaburzeń zdolności intelektualnych człowieka. U dzieci. że jednocześnie opuszcza spodnie jedną zachowanie. każda z nich może. W zania brakujących części informacji w każdej półkuli. można stwierdzić z pewnością.przejmie funkcje uszkodzonej półkuli. s. Tylko uszkodzenie tej „dominującej" półkuli może zaburzyć Mózg wyższych organizmów. gdyby każda półkula mózgu Prawa półkula mózgu ma ograniczone możliwości rozpoznawania mowy. a nie zaburzeń ruchowych. informację dotykową z receptorów dotykowych prawej połowy ciała i podstawową masę informacji słuchowej z prawego To. ale fragment z książki Gazzanigi. do jakich niechybnie musiałoby dojść w sytuacji. wymagające przechowywania olbrzymich ilości informacji i zdolności do ręką. Język to niezwykłe i złożone „Przypadek I. które mogą funkcjonować niezależnie od siebie. takie jak: „zasuwa". połączonych ze sobą ogromną sieci. jak widać. Pełna czy też niepełna. 107). gdy polecenia werbalne „zapukać". nadaje to znaczną plastyczność operacjom zachodzącym w mózgu.i Mózg traci jednak plastyczność w miarę starzenia się organizmu.Zaskakujące jest ponadto. gdyż otaczające je środowisko nie 119). gdyby jego mózg nie został uszkodzony. że chociaż prawa półkula nie włada mową. może wykonv. jak rozwijałby się dany Obie półkule mogą zdobywać i przechowywać informację niezbędną do wykonania za. Pacjent doprowadziły do znacznej specjalizacji funkcji pełnionych przez każdą półkulę. że człowiek posiada dwa mózgi. Aby zademonstrować. centralnych systemów przetwarzania informacji. „wskazać" docierają do prawej prosta. Jeżeli oba te systemy len sposób uszkodzenie. To wyklucza ewentualne nego przedmiotu spośród wielu innych schowanych w torbie. Jednakże takie dublowanie pamięci jest luksusem.Po pierwsze. Doskonale uczyła się różnych rzeczy. Włókna przebiegające w ciele modzelowatym są zapewne wykorzystywane do przeka. że jego zachowanie jest kontrolowane przez Lewa ręka (kontrolowana przez prawą półkulę) nie może napisać nazwy przedmiotu bardziej agresywną prawą półkulę. zazwyczaj lewa. pełni (jak się wydaje) większość funkcji niezbędnych do prawej półkuli za pomocą rysunku. że ta niezdolność do reakcji jest następstwem stawiane aktywności motorycznej przez system językowy człowieka najwidoczniej trudności związanych ze zrozumieniem mowy. kompensacja ta dania. „spinacz" czy „upadek" (Gazzaniga. Prosty test kontrolny wskazuje. „ścisnąć". A zatem nie byłoby precyv. i dziecko w momencie uszkodzenia mózgu. Ponieważ było prawie pewne... że obie półkule mózgu po dokonaniu przecięcia ciała modzelowatego funkcjo. Normalnie każdy z systemów odbiera tylko część informacji sensorycznej płynącej od różnych narządów zmysłów. potrząsać. lewym polu widzenia (ponieważ to właśnie jest rozpoznawanie mowy). Szczególnie skomplikowane uczenie się percepcyjne i pamięć oraz wymagania półkuli. Normalnie w trakcie uczenia się konieczności. Człowiek jest zjawiskiem zupełnie wyjątkowym dzięki językowi. jak to ilustruje związana z ogólnym dojrzewaniem organizmu czy po prostu z nabywaniem języka. że prawa półkula mózgu pracuje bez jakichkolwiek funkcji językowych podkowę (horseshoes). Jednak prawa półkula może rozpoznać napisaną nazwę przedmiotu pojawiającego się ^ 1970. że im wyższy poziom rozwoju języka został osiągnięty. tym większa szansa. utrudnia znacznie podejmowanie decyzji. tym trudniej skłonić jedną półkulę do zastąpienia drugiej. ale daje też pewne korzyści.

to wtedy mamy podstawy. Mózg.H j\euii'i<\ r m / K IKIM/II Aon morzone/ A"-" lun la/a nicku Md pcihldmi Icicuuifli < "iicla (/WO-1963 . w którym znajduje się pamięć. Jednak nie zawsze tak jest.rioi'<i'>i"ciri / % / cni: I cnneheięa ll)d •• . Natura nie ułatwiła nam sprawy. a zdania można przekształcać. najbardziej dostrzegalną ich cechą. Niewątpliwie tożoność języka jest związana ze złożonością struktury mózgu (rys. Obie półkule rozwijają się jednakowo i sądząc z pozoru brak jest podstaw do stwierdzenia. Ta elastyczność mechanizmów uczenia się jest. Nie wiadomo. z Ą zatem. w żadnym przypadku nie wykryto. a różnorodne umiejętności niewerbalne z prawą. stanowi nieprawdopodobnie skomplikowaną strukturę. kiedy rozwój języka osiągnął już wysoki poziom . od których uzależniony byłby cały system. inną formę. dlaczego iedna z nich miałaby być lepiej przystosowana do operowania językiem niż druga.ył język choćby z grubsza przypominający w swej złożoności język ludzki. 8-15). a następnie zbadać. nie czyniąc organizmu całkowicie niezdolnym. jak widzimy. chociaż nie wynika to z jakichś logicznych przyczyn: dlaczego 50% ludzi nie mogłoby być leworęcznych? Przypuszcza się. nadając . aby prawa półkula mogła przejąć jej funkcje. Większość ludzi jest jednak praworęcznych. t skomplikowanych informacji. Dlatego u syna ojca leworęcznego zazwyczaj dominującą rolę będzie odgrywała prawa półkula. Najwidoczniej nie ma regionów krytycznych. ale. aby to t. dały nam jednak przekonywający obraz plastyczności nerwowych mechanizmów kodowania i przechowywania informacji. zwłaszcza gdy niektórzy z jego braci i sióstr też są leworęczni. dlaczego lewa półkula reguluje procesy językowe. mózg ludzki może wytrzymać poważne uszkodze. że śtrukturalizacja mózgu zachodzi w związku z językiem. Faktycznie.Stopień rozwoju okolic mowy w momencie urodzenia w 1 miesiącu litóryw porządek symboli określa ich znaczenie. w drodze czy to biologicznych.„. że ludzie leworęczni przejawiają tendencję do wykorzystania prawej półkuli w posługiwaniu się językiem. w 15 miesiącu w 2 lata ( O S U N E K 8 . jest mało prawdopodobne. staje się jasne. szereg części wymienia się wzajemnie swymi funkcjami. 1 rzeczywiście. jak dotąd. 7Y też chemicznych zmian albo po prostu w wyniku nagromadzenia licznych. aby przypuszczać.duży zasób słów oraz dobrą znajomość reguł gramatycznych . w której . W odróżnieniu od maszyn. Niemniej język związany jest z lewą półkulą. Po osiągnięciu tak skomplikowanej organizacji zanika jednocześnie zdolność do przenoszenia wiedzy z uszkodzonej półkuli do zdrowej. że istnieje jakiś związek między dominacją językową lewej półkuli a praworęcznością. Kiedy zapoznajemy się z różnymi próbami lokalizacji mechanizmów mózgowych : odpowiedzialnych za uczenie się i pamięć. Niektóre zwierzęta mają pewną zdolność porozumiewania się. jeśli lewa półkula zostanie uszkodzona po uzyskaniu dojrzałości. że zadanie to jest niezmiernie irudne. hóre budujemy jako modele mózgu. wydaje się. nie zmieniając jednak ich znaczenia. w 3 miesiącu w 6 miesiącu WNIOSKI '. gdzie można by ją łatwo odnaleźć. nia. być może. nie umieściła systemu naszej pamięci w specjalnej skrzynce w mózgu. Mimo że nasze rozważania nie doprowadziły do odkrycia miejsca. Tendencja ta jest szczególnie silna w przypadkach. MWI«knn SilwiU i -\(in <. kiedy leworęczność występuje dziedzicznie.

ograniczenia. podczas gdy człowiek często nie dostrzega nawet poważnych błędów ortograficznych. PAMIĘĆ KRÓTKOTRWAŁA Błędy w przypominaniu z pamięci krótkotrwałej Omyłki akustyczne Powtarzanie Zapominanie "Zapominanie jako skutek interferencji Zapominanie jako rezultat stopniowego zacierania się śladów w czasie Zapominanie: wpływ czasu czy interferencja? PRZECHOWYWANIE INFORMACJI SENSORYCZNEJ praca nad wyodrębnieniem cech charakterystycznych sygnału sensorycznego oraz ustalenie.jeco innych zasadach. ma różne zakresy pojemności. dekodować fale głosowe mowy. Po odebraniu sygnału wzrokowego.9. mimo mrugania czy ruchów gałki ocznej. Pojawiają się one w czasie próby zapamiętania prezentowanego materiału. ponadto pewne pojęcia omówione w rozdziale 3 „Teorie rozpoznawania obrazów" używane są w tym rozdziale. Komputery. nie zwróciłby najmniejszej uwagi. niż da się przetworzyć. Funkcja systemu przechowywania informacji sensorycznej {sensory \n(ormation storage-SlS) polega więc na zapewnieniu systemom wyodrębniania cech oraz rozpoznawania obrazów czasu niezbędnego do przetworzenia sygnałów napływających z narządów zmysłowych. i każdy działa na n .w trakcie którego sygnał pozostaje w systemie SIS. . Każdy z nich pełni inną funkcję. kiedy sygnał działa bardzo krótko. zapewnia on równocześnie ciągłość spostrzegania. łatwo mylą się w sytuacji. Pozwala to na obróbkę sygnału sensorycznego przez czas dłuższy. zatytułowaną „Systemy pamięci". Rozbieżność między ilością informacji przechowywanej w systemie sensorycznym a tąjej ilością. na które człowiek. Najdrobniejsze ślady zanieczyszczeń albo niewyraźnie wydrukowane litery wprowadzają komputery w zakłopotanie. ponieważ system sensoryczny nie jest zdolny do ustalenia. jest niezwykle ważna. ale obejmuje również więcej informacji. Nawet więcej. System ten nie tylko przechowuje wyraźny obraz sygnałów napływających w ciągu ostatnich dziesiątych części sekundy. Przechowywanie to jest szczególnie potrzebne w sytuacji. gdy w informacji wejściowej znajduje się szereg prostych szczegółów dodatkowych. że istnieją pewne ograniczenia pojemności pamięci w późniejszych fazach. Rozważmy. która może być wykorzystana w kolejnych stadiach analizy. co ten przekaz przedstawia. mimo że większa część tych informacji okazuje się niepotrzebna. Wynika z niej. co oddziałuje na narządy zmysłowe. jego obraz utrzymuje się przez kilka dziesiątych sekundy. Pamięć przemijająca1 PRZECHOWYWANIE INFORMACJI SENSORYCZNEJ Pojemność systemu SIS Eksperyment TACHISTOSKOP •y procesie przetwarzania i interpretacji informacji napływającej z systemów sensorycz[i uczestniczy kilka rodzajów pamięci przemijającej. ilVC r/cchowuje inny rodzaj informacji. jak w filmie i telewizji. które aspekty informacji na Właściwości pamięci Proces rekonstrukcji w pamięci OD PAMIĘCI KRÓTKOTRWAŁEJ DO PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ ZJAWISKA UWAGI Wybór przekazów Równoczesne powtarzanie materiału (Shadowing) Przetwarzanie odrzuconego przekazu Pamięć bez uwagi TEORIE UWAGI Model osłabiacza (The attenuator model) Model procesu aktywnej syntezy 1 Przed rozpoczęciem czytania tego rozdziału należy zapoznać się z częścią wstępną do rozdziału 8. System sensoryczny musi zachować dokładny obraz wszystkiego. Ogromne bogactwo informacji zawartych w obrazie sensorycznym zazwyczaj nie jest ważne dla interpretacji jego znaczenia. a nawet czytać drukowane nuty. wymaga czasu-więcej czasu niż trwa działanie <amego sygnału. Obraz ten jest przechowywaną wzrokową informacją sensoryczną. aniżeli czas trwania samego sygnału. które nie dotyczą fazy sensorycznej. wykonując to samo zadanie.'. często nadmiar informacji dotyczących szczegółów utrudnia zadanie. W gruncie rzeczy dla krótkotrwałych sygnałów czas trwania ich obrazów wzrokowych nie ma większego znaczenia: istotne znaczenie ma jedynie czas. jak funkcjonuje każda z tych przemijających pamięci. które próbują czytać tekst drukowany.

Dokonać tego mogą jedynie te systemy. W przyrządzie przedstawionym na rysunku ?-2. posrebrzone tylko w połowie. Właśnie taki tachistoskop. 2) przechodził przez tę samą liczbę luster. pozostawiają procesom rozpoznawania obrazów dość czasu na wychwycenie i wybór tego. często jest to po prostu długa zamknięta prostokątna tuba. w których obraz się odbija i przez które przechodzi. widzi wyłącznie sygnat A. i. Osoba badana patrzy w jeden jej koniec. jak się wydaje. Początkowo w tubie jest ciemno i nic nie widać. Podstawową część tachistoskopu stanowi skrzynka nie przepuszczająca światła. chociaż w naszych czasach aparaty tego typu mają z reguły sterowanie automatyczne (czasem nawet z użyciem komputera). na przeciąg krótkiego czasu. Zazwyczaj używa się specjalnego światła. idealnie odpowiada celom jakie realizuje. w których powstaje jonizacja w wyniku przepływu prądu między elektrodami. ic lustra uzupełniające oraz filtry.sygnał C. pozwala to odpowiednio regulować długość błysku w granicach milisekund. ze źródła C może płynąć więcej światła (na jego drodze leży tylko jedno lustro) niż ze źródła B •iib A (na ich drodze znajdują się po dwa lustra). co umieszczone zostało na drugim jej końcu. Utrzymuje on. któr rozpoznają i interpretują sygnały. W tym celu tachistoskop zaopatrzony zostaje w specjalne lustra. RYSUNEK 9-1 Często eksperymentator bada spostrzeganie wzrokowe kilku różnych przedmiotów. zasady ich działania nie zmieniły się od około 1907 roku. Wprowadzona została jedynie pewna modyfikacja. 9-1). znajduje się na drugim końcu (rys. Co istotne. tak że informacja może pojawić się w jednym. jarzeniówek. 3) odbijał się od tej samej liczby luster. . a połowa zostaje odbita. dwu lub trzech punktach jednocześnie. System SIS. Dlatego w nowoczesnych tachistoskopach znajdują . Konieczna jest jedynie dokładna regulacja czasu włączania każdego z trzech źródeł światła. cały materiał. a przedmiot. Następnie błyska światło i można zobaczyć to. a światło C . tak że połowa światła padającego na zwierciadło przechodzi przez nie.wejściu mogą mieć istotne znaczenie. Jeżeli włączone jest tylko światło A. który powinna zobaczyć. zwany tachistoskopem trójpolowym (three-field tachistoscope)stosowany był w wielu eksperymentach omawianych w tym rozdziale. Dzięki przyrządowi przedstawionemu na rysunku 9-2 osoba badana może widzieć przedmioty rozmieszczone w trzech różnych punktach. tak aby w miarę możliwości obraz pojawiający się w każdym polu: 1) przebywał dokładnie taką samą drogę od swego położenia do osoby badanej. Jakość obrazu widzianego przez osobę badaną zależy od liczby luster. zbudowana z jakiegokolwiek ciemnego materiału. Podobnie świałto B pozwala jej zobaczyć sygnał B. RYSUNEK 9-2 TACHISTOSKOP Aparatem najczęściej używanym do badania procesów wzrokowych u człowieka jest tachistoskop Pozwala on na eksponowanie sygnałów wzrokowych w bardzo krótkich odcinkach czasowych Wynaleziono go w 1880 r.

RYSUNEK 9-5. eksponowano w tachistoskopie przez 50 milisekund. że na chwil. podobnie jak uprzednio. stosowaną w badaniach nad systemem przechowywania informacji sensorycznej. eksponujemy kartę z dziewięcioma literami. Należy starannie przeanalizować ten eksperyment. Ale. jeżeli poleci się badanemu. po trzy litery w każdym (rys. aby nas o tym poinformował. badany stale wymienia 4-5 liter (rys. Aby sprawdzić to przypuszczenie. że system SIS zawiera na początku więcej informacji ni następne kolejne stadia analizy są w stanie wykorzystać. co zawierał ten obraz. aby dała nam sprawozdanie częściowe z prezentowanych jej liter. Przypuśćmy. może na niej skoncentrować całą swą uwagę i podać diK1- RYSUNEK 9-4.Pojemność systemu SIS Łatwo można zademonstrować. TO. nie możemy po prostu domagać się od niego. Możliwe. aby patrzył jedynie nokreśloną część obrazu. Eksperyment. co badany istotnie widzi. przedstawiono badanemu złożony obraz wzrokowy. Jeżeli nawet zwiększy się liczbę liter na karcie albo też uczyni się zmiennym czas ekspozycji. CO WIDZI OSOBA BADANA RYSUNEK 9-3 . W jednym z podstawowych eksperymentów kartę zawierającą 9 liter umieszczonych w trzech rzędach. Jeżeli chcemy dowiedzieć się... 9-3). Zdąży on zaledwie wyodrębni* nieznaczną ilość informacji z tego. a następnie zapomina niektóre z nich. aby zapoznać się z podstawową techniką. W tym celu. Normalnie osobie badanej udaje się przeczytać tylko 4 do 5 liter spośród 9. Świadczy to o tym. dokładny jej opis. Źródło: Sperling (1959). czasu. że miał za niaj. ale . i oświadczy. że widzi on wszystkie litery. 9-4). możemy poprosić osobę badaną. że ograniczenie naszych możliwości spostrzegania sygnałów sensorycznych pojawia się w procesie analizy. Źródło: Sperling (1959). aby „zobaczyć" wszystko.

RYSUNEK 9-7 . a przedstawiona tu zasada pozostaje ta sama. • fnie widzi" już więcej liter. i prosimy osobę badaną. która litera została oznakowana. którą wskazuje oznacznik. Rezultaty tego eksperymentu przedstawione zostały na rysunku 9-5. Źródło: Sperling . Wynika z tego. że w rzeczywistości może zobaczyć w mgnieniu oka wszystkie dziewięć liter. Najwidoczniej SIS zatrzymuje przez taki czas obraz sygnału. aby powiedziała nam. Kolejne jej zastosowanie polega na opóźnianiu czasu podawania oznacznika litery. to tak. ale różnice te są niewielkie. Szansa. które osoba badana ma sobie przypomnieć. Badany prawie zawsze podaje prawidłowo oznakowaną literę. 9-3)2. odtwarzając oznakowane w sposób losowy litery. a dowiaduje się tego po ekspozycji. badany zapamięta jedynie około połowy (4-5) z dziewięciu liter.5 sek. zazwyczaj.. wynosi więc w przybliżeniu 0O. jeżeli oznacznik pojawia się równocześnie z literami. przy czym po osiągnięciu około 500 msek (0. ale w czasie.. Jeśli natomiast pojawienie się oznacznika opóźnia się na czas dostatecznie długi. że utrzymuje w systemie SIS wszystkie dziewięć liter. zanikanie obrazu w pamięci wygląda jak proces wykładniczy z czasem stałym równym w przybliżeniu 150 milisekundom. przewidzieć ogólne wyniki stosowania tej metody. ale po pewnym czasie. Jeżeli badany zawsze odpowiada prawidłowo. jak przedstawiono na rysunku 9-4. mało z niego pozostaje. badany może przypomnieć sobie tylko cztery lub pięć z prezentowanych mu liter. która pojawiła się wewnątrz koła. czym jest system SIS. Powinno to pomóc nam w wyjaśnieniu. tak że po około 0. że na początku w systemie SIS znajdowały się wszystkie litery. Po pierwsze. Zdolność do odtwarzania przypadkowo oznakowanej litery stopniowo maleje w miarę opóźnienia w pojawieniu się oznacznika. który badany zużył na wyodrębnienie trzech lub czterech z nich.) Dziwne rzeczy dzieją się z pewnymi typami oznaczników. która litera będzie oznakowana. We wcześniejszych badaniach nad systemem przechowywania informacji sensorycznej stosowano oznacznik w kształcie koła i badany miał za zadanie podać literę. Po drugie. Badany widzi oznacznik dopiero po ekspozycji dziewięciu liter (rys. w których stosowano oznacznik w kształcie prostokącika. bez eksperymentu. Typowe wyniki takiego eksperymentu przedstawia rysunek 9-6. Oznacza to.. a nie prostokącika.5 sek. tę. tak że obraz wzrokowy całkowicie się zatrze i osoba badana stwierdza 2 Eksperymenty te zostały przeprowadzone przez Sperlinga (1959. jedna z nich zostaje wyróżniona z pozostałych za pomocą specjalnego oznacznika.) w opóźnieniu oznacznika krzywa wyrównuje się. a więc widzi więcej niż może przekazać w swej relacji. Sperling używał jednak innego sygnału oznaczającego te litery. (Inaczej to ujmując. 1960). użycie koła zaraz po ekspozycji liter najwyraźniej „zaciera" literę będącą w jego środku (rys. może on odtworzyć dowolną z oznakowanych liter. skoro nie wie. 9-7). Dlatego też wraz ze wzrostem opóźnienia w pojawieniu się oznacznika rezultaty będą oscylować w granicach od 100% do 50% odpowiedzi prawidłowych. że zapamięta on jedną określoną literę z dziewięciu. który zaciera się z upływem czasu. a mianowicie tonu. który może pojawiać się nie zaraz po ekspozycji liter. oznacza to. aby móc wśród nich odszukać oznakowaną i podać jej nazwę.RYSUNEK9-6. Można z góry. Prowadziło to do nieco odmiennych wyników niż prezentowane w tym paragrafie. \V odróżnieniu od eksperymentów. kiedy brak jest oznacznika.'/<. reszta już zdążyła ulecieć z jego pamięci. Opisana technika stanowi niezwykle cenną metodę badania procesów spostrzegania.

. z jaką system dokoni... Liczh. Może to doprowadzić do obniżenia się wyrazistości albo jasności zacierającego się obrayn pierwszej figury. Ńr/ywa oznaczona na rysunku „Trzy spółgłoski" przedstawia wynik opisanego przed .ianie.478. Na osi poziomej oznaczono czas między momentem ekspozycji •. \ nawet więcej. Po pierwsze.. Stanowi użyteczn narzędzie do badania czasu utrzymywania się obrazu w SIS. Jej pojemność '• ' -::iak nie jest tak bardzo wrażliwa na wielkość przechowywanych w niej jednostek. co uniemożliwia precyzyjne określenie czasu. Spójrzcie na rysunek 9-8. co się stanie. Po drugie proces przetwarzania pierwszego sygnału może ulec zaburzeniu.iwania pozwala eksperymentatorowi na dokładne ustalenie tego czasu. 487. aby zapamiętali trzy litery i po i 8 sekundach odtworzyli je z pamięci. chociaż SIS przechowuje sygnał przez jakiś czas po jego pojawieniu się. jaki procent osób badanych przypomniało sobie materiał po . •: widoczniej nie jest to system SIS opisany w poprzednim paragrafie. aby podawała kolejne wyniki " •' upie narzuconym przez uderzenia metronomu..v operacji. Są prawie -iHyczne. RYSUNEK 9-8. polega na tym.i liter. jeżeli osoba badana zamiast trzech spółgłosek będzie miała •• czynienia z trzema wyrazami? Czy pamięć będzie pracowała inaczej mając do . że badani nie mogli zapamiętać tych trzech liter. na przykład obraz twar/\ ludzkiej szybciej niż litery? O ile szybciej? Aby to stwierdzić. Niezależnie od tego. Przedstawia on szybkość zapominania materiału. jeżeli drugi obraz pojaw się zanim w pełni zakończy się analiza pierwszego. a więc 487. jakiego potrzebuje osoba badana na przetworzenie materiału. że badany rozpoczyna to zadanie od jakiejś losowo wybrany trzycyfrowej liczby.ik myślicie.Zjawisko zacierania jest niezwykle ważne i bardzo interesujące. Zadanie jest trudniejsze niż się . Bez maskowania SIS utrzymuje obraz. tym samym zmniejszając możliwości jej przetwarzania. Jedna z metod pozwalająca ustalić. np. „Liczenie wstecz trójkami" polega na tym. sygnału przerywa przetwarzanie pierwszego.. ma bardzo małą pojemność i niezwykle krótki żywot. że liczba jednostek nie ulega r. bądź też.481. ale czasami jeden z nich jest wyraźniejszy od drugiego. pod warunkiem. występuje zsumowanie śladu jednego sygnału z obrazem drugieg. albowiem pojawienie się drugiego (maskującego. Osoba badana ma dokonywać tego liczenia w • :• : dość szybkim bądź po prostu mówimy jej.h trzech liter (były to same spółgłoski) a ich odtworzeniem przez osoby badane. który dostarczył jednak zaskakujących wyników. Lloyd Peterson i Margaroi Peterson. Zadaniejego polega na głośnym podawaniu wyniku odejmowania liczby „tiv. równym odstępowi micd/-. jak daje się wyjaśnić zjawisko zacierania. aby w ślad za ekspozycją liter stosować sygnały maskujące. można z powodzeniem wykorzystać. Kiedy jeden sygnał pojawia się po drugim.. metodę tu opisan.pomnieć sobie wszystkie trzy spółgłoski.-nowej wskazano. Czy może on przetwarzać informację figuratywną. że przez cały ten czas badani zajęci byli liczeniem wstecz trójkami). Oba procesy zachodzą jednocze*nie. tylko 40% badanych mogło "/. Obecnie często stosuje się sygnał maskujący po tachistoskopowej ekspozycji materiału. zmiana rodzaju materiału podlegającego zapamiętaniu w zadziwiająco -uiym stopniu wpływa na zapamiętanie. Na przykład.475. A jednak okazało się.y'''-: 1 Fen prosty eksperyment ilustruje główną właściwość systemu pamięci krótkotrwałej. należy posłużyć się tą sanu techniką badań. wskazuje na szybkość. jak widać.niętajcie. Spróbujcie sami.p!>wie różnych odcinków czasu. Prosili oni badanych. jeżeli między ekspozycją trzech A'!głosek a ich odtworzeniem upłynęło zaledwie 6 sekund.484. które badany może wymienić w czasie przetwarzania. PAMIĘĆ KRÓTKOTRWAŁA W roku 1954 dwoje psychologów z Uniwersytetu Indiana. Liczyli oni w szybkim tempie wstecz trójkami3. (1959) przeprowadziło bardzo prosty eksperyment. czas potrzebny do przetwarzania tegn sygnału można precyzyjnie kontrolować.i.. Źródło: Murdock (1961). ponieważ system : 'sdnio uzyskanej wartości. sygnałem a bodźcem maskującym. aby „liczyła szybko". że jest to zupełnie proste zadanie.•uiienia z wyrazami: dom-jabłko-książka niż z trzema spółgłoskami: C-X-P? Porów• uniy krzywą oznaczoną „trzy spółgłoski" i krzywą oznaczoną „trzy wyrazy". Który z dwu procesów dominuje zależy od rodzaju pojawiających się kolejno obrazów. Wydaje się. Dlaczego tak się dzieje? To bardzo proste: w przerwie między ekspozycją tych trzech liter a późniejszym ich przypomnieniem badani musieli wykonać określoną pracę umysłową. J. najwidoczniej występują dwa różnzjawiska. Zastosowanie maskow. Jakie zatem mechanizmy są odpowiedzialne za działanie tego systemu pamięci? • i ięć ta. podając w różnych momentach sygnał maskujący. Dzięki temu. jak szybko następuje przetwarzanie eksponowane! litery.:\\ ilą eksperymentu. Na osi -. :) .

czy zdanie wypowiedziane zostało wolno czy też szybko. to litery F i X są sobie bliższe fonetycznie4 Podobnie jak C. które wymawia się podobnie. że zamiast niej podaX. Na domiar złego pojawia się dodatkowe pytanie: Po co w ogóle potrzebne jest kodowanie akustyczne? (W dalszej części tej książki termin „kodowanie akustyczne" . a nie F Chociaż F i E są do siebie bardziej podobne. co czytają. Trudność polega na tym. że nie \ przekształcamy obrazu wzrokowego pokoju. Ale jest również możliwe. czy też. Aby sprawdzić zapamiętanie tych liter. a nie jego postać fizyczną. a nie to. że I dajemy pierwszeństwo teorii akustycznej przed artykulacyjną.„stycznych.. Kiedy osoba badana popełnia błąd.-v sądziliśmy. które opierają się na jednym lub drugim z wymienionych mechanizmów. bez względu na i to. że procesy myślowe powinny oddziaływać na kodowanie wewnętrzne-kodowanie oddające sens materiału. Wyniki te zapoczątkowały wiele eksperymentów oraz interpretacji teoretycznych. Jednak w opisanym tu eksperymencie nie proszono osoby badanej. że słowa zamieniają się nie w dźwięki. Wielu ludzi słyszy samych siebie tak jakby wypowiadali to. że materiał wchodzący do danego systemu przekształcany jest w jakąś jednolitą formę. . Błędy. Jasne jest jednak.'. to czyż nie jest naturalne. aby je napisał. ich wygląd zewnętrzny. Są to trywialne zmienne fizyczne: zapamiętaniu podlega sens słów. W tym wypadku mogą u „omylić się dźwięki. że wyrazi się on w napisaniu litery o brzmieniu podobnym do tej. że pamięć krótkotrwała stanowi późniejszy etap w całym systemie przetwarzania informacji. W tej pamięci materiał nie pozostaje dług '• wynika z tego.lc-jak na razie-nikt nie wie. w sekwencję . Wymowa ang. wskazują. Różnica ta wynika stąd. '. kryje się zdrowy rozsądek.) Dlaczego ludzie po . że powinniśmy zapamiętywać właśnie słowa. Jeżeli wypowiadamy sami słowa i zdania. eliminowały również i inne aspekty? Jak wykazała analiza przedstawiona w rozdziale 3. Trzeba uznać konieczność jednolitości materiału wejściowego. a nie do tej. Podobnie zresztą sens zdania nie ulegnie zmianie. Jeżeli badany popełnia błąd starając się przypomnieć sobie literę F. Kiedy sygnał wzrokowy znajduje się na pierwszym etapie rozpoznawania obrazów. prostu nie mogą przeczytać fragmentu wydrukowanego tekstu bez przekształcania wyrazów w ich obrazy akustyczne? To właśnie obiecują nam na kursach szybkiego czytania. losowany będzie do oznaczenia tego. czy prosto przed sobą czy też pod pewnym kątem. że w procesie kodowania informacji wzrokowej w pamięci krótkotrwałej informacja ta przybiera formę akustyczną. A oto kolejne pytanie: Czy rzeczywiście wspomniane błędy wynikają z brzmienia wymawianych wyrazów. które eliminują tak nieistotne zmienne. nie . / małymi wyjątkami błędy wynikające z pomylenia podobnych dźwięków zbiegają się z błędami związanymi ze zbliżoną artykulacją. Ale w samym założeniu. że nie ma potrzeby zamieniać na słowa tego wszystkiego. po co zatem zachowywać w ! pamięci te różnice? Czyż nie byłoby sensowne. że obraz wzrokowy w trakcie czytania zmienia się i iv coś związanego z brzmieniem lub wytwarzaniem słów. słowną opisującą ten obraz. w którym informacjzachowuje się przez czas nieograniczony. że słowa przedstawione w postaci wizualnej są kodowane poprzez 0 . co widzimy? Ale czym jest w istocie to „wypowiadanie"? Chociaż słyszycie siebie. aby ustnie podała zapamiętany materiał . poproście osobę badaną. którą stara się sobie przypomnieć. gżenie obrazu liter w trakcie wymawiania z dźwiękami. korzystne będzie przekształcenie wszelkiej informacji w tę samą wspólną formę. jak trzymamy tekst drukowany. poi). Jest oczywiste. żeby te same mechanizmy. Początkowo obserwacje tego typu wydawały się oczywiste i zrozumiałe. ale nigdy C i T. Nie jest ważne. jest bardziej prawdopodobne.ten przechowywał informacje jedynie przez ułamek sekundy. Prowadziłoby to do pomyłek •. jest bardzo prawdopodobne. czy zostało ono wypowiedziane czy też odczytane. wyraźnie nie troszcząc się o to. W rozdziale 3 mówiącym o systemie rozpoznawania obrazów przytaczaliśmy przykłady błędów przeciwnego rodzaju . nie oznacza to jednak. Bezwzględnie byłoby nonsensem przechowywać najdrobniejsze detale każdego oddzielnego sygnału. żeby zapisała wszystkie litery. być może.badany widział litery w momencie ich eksponowania i proszono go następnie. istnieje kilka teorii rozpoznawania mowy przez człowieka. Czy mowa wewnętrzna jest absolutnie niezbędna dla procesów werbalnych? Jeżeli tak jest rzeczywiście. Nie jest to również system pamięci długotrwałej. jak kąt. czyli pojawią się błędy artykulacyjne. na przykład |jter alfabetu. red. (Przyp. jak to zrobić. które przypominane jest częściej jako T aniżeli jako O. co widzimy. Aby dotrzeć do informacji przechowywanej w pamięci długotrwałej w sposób jak najbardziej efektywny. jakie uda jej się przypomnieć. problem określenia znaczenia sygnałów sensorycznych jest bardzo skomplikowany. żeby przekształcać słowa widziane w jednostki słyszalne. to co powiedzieć o ludziach głuchych od urodzenia? Radzą sobie z czytaniem. A jak odbywa się zapamiętywanie obrazów wzrokowych? Jasne. lecz raczej sekwencyjne ruchy mięśni. . Omyłki akustyczne. Do tej 4 . mają one charakter artykulacyjny. które tu omawiamy. x i f=eks i ef. która podobna jest do niej wizualnie. że dowolna para grzmiących podobnie dźwięków mowy powinna powstawać również w podobny sposób. to w rzeczywistości słyszycie własną cichą mowę wewnętrzną. w którym się znajdujemy. konieczne do ich wymówienia. tu ślad utrzymuje się 0U1 20 sekund. że jest to pamięć krótkotrwała. pod jakim widziane są litery. mogą pojawiać się wówczas błędy wzrokowe. Cenne byłoby wyraźne rozdzielenie ich obu.tam badani mylili C i O. Błędy w przypominaniu z pamięci krótkotrwałej Zacznijmy od prezentacji pewnej sekwencji sygnałów wzrokowych.

Następnie ten rozpoznany obraz odebranego materiału zostaje wprowadzony do jednego z pustych pojemników pamięci krótkotrwałej. Ile ich macie? Jeżeli doszliście łącznic do 82 cyfr. Jeżeli ten glos to sygnał. to szumy. na koniec głos może być '. a głosy. to po wprowadzeniu ósmej jednostki. Powtarzajcie to przez równe 10 sekund. Rozpatrując ten proces. wprowadzając go w ten sposób ponownie do pamięci krótkotrwałej. że zapominanie wywołane jest interferencją ze strony nowo prezentowanych jednostek.2 jednostki na sekundę. jedna z poprzednich siedmiu nowinna zaniknąć.im jest on głośniejszy. powiedzmy do siedmiu. które wprowadzone zostały wcześniej. że pamięć nie może funkcjonować na zasadzie „wszystko albo nic".tym trudniej. aż w końcu jest już tak słaby. w której staramy się usłyszeć jakiś cichy głos wśród innych głosów . (Oczywiście. „Tak". musimy przyjąć. Zwróćcie uwagę. im cichszy . że mam\ zapamiętać listę nazwisk lub numer telefonu. jak nieuniknione są błędy w trakcie interpretacji Slosu. można rozpatrywać pamięć krótkotrwałą po prostu jako izereg pojemników umieszczonych gdzieś w mózgu. pełni dwie podstawowe funkcje: po pierwsze. wraz z upływem czasu ślad stopniowo zaciera się. Aby określić szybkość przebiegu mowy wewnętrznej. i „nie". równocześnie stawiając po każdej dziesiątce znaczek na papierze. że nie sposób go odszyfrować. Model pamięci krótkotrwałej przedstawiony jako automat z pojemnikami jest zbyt uproszczony. To wyjściowe przyjęcie ograniczeń pojemności pamięci krótkotrwałej zakłada. wyraźnie sprzyja przejściu materiału z pamięci krótkotrwałej do pamięci długotrwałej w celu dłuższego przechowania (rys. po drugie. Wyobraźcie sobie taką sytuację. w myśli „dla siebie".Powtarzanie Znaczenie mowy wewnętrznej ujawnia się też w innych sytuacjach. Łatwo jednak możemy tak zmodyfikować strukturę tego modelu. gdy ilość materiału jest odpowiednio mała. zaczynajcie liczyć od nowa. „Tak". weźcie ołówek i liczcie w myśli (oczywiście bezgłośnie) jak możecie najszybciej od jednego do dziesięciu. 9-9). mówcie głośno „tak". część informacji. 5 Pouczająca może być próba wzrokowego powtarzania. Tak przedstawione zostało powtarzanie na rysunku 9-9: przybiera ono kształt pętli wychodzącej z pamięci krótkotrwałej i ponownie do niej wchodzącej. „Nie'. Jeżeli liczba pojemników jest ograniczona. pozwala utrzymać materiał przez czas nieokreślony w pamięci krótkotrwałej. Przykład ten można odnieść również do pamięci. aby uwzględnić te obiekcje. Chociaż powtarzanie może dopomóc w utrzymaniu materiału. Im wyrazistszy ślad pamięciowy. a następnie policzcie znaczki. gdy pamięć krótkotrwała jest zapełniona). to oznacza. Ostatnia część zatrze się. to w takim wypadku zdolność zrozumienia głosu zdeterminowana jest stosunkiem poziomu sygnału do poziomu szumów. że pamięć krótkotrwała może pomieścić ograniczoną liczbę jednostek. To powtarzanie materiału podlegającego zapamiętaniu. to znaczy szumów. czy przypadkiem nie oszukujecie w tym wyobrażaniu sobie liter. że powtarzanie wzrokowe jest powolniejsze od akustycznego. to nie ma wpływu na zwiększenie pojemności systemu pamięci.|uitkiem upływu czasu. Proces powtarzania jak gdyby podtrzymuje słaby. czy w ogóle go słyszymy czy też nie. wyobrażając sobie w myśli każdą kolejną literę alfabetu. ani mniej. Możecie sprawdzić to na innym materiale. Przedstawienie danej jednostki w pamięci to jej ślad pamięciowy. „Nie". Rozpatrzmy obie wymienione możliwości. /upominanie W jaki sposób materiał znika z pamięci krótkotrwałej? Możliwe są tu dwie drogi: upominanie może być skutkiem interferencji innego materiału albo też po prostu . Jak szybko można powtarzać? Mowa wewnętrzna charakteryzuje się prawie taka. tym łatwiej go zrozumieć. zanim nadejdzie jej kolej w procesie powtarzania. którą chcemy utrzymać przez czas dłuższy niż kilka sekund. może bowiem istnieć pamięć częściowa. szybkością jak mowa zewnętrzna. Zazwyczaj. i że dana jednostka albo jest dokładnie zapamiętana. Na przykład. Jest to ten sygnał. który próbujemy sobie przypomnieć na tle innych śladów utrwalonych w pamięci. że nie możemy nawet stwierdzić. ponieważ każdorazowe pojawienie się nowej jednostki prowadzi do utraty jednej starej. Nowo wprowadzone jednostki charakteryzują się wyrazistością (siłą). jeśli jej nie zawiera. to powtórzenie wszystkiego nie zmieści się w czasie. Można to sobie różnie wyobrazić. albo też całkowicie zapomniana. że zawsze będzie utrzymywał właśnie siedem jednostek ani więcej. ma to miejsce jedynie wówczas. Jeżeli zachodzi potrzeba powtórzenia większej partii materiału. Dokładnie tak. zostanie stracona. te zaś. Ażeby sprawdzić siebie. jeśli dana litera alfabetu zawiera linię poziomą. . tym łatwiej go rozszyfrowawć. bez świadomego powtarzania. zacierający się ślad sygnału i odświeża go. Załóżmy. są odpowiednio słabsze. na przykład na literach alfabetu5. Tak więc pięć pierwszych liter alfabetu daje następujące odpowiedzi: „Tak". Dowolny prezentowany materiał /ostaje poddany typowemu przetworzeniu w systemie sensorycznym i podlega interprelacji na kolejnych poziomach mechanizmu rozpoznawania obrazów. że powtarzacie 8. Prześledźcie wzrokiem alfabet tak szybko jak tylko potraficie. Jeżeli dojdziecie do dziesięciu. na których tle dźwięczy. upominanie jako skutek interferencji. przy niskim stosunku sygnału do szumów będą pojawiać się błędy w trakcie RYSUNEK 9-9 Utrzymanie materiału w pamięci krótkotrwałej w wyniku powtarzania możliwe jest tylko w takim wypadku. Możemy przeprowadzić analogię między odszyfrowaniem słabego sygnału z szumów a przypominaniem materiału zacierającego się w pamięci. Przede wszystkim należy założyć. na przykład wynika z niego.ak słaby.

PRZETWARZANIE ROZPOZNAWANIE SENSORYCZNE OBRAZÓW Jabłko PAMIĘĆ KRÓTKQTRWi wypominania sobie materiału. siła jej śladu równa jest A. zgodnie z teorią stopniowego zacierania śladów. błędy będą miały głównie •liarakter akustycznych podobieństw między słowami przechowywanymi w pamięci./. początkowo równa A. mówiąc inaczej. aż w końcu zupełnie zanika. jaką rolę odgrywa czas w zacieraniu śladów pamięciowych. ^wiedzmy. to siła jej śladu. mogą przekształcać je na równoważne wyrażenie: Af = Ae-k>. siła śladu jednostki krytycznej obniża się do Kiedy pojawia się jeszcze druga dodatkowa jednostka. jeśli pewna liczba jednostek interferujących (i) pojawi się po jednostce krytycznej. 6 Słońce Mężczyzna Opona RYSUNEK 9-10 gdzie A. tym staje się słabsza. podobnie do tego. siła śladu jednostki krytycznej obniża się do (Ą/). każda chwila działa w istocie tak samo jak działa pojawienie się kolejnej nowej jednostki w teorii interferencji. 9-10). Pojawienie się każdej nowej jednostki powoduje obniżenie siły śladów wszystkich jednostek poprzednich o pewną stałą wartość procentową w stosunku do ich uprzedniej wartości. co zachodzi w trakcie wyładowywania się kondensatora albo w procesie rozpadu substancji radioaktywnej. Poza tym jednak przypomina to bardzo opisaną wyżej teorię interferencji. tworzy się jej ślad o sile.' czyli A/2. A w wypadku przypominania nateriału przechowywanego w pamięci krótkotrwałej. Jeżeli od momentu pojawienia się jednostki krytycznej upłynęło t sekund. będziemy musieli przyjąć założenie. Zapominanie jako rezultat stopniowego zacierania się śladów w czasie. w zależności od liczby pojawiających się jednostek. że każda mijająca chwila zmniejsza siłę śladu uprzednio przyswojonych jednostek. A. którego ślad jest już staby. Wjaki sposób słabną ślady pamięciowe? Zgodnie z tą teorią trwałość pamięci zależy od liczby wprowadzonych do niej jednostek. to możemy prześledzić los określonej jednostki (nazwijmy ją jednostką krytvc~ną). będzie teraz wyrażała się wielkością równą Ą/'6. Kiedy jednostka pojawia się po raz pierwszy. Czytelnicy. Siekiera Pies Królowa W rzeczywistości. Aby zrozumieć. w miarę jak pojawia się nowy materiał (rys. Jeżeli tę część siły śladu pamięciowego wyrazimy w postaci współczynnika zapominania/(£ oczywiście. Drugą hipotetyczną przyczyną ograniczenia pojemności pamięci krótkotrwałej jest proces zależny od czasu: im dłużej jednostka pozostaje w pamięci. siła jednostki krytycznej będzie równa Ą/'-siła śladu pamięciowego maleje w postępie geometrycznym. którzy wolą mieć to wyrażenie w postaci wykładniczej przy użyciu e. . przedstawia pewną wartość w przedziale od 0 do 1). Wyobraźmy sobie. kiedy jakaś jednostka jest wprowadzona do pamięci. że w momencie początkowym.= -ln(/). Kiedy pojawia się jednostka dodatkowa. Wystarczy zatem wstawić w miejsce / (liczba jednostek interferujących) t (ilość czasu). W tym wypadku sam czas odgrywa rolę decydującą w zniknięciu materiału z pamięci.

że trzeba zapamiętać następującą listę liter: . to możliwe. że przypomni sobie łom. że w pamięci przechowywane są specyficzne cechy. | i. Jak to często bywa. które mogą być przechowywane w pamięci. a równocześnie tak różnego od poprzedniego. Po upływie 30 sekund pamięć staje się bardzo wrażliwa. Jeżeli zapamiętał wszystkie trzy dźwięki d. że przypomni sobie dok. kiedy do wyjaśnienia określonego zjawiska proponowane są dwie teorie. dog albo dom. tym mniejsza jest liczba jednostek. tom. bądź też do podniesienia się poziomu szumów do tego stopnia. że im dłuższa jest nazwa prezentowanej jednostki. o i m. że cały wyraz składał się z trzech elementów). Zgodnie z teorią zacierania się śladów wraz z upływem czasu materiał zostanie zapomniany. jak i interferencji (Reitman. i. Fakt ten potwierdza w pewnym stopniu przypuszczenie. A zatem • każda z cech wyrazu dom może zostać zapomniana. jak i interferencji wynikającej z pojawienia się nowego materiału. a dotyczy zmiany podatności tych jednostek na interferencję. Jeżeli zapamiętał tylko o i ni. Zapewne zapominanie w procesie pamięci krótkotrwałej jest skutkiem zacierania się śladu w wyniku upływu czasu. aby doprowadzić bądź do obniżenia siły śladu poniżej poziomu szumów. Pojedyncza jednostka pamięci przedstawia się nam jako zbiór trzech cech podstawowych: dźwięków d. jak wyraz ten jest ^prezentowany w pamięci krótkotrwałej? Przyjmijmy. a szansę na przypadkowe trafienie są niewielkie. niezależnie od pozostałych. przeanalizujmy wyraz dom. że jest to niewątpliwie wynik potwierdzający prawdziwość teorii interferencji. Na przykład. załóżmy na moment. to z tej reszty informacji można odtworzyć znacznie więcej jednostek. ponieważ utratę materiału z pamięci można wyjaśnić zarówno zacieraniem śladów wraz z upływem czasu. Rezultaty tego rodzaju eksperymentów wskazują na konieczność znalezienia jakiegoś kompromisu między dwoma teoretycznymi wyjaśnieniami. W takim wypadku jest jasne. że w czasie jego wykonywania nie będzie ona mogta powtarzać przedstawionego uprzednio materiału. brak jakichkolwiek oznak zacierania śladu pamięciowego wraz z upływem czasu. Tak więc Jeśli początkowo eksponujemy osobie badanej szereg liter w celu ich zapamiętania. Oczywiście będzie to poważne uproszczenie. Jeżeli zapamiętał tylko d i o. iaka jest natura śladów w pamięci krótkotrwałej? Jeden z prezentowanych uprzednio mirtów dostarcza nam bardzo ważnej informacji. po czym sprawdzamy zapamiętanie liter. co pozostało. żeby nie robiła niczego dn momentu sprawdzenia zapamiętanego materiału. Trudność tego eksperymentu polega na stworzeniu takich warunków w których badany „nie robiłby nic".. Ale to jeszcze nie wyszystko. a nie wyrazy. który one reprezentują. i . Jeżeli zaś zatarły się wszystkie trzy cechy. Jedno z wyjaśnień wiąże to zjawisko z istotnym obniżeniem się siły śladu pamięciowego. Okazuje się. Wydaje się więc. Zobaczmy. jak pojawiają się błędy akustyczne w trakcie rekonstrukcji na podstawie częściowej informacji. Załóżmy. Celem naszym będzie ustalenie. Proces rekonstrukcji w pamięci. Akustycznie wszystkie one przypominają oryginał. Jeśli utrudnimy powtarzanie dając osobie badanej jakieś inne zadanie. Wystarczy jednak nawet drobna interferencja. że należy przechować w pamięci jednostkę „dom". to liczba wyrazów. tak że w pamięci pozostał jeden tylko dźwięk (d. że prawidłowy wyraz względnie często może zostać odtworzony w i wyniku pomyślnej rekonstrukcji z tego. jakie mogą być odtworzone na podstawie pozostałych cech (plus wiedza o tym. Pełne zachowanie materiału w pamięci w tego tynu eksperymencie może być zarówno wynikiem powtarzania. Teoria interferencji takiej utraty nie przewiduje. Przeanalizujmy teraz właściwości rekonstrukcyjne pamięci krótkotrwałej. że każdy dźwięk jest pewną cechą. Nie utrwala się ona jednak jako całościowa jednostka.Zapominanie: upływ czasu czy interferencja! Aby przeprowadzić rozstrzygający ie„ dotyczący obu tych konkurencyjnych teorii. że w pamięci krótkotrwałej nogą wystąpić błędy akustyczne. to powtarza wcześniej przedstawiony materiał. Jeżeli zapamiętał jedynie d i m. o lub m). W trzydzieści sekund po podaniu materiału do zapamiętania badani odtwarzają go prawie bezbłędnie. to możliwe. analizuje jego trzy cechy i stara się odtworzyć wyraz. jak i wpływem interferencji. leży gdzieś pośrodku. Widzieliśmy. jest ograniczona. a także dom. Zwróćcie uwagę. Jeżeli nie ma on istotnie nic do roboty. Jeżeli zgubione są dwie cechy. o. to przypomni sobie wyraz dom. to powstaje możliwość uniknięcia zarówno powtarzania liter. nic już nie kieruje procesem rekonstrukcji. to nowe zadanie może wywołać interferencję i słabe przechowanie materiału w pamięci. być może. że przypomni sobie dym albo dom. że w pamięci gromadzone są oddzielne cechy. właściwości pamięci Wróćmy ponownie do pytania dotyczącego podstawowej jednostki przechowywania. Jeżeli jedna cecha zostanie zgubiona. jak i braku interferencji j rezultaty eksperymentu niczego nie udowodnią. co z nich zostanie zapamiętane. Kiedy badany próbuje przypomnieć sobie ten wyraz. także nawet niewielka interferencja powoduje jej zniszczenie. 1971). 1971). że przesłonią one ślad (Atkinson i Shiffrin. ale wystarczająco ilustrujące proponowane pojęcia. Jednym z takich zadań może być wykrywanie słabego sygnału eksponowanego na tle szumów. a następnie otrzymuje ona trudne zadanie wykrywania sygnału przez 30 sek. należy przede wszyskim przedstawić osobi badanej materiał. Jeden ze sposobów przeprowadzenia takiego eksperymentu polega na postawieniu osobie badanej tak trudnego zadania. pom. a następnie stworzyć takie warunki. też nam to niczego nie powie. Załóżmy. m. to możliwe. który mimo wszystko wyodrębnia się nadal z otaczającegogotła szumów. w jaki sposób charakter samych jednostek wyznacza to. prawda. że nie wywoła interferencji. która nie obejmuje zdolności do przypomienia sobie wprowadzonych uprzednio jednostek. Widocznie po upływie 30 sekund następuje jakaś zmiana w pamięci-zmiana.

Przy pewnej zręczności i odrobinie szczęścia jest bardzo prawdopodobne. c. peW Podobnie. b. tak więc w . ale wskazuje również na inne ważne jej aspekty. L. że pozwala ona nie tylko na określenie |jczby cech utrzymujących się w pamięci krótkotrwałej.e ". że pamięć krótkotrwała może pomieścić jedynie sześć cech. Jeśli się poszczęści. że w trzech wypadkach jednostki pamięci to . Nawet w takim wypadku proces rekonstrukcji może przynieść zadowalające rezultaty. może ikazać się trafne. n.ks k.o n.ks . Ile nazw liter można zapamiętać? Zależy to od tego. co było odebrane. DO PO NO CO BO TO Są tu następujące cechy: d. Możliwe jest tworzenie takiej sekwencji wyrazów. Jednakże proces rekonstrukcji nie zawsze przebiega tak pomyślnie. N. po jednej dla każdej litery w sposób następujący: e. że uda się nam przypomnieć wszystkie sześć liter. c.e i. Rozważmy możliwość zapamiętania takiej oto sekwencji liter.f to prawdopodobnie wszystkie sześć liter może zostać przypomnianych prawidłowo po prostu w drodze rekonstrucji elementów spółgłoskowych w nazwach liter. R i S. nawet wówczas.o p. to wszystkie sześć jednostek będzie można zrekonstruować: d.a e.o • c. że pojemność pamięci krótkotrwałej jest ograniczona.a : \ysZystkiego sześć liter. W końcu jakaż inna litera poza X kończy się na „ks"? Załóżmy. kiedy przypominanie wynika z domyślania się.L B X K F' M System pamięci zatrzymuje ich cechy akustyczne. W ten sposób zupełnie przypadkowo można poprawnie przypomnieć sobie ną liczbę liter. Średnio z dowolnego ciągu sześciu cech można prawidłowo przypomnieć sobie nazwy 3-4 liter. t. Jeżeli rozdzielone zostały w następujący sposób: b. to do wykonania lego zadania niezbędnych byłoby dwanaście cech..o b.m Wiemy. Działa w niej proces rekonstrukcji zestawiający z dostępnej informacji najbardziej zgodną z oryginałem reprezentację tego. że zapamiętanych zostaje tylko sześć cech. Jeżeli nie istniałby proces rekonstrukcji prawdopodobnych liter opartej na posiadanej informacji.o t. e.e . 1 . Jak dużo liter (spółgłosek) zaczyna się na „e"? F. a proces rekonstrukcji powinien doprowadzić do wyodrębnienia •.ł b. mając w pamięci jedynie sześć cech. k.ficch z nich. jak to czyniliśmy uprzednio. Istotna wartość tej demonstracji polega na tym.f e. . i. a mianowicie: e. P. które sześć cech zostało zachowanych. dźwięki „o" absolutnie nie przyczyniają się do zapamiętania tej listy.o Załóżmy. które ten proces skomplikują. że ułożyło się w pamięci sześć cech. W danym wypadku załóżmy. Zwróćcie uwagę na to. M.

Średnio wynosi to cztery i pół litery.o . to jednak do rekonstrukcji tej jednostki potrzebne będą tylko niektóre spośród nich.0 . Jeden rodzaj materiału łatwiej da się zrekonstruować z cech. Tabela 9-1* A 1 . CO. F i M możemy zazwyczai przypomnieć sobie od trzech do sześciu liter. jakie cechy zostah zachowane.. X. Chociaż. Spróbujcie na podstawie tych sześciu cech określić. niż inny. że jest ich mniej: jeśli przypomni się chociaż część słowa. Po. Wcale nie musi tak być. co jest równie możliwe. . że nawet wówczas. że domyślimy się reszty. że polecono zapamiętać następującą listę: CONNECTICUT MASSACHUSETTS PENNSYLVANIA CALIFORNIA ALABAMA MISSISSIPPI Początkowo może się wydawać. Ale jeżeli właśni. . to dźwięki te plus wiedza o tym. one pozostały.o . w zależności od zachowanych cech. TŁOK Zapamiętanie bardzo długich słów.wypadku zagubienia cech „o" nie wystąpią błędy w przypomnieniu.o . Załóżmy. trzeba wiedzieć co nieco o procesie rekonstrukcji. gdy w pamięci pozostały tylko cechy . w zależności od tego..10 SMRÓD TAŚMA 16 | MROK LISTA PRZEMYT KACZKA DUŻY * Uwaga: Listy wyrazów z tabeli 9-1 stanowią przystosowane do właściwości języka polskiego (długość wyrazów) tłumaczenie list oryginalnych (Przyp. że w trakcie spotkania towarzyskiego podano Wam numer telefonu lub też przedstawiono któregoś z uczestników tego spotkania. B. w procesie rekonstrukcji pojawią się znaczn. Analiza ta zmusza do głębokiego zastanowienia. to można przypomnieć sobie od zera do sześciu jednostek. Ponadto. Długie słowa często przypominają się lepiej niż krótkie. które pozostały w pamięci. K. w drugim oczywiście nie wchodzi to w rachubę.e". 10 ! SZCZĘKA RYSA PSTRĄG 13 ' PLAMA 14 15 17 18 19 . że wyraz jest nazwą stanu. Mówiąc ogólnie można przypomnieć sobie więcej jednostek różniących się akustycznie. ale nigdy nie osiąga pamięci długotrwałej. rzeczywiście potrzeba dużo cech. red. w pierwszym wypadku zapamiętamy również porządek liter. nie stanowi specjalnego problemu dla tego systemu. na przykład nazw stanów. a później ginie po nich ślad. w zupełności wystarczają do rekonstrukcji słowa CONNECTICUT. jest duża szansa na to. trudności: . TO.0 OD PAMIĘCI KRÓTKOTRWAŁEJ pO PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ przypuśćmy. Faktycznie. z tego ostatniego zapisu można zapamiętać mniej jednostek niż z poprzedniego.k-uh-n-e-t-i-k-uh-t. BO. NO. niż jednostek akustycznie podobnych. po prostu dlatego. Aby móc to określić. Z rejestru liter L.0 . jakie były jednostki początkowe? Njc uda się tego zrobić.). Materiał układa się doskonale w pamięci krótkotrwałej. poi. Ale gdy pojawią się jednostki DO. Okazuje się. które mogą być przypomniane. że zapamiętanie długich nazw z tak dużą liczbą znaków będzie trudniejsze. Liczba cech w pamięci nie określa bezpośrednio liczby jednostek.n". Przez kilka sekund znacie nazwisko czy też numer telefonu. żeby zakodować CONNECTICUT . STOS : ' KLAMKA 3 | ZIMNY 4 . „t". Różnicę między wyrazistością materiału znajdującego się jeszcze w pamięci krótkotrwałej a szczupłością i ubóstwem pamięci w odniesieniu do pozostałego materiału można wvkazać z łatwością.' SPODNIE 5 6 8 9 UKŁUĆ KŁODA INNY PŁACA B CZAS PCHAĆ WIĄZAĆ DOM MUFKA SZKIC MOWA DAL WRZEĆ DWÓR RYGIEL RĘKA BRUD SKRZEP POZA WITAĆ ZASTÓJ TŁOK KAMIEŃ KOŚĆ C KRUK NUDA OPAŚĆ TALERZ ZGRZYT DROGI ŚMIGŁO SZARPAĆ TYKA ZIELE ŚMIECH ATAK PIEC WIR BRZEG UDZIAŁ ŚNIEG FAŁDA WĄŻ ZŁOŚĆ D IDEA STADO KLUCZ ONA PIEŃ BODZIEC KARTA KĄPAĆ UCZYĆ ŁÓŻKO OPAR SKOK TRON GRYŹĆ SIEĆ ŁABĘDŹ CENA SUNĄĆ PUSTY PYŁ E WĘZEŁ WIĘC BAWIĆ GRUCHAĆ GLON PRZESYT TRWAĆ PANNA TALERZ PLOTKA ŚCIANA DAĆ CZYSTY DRZEWO RÓJ WIĄZ JĘK SKLEP PIÓRO SKAŁA F KRÓTKI ŻART ROZWÓJ STOPIEŃ RZADKI PRÓBA TŁUM CZAPKA SZYBKO POKAZ TREL BAWIĆ BUŁKA MĄDRY BLOND MÓWIĆ SZKAPA GNIEW KSIĘŻYC SANKI 7 . Średnio przypomina się w przybliżeniu trzy.

Dziewiętnastu badanym odczytano listę 30 wyrazów nie powiązanych ze sobą. 1 sekundę na odebranie każdego wyrazu.. Jeden ze sposobów analizowania rezultatów tego eksperymentu polega na ponumerowaniu wyrazów w porządku zgodnym z ich występowaniem. w pamięci czasowej. z której łatwo je wydobyć pod warunkiem braku przeszkód. W tym wypadku prezentowana była lista składająca się z 30 wyrazów: przedstawiono procent przypadków przypominania każdego z nich.Przypuśćmy. to ginie zawartość „rezonatora". Tak więc całościowy procent przypomnień jest sumą procentu wyrazów przypominanych z r. w tempie jednego wyrazu na sekundę. albo w formie napi-. Każdy z tych wyrazów prezentowany jest oddzielnie. dając na każde słowo 2 sekundy zamiast jednej. W części krzywej dotyczącej pamięci krótkotrwałej nie notujemy zmian. Procedura ta powtarzana była 80 razy (w ciągu czterech dni. które badani zapamiętali. że dana >'dnostka (dany wyraz) jest przypominany albo z pamięci długotrwałej. albo też wypowiadany jest jasno i wyraźnie. Zakładamy raczej. które nie zostały już -tworzone (przypomniane) z pamięci krótkotrwałej. Jeśli poddacie się sami tej próbie. jesteście proszeni o przypomnienie sobie tylu z nich. w zależności od ich miejsca na liście. Jeśli za R przyjmiemy procent przypomnień. Większość badanych szybko uczy się natychmiastowego opróżniania pamięci krótkotrwałej przed przejściem do następnych wyrazów.' ukazującego się na ekranie. wykonując to zadanie. Murdocka Jr. na każdą RYSUNEK 9-11. a na inny nie. Skąd o tym wiemy? Przede wszystkim pewne procedury wpływają tylko na jeden rodzaj pamięci. Przytoczone tu dane pochodzą z eksperymentu przeprowadzonego przez Benneta B. albo z pamięci krótkotrwałej.. Większość ludzi. Jeśli w tym czasie prowadzona jest rozmowa.. że badanym Na ty su nku 9-12 procent przypomnień z pamięci długotrwałej nie może być po prostu dodany do procentu ^/ypomnień z pamięci krótkotrwałej. to pomoże Wam ona znzumieć istotę tego typu eksperymentu oraz ułatwi orientację w analizie rezultatów RYSUNEK 9-12 \ 20jednostek. Krzywa kolejnej pozycji stanowi ważne narzędzie w ręku psychologa. jeżeli uda im się jak najszybciej odtworzyć ostatni z przedstawionych wyrazów. Przeprowadźcie ten eksperyment wykorzystując 20 wyrazów ?. sądzi. Źródło: Murdod (1962). ile tylk. ale nie z Au jednocześnie. . Tak na prawdę to nie jest jedna krzywa i należy podzielić ją na dwie części. zanim pojawi się następny. Ostatnie wyrazy znajdowały się w czymś w rodzaju rezonatora {„echo box"). W 5 do 10 sekund po zapisaniu odczytano im nową listę. wyrazów. zanim podejmą próbę przypomnienia sobie reszty.imięei krótkotrwałej plusprocent tych wyrazów przypominanych z pamięci długotrwałej. że poproszono Was o wyuczenie się listy nie powiązanych ze soh. to . zdołaliście zapamiętać.Rezonator" ten to oczywiście nic innego jak pamięć krótkotrwała. p. tak że w czasie jednej sesji eksperymentalnej badani zapamiętywali tylko 20 list).. aby uzyskać całościowe przypomnienie. Macie dokładry. natomiast iv wynikach dotyczących pamięci długotrwałej jest dostrzegalna poprawa (Dane te pochodzą również z badań Murdocka. Ta ostatnia część krzywej przedstawia przypominanie z pamięci krótkotrwałej. jeżeli zwolnić czas ekspozycji. Na przykład. ekspozycji 20 wyrazów. jakie dany wyraz zajmował na liście.tych wyrazów. W końcu. to uzyskuje się rezultaty takie jak przedstawione na rysunku 9-13. że najkorzystniej będzie. a następnie określeniu prawdopodobieństwa ich odtworzenia. W wyniku takiej analizy otrzymamy krzywą kolejnej pozycji przedstawioną na rysunku 9-11. Ostatnia jednostka zapamiętywana jest w 97% przypadków. jak to pokazano na rysunku 9-12.5 minuty na zapisanie-w porządku dowolnym . albo gdy badany stara się przypomnieć sobie od razu inne wyrazy. Po skończeniu każdej listy dano 1.wydobycie informacji z pamięci długotrwałej7. z uwzględnieniem miejsca. Słowa znajdujące się na końcu listy zapamiętywane są lepiej od pozostałych. ~ 'J \ po 2 sek. w 1962 r.. różnica polegała jedynie na tym. mieszczonych w tabeli 9-1. Pozostała część krzywej odzwierciedla inny proces .

możemy uzyskać rodzinę krzywych (rys. po przedstawieniu całej listy. gdy badani nie będą się starali zapamiętać eksponowanego im materiału. że aby to uzyskać. Rezultaty podobnego eksperymentu przedstawione są na rysunku 9-15. podczas gdy części odnoszące się do pamięci długotrwałej są różne. 1965). Można przedstawić również sytuację odwrotną: czynniki. Zakłada się. Jest rzeczą oczywistą. Weźcie 20 wyrazów z tabeli 9-1 i czytajcie je w tempie jeden wyraz na sekundę. ale nie mają wpływu na pamięć długotrwałą. powtarzać je i świadomie dążyć do wyuczenia się możliwie największej ich liczby. Zwróćcie uwagę na to. Przez ten czas wasza pamięć krótkotrwała ulegnie całkowitemu zatarciu. dodatkowy czas pozwala badanym dłużej pracować nad materiałem i powtarzać go. że ostatnia część krzywej jest całkowicie spłaszczona: brak jest pamięci krótkotrwałej. Co stanie się wówczas. na przykład 978. Jakie są granice i . że komponent pamięci krótkotrwałej jest jednakowy na wszelkich krzywych. co ułatwia wprowadzenie większej ilości informacji do pamięci długotrwałej. która ponownie potwierdza. zacznijcie „liczenie wstecz". RYSUNEK 9-14. przedstawiono listy składające się z 20 wyrazów i każdy wyraz eksponowany był przez 2 sekundy). Źródło: Murdock (1962). Ważne jest wiec dokładne prześledzenie tych procesów. że powinny one niezwykle uważnie spostrzegać każde z eksponowanych słów. Na pamięć krótkotrwałą dłuższy czas ekspozycji nie ma wpływu. Liczcie możliwie najszybciej przez około 20 sekund. możemy przypuszczać. daje się do wykonania zadanie polegające na liczeniu trójkami wstecz. trzeba zapobiec natychmiastowemu przypominaniu przez badanych wyrazów z pamięci krótkotrwałej w końcowej fazie eksperymentu. W takich eksperymentach osobom badanym stawia się trudne zadanie. Źródło: Afurdock. Jeżeli ten świadomy wysiłek nie występuje. poczynając od wybranej liczby trzycyfrowej. Zmieniając liczbę eksponowanych jednostek na liście i czas ich ekspozycji. Jest oczywiste. co powiedzieliśmy do tej pory. 9-14). które oddziałują na pamięć krótkotrwałą. to tylko bardzo niewielka część podanej informacji zostanie przekazana do pamięci długotrwałej. Przypominanie z pamięci krótkotrwałej znika (Postman i Phillips. poczynając od dowolnej liczby trzycyfrowej. jeżeli poświęcą mu zbyt mało uwagi? Uwzględniając to wszystko. że w takiej sytuacji nic się nie znajdzie w pamięci trwałej-po prostu niczego się nie nauczą. Z tego względu osobom badanym.RYSUNEK 9-13. Oczywiście. że procesy uwagi zajmują ważne miejsce w fazie interpretacji przekazu. Kiedy dojdziecie do końca listy. Bardzo łatwo możemy sami przekonać się o tym przeprowadzając taki eksperyment.

że znajdujecie się w licznym towarzystwie na hałaśliwym przyjęciu. Którą z rozmów usłyszycie? Mimo hałasu możecie wybrać tę rozmowę. z prawej czy też lewej strony. którymi w danej chwili nie .informacji. teorię uwagi często byłoby to pożądane. Pożądana tym przetwarzanie materiału niewłaściwego zostaje przerwane. tak jakby istniał jakiś wewnętrzny przełącznik. ZJAWISKA UWAGI Wyobraźcie sobie. Stoicie wraz z grupką ludzi. ale jest niemożliwe uczestniczenie równocześnie w dwu lub w jeszcze większej liczbie rozmów. bowiem inne wany jest tylko na tyle. możliwości uwagi? Aby odpowiedzieć na te pytania.. można podtrzymywać kilka rozmów. aż nie zostanie to przerwane przez pojawienie się czegoś ważniejszego. powtarzał się dwukrotnie? Prawdopodobnie nie. Teraz. choć wania? Jeżeli w pamięci nie pozostało nic z tego odrzuconego przekazu. z wyłączeniem innych. Ale jeśli niezakreskowanych? Czy pamiętacie któryś z nich? Czy zauważyliście. musimy odejść od dotychczasowego toku naszych rozważań i przedstawić główną linię badań nad procesami uwagi zachodzącymi w trakcie przetwarzania napływającej informacji. gdyby każde z nich występowało w izolacji. jeśli słuchacie jednej z nich. ponieważ moglibyśmy uchwycić sens zachodzą. Oczywiście. nie zwracając uwagi na inne wyrazy. Źródło: Postman i Philips u nk długo. kiedy pojawiają się inne istotne . Człowiek może z pewnym powodzeniem koncentrować swą uwagę na jednej Uwaga to swego rodzaju broń obosieczna. przełączać naszą uwagę w momencie. kiedy chcemy ogarnąć .odpowiednich cechach fizycznych. Aby oddzielić przekaz właściwy od niewłaściwego. Można selektywnie wyławiać sens z całego hałasu na przyjęciu. uwaga rysunku 9-16? Czy rzeczywiście odrzuciliście go wyłącznie z powodu braku zakreskoogranicza nasze możliwości obserwowania wszystkich zachodzących zdarzeń. Na tym polega KYSUNEK 9-16 zjawisko selekcji uwagi. bez Ale do jakiego stopnia byliście w stanie przeanalizować materiał niewłaściwy z konkurencji lub interferencji ze strony innych zdarzeń. że każdy wyraz rozmowy te są choć trochę poważne.leźy znaleźć sposób pozwalający śledzić nawet te zdarzenia. wokół was znajdują się inne grupy. ale tylko Ta hipoteza wstępna jest jednak nazbyt prosta. zdolność do Mamy oto pierwsze nieprecyzyjne jeszcze wskazówki dotyczące sposobów wyboru rozumienia różnych rozmów prowadzonych jednocześnie jest ograniczona. a odrzucający całą resztę. jest zdolność do koncentracji uwagi na jednym zjawisku.-jjiTiujemy się. można określonym ciągiem wydarzeń. pozostałe rozmowy będą dla was stracone. w danym wypadku. Można wybrać sobie dowolną rozmowę prowadzoną w pokoju i przysłuchiwać się jej.zakreskowazachodzących równocześnie. wyodrębnić je z wielu innych posłużyć się określoną cechą fizyczną tego przekazu. zbyt dużo.. i wyłączać ją.RYSUNEK 9-15. powiedzcie o swoich spostrzeżeniach dotyczących wyrazów wyłapując trochę słów z każdej z nich. Na rysunku 9-16 i 9-17 przedstawione zostały różne jrukowane przekazy. możecie podsłuchać rozmowę prowadzoną z tyłu za wami. Zadanie wasze polega na prześledzeniu jednego z nich (przekazu właściwego) i ignorowaniu drugiego (przekazu niewłaściwego). chociaż każde z nich zagłusza inne. przepuszczający przekaz o zdolności życie stałoby się chaotyczne. śledząc przy tym ich ogólny sens. sens każdej z nich gubi się. Zastanówcie się nad zadaniem . Spróbujcie zrobić to z tekstem przedstawionym na rysunku 9-16.oekty. . Z jednej strony pozwala nam iść w ślad za istotnej dla niego części tekstu. które nas interesują. którą zechcecie usłyszeć. Nawet wówczas. Przeczytajcie zakreskouaną część przekazu na głos możliwie najszybciej. Ale. Po zdarzenia. II ybór przekazów /acznijmy od eksperymentu. cych w świecie zdarzeń tylko wtedy. Bez tej selektywnej niem. przejdą niedostrzeżone. na ile konieczne jest określenie jego ogólnych cech fizycznych. Dlatego . które w efekcie mogą okazać się ważniejsze. nie patrząc w tekst. niepożądane jest koncentrowanie na nim całej uwagi. Z drugiej zaś strony. gdy bezpośrednio interesuje nas tylko jeden można by wstępnie sformułować w następujący sposób: materiał niewłaściwy analizociąg wydarzeń.. gdy występują nieważne szczegóły.

Spróbujcie. to wówczas bez trudności możemy kontynuować czytanie zakreskowanego materiału. Jedno z często stosowanych zadań polega na tym. Następnie podaje się materiał eksperymentalny do drugiego ucha (czasem stosowany jest materiał wzrokowy) (rys. kierujemy się czymś więcej niż cechami fizycznymi. Spróbujcie użyć w tym eksperymencie . jak dalece wiernie powtarza on wyrazy. Jeżeli materiał nieistotny odrzucany zostaje wyłącznie na podstawie jego ogólnych cech fizycznych. Zaproście jeszcze dwie osoby. ponieważ. powinniście pominąć. Ponownie przeczytajcie możliwie jak najszybciej tekst zakreskowany. które zostały mu przedstawione. nie przerywając powtarzania pierwszego przekazu. 9-18). Spróbujcie powtarzać ten tekst. W takiej sytuacji osoby badane muszą poświęcać zadaniu znaczną część uwagi. Spróbujcie przeprowadzić podobny eksperyment na sobie. Eksperymentator może ocenić. Czytać należy równym jednostajnym głosem.człowiek .byk . Potem. Równoczesne powtarzanie materiału (Shadowing). W ten sposób na podstawie ewentualnego wzrostu liczby popełnionych przez niego błędów będziemy mogli określić. jaka część informacji może być wydobyta z materiału niewłaściwego. że było ono zbyt łatwe i wobec tego zyskałby czas na to. gdy już potrenujecie powtarzanie. Wskazówki fizyczne przydatne są do wyodrębnienia informacji istotnej od nieistotnej. żebyśmy mogli stwierdzić. Zazwyczaj zaleca się stosowanie materiału o takim stopniu trudności i odczytywanie go w takim tempie. które należy przeczytać. który przekazywany jest przez słuchawkę do jednego ucha. czy rzeczywiście osoba badana zajmuje się wyłącznie jego wykonaniem. osoba odczytująca powtarzany przez was materiał powinna zwrócić Wam na to uwagę (np. podczas gdy Wy dalej powtarzacie pierwszy (do tego celu można wykorzystać przypadkowy zestaw wyrazów z tabeli 9-1). zamiast po prostu stosować się do instrukcji i przetwarzać wyłącznie informacje o odpowiednich cechach fizycznych. ile uwagi poświęcił badany zadaniu. aby móc określić. Co się teraz wydarzyło? Niespodziewanie zakreskowane zdanie przeszło w ciąg nic powiązanych ze sobą wyrazów. Aby określić. czy zmienia się koncentracja jego uwagi na'zadaniu polegającym na powtarzaniu. którą. a jej zadanie polega na powtarzaniu jednocześnie każdego wyrazu na głos. Dopiero wówczas możemy przystąpić do określenia. co właściwie jest przetworzone. jakie szczegóły potrafi sobie przypomnieć. że osobę badaną prosi się o równoczesne powtarzanie przedstawionego jej materiału. Niech jedna z nich siądzie obok Was i czyta na głos w określonym tempie tekst z tej książki lub też z jakiegokolwiek czasopisma. śledzić również drugi. jaka część uwagi koncentruje się na informacji istotnej. czy cała uwaga została skoncentrowana na jednym zadaniu. śledząc dzięki temu sens zdania. jakiego typu informacja będzie wydobyta z nie śledzonego przekazu. powinniśmy przynajmniej mieć możność zmierzenia. Jeśli to nam się nie uda. Pomińcie całkowicie część niezakreskowaną. przykładowo w granicach 10%. czy też trochę oszukiwaliście (oczywiście nieumyślnie) i patrzyliście również na pozostałą część przekazu. Problem polega więc na tym. a co odrzucone. musimy upewnić się w tym. tj. kiedy pasują one do kontekstu. Jeżeli zaczniecie popełniać błędy. aby badany nie mógł powtarzać słów zbyt wiernie. w przeciwnym bowiem razie nie występowałaby tendencja do przestawienia się na wyrazy niezakreskowane . Powtarzajcie każde słowo w miarę jak jest wypowiadane. Większość ludzi jednak zaczyna czytać wyrazy niezakreskowane.) Tak więc w typowym eksperymencie osobę badaną prosi się o powtarzanie określonego wybranego materiału (zazwyczaj odtwarzanego z taśmy magnetofonowej). żeby zająć się czymś innym.dom . może to oznaczać. jeśli uda mu się wykonać zadanie bezbłędnie. aby badany nie popełnił zbyt wielu błędów. W zadaniu tego typu osobie badanej odczytywana jest na głos seria wyrazów. aby zobaczyć. Jest oczywiste. Nawet nie powinniście zauważyć. zgodnie z instrukcją.kot RYSUNEK 9-17 przedstawionym na rysunku 9-17. co on zawiera? Jeżeli chcemy określić granicę pojemności uwagi. szturchając was w bok). Czy naprawdę koncentrowaliście się wyłącznie na zakreskowanym przekazie. że do tego potrzebujemy lepszego sposobu śledzenia procesów uwagi. że tekst kontynuowany jest w części niezakreskowanej. niech następna osoba siądzie obok Was z drugiej strony i zacznie czytać drugi urywek. Jednakże dokonując wyboru słów. nie pozostając w tyle. nie czekając na zakończenie zdania. Trudno jest wykonać to zadanie. kierując się tym.. a zdanie właściwe rozwija się w części niezakreskowanej. (Jest rzeczą ważną. Po zakończonym eksperymencie osobie badanej zadaje się pytania dotyczące treści prezentowanego materiału. v'SUNEK9-18 zwłaszcza gdy materiał podawany jest w dostatecznie szybkim tempie. musimy zastosować takie zadanie eksperymentalne.

W obu wypadkach „słyszymy" głos wykładowcy. .j? przełącznik. stwierdzenia. że zamyśliliście się w trakcie wykładu. możliwe. jeżeli nawet ich nie rozumiemy. mogą zostać dostrzeżone. na które nie zwraca uwagi. lub gdy znajdujemy się jakby w transie w czasie czytania dobrej powieści. stwarza badanemu możliwość zauważenia i zapamiętania. . . Wygłaszane kwestie pozostają niezrozumiałe. a następnie na tej podstawie wybiera materiał właściwy. niewłaściwego. ciągle jeszcze możliwe jest. że mechanizm analizy cech poddaje wszystkie sygnały choćby pobieżnej ocenie. ponieważ rzeczywiście „słyszymy" nie śledzone z uwagą dźwięki. że osoba badana rejestruje przede wszystkim najprostsze właściwości sygnałów. Fakt. a nawet nie wie. oZ Nawet proste badania nad uwagą pozwalają stwierdzić. że szczegółowa RYSUNEK 9-20 . nie rozpoznaje języka. Wydaje się. Jest to oczywiście prawda. >Jie jest zdolny do: Rezultaty te potwierdzają. zauważenia Jakich sygnałów. . to subiektywnie wydaje się nam. rozpoznania języka przekazu. który przepuszcza do dalszej analizy wyłącznie sygnały właściwe (rys. przypomnienia sobie treści przekazu. lub nawet pogrążeni w marzeniach. Jednakże w pewnym miejscu musi znajdować . na czym koncentruje się nasza uwaga. Kiedy badany jtarannie powtarza przedstawiony mu materiał. lub będąc w teatrze czy też w kinie. Nie dostrzega ona tego. czy język uległ zmianie w trakcie eksperymentu. co wymaga interpretacji. i blokujący ostałe. czy w ogóle słyszał głos. Chociaż w przełączeniu uwagi z marzeń na słowa wykładowcy nie uczestniczą żadne mięśnie czy części ciała. Wyobraźcie sobie. System ten wydaje się ogólnie użyteczny w procesie uwagi. Świadomym wysiłkiem woli można przerwać stan zamyślenia i zacząć słuchać wykładu. Następnie włącza się przełącznik. ze pewne aspekty materiału. Przetwarzanie odrzuconego przekazu Kiedy jesteśmy całkowicie pochłonięci jakimś zajęciem. wyodrębniając go z pozostałego. na ^óry nie jest zwrócona aktywna uwaga. przepuszczający sygnały. które nas interesują. a w drugim nie. na przykład równoczesnym powtarzaniem wyrazów. jest zdolny do: . że mechanizm selekcji dokonuje oceny cech fizycznych napływającej informacji. 1 chociaż materiał właściwy podlega dość pełnej analizie (z udziałem wszystkich poziomów przetwarzania omówionych w rozdziale 3 o rozpoznawaniu obrazów). że całkowicie pochłonęło nas to. ale nie pozostawiają żadnego śladu w świadomości. . 9-20). czy głos męski został zastąpiony żeńskim. z wyjątkiem tych. że dzieje się to na poziomie analizy cech. . przypomnienia sobie. jak gwizd. jak to przedstawiono na rysunku 9-19. W jakim punkcie zachodzi moment przełomowy? Gdzie następuje zastopowanie analizy treści wykładu? Najprostsze wyjaśnienie teoretyczne jest takie: sygnały z otaczającego środowiska przechodzą przez systemy sensoryczne i znajdujące się w nich mechanizmy analizujące. Co odbieracie lub zapamiętujecie z drugiego przekazu'' Większą część opisywanych tu wyników badań dotyczących równoczesnego powtarzania można z łatwością sprawdzić na sobie samym. odróżnienia mowy od bezsensownych dźwięków. odbiór wykładu będzie całkowicie odmienny. na przykład znaczenia słów. że przypomni sobie co nieco z dodatkowych informacji. ale w jednym śledzimy wykład. Dźwięki głosu wykładowcy docierają do Waszych uszu. Jak gdyby jakiś wyłącznik odciął naszą świadomość od dopływu wszystkich sygnałów. Z kolei fakt.zróżnicowanego materiału informacyjnego do obu przekazów. określenia. czy dźwięki tworzą sensowny przekaz językowy. aby zaobserwować. jakie sygnały w ogóle występują. na które chcemy zwrócić uwagę. czv ma to wpływ na trudność zadania. analiza wszystkich innych napływających sygnałów najwidoczniej dość wcześnie zostaje przerwana.

Do tego potrzebny jest jedynie jakiś mechanizm hamujący. co potrafią ze wszystkich wcześniej prezentowanych list. ale na tej podstawie nie można określić niczego więcej. blokujący informację dotyczącą jednej rozmowy. Eksperyment kontynuowany jest dopóty. i załóżmy. Okazuje się. RYSUNEK 9-2la. to pewna część informacji. Źródło: Madigan i McCabe (1971) irowana.. które docierały do tego właśnie ucha. Ale czy badani rzeczywiście słyszeli te słowa? Jak daleko przedostała się ta informacja. Oczywiście badani nie mieli czasu na to. Cel eksperymentu polega na tym. Następnie. aby przypomnieli sobie wszystko. W trakcie wykonywania zadania polegającego na równoczesnym powtarzaniu tekstu uwaga skoncentrowana jest na napływającej informacji. to przełącznik. że osoby badane otrzymują listy wyrazów do zapamiętania. które poddamy analizie. Po zakończeniu eksperymentu sprawdzono zapamiętanie słów. Istnieje również inny sposób przedstawienia wpływu uwagi na pamięć krótkotrwałą. Przyjmijmy. Wystarczą pewne cechy ogólne aby można było odróżnić głos ludzki od innych dźwięków. Zwróćcie uwagę na podobieństwo między zadaniami z równoczesnym powtarzaniem tekstu a liczeniem wstecz. Oczywiście. a przepuszczający inną. Jednak tak się nie dzieje. powinny być takie jak na rysunku 9-2la. podczas gdy do drugiego ucha docierały w tym samym czasie powszechnie używane słowa angielskie. Jeżeli od razu sprawdzamy zapamiętanie. Co się wtedy dzieje? Jedyna logiczna odpowiedź polega na tym. Co dzieje się z pamięcią w sytuacji wyłączenia uwagi? Aby to zbadać. Ale zjawisk tych jest więcej. czy materiał leżący poza strefą uwagi trafia do pamięci krótkotrwałej. Pamięć bez uwagi Pierwszym zjawiskiem. że sprawdza się stopień zapamiętania natychmiast po prezentacji każdej listy. nawet rozpoznać języka. dodatkowo napływająca informacja rzeczywiście dociera do pamięci krótkotrwałej. Źródło: Madigan i McCabe (1971). może zostać przypomniana. 9-216). co zapamiętali oni z innych rzeczy. ale związanych z innym zadaniem. Jeżeli uwaga skoncentrowana jest na czymś. na której nie była skoncentrowana uwaga? Czy doszła do pamięci krótkotrwałej? Aby ustalić. która utrzymuje się jeszcze w pamięci krótkotrwałej. Najwidoczniej uwaga potrzebna do powtarzania wyrazów całkowicie pozbawiła badanych zdolności do analizowania informacji docierającej do drugiego ucha. na którym jego uwaga nie była skoncen- RYSUNEK 9-21 /?. przedstawionej na rysunku 9-2 la. w jakim się mówi. przy czym każde słowo było powtarzane 35 razy. że wyniki powinny nieco przypominać te. dajemy osobom badanym do równoczesnego wykonywania kilka zadań. za pomocą których układ nerwowy może stworzyć logiczny ekwiwalent przełącznika. istnieje wiele sposobów. prosi się badanych. Ale tu może zaniknąć bez śladu. Taki rezultat nie stanowi niespodzianki. okazuje się. Ważne jest. Przypominanie ich będzie odpowiadało standardowej krzywej kolejnej pozycji. W jednym z eksperymentów proszono osoby badane o powtarzanie wyrazów przekazywanych przez słuchawkę do jednego ucha. którymi posługuje się układ nerwowy. jest pamięć. po prostu przedstawiamy ten proces za pomocą logicznego schematu wchodzących w grę funkcji. aby powtarzać lub strukturalizować słowa angielskie.analiza sygnałów nieistotnych zostaje przerwana na poziomie wyodrębniania cech ogólnych. że badany zupełnie nie pamięta pozycji. a następnie sprawdzić. Ale jeżeli odstęp czasu między prezentacją materiału a sprawdzeniem stopnia jego zapamiętania wyniesie 30 sek. Z jakiego powodu zapamiętywanie końcowych pozycji nie występuje w . aby badani musieli skoncentrować całą uwagę na wykonywaniu jednego z zadań. ale na razie nie ma potrzeby tworzenia spekulatywnego schematu połączeń. Później następuje sprawdzenie tego. że opisywany tu mechanizm uwagi okazuje się zgodny z systemem rozpoznawania obrazów który omówiliśmy wcześniej. co dodaliśmy. Inaczej mówiąc. należy zaraz po ekspozycji tego materiału przerwać wykonywanie zadania. Prosty model przełącznika z powodzeniem wyjaśnia omawiane dotąd zjawisk uwagi. czy badani pamiętają z niego cokolwiek. badany nie będzie już mógł przypomnieć sobie niczego z tego materiału. Jedyne. które występowały jako ostatnie na każdej liście. W czasie wykonywania zadania polegającego na liczeniu wstecz uwaga zajęta jest liczeniem bezpośrednio po przekazaniu informacji. Kiedy przeprowadzimy eksperyment w taki sposób. że badani mogą wydobyć ze swej pamięci krótkotrwałej kilka ostatnich jednostek. stanowi przeszkodę w zrozumieniu ich sensu. Żadne z tych słów nie pozostało w pamięci. występujących równocześnie. Różnorodne mechanizmy synaptyczne komórek nerwowych stwarzają takie możliwości. Móre zostały przedstawione na rysunku 9-15. chociaż może sobie przypomnieć wiele pozycji z początku listy (rys. ale bez udziału komponentu pamięci któtkotrwałej. dopóki nie zostanie przedstawionych 50 różnych list. bez żadnego uprzedzenia.

Na przykład.A.M. przekształciło się w bełkot. zatrzymują się i przepraszają. chociaż pamięć krótko. Po pierwsze. to jest duże prawdo. Pozostają jednak inne uczestniczących w spostrzeganiu i rozpoznawaniu obrazów. że koncentrowali zatem swoją uwagę głównie na początkowych pozycjach z każdej listy. że pamięć chwilowa należałoby oczekiwać biorąc pod uwagę model przełącznika. jak i w eksperydrugie ucho. nieoczekiwaną próbę. czego Wróćmy ponownie do modelu uwagi. gdy wprowadzimy późniejszą. 9-20). nierzadko mencie ze zwykłym przypomnieniem znajdujemy potwierdzenie tego. a samo zdanie kontynuowane było w postaci słów niezakreskowanych. które należało omijać. że wypowiedziane zostało jej rzeczy ani też zapamiętywać czegokolwiek nawet na krótko. że całkowity brak jadani dostrzegają swoją omyłkę. Czy pamiętacie przykład. jakimi dyspoanalizie sensorycznej. musi być zgodna ze wszystkimi danymi eksperymentalnymi. jaki materiał przepływający kanałem będącym poza sferą uwagi przechodzi przez przełącznik. Jeżeli w trakcie eksperymentu z Model osłabiacza równoczesnym powtarzaniem. co nie pozwoliło im uczyć się nowych skierowana. ale też całkowity brak przechowania go w pamięci długotrwałej. ponieważ są one rzeczywiście najtrudniejsze do zapamiętania. to pamięć chwilowa obejmuje każdy materiał podlegający Po drugie. osoba badana często zauważa. Powinno tkie jednak prowadzą w zasadzie do tego samego stwierdzenia: badani uświadamiają to przypomnieć Wam opis dwu pacjentów H. że przełączy się on z ucha. Jest to jedno z możliwych wyjaśnień. że jeżeli zajdzie konieczność natychmiastowego przypomnienia sobie tych informacji. a pamięć trwała obejmuje jedynie materiał przepuszczony przez mjemy. czy uwaga koncentruje się na materiale czy też Jak zatem połączyć te wszystkie dane w opisie procesu uwagi? Teoria ostateczna nie. wszyskrótkotrwałe. osoby badane dobrze wiedziały. uwagi dotyczącej napływającego materiału może spowodować normalne zapamiętanie Można stosować szereg różnorodnych wariantów omawianego eksperymentu. materiału docierającego do tego ucha. przełącznik. Oczywiście nie spostrzega dokładnie uwagi. Nie zwracali uwagi na ostatnie pozycje. przytoczony w rozdziale 8. na które uwaga nie była dwie osoby cierpiały wskutek uszkodzenia mózgu.imię do ucha. ale przed tym. Kontekst i znaczenie przekazu często wdzierają się do zadania. Jeżeli tak jest. Natomiast w eksperytnen. na to Jkazję przekonać się. że nastąpi sprawdzenie zapamiętania słów ze wszystkich uprzednio prezentowanych list. że urządzenie to działa zgodnie z sensowny ciąg materiału zostanie przełączony do drugiego ucha. W eksperymencie którego wyniki ukazane zostały na rysunku 9-15. gdy badany zgodnie z instrukcją powtarzał wyłącznie materiał docierający do lewego ucha (rys. które odbiera informację niewłaściwą. ale okazuje się nieprzydatna. uczestniczące w przekazywaniu materiału z jednej pamięci do drugiej. Łatwo można zrozumieć. ^ później nastąpi sprawdzenie stopnia zapamiętania materiału. Możliwe jest. nie reagując na nic więcej. że pewna część informacji przepływającej kanałem nie będącym w . licząc na to. nagle Problem związany z przełącznikiem polega na tym. Wystarczy w tym celu wyobrazić sobie. zbudowane z TEORIE UWAGI zakreskowanych słów. Ale mieliśmy już podobieństwo.eksperymencie przedstawionym na rysunku 9-216. Zarówno w eksperymencie z równoczesnym powtarzaniem tekstu. że w trakcie przeprowadzania obu eksperymentów badani stosowali różne strategie podziału uwagi. Wyławia z drugiego kanału słowa trwała była sprawna.zasadą „wszystko albo nic": informacja albo przechodzi. że uszkodzenie mózgu miało wpływ na mechanizmy mające sens zbliżony do zadania. Strategia ta RYSUNEK 9-22 doskonale odpowiada początkowej części eksperymentu. można je będzie wydobyć z pamięci ktrótkotrwałej bez większego wysiłku. że system pamięci krótkotrwałej może się powinna połączyć wiele aspektów. podczas gdy w eksperymencie przedstawionym na rysunku 9-15 pewna część tych pozycji była zapamiętana? Jedno z możliwych wyjaśnień polega na tym. Po trzecie. i N. rzeczywiście istnieje niezależnie od tego. w którym mieliście za zadanie odczytać zakreskowany tekst nie zwracając uwagi na niezakreskowany? Nagle sensowne zdanie. Te sobie w pewnym stopniu materiał docierający kanałami. 9-22). musi być również zgodna z zasadami organizacji systemów urządzenie przełączające. jakie wykonuje. nim zadziała różnych procesów uczestniczących w skierowywaniu uwagi na jeden lub kilka sygnałów. Możliwe więc. albo też nie. które odbierało uprzednio tenże materiał. cie przedstawionym na rysunku 9-21 b (przeprowadzonycm przez Madigana i McCabe'a 1971) badani nic nie wiedzieli o tym. musi wyodrębnić i wyjaśnić organizację wyłączać bezpośrednio po analizie cech (rys. problemy związane z tym modelem: jednym z nich jest bardziej precyzyjne zdefiniowanie. ale materiał ten nie jest całkiem stracony.

[smenty wydają się niezbędne i system wydaje się zaspokajać stawiane mu wymagania. dociera jednak do świadomości badanego.c w analizie sygnałów sensorycznych w znacznej mierze trzeba odwoływać się do mechanizmu aktywnej syntezy. mimo że odbiór ich został osłabiony. które mają szczególne znaczenie albo które pasują do kontekstu przekazu właściwego. że gdy poprosi się osobę badaną o powtarzanie materiału docierającego do jednego ucha: równocześnie zaś do drugiego ucha przekaże wyrazy: „Dom jest piłkę do Toma". czyli urządzenie ograniczające ilość przepływającej informacji. gdy nie Cdzie on zupełnie wyraźny. iż system musi być tak skonstruowany. to z dużym prawdopodobieństwem powtórzy ona słowa „John rzucił swoją piłkę do Toma". takjak to przedstawia rysunek 9-23. Wywody te są w pełni zgodne z wymaganiami stawianymi mechanizmowi uwagi. że bezpośrednio przed osłabiaczem znajduje się jakiś system pamięci.tych. jakich wyrazów lalcży szukać). Cóż można powiedzieć o zapamiętywaniu sygnałów niewłaściwych? Nie jest wykluczone. Aby zapewnić taki wynik. którym przepływa informacja właściwa. I właśnie to obserwujemy. Doszliśmy tam do wniosku. co jest potrzebne. nawet wówczas. Odpowiednio zatem należy zmodyfikować nasz schemat. jak analiza sygnałów docierających bezpośrednio. który stwarza możliwość uzupełniania i porównywania Schodzących sygnałów i tym samym zapewnia dokładne rozpoznawanie nawet w •ytuacji zakłóceń i zmienności napływających sygnałów. jaki kanał powinien zostać osłabiony? Wspomnieliśmy o tym. oraz metodę regulacji względnj siły osłabiaczy. zaproponowanym w rozdziale 3. w każdej jednostce czasu biegnie wyłącznie jedną drogą. a jakich nie należy oczekiwać. Rozważcie. Czy model ten może wyjaśnić wszystkie dane eksperymentalne? Jeśli w wyniku osłabienia przepływu informacji w niepożądanym kanale zmniejsza się ładunek energetyczny niezbędny do dalszego jej przetwarzania. Przede wszystkim jest niezbędne. Model z osłabiaczami lepiej zatem wyjaśnia pewne zjawiska uwagi. jaki będzie następny wyraz. Na podstawie danych uzyskanych w badaniach nad uwagą •lożna dojść do wniosku. poprzedzającą osłabiacze. Model ten jest nieco przeładowany. ale wszystkie zawarte w nim e . tak że •k jeden zespół sygnałów korzysta z dobrodziejstw rozszerzonej analizy. żeby cała informacja :otycząca sygnału ułożyła się w zrozumiały obraz. To znaczy. osłabiacz powinien przełączyć kanały w środku (dania. Otóż przełącznik działa w istocie jako osłabiacz (attenuator). Wówczas będzie można kreślić. ale nie powodujące jej całkowitego zablokowania. Oznacza to. który-jak się przypuszcza-został wyłączony. Skąd będziemy wiedzieli. Model procesu aktywnej syntezy 'rzechodzimy teraz do omówienia modelu uwagi mającego wiele wspólnego z systemem ozpoznawania obrazów. sprzeczne i wieloznaczne. kiedy ten się pojawi. Ponadto powinien on dawać jednak możliwość analizowania pewnych słów. jakie wyrazy mogą mieć związek z danym zdaniem (a więc. i tym samym iitwić im wybór właściwego sygnału. Możliwe jest więc przyjęcie następującego rozwiązania. aby mechanizm aktywnej syntezy mógł zbudować wewnętrzny model środowiska. należy uwzględnić omawiany temat. pozwala to na skierowanie podstawowego wysiłku na kanał główny. Bez procesu aktywnej syntezy ludno byłoby analizować sygnały zawierające luki. że proces analizy przez syntezę przebiega w sposób nadzwyczaj graniczony. W ten sposób kontekst może z góry uprzedzać mechanizmy spostrzegania. . jakich sygnałów należy oczekiwać. ale w pamięci czasowej przechowywane są wszystkie sygnały. Aby móc przewidzieć na podstawie •ontekstu zdania. działającymi zgodnie z zasadą „wszystko albo nic". styl mówiącego i analizę gramatyczną odebranej już części zdania. aniżeli model z przełącznikami. lo . Rysunek 9-24 przedstawia pełny system .vraz i pamięcią krótkotrwałą. Byłoby to zgodne z wynikami badań: przypuszczalnie tylko sygnały poddawane późniejszej analizie przechowywane są w pamięci trwałej. aby oczekiwania wyłonione w irakcie analizy przetwarzanego materiału mogły wpływać na regulację ustawienia istabiacza do pracy nad przyszłym materiałem. Oczywiście.RYSUNEK 9-23 -ySUNEK 9-24 centrum uwagi. tym samym osłabiacz częściowo spełnia swoją rolę. dlatego też w toku analizy sygnałów osłabionych nieuniknione są liczne błędy. analiza osłabionych sygnałów nie jest tak efektywna.

jakie zmiany należy wprowadzić do modelu omówionego szerzej w rozdziale 3.RYSUNl-IK 9.słabione.viżnychsygnałów. Wszystkie pozostałe •ttSUNEK 9-26 . Na rysunku 9-25 kanał ten po prostu wisi w powietrzu. irocesy są pasywne. że te same założenia odnoszą się do równoczesnej analizy kilku .2. ale tylko jeden kanał w określonej jednostce czasu podlega analizie w aktywnej części psiemu. ale tak. Jest to proces aktywny i tylko on wymaga poznawczej.p/. co począć z wynikiem analizy cech płynących z kanału nie śledzonego. że tylko proces zwany „aktywną syntezą" może mieć ograniczenia co do liczby dokonywanych analiz w danej jednostce czasu. Zasadniczy rezultat przedstawiony jest na rysunku 9-25. Problem polega na ustaleniu. Pasywna część analizy nie wystarcza do wykrycia . Sygnały nie analizowane przez aktywną część systemu są w pewnym sensie .jchyleń i zniekształceń sygnału i do wydobycia zawartego w nim skomplikowanego .naczenia. automatyczne i prawdopodobnie mogą dokonywać ciągłej analizy . Dopełnejanalizyniezbędna jest informacja pochodząca z aktywnych mecha„j/inów.ystkich napływających sygnałów. żeby pełnej analizie podlegał tylko jeden z nich. Powstaje pytanie..żewszystkiesygnałyanalizowane sąprzez system pasyw*\.Przyjmijmy. aby mógł on uwzględnić równoczesny przepływ pewnej liczby sygnałów. świadomej uwagi. Przyjmijmy. A teraz przypomnijmy sobie.

poddawany jest równi-: dodatkowemu procesowi aktywnego przetwarzania.. jak i drugiej analizie. tylko te cechy poddane zostają pełnej analizie. Problem polega na tym. pamięć w tym procesie. Ale w przypadku sygnałów przepływający!: przez kanały nie śledzone uwagą. że system pamięci odgrywa tu szczególnie ważną rolę. Ale mechanizm aktywnej syntezy dokonuje wdanej jednostce czasu tylko jed:kanalizy. A zatn: system rozpoznawania obrazów przetwarza wszystkie sygnały. na który skierowana jest uwaga. które M zgodne z oczekiwaniami procesu aktywnej syntezy. poddawali jest zarówno jednej. System ten może przełączać kanah. Przypomnijmy sobie. aby móc określić. że w toku analizy przy rozpoznawaniu obrazów niezbędne b. . Teraz uzyskana została pełna symctiiwszystkie kanały informacji poddawane są procesowi przetwarzania przez pasywną cz-x systemu rozpoznawania obrazów (rys. ' wszystke nadchodzące sygnały.nam zbudować dość interesujący system. Informacja uzyskiwana przez kanał. A zatem pasywna analiza informacji nieistotnej -analiza osłabiona-wystarcza. bez względu na to. 9-26). polegającemu na syntezie sygnałó1. że istnieje pamięć czasowa obejmuj1. W omawianym wypadku jednak możliwe jest nieco inne rozwiązanie. W modelu z osłabiaczem problem ten rozwiązany został dzięki wprowadzeniu <•• schematu specjalnego systemu pamięci krótkotrwałej-pamięci dla każdego kanńinformacji. Zwróćmy uwagę. zastanówmy się ponownie.1. założenia.. pozwu'. czy skierowana jest na nie uwaga LV też nie.Zanim jednak zilustrujemy ten system. jaką rolę ne. aby przyciągnąć uwagę procesu aktywnej syntezy. porównaniu ich z oczekiwaniami wynikłymi z analizy już odebranych cech. na który skierowana została uwaga. prża1-wszystkim dlatego. Jednakże kanał. poddaje je różn\>: możliwym analizom i w ten sposób wydobywa wszystkie posiadane przez nie cech1. fizyczne. co reprezentuje konfigura cech wyodrębnionych z sygnału. jeżeli sygnały nadchodzące z kanału nie śledzonego mają szczególny sens-na przykku: może to być imię osoby badanej.'•' korzystanie z systemu pamięci trwałej. że pamięć krótkotrwała jest formą rozszerzenia pamięci długotrwałej. aby pogodzić ze sobą olv' formy korzystania z pamięci.. Przyja-:.

potrafi gromadzić olbrzymie ilości danych. Przede wszystkim dokonuje on analizy samego pytania. że nastąpiło to głównie w wyniku logiki. aby zadecydować. czy zostało ono właściwie postawione. wyróżniających się. w której te czy inne zdarzenia i pojęcia powiązane są ze sobą w wyniku uprzedniego doświadczenia. że sama sprawa wymaga nie tyle „wypomnienia sobie czegoś. I nawet wówczas. W toku analizy takich systemów . Jeżeli zdecyduje się na próbę przypomnienia sobie potrzebnego materiału. Fakty. nie wystarcza posiadanie w pamięci odpowiedniej informacji. które przypominamy sobie. Badanie pamięci długotrwałej jest zarówno badaniem procesu rozwiązywania tego lypu problemów. czy ma on w pamięci potrzebne informacje. ODPOWIADANIE NA PYTANIA Prawdopodobnie siła ludzkiej pamięci nigdzie nie ujawnia się tak wyraziście jak w wypadku odpowiadania na pytania dotyczące nagromadzonej wiedzy. będących czymś w rodzaju drogowskazów w pamięci. co właśnie tam powinno było się znajdować. które wznoszą się nad tysiącami zapamiętanych szczegółów. ile rozwiązania określonego problemu. aby dojść do najlepszej w zaistniałych warunkach odpowiedzi. Aby znaleźć odpowiedź na pytanie. Konieczne jest odszukanie całej przechowywanej informacji dotyczącej zadanego pytania. to jaką trudność może mu sprawić ich odszukanie. które zakłada posiadanie pamięci oraz wydobywanie z niej informacji. jak i struktury pamięci. a kończąc na nowoczesnych systemach komputerowych. gdy uda się odkryć potrzebną informację. w którym mieszkaliście przed laty: z której strony znajdowała się klamka u drzwi wejściowych-z prawej czy też z lewej strony? Oto pytanie. to przystępuje do wypracowania strategii poszukiwawczej. W istocie badania procesów przypominania. przed którym pojawia się problem odpowiadania na pytania na podstawie obszernych zasobów informacji. poczynając od tradycyjnych bibliotek. gdyż między samymi czynnościami umysłowymi istnieją niewielkie różnice. myślenia i operacji myślowych mają wiele elementów wspólnych. rekonstrukcji myślowej tego.10. dokonanie oceny ewentualnych sprzeczności i w efekcie zestawienie wszystkich danych tak. Ićdnak w trakcie odpowiadania na nie odkrywamy. Człowiek usiłujący intensywnie sobie coś przypomnieć wygląda tak. W miarę odnajdywania rozwiązań częściowych konfrontuje je z informacją tkwiącą w zadanym mu pytaniu i w ten sposób formułuje nowe pytania. wydaje się. Akt przypominania polega na systematycznym stosowaniu reguł w analizie tych przechowywanych informacji. Jego droga poszukiwań opiera się na wydarzeniach ważnych. a jeżeli tak. umożliwiające prowadzenie dalszych poszukiwań. rozwiązywania problemów. Struktura pamięci ODPOWIADANIE NA PYTANIA Kiedy należy poszukiwać informacji? Odszukiwanie obrazu Odszukiwanie informacji jako proces rozwiązywania problemów Poszukiwanie i rozumienie DONIOSŁOŚĆ ROZUMIENIA MODEL PAMIĘCI Zapamiętywanie pojęć Pojęcia pierwotne i wtórne Zapamiętywanie zdarzeń Postarajcie się przypomnieć sobie dom. jak gdyby rozwiązywał jakiś trudny problem. Mózg ludzki nie jest jedynym systemem. Wiele systemów. w której ten proces zachodzi. zorganizowane są w złożoną strukturę.

odkrywamy. Należy po prostu usiąść i pomyśleć o tym. na wysiłek potrzebny do jej znalezienia i na szansę powodzenia całej próby. jeżeli tylko wiadomo było wcześniej przed zebraniem danych. ważnych. podobny do pamięci ludzkiej. Jaka jednak informacja jest potrzebna. Ale co zrobić z pytaniami. że mechanizmy takie działają w ludzkiej pamięci.zukiwaniu informacji. że nie znacie tegu numeru? A co z następującymi pytaniami: Pytanie: Jaki jest numer telefonu do Białego Domu? Odszukiwanie obrazu Pytanie: Ile jest okien w Twoim mieszkaniu? Tym razem poszukiwania idą łatwo. kiedy chcemy tę informację z nich wydobyć. Po tej analizie wstępnej możecie dojść do wniosku. Przypuśćmy jednak że spytają Was o kogoś. to problem może się okazać nie taki trudny. jaka informacja jest mu nieznana. Wiemy. Niezależnie od tego. Jaki numer telefonu ma Twój najlepszy przyjaciel? Jaki jest Twój numer telefonu? Przykłady te wyraźnie pokazują. na prawdopodobieństwo jej obecności w pamięci. że byłoby w ogóle bezsensowne zawracanie sobie iym głowy. aby zdecydować. Jednak w szczegółach nie potrafimy jeszcze opisać mechanizmu tych procesów. ponieważ pozwala mu to skoncentrować się na nowych. a następnie umiejętnie zestawić otrzymane wyniki. który z systemów pamięci wzięlibyśmy pod rozwagę-może to być mózg ludzki. że przy odrobinie wysiłku nie udałoby się zdobyć numeru telefonu Białego Domu1? Kiedy zastanowimy się nad pamięcią ludzką. aby pozwalało to nam posłużyć się nimi przy konstruowaniu systemu wydobywania informacji. jednakże wymagałoby to zbyt wiele wysiłku i starań. do których organizacyjna struktura pamięci (włączając w to odpowiednie indeksy. że człowiek w sytuacji ciągłego bombardowania przez informacje sensoryczne musi dokładnie wiedzieć. Jesteśmy w stanie określić niektóre z nich i w ogólnych zarysach przedstawić ich główne właściwości. stanowi o wartości dużego systemu pamięci. Na przykład. Procedur poprzedzających proces przetwarzania informacji nie potrafimy jeszcze określić z taką precyzją. których wcześniej nie przewidywano? Czy można zbudować system przetwarzania danych. Raczej stanowi o tym jego zdolność odnajdywania na żądanie określonych porcji danych oraz dawania odpowiedzi na pytania odnoszące się do zgromadzonych w nim informacji. było to. tego rodzaju system organizacji jest niezmiernie użyteczny dla dużego systemu pamięci. jaką odkryto. Może też być tak. Kiedy należy poszukiwać informacji? Pytanie: Jaki był numer telefonu Beethovena? Co odpowiecie na to pytanie? Powiecie. że kiedy poprosi się Was o przypomnienie sobie czegoś. Może się okazać. który po przezwy. że wprowadzenie do nich informacji nie stanowi zazwyczaj głównego problemu. pozwalająca na przechowywanie ogromnej liczby informacji. ale wiecie o tym. Jak zaprogramować taki system pamięci. Bezspornie. A zatem nie pojemność mechaniczna. katalogi czy streszczenia) okazuje się niedostosowana. że możliwe byłoby zdobycie tej informacji. że to nonsens. że informacja tego typu będzie niezbędna. czego i tak nie wie. Mamy jedynie niejasne odczucie złożoności związanych z tym reguł. kto mógł mieć telefon? Pytanie: Jaki był numer telefonu Hemingwaya? Znowu odmawiacie odpowiedzi. bez uciekania się do skomplikowanych badań. który zachodzi w pamięci. którą trudno jest uzyskać. Po pierwsze. Czy jesteście całkowicie przekonani. na jakie pytania ludzie potrafią udzielać odpowiedzi. ciężeniu wszystkich trudności związanych z gromadzeniem informacji rzeczywiście potrafiłby wyszukiwać pożądane informacje? Jakiego typu strategia poszukiwawcza jest tu potrzebna? Jeżeli rodzaj zadawanych pytań znany jest wcześniej. Niemniej jednak jakiś wszechwiedzący postronny obserwator mógłby w zasadzie twierdzić. Zobaczymy dalej. Beethoven zmarł zanim wynaleziono telefon. katalog fiszek w księgarni. Może on również ocenić koszt poszukiwania informacji. ' Telefon Białego Domu ma numer (202) 456-1414. Skąd jednak wiecie. analizujecie pytanie. Możecie wyobrazić sobie każde pomieszczenie i tolejno policzyć okna: najpierw w jednym. jeśli uda mu się prawidłowo sformułować pytania. Dzięki temu nie traci on czasu na poszukiwanie tego. abyście doszli do przekonania. oraz o mechanizmach i procedurach odpowiadania. Po prostu nie znacie tego numeru. tak aby można było ustalić liczbę ludzi w wieku do 30 lat. potem w drugim i tak dalej aż do końca. duże archiwum albo też pamięć dużego komputera-istnieją takie typy pytań. jeżeli nawet miał on telefon? Sądzicie chyba.jedną z pierwszych rzeczy. że występują w niej specjalne procedury analizujące przekaz ze względu na istnienie w ogóle odpowiedniej informacji. czy w ogóle można na nie udzielić odpowiedzi. Ta sekwencja operacji najwidoczniej przebiega w naszym mózgu szybko i nieświadomie. że informacja potrzebna do uzyskania odpowiedzi na dane pytanie znajduje się w systemie i użytkownik może ją uzyskać. jakie tylko przyjdzie nam do głowy. który mógłby odpowiadać na każde dowolne pytanie. żenię znajdziecie jej we własnej pamięci. że wymagana informacja w ogóle nie istnieje. że informacja istnieje. Możemy się wiele nauczyć o istocie procesu przetwarzania informacji. względnie łatwo można zbudować system spisu ludności. że nie znacie numeru Hemingwaya. . to nie rzucacie się na oślep w pc ". Trudności pojawiają się dopiero wówczas. unikalnych aspektach zdarzeń zachodzących w otoczeniu.

skondensowaną wersję. 1. że pewnego dnia zostaniecie zapytani o ilość okien w swoim mieszkaniu. Zupełnie tak.. Konstruktywny aspekt ludzkiej pamięci jawi się nam w całej pełni wówczas.. Być może. które przychodzą wam do głowy w trakcie poszukiwania informacji. to jednak daje on określone wyobrażenie o tym. że badany .tak duża dziwna tablica. czy też nie. Teraz przychodzą mu do głowy bardziej konkretne wspomnienia (kroki 5 i 6).. jak w czasie rozwiązywania problemów. chyba przypomniałem sobie: siedziałem. Odszukiwanie informacji jako proces rozwiązywania problemów Pytanie: Gdzie byłeś w poniedziałek po południu w trzecim tygodniu września dwa lata temu? Nie zniechęcajcie się od razu. nie stara się odtworzyć informacji od razu. I oczywiście nie ma potrzeby. co zachodziło w pamięci między zdaniami 7 i 8. co robił przed dwoma laty (krok 2). jak i procedurą pozwalającą policzyćokna. Kiedy jednak zaczyna poszukiwania. Nie wiem. co widzimy. Jednakże oprócz samego faktu. Dwa lata temu. jak długo w pamięci zachowane są obrazy wszystkich pomieszczeń. to był drugi tydzień zajęć w szkole... jak są przechowywane albo jak odszukiwane. Często analizujemy i kondensujemy napływającą informację. Pomyślałem wtedy. Zaraz. aby myślał na głos. kiedy znajdujecie się w tym czy innym pokoju. wiemy bardzo mało o naturze tych obrazów wewnętrznych. zajmuje się podstawowym elementem postawionego pytania „trzeci tydzień września". Tak długo. że istnieją jeszcze bardziej wyrafinowane sposoby posługiwania się danymi wyuczonymi na pamięć. Jest rzeczą mało prawdopodobną.. które upraszczając proces zapamiętywania nie powodują równocześnie utraty szczegółów? Poza wszystkim domy mają wiele rzeczy wspólnych. Zastanówcie się chwilę. Chociaż protokół ten został sfabrykowany. jak i jej przekształconą. co wydaje się ważne. może uda wam się znaleźć odpowiedź na to pytanie... 5. sceny z ostatniej wycieczki doświadczenia związane z nauką jazdy na rowerze. W procesie wydobywania informacji mechanizmy te współdziałają w określony sposób: jeden wydobywa i tworzy obraz. Jak tylko udaje mu się rozwiązać tę kwestię (krok 3). Przypominacie sobie jedynie wysoce abstrakcyjną wersję własnego doświadczenia wzrokowego.Zadanie to wydaje się łatwe. w jakich warunkach przeżywane przez nas zdarzenia są zapamiętywane w całości. byście zajmowali się liczeniem okien za każdym razem. zadajcie to pytanie przyjacielowi i poproście.. że pamięć nasza potrafi przechowywać znaczną liczbę obrazów z naszego przeszłego doświadczenia. Nie jest wykluczone. 6. Nie zawsze jednak wszystko to. A zatem adekwatny model ludzkiej pamięci powinien wyjaśniać. ważne jest. nie ulega jednak wątpliwości. 4. A jeszcze lepiej. Typowe odpowiedzi ludzi mogą wyglądać jak przytoczony poniżej protokół.. Niezależnie jednak od tego. Człowiek może wydobywać i poddawać analizie różne obrazy: twarz przyjaciela. jak pracuje system pamięci. Nie potraficie wyczarować obrazu poszczególnych stron i odczytać z nich określonych słów.) 2. Mogłem być w szkole średniej w Pittsburgu. Ogranicza to zakres i różnorodność sposobów posługiwania się przez nas uprzednim doświadczeniem oraz pytań. reorganizacja i kondensacja informacji oraz zapamiętywanie wyłącznie ich głównych cech może spowodować zwiększenie ryzyka tego. wykorzystuje zdobytą informację do postawienia nowych. 9. Czy istnieją ogólne reguły zapisu i odtwarzania obrazów. Zachowanie pewnego rodzaju kopii informacji pierwotnej zapewnia w następstwie dużą elastyczność operacji poszukiwania odpowiedzi na pytania dotyczące naszych doświadczeń. Trzeci tydzień września-zaraz po wakacjach-to było w pierwszym półroczu. Spróbujcie odtworzyć wszystko to. Tak czy inaczej nie ulega wątpliwości. abyśmy dysponowali zarówno jakimś obrazem naszych pokoi. przedłuża i komplikuje poszukiwania i może doprowadzić do zaśmiecenia pamięci nieistotnymi szczegółami. zabierać się do poszukiwań: analiza wstępna wskazuje na to. to był mój ostatni rok w szkole. Już wiem. że on zaczął od tablicy atomów . system ludzkiej pamięci wykorzystuje te podobieństwa. bardziej konkretnych pytań (krok 4). a zapamiętując tylko to. Początkowo stara się ustalić. kiedy stawia mu się problem podobnego typu. Wykorzystawszy już pierwszą wskazówkę „dwa lata temu".Przypominam sobie.niepoważny facet. że najlepiej byłoby przechowywać zarówno pełny zapis informacji. odrzucając nieistotne szczegóły. że w poniedziałki mieliśmy ćwiczenia z chemii. Osoba badana najwyraźniej znalazła się w impasie (krok 7). jak informacja wzrokowa jest rzeczywiście zapamiętywana. Skąd mam to wiedzieć? (Eksperymentator: „Proszę jednak spróbować". chce] abyśmy to zapamiętali. która w konsekwencji może okazać się ważna. Możliwe. nie została zarejestrowana w protokole. co zostało do tej pory powiedziane w niniejszym rozdziale. nie trzeba się martwić o odszukanie w przyszłości dowolnej informacji o nich. Ten zapis doświadczeń wzrokowych wskazuje na pewne zasady ważne dla analizy strategii odszukiwania.. 1.. Jedną chwilkę. Przede wszystkim pojawia się pytanie. gdy system musi odpowiedzieć na jeszcze inny rodzaj pytań. przeorganizowanego i przedstawionego własnymi słowami. że trudno będzie uzyskać potrzebną informację lub też okaże się to niemożliwe i badany zdecydowanie odmawia podjęcia jakichkolwiek prób (krok 1).. Tak. 3. Spróbujcie zanotować myśli. że informacja. chociażby dachy i ściany. nie zostanie zarejestrowana. Zapis kopii wrażeń wzrokowych potrzebuje znacznego miejsca w pamięci. Rozbija ogólne pytanie na pytania cząstkowe. na które potrafimy odpowiedzieć. wydobywanie informacji wymaga aktywnej konstrukcji i analizy informacji na podstawie określonych reguł i procedur. że ludzie pamiętają obrazy i posługują się nimi. 8. Coś takiego. drugi zaś analizuje i przetwarza uzyskaną informację. Większa część tego. a w jakich wyodrębniamy i zapamiętujemy jedynie pewne cechy istotne. W porządku. zapamiętujemy w całej pełni. Zdaje mi się. czy należy. Z drugiej zaś strony. Zobaczymy. Prawdopodobnie byłem w laboratorium chemicznym. abyście myśleli o tym.

twórczy charakter. Jest mało prawdopodobne. to następne pytanie . które mają tę właściwość. skoro zarówno gołębie. jednak odpowiedź tę z trudem tylko można by tu nazwać prostym przypomnieniem. Poszukiwania mają aktywny. co powinno być. nie jest zdolny do odpowiedzi na pytanie tego typu. Pierwszy to dialog między osobą a programem komputera nazwanym DOKTOR. aby rozstrzygnąć. aby stwierdzić. musicie zdobyć się na pewien wysiłek. że może to nie jest . jak i samoloty latają. odpowiedź b^l/it przecząca. Tak czy owak ludzie rozumieją znaczenie napływających informacji i posługują się tym rozumieniem w ocenie aktualnego doświadczenia z punktu widzenia ich uprzedniej wiedzy. Pytanie cząstkowe brzmi: Co jest potrzebne. Podobny pogląd głosili na przestrzeni tysiącleci poeci i filozofowie. że w Waszej pamięci jako część informacji skojarzonej z gołębiem znajdziecie zapis informacyjny o tym. Jeżeli nie można iść bezpośrednio do celu. było ważnym wydarzeniem wjeg0 życiu. Tak czy inaczej.oczywiście . dlaczego właśnie gołębie nie mogą prowadzić samolotów. co się do nich mówi? Jeśli sądzicie. Zachowanie takie wskazuje na to. system daje w końcu odpowiedź. z fragmentarycznymi odtworzeniami tego. nie jest nowe. to pierwsze przekonywające dowody popierające ten punkt widzenia przedstawili William James (1890) oraz Frederick Bartlett (1932). Przeciwnie.brzmi: dlaczego? Czy gołąb z zasad\ nic może prowadzić samolotu? W tym wypadku problem nie sprowadza się ani do analizy obrazów wzrokowych. nie zastanawiając się analizuje napływającą informację. tak aby można było łatwo porównać ze sobą pojęcia dla wyrobienia sobie sądu o ich podobieństwie lub też różnicach. Studiowanie tablicy pierwiastków. porównywanie takie występuje na różnych poziomach. jak widać. jaką przeprowadziliście udzielając pierwszej impulsywnej odpowiedzi. an. W przypadku osiągnięcia powodzenia. Ale macie jedynie mglistą świadomość anal'/>. aby gołąb stał się pilotem?-I przechowywana informacja jest oceniana ponownie z perspektywy tego postawionego w nowy sposób pytania. uzyskano je od dwu różnych modeli pamięci występujących w tym wypadku w postaci programów komputerowych. że możecie odpowiedzieć na to pytanie. sprawdzając jej zgodność ze swym dotychczasowym doświadczeniem. Człowiek jednak. pojawiają się nowe i poszukiwania trwają nadal. Przekonanie o tym. że gołębie nie prowadzą samolotów. że pojęcia „gołąb" i „prowadzenie samolotu" są niespójne logicznie. Jeśli chodzi o psychologów. czego rzeczywiście doświadczono. Poszukiwanie i rozumienie Pytanie: Czy gołębie mogą prowadzić samoloty? DONIOSŁOŚĆ ROZUMIENIA Rozumienie to proces dość iluzoryczny. Drugi etap wymaga znacznie szerszej analizy. Następną reakcją było jednak zastanowienie się. wyraźnie podobnej do procedur rozwiązywania problemu. Drugi program steruje robotem. abyście kiedykolwiek myśleli o konkretnej możliwości prowadzenia samolotu przez gołębie. który potrafi Kiedy pytanie to zostało postawione 8-letniej córce jednego z autorów tej książki. W kroku 8 najwyraźniej gotów jest ponownie przystąpić do odtworzenia tego. też do wstępnego opracowania przekazu czy ustalenia strategii poszukiwawczej w celu uzyskania określonej informacji. W pierwszym etapie analizy coś nam sugeruje natychmiastową odpowiedź. czym zajmował się dwa lata temu w poniedziałek po południu. To ostatnie pytanie prowadzi nas do kluczowej kwestii badań nad pamięcią: zdolności rozumienia. Również jest mało prawdopodobne. że rozwiązują problem poprzez rozbijanie głównego pytania na pytania szczegółowe i próbują zbliżyć się do rozwiązania przez wielokrotne przeformułowywanie i analizę pytań cząstkowych. czy da się ona wyjaśnić w znanych mu terminach. Po zastanowieniu się możecie nawet zmienić swój pierwotny werdykt: być może gołąb (po pewnych modyfikacjach gołębia lub samolotu) mimo wszystko potrafi prowadzić samolot2. odpowiedź. Nowym elementem jest fakt. W przykładzie tym pamięć jawi się nam jako zbiór zhierarchizowanych pytań i odpowiedzi. pamięć rozkłada problem na szereg podproblemów lub podcelów Dla każdego podproblemu pytanie brzmi następująco: Czy można je rozwinąć. czy człowiek lub maszyna rozumie to. Istnieją obecnie metody konstruowania i badania modeli pamięci. to radzimy Wam zapoznać się z dwoma kolejnymi dialogami. W konsekwencji . «ie głupie. jakiej udzieliliście. Jest ona mieszaniną logicznej rekonstrukcji tego. jej pierwszą reakcją był wiech z tej wyraźnie niedorzecznej myśli. Co więcej. Żaden system gromadzenia danych. że pamięć jest procesem rozwiązywania problemów. ! Na to pytanie szybko znajdziecie odpowiedź. symulującym zachowanie psychiatry. że pamięć ludzka nie może być przypadkowym zbiorem faktów. Nawet więcej. W procesie porozumiewania się z DOKTOREM człowiek może wprowadzić do komputera dowolne teksty dzięki maszynie do pisania z klawiszami oznaczonymi literami. odpowiedź na takie pytanie w nas/yni wypadku nie może być zwykłym przypomnieniem. Odszukanie tej informacji niewątpliwie pozwoliło mu znaleźć nowe drogi do uzyskania odpowiedzi. Jeżeli. na ile przybliży mnie to do wyznaczonego celu? Jak tylko zostanie rozwiązany podproblem. o których wspominaliśmy uprzednio. jak sądzimy. że dysponujemy dziś pewnymi narzędziami analitycznymi pozwalającymi na szczegółowe badanie podobnych procesów.kontynuował poszukiwania w różnych kierunkach stosując nowe strategie poszukiwawcze. informacja w pamięci musi być w wysokim stopniu powiązana i ustrukturalizowana. z wyjątkiem mózgu ludzkiego. Dowolny model pamięci musi uwzględniać ten podstawowy aspekt pamięci długotrwałej u ludzi. Cóż w istocie znaczy zrozumieć to czy inne słowo? Jak można zorientować się po objawach zewnętrznych. jest wynikiem logic/nci analizy informacji dotyczącej obu pojęć.

Sądzi pani. WSUNEK. Czego pani oczekuje w ramach tej pomocy? • Być może nauczyłabym się postępować z mamą. iż uda się Warn dowiedzieć czegoś o minsokach i dodacie to nowe słowo do waszego słownika. i uświadamiacie to sobie. mój przyjaciel przyprowadził mnie tu. podobnie jak w przypadku procesów spostrzegania. jakie napotkaliście w ciągu wielu lat posługiwania się językiem. Drugi program posiada pewien zasób wiedzy dotyczącej klocków i języka Ale czy na pewno rozumie terminy. jak rozmawiający z nim człowiek? Jak to można sprawdzić? Podobnie jak w procesach percepcyjnych.przecież człowiek poznaje w toku swego życia średnio około 50 000 różnych słów. to jest niewątpliwe. że uświadamiamy je sobie dopiero w wypadku ich wyraźnego zaburzenia. dlaczego nie kłócę się z panią? • Bo pan się może obawia. t To prawda. co tą są minsoki. że są to rakany. że takie sprawdzenie nawet nie jest konieczne? Rozpoznajecie od razu te wyrazy jako nowe. Czy pani sprawia przyjemność to. Jak sądzicie.manipulować plastykowymi klockami leżącymi na stole. Może minsoki to słowo warte zapamiętania? Odnotujcie. 10-1. Jeśli po dwustu stronach tego tekstu zapytamy Was ponownie. . Cóż jednak pozwala nam sądzić. macie rację: to bezsens. istotę procesów pamięci możemy badać na takich przekazach. Możliwe. Jak pani sądzi. to dokonaliście tego bardzo szybko . ani o tym. Model. Na przykład zastanówmy się nad następującym stwierdzeniem: Oranz minsoki tankin rakany. Wypowiedzi ludzi wydrukowane są specjalną czcionką i poprzedzone symbolem • Odpowiedzi komputera wydrukowane są tym krojem czcionki • Zapoznajcie się z tymi dialogami. że boję się pani? • Mój ojciec boi się wszystkiego. s. co nie jest mu znane? A co powiecie o tym stwierdzeniu? Te minsoki to rakany. co to są minsoki lub rakany. że wizyta ta pozwoli pani nie być nieszczęśliwą? 1 Potrzebuję pomocy. czy komputer rozumie to. że wyrazu minsoki nigdy nie napotkaliście? Jeśli tak. Proszę podać przykład. A kto jeszcze z wami mieszka? • Mój ojciec. Pani ojciec? 9 Pan mi w czymś przypomina mojego ojca. co do niego mówią ludzie? Program symulujący wywiad psychiatryczny najzwyczajniej oszukuje Nie ma najmniejszego pojęcia ani o przyjacielach. ? którymi odpowiednie mechanizmy nie dają sobie łatwo rady. to prawdopodbnie będziecie mogli przypomnieć sobie. a całe wyrażenie jako bezsensowne z punktu widzenia waszego dotychczasowego doświadczenia. Skąd jednak o tym wiecie? Czy rzeczywiście sprawdziliście wszystkie słowa. że ciągle mam stan depresyjny. $ Mieszkam z mamą. że sam fakt niezrozumienia słowa i niemożności interpretowania go za pomocą nabytego doświadczenia nie przeszkadza we wprowadzeniu tego słowa do pamięci i przechowywania w niej przez dłuższy czas. i Dobrze. Ale jak zbudować system pamięci zdolny do tak szybkiego określenia tego. 172-173). Wszyscy mężczyźni są podobni. że tekst ten ma jednak jakieś znaczenie. że jestem mało agresywny? • Pan się ze mną nie spiera. gdy myśli pani o ojcu? • Tchórze. Niemniej jednak może on robić wrażenie na zwykłym obserwatorze. Przyjaciel przyprowadził panie tutaj? 0 On mówi. że pan to ukrywa przede mną. I właśnie dlatego. Niemniej jednak natychmiast odrzucicie to stwierdzenie jako bezsensowne. Przykro mi. Jakie podobieństwo pani widzi? • Nie jest pan zbyt agresywny. Proszę mi powiedzieć coś więcej o swojej rodzinie. że przyjaciel przyprowadził panią tutaj? c Tym razem prawdopodobnie będziecie skłonni przyjąć. Niemniej jednak stwierdzenie to traktujecie inaczej niż poprzednie. ale myślę. Dlaczego pani myśli. tak aby być rzeczywiście pewnym. Nadal nie wiecie. W jaki sposób? i Ciągle czepiają się czegoś tam. których używa tak samo. Możecie przeczytać każde słowo. Co jeszcze przychodzi pani do głowy. procesy związane ze zrozumieniem przekazu przebiegają tak szybko i automatycznie. że pani ma depresję. Źródło: Weizenbaum (1968. Taka jestem nieszczęśliwa. chociaż nie znacie znaczenia obu tych słów. co to znaczy „być w stanic depresyjnym" czy w stanie agresji. Oczywiście. Czy ma to jakiś związek z tym.

Czy dotykałeś jakiejś piramidki przed położeniem zielonej piramidki na małym sześcianie? Tak. Bardzo proszę! RYSUNEK 10-2. tylko cztery: czerwony sześcian. Czy stoi coś zielonego na najmniejszym z przedmiotów stojących na tym samym przedmiocie co najwyższa piramidka? Tak. zielona piramidka. kiedy stawiałem jeden na drugim: czerwony sześcian. na którym stoi najwyższa piramidka? Jeżeli tak. Czy pan ma na myśli: 1 — Bezpośrednio na powierzchni? 2 — Gdziekolwiek powyżej niej? Gdziekolwiek powyżej niej. następnie pozostawiłem ten sześcian. s. duży zielony sześcian i niebieski klocek. przed tym nim go wyjąłeś? Zielona piramidka. Po co uwalniałeś ten sześcian? Aby móc go położyć na dużym zielonym sześcianie. duży czerwony klocek i zielony sześcian. rozumie pan najmniejszy z przedmiotów stojący na tym samym przedmiocie. jak sądzę. t ••• • Dziękuję. 35-60). Po co było ci to potrzebne? Aby uwolnić czerwony sześcian. Po co to zrobiłeś? Aby postawić jeden na drugim: czerwony sześcian. duży czerwony klocek i duży zielony sześcian. W porządku. następnie pozostawiłem go tam. A dlaczego to zrobiłeś? Ponieważ o to mnie prosiłeś. « A zatem w tym czasie na lewo od pudełka leżało pięć przedmiotów? Nie. co oznacza „nad" w zdaniu „nad zielonymi sześcianami". aż trzy: duży czerwony klocek.• • • • • • • • • • • • • • • Proszę postawić jeden na drugi oba czerwone klocki i jeszcze czerwony sześcian lub piramidkę. a na nim czerwona piramidka. następnie położyłem na ten sześcian czerwony sześcian. Jak to zrobiłeś? 9 Położyłem duży czerwony klocek na stole. na którym stoi piramidka. . zielonej. « Co leżało na czerwonym sześcianie. f Ilu przedmiotów dotykałeś w czasie tej pracy? Czterech. Trzy. następnie pozostawiłem tam ten sześcian. Ile przedmiotów znajduje się teraz nad zielonymi sześcianami? Nie jestem całkiem pewien. Teraz proszę postawić na wierzchu najmniejszą piramidkę. Jaki to ma kolor? Przez „ t o " . Po co? Aby ją stamtąd zabrać. Kiedy to było? Wtedy. następnie położyłem na nim duży zielony sześcian. dwa duże zielone sześciany i duży czerwony klocek. W porządku. Jaki sześcian leży teraz na stole? Duży zielony. Proszę postawić teraz mały klocek na zielony sześcian. Czy z tyłu za piramidką leży jakiś większy klocek? Tak. W porządku. to jest on czerwony. Źródło: Winograd (1970.

Poproście kogoś z przyjaciół. Spróbujemy zatem zbudować system pamięci. Model ten musi być zdolny do posługiwania się strukturą pojęć w celu zinterpretowania odbieranej informacji oraz do porównywania napływających przekazów z tym. Ludzie posiadają pojęcia o domach. Badaniom nad tym procesem interpretacyjnym będzie poświęcony następny rozdział. Chociaż wszystkie wyrazy mają tu sens. Tak więc pierwsze nasze zadanie polegać będzie na ustaleniu. co zostało już powiedziane. Bank danych musi być zdolny do zakodowania i przechowywania pojęć i zdarzeń. że powinniście prześledzić przeczytaną już część książki. jak i Warn. wymaga z pewnością ogromnego wysiłku pamięci. gdzie nowe związki wiążące stare pojęcia można łatwo odnaleźć. Tak czy owak. musi zatem posiadać zdolność decydowania. omówić ich dzieła w kontekście własnych doświadczeń itd. a także całej złożonej sieci powiązań wzajemnych między nimi. mimo że. Budując taki model należy poczynić jedno ważne rozróżnienie. jakie przed nami stoi. to jednak odbiór tego przekazu nie zachodzi czysto automatycznie i biernie. że jesteśmy faszystami. która aktywnie analizuje i interpretuje napływające informacje. kiedy próbujemy zarysować wiarygodny model pamięci ludzkiej. jak powinny być reprezentowane pojęcia w systemie pamięci. Jaki rodzaj informacji zostanie przez Was wykorzystany do opisania tego znaczenia? Typowe wyjaśnienie wygląda na przykład tak: . zajmiemy się tym w następnym paragrafie. Jeśli traktujecie to sformułowanie serio. niezależnie od rozwiązania tego problemu w tej chwili. zapamiętywanie tego. w którym wszystkie informacje są jak najrozleglej powiązane z wszystkimi innymi informacjami. a nie o specyficznych modelach. mówić. jakie rzeczy będą potencjalnie użyteczne i wymagają zapamiętania. Ale jak rozpoznać. system powinien mieć możliwość wykorzystania go w przyszłości podczas interpretowania nowych zdarzeń. Teraz zaczynacie dostrzegać całą złożoność wymagań. poczynając od pewnego momentu. którzy ze znanych Warn autorów są faszystami? Być może. 1 na koniec. samochodach. Po tym wszystkim możemy zabrać ję wreszcie do zbudowania modelu. co jest mu wiadome. następnie do ich prac. a taką pamięcią. czy jakieś stwierdzenie jest faszystowskie. jak zbudować taki system pamięci. aby rozwiązywać problemy. W większości wypadków. Często całkowicie sensowne stwierdzenia wymagają od naszej pamięci złożonego wysiłku: Ci autorzy są faszystami. Zapamiętywanie pojęć Pamięć ludzka zawiera olbrzymią liczbę różnorodnych pojęć. psach. Możecie zacząć od omówienia autorów ogólnie. że będzie to imbryk. czy są w niej teksty sugerujące. kiedy przekaz zostanie odrzucony. który wiedziałby. MODEL PAMIĘCI Do tej pory mówiliśmy o generalnych zasadach. zapamiętywanie nowych danych. chociaż nie zawsze. Możecie mówić w nieskończoność pozostając w granicach wiedzy. aby ustalić. komunistach i zuchach. jaką posiadacie.bank danych (data base). Od niego zależy ocena napływającej informacji. Druga część pamięci to proces interpretacji danych. Znowu pojawia się tu pytanie.jaki mamy zbudować. Potrzebny jest nam taki system pamięci. który będzie miał pewne właściwości pamięci ludzkiej. a nawet. których znacie. powiedzmy. Przedstawione przykłady ukazują nam decydującą różnicę między pamięcią. który posługuje się informacjami nagromadzonymi w banku danych. Pierwsza. Tu otwierają się przed wami nieograniczone możliwości. Postaramy się teraz przekształcić te ogólne zasady w konkretny model. jeśli nawet nigdy się z nimi nie stykali nie rozumie ich. W uzupełnieniu do etykietki w razie potrzeby można wydobyć z pamięci znaczną liczbę informacji związanych z danym pojęciem. które mogą być wydobywane z niej i wykorzystywane. w której informacje są przechowywane. myśleć oraz kierować codziennymi czynnościami. Całkiem prawdopodobne. który posiadałby te podstawowe właściwości s pamięci ludzkiej. czyli nazwy. która pasywnie rejestruje to. będziecie wyczuleni na tego typu stwierdzenia w trakcie dalszego czytania tego tekstu. jakie aspekty z tej ogromnej sumy danych przechowywanych w pamięci ważne są dla danego przekazu napływającego na wejściu? System taki ponadto powinien posiadać zdolność do szybkiego odszukania właśnie tej informacji. odpowiedzi na pytania i poszukiwanie informacji potrzebnej do tego. co do niej dociera. to wypracowanie reguł dla banku danych. potem możecie przejść do autorów. Pamięć składa się w rzeczywistości z dwu części jednakowo ważnych. Takie właśnie zagadnienia stają przed nami. W takim razie jest możliwe. co myślisz o autorach. do pojęć dołączone są etykietki. Pomyślmy sobie jakieś słowo. co znaczy to słowo. wreszcie do oceny wiarygodności tego czy innego przekazu z punktu widzenia własnego doświadczenia. mówimy sami o sobie. która jest niezbędna dla oceny komunikatu. jacy autorzy znani są zarówno nam. czyli całego materiału pamięci ludzkiej. jakie stawiamy przed rzeczywistym modelem pamięci ludzkiej. Pierwsze zadanie. to ta część systemu pamięci. jak odniesiecie się do takiej prośby: Powiedz mi wszystko to. aby wyjaśnił Wam albo też głośno powiedźcie sami sobie. system. to przetworzenie go w umyśle wymaga odszukania i ocenienia ogromnej ilości informacji: o jakich autorach jest mowa. takie jak w przedstawionych przykładach. iż uda się Wam uniknąć powtórzeń.

jednak nie niepokoi nas to zbytnio. jest przykład. Wyróżniająca cecha gobelinu to utkany obraz. Następnie definicja koncetruje się na ograniczeniach dotyczących pojęcia A. że słownik nie wymienia tawerny jako przykładu dla słowa miejsce). przedmiot. zazwyczaj znajdujemy same przykłady. na przykład puszka. wino oraz inne trunki. Pojemnik czasem przypominający czajnik. W ten sposób ważna część znaczenia tego czy innego pojęcia zasadza się na jego związkach pamięciowych z innymi pojęciami. Jak widać. że kilka z tych związków pełni dominującą rolę. Podobnie o innych słowach. Badanie struktury typowych definicji prowadzi do wniosku. że jeśli osoba lub słownik pytane są o znaczenie jakichś słów. ciastko owocowe to kawałek ciasta. Podobnie. że mówi nam „Pojęcie A jest w rzeczywistości niczym innym jak pojęciem B". bańka czy dzbanek. a po odszukaniu jej zechcecie RYSUNEK 10-4 wyjaśnić użyte w niej wyrazy. Imbryk ma uszko i dzióbek oraz służy do parzenia herbaty. Pojemnik z uszkiem lub dzióbkiem do przygotowywania herbaty (The Thorndike Bernahardt Comprehensive Desk Dictionary). który jest na nim przedstawiony. zrobiony z metah lub porcelany (The Gulden Book Illustrated Dictionary for Child. które były używane do definiowania innych wyrazów. rz. a potomek określany jest jako dziecko. przekładany lub przybrany owocami. miasteczko lub obszar. który zazwyczaj służy do przechowywania cieczy. prawdopodobnie przytoczylibyście właściwe przykłady. baryłka. że sprzedaje się w niej piwo i wino. Kiedy szukamy w słowniku wyjaśnienia dla wyrazu miejsce. który ostatecznie wprowadzi was w ślepy zaułek. miasto. gdzie podają piwo. takich jak: gobelin. . są to: klasa pojęć. ciastko owocowe i tawerna. aby znaleźć definicję wyrazu syn. naśladująca malowidło. i tak dalej.MODEL PAMIĘCI 393 Imbryk (teapot) rz. Innym rodzajem informacji. Specyficzną cechą tawerny jest to. tkana z cienkiej nici wełnianej lub jedwabnej. Zazwyczaj definicja zaczyna się od tego. Miejsce. ciastko owocowe to niewielki kawałek słodkiego upieczonego ciasta. za\we otrzymujemy w odpowiedzi inne słowa. ren). że dziecko definiowane jest jako potomek. rz. Albo też: Imbryk (teapot) rz. Pojemnik. (Zauważcie. często wykorzystywanym do wyjaśniania pojęć. że definicja wyrazu zawiera inne wyrazy. i a mistyfikacja wyjdzie na jaw dopiero wówczas. tawerna to miejsce. gdy będziemy obstawać przy wyjaśnianiu tych wyrazów. Jeżeli chcielibyście wyjaśnić koledze. to znajdziecie się w skomplikowanym labiryncie. co to jest tawerna. Wpadniecie w błędne koło odkrywając. jednostronna. Przykłady te przypominają nam o tym. Jeżeli weźmiecie Oxford Dictionary. gobelin to tkanina dekoracyjna. Okazuje się zatem. słownik powie Wam gobelin to tkanina dekoracyjna.

łożonego w systemie pamięci niż konkretne rzeczowniki. to przedstawione tu związki nie wystarczą nam. red. ale idą w przeciwnych kierunkach. bowiem taka jest właśnie pamięć ludzka. Co jest prawdziwe? W gruncie rzeczy „kołowość" i widoczne braki precyzji są pożądane w modelach pamięci. jeżeli zechcemy przedstawić coś bardziej Uwzględniając te zmiany. Prostokąty przedstawiają pojęcia. powiemy teraz po prostu. charakteryzują się dwiema ważnymi właściwościami. Standardowa definicja pojęcia przedstawiona została schematycznie na rysunku 10-3. że jedną z właściwości tawerny jest wino. kiedy właściwość ma charakter jakościowy. Nie jest to trudne. że tawerna ma wino. Dla jednej osoby zwierzęciem domowym będzie każde zwierzę przebywające w domu. (Przyp. Jesto będzie złożonym słowem. Ich końcówki wskazują określony kierunek. kiedy właściwości są przedmiotami: złvierzę ma łapy. wydaje się prostszy od poprzedniego. a czasem jeden przedmiot należy równocześnie do kilku klas. posłużymy się w schematach dwoma rodzajami elementów: prostokątami i strzałkami. co już jest zaletą. jeżeli zostanie przedstawiona w postaci graficznej (rys. 3 że <c>it& jesto zwierzę domowe . poi. Strzałki z nazwami klasa i przykład łączą te same prostokąty. Oczywiście. na przykład John jest głodny lub TUmer jest tłusty (Nie można mylić wyrazów jesto i jest. Zastanawiając się nad opisanym tu sposobem przedstawienia informacji. zamiast strzałki właściwość wprowadźmy dwa czasowniki: ma i jest. Jest to bardziej zadowalający opis wzajemnych powiązań. która zapewniałaby możliwość przedstawienia prawie każdej czynności lub związku. przykład. mają więc i one swoje definicje. 0. Pamięć może Warn wskazać. Tak więc: klasa właściwość właściwość przykład jesto ma jest jesto w kierunku odwrotnym Jak Jak Jak Jak w zdaniu: John jesto człowiek. Jest natomiast stosowane będzie przede wszystkim wtedy. w zdaniu: John jesto człowiek do której należy dane pojęcie. Tak więc. Po pierwsze. jakie mogą się zdarzyć. lepiej odzwierciedla pewne pojęcia. w zdaniu: John jest wysoki. Po drugie. ale staje się wyraźnie oczywista. Dlatego nie ma potrzeby komplikować schematu przez wprowadzenie oddzielnej strzałki. i w końcu przykłady danego pojęcia. Strzałka jesto zawsze łączy się z określonym przedmiotem. że przykłady prawie zawsze odnoszą się do nazw klas. Zamiast mówić. wyróżniające je spośród pozostałych pojęć tej samej klasy. która nie jest widoczna podczas definiowania. 10-5). Ponieważ słowa wykorzystane do definicji same stanowią określone pojęcia. Po pierwsze. to otrzymamy kolejne schematy (z rysunku 10-4). Po drugie. przypisane są im określone nazwy: do tej pory wymieniliśmy trzy rodzaje nazw: właściwość. Jeśli wypełnimy puste klatki tego schematu uwzględniając niektóre z omawianych definicji. Możemy poruszać się w kierunku odwrotnym od wskazywanego. kla używane jest głównie w takich wypadkach. Po drugie. co jest znacznie odpowiedniejsze dla tego faktu. Pierwszym krokiem w rozbudowaniu naszego systemu powinna być taka zmiana nazw ukierunkowanych strzałek. Aby przedstawić związki pojęć w pamięci. definicję wyrazu tawerna możemy przedstawić tak jak na rysunku 10-6. ale wówczas znaczenie się zmienia. właściwości. co jest istotne. a także. że przykład przedstawiony jest na naszych schematach strzałkami klasa i jesto. Po pierwsze. możecie się zaniepokoić widoczną „kołowością" rzeczy: przedmioty definiowane są przez nie same. Zakładamy po prostu.) . to przykładem zakładów będzie tawerna. że pies jesto ssak. zbudowanym z dwu oddzielnych wyrazów jest . Strzałki. a zatem pies jest typowym przykładem zwierzęcia Angielskie słowo pet trudne do przetłumaczenia na język polski. jeżeli klasa tawerna odnosi się do klasy zakład. w zdaniu: Zwierzę ma łapy. ale biegnących w kierunku odwrotnym. W rezultacie wyłania się struktura z różnorodnymi powiązaniami. gdyż są one całkowicie różne). przykład i klasa. należy zamienić strzałkę klasa na strzałkę z napisem jesto fis a). 1 na koniec zauważcie. mają kierunek. na przykład John jesto człowiek. używając wyrazu właściwość w dziwnym sensie.

jak tylko psy. Jednak struktura jej pamięci już się utrwaliła i musi po prostu dodać nowe pojęcie do starego. Proste zsumowanie tej informacji dałoby nam co następuje (rys. Ale załóżmy. 10-8). głodny lew. że wyraz bolący powinien być określeniem dla wyrazu pysk. Miną lata. Zauważcie. że pies jest to zwierzę domowe. kiedy chcemy dodać fakt. co to takiego zwierzę domowe. zagmatwane i występują w nim błędne koła. Przypuśćmy. napotykamy poważny problem. Jest to jeden ze sposobów przedstawienia tego stwierdzenia. w którym nie było innych ierząt. iż John jest osobą. RYSUNEK 10-7 RYSUNEK 10-8 RYSUNEK 10-9 . odpowie ona. czego należy szukać w naszym doświadczeniu i języku. a nie zwierzę domowe jest to pies. że Leo jest cały obolały. że staramy się zapamiętać informację: Leo. Jeśli tak zrobimy. Z czasem może ona rozszerzyć swoją definicję: „Zwierzę domowe to pies lub kot przebywający w domu". a w wielu wypadkach można mówić. że lew ma bolący pysk (rys. znaczyłoby to. Trudność pojawia się w momencie. że „jest to pies przebywający w domu". jak reprezentowane są w pamięci różne rodzaje informacji. że John ma bolący pysk i że Leo ma wielki pysk i również bolący pysk. 10-9). Opis ten byłby prawidłowy pod warunkiem.RYSUNEK 10-6 domowego. że pojęcie pysk byłoby zatrzymane w pamięci tylko w tym jednym wypadku. a ono jest często skomplikowane. że tak być może. a nie tylko jego pysk. Tak więc na pytanie. Pojęcia pierwotne i wtórne Rozpatrując. która ma wielki pysk. to wydobywając informację o Johnie pamięć przekaże nam. Jasne jest. Jeżeli przeprowadzilibyśmy strzałkę od wyrazu słowa Leo do wyrazu bolący. dlatego będą one dla niej jedynym przykładem zwierząt zW domowych. Opisujemy jednak realne zachowanie. Najwidoczniej czysta i systematyczna logika nie jest tym. ma bolący pysk. że w istocie zwierzę domowe to zwierzę przebywające w domu. Ale inna osoba mogła się wychować w domu. że wiemy również. w ciągu których nieraz rozszerzy ona swoją definicję i pewnego pięknego dnia zaświta jej myśl.

Lew John Gtodny Bolący RYSUNEK 10-11 Teraz nie jest już nawet konieczne zamieszczanie nazwy odpowiadającej pojęciom wtórnym. czasownik i dopełnienie bliższe. konieczne jest ustalenie. jeśli w odpowiedni sposób za pomocą tych terminów przedstawimy każdą scenę i jej rolę w zdarzeniu. ale w tym momencie wielki pysk. W drugim trudno nam sobie wyobrazić kolację. aby wyłonić zespół prostych powiązań charakteryzujących podstawowe pojęcia zdarzenia. chociaż mają całkowicie różny sens. Jasne. Oba zdania wydają się podobne. możemy rozbić na trzy części: podmiot (pies). jak wskazuje rysunek 10-10. opisujące pewne zdarzenie. Nie ma jednak potrzeby. reprezentuje część. Przedstawiamy pojęcia wtórne w trójkątnych nawiasach. Zdanie to. Można ją łatwo znaleźć śledząc strzałkę jestu (rys. jakie ludzie wypowiadają. a równocześnie mogą oznaczać całkiem różne rzeczy na poziomie semantycznym. żeby to był pies. z którą zazwyczaj ludzie mają do czynienia. Wtórny węzeł nazwany Sl odpowiada pojęciu pysk. Które słowa należy uważać tu za podmiot? Człowiek czy też pies? Chcemy. W celu zarejestrowania zdarzeń musimy zdefiniować pewne nowe pojęcia. a w tym wypadku bolący pysk. która jest widoczna: rzeczywiste zdania. jaki kryje się w określonych zdaniach. A jak wygląda to w odniesieniu do zdarzeń? Co i w jaki sposób zapamiętujemy z intrygi zawartej w przeczytanej ostatnio książce? Jak w naszym systemie pamięci może być reprezentowane działanie? . Rozróżnienie pojęć na pierwotne i wtórne jest nieocenione. który ma akcję. łączących pojęcia. aktorów oraz dekorację i rekwizyty. Zastanówmy się. jedno bardzo proste. jakiego typu strzałki mogą łączyć się ze zdarzeniami. aby zagłębiać się w analizę pojęć podmiot. podstawowa definicja została nazwana definicją pierwotną. Wtórny węzeł S2 przedstawia także pojęcie pysk. w jaki sposób opisywane jest zdarzenie. zanim dopuścimy do swobodnego rozmnożenia strzałek. Jednak. zwany strukturą powierzchniową. Tak np. W tym celu będziemy analizować zdarzenie jako scenariusz. Zastanówmy się ponownie nad sytuacją pies gryzie człowieka. Zapis taki należy odczytywać jako „ten pysk". Te pojęcia konkretne stanowią istotną. Problem polega na tym. która stoi w kuchni i coś gotuje: prawdopodobnie to matka gotuje kolację. Pierwsza. do sytuacji pies gryzie człowieka chcemy dodać opis tego zdarzenia. Lingwiści dają przykład takiej ostrożności starannie odróżniając kilka poziomów języka. Inne konkretne przypadki używania pojęcia noszą naszwę definicji wtórnej. zwany węzłem zdarzenia. Rozpatrzmy następujące zdanie: Matka gotuje. ale zdania te muszą być analizowane z pewną ostrożnością. i drugie bardziej skomplikowane. przy czym w każdym wypadku może ono występować w zmodyfikowanej formie. Pewne zdania mogą wydawać się podobne na poziomie struktury powierzchniowej. Łatwy krok polega na zwiększeniu liczby możliwych typów strzałek. Nasza koncepcja polega na tym. musimy mieć tylko jedną definicję pojęcia pysk. zwany strukturą głęboką lub przestrzenią semantyczną. ograniczyliśmy się dotąd do opisu konkretnych rzeczowników i trzech podstawowych rodzajów związków: jesto. aby zdarzenia mogły być reprezentowane w systemie pamięci. 10-11). Drugi poziom. lecz nic jedyną część informacji. Można go rozwiązać dodając nowy typ węzła do pamięci. reprezentuje sens. Odszukując informację możemy automatycznie zastąpić bolący pysk przez Sl oraz wielki pysk przez S2 dla uzyskania każdorazowo prawidłowej informacji. Przecież to on. Cała informacja /wiązana ze zdarzeniem może być zakodowana w systemie pamięci. Aby rozwiązać ten dylemat. Wprowadzając pojęcie banku danych w celu wyjaśnienia sposobów przechowywania informacji i sieci powiązań między nimi. Wystarczą tylko dwa uzupełnienia. jest i ma. Zdarzenia opisywane są często za pomocą zdań. W jednym wypadku matka stoi przy kuchni i coś gotuje. łatwo możemy dodać do banku danych różne typy informacji. a nie człowiek jest sprawcą zdarzenia. Jeden.RYSUNEK 10-10 ZapawiCtywanie zdarzeń posługując się tą samą podstawową strategią. czasownik (gryzie) i dopełnienie bliższe (człowiek). jak na przykład: <pysk> . ale potrzebujemy wielu przykładów posługiwania się tym pojęciem. ponieważ mogą one nawet być mylące. Weźmy na przykład zdanie: człowiek jest gryziony przez psa. Kolacja gotuje się. że dla systemu pamięci ważna jest struktura głęboka lub przestrzeń semantyczna.

na których zachodzi działanie nazwiemy przedmiotami. 4 Kolacja Huberta jest gotowana przez matkę. (Nie widziałem Jacka: prawdą jest nie). Ponadto gotowanie zawsze musi odbywać się w określonym miejscu (miejsce czynności). Dlatego też nie ma potrzeby tworzenia dla njch nowej struktury. przedmiotu i odbiorcy) potrzebne będą również takie. czy też nie. określimy mianem odbiorcy. instrument: przedmiot za pomocą którego wywołane jest zdarzenie (Bob uderzył Jacka w głowę kamieniem: instrument to kamień). . Rzeczy. RYSUNEK 10-12 RYSUNEK 10-13 Oprócz podstawowych przypadków (tak nazywamy pojęcia wykonawcy. Tak więc oba zdania: Matka gotuje kolację dla Huberta. Czynność: Gotowanie Wykonawca: Matka Przedmiot: Nie występuje Kolacja gotuje się. . musimy zacząć od odrzucenia szczegółów zdania i wyłonić z niego samą akcję. jak: czas: wskazanie. czyli czynność4. Aby odkryć podstawową strukturę zdarzenia nie wpadając w pułapkę struktury powierzchniowej zdania. jaki jest scenariusz! Jaka jest akcja? Następnie odnajdujemy aktorów i przedmioty biorące udział w czynności. Osią zdarzenia okazuje się być czynność i ją też należy uczynić węzłem centralnym: w schemacie węzeł ten jest przedstawiony w postaci koła otaczającego słowo (zazwyczaj czasownik). jgśli chodzi o zapis informacyjny. która je wyraża. Oto przykłady podobnej analizy: Matka gotuje. Pierwszy krok w naszej analizie polega na wyjaśnieniu. miejsce: wskazanie. Ogólny schemat przedstawiony jest na rysunku 10-12. Aktorzy i przedmioty objęte scenariuszem czynności łączą się z węzłem zdarzenia strzałkami określającymi ich rolę. teraźniejszy lub warunkowy (Jack pocałował Luizę: czas przeszły). które będą odbierały skutek czynności. a osoby. Teraz już wiemy.przeszły. I chociaż oba zdania oglądają na całkowicie różne (mają różne struktury powierzchniowe). przedstawione są na rysunku 10-13 jako mające ten sam scenariusz. Czynność: Gotowanie Wykonawca: Nie występuje Przedmiot: Kolacja Matka gotuje kolację dla Huberta. gdzie zachodzi zdarzenie (Bob uderzył Jacka w głowę: miejscem jest głowa). Czynność: Gotowanie Wykonawca: Matka Przedmiot: Kolacja Odbiorca: Hubert Wyodrębnienie rzeczy w taki sposób znacznie upraszcza sprawę.Matka gotuje kolację. Aktorów biorących udział w czynności będziemy nazywać wykonawcami lub agensami. jak przedstawić zdarzenia w banku danych.jłna lista przypadków użytych do opisu zdarzeń przedstawiona została w tabeli Te przyktady wraz z analizami podane są według Fillmore'a (1968) oraz Bacha i Harmsa (1968). znaczenie ich jest julcje same (mają tę samą strukturę głęboką) i dlatego rejestrowane są wpamięci tak samo. prawdziwość: czy zdarzenie było prawdziwe. jeśli są znane. Te pojęcia uzupełniające są po prostu dodawane do węzła zdarzenia. za pomocą określonych środków {instrument) oraz w pewnym określonym czasie (czas). kiedy zachodzi zdarzenie. często nazywa się go po prostu w formie czasownikowej .

Hubert.opisuje jego właściwości. Często w przypadku prostych zdarzeń. W rezultacie otrzymujemy strukturę przedstawioną na rysunku 10-14. zwany skróconym zapisem. można przeanalizować tak: czynność: fotografowanie wykonawca: ja przedmiot: dom na Dziewiątej ulicy miejsce: plaża instrument: mój nowy aparat czas: wczoraj. Wszystkie te związki są wprowadzane do banku danych dokładnie tak samo jak pojęcia. jaką rolę odgrywa w nim każde pojęcie (Matka i kolacja). Przedmiot (Object) Rzecz. gdy jest gjodny). Czasem przydatny jest sposób uproszczenia struktury. z tą jednak różnicą. The surf was heavy. (Wiatr zdemolował dom). na którą czynność oddziałuje: The wind demolished the house. W takim przypadku Dom 9-ulica Wczoraj Plaża Nowy RYSUNEK 10-14 Aparat Mój . (Od Uniwersytetu aż na plażę dojechali autostopem). (Wiatr zdemolował dom). jedna na początku. który spowodował wystąpienie czynności: The man was bitten by the dog (pies). Prawdziwość (Truth) Stosowane głównie do twierdzeń fałszywych. John flunked the test because he alrays sleeps in lectures. Czas (Time) Kiedy zachodzi zdarzenie: The surf was up yesterday. Określa się je jako lokalizację od i lokalizację do: They hitchhikied from La Jolla to Del Mar. Cel (Purpose) Określa cel zdarzenia: Jack took Henry to the bar to get him drunk. ponieważ zawsze śpi na wykładach). że jest tu znacznie więcej możliwości niż tylkojestojest i ma. they hitchhikied to the beach. lokalizacja (Location) Miejsce. nie ma wątpliwości co do tego. I do not like you. (Oni podróżowali autostopem od La Jolla do Del Mar. (Nie lubię Cię. na którą oddziałuje skutek czynności: The crazy professor threw the black-board at Peter. psa). Matka gotuje kolację. Uwarunkowanie (Conditional) Warunek logiczny uzależniający dwa zdarzenia: A shark is dangerous only if it is hungry. Często w grę wchodzą dwie lokalizacje. Odbiorca (Recipient) Osoba. From the University. Cecha (Quality) Modyfikator pojęcia . (W klasie były 93 osoby). aby go upić).Tabela 10-1. (John oblał egzamin testowy. (Jack zabrał Hcnry'cgo do baru. (Zwariowany profesor rzucił tablicą w Petera). Elementy zdarzenia Czynność (Action) Zdarzenie jako takie. Instrument to konkretny aparat fotograficzny. w którym zachodzi zdarzenie. Miejsce. (Człowiek zosta! ugryziony p^. jak np. Instrument (Instrument) Rzecz lub urządzenie powodujące lub umożliwiające zdarzenie: The wind demolished the house. właśnie mój. Czynność jest zwykle wyrażona za porno czasownika: The man was bitten by the dog. a druga na końcu zdarzenia. Hubercie). (Rekin jest niebezpieczny tylko wówczas. The were 93 people in class. Wykonawca lub agens (Agent) Aktor. (Fala podniosła się wczoraj).. Przedmiot może być analizowany}&ko pojęcie (dom) plus miejsce (Dziewiąta ulica). (Fala była wysoka). Analizę tę można ciągnąć dalej. Oto zdarzenie: Wczoraj na plaży sfotografowałem swoim nowym aparatem dom na Dziewiątej ulicy.

spróbujemy dodać do danych. to skrócony zapis staje się nieprzydatny. ponieważ warianty a i b są rozpoznawane jako równoważne. a następnie wybierając prawidłową kolejność dróg labiryntu dotrzeć w końcu do . Henry. Teraz. Wybór jednej z nich prowadzi do wielu różnych skrzyżowań. można poruszać się po najrozmaitszych drogach. I tak zdarzenie Matka gotuje kolację dla jiuberta musi być przedstawione w pełnym zapisie (rys.przede wszystkim. System pamięci jest pewnym zorganizowanym zbiorem dróg umożliwiających przepływ informacji w banku danych. że do przedstawienia zdarzeń zastosowano zarówno zapis pełny. pies Ala. Bob lubi Luizę. ponieważ ten krzyczał na Mary. kiedy do opisu zdarzenia dołącza się nowy szczegół. Widzimy. Tawerna^H„U Luigiego"* mlejsce RYSUNEK 10-16 Mamy zatem podstawowy opis banku danych. W zasadzie można wystartować z dowolnego punktu banku 1anvrh. Ten sposób prezentacji nie prowadzi do nieporozumień. Luiza pije wino. a mimo to nie ma kłopotów ze zrozumieniem wynikających z tego połączeń (w schemacie zastosowano nowe techniki ilustracyjne. Al właściciel tawerny „u Luigiego". 10-15c). Mary lubi Boba. Każde nowe skrzyżowanie to całkiem nowy labirynt z nowym zestawem punktów wyboru i nowymi sieciami dróg. w których pojęcia te występują. Poczynając od danego węzła. a z każdego skrzyżowania można trafić do różnych pojęć. ale. następujące zdarzenia: Bob pije piwo. jak i zapis skrócony. Wydobywanie informacji z pamięci jest zatem działaniem podobnym do poszukiwania drogi w labiryncie.RYSUNEK 10-15 pełny zapis zdarzenia przedstawiony na rysunku 10-15a nie jest nam potrzebny Wystarczy tu skrócony zapis jak na rysunku 10-156. że teraz bank danych sta! się znacznie bogatszy. Zauważcie.zaistniała możliwość zrozumienia zdarzeń. ugryzł Sama. Ale. Wczoraj „u Luigiego" Mary mocno uderzyła Luizę. kiedy ukazują się nam pełne możliwości banku danych. tej podstawy pamięci człowieka. Zwróćcie uwagę na to. Wzór takiego wzbogaconego banku danych przedstawiony został na rysunku 10-16. tak że warto zapoznać się z nimi dokładnie). że w tym skróconym zapisie nazwa czynności służy po prostu za określenie relacji (strzałka). przedstawionych wcześniej na rysunku 10-6. która łączy dwa pojęcia. ponieważ nie tylko wzrosła liczba zdefiniowanych pojęć.

opisujące sposób posługiwania się pamięcią. Tak więc w systemie pamięci wszyskie informacje & wzajemnie powiązane.innego wybranego punktu. czyli procedur. Pytanie: Czy ludzie piją napoje alkoholowe? Pytanie: Czy Al lubi Mary? Pytanie: Czy Luiza jest klientką? . Jako wprowadzenie do problemu spróbujcie odpowiedzieć na następujące pytania pochodzące z banku danych przedstawionych na rysunku 10-16. Nadszedł czas. Jako sieć potencjalnych dróg z których w zasadzie każda może być wykorzystana w procesie wydobywania i interpretacji informacji. Do tej pory rozpatrywaliśmy pamięć jako system bierny. aby prześledzić niektóre z procedur wydobywania i manipulowania przechowywanymi w pamięci informacjami.

jak dołączyć nowe przekazy do znajdujących się już w banku danych? Główne udanie na wyjściu polega na przełożeniu informacji przechowywanej w banku danych tt powiązany ciąg przekazów. MECHANIZMY WEJŚCIA I WYJŚCIA System pamięci musi komunikować się z otaczającym go światem. ponieważ jego pełne rozwinięcie byłoby wplątaniem się w złożoności ludzkiego myślenia. zarówno w odniesieniu do logicznych właściwości omawianych procesów. a zatem omawiane poniżej zasady to zaledwie pierwszy krok w tym kierunku. Opis struktury pamięci to tylko jedna strona ^gadnienia. W rozdziale tym zbadamy drugą grupę procesów pamięci: procesy interpretacji (rys. Procesy pamięci MECHANIZMY WEJŚCIA I WYJŚCIA Przetwarzanie na wejściu Udzielanie odpowiedzi WNIOSKOWANIE O STRUKTURZE PAMIĘCI LUDZKIEJ Na poprzednich stronach przedstawiliśmy strukturę organizacyjną pamięci. Musi być zdofny do odbioru przekazów i przekodowywania ich na odpowiednią do przechowywania w pamięci formułę.11. . Ogólne podejście może mieć prawidłowy kierunek. jak i w sensie eksperymentalnego badania ich implikacji. 11-1). to podstawowa strategia przekształcania przekazów wejściowych i dawania odpowiedzi staje się w miarę prosta. Rozpatrzmy najpierw dwa typy prostych przykładów takich zadań. Główne zadanie na wejściu to. Wykład nasz ma jedynie na celu zarysowanie ogólnego kierunku POSZUKIWANIE INFORMACJI W PAMIĘCI Wieloetapowy proces poszukiwań Relacje podrzędności Relacje zachodzenia na siebie Relacje rozłączne REORGANIZACJA STRUKTUR PAMIĘCI POPRZEZ PROCESY MYŚLOWE Korygowanie błędów Ocenianie na wejściu PENETRACJA BANKU DANYCH Imbryk ROZUMIENIE A ZAPAMIĘTYWANIE PAMIĘĆ JAKO PROCES PRZETWARZANIA INFORMACJI RYSUNEK 11-1 poszukiwań. który opisywałby te przechowywane dane. Jeżeli przyjąć opisaną wcześniej strukturę pamięci. które mogą zachodzić y tej strukturze. Badanie procesów poznawczych pamięci to rzecz nowa. łącznie z metodami kodowania pojęć i zdarzeń. Teraz należy zbadać rodzaje procesów poznawczych. Powinien być zdolny również do odpowiadania na pytania. jednak szczegóły wymagają dokładniejszej analizy.

Zadanie nasze polega na tym. który dołączy te trzy przekazy do banku danych. „no.'. Jest on po prostu rezultatem usiłowania przejścia wszystkich dróg. C2. niech się zastanowię. aby określić jego właściwości. mają charakter wyłącznie językowy-Mary jest opisywana za pomocą prostych zdań . oznaczone symbolami Cl. wypełniony jest również wewnątrz gorącym płynem. Przypuszczalnie rzeczywista natura pamięci o Mary jako tłustej i pryszczatej nie jest werbalna. którą właśnie poznaliśmy. RYSUNEK 1I-- . Zakładamy. za pomocą której informacja jest tam przedstawiona. Mary jest tłusta. niech się zastanowię. Przykłady.. Aby wprowadzić to pojęcie do banku danych. Czajnik ma dzióbek. trzeba przede wszystkim nadać mu standardową formę. Tu nie jest jeszcze wymagana ' Ten hipotetyczny przykład ma nam pokazać możliwe strategie przypominania. C4. „ m h m " i . Garnek to coś w rodzaju okrągłego pojemnika. o których mówiliśmy wcześniej. ma ucho. wiesz". aby przekodować ten obraz do banku danych. wychodzących z każdego węzła. A teraz powiem wam o. na który składają sjc te trzy przekazy. pojęcie Mary. które służą do definiowania innych wejść. W jaki sposób system ten odpowiada na pytania dotyczące tego. że te werbalne opisy są jedynie wybranym przez nas sposobem przedstawienia procesów symbolicznych. Po prostu opis zawartości banku danych najłatwiej jest przedstawić za pomocą słów. yj tym momencie interesuje nas mechanizm. co jest mu znane? Przeanalizujmy najpierw proste przykłady. bez trudności zrozumiemy zasady używania tych pojęć. Taki przekaz wyjściowy jest prosty. Najpierw opisywana jest informacja znajdująca się wokół głównego węzła. „aby dotrzeć do jego nazwy. Udzielanie odpowiedzi Zacznijmy od prostej sytuacji: mamy pewien zbiór pojęć. Kiedy przechodzi się do kolejnego węzła.. Bank informacji przedstawiony na rysunku 11 -2 zawiera definicje różnego rodzaju garnków i pojemników. że po raz pierwszy w życiu spotkaliśmy Mary. W szczególności są to pojęcia pośrednie. Jest on z fajansu. pryszczatą osobą. Jeżeli prześledzimy ten zbiór przechodząc od jednej definicji do drugiej. tak. jest on starannie badany najpierw zgodnie ze strzałką jesto. jak •Jiiech się zastanowię". a następnie śledzi się inne strzałki. Mary ma pryszcze.wprowadzamy tę konwencję jedynie dla ułatwienia wykładu. Pytanie: Co wiesz o imbryku? System pamięci może odpowiedzieć na nie w następujący sposób: Imbryk to garnek. ie pojęcie Mary. Odbieramy ją jako proste pojęcie: Mary jest tłustą. które muszą rzeczywiście zachodzić. wewnątrz wypełniony bywa gorącym płynem.Przetwarzanie na wejściu Przypuśćmy. Pojęcia pośrednie to pojęcia wtórne. Należy jednak pamiętać. Czajnik to też garnek. Wymaga to czasu i wysiłku i dlatego człowiek wypełnia ten czas takimi nieszkodliwymi wyrażeniami. następnie przechodzi się do któregoś z węzłów odnoszących się doń i tak dalej.. dzióbek. Zauważcie. będące rezultatem różnorodnych procesów spostrzeżeniowych i rozpoznawczych możemy ująć jako obraz Mary. wykonanego z metalu. Pozwólcie mi teraz opowiedzieć o czajniku. C3. że nie wszystkim pojęciom odpowiadają określone nazwy. Innymi słowy.. rozpada się na trzy proste twierdzenia: Mary jest osobą. jakich używamy.

interpretacja. Droga prowadzi do płynów i napoi. W wyniku istnienia struktury powiązań w banku danych. Stąd 2 A łatwa droga do przypomnienia sobie szeregu zdarzeń. Można w tym celu posłużyć się szeregiem różnych metod. to mogą one trwać bez końca. Jest rzeczą oczywistą. W tym przykładzie '!ruktura pamięci ma racjonalny charakter. Pacjentowi mówi się określone słowo. to incydent. Typ odpowiedzi. że Sama poproszono o wypowiedzenie swobodnych skojarzeń w związku ze •towem imbryk. Jeśli zaczniemy od imbryka. Spójrzmy. Jedna to metoda swobodnych skojarzeń. jakiej udziela bank danych. żeby odpowiedzią! „pierwszym słowem. gdy konieczne będzie przeprowadzenie chuOh\ najprostszego rozumowania? Posługując się rysunkiem 11-2. że odtworzy tym sposobem pełny jej obraz. Co jednak dzieje się wtedy. Ale Mary. aby otrzymać napoje alkoholowe w celach towarzyskich. stanowiących opis incydentu u Luigiego. Przypuśćmy. dotyczy go bezpośrednio. że w przypadku zaburzeń Prawidłową odpowiedzią jest tak. jest wysoka i przystojna). Jednak struktura przekazu wyjściowego jest ściśle związana ze strukturą banku danych. C. Czy jest w tym coś niezwykłego. Klienci wydają pieniądze w tawernie. B. 11 -3) dla zilustrowania metody swobodnych skojarzeń w powiązaniu z tematem dotyczącym słowa imbryk. uderzyła Uizę (Luiza. a następnie lokalu „u Luigiego". A zatem. Jeden z wariantów tej metody polega na tym. a następnie prosi się go. A zatem obie drogi doprowadziły nas do pojęcia Klient. jak zobaczymy później. Pytanie: Czy dzbanek ma rączkę?2 Pytanie: Czy garnek wykonany jest z metalu? Pytanie: Czy imbryk jest naczyniem? Pytanie: Czy imbryk jest z fajansu? Pytanie: Czy odpowiedź dotycząca D jest sprzeczna z wnioskami płynącymi / odpowiedzi na pytania B i C? RYSUNEK 11-3 WNIOSKOWANIE O STRUKTURZE PAMIĘCI LUDZKIEJ Potencjalnie w systemie pamięci wszystko jest ze sobą powiązane. Alternatywna droga prowadzi do: Wino i piwo to napoje. jak wiemy. że odpowiedział słowem pryszcze? Doświadczony ••linicysta postara się wykorzystać to dziwaczne skojarzenie do zbadania leżącej u jego podstaw •"uktury pamięci. jeżeli nie ograniczymy czasu poszukiwań. Ale dzięki temu znaleźliśmy się bardzo blisko wszystkich powiązanych ze sobą zdarzeń. najprawdopodobniej dlatego. E. ta tłusta i pryszczata dziewczyna. jeżeli posłużymy się bardziej rozbudowaną wersją banku danych (rys. kiedy to Henry go ugryzł. Do kogo należy ten bank danych? Może to bank danych Sama? Jeżeli tak. będzie to dobry punkt wyjścia do przypomnienia sobie przezeń klienta lub tawerny. dowolny temat może mieć związek z rozważaniami dotyczącymi innego dowolnego tematu. mając nadzieję. Od klienta przejdziemy łatwo do osoby i stąd prosto do Mary (dziewczyny z pryszczami). spróbujcie odpowiedzieć na następujące p\ianja dotyczące systemu pamięci. jak też klientów. niezależnie od tego. Fakt ten można wykorzystać w klinicznych badaniach pacjentów. Zacznijmy od imbryka. . czy ma on. że krzyczał na Mary. D. Dalej droga zmierza w dwu różnych kierunkach. W tawernie „u Luigiego" mają wino i piwo. jest zdeterminowany w znacznym stopniu przez system interpretujący. A. jakie przyjdzie mu na myśl". że pacjenta prosi się o wypowiadanie się na jakikolwiek wybrany przezeń temat. czy też nie ma związku z problemami chorego. co nastąpi.

a jednocześnie mierzony jest czas. 3 . Jeżeli informacja reprezentowana jest w pamięci właśnie w taki sposób. POSZUKIWANIE INFORMACJI W PAMIĘCI Pytanie: Czy wszystkie turnie są górami? Pytanie: Czy kanarek ma krew? Pamięć można badać analizując odpowiedzi. tym dłuższy czas jest potrzebny na udzielenie odpowiedzi. jak: ma skórę. zostanie nam udzielona. Rozważmy następujące pytania: i Czy kanarek jest żółty? < Czy kanarek ma skrzydła? I Czy kanarek oddycha? Ijk odpowiedzielibyście na nie posługując się schematem przedstawionym na rysunku ijó? Zacznijmy od pytania najtrudniejszego: 3. ma żołędzie. może oddychać. Aby to zaobserwować. że odpowiedź nasza musi brzmieć nie. A zatem ptak (który sio zwierzę) także może oddychać: a więc kanarek (który jesto ptak) może oddychać. Ptak jesto wierzę. Jeżeli na iście tych cech znajdzie się oddychanie. Jo której przynależy? Czymjesto kanarek? Kanarek jesto ptak. Wyniki tego typu eksperymentu zostały przedstawione na rysunku 11-6. Ale jeśli oddychania tu nie będzie. że im większa jest liczba pojęć. A zatem. których prawdziwość ocenia badany. lest bardzo możliwe. Pokazano tu kilka typów zdań. zwierzę może oddychać. W Oczywistości można zauważyć. jakich ludzie udzielają na zadane im pytania. Pouczające i zabawne będzie zapoznanie się ze strukturą pamięci Leona Gabora. nie oznacza to jeszcze. Dane przedstawione na rysunku 11 -6 wskazują na to.)uilliana (1969) i przekształconym przez nas zgodnie z konwencją stosowaną w tej „jiążce. Ross . że każdy dodatkowy poziom poszukiwań w pamięci zabiera dodatkowo około 0. odpowiemy niezwłocznie tak.1 sek. niż odpowiedź na pytanie w rodzaju: Czy kanarek ma skrzydła? To właśnie chcemy sprawdzić: czas potrzebny na udzielenie odpowiedzi na tego typu pytania. Czy kanarek oddycha? Pierwszym i-rokiem jest oczywiście sprawdzenie wszystkich cech specyficznych związanych z lanarkiem i ustalenie. Jedno zdanie Czy kanarek jesto kanarek? zostało włączone do serii dla celów skalowania czasu. zapoznajmy się z innym . Obecnie jednak interesować nas będzie nie to. Następny zatem krok. musimy zatem kontynuować poszukiwania w tym kierunku. Badani udzielają odpowiedzi na pewną liczbę serii takich pytań. tóre należy sprawdzić. The Three Christs ufYpsilanti (1964).wystarczy iść w kierunku zgodnym ze strzałkami oznasającymi relację jesto. 11 -4). to sprawdzić definicję jotyczącą ptaków: Czy ptak oddycha? I tu również nie znajdujemy informacji o oddychaniu. ale z Struktura pamięci Leona-Gabora została odtworzona na podstawie studium tego przypadku zamieszczonego w pracy Rokeacha. Aby odpowiedzieć na jedno z nich. Co wiemy o zwierzętach? Zgoda. to odpowiedź na pytanie w rodzaju: Czy kanarek oddycha? wymaga więcej czasu. który uważał siebie za Jezusa Chrystusa3 (rys.zwane pytaniem jesto. jakiego potrzebują na udzielenie każdej odpowiedzi. czy oddychanie stanowi część charakterystyki kanarka. że odpowiedź tak na stwierdzenie kanarek RYSUNEK 11-4 psychicznych związki między pojęciami nie są tak racjonalne. Zauważcie. co usłyszymy w odpowiedzi. pacjenta. zaczerpniętym z pracy Allana Collinsa i M.:-iką szybkością.• junientem dotyczącym banku danych. że cecha oddychania jest przechowywana w pamięci jedynie przy pojęciu ptaka czy zwierzęcia: Czyż bowiem wspólna cecha nie może określać całej klasy. kanarek jesto ptak? Czy kanarek jesto zwierzę? Czy dąb iesto drzewo? Inny typ pytania dotyczący cech wymaga sprawdzenia takich cech. Ponadto wyróżniono dwa rodzaje zdań. Czas oceny jego prawdziwości przez osobę badaną pozwala eksperymentatorowi ustalić czas niezbędny do przeczytania pytania i udzielenia odpowiedzi w warunkach nie wymagających poszukiwania informacji w pamięci.

zabiera około 1. czy jest to prawda czy też fałsz. a wykrycie tego.5 Madryt jest meksykański.8 sek. zajmuje około 1. Orzech laskowy ma zamek. że kanarek ma skórę-o 0. posługując się rysunkiem 11-5. Rowery rozpędzają mgłę. To -zasy reakcji na fałszywe twierdzenia. zgodnie z kierunkiem strzałki. Będzie to operacja zupełnie innego rodzaju. Wieloetapowy proces poszukiwań Pytanie: Wszystkie turnie są górami A y zdecydować się. Chicago ma góry. Źródło: Collins i Quillian (1969). jaka jest rzeczywista struktura pamięci i jak przebiegają procesy wydobyta z pamięci.kanarek śpiewa .. czy struktura definicji smarków jest zgodna z przedstawionym twierdzeniem. przedstawione na rysunku 11-6. dłużej. Zdanie wymagające poszukiwań na jednym poziomie. W Mestii kanarka podstawowy problem polegał na zadecydowaniu.jesto (np. kanarek jesto zwierzę)zajmuje p0 iikoło 1. Igloo na pewno roztopi się w Teksasie. dla których to twierdzeń nie ma w banku Janych odpowiedniej. gdy wymagane jest sprawdzenie listy cech. więcej niż najprostsze zdanie. podjęcie prostej decyzji i naciśnięcie odpowiedniego guzika.Jeść Oddychać Latać Pływać Pióra Płetwy Skrzydła jesto kanarek następuje po upływie około 1 sek. .3 sek. takie jak: kanarek ma skrzela i kanarek jesto ryba. Jak postąpilibyście z twierdzeniami w rodzaju kanarek jest niebezpieczny lub nawet kanarek jest spokojny. przynajmniej bezpośrednio dostępnej informacji? Na koniec spróbujcie wyobrazić sobie taki bank danych. Zdanie wymagające przeszukania dwu /iomów pamięci dotyczących stwierdzeń typu jesto (np. Jest to czas potrzebny na przeczytanie /dania. kanarek jesto ptak). Ćwiczenie: Zwróćcie uwagę na dodatkowe dane. stąd można wnioskować. najprostsze poszukiwanie . Wyniki tych eksperymentów mają wyłącznie charakter wstępny: pozwalają jedynie przypuszczać. Podobnie w wypadku. który pozwoliłby operować /daniami w rodzaju: RYSUNEK 11-5 1.24 sek.24 sek. W przypadku turni natomiast konieczne jest sprawdzenie wszystkich konkretnych przykładów turni. że dodatkowe 0. który był potrzebny przy rozstrzygnięciu kwestii typu: kanarek ma skórę.. Prowokują niewątpliwie do dalszych poszukiwań dotyczących ogólnej natury systemu pamięci. Spróbujcie teraz. potrzebne było na poszukiwania w pamięci. niezbędny jest inny rodzaj pamięci b "iz ten. określić możliwe drogi poszukiwania odpowiedzi na te pytania.18 sek.18 sek. to znaczy o 0. RYSUNEK 11-6.

Niektóre kamienie szlachetne są rubinami.) Relacje zachodzenia na siebie. Rezultaty tego typu eksperymentów wskazują. Jeżeli będziemy postępować w ten sposób to czas niezbędny na udzielenie odpowiedzi na pytanie: Czy wszystkie trony są meblami? będzie znacznie krótszy niż czas potrzebny do udzielenia odpowiedzi na pytanie poprzednie. Wszyscy pisarze są kobietami. aby znaleźć odpowiedź.). Dodatkowe przetworzenie informacji wymaga. Wszystkie książki są kotami. tłum. Na przykład. Zauważmy. Niektórzy pisarze są kobietami. czy wszyscy piloci na pewno są mężczyznami.) Relacje rozłączne. Fałsz. że proces odpowiadania na pytania składa się przynajmniej z dwu etapów. to pierwszy etap analizy nie dostarczy nam odpowiedzi. a S górą. tak więc P może być turnią.przyp. pytania te wymagają różnych strategii poszukiwawczych. P i S zachodzą na siebie znaczeniowo. W pierwszym następuje sprawdzenie. potrzebne są jeszcze inne procedury poszukiwawcze. Rozważmy następujące przypadki: Relacje podrzędności. Wszystkie S są P. Niektóre rubiny są kamieniami szlachetnymi. dodatkowego czasu i osoby badane odpowiednio wydłużają czas swoich odpowiedzi. Prawda. oczywiście. . Fałsz. Wszystkie kobiety są pisarzami. tak więc czas poszukiwania powinien być krótszy. (Niektóre S są P.przyp. czy pojęcia te zachodzą na siebie? Na przykład. które trzeba odszukać. czy oba porównywane przedmioty mają coś wspólnego. a S-kamieniem szlachetnym. aby móc znaleźć odpowiedź na te pytania. Tak więc otrzymamy cztery typy zdań. a S studentów. Niektóre książki są kotami. W zależności od relacji między S i P. (Wszystkie S są P. że do udzielenia odpowiedzi na pytania niezbędne jest zarówno wydobywanie informacji z . Prawda. (Zakresy obu pojęć w części się pokrywają . nie ma żadnych wspólnych relacji między S i P (zboża-tajfuny lub krzesła-ludzie). ale żadne z nich nie jest przykładem drugiego. (Wszystkie S są P.). Odpowiedź taka następuje szybko. to znaczy.). w kolejnych dwu twierdzeniach: Wszystkie zboża są tajfunami. Wszystkie kamienie szlachetne są rubinami. dokonać przeglądu jego zakresu. jak na przykład: Wszyscy piloci są mężczyznami. Niektóre krzesła są ludźmi.) wystarczy jeden przykład potwierdzający. a S-koty. albo P niech oznacza książki. a S próżnię. W końcu niech P i S oznacza rzeczy nie mające ze sobą nic wspólnego. odpowiedź na pytanie: Czy wszystkie krzesła są meblami? można zacząć od pojęcia krzesło. Meyer (1970) analizował znaczną liczbę pytań tego typu. czyli wszystkich D.) (Niektóre S są P. z którą zapoznawaliśmy się dotychczas. Ogólnie poszukiwanie odpowiedzi na pytania tego typu można przedstawić jako proces dwustopniowy. Stąd: Wszystkie rubiny są kamieniami szlachetnymi. Jeżeli jednak oba pojęcia będą miaiy cokolwiek wspólnego. aby sprawdzić. (Zakres jednego pojęcia wchodzi w zakres drugiego . Zgodnie z naszym rozumowaniem możliwe jest sprawdzenie różnych teorii poszukiwania w pamięci poprzez dobranie pytań z różną liczbą przykładów. Fałsz.przyp. Niektóre P są S. Niektóre koty są książkami. tłum. 11-7). Prawda. przyjmując istnienie struktury pamięci. ponieważ uzyskiwana jest od razu w pierwszym etapie analizy. tak więc od razu rzuca się w oczy. Rozpatrywał On odpowiedzi osób badanych na pytania czterech następujących typów: Wszystkie P są S. Wszystkie koty są książkami. zachodzący w zorganizowanej strukturze pamięci (rys. że te twierdzenia są fałszywe. Prawda. albo P-rubinem. We wszystkich czterech wersjach zdania będą fałszywe. (Zakresy pojęć nie zachodzą na siebie . W takim przypadku konieczny jest drugi etap analizy. a S pisarzy albo też P konserwatystów. i upewnić się. Niech P oznacza kobiety. aby dać odpowiedź: prawda. Wspólną cechą wszystkich naszych procedur poszukiwawczych jest to. Fałsz. tłum. Fałsz. Niech P będzie jednym z przykładów S. że każdy stanowi pewien typ mebla. a następnie zbadanie. Prawda. W końcu w naszym życiu z tronem nie spotykamy się tak często jak z krzesłem.D. Niektóre S są P. Fałsz.-Zykładów krzeseł. że w wypadku twierdzenia w rodzaju: Niektórzy piloci są mężczyznami. Fałsz. Niektóre kobiety są pisarzami. jak zmieniają się odpowiednie czasy reakcji u osób badanych. Niech P oznacza dom.

że informacja jest przechowywana tam. Musi ona być wyszukana. 11 -9) przedstawiający pojęcia. które rozpatrywaliśmy przed chwilą. W gotowej formie odpowiedź rzadko przechowywana jest w systemie pamięci. wskazują na to. że system powinien mieć pewną inteligencję. jest raczej zbiorem sądów. poi.RYSUNEK 11-7. Nasuwa się przypuszczenie. że informacja zgromadzona w banku danych jest odpowiednio ustrukturalizowana. red. ponieważ od czasu do czasu zdarza się. Nawet tak proste pytanie. gdzie się skrywała. wydobyta z cichego kącika. jak i rozumowanie dedukcyjne.) REORGANIZACJA STRUKTUR PAMIĘCI POPRZEZ PROCESY MYŚLOWE Dane. a następnie trzeba ją pracowicie złożyć z oddzielnych części. Przed nami schemat (rys. Jednakże prawdziwa. twierdzenie typu ma skrzydła nie jest przechowywane przy każdej nazwie ptaka. 11-8). obok bardziej ogólnego pojęcia „ptaki". pamięci. które mogłyby być zakodo- . W ciągu długiej historii badań psychologicznych wskazano. A zatem. jak: Co to jest ąuigee?4 wymaga intensywnych poszukiwań i logicznych konstrukcji na podstawie posiadanych informacji (rys. które muszą być opracowane w celu zrekonstruowania poszukiwanego obrazu. kiedy starannie badamy jej budowę i zachodzące w niej procesy wydobywania informacji. ze Gra typu bilard. ale zapisane zostało tylko jeden raz. Przeanalizujmy zatem niektóre procesy zapewniające reorganizację i generalizację informacji. konstruktywna natura pamięci ludzkiej odkrywa się przed nami jedynie wtedy. Źródło: Meyer ny7ll R YSUNEK 11-8 Północ :e!ona Radykał pamięć rzadko jest zwykłą przechowalnią zdarzeń. że informacja przechowywana w pamięci ulega pewnej reorganizacji. Wydaje się. (Przyp. gdzie może być najbardziej wydajna.

Jeżeli dysponujemy informacją w rodzaju: Mary jest niska. Jednak w przypadku przedstawionego systemu posiadanie rudych włosów oraz niskiego wzrostu jest tak samo dobre do scharakteryzowania osoby. Widać. 11-11). 11-10) mogą nam się wydawać nieco osobliwe: Wszyscy ludzie mają rude włosy. że mieliśmy okazję spotkać setki i tysiące osób. Uwzględniając tę informację. Sam ma rude włosy. Jeśli przy każdym pojęciu przechowywana jest ta sama informacja. Bob ma rude włosy. są niscy i mają ciało. a mianowicie cechę „być płci męskiej". niska i brzydka. Oczywisty wniosek natury praktycznej . Czy wszystkie osoby mają ciało? W banku danych mamy do czynienia wyłącznie z trzema przypadkami osób i każda z nich rzeczywiście ma ciało. Ale spójrzmy na to: Bob Mary i Sam są niscy. czego naprawdę dowiedzieliśmy się. Później. Wszystkie przykłady danego pojęcia są analizowane kolejno w celu wykrycia cech wspólnych. Pytanie: Powiedz. i wiele z nich wcale nie miało rudych włosów.wyłączyć cechę dotyczącą ciała każdego z trzech przypadków i umieścić ją tylko raz jako informację osoba ma ciało. Jednak w procesie formułowania tej odpowiedzi mogą zajść nieresujące rzeczy. to do jakich wniosków możemy dojść myśląc o istniejących tu /wiązkach? Poza tym. Sam jest bystry.RYSUNEK 11-9 iv. . a to dlatego. co wiesz o osobie? W odpowiedzi na takie pytanie system pamięci powinien przejrzeć listę osób i wskazać ia właściwości każdej z nich. Tak więc pojęcie osoba zostało uogólnione przez zestawienie wspólnych informacji. Chętnie godzimy się na to ostatnie. Boba i Sama. rudowłose i mają ciało. że ilustrowana na schemacie pamięć zna jedynie trzy osoby. że wszystkie osoby maja ciało. Mary jest płci żeńskiej. Źródło błędu tkwi w tym. Bob i Sam jesto osoba. Zgodnie z informacją przechowywaną w tym banku danych. że może odnaleźć w banku danych wspólne pojęcia dla niektórych osób. być może. W ten sposób upraszczamy sobie ogólną strukturę banku danych. wiedza o nich zostaje uogólniona. Hmm. w schemacie nie zostały przedstawione zdarzenia. jak i fakt. Przeanalizujmy na przykład hipotetyczny efekt pracy procesu interpretującego: Mary. Bob jest rudowłosy i radykał. Bob jest niski. Mary ma rude włosy. wszystkie osoby są niskie. gruba. W tym momencie system pamięci wie jedynie tyle. przynajmniej po części. płci żeńskiej. Wszystkie osoby mają rude włosy. Możliwe jest pewne udoskonalenie naszego modelu pamięci. osoba płci męskiej (rys. w miarę gromadzenia się coraz większej ilości informacji odnoszących się do tych czy innych pojęć rozsądnie jest zatrzymać się i ustalić. że Bob i Sam są osobami płci męskiej. tłusta. można utworzyć nowe pojęcie NI. Nie godzimy się z tym. ale nie na dwa pierwsze. Aby uprościć rozważania. Taki system uogólniania jest raczej prosty. nauczy się RYSUNEK 11-10 Niskiego wzrostu Ciało Rude włosy Istota ludzka Pryszcze Tłusta Quigee Brzydka Radykał Bystry . lecz pojęcia dotyczące Mary. Spójrzcie na rysunek 11-10.ine w banku danych czyjejś pamięci. Wszystkie osoby są niskie. Takie uogólnienia (rys. że wszystkie osoby są rude.

brzydką osobą płci żeńskiej. 11-12): określać to pojęcie słowem mężczyzna. a Mary jesto * reprezentuje informację. Przypuśćmy. niech się zastanowię. Harry jesto osoba Jak dotąd. albo też szczególnie ważne. że dostępne są następujące fakty: Osoba jest szczęśliwa. ma rude włosy i ma ciało. Dzięki takiemu mechanizmowi uogólnienia można uzyskać następującą odpowiedź na pytanie dotyczące pojęcia Mary: Pytanie: Opowiedz mi o Mary. oznacza informację. Dodajmy te trzy fakty do listy rzeczy. Luiza i Harry. Zauważmy. Jednakże zarówno Sam. Prowadzi to do nieuniknionych w tej . W danym momencie nasz system pamięci przechowuje następujące informacje. i co wyróżnia ją spośród innych osób. że osoba jesto istota ludzka. Stopniowo. Czy mam porównać Mary z innymi znanymi mi osobami? Korygowanie błędów Jestoczywiste. Przypuśćmy. a zatem jest niska.RYSUNEK 11-11 . Informacja ta umożliwia dalsze udoskonalenie schematu. żebyście przerysowali schemat. nie ma specjalnych problemów. łącząc się z jednostkami ogólniejszymi. w miarę kolejnego przystosowywania się. Wraz z upływem czasu bezpośrednio powiązane z danym pojęciem pozostają tylko cechy. * jest niska. * ma rude włosy. NI jesto *. ale jest to jedyna. I oczywiście jest osobą. (Od tego miejsca byłoby dobrze. tak abyście mogli go przekształcać w miarę jak będziemy posuwali się naprzód. niezbędny jest mechanizm przebudowywania pojęć w miarę napływu dalszych informacji. które już wiemy o osobie. które chcemy zdefiniować. że Mary jesto osoba. które są dla niego albo specyficzne. którą dysponuje w danym momencie. Mary jest grubą. że Sam jest brzydki i jest radykałem. jak i Bob są radykałami. Powinna jednak istnieć jakaś przeciwwaga dla tej tendencji do nadmiernych uogólnień. ponieważ jego wiedza może być dość szczupła. ale na razie uogólnienie to wyznacza nie nazwany węzeł wtórny. że dokonując uogólnień system pamięci może posługiwać się wyłącznie tą informacją. co jest specyficzne dla Mary.vtuacji błędów. Struktura pamięci przedstawia się teraz w sposób następujący (rys. Ta cecha systemu jest zbieżna z zachowaniem się rzeczywistych ludzi. ma pryszcze i „quigee". Podobnie dodajemy Sam do definicji pojęć radykał i brzydki. jak na podstawie analizy informacji nabytej w uprzednim doświadczeniu tworzą się pewne pojęcia ogólne. Jednak prostota tego schematu uogólnienia jest myląca. że Mary jest również brzydka. I jeszcze do tego obaj są NI. Ułatwi wam to zapis dalszych wywodów). Cechy bardziej ogólne można łatwo odszukać przechodząc w górę zgodnie ze strzałkami jesto. wspólna dla obojga cecha. który został przedstawiony na rysunku 11-11 i wprowadzili doń trzy wskazane uzupełnienia. Luiza jesto osoba. * ma ciało. Tak. klient jesto *. oznaczony dla wygody symbolem NI. Mary jesto *. \by uprościć opis danego węzła. Przede wszystkim do definicji pojęcia Sam dodajemy nowe informacje. struktura pamięci podlega ciągłej reorganizacji. Stąd też wynika nowe uogólnienie-NI jest radykałem. podstawiamy symbol * na miejsce tego pojęcia. Sam jest brzydki. Tak więc * jesto istota ludzka. Cechy wspólne dla pewnych pojęć mają tendencję do przemieszczania się w górę. Myśląc o Mary system pamięci będzie zwracał uwagę przede wszystkim na to. i utwórzmy też trzy nowe pojęcia: szczęśliwy. że dowiedzieliśmy się nowych szczegółów: Sam jest radykałem. Mamy więc okazję zaobserwować. związane z pojęciem osoby: osoba * jesto istota ludzka.

Teraz dochodzą następujące nowe informacje: RYSUNEK 11-12 Luiza * jesto osoba. to sprawdzić prawdziwość napływającej informacji. o których pamięć wie. że wiedza systemu pamięci dotycząca ludzi ciągle rośnie. należy wycofać twierdzenie osoba jest niska z definicji osoby. NI i Harry'emu (rys. system musi znaleźć sposób skorygowania wcześniej dokonanego. i przypisać je tym osobom. nadmiernego uogólnienia. * jest płci męskiej. * jest wysoka. Pierwsza rzecz. 11-13). Dotychczas system wiedział o Luizie tylko tyle. że Luiza jesto osoba. Inaczej mówiąc. * jest przystojna. skoro są dowody przeciw takiemu umiejscowieniu tego twierdzenia. a szczególnie wiedza dotycząca Luizy. * jest bystry. Jedna ze strategii polega na tym. a osoba jest niska. * jest radykałem. Bob * jesto NI. ale Luiza jesto osoba. RYSUNEK 11-13 . * jest brzydki. Następnie system powinien w stosunku do każdej z tych osób dokonać Ponownej analizy zgodności cech. W tym punkcie system pamięci musi przedsięwziąć określone środki w celu usunięcia konfliktu. Sam jesto * Bob jesto * Załóżmy. * jest stara. że są niskie. zadając informatorowi następujące pytanie: Czy masz pewność mówiąc. NI * jesto osoba. * jest głupia. Co nam teraz wyszło? Luiza jest wysoka. że Luiza jest wysoka? Jeżeli informacja została sprawdzona. aby wycofać sporną informację z pojęć wyższych i przenieść ją do węzłów wszystkich pojęć podrzędnych.Sam * jesto NI. a w szczególności Mary. jaką musi uczynić.

Niektórzy radykałowie są bystrzy ale brzydcy. ma ciało. jakimi regułami posługujecie się przy ocenie tej informacji wejściowej. Czy radykałowie płci męskiej mają pryszcze? Rozważam sobie pojęcie osoby. gruby. Każda osoba. kiedy otrzyma jedno z zadań. o których mówiliśmy poprzednio? Czy pamiętacie to stwierdzenie? Ci autorzy są faszystami. brzydki. Luiza jesto * Teraz musimy dokonać odpowiednich zmian w pojęciu osoba. Jeżeli byłaby to pamięć ludzka. człowiek mógłby rozważyć. Proponowaliśmy wam wówczas. Jeśli się dobrze nad tym zastanowić. to. Harry jesto N3. że Bob jest brzydki. Interesowało nas. że Luiza i Harrym oboje przystojni i starzy. żebyście nie przyjmowali biernie tego twierdzenia. najwidoczniej. Teraz mamy już określone podstawy do zbadania tego typu oceny. jak wszystkie pozostałe osoby. * jest niska. jest jedną ze starych. * jest wysoka. Oto co otrzymaliśmy: osoba * jesto istota ludzka. Wszystkie zostały przedstawione na rysunku 11-14. * ma ciało. co wie jego bank danych i przeprowadzić następujący wywód (rys. W gruncie rzeczy nasz model jest już na tyle rozbudowany. Harry jest wysoki.polega na podzieleniu pojęcia osoby na dwie różne grupy. którym będziemy się posługiwać. 11-14): Czy Mary jest radykałem? Jeżeli tak. Jak na razie brak tu jedynie uogólnienia informacji. wysokich przystojnych osób. Ale przypuśćmy. W ten sposób tworzymy pojęcia N2 i N3: RYSUNEK 11-14 N2 * jesto osoba. mający pryszcze i „quigee". że można by rozstrzygnąć pewne kwestie przedstawione na wstępie. Rysunek 11-15 przedstawia schemat pamięci. jest bardzo podobny do Lui/y. . Niektóre wysokie. co o nim wiemy. czy są one wysokie czy też niskie. że Harry jest głupi. jak z tego wynika. ^ Udało nam się zgromadzić raczej pełną listę cech. Mary jesto * NI jesto * N3 * jesto osoba. jeden jest płci żeńskiej. stare i przystojne. że: Harry jest stary. Drugi to radykałowie płci męskiej. Harry jest przystojny. klient jesto * N2 jesto * N3 jesto * A co z Harrym? Wszystko. jest szczęśliwą rudowłosą istotą ludzką).Druga strategia-i ją właśnie przyjmiemy . w zależności od tego. iż dowiedzieliśmy się jeszcze o tym. rude włosy i jest szczęśliwa. drugi zaś to osoby niskie. przystojne osoby wydają się głupie. Osoby niskie też mogą dzielić się na dwa typy. lecz próbowali aktywnie je zinterpretować. Ocenianie na wejściu Posunęliśmy się znacznie naprzód. Jak widać. Jak się zachowa omawiany system pamięci. to radykał może być płci męskiej lub żeńskiej i jest bardzo prawdopodobne. Harry. są dwa podstawowe typy osób: jeden typ to osoby wysokie. że napewno jesto osoba (a zatem. Jest ona również istotą ludzką. to idę o zakład.

Być może. Czy :. to mężczyźni czy kobiety? Informator: Mężczyźni. że faszyści są okrutni. co jest widoczne. Bob i Sam są faszystami. Bobie i Samie. Zapamiętam to sobie. ale. ale wie jedynie to.-i-".i cechę tego typu. niscy. ponieważ odpowiadające im pojęcia zostały uogólnione jako N2. Pamięć: Dziękuję. Pamięć ta miała już do czynienia ze >to\\cm faszyści.RYSUNEK 11-15 pamięć: Pamięć: Aha. Pamięć: Mało wiem o faszystach. Mussolini i Napoleon. żeby osoba miała •. Ponadlo. Tym razem nie wystarczy już akceptacja wartości fasadowej tej informacji. czy są osoby. została przedstawiona na rysunku 11-16. że w stosunku do poprzedniego uległ on pewnej reorganizacji. którzy są faszystami. że faszyści bywają grubi.*: są wysocy czy niscy? Informator: W7 istocie rzeczy faszyści są zazwyczaj niskiego wzrostu tak jak Hitler. RYSUNEK 11-16 . zawiera więcej informacji o Mary. Znam takich ludzi. Opracowaliśmy tak dokładnie te przykłady. Czy są brzydcy? I są radykałami? Informator: Tak bym ich określił. Pierwsza sprawa. Mussolini i Napoleon.••. Ta część pamięci. która uczestniczy w powyższym dialogu. które już wymieniłeś. aby zilustrować kilka możliwych procedur stosowanych do reorganizacji informacji przechowywanej w banku danych. I teraz otrzymuje informacjo: Osoba jesto faszysta. jaką należy zaznaczyć. to fakt. Informator: Osoba jest faszystą. Ale. że N2 otrzymało nową nazwę: N2 oznacza to samo co faszysta. brzydcy i okrutni i że wobec tego Mary. Informator: W pewnym sensie. pamięć: Rozumiem. Teraz pamięć musi powiązać napływającą informację z tymi. mówisz o jakiejś określonej osobie. Po prostu nigdy ich tak nie nazywałem. ale nie przypuszczam. Hitler. A zatem w drodze implikacji bank danych zakoduje. które już poznała..•w. Jedna z Brzydki - Zauważcie.

jak szeroki jest snop światła rzucanego przez latarkę? Porównując ze sobą rysunki 11-17 i 11-18. że garnek powinien być wykonany z metalu jednak równocześnie imbryk może być wykonany z fajansu. • Lager Cabernet sauvignon Fermentujące owoce Hałaśliwy RYSUNEK 11-17 RYSUNEK 11-18 .na przykład taki. Jeden ze sposobów przedstawienia sobie tego może być. że system interpretujący nie obejmuje całego schematu w jednym akcie obserwacji. Wtedy widzi jedynie to.procedur polega na uogólnieniu. że interpretator ogląda sieć banku danych oświetlając go latarką. Powstaje pytanie. Jeszcze inna procedura polega na wyszukiwaniu a następnie eliminowaniu błędów i niezgodności. (Zauważcie. że analogia ze snopem światła nie jest zbyt ścisła. przy założeniu. który w całości był obejmowany jednoczesna obserwacją: w takich warunkach nie trudno zrozumieć wzajemne powiązania między przedstawionymi rzeczami. Ćwiczenie: Z banku danych dotyczących garnków i pojemników (rys. ponieważ w rzeczywistości stopień dostępności sieci w banku danych mierzony jest liczbą równocześnie spostrzeganych strzałek i pojęć. 11-2) należy wyeliminować następującą niezgodność. PENETRACJA BANKU DANYCH Jak wiele danych może być objętych jednocześnie procesem interpretacji? Dotychczas przedstawialiśmy na rysunku taki schemat banku danych. I n n a wprowadza specjalny podział na klasy. że takie wyspecjalizowane klasyfikacje okażą się kiedyś przydatne. dedukowaniu wspólnych cech różnych pojęć. Jest jednak bardzo prawdopodobne. chociaż w schemacie jest określony jako garnek. a nie fizyczną miarą średnicy plamy świetlnej). dostrzegamy różne możliwe poziomy widoczności. co zostało oświetlone.

na przykład węzły reprezentujące każdego uczestnika incydentu. Ludzie starają się raczej zrozumieć. Opowiadanie jest wydrukowane w gazecie. Gdyby poproszono Was o przyjrzenie się różnym szczegółom psa. że to pamięć krótkotrwała przetrzymuje informację w celu przetworzenia jej w procesie interpretacyjnym. że prawidłowo zrozumiał każde zdanie. Kiedy śledzimy któryś ze szczegółów.. Istnieje też. Chata jest mała. w pamięci długotrwałej). że przypomina je sobie. Badani zapoznają ię z historyjką składającą się z oddzielnych zdań: s Głaz stoczył się z góry. że obraz nie jest tak dokładny. Jest też prawdopodobne. osobom badanym postawiono pytania testowe. Galaretka jest słodka.u Luigiego" (nie pokazany na schemacie). aby się upewnić. chociaż nie jest pokazany na schemacie. czy też nie. inne węzły przedstawiające pozostałe szczegóły zdarzenia przestają być widoczne.to wystarczy zadać im kilka pytań dotyczących szczegółów ubioru osób. złożony zbiór połączeń dotyczących Henry'ego. które nie wiążą się z tą historyjką. że obraz samego psa nie jest już taki wyraźny. tyle. że sama obroża zeszła na dalszy plan i jakby rozpłynęła się we mgle. Osoby badane mają wybrać ze wszystkich prezentowanych zdań te cztery. a następnie ułożyć je we właściwym porządku (ze wszystkich prezentowanych zdań można było zbudować cztery historyjki). w pewnym momencie w trakcie tego rozgardiaszu Mary uderzyła Luizę. Jaki napis widnieje na blaszce przyczepionej do obroży? Większość osób zgodzi się zapewne z tym. jego znaczenie różni się od tego. to powiedzcie: Jakiej rasy jest pies Henry? Jak długi jest jego ogon? Spójrzcie na jego obrożę. to w takiej formie nie było prezentowane. jeżeli skoncentrujemy uwagę na blaszce wiszącej przy obroży. Jest bardzo prawdopodobne. pozostałe szczegóły incydentu. takimi jak: Wietrzyk jest ciepły. a muszą przyznać. B. n Rozważmy następujący eksperyment (Brandsford i Franks. czy słyszały wcześniej dane zdania kontrolne. Słychać. które nie powinno obejmować żadnych szczegółów. Jeżeli zajmiemy się szczegółową analizą odpowiednich węzłów. c iż zapamiętać. jak sądzili. gdzie konsumenci siedzą w boksach w słabo oświetlonych rogach sali. Możliwe. Właściciel Al. Zdanie B jest najbardziej interesujące. ROZUMIENIE A ZAPAMIĘTYWANIE Główną implikacją tych rozważań jest to. W gruncie rzeczy. co było prezentowane. a nie samo doświadczenie. długości czy koloru ich włosów. że w banku danych znajduje się wtórny węzeł centralny. Po prezentacji każdego oddzielnego zdania badany odpowiadał na proste pytania (Co zrobił? Gdzie?). Zauważcie. gubimy z pola widzenia części ciała psa. Henry. Gdyby poproszono Was o przyjrzenie się psu. Badając obrożę. które składają się na historyjkę. to jego obraz znajdzie się w centrum Waszej świadomości. Czy wszystko jest jasne? Jeśli tak. chociaż w pewnym sensie nic przestają istnieć. pies Ala. jaki charakter mają te jednostki. że w pamięci krótkotrwałej może mieścić się jednocześnie tylko ograniczona liczba węzłów (to znaczy. ile promień światła latarki zdoła oświetlić). Zdanie A jest to jedno z tych zdań. Postarajcie się wywołać \v swojej wyobraźni całą tę scenę. że wyobrażają sobie dokładnie i wyraźnie cak| bójkę w tawernie. aby stwierdziły. że jednostką pamięci krótkotrwałej jest węzeł. zego doświadczaliśmy. co więcej. Badany powinien potwierdzić. Wyobraźmy sobie tę scenę: „U Luigiego"-to ciemna. lecz jest to ogólne pojęcie zdarzenia. to towarzyski sympatyczny gość. Rozważmy incydent w lokalu „u Luigieąo" opisany i przedstawiony na rysunku 11-3 w tym rozdziale i na rysunku 10-16 w poprzednim rozdziale. proszono je. odnoszący się do całego incydentu w tawernie . co człowiek może „widzieć" w jakimś jednym momencie w procesie wydobywania informacji ze swej pamięci. Można sobie łatwo wyobrazić że ograniczona liczba węzłów zmieści się w pamięci krótkotrwałej. mogą w rzeczywistości polegać na ograniczeniach pamięci krótkotrwałej. to wówczas okazałoby się. a te bardzo odległe (na przykład rola Henry'ego w incydencie „u Luigiego") pozostają z dala od centrum rozważań. że system pamięci koduje znaczenie tego. Zdania te nie były prezentowane w takiej kolejności. Głaz uszkodził chatę. Jak badani przypominają sobie te zdania? Rysunek 11-19 przedstawia cztery zdania i ich struktury. Zdanie C nie należy do tej grupy. C. Zakres tej pamięci jest mierzom w jednostkach psychologicznych. określający jego wygląd zewnętrzny i szczegóły jego psiego żywota. czy nawet szczegółów samej tawerny.Ograniczenia w tym. Przeprowadźmy następujący eksperyment myślowy. mówiąc obrazowo. ale zostały przypadkowo pomieszane z innymi zdaniami. Można tak iść w nieskończoność. że istnieją pewne granice wyobrażania sobie tej c/) innej sceny. Mrówki zjadły galaretkę. znikają z centralnego miejsca w procesie myślowym. Spróbujmy zastanowić się nad tym. to węzły sąsiednie stają się słabo widoczne. Można go analizować. Chata stoi nad rzeką. Następnie w 5 minut po zakończeniu ekspozycji wszystkich zdań. to stwierdzimy. Głaz jest mały. jak Sam wrzeszczy na Mary. co z kolei ograniczy zdolności procesu interpretacyjnego do wyszukiwania oceny informacji przechowywanych w banku danych (tzn. W pobliżu kręci się zawsze jego pies Henry. Bardzo interesujące wydaje się założenie. Na przykład takie trzy zdania: A. zadymiona tawerna. Nagle w grupie osób siedzących w rogu wybucha kłótnia. chociaż bowiem jego znaczenie jest właściwe. że sposób kodowania informacji przez system pamięci . gryzie Sama. I chociaż początkowo wydawało im się. Głaz uszkodził małą chatę nad rzeką. Głaz uszkodził chatę. które było prezentowane pierwotnie. 1971).

aniżeli ten. który wynika z analizy tworzenia się skojarzeń w klasycznych zadaniach dotyczących uczenia się. stając się również bardziej precyzyjna. czy też w rezultacie tego. czy też nie? Niewątpliwie jest zgodne ze schematem. wiedza systemu pamięci nieustannie rośnie. jaki rozpatrywaliśmy. Głaz. że wielokrotne oddziaływanie specyficznego bodźca stanowi podstawę zdobywania informacji. który stoczył się z góry. że przeczytaliście ponownie tę legendę. że wasze obecne wyobrażenia dotyczące historyjki o Hiawacie różnią się znacznie od początkowych. który was otacza. że ich nie widziały. o specyfice literatury dziecięcej i o dawnych amerykańskich tradycjach związanych z folklorem indiańskim? Klasyczne teorie uczenia się zazwyczaj wychodzą z założenia. Jeśli w pamięci przechowana jest właśnie ta ostania. które rzeczywiście było prezentowane) osoby badane zdecydowanie twierdziły. Automatycznie też w wyniku Mian struktury pamięci zmienia się wciąż nasza wiedza. to w jaki sposób można stwierdzić. Taki sposób działania przenika wszystkie nasze doświadczenia i jest podstawowym sposobem. a nie w wyniku pasywnego tworzenia związków między bodźcem a reakcją. Test 2. jaki został zapamiętany. Różnica ta polega na położeniu nacisku na dynamiczne i integracyjne procesy pamięci. a ponadto dokonuje się ciągłe ich porządkowanie i wzbogacanie nawet wówczas. Jednak takt. fest 4. im bardziej są one zgodne ze znaczeniem. Jedynie pierwsze z tych zdań było prezentowane naprawdę badanym w eksperymencie ifest !)• Kiedy jednak zapytano osoby badane. W miarę gromadzenia coraz większej ilości informacji o świecie. czy zdanie B było prezentowane. uzyskano zaskakujące wyniki: większość wskazała na Test 4. który w ogóle nie j. a zdanie Test 1 pokrywa się z nim jedynie częściowo. Prawdopodobnie wielu z Was zapoznało się w dzieciństwie z opowieścią o Hiawacie. Czy pamiętacie pierwsze wrażenie. taki. PAMIĘĆ JAKO PROCES PRZETWARZANIA INFORMACJI Opis struktury pamięci dokonany w tym rozdziale przedstawia całkiem inny punkt widzenia na naturę uczenia się. które zachowało się w ich pamięci. System uczy się poprzez aktywną interakcję z otoczeniem. że dziś wiecie więcej o świecie. . Następny w kolejności uzyskanych głosów okazał się Test 3. komplikuje założenia tych teorii.Głaz stoczył się z góry RYSUNEK 11-19 fest 3. Natomiast taki rozwój jest naturalną właściwością systemu pamięci tego typu. jakie wywarł na was bohater opowieści? Jak myślicie. uszkodził małą chatę nad rzeką. na przykład: Test 1. Ale zdania A i B są równie dobre. Głaz uszkodził małą chatę nad rzeką. 11-19). Chata stoi nad rzeką. czy pod wpływem lat zmieniły się Wasze wyobrażenia o nim? Dlaczego tak się stało? Czy dlatego. pozwala połączyć wszystkie struktury w jedną (rys. gdy nie stykamy się ponownie z danym pojęciem bezpośrednio. w jaki regulujemy nasze stosunki z otaczającym światem. które z tych zdań słyszały one już wcześniej. że stale wzbogaca się nasz zakres pojęć. o Indianach. W omawianym eksperymencie zestaw zbudowany był ze zdań kontrolnych o różnym stopniu złożoności: niektóre zdania zawierały większą liczbę prostych myśli niz pozostałe.yj prezentowany. Każda prowadzona teraz dyskusja dotycząca Hiawaty determinowana jest po części tym. będąc niejako produktem ubocznym tego procesu. Głaz uszkodził małą chatę. Pamięć zakodowuje i przechowuje myśli i znaczenie. Nie mogło być inaczej. Zdanie Test 4 stanowi najpełniejszy opis zdarzeń. A zatem. Natomiast co do Testów 2 i 1 (a zdanie Test 7-to jedyne. Tak więc jest całkowicie zrozumiałe. Zdanie C jest wyraźnie błędne: przeczy bowiem temu. co zostało przechowane w pamięci. osoby badane powinny rozpoznawać zdania tym łatwiej.

w miarę gromadzenia się cech przedmiotów. w jaki ta sama informacja zostaje zakodowana przez dorosłego.viita tak skomplikowany system wzajemnych powiązań. A zatem. myśli. jego struktura pojęciowa. rekonstrukcja nie polega na tym. . Spośród wielu jeszcze nie zbadanych obszarów dotyczących świadomości ludzkiej laibardziej interesujący jest interakcyjny aspekt umysłu ludzkiego.czego o nim dowiedzieliście się początkowo. które manipulują i reorganizują napływającą informację. Nowe pojęcia mogą już teraz być przyswajane głównie na podstawie analogii z tym. że staracie się przypomnieć sobie przede wszystkim t0 co rzeczywiście w niej było? Ciągły rozwój gromadzonej wiedzy. jedną z główmiMcech adaptacyjnych systemu pamięci. Spróbujcie przypomnieć sobie tę historyjkę: czy \ Vas/ . pozwalającymi na jej przyswojenie i organizację. z czym się styka. Jednakże. >Jiemal wszystko. Podstawowa trudność w danym momencie polega na ?raku systematycznych narzędzi analizy naturalnego. co sobie na ten t e n i . Należy też się spodziewać. Człowiek zadaje piania. jaka istnieje między sposobem zakodowania informacji w pamięci dziecka a sposobem. sprzeciwia się rewizji. jakie stosowane były w toku gromadzenia informacji.lU znane z uprzednich doświadczeń. nie zawsze prowadzi to do pojawienia się takich samych struktur pamięciowych.v obchodzeniu się z nowymi informacjami będzie się ciągle zmieniała w miarę ^ztałtowania jej struktury.Iowieka w toku pracy i zabawy. W -tfultacie człowiek dorosły raczej woli odrzucić sprzeczne informacje lub zmienić ich . W późniejszych latach życia kiedy nagromadzone zostały duże zasoby informacji i zorganizowane w bank danych o rozwiniętym systemie krzyżujących się połączeń. że zachowanie dziecka jest związane z aktywnym itączeniem otoczenia w proces systematycznego poszukiwania informacji niezbędnych jo budowania jego wewnętrznej reprezentacji świata. Wskazywaliśmy pewien sposób. eksploracyjnego zachowania się . że elastyczność pami^': . w jaki sposób przyswajana jest nowa informacja. Pamięć dwóch różnych osób rozwijałaby się jednakowo jedynie pod warunkiem. Początkowy etan konstrukcji banku danych nieuchronnie związany jest z olbrzymią ilością informacji zapamiętywanej w sposób mechaniczny. jest bardzo mało prawdopodobne. uczenie się nabiera zazwyczaj innego charakteru. Rozumienie rozwija się w wyniku połączenia doświadczenia zewnętrznego z mechanizmami wewnętrznymi. całe uprzednie doświadczenie jest automatycznie włączone do pełniejszej interpretacji i rozumienia tych nowych zdarzeń. Bardzo rzadko człowiek dorosły spotyka się z czymś zupełnie . jeśli nawet podstawowe mechanizmy są takie same. Na początku większość pojęć znajdujących się w pamięci jest tylko w części zdefiniowana i słabo powiązana z innymi przechowywanymi informacjami. jak również procesy przetwarzania informacji powinny być jednakowe u wszystkich ludzi. Nawet wówczas. l t myśleliście od tego czasu. że podstawowa struktura pamięci. Zdolność do radzenia sobie z najróżnorodniejszymi sytuacjami za pomocą niewielkiego zbioru podstawowych mechanizmów stanowi. W modelach tego typu występowanie różnic indywidualnych oraz systemów idiosynkratycznych będzie raczej regułą niż wyjątkiem. wywien istotny wpływ na to. Główny problem polega teraz na włączeniu nowego pojęcia do istniejącej struktury. Nawet bardzo subtelne różnice w otoczeniu mogą pozostawić różne ślady w pamięci. która wypraco. w jaki system pamięci może zadawać pytania w celu sprawdzenia tworzonych rsrzez siebie porównań i wysuwanych wniosków..vvraźnie sprzeczna z tymi doświadczeniami. Przyjmujemy. Kiedy zostanie ustalony związek między nimi. Struktura pojęciowa u dzieci jest znacznie słabiej ukształtowana i powiązana wzajemnie niż u jorosłych. Nowe doświadczenie przyswajane jest w dużych dawkach.iaczenie. a po części tym. przechowywanej w systemie pamięci. Opisany przez nas model dotyczy •daśnie tych spraw. co jest nie powiązane z jego strukturą pojęciową. gdy odbierana informacja jest . że otrzymują one dokładnie taką samą informację w jednakowym porządku i posługują się identycznymi procedurami. co leży u podstaw takiego idiosynkratycznego rozwoju. To. ale w gruncie rzeczy ten ważny problem jotraktowaliśmy dość pobieżnie. lecz nie uwzględnia ich w pełnej mierze. bez wątpienia. co jest . poznawania przykładów oraz rozwoju pojęć dotyczących rozumienia wzajemnych stosunków między klasami pojęć. co człowiek sądzi. On też wyznacza te ogromną różnicę. 1/ dziecka każde nowe pojęcie powinno tworzyć się na pustym miejscu. analizuje własne doświadczenia. ponieważ sprzeczności pojawiają się rzadko.y.jpwym. marzy i działa. aniżeli przebudować lub zmodyfikować system swych przekonań. co jest już znane. Nawet bardzo j-obieżne obserwacje wykazują. przedstawiająca świat ich doświadczeń. zależy zarówno od jego doświadczenia. bez względu na u\ że podstawowe mechanizmy interpretacji i pamiętania informacji są wspóine ii!j wszystkich ludzi. Zrozumienie dokonuje się powoli. żeby u dwu różnych osób ukształtowała się jedna i ta sama struktura pojęciowa. może być w jakiś sposób powiązane z tym. czyta. Początek został jednak zrobiony. Zauważcie. jak i od kolejnych wnioskowi dedukcji.

nazw . Dziecko nazywa śwnież swoje własne czynności: nie przypadkowo dzieci często rozmawiają same ze > ą Ale w końcu struktura taka jest niewystarczająca. Do czasu opanowania języka struktury jercepcyjne i poznawcze mogą tworzyć się wyłącznie na podstawie działania wynikają. plus wiedza o stałości i niezależności przedmiotowi zdarzeń. W miarę rozwoju jego zdolności do porozumiewania jięza pomocą symboli. Te wczesne struktury zawierają sekwencje działań wykonywanych przez dziecko w jdniesieniu do jego otoczenia. że schematy łączące ioznania sensoryczne z działaniami motorycznymi zwane są schematami sensorycznonototycznymi. kiedy zostanie wyrzucona. Pierwsze roki dziecka w posługiwaniu się językiem to nazywanie znanych mu już przedmiotów: ibawek. Od tego momentu dziecko nie musi uczyć się wyłącznie poprzez własne doświadczenia. Język Nabywanie znaczenia poprzez działanie Znaczenie nazw STRUKTURA JĘZYKA Struktura znaczeniowa a struktura powierzchniowa Przekazywanie struktury Przekazywanie znaczenia UCZENIE SIĘ JĘZYKA Uczenie się reguł Naśladownictwo Język jako środek komunikowania się Pierwsze kroki w komunikowaniu się Wytwarzanie a rozumienie Na dm iern a gen era lizać ja GRAMATYKA ANGIELSKA Rozumienie języka stanowi z pewnością unikalną i najważniejszą właściwość ludzkiego umysłu. Nawet po opanowaniu języka wczesne mechanizmy inteligencji serisoryczno-motoyeznej odgrywają nadal decydującą rolę w organizowaniu doświadczeń dziecka. język i myślenie dziecka przeplatają się tak silnie. jak pokażemy w rozdziale 13. Rozumienie . pienia się podłoże jego wiedzy o otaczającym świecie: następuje przejście od joświadczeń czysto sensorycznych i motorycznych do operacji na symbolach. jakie wydaje pies. Systemy językowe są tak złożone.dla istniejących już schematów sensoryczno-motorycznych. Poprzez działanie niemowlę tworzy ogólne pojęcia o przedmiotach.ego z doświadczeń. że niemożliwe już staje się ich rozdzielenie. działanie pozostanie dla normalnego dziecka :mtralną częścią jego struktury pojęciowej. prostych przedmiotów z otoczenia. A mimo to każde normalne dziecko może opanować dowolny istniejący język. Opanowanie języka stanowi punkt zwrotny w rozwoju dziecka. Tak więc jego pojęcie o psie może być oparte na odczuciu dotykowym sierści psa i na zabawnych jźwiękach. kiedy zostanie uszczypnięty. a pojęcie piłki może opierać iic na jej ruchu. Rozwój odpowiednich schematów działań zostanie jokładnie omówiony w rozdziale 13. Różnorodne schematy sensoryczno-motoryczne wyuczone przez dziecko (pierwszych dwóch latach. Jeszcze Eez długi czas po opanowaniu języka. ' b. Poproście siedmioletnie dziecko o zdefiniofanie dowolnego przedmiotu codziennego użytku. Nabywanie znaczenia poprzez działanie Działanie jest podstawą początkowej wiedzy nabywanej przez dziecko. worzą tę podstawę. a odpowiedź będzie oparta na jego Kalaniu: stoły są do jedzenia. Język rozwija się w ramach inteligencji sensoryczno-motorycznej. na której stabilizuje się opanowanie języka.12. z którymi się styka. ojcowie są do bawienia się. krzesła są do siedzenia. Początkowo Toblem uczenia się języka może sprowadzać się głównie do przyswojenia językowych lykietek . Może jno uczyć się za pomocą języka. że do tej pory nikomu jeszcze nie udało się dać pefnego opisu reguł tworzących te systemy. członków rodziny. Tu wystarczy zaznaczyć. Dziecko zaczyna posługiwać się językiem w wieku około dwóch lat i.

Zdarzenia i spostrzeżenia ważne dla danej wspólnoty są zwykle nazywane bezpośrednio za pomocą niewielkiej liczby słów. jak prosto dany język potrafi oddać to doświadczenie. trzeba siać reguły konstruowania znaczących ciągów słów. angielskim: automobil-auto. a tym samym można włączyć do rozwijającej się struktury pojęciowej dziecka określony wzorzec uogólnienia i różnicowania. śanowi użyteczne narzędzie komunikowania się. bez względu na to. Wydaje się. ponieważ oddają one ogólne relacje istniejące między pojęciami. przeważa •endencja do łatwości i ekonomii w procesie porozumiewania się: automobil zastępuje . z organizacji pojęciowej opartej na działaniu stopniowo przechodzi do organizacji opartej na słowie. Znaczenia pojedynczych wyrazów w zdaniu łączą się zgodnie z zasadami gramatyki. Jeżeli zdania byłyby budowane z oddzielnych słów według tych samych zasad. Przypomnijmy sobie. A nawet więcej. Kiedy język zaczyna uczestniczyć w kształtowaniu pojęć. uto lub wóz. John. Konieczny byłby wówczas słownik do określania znaczeń każdego możliwego zdania. Ludzie ze wszystkich wspólnot językowych mogą wymieniać między sobą dowolne informacje percepcyjne. słowa przejmują rolę punktów oparcia dla struktury pojęciowej Od chwili. ponieważ efektywność kodowania doświadczenia w pamięci uzależniona jest od gotowej struktury symbolicznej banku danych. potrafi bowiem opisać te różnice za pomocą symboli językowych-dany rodzaj ryżu jest drobnoziarnisty. Dowolny zbiór konkretnych przedmiotów może zostać połączony dzięki nadaniu mu ogólnej nazwy. Język. czego oczekujemy. od których to zależy łatwość kodowania. Nie wystarczy po prostu dodać do siebie znaczenia oddzielnych słów. jakie jak automobil czy telewizja. STRUKTURA JĘZYKA \'ie ma reguł pozwalających określić znaczenie słowa na podstawie jego brzmienia. 1 ielevision-TV. Sposób. bardziej owalny i ciemniejszy-chociaż musi użyć w tym celu więcej słów. nie jest prosty. ale równocześnie jest dla dziecka (albo ':-ż dorosłego) trudny do przyswojenia. przekształcasz podstawa. Każda wspólnota językowa dysponuje w pewnym stopniu swobodą w zakresie sposobu podziału swego percepcyjnego doświadczenia poprzez przypisywanie nazw określonym sferom tego doświadczenia. co pamiętamy? Siła słów polega na ich nieograniczonej wręcz elastyczności. Dziecko z Filipin musi budować system pojęciowy pozwalający mu rozróżnić 92 rodzaje ryżu. Każdy człowiek. to •wuezenie się języka nie sprawiałoby żadnej trudności: dziecko uczyłoby się znaczeń pojedynczych wyrazów. gdy nie potrafi ich odpowiednio nazwać. gryźć. telewizję natomiast TV (W oryg. które są podstawą powstawania tych struktur. jakim posługuje się językiem. iż napływająca informacja jest częstokroć kodowana w postaci akustycznych etykietek. Nazwy są nadawane arbitralnie. liczba możliwych połączeń słów przewyższyłaby znacznie zdolność naszego systemu pamięci. może odróżnić różne rodzaje ryżu. Jednak w miarę tego. Jeżeli byłoby to tak proste. Czy jednak posługiwanie się nazwami (etykietkami językowymi) wpływa na zmianę naszego sposobu myślenia? Czy wpływa na to. którym posługuje się dana społeczność językowa. W większości ję/yków najczęściej używane słowa są zarazem najkrótsze.Znaczenie nazw W miarę jak dziecko zaczyna posługiwać się symbolicznymi nazwami. że język zbudowany jest inaczej. kto rzeczywiście gryzie: John czy pies? Aby odpowiedzieć na to pytanie. których używa się hardzo często. która zostanie przechowana o danym zdarzeniu. Jest jednak całkiem oczywiste. które są komunikowane iv innych językach. Sposób. ponieważ trzeba byłoby uczyć się oddzielnie znaczenia Każdego nowego ciągu słów. odzwierciedla te struktury percepcyjne i symboliczne. że opanowanie języka nie wpływa bezpośrednio na zdolności percepcyjne. na której buduje ono swe pojęcia. System symboli. aby uzyskać znaczenie zdania. to język straciłby swą ogromną giętkość jako narzędzie wyrażania i przekazywania myśli. Jest oczywiste. aby sądzić. dzięki swej złożoności. Jeżeli dana wypowiedź obejmuje więcej niż jedno pojęcie. które odnoszą się do konstrukcji wyrazów z oddzielnych dźwięków. uczestniczące iazwyczaj w nabywaniu doświadczeń i zapamiętywaniu. początkowo otrzymują stosunkowo długie opisowe określenia. Skróty opowiadają tej samej zasadzie. Etykietki te mogą pełnić rolę potencjalnego filtra informacji. że istnieją poważne podstawy. Stanowią one specjalną klasę słów. w jaki dany język odnosi się do doświadczenia percepcyjnego. Ponadto. które otrzymały specjalne nazwy u mieszkańców Filipin. telephone-phone). . Każdy język wpływa w szczególny sposób na struktury wewnętrzne. Słowa wydają się podporządkowane pewnej zasadzie (zwanej prawem Zipfa). kiedy potrzebowałoby połączyć ich znaczenia. na. jednak wpływ ten nie dotyczy mechanizmów poznawczych. a to jest często znacznie prostsze niż manipulowanie samymi pojęciami. nie •Unika. że każda wspólnota językowa wypracowuje własne struktury znaków. car. które odgrywają w życiu tych społeczności rolę najważniejszą. tworząc znaczenie całego zdania. przechowywania i mówienia na temat określonych doświadczeń percepcyjnych. Nowości technologiczne wprowadzane do naszego życia. może wywierać znaczny wpływ na kodowanie i przechowywanie informacji sensorycznej. co widzimy. Tak więc ze słów: pies. do. A mimo to tyrania słów nie jest absolutna. Istnieje jednak ogromna różnica między iżyciem języka jako mechanizmu nazywania przedmiotów a językiem jako środkiem Urażania twierdzeń o świecie. w jaki powstaje to znaczenie. •0 relacje między tymi pojęciami stają się ważne. gdy słowo staje się nazwą przedmiotu lub zdarzenia. dziecko eskimoskie musi umieć rozróżnić dziesiątki rodzajów śniegu. jak ich użycie w języku staje się coraz częstsze. zanim dotrze do pamięci długotrwałej. chociaż pewne rzeczy mogą okazać się dla nich trudniejsze niż inne. można myśleć manipulując słowami. a następnie uczyłoby się łączyć ze sobą wyrazy. Zapamiętanie prostego percepcyjnego doświadczenia jest bezpośrednio powiązane z tym. Odpowiedniość między dźwiękiem a znaczeniem musi być wyuczona oddzielnie dla każdego słowa w danym języku. nawet wówczas. Zwróćmy na przykład uwagę na jtugość przyimków: w.

a będzie pan miał ochotę na winogrona. Zdanie czynne: Zdanie bierne: Zdanie przeczące: Pytanie: Zdanie bierne przeczące: Pytanie przeczące: John przestraszył Mary. Z tego właśnie powodu nazywani1. Z tego właśnie powodu znaczenie przekazywane w komunikacie nazywamy strukturą znaczeniową. to ich struktura znacze• v jest taka sama. człowiek dorosły zrozumiał związek między krążkiem a odpowiednim otworem w automacie. lepiej będzie powiedzieć mu: Za każdym razem. Zastanówmy się nad takim zdaniem: John przestraszył Mary. że krążki trzeba wrzucać do otworu w aparacie. Zdanie to przekazuje tę samą informację. kiedy to kręcąc ypo pomieszczeniu odkryje wreszcie ten związek.Struktura znaczeniowa a struktura powierzchniowa Przeanalizujmy sieć związków znaczeniowch i działań przedstawioną na rysunku 12-1 Jest to obraz możliwego systemu znaczeń reprezentowanych w strukturze pamięci jakiej osoby. albo też o tym. hociaż struktura powierzchniowa obu tych zdań jest różna. zarówno pisane. A zatem. muszą istnieć w nim pewne konwencje. takich jak na rysunku 12-1. wystarczy włożyć krążek do automatu. danego języka. Zakładamy. Ponieważ język składa się ze słów. Co więcej. która da się obiektywnie rejestrować.i!v. Czy John przestraszył Mary? Mary nie została przestraszona przez Johna Czy John nie przestraszył Mary? . co zdanie: Przedmiot Okrągły RYSUNEK 12-1 Winogrona <C8> Kwadratowy Przedmiot Przedmiot Okrągły Duży Mary została przestraszona przez Johna. a pojawią się winogrona. zwłaszcza gdy zakładamy.. nie musimy precyzować tego. że odbiorca informacji opanował już pewien zasób podstawowych pojęć. dokonujemy rozróżnienia między słowami służącymi do przekazywania myśli a samymi myślami. W rzeczywistości podstawowa struktura zdarzenia w którym na •>konawca (agens) John przestraszył odbiorcę Mary. aby móc się nimi posłużyć. kiedy znajdzie się pan w pomieszczeniu. Ponadto nie istnieje koniec/nosi: przekazywania struktury znaczeniowej w całości. Mówiąc o języku. że winogrona pojawiają się v\ odpowiednim pojemniku automatu. pozwala na utworzenie ośmiu -instormacji zdania. nie musimy mówić o tym. mających to samo znaczenie. Przypuśćmy. które pozwalają na odróżnianie słów i relacji między nimi oznaczających pojęcia od słów i relacji oznaczających działania i od słów odnoszących się do stosunków 1 między działaniem a pojęciem. Mary została przestraszona przez Johna. że nie trzeba o nich wspominać. John nie przestraszył Mary. Różnicę między strukturą powierzchniową a strukturą znaczeniową najlepiej /ilustrują przykłady. że krążki należy uprzednio wziac w rękę. w jaki sposób za pomocą krążków wydostać / automatu winogrona. konkretne zdania. w zdaniu wyjaśniającym naszemu słuchaczowi. ponieważ zależy ono od strukiur> pamięci ludzi włączonych w sytuację komunikowania się. Słowa są jedyną częścią składową zachowaniu językowego. Nie można zobaczyć znaczenia. ilustruje on sytuację omawianą w rozdziale 13. . użytych przez nas do przedstawienia struktury znaczeń. Zbudowano go zgodnie z oznaczeniami wprowadzonymi w rozdziałach 10 i 1! . Język można rozpatrywać jako metodę przekazywania struktury pamięci mówiącego strukturze pamięci słuchającego. że zależy nam na tym. a nie z jakichś kółek i strzałek. jak i mówione strukturami powierzchniowym. Zaznaczmy. że dla dowolnej struktury znaczeniowo istnieje znaczna liczba możliwych opisujących ją zdań. Zamiast pozostawić go w pokoju zdanego na przypadek. że wszystkie te stosunki są już znane lenn: człowiekowi albo są tak oczywiste. w którym będą te właśnie niebieskie krążki i taki automat z otworem.

(Oni są pracującymi studentami. że różne struktury znaczeniowe leżą u podstaw jednej i tej samej struktury powierzchniowej. W czasie słuchania lub czytania zachodzi odwrotny proces: człowiek itara się zrozumieć wypowiadane doń słowa i odtworzyć strukturę znaczeniową. Każdemu z nich odpowiada odrębna struktura znaczeniowa. . udanie to ma dwa możliwe znaczenia. że wiele struktur powierzchniowych przedstawia tę sarmi strukturę znaczeniową.est niegramatyczne. drugie znaczenie: Oni sprawiają. że chociaż znaczenie i poprawność gramatyczna są ze s b powiązane.Pytanie bierne: Pytanie przeczące bierne: Czy Mary została przestraszona przez Johna? Czy Mary nie została przestraszona przez Johna? They are working students.^formacja o związkach i pojęciach jest jednoznaczna. jak to zostało przedstawione na rysunku 12-3. Człowiek mówiąc lub pisząc sięga do własnych struktur znaczeniowych i stosuje odpowiednie reguły gramatyczne. RYSUNEK 12-3 Cl's are students who work (Cl to studenci. ponieważ brak jest informacji pozwalającej na rozszyfrowanie dwuzna•zności. Zdanie: oą Jeść jabłek . to jednak nie są tym samym. zawarta w nim . Warto jednak pamiętać o tym. a mimo to trudne do Jterpretacji. Jest zatem możliwe. nek 12-2 pokazuje strukturę znaczeniową dla wszystkich ośmiu zdań. aby zbudować poprawne zdania. którzy pracują) Reguły gramatyczne języka określają nam sposób przekształcania struktur znaczeniowych w struktury powierzchniowe. to część znaczenia gubi się: RYSUNEK 12-2 Kopać John Mary. Jeżeli zakłócenia dotyczą informacji o specyficznych rolach osób biorących udział w zdarzeniu. W każdym z ośmiu zdań podstawę stanowi jedno zdarzenie: John przestraszający M i l n W wersjach przeczących występuje negacja tego faktu. ale w kontekście jest ono całkiem sensowne. Bywa i tak. Te osiem transformacji struktury podstawowej stanowi zasadę tworzenia się większości struktur powierzchniowych zdań w języku angielskim. Rysi. w pytających poddaje się g0 -A wątpliwość. Pewne zniekształcenia grama:yczne mogą uczynić przekaz niezrozumiałym. Oto przykład (w języku angielskim): •^reszcie zdanie może być całkowicie poprawne gramatycznie. Zdania te zmieniają wyłącznie formalną strukturę powierzchniową. że studenci pracują).

mogą mieć bardziej specyficzny charakter. dwuznaczne odniesienia znaczeniowe bardzo utrudniaj. że fraza czasownikowa składa się z czasownika (V . Liczne opuszczenia. że N (rzeczownik) może być w sposób ciągły zastępowany przez przymiotnik lub przysłówek (Ad -adjective. oni czy tamten jest oczywiste. czy profesorowie są wykonawcami czy też odbiorcami czynności odwiedzanie. \o'ejiie reguły. Tak więc zdanie: Całować John tygrys jest zarówno niepoprawne gramatycznie. ponieważ konkretny dobór słów może odnosić się tylko do jednego znaczenia. która w ogóle nie została użyta we frazie the man (Art+N). instrument: ością. mają taki uniwersalny charakter. 2 Reguły gramatyczne przedstawione w niniejszym paragrafie wywodzą się z gramatyki generatywno•ftnsformacyjnej.nounphrase). W ten sposób możemy wyprowadzić prosty zbiór reguł służących do podziału tego typu zdania: Czytamy je następująco: 1. z istoty swej ~ńc być stosowany do każdego języka naturalnego. Reguła 4 pozwala na wytworzenie frazy: The very tired big fat hungry dirty old man (Bardzo zmęczony wielki gruby głodny brudny stary człowiek).) rekina i b) przedmiot: rekina.Żeglarz zabił ością rekina. W drugim zdaniu występują dwie różne struktury znaczeniowe w zależności od tego. nie stanowi to jednak gwarancji.sentence) dzieli się na NP + VP. W tej książce głównie zajmowaliśmy się dotąd raczej znaczeniem zdań niż ich bezpośrednią strukturą powierzchniową. poi. Odwiedziny profesorów mogą być nudne1. (Bardzo stary człowiek je ostrygi. Ludzie dość rzadko mówią zdaniami poprawnymi gramatycznie. szeroko stosowane zaimki. gdy struktura powierzchniowa formalnie nie jest prawidłowa.) 1 . Reguła 4 stwierdza. dzieli się na V + Fraza rzeczownikowa może być poddana dalszej analizie: Reguła 3 umożliwia zastąpienie frazy rzeczownikowej przez rodzajnik (Art . że fraza the very old man •bardzo stary człowiek) jest frazą rzeczownikową (NP . reguły transformacyjne. (Przypred. (kiedy to rzeczownik N z Art+Ad+N został ponownie zastąpiony przez Ad+N. jaki tu jest prezentowany.] analizę formalną wypowiadanych zdań. jak: to. musimy jakoś inaczej rozczłonkować zdanie.) Mogą być dwie struktury znaczeniowe tych zdań: Żeglarz zabił a) przedmiot: kogoś. tylko jeden wyraz John musi z konieczności oznaczać wykonawcy (agensa) będącego istotą ludzką. natomiast zdanie: Strzelać John tygrys chociaż niepoprawne gramatycznie. Zgodnie z tradycyjną gramatyką zwykłe proste zdanie angielskie składa się z podmiotu i pfzeczenia lub z podmiotu.article) plus rzeczownik (N . których celem jest przekształcenie struktury głębokiej w ciąg wyrazów zjawiających się w konkretnej wypowiedzi. Zdanie (S . dając w efekcie Art + Ad + Ad + N). Psychologiczne badania dotyczące gramatyki koncetrują się na procesach poznawczych. (Przyp. jest wystarczającym (a nawet wielce prawdopodobnym) przedmiotem tego działania. poi. 2. w istocie sprawy te są ze sobą ściśle powiązane. że mechanizmy poznawcze zdołają odpowiednio wykorzystać jego znaczenie i odwrotnie: wiele zdań o najwyraźniej niejednoznacznej strukturze powierzchniowej jest w praktyce całkiem zrozumiałych. adverb) plus rzeczownik (N). to zapis formalny. Reguły te są fakultatywne. instrument: ości. po pierwsze. frazę eats oysters ije ostrygi) nazwiemy frazą czasownikową (VP-verb phrase). której celem jest opis uniwersalnych reguł językowych. W rzeczywistości większość wypowiadanych zdań trudno zrozumieć w oderwaniu od ich kontekstu. które opisują strukturę głęboką języka. Z psychologicznego punktu widzenia język jest środkiem komunikacji. tego typu rozróżnienia nie są dla nas szczególnie użyteczne. zastosowano ją raz we frazie the old man (kiedy to rzeczownik N z Art+N został zastąpiony przez Ad+N) oraz użyto jej dwukrotnie we frazie the very old man. GRAMATYKA ANGIELSKA 2 /dania angielskie są złożone z kilku różnych rodzajów składników połączonych ze sobą według formalnych reguł gramatycznych. że może wystąpić cały ciąg modyfikatorów we frazie rzeczownikowej w tym sensie. Z punktu widzenia języka jako środka komunikowania się sytuacja taka jest zupełnie oczywista. Zwłaszcza pierwsze z omawianych "Sut. jak i niezrozumiałe. struktury znaczeniowe dają się przekazać nawet wtedy.) Możemy rozłożyć to zdanie na różne sposoby. czasownika i dopełnienia. które pośredniczą między strukturą powierzchniową a znaczeniem. Jeśli nawet przekaz odpowiada dokładnie regułom poprawnego mówienia. reguły struktur frazowych. a po trzecie zauważmy. to jednak w razie potrzeby może być jednoznacznie zinterpretowane. ponieważ zbiór relacji znaczeniowych jest całkiem ograniczony (Schank. gdy znaczenie takich słów. Jak to już stwierdziliśmy. czynności strzelać. a pozostały wyraz tygrys. Przyjmijmy. Rozważcie zdanie: The very old man eats oysters. Jednak w kontekście. Przykładem może tu być zastosowanie Reguły 4. Niemniej jednak oba zdania można zrozumieć bez większych trudności. Jakkolwiek więc •Pisane poniżej reguły egzemplifikowane są zdaniami języka angielskiego (tłumaczenia podajemy w nawiasach) -ickióre z nich stosują się wyłącznie do tego języka. to znaczy jedna z nich lub obie mogą być zastosowane do analizy zdania. Kolejne zdania: I saw the sparrows flying to the trees (Widziałem wróble lecące na drzewa) I saw the Grand Canyon flying to New York (Widziałem Grand Canyon lecąc do Nowego Yorku) mają w języku angielskim podobne struktury powierzchniowe.noun). lecz zupełnie różne struktury znaczeniowe. red.verb) i z frazy rzeczownikowej. 1969). Po drugie.

że następująca po nim fraza rzeczownikowa określa lokalizację. VP -> V+NP. Aby nasza gramatyka objęła frazy pr/. Art.Ad+N N -> Ad+N Art -> The (rodzajnik określony) N -> man (człowiek) Ad -> very (bardzo) Ad -» old (stary) VP VP . fraza in the tree house jest frazą przyimkową {PP .Art+N N . musimy po prostu rozszerzyć Regułę 2: 2A.prepositional phrase) i składa się z przyimka (prep -preposition) plus zwykła fraza rzeczownikowa. VP -» V+PP. N. to analiza zdania The very old man eats oysters zostanie zakończona.V+NP NP -* ArtVN V -> eats (je) Art -> (opuszczony) N -> oysters (ostrygi) Dotychczas opisana gramatyka nie może jednak poradzić sobie z frazami przyimkowymijak np. że w konkretnej sytuacji stosuje się albo regułę 2A. (Bardzo stary człowiek mieszka w dziupli). Ad) w wyrazy. 2C. RYSUNEK 12-4 RYSUNEK 12-5 . S .yimkowe.w) w tym zdaniu oznacza. Przyimek {in . zdaniu: lV The very old man lives in the tree House. 2B. Rysunek 12-4 przedstawia zastosowanie tych reguł w postaci struktury drzewkowcj wraz obrazem struktury znaczeniowej tego samego zdania. albo 2B. nigdy obie na raz.Jeżeli dodamy do tego jeszcze reguły przekształcające wyniki zastosowania powyższych reguł (V.Np+Vp NP NP . PP -> Prep+NP. z jest rzeczą oczywistą.

drzewo... czasem jako reguły przepisywania (rewrite rules).. drzewny.. ponieważ pozwalają na przetasowanie różnych segmentów zdania. że wprowadziliśmy nowy symbol do wykresu: duży trójkąt. (człowiek. red. które tu przytoczyliśmy. + (lives) + (mieszka) + (in the tree house) + (w dziupli) Skonstruowanie zdania biernego wymaga przegrupowania tych fraz do postaci: PP (In the tree house) + V + NP + (lives) + (the very old man) Zdanie w powyższym układzie. jak te frazy mogą być przegrupowywane w rzeczywiste struktury powierzchniowe zdań. przy. to. przedstawione są na wykresach 12-4 i 12-5. Zwykle temu przetasowaniu towarzyszą wskazówki syntaktyczne •/apewne po to. on. przekształcając ją tym samym w PP. które zostały zastąpione przez trójkąty.. few.Aux)\ końcową NP poprzedza przyimek przez.. przyjmowanymi w poezji: In the tree house lives the very old man who constantly eats oysters as fast as he can1. dom. S^ S + Conj + S..Obecnie uzupełniwszy słownik możemy zastosować powyższe reguły do nowego zdania. house.conjunction): 1A.. S .. tree. która pozwala na wyeliminowanie NP2: The very old man lives in the tree house and eats oysters.. przez. Konkretne struktury.* N P + VP. aczkolwiek jest ono całkowicie zrozumiałe. nie uważa się zwykle /a zdanie gramatyczne (w języku angielskim . które wskazują. Słownik przedstawia się następująco: V -» lives. Ze względu na to. aby osobie słuchającej czy czytającej przekształcone zdanie umożliwić dotarcie do wersji wyjściowej. sings.. red.. lub. at.. Patrząc na samo zdanie. na jego wykres i wykres struktury znaczeniowej tego zdania..) Prep.. (Tych kilka reguł. jak t0 pokazuje wykres na rysunku 12-5. limeryk. Do reguł struktur frazowych należy jeszcze dodać reguły transformacyjne..przyp. Ad -* old. limerick. dużo.. ostryga. (i.) Tak więc dzięki Regule 1A nasze dwa zdania można połączyć następująco: (The very old man lives in the tree house) and (the very old man eats oysters) Wykres tego zdania znajduje się na rysunku 12-6 4 . nie zawsze jest to konieczne. Zwykle w takich przypadkach stosujemy regułę opuszczania. IB. Rozważcie dla przykładu zdanie bierne: The tree house is lived in by the very old man. Ponadto wykonawca (lub instrument) czasownika jest oznaczony za pomocą przyimka przez. że omawiane reguły obracają się wokół fraz. a pełny zbiór tych reguł określa gramatykę struktur frazowych. eats. czyli na jego transformację.) jest złożone z dwóch zdań. Tak więc zdanie The very old man who lives in the tree house eats oysters. poi. który mieszka w dziupli.. many.. Conj -> and. je. do czasownika zostaje dodana forma posiłkowa {auxiliary.. którą należałoby wykreślić dla przekształcenia fraz rzeczownikowych i czasownikowych w końcowe wyrazy.) poza szczególnymi konwencjami stylistycznymi. tree. które dotąd analizowaliśmy. do.. . (Bardzo stary człowiek. poi. Utworzenie zdania biernego wymaga przegrupowania fraz zdania. Stanowi on po prostu skróconą •ormę zapisu struktury drzewkowej.. lecz. (mieszka. W związku z tym w zdaniu zachodzi więcej zmian: Przyimek z początkowej PP zostaje opuszczony pozostawiając samą NP.. (w. but.) Art -» the. or. je ostrygi. a.) N -> man. jak też pełni tę samą rolę. bardzo. daleko nic wyczerpuje pełnego zestawu). by. mało... Zmiany te w kolejnych fazach wyglądają następująco: (The very old man) (NPi) (PP) (Pr^p+NP 2 ) (NP2) (The tree house) + + + (lives) (V) (V) + + (in the tree house) (PP) (NPi) (by+NPi) (PP) (by the very old man) ( A "x+V) + Prep + + (Aux+V) + (Prep) + (is lived) (in) + Reguły te są transformacyjne. jak to wskazuje przykład z podanego limeryku. Ze zdań prostych można budować zdania złożone. I tak w tym przypadku zdanie wyjściowe miało następującą strukturę frazową: NP (The very old man) (Bardzo stary człowiek) + V + PP \[a ogól konstrukcje bierne są oznaczane przez specjalne formy czasownika. an. because. (Przyp. (Dziupla jest zamieszkana przez bardzo starego człowieka).... (stary. very. 3 Limeryk ten w wolnym przekładzie: W dziupli drzewa bardzo stary człowiek mieszka co ostrygi jedną po drugiej łyka od rana do zmierzcha. chociaż. -> in. widzimy. że w Si NPi jest zarówno tożsama.. określa się je jako reguły struktur frazowych (phrase-structure rules).. 4 Zauważcie.. ponieważ. Nieco inny sposób łączenia zdań polega na zastosowaniu spójnika (Conj . na. śpiewa.) Wykresy na rysunkach 12-4 i 12-5 pokazują drzewka derywacyjne obu zdań. opuszczony Prep z początkowej PP zostaje wstawiony po czasowniku. oyster. co NP2 w S2.) .

Pociąg przywiózł quigee. aby mu nie przeszkadzała. Tabela 12-1 przedstawia te relacje (jest w zasadzie taka sama jak tabela 10-1). chociaż jest całkiem możliwe i takie zdanie.) . musi ustalić związki między pojęciami a opisywanymi zdarzeniami. Drzewo brak wskazówki dotyczącej czasu lub celu czynności. przekaz będzie niepełny: Henry położył książkę. może zastosować formę bierną zdania. wykonawca W wyniku takich opuszczeń powstają często trudności w analizowaniu zdań. Tak na przykład. Musi odnaleźć ciąg przyczynowo-skutkowy wykonawców czynności. samo słowo położyć tego nie wymaga: Wczoraj książka została położona na podłodze.RYSUNEK 12-6 przekazywanie struktury /vby słuchacz lub czytelnik mógł zrozumieć dany tekst. ponieważ są ze sobą ściśle związane: wykonawca (agens) . jaką chce on przekazać. w zdaniu wyjściowym jesto Henry położył książkę na podłodze. którą ty wczoraj widziałeś rozmawiającą z Johnem i ona mi pomachała. zależy to od rodzaju informacji. Dlatego też opuszczenia zwykle oznaczane są przez zaimki. (Zobaczyłem dziewczynę. Henry The very old man (Bardzo stary człowiek) lives int the tree house (mieszka w dziupli) the very old man (Bardzo stary człowiek) eats oysters (je ostrygi) położył książkę na podłodze.to po prostu ożywiony instrument. W rozdziałach 10 i 11 omawialiśmy sposób opisu tych relacji. w wypadku czynności położyć. które zastępują opuszczoną frazę: The very old man lives in the tree house and he eats oysters (he = on). co tam było pierwotnie. W wielu wypadkach wykonawca zastępowany jest po prostu przez instrument. W języku angielskim. gdyż po zniknięciu jakiegoś elementu zdania może nie być łatwo stwierdzić. zdarzenie musi obejmować zarówno przedmiot. przedmioty itp. czas cel Ostryga Stary Bardzo Co więcej. wykonawca przedmiot miejsce Jeżeli opuścimy przedmiot lub miejsce. Dom Człowiek Niektóre relacje są fakultatywne. kiedy informujący pragnie opuścić wskazówkę dotyczącą sprawcy czy wykonawcy działania. jakkolwiek wszystkie przedstawione zdania określają wykonawcę czynności. I saw the girl you saw talking to John yesterday and she waved at me. w którym znajdują się i te wskazówki: Wczoraj Henry położył książkę na podłodze. Czy mówca wymienia wykonawcę czy też nie. Henry położył na podłodze. jak i miejsce. instrument Mary przywiozła ąuigee. Wiele czynności określa dość dokładnie typy relacji niezbędne do pełnego opisu danego zdarzenia. Na przykład.

From the University. że jest w nim zawarte jakieś znaczenie. (Rekin jest niebezpieczny tylko wówczas. Uwarunkowanie (Conditional) Warunek logiczny uzależniający dwa zdarzenia: A shark is dangerous only if it is hungry. Co to są Minsoki? . powinien mieć mechanizmy służące do przekazywania informacji o pojęciach i relacjach. na podstawie samej tylko informacji strukturalnej całkiem możliwe są sensowne odpowiedzi na następujące pytania: • Jak zdobyć bim? Munknąć w blump rupowy loksen. przeprowadźmy kilka prostych eksperymentów. i. otrzymamy: W gliku z rupowymi loksenami i katerem munkniecie loksen w blump i w gracu pojawi się bim. (Wiatr zdemolował dom). Zobaczmy. jeżeli informacja jest niejednoznaczna lub też niezrozumiała. co się zdarzy. • Co jest rupowe? Loksen.Tabela 12-1. Why isn't modę listed in Chapter 10? (Modę is a ąuery). jak dany język przekazuje znaczenie5. jak: w. Często w grę wchodzą dwie lokalizacje. ponieważ zawsze śpi na wykładach). ponieważ służą głównie do wyrażania relacji. jedna na początku. Nośnikami jej są takie wyrazy. they hitchhikied to the beach. Przekładając tę strukturę na przekaz werbalny. w którym zachodzi zdarzenie. w którym opuszczono informację o pojęciach. lokalizacja (Location) Miejsce. prawdziwość (Truth) Stosowane głównie do twierdzeń fałszywych: I do not like you. Odbiorca (Recipient) Osoba. (Oni podróżowali autostopem od La Jolla do Del Mar). (Wiatr zdemolował dom). C:us (Time) Kiedy zachodzi zdarzenie: The surf was up yesterday. • Gdzie znajduje się kater? W gliku. mechanizmy używane do określenia różnorodnych relacji różnią się w poszczególnych językach. Uzyskamy w rezultacie coś w rodzaju schematu przedstawionego na rysunku 12-7. Don't ask so many ąuestions. Tak na przykład. Tworzą one podstawowe ramy dla zapisu pojęć w pamięci. a druga na końcu zdarzenia. jeśli jest to potrzebne. Wykonawca lub agens (Agent) Aktor. Cecha (Quality) Modyfikator pojęcia . Wyrazy te zwane sąfunktorami. (John oblał egzamin testowy. (Modę is imperative). Przekazywanie znaczenia Ma podstawie struktury powierzchniowej przekazu nie możemy dokładnie określić. charakteryzując w zarysie strukturę zapamiętywanego zdarzenia. aby go upić).opisuje jego właściwości: The surf was heavy. W tym celu powróćmy do rysunku 12-1 i podstawmy dla każdego węzła pojęciowego w strukturze pamięci jakieś nazwy nie mające znaczenia. Miejsce. gdy jest głodny). Tryb rozkazujący). z których tworzy się struktura znaczeniowa przekazu. (Nie lubię Cię. który spowodował wystąpienie czynności: The man was bitten by the dog (pies). (Dlaczego tryb nie został umieszczony w tabeli w rozdziale 10? Tryb w tym przypadku to pytanie^. jest co najmniej wieloznaczny. że chociaż przekaz. Hubert. (Nie pytaj tak dużo. (Od Uniwersytetu aż na plażę dojechali autostopem). Hubercie). z. Chociaż zbiór podstawowych relacji może być wyrażony we wszystkich systemach językowych świata. Aby lepiej zrozumieć. Należy również zaznaczyć. Określa sieje jako lokalizację od i lokalizację do: They hitchhikied from La Jolla to Del Mar. Cel (Purpose) Określa cel zdarzenia: Jack took Henry to the bar to get him drunk. to jednak wydaje się. John fiunked the test because he alrays sleeps in lectures. pozostanie w nim jedynie informacja dotycząca relacji. (Zwariowany profesor rzucił tablicą w Petera). na którą oddziałuje skutek czynności: The crazy professor threw the black-board at Peter. o co nam chodzi. Przedmiot (Object) Rzecz. (Jack zabrał Henry'ego do baru. (Fala podniosła się wczoraj). (Człowiek zostai ugryziony przez psa). The were 93 people in class. Tryb (Modę) Oznacza strukturę powierzchniową zdania. (W klasie było 93 osoby). (Fala była wysoka). Czynność jest zwykle wyrażona za pomocą czasownika: The man was bitten by the dog. Kiedy w jakimś przekazie pojęcia mające znaczenie zastąpimy wyrazami bezsensownymi. na którą czynność oddziałuje: The wind demolished the house. Instrument (Instrument) Rzecz lub urządzenie powodujące lub umożliwiające zdarzenie: The wind demolished the house. Jeżeli język ma komunikować o zdarzeniach. Elementy zdarzenia Czynność (Action) Zdarzenie jako takie.

A zatem: Strzelać John tygrys albo krążek włożyć otwór niożna interpretować wyłącznie na podstawie semantycznych wyznaczników. że należy mówić białe mleko w takim zdaniu. Występuje tu odwrotna kolejność (najpierw rzeczownik. Otrzymamy całkowicie bezsensowny przekaz: Glik rupowe lokseny kater munknięcie loksen blump gracu bim. W rzeczywistości jednak nie wygląda to tak prosto. że przymiotnik poprzedza określony rzeczownik. Chociaż przekaz ten jest zrozumiały. a po nim przymiotnik). a pozostały jedynie najbardziej znaczące składniki zdania. chcę różowego (truskawkowego) mleka. i otrzymuje odpowiedź: „Kolor mleka. zniknie: . pomimo braku funktorów: Pomieszczenie niebieskie krążki automat włożyć krążek otwór winogrona. Uczenie się reguł to zupełnie inna rzecz niż uczenie się nazw czy pojęć. rozdział 1) po • Co się znajduje w gliku? Pewna ilość loksenów i kater. chociaż istnieje nieznaczna przerwa między rzeczownikiem a nazwą koloru. Po pierwsze. Skoro jednak funktory są podstawowymi nośnikami informacji o relacjach. informacja o wzajemnych relacjach tkwi również w szyku wyrazów. jaki kolor ma mleko. zmusza dziecko do specjalnego typu uczenia się w procesie rozwoju. np. w wielu językach. ale trzeba jeszcze opanować reguły ich łączenia. gdy rodzice nieustannie poprawiają jego błędy. Podstawiliśmy nonsensy zamiast pojęć. Od pierwszych dni życia dziecko bombardowane jest mieszaniną zdań poprawnych gramatycznie. ma telegraficzny styl. w angielskim. że mimo ich braku przekaz jest zrozumiały? Skąd czerpiemy odpowiednią strukturę? Na pytanie to mamy dwie odpowiedzi. Ale jak !o się odbywa w rzeczywistości? W rzeczywistej mowie te same dwa słowa mogą pojawiać się w różnym porządku. w jakim pojawiają się po sobie kolejne pojęcia. niepoprawnych fragmentów zdań. porządek. Wydaje się. Usuńrrn zatem te ostatnie. co pomaga określić w przybliżeniu relacje między pojęciami. jaką pełnią wypowiedzi matki komentujące mowę dziecka. nawet w sytuacji braku słów . Weźmy prosty przykład: dziecko uczy się kolorów. gdy brakuje wszystkich pozostałych wskazówek. że językiem rządzą określone reguły. że dziecko uczy się mówić prawidłowo wówczas. które przekazywały.Rup Loksen RYSUNEK 12-7 Automat niebieskie włożyć pomieszczenie krążki otwór winogrona krążek. Dziecko mówiące po angielsku powinno nauczyć się. jak na przykład: Nie chcę białego mleka. ale zazwyczaj nie zwraca się na to uwagi i odpowiada na jego pytania. Czasami mowa dziecka jest korygowana. Po drugie. przekaz będzie w pełni zrozumiały. Brown i Hanlon (1970.funktorów. Pyta. ucząc się na podobnych przykładach. Kiedy jednak zastąpimy wyrazy bezsensowne wyrazami sensownymi. Pomieszajmy porządek słów. że opuszczone zostały w nim wszystkie słowa nieważne. Jak zatem dziecko. jak to się dzieje. Potocznie sądzi się. Ź całej tej plątaniny słów dziecko musi jakoś wyodrębnić reguły dla przekazywania informacji dotyczącej pojęć i relacji. pytań czy wreszcie naśladowań mowy małego dziecka przy próbach porozumiewania się z nim. dochodzi do wniosku. a znaczenie. t CZENIE SIĘ JĘZYKA Uczenie się reguł Fakt. dostarcza informacji o ich funkcji. znaczenie poszczególnych słów pozwala na częściową interpretację ciągu wyrazów nawet wówczas. Nie wystarczy po prostu nauczyć się znaczenia wszystkich słów.biały". wypowiedzi dotyczących przewidywań przyszłych zdarzeń. Tabela 12-2 przedstawia wybrane przykłady roli. ale funktory pozostały nie zmienione.

Ponadto dziecko z wrodzonymi defektami aparatu mowy uczy się dobrze rozumieć język. that's not right. doed zamiast did. Matka Adama Matka Ewy Matka Sary No. chociaż nie potrafi mówić. No. w jakich zostały one wypowiedziane. a to dlatego. Mama isn't boy. 49). wzorce mowy dziecka nie są naśladownictwem słyszanej mowy. że brak jest podstaw do twierdzenia. co słyszy. Szczególną cechą języka jest nieskończona różnorodność wyrażeń.Tabela 12-2. matka poprawia błędy gramatyczne dziecka wystarczająco często. W efekcie takich obserwacji. No. nawet edyby usilnie ich szukało. Um hmm. Obserwowane wzorce przenosi ono do swojego własnego zachowania. aby mogło ono nauczyć się form gramatycznych. Wydaje się. iż. drugim naśladownictwo. Ważna jest tu znajomość warunków. pojawia się pytanie: jak sobie z tym radzi dziecko? Odpowiedź brzmi: dobrze. Matka Adama Matka Ewy Matka Sary Nieakceptowane Adam Ewa Sara And Walt Disney comes on Tuesday. a więc naśladować tego. Jednym z nich jest wzmocnienie (omówione w rozdziale 13).) . Brown i Bellugi (1964). he girl. ponieważ natychmiastowe wzmocnienie zdań prawidłowo gramatycznie wymawianych przez dziecko. że ich zdawkowość nie pozwala na prawidłowe wydobycie istoty stosunków między słowami a czynnościami. usłyszało. (Przyp. Wise idea. pierwszy z nich nic daje odpowiedzi na pytanie Jak następuje opanowanie języka. nie pozostawia cienia wątpliwości co do ich intencji. to dlaczego mówi goed zamiast went. What the guy idea. że dziecko uczy się języka przez naśladowanie tego. Dziecko niewątpliwie potrafi tworzyć na podstawie obserwacji skomplikowane schematy działań. jakie wypowiada dziecko. Dla matki wypowiedzi dziecka są całkowicie zrozumiałe dzięki temu. zarejestrowali również te same zdania uzupełnione przez matkę: r Eggnog. jak widać. Nie zdarza się. (Przyp. Jeżeli dziecko uczy się przez naśladowanie. he does not. There's the animal farmhouse. doszli do wniosku. Pierwsze słowa. Rozważmy kilka prostych zdań z repertuaru 2-letniego dziecka: Baby highehair Sat wali Pick glove Mommy eggnog Throw Daddy 6 (Dzidziuś krzesełko) (Usiadł murek) (Zdjąć rękawiczka) (Mama eggnog) (Mama kanapka) (Rzuć tatuś) Naślado wnict wo Naśladownictwo niewątpliwie ułatwia nabywanie rozwiązań praktycznych problemów. Zrezygnowaliśmy z tłumaczenia tekstu tabeli [2-2. red. są tylko prymitywnym przybliżeniem właściwych układów dźwięków. That's right.12. sheeps. zaskakująca w mowie dziecka jest jej oryginalność. zanim przejdzie do przyswojenia sobie nowych. przeanalizowaniu znacznej liczby przykładów (niektóre z nich prezentuje tabela 12-2) rozmów matek z dziećmi. Draw a boot on papc. Her curl my hair. that's a lighthouse. Otaczająca je rodzina. Czy można jednak uważać naśladownictwo za podstawowy mechanizm uczenia się języka? Wydaje się to raczej nieprawdopodobne. That's right. dziecko uczy się zachowań społecznych. że przebieg rozwoju języka dziecka odzwierciedla różne zmagania procesów dziecięcej indukcji próbującej wydobyć system reguł leżących u podstaw języka. poczynając od pierwszych pojedynczych słów. Na c kolejnych etapach stopniowego przyswajania języka. A mimo to dziecko wcale nie próbuje poprawiać i vzelować pierwszych słów. jak również poprawianie popełnianych przez nie błędów zachodzi nie dość często. albo you naughty are? W istocie trudno byłoby dziecku znaleźć odpowiednie wzorce do naśladowania. bohaterowie ulubionych programów telewizyjnych. Przeciwnie. tabela 1. s. w •akim je wygłoszono. a kończąc na mowie podobnej do mowy dorosłych. które są właściwe w różnych sytuacjach społecznych. że kontekst.). koledzy stanowią model zachowań interpersonalnych. * Źródło: Brown i Hanton( 1970. wjaki sposób inni manipulują rzeczami i posługują się nimi. Przykłady akceptowanych i nieakceptowanych przez matki wypowiedzi dzieci* Akceptowane Adam Ewa Sara Draw a boot paper.alkoholowy napój jajeczny. jakie otoczenie stawia przed dzieckiem. którzy sporządzili zapis prezentowanych powyżej przykładów mowy dziecka. co Mommy sandwich Czy wypowiedzi te mają sens? Dla Czytelnika chyba nie są zrozumiałe. Ale. poi. poi. Może ono uczyć się po prostu obserwując. Istnieją dwa główne mechanizmy uczenia się. A co możemy powiedzieć o naśladownictwie? Czy dziecko może opanować język naśladując po prostu mowę dorosłych? Język jako środek komunikowania się Jeśli traktujemy język jako narzędzie komunikowania się. z kolei wypowiedzi matek wiążą się ściśle z wypowiedziami dzieci i w oderwaniu od nich nie są jasne. gd\/ wypowiedzi są nieprzetłumaczalne na język polski. Etapy rozwojowe w procesie przyswajania języka przeczą twierdzeniu. Naśladownictwo może również odgrywać dużą rolę w rozwoju społecznym dziecka. aby dziecko w trakcie uczenia się języka napotkało częściej niż kilka razy identyczną kolejność słów. red.

Ogólnie biorąc. He sat on the wali. Na przykład w wypadku czasownika put (położyć). e/\ cokolwiek innego. Pierwsze próby komunikowania się stanowią prawie bezpośredni przekaz wewnętrznej struktury jego pamięci. rozdział 3). Odpowiednie uzupełnienie matki było następujące: Yes. Nie określa wszystkich pojęć związanych z działaniem i nie posługuje się specyficznymi symbolami językowymi. Mommy had her eggnog. Małe dzieci si egocentryczne: widzą świat jedynie z ich własnej perspektywy. Piaget badał. jaką stanowi dla małego dziecka niezdolność do postawienia siebie w sytuacji innej osoby. dziecko buduje swoje zdania dość swobodnie. to trudno jest określić. czy nasza analiza jest poprawna. Za pierwszym razem matka przygotowywała obiad i dlatego uzupełniła jej wypowiedzi w taki sposób: Yes. może uzupełnić wypowiedź dziecka. Brak tej zdolności widoczny jest w wielu dziedzinach: w wykonywaniu różnych zadań percepcyjnych. Można zatem wnioskować. w uczeniu się pojęć czy wreszcie w próbach wyjaśnienia pojęć innym ludziom. 1926. a przedmiot znajduje się za czasownikiem: The key opens the door. Dobrą ilustracją tego może być uzupełnienie przez matkę wypowiedzi Ewy: Eve lunch (Ewa obiad). W efekcie mowa dziecka jest telegraficzna. Jeśli idzie o inne typy relacji. Throw it to Daddy. to istnieje tendencja do umieszczania go przed czasownikiem. że język dziecka oparty jest raczej na znaczeniu aniżeli na gramatyce. jaką informację musi koniecznie przekazać. wszystko jest fakultatywne. W języku angielskim używanym przez dorosłych. Zgodnie z zapisem Rogera Browna. dostarcza nam wiarygodnego wyjaśnienia. Zamiast tego mówi ono Open key (Otworzyć klucz). a w zdaniu znajduje się jedynie instrument i przedmiot działania. jak się okazuje. Po raz drugi Ewa powiedziała Eve lunch siedząc już przy stole. a ohiaii przedmiotem tej czynności. powinno by powiedzieć Key open (Klucz otworzyć). instrument przedmiot Klucz otwiera drzwi. ale. przyswaja sobie już wcześniej niezbędny zasób podstawowych informacji strukturalnych w wyniku interakcji ze środowiskiem. który pojawia się systematycznie od początku w mowie dziecka. a następnie poproszono go. Dlaczego? Najwyraźniej dziecko ma w pamięci inne zdanie. Nawet wówczas. jeszcze przez dłuższy czas z trudem uczą się uwzględniania perspektywy innych osób. niezbędnymi do przekazywania istoty relacji między pojęciami. Chłopcu Gio opowiedziano historię. W pracy tej podany jest przykład typowego zadania postawionego przez Piageta 8-letniemu chłopcu. Mowa dziecka sprawia wrażenie telegraficznego przekazu pełnych zdań mowy dorosłych. jakiekolwiek). Ale dla dziecka. mama przygotowuje obiad dla Ewy). a jaką może opuścić. (Dzidziuś siedzi na krzesełku). o których mówi. Dziecko nie zna jeszcze wszystkich reguł frazowych i transformacyjnych (jeśli w ogóle zna . chociaż jej umiejętności gramatyczne wciąż *| bardzo ograniczone. Istnieje też jeszcze więcej ograniczeń. Mommy is going to fix Eve's lunch (Tak. na przykład: Daddy opens the door with his key. II 'ytwarzanie a rozumienie. Pierwsze kroki w komunikowaniu się Zanim dziecko zacznie posługiwać się językiem. (Zdejmij rękawiczkę). (Mama piła eggnog). Ewa wypowiedziała to zdanie dwukrotnie w ciągu pół godziny. W takim wypadku telegraficzne zdanie Open key (Otworzyć klucz) jest prawidłowe. jeżeli opuszczony został wykonawca. Ewa je obiad). Funktory zostały opuszczone. drugie czyni ją podmiotem czynności jeść. Pick the glove up. (Ojciec otwiera drzwi swoim kluczem). jak przebiega rozwój zdolności rozumienia przez dziecko perspektywy innych osób (Piaget. Złożone związki gramatyczne prawie nie występuj Jednak dorosły. czy dziecko stosuje właściwy porządek słów. Pierwsze uzupełnienie stawia Ewę w relacji dzierżawczej wobec obiadu. w którym występuje wykonawca. posługując s^ informacją kontekstową. (Mama będzie jadła kanapkę). świadczy o tym. co wydaje się niezbędne. że matka tak łatwo interpretuje tę samą wypowiedz w dwojaki sposób. Zakres pamięci dziecka jest znacznie mniejszy w porównaniu z dorosłym. podczas gdy inne relacje są fakultatywne. to w zdaniu czynnym instrument poprzedza czasownik. (On usiadł na murku). Mommy'H have a sandwich. jeżeli w wypowiedzi dziecka występuje wykonawca czynności. Znajduje w nim odbicie zbiór podstawowych pojęć o świecie nabytych prze/ dziecko. aby opowiedział ją innemu dziecku. Eve is eating lunch (Tak. Musi jednak nauczyć się komunikowania się za pomocą symboli. Fakt. pozwalającą na określenie ich znaczenia i dodając funkton. Gdyby dziecko po prostu „telegrafowało" to zdanie. miejsce i przedmiot działania muszą być określone. gdy opanują już język. Czy za tym istotnie kryje się nierozumienie użytego pojęcia. ale niełatwe jest wskazanie przyczyn tego zjawiska. czy też nieumiejętność właściwego użycia słów? Częściowo opuszczanie funktorów może być związane z główną trudnością. w żadnym wypadku nie możemy stwierdzić. nie wie również. Brak funktorów we wczesnej mowie dziecka jest oczywisty i uderzający. często bez trudu. że Ewa posługuje się w pełni zadowalająco językiem jako narzędziem komunikowania się. jak widać. (Rzuć to do tatusia). szczególnie wyraźny jest brak wszystkich funktorów przekazujących informację o relacjach. A zatem badania nad rozwojem języka dziecka należy prowadzić równocześnie z badaniami nad jego rozwojem ogólnym. Oczywiście. Kolejność słów wydaje się jedynym rodzajem informacji o relacjach.Baby is in the highchair.

lub 3-letnie opuszcza funktory. Na przykład. których nie można rozszyfrować. Pani rozpaczała przez 1() lat. zaś zwrot No. (On glinga codziennie). Kiedy dziecko 2. ważniejszych. Adam po prostu opuścił funktor określający lokalizację czynności: Draw (a picture oj) a boot (on the) paper. który wywijał czymś nad głową. (A wczoraj on ?). 82). Historia ta opowiedziana została przez 8-letnie dziecko. papier do butów. o przedmiotach. dorosły mimo woli może sobie wyobrazić specjalny rodzaj papieru. s. czy dziecko rozumie czy też nie informację o funkcjach.). dziecko stosuje ją bezwzględnie: run przechodzi w runned. Today he glings Yesterday he ? (To człowiek. Poza tym. nie ulega wątpliwości. s. A mimo to w jej zakończeniu pełno jest zaimków ona. Dziecko natychmiast proponuje najbardziej prawdopodobne słowo: glinged (glingał). do jakich osób odnoszą się te zaimki. iż w pewnym . On zmienił się w skałę. końcówki liczby mnogiej rzeczownikowi końcówka dopełniacza (chodzi o końcówkę 's w dopełniaczu języka ang. Ale możliwe. a Gio nie próbuje mu tego ułatwić. Aż w końcu zamieniła się w skałę. że Adam nie opanował jeszcze funktorów. tak długo może się koncentrować na słowach bardziej konkretnych. Z upływem czasu do mowy dziecka zaczyna przenikać informacja o funkcjach.jakie sprawia to słuchaczowi. jej. Wzorce uczenia się mowy przez dziecko wskazują. określające czas. która miała tylko jednego syna i wcale nie miah córek. to przyczyna tego może być tylko jedna. Jaskrawym tego przykładem jest uczenie się informacji o czasie. takich jak nazwy przedmiotów i czynności. może też stosować go w nowych kontekstach. do (robić). który potrafi glingać). gdy ogólna reguła zostanie już dobrze opanowana. Reguła odrzuciła poprawne formy. które odnoszą się nie wiadomo do czego. [Rysować (obraz) buta (na) papierze]. Historia opowiedziana przez Gio Pewnego razu była sobie pani. Poznawszy regułę. wyjątki zostaną ponownie przyswojone. ani też słowa posiłkowe. czteroletniemu dziecku pokazywano obrazek z człowiekiem. Zaczynają pojawiać się końcówki czasownikowe. Obecnie istnieje kilka różnych programów działających tak. że dziecko zrozumiało to. nawet dając mu bezpośrednie wzorce do naśladowania.Oryginalna historia Pewnego razu była sobie pani. Rozumienie Co to znaczy rozumieć? Na jakiej podstawie mogą rodzice czy w ogóle dorośli sądzić. Nie można skłonić dziecka do wprowadzenia tej informacji. która miała dwunastu chłopców i dwanaście dziewczynek. did-w doed. run (biec). który płynie do dziś dnia (Piaget. Kiedy Adam mówi Draw a boot paper (rysować but papier). Jeżeli jednak ośmioletnie dziecko używa zaimków. did (zrobił). A w końcu. Jeśli pomiń iemy błędy tego przekazu (zresztą nie mają one związku z naszą analizą). a dopiero później wyodrębnia ogólną zasadę występującą w w danym języku do wyrażania tego pojęcia. można to więc choć w części wyjaśnić tym. Nadmierna generalizacja. którą nazywano Niobe. ran (biegł). Dorośli mają znacznie większy kłopot z podjęciem decyzji co do wyboru właściwego słowa. glung i glought. Bez względu na to. wahają się między glinged. potem wróżka miała chłopca i dziewczynkę. Początkowo w mowie dziecka nie występują ani końcówki czasownikowe. w pełni rozwinięte umysłowo. Stwierdzenie: He is going out (on wychodzi) powróci do nas jako: He go out (on wyjść). . a z jej łez utworzył się strumień. że początkowo posługuje się ono prostym sygnałem językowym celu przekazania pojęcia. że można przyjąć. że nie potrafi zrozumieć trudności. W pierwszych wypowiedziach dziecka dotyczących czasu przeszłego z użyciem tych czasowników będą wykorzystane na ogół prawidłowe formy: came (przyszedł). że uporczywie pomijają w całym swym zachowaniu werbalnym. nie wolno ci pisać na kapeluszu mamy) będzie powtórzony jako: Write Mother hat (pisać mama kapelusz). Kiedy dziecko opanowało mechanizm przekazywania informacji o różnego rodzaju relacjach. 1958). on. I wtedy Niobe chciała mieć jeszcze więcej synów. red. Wydaje się najwyraźniej mówić wyłącznie o teraźniejszości: o zdarzeniach zachodzących wokół niego. 102). 1926. Wtedy pani zaczęła wyśmiewać się z wróżki. to powtórzy ono Daddy briefcase (taty portfel). co zostało do niego powiedziane? Postaramy się wyjaśnić istotę problemu posługując się przykładem komputera rozumiejącego język angielski. Pokazano to błyskotliwie w eksperymentach ze słowami bezsensownymi (Berko. czego chce). Pierwsze rozpoznanie czasowych aspektów czynności wydaje się być związane z posługiwaniem się czasownikami mocnymi (strongverbs) (które oznaczają proste czynności konkretne): come (przyjść). Jeżeli wypowiemy frazę Daddy's briefcase (taty portfel) i poprosimy o jej powtórzenie. który płynie do dziś dnia (Piaget. Ale tak będzie tylko do czasu aż dziecko opanuje ogólną zasadę tworzenia czasu przeszłego za pomocą końcówki -ed. glang. go (iść). Ona przykuła ją do kamienia. Następnie mówiono: This is a man who knows how to gling He glings every day. Po opanowaniu tej ogólnej zasady przychodzi czas na wyjątki od reguły. W wieku około 3 lat struktury gramatyczne jego mowy w pełni odpowiadają codziennej mowie dorosłych. to i tak biedny słuchacz nie może zrozumieć. jak długo może porozumiewać się zupełnie dobrze z dorosłymi (jego matka rozumie to. 1926. jego. że ma tylko jednego svna Wróżka bardzo się rozgniewała i przykuła panią do skały. (Dziś on glinga). a potem z jego łez zrobił się strumień. Wtedy ona się rozgniewała. nie nauczyło się jeszcze brać pod uwagę punktu widzenia innych ludzi. Kiedyś napotkała wróżkę. you can't write on Mother's hat (nie. miała ona 12 synów i \t córek.przyp. które widzi. went (szedł).

Ale ciągle jest to dowód niezbyt pewny. baby. ale nie wie. (Zdejmij kółko i kołka ). że słyszy jej stówa. dopóty nie możemy stwierdzić. że dla 12-miesięcznego dziecka jest to dość skomplikowany zespół czynności. że dziecko rozumie znaczenie słowa bali (piłka). Zrozumiał czy może nie? Na razie nie wiadomo. dziękuję). 10-2). Dziecko mogło po prostu wziąć do ręki pierwszy z brzegu przedmiot. (nałóż kółko na kołek). A jak to wygląda u dzieci: w jakim stopniu rozumieją to. blokowego (rys. chociaż zmienimy polecenia na: Give me the horse. dopóki dziecko nie spełni wszystkich trzech przedstawionych wyżej warunków. • Is the green cylinder near the red błock? (Czy zielony walec leży obok zielonego klocka?) Jeśli pytanie to skierujemy do programu DOKTOR (rys. że poziom rozumienia możemy ocenić tylko wówczas. Nie potrafi jednak postępować prawidłowo w sytuacji. w jakim stopniu zrozumiało ono to. I nawet wówczas. please give to me the bali). it is far away. aby wydostało monetę spod filiżanki. gdy ulegną zmianie warunki związane z czynnością. że program rzeczywiście rozumie język angielski? Spróbujmy to sprawdzić pisząc takie lub inne zdania na klawiaturze pulpitu komputera. Albo też rozumie on pytanie. gdy wykona poprawnie polecenie kilka razy z rzędu. że pytanie jest dla programu zrozumiałe (warunek oierwszy). W końcu mamy dowód na to. Program odpowiada: see. że ponownie przyniesie piłkę. prawdopodobnie doprowadzi do następujących odpowiedzi: Which green cylinder do you mean? (Który zielony walec masz na myśli?) If you mean the big one. (Czerwony klocek leży na dużym zielonym walcu). ale nie wie. Jeśli poprosimy dziecko w wieku poniżej dwu i pół lat. W przypadku programu DOKTOR odpowiedź nie zawiera wskazówki. (Jeżeli mówisz o dużym. to czerwony klocek leży daleko od niego). jak postąpić z odnalezioną informacją (trzeci warunek). to czerwony klocek leży na nim). (Jeśli myślisz o małym. aby wykazać. Należy wydać mu określone polecenie lub zadać pytanie. które człowiek bądź maszyna musi wykonać. ale nie wie on. a zatem po kilkakrotnym wypełnieniu polecenia: Put a ring on the peg. że program zrozumiał pytanie. że rozumie język angielski. potrafi znaleźć odpowiedź (warunek drugi). co zostało powiedziane. że matka zwraca się do swego 6-miesięcznego dziecka: Give me the bali (Daj mi tę piłkę). to prawdopodobnie odpowie on: Why is it that you want to know? (Po co chcesz to wiedzieć?) To samo pytanie skierowane do innego programu. że w ogóle nie zrozumiał zadanego mu pytania. mimo że miało już okazję do wykazania swych zdolności poznawczych rozwiązując problemy o zbliżonym typie trudności. czy program rozumie język angielski. ale nie nauczyło się jeszcze wykonywać określonych czynności: skierować się do przedmiotu. Możliwe też. dając tym samym do zrozumienia. to okaże się. Działanie to w najlepszym razie wskazuje. the red blocks is on top of it. jakiej udzielił nam program blokowy. Jeżeli chodzi o zrozumienie pytania przez drugi program. że nie rozumie znaczenia słowa give (daj). gdy wszystkie warunki zostaną spełnione i uzyskamy odpowiedź zbliżoną do tej. (Daj mi konia). iż słowo me (mi) oznacza odbiorcę czynności (You. że nie potrafi ono wydobyć z przekazu słownego odpowiedniej informacji. mimo zmiany poleceń ia na: Take a ring off. thank you. Tymczasem osiem . Jeżeli zaś pytanie to zostanie powtórzone dziecku 12-miesięcznemu. Przypuśćmy. Naj lepszy sposób ustalenia. powtórzy tę czynność. Możliwe. Natomiast dziecko. polega na zmuszeniu go do działania. potrafi wykonać podobne polecenie. Musi wytwarzać prawidłową wewnętrzną reprezentację lub program otrzymanego przekazu. I znów. Albo też rozumie całe zdanie. zanieść do mówiącego oraz wręczyć mu dany przedmiot. to jest całkiem możliwe. co zostało powiedziane? Podobnie jak i z komputerem. wynikają z tego. możemy uzyskać bardziej zadowalającą odpowiedź: Będzie ono zapewne przenosiło wzrok z matki na piłkę i z powrotem. If you mean the little one. tzw. wziąć go do ręki. • • Musi prawidłowo interpretować zdanie.stopniu rozumieją one język angielski (2 podobne przykłady przedstawione zostały na rysunkach 10-1 i 10-2 w rozdziale 10). to nie może być wątpliwości: musiał zrozumieć pytanie. Dziecko bowiem z największym trudem zmienia opanowaną niedawno czynność. wymagające konkretnej odpowiedzi i zobaczyć. że je rozumie. ale na poziomie niejęzykowym. Możliwe. Czy zrozumiało jednak sens zdania? Prawdopodobnie nie. ale nie dowiadujemy się niczego więcej. \Vróćmy jeszcze do programu DOKTOR. (Rozumiem. Na przykład napiszmy zdanie: • The red błock is on top of the big green cylinder. Trudności. 10-1). Ale skąd mamy pewność. jakie napotykamy analizując rozumienie. Problem ten polega na tym. jak znaleźć na nie odpowiedź. W najlepszym razie dziecko zaledwie spojrzy na matkę. to znaczy rzeczywiście je zrozumieć. że nas zrozumiało. pozwalającej przypuszczać. f Musi być zdolny zaktywizować te wewnętrzne reprezentacje i wytworzyć widoczny. Dziecko dwuletnie może wykonać proste polecenia. które ukończyło 18 miesięcy. dający się interpretować rezultat. co z tego wyniknie. czasami trudno to ustalić. że mamy do czynienia z trzema różnymi zadaniami. Możliwe jest również. Trzeba przyznać.

Dopiero w wieku 4 lub 5 lat dziecko opanowuje umiejętność wydobywania informacji o wszystkich warunkach dodatkowych. musimy analizować wszelkie zdolności umysłowe dziecka. które pozwoliłyby osiągnąć ten sam cel. zakodowanych w informacji werbalnej. dziecko rozwiązywało bardziej skomplikowane zadania. o jaką czynność chodzi. prawidłowej kolejności. zobacz również Miller. jaką posiada. niż zwykłą zdolnością do wydobywania znaczenia z przekazu słownego. i albo samodzielnie wywnioskować. tak aby czynności pojawiały się jedna po drugiej we właściwej. musi dysponować czymś znacznie więcej. i przekształcenia jej we właściwą sekwencję czynności (Łuria. Polecenie: „Naciśnij gruszkę. to skoro tylko zidentyfikuje czynność. naciska natychmiast gruszkę nie czekając na pojawienie się światła. ponieważ procesy te oddziałują na siebie wzajemnie. Niektóre z wymaganych czynności mogą okazać się niejednoznaczne. to znaczy w wieku 22 miesięcy. naśladując po prostu innych Dziecko dwuipólletnie przejawia skłonność do reagowania na polecenie. czy informacja. albo też poprosić o wyjaśnienie. który realizuje określoną sekwencję czynności na podstawie otrzymanej instrukcji z zewnątrz. poczeka na światło zanim naciśnie gruszkę. związane z odszukiwaniem. Nawet i wtedy nie potrafi rozszyfrować bardziej złożonej informacji dotyczącej warunków. jakich danych mu brakuje. Nie czeka przy tym na precyzyjniejsze ustalenia lub ograniczenia tej czynności. Ponadto należy starannie przeanalizować informację o następstwach czasowych. System. gdy pojawi się światło czerwone. to. 1970). wystarczy do wykonania potrzebnego działania. Jeśli otrzyma polecenie: „Kiedy zapali się światło naciśnij gruszkę". 1961. W takim wypadku dziecko musi zadecydować. Jeśli chcemy badać rozwój umiejętności językowych. czy nie może zastąpić ich innymi czynnościami. Dziecko w wieku trzech i pół lat może reagować właściwie. ale nie naciskaj na zielone"wywołuje reakcję na oba rodzaje światła. jeśli tylko zrozumie. oczywiście. Polecenie musi zostać zintegrowane z istniejącą strukturą pamięci. Shelton i Flavel. tak aby odpowiednie zdarzenie mogło być rozpoznane już w chwili pojawienia się i aby prowadziło do odpowiednich czynności. albo też mogą nie występować w repertuarze reakcji dziecka. .miesięcy wcześniej. Dziecko musi umieć zadecydować. tj.

Uczenie się i rozwój poznawczy SCHEMATY SENSORYCZNO-MOTORYCZNE Schemat sensorycx.charakteryzują się dobrze rozwiniętymi schematami sensoryczno-motorycznymi. Jednakże w przypadku dziecka każda gwałtowana zmiana w świecie zewnętrznym. że oba te procesy są ze sobą ściśle związane. to wówczas mówimy o bezpośrednich zbieżnościach (contingencies) między warunkami środowiskowymi. Jeżeli pewien wynik występuje wyłącznie przy równoczesnym zaistnieniu szeregu specyficznych warunków środowiskowych albo też po wykonaniu określonego działania. to znaczy na problemie uczenia się zbieżności. Wiele jjadań nad rozumnym zachowaniem można scharakteryzować jako badania nad Wolnością uczenia się o związkach zachodzących w otaczającym świecie. badając pamięć interesujemy się natomiast przechowywaniem i wykorzystywaniem tej wiedzy. działaniami i wynikami (Na przykład. jazdy na rowerze. takich. kładziemy przede wszystkim nacisk na nabywanie wiedzy.no-motorycz. które wiążą się z jakimś przyjemnym lub też koniecznym wynikiem.ny ZJAWISKA UCZENIA SIĘ Zbieżności między czynnościami a wynikami W z m ocn ien ie z ach o wan ia Poziom sprawczy Generalizacja Wygaszanie Różnicowanie Rozkłady wzmacniania Uczenie się ucieczki i unikania Kara Wykrywanie korelacji Zbieżności między warunkami zewnętrznymi a wynikami Kontrola bodźcowa Wybór Różnicowanie Tworzenie łańcucha reakcji Modelowan ie zachowań ia Wyuczona bezradność Wygaszanie a różnicowanie Efekt częściowego wzmacniania zdolność do uczenia się. to znaczy zdolność do zapamiętywania skutków własnych działań. działaniami człowieka i rezultatami tych działań. koordynującego informację wydobytą z systemu sensorycznego wraz z niezbędnym ruchem motorycznym (mięśniowym). Podsumowanie WARUNKOWANIE KLASYCZNE UCZENIE SIĘ POZNAWCZE Wzmocnienie jako sygnał Uczenie się i świadomość Uczenie się przez eksperymentowanie Znaczenie oczekiwań Zachowanie ukierunkowane na osiągnięcie celu ROZWÓJ POZNAWCZY Uczenie się sensoryczno-motoryczne Myślenie przedoperacyjne Operacje konkretne Operacje formalne MYŚLENIE ROZWÓJ OBRAZÓW . Pominięto tam jednak pewien ważny problem. Omawialiśmy już zasady uczenia się w kilku obszernych rozdziałach poświęconych pamięci. może przyciągać jego uwagę i służyć za podstawę do uczenia się zbieżności między działaniami a ich skutkami. Jasne jest jednak. Wyrażając to w języku jednego z czołowych badaczy rozwoju poznawczego. Badając uczenie się. Jeana Piageta. Akty typu jedzenia. określony rezultat . organizm musi być zdolny do wykrywania pożądanych następstw w miarę ich pojawiania się i następnie starać się ukierunkować swoje 1 Schemat sensoryczno-/notorycznyjest to plan (schemat) zorganizowanego ciągu czynności prowadzących do wykonania określonego aktu. Istnieje pewna niewielka formalna różnica między uczeniem się a pamięcią. organizm uczy się przez konstruowanie schematów sensoryczno-motorycznych: Wydobywa on związki między informacją odbieraną przez swoje systemy sensoryczne a swoimi działaniami (czynnościami motorycznymi)1. tak że badając jeden z nich musimy z konieczności badać i drugi. która znajduje się w systemie pamięci: Jak podmiot ustala związki zachodzące między różnorodnymi sytuacjami w otaczającym świecie. Jest też szczególnie wrażliwy na pewien rodzaj skutków. SCHEMATY SENSORYCZNO-MOTORYCZNE Badania eksperymentalne nad uczeniem się wskazują. jest podstawą zachowań przystosowawczych wszystkich organizmów. że podstawą inteligentnego zachowania się jest prosta.deszcz -jest zależny od pewnych warunków atmosferycznych). W rozdziale tym położono główny nacisk na sposób nabywania wiedzy o zbieżnościach. chodzenia. w jaki sposób nabywana jest ta wiedza. dowolny „spektakl sensoryczny".1 3. a jednocześnie uniwersalna reguła. jak na przykład otrzymanie pokarmu. Aby uczyć się zbieżności. Organizacja naszej percepcji i zachowania wynika z obserwacji skutków naszych działań.

Szympans pamięta jedynie w ogólnych zarysach swoje czynności. przygotowawczy etap uczenia się. Szympans musi odkryć potrzebną sekwencję czynności poprzez próby i błędy oraz szczęśliwe zbiegi okoliczności. Dokonany został pierwszy. należy opracować scenariusz określający czynności oraz rolę różnorodnych przedmiotów i uczestników. lub może umieścić •Aieskie krążki bardzo blisko automatu mając nadzieję. jaką stosowaliśmy analizując problemy pamięci ludzkiej w rozdziałach 10 i 11. które działania rzeczywiście są związane z uzyskaniem oczekiwanego wyniku. Będzie to pierwszy próbny schemat sensoryczno-motoryczny. jakich od niego oczekujemy. został on przedstawiony na rysunku 13-2. którego pragnie. żeby organizm nauczył się zbieżności między jego czynnościami a wynikiem. Końcowym produktem jego uczenia się powinna być struktura pamięci. 13-1). na podłodze leżą zabawki i pudełka. gdzieś do automatu). bawi się zabawkami i wskakuje na pudełka. o co tu chodzi. wokół porozrzucane są książki. Po swym pierwszym sukcesie zapamiętał przede wszystkim jedno: coś tam gdzieś włożył (zdaje się. że może on wypracować iobie jakiś abstrakcyjny (niejęzykowy) ekwiwalent tego słownika. że naturalna skłonność szympansa do wsuwania "'Ciimiotów w otwory spowoduje.nie ma żadnych umiejętności językowych. na razie nie określone przedmioty C2 i C4). żetony i małe różnokolorowe kwadraciki oraz stoi coś w rodzaju automatu z otworem (Rys. stworzymy sytuacje hipotetyczną i na jej przykładzie ustalimy. aby szympans nauczył się tej sekwencji zdarzeń. Napotkawszy na swej drodze automat. to może odkryć zupełnie przypadkowo. Cała opisana przez nas kolejność uczenia się nie zajdzie dopóty. a co najważniejsze . że niebieski krążek włożony do otworu automatu spowoduje pojawienie się kiści winogron w pojemniku. Pojęcie Cl reprezentuje środowiskowe. RYSUNEK 13-1 . Dla wygody Czytelnika podaliśmy słownik nazw różnych pojęć oznaczonych literami. automat (C3) i pewne inne. Jak odbiera szympans za istn ialą sytuację? Oto skakał sobie po pokoju wykonując różne czynności nie prowadzące do określonych wyników. a które nie mają ztymnic wspólnego. będzie to więc wynik w pełni pożądany i szympans z chęcią ponowi próby (ucząc się w ten sposób) rozwiązania tego zadania. w którym znajduje się szereg różnych przedmiotów: na ścianach wiszą obrazki. do którego czynności te prowadzą. zupełnie przypadkowo. Przedstawmy informację uzyskaną przez szympansa w formie.zachowania na ich osiągnięcie. że nie posiada ono uprzedniej wiedzy o czynnościach. które ułatwiłyby znacznie jego zadanie. W podobnych warunkach szympans nie znajdował się jeszcze nigdy: jest on eksperymentalnie czysty. W dodatku musi on zapamiętać i umieć spożytkować pożądany rezultat. bada sytuację. Na przykład może on sprawić. a w pojemniku pojawiły się winogrona. nie licząc pewnych szczegółów przechowywanych ciągle jeszcze w jego pamięci krótkotrwałej. czyli poprzedzające warunki związane z daną sytuacją. jeśli rzeczywiście będziemy • ohć na „przypadek". W trakcie tych działań. Szympans jest odpowiednim zwierzęciem do naszego eksperymentu. W każdym razie chodzi o to. Za przykład posłuży nam zachowanie szympansa w pewnej specyficznej sytuacji. żeby szympans przed tym eksperymentem miał do czynienia z •Mcjami. W tym kontekście sytuacyjnym czynność wkładania określonego przedmiotu w •t ó prowadzi do następstwa . w których umieszczanie przedmiotów w automacie było nagradzające. przynajmniej w fazie początkowej. a utrudniły nasze. I nagle po zrobieniu czegoś pojawia się kiść winogron. Poobserwujmy zatem zachowanie szympansa w pokoju. W celu opisania zdarzeń. rozlega się głośny dźwięk „klik" i w dolnym pojemniku ukazują się winogrona2. przedstawiająca schemat sensoryczno-motoryczny wrzucania niebieskiego krążka w otwór automatu w celu uzyskania winogron. Dlatego też musi umieć rozpoznawać. Problem stanowi dla zwierzęcia przede wszystkim to. Jest mato prawdopodobne. Zwykle eksperymentator tak ustala warunki. Aby bardziej dokładnie zrozumieć. w warunkach fw r . co istotnie musi zajść. kiedy ten wystąpi. udaje mu się włożyć we właściwy otwór niebieski krążek: automat zaczyna pracować. Początkowo biega on po pokoju. Jeżeli będzie on przebywał odpowiednio długo w pokoju. bada go. dopóki nie wystąpi -wszy „przypadkowy" sukces. że „przypadek" jest bardzo prawdopo•-bn\. Inaczej mówiąc. że i tym razem spróbuje to uczynić. iest oczywiste. że szympans nie dysponuje tymi wiadomościami. ani o wyniku. aby proces ••'snia się rozpoczął się. Schemat sensoryczno-motoryczny Umieśćmy szympansa w pokoju.pojawienia się winogron. Pojęcie to obejmuje różne elementy. jest dostatecznie inteligentny. próbując wsunąć różnorodne przedmioty do wszystkich jego otworów: do pojemnika i do otworu szczelinowgo. Ponieważ szympansy przepadają za winogronami. Nie wykluczamy jednak takiej ewentualności.

że w jego pamięć: istnieje wewnętrzna reprezentacja czynności wkładania. odpowiednikiem. jasne jest. jakkolwiek nie występuje ona w formie językowej. to jest jej jakimś. że szympans.jakie narzuca czynność wkładania. Następstwo zdarzeń określone jest przez relacjo jeśli (warunek poprzedzający) i to (następstwo): jeśli Cl. wkładanie. to C8. może trafić na praw kilowe połączenie i dodać je do swego scenariusza zdarzeń w pamięci. Należy zatem przypuszczać. że czynność wkładania wymaga. z grubsza rzecz biorąc. W pewnym momencie. Pozostaje teraz jedynie odkryć.SŁOWNIK Cl Otoczenie C2 Przedmiot C3 Przedmiot z pojemnikiem C4 Przedmiot C8 Winogrona w pojemniku RYSUNEK 13-2 RYSUNEK 13-3a środowiskowych Cl czynność wkładania jakiegoś nieokreślonego przedmiotu prowadzi do następstwa C8 (winogrona). po wielu próbach. choć nie posiada wiedzy o języku. Zwierzę zrozumiało rolę tak istotnych czynników. Zakładamy. żeby jeden przedmiot włożyć do drugiego. Nawet jeżeli zwierzę nie pamięta żadnych szczegółów. Mogą tu pomóc ograniczenia. W terminach struktury znaczeniowej trzeba zatem określić przedmiot i jego miejsce. jest mimo to zdolny do zdobywania wiedzy o czynnościach i zdarzeniach zachodzących w świecie. Jeden z mo/liw>eh schematów sensoryczno-motorycznych dla pełnej akcji zdobywania winogron pr/edsuiwiony został szczegółowo na rysunku 13-3a i w postaci uproszczonej na rysunku 13-3/1- < Niebieski krążek > Otoczenie wraz < z niebieskim > krążkiem < Winogrona > miejsce < Automat > SŁOWNIK Cl Otoczenie C2 Niebieski krążek C3 Automat C4 Skrzynka C5 Obrazek C6 Czerwony krążek Cl Niebieski kwadracik C8 Winogrona w pojemniku RYSUNEK 13-3A . Tak więc szympans ma teraz określony cel: odkryć odpowiedni przedmiot i odpowiednie miejsce. Jego zachowanie zostało ukierunkowane na osiągniecie tego specyficznego celu. Schemat przedstawiony na rysunku 13-2 wskazuje na znaczny postęp w stanie wiedz\ szympansa. do którego należy go włożyć. jakie są warunki konieczne cz\nności uzyskiwania winogron. jak automat i c/>unosi wkładania.

Zanim przejdziemy do rozważań dotyczących rozwoju struktur znaczeniowych w procesie uczenia się. jest lym wyższe. leżący u podłoża większości wyuczonych zachowań. które przekodowują sytuację zewnętrzną w strukturę pamięci danego organizmu. następnie w wyniku rozległych badań uległo ono różnorodnym modyfikacjom. że ta klasa reakcji ma odpowiednio wysoki wyjściowy poziom sprawczy. wjaki sposób organizm zdobywa wiedzę o otaczającym go świecie. było względnie wysokie nawet wówczas. umacniającym i zachowanie typu płacz „ma tendencję do powtarzania się w nodobnych okolicznościach".ionieważ reakcje dziecka są instrumentalne w stosunku do zmiany warunków otoczę- Ina3- ZJAWISKA UCZENIA SIĘ Nasz podstawowy problem polega na ustaleniu. Tak więc na skutek płaczu dziecko otrzymuje pokarm i zaspokaja głód. Możliwe jest również wzmacnianie innych reakcji. że dziecko będzie płakać nieustannie. . kiedy dziecko będzie głodne. Wraz z otrzymaniem pokarmu zaczyna działać prawo efektu. omówimy niektóre znane właściwości uczenia się. Tak więc w tej części rozdziału prześledzimy te zjawiska w celu określenia warunków wpływających na uczenie się. Pojawienie się zdarzenia wzmacniającego. które nie występuje. Nadmierna troskliwość rodziców może w rezultacie doprowadzić do tego. F. A zatem do rozpoczęcia całego procesu niezbędny jest pewien dość wysoki wyjściowy poziom reakcji sprawczej. napisanym przez znanego doktora Spocka i zatytułowanym Baby and Child Cure (1957). Pierwszy sformułował je w 1898 r. Od początku prawdopodobieństwo tego. że zachowanie "•3ii. kiedy zechce zwrócić na siebie uwagę. czyli sprawcza. najwyraźniej widać. Dziecko generalizuje udaną reakcję na inne podobne sytuacje. a to z kolei prowadzi do jeszcze mocniejszego płaczu iv miarę pojawiania się innych form dolegliwości.Szympans nauczył się następującego schematu: jeśli w warunkach Cl włoży C2 w otwór C3. Jest bardzo prawdopodobne. Zatrzymuje reakcję instrumentalna-płacz. Zbieżności między czynnościami a wynikami Rozpatrzmy łącznie zachowanie się noworodka i jego rodziców jako pierwsze interakcje między nimi. im jest bliższa głodu odczuwana przez nie dolegliwość. aby zwrócić na siebie uwagę. określa jednak podstawowy warunek. najlepszym dotąd opisem czynnika regulującego zachowanie jest Prawo Efektu: Czynność. co zwraca uwagę jednego z rodziców. Skinnera. W końcu dziecko nauczy się płakać zawsze wtedy. Pokarm jest zdarzeniem Opis uczenia się zbieżności w niniejszym paragrafie opiera się w znacznej mierze na badaniach eksperymentalnych w dziedzinie zwanej warunkowaniem sprawczym (operant conditioning). psycholog Thorndike. aby móc następnie określić warunki i sytuacje charakteryzujące tę skomplikowaną formo zdobywania doświadczeń. Badania w tej J/^dzinic pozostawały pod silnym wpływem prac B. że zacznie płakać nie tylko. który rozpoczął je na początku lat ••/ydziestych. które i instrumentem w osiąganiu jakiejś nagrody. Dziecko niespokojnie porusza się. Płacz pojawiający się w innych sytuacjach będzie prawdopodobnie także wzmacniany pojawieniem się rodziców i usunięciem dolegliwości.mych organizmów działa sprawczo na środowisko w celu wywołania jakiegoś wyniku. nie tylko płaczu. Jest to ogólny paradygmat uczenia się instrumentalnego. W końcu zaczyna płakać. wywiera dwojaki wpływ na zachowanie dziecka. ma tendencję do powtarzania się w podobnych okolicznościach. Przedtem jednak musimy dowiedzieć się nieco więcej o podstawowych zjawiskach związanych z uczeniem się. że dziecko zapłacze. Odgrywa ważną rolę w organizacji zachowań ludzkich we wczesnym dzieciństwie i pozostaje czynnikiem dominującym w ciągu całego ludzkiego życia. ale również w innych przykrych sytuacjach. gdy odczuje głód. Na tym polega ważny aspekt uczenia się instrumentalnego. Ta podstawowa zasada nabywania wiedzy o zbieżnościach w otaczającym świecie stanowi istotę zachowania przystosowawczego wszystkich organizmów. . Mądra matka może wybrać jako sygnał głodu dowolną z kilku różnych reakcji dziecka-pod warunkiem jednak. wówczas. ale ruchy jego nie mają wyraźnego celu. Jednocześnie zwiększa prawdopodobieństwo pojawienia się tej reakcji w przyszłości. jednak po dzień dzisiejszy jego pierwotna forma stanowi najbardziej funkcjonalny opis warunków koniecznych do uczenia się. W jednym z najbardziej popularnych poradników dotyczących opiekowania się dzieckiem. że głód doprowadzi do płaczu. Potem powrócimy do wyjaśnienia problemu uczenia się poprzez dedukowanie mechanizmów wewnętrznych. beneralizacja. Początkowo prawdopodobieństwo tego. ponieważ zachowanie. nie może być wzmacniane. Rozpoczniemy nasz opis od głodnego niemowlęcia. Termin warunkowanie sprawcze pojawił się w wyniku podkreślania faktu. pokarmu. że czegoś mu brak. która prowadzi do pożądanego wyniku. Pierwsze wzmocnienie może nastąpić wówczas. Wzmocnienie zachowania. to uzyska C8. Być może. gdy brak było wzmocnienia. poziom sprawczy. ponieważ jego płacz jest niezmiennie wzmacniany pojawieniem się czułych i troskliwych rodziców. problem ten jest wyjaśniony w następujący sposób: Samo prawo jest proste. kiedy pojawi się pierwsza reakcja instrumentalna. który zaspokaja potrzebę dziecka. Badania nad lżeniem się sprawczym stanowią część badań nad uczeniem się instrumentalnym — nabywaniem reakcji.

Wtedy pies uczy się unikać wstrząsu przez przeskakiwanie barierki w czasie tych dziesięciu sekund. Spock uprzedza rodziców. I chociaż matka pragnie poddać dziecko kontroli bodźcowej. ale coraz częściej i domagać się nie tylU towarzystwa matki. wstrzymując jego wzmacnianie. nie rozwiązuje to problemu rodziców. ustalamy określony rozkład wzmacniania. a potem podejść do dziecka po takiej lub innej liczbie ataków płaczu. Niestety. Wygaszanie. Jedyna różnica dotyczy warunków środowiska. następnej nocy przepłacze 10 minut.„Jeżeli rodzice nie zdołają ukrócić tego przykrego nawyku. czego chce. to mamy do czynienia z rozkładem wzmacniania o zmiennych proporcjach (vańable-ratio. urządzeniu. i bezwarunkowo „postawić na swoim": nie podchodzić do dziecka. Kiedy pies znajduje się w jednym pomieszczeniu. to dziecko nauczy sie budzić w nocy już nie jeden raz. na warunki związane ze zdarzeniami nieprzyjemnymi bądź też szkodliwymi dla niemowlęcia. Kiedy już może ono kontrolować swoje zachowanie zgodnie z tymi bodźcami. W sytuacjach normalnej pielęgnacji niemowlęcia przeważają rozkłady umiarkowanie złożone. po której podchodzi się do dziecka. zacznie rozpaczliwie płakać. W danym wypadku wzmocnienie następuje jedynie wówczas. Uczenie się ucieczki i unikania. Jeżeli matka po prostu liczy ataki płaczu. cztery godziny w ciągu nocy" (s' 188).. Sam słyszałem o wypadkach kiedy rodzice musieli nosić dziecko na ręku po trzy. ale średnio ok. Matka może początkowo odczekać ileś razy po 20 min. zwiększając tym fimym prawdopodobieństwo tej reakcji ucieczki w przyszłości. aby płakało tylko przy odczuwaniu głodu. aby zastanowić się nad niektórymi głównymi cechami wzmocnienia negatywnego. Psa umieszczono w skrzynce wahadłowej. reaguje r a płacz. Oba typy uczenia się są związane ze wzmocnieniem negatywnym. uczy się różnicować warunki prowadzące do wzmocnienia od tych. według którego otrzymuje ono wzmocnienie. przykryto). to nie należy zwracać uwagi na jakikolwiek płacz w ciągu 30 min. itórego dwie części oddzielone są od siebie barierką. i jeśli spróbuje ona położyć je 7 powrotem do łóżka. A jeżeli liczba reakcji. że krzykiem pośród nocy nic nie wskóra. w przeciwnym razie dziecko może przepłakać większą część doby. że matka wprowadza do tej reguły óżne zmiany. Oczywiście. decydując się podejść do dziecka jedynie po każdym piątym płaczu. 3 razy (VR-3). tj. VI10). zmieniono pieluszki. Niech płacze . W końcu istnieją również połączone rozkłady. Niemowlę może wyuczyć się reakcji na rozkład. to jednak samo dziecko prawdopodobnie po prostu reaguje na dany rozkład i zaczyna płakać za każdym razem w pół godziny po otrzymaniu wzmocnienia. Pojawienie się pożąda- . jak mówi Spock. zwłaszcza gdy dziecko zanosi się płaczem i zaczyna wymiotować. mamy do czynienia z rozkładem wzmacniania o stałych proporcjach równych 5 reakcjom (fixed-ratio. a czasem dopiero po 50 min. między głodem lub brakiem komfortu fizycznego z jednej strony a osiągnięciem stanu komfortu z drugiej.. gdy płacze z jakiegoś ważnego powodu. a trzecią noc może w ogóle prześpi spokojnie (s. Ucieczka przed mierzeniem prądem pozwala na przerwanie jego oddziaływania na psa. FR-5). Jest to rozkład wzmacniania o stałym 30-minutowym odstępie czasowym (fixed-interval. lecz również noszenia na ręku. FI-30). VR-5). sami mogą wymyśleć prostą regułę. które nie prowadzą do niego. gdy płacz pojawi się po upływie 30 minut od otrzymania poprzedniego wzmocnienia. po ostatnim wzmocnieniu (FI-20). że taki reżim niełatwo wytrzymać. to mamy do czynienia n 1 J0-minutowym rozkładem o zmiennym odstępie czasowym (variable-interval. metalowa siatka znajdująca się na podłodze przewodzi elektryczność i jego łapy odbierają uderzenia prądem.. Różnicowanie. Rodzice. zaś po upływie tego czasu należy podejść do dziecka jak tylko zapłacze. że jego zachowanie jest kontrolowane przez bodźce. Niemowlę. Jego zadanie polegało na uczeniu się przeskakiwania przez barierkę z jednej części pomieszczenia do drugiej. które otrzymuje wzmocnienie. Jeżeli przy tym średni odstęp wynosi jak dawniej 30 min. mówimy. Przyjmując taką zasadę. Mamy tu do czynienia z sekwencją dwóch rozkładów. Pierwszej nocy może przepłakać 20-30 minut (choć wyda wam się to bardzo długo). Możliwe są również inne rozkłady. Dziecko powinno nauczyć się. Pies szybko . Analogiczny system reguł rządzi jego reakcjami na wzmocnienie negatywne. wytrzymując czasem tylko 10 min. VR-3. które nastąpiło po uprzednim płaczu. Zdarza się np. 188). Rodzice udręczeni płaczem dziecka mogą spróbować wygasić płacz jako formę zachowania. dziecko dość szybko reaguje na zbieżności występujące w tych połączonych rozkładach wzmacniania i odpowiednio przystosowuje swoje zachowanie. co mu było potrzebne (nakarmiono je. Można też przed włączeniem prądu dawać ostrzeżenie: dziesięć sekund przed uderzeniem prądu pojawia się sygnał świetlny.iczy się uciekać przed wstrząsem przeskakując do drugiego „bezpiecznego" pomieszaenia. które oddzielają sygnał świetlny xl uderzenia prądem. Mówiliśmy do tej pory o wzmocnieniu pozytywnym: niemowlę otrzymuje to. Jeśli niemowlę dopiero co otrzymało wszystko. ustalające się w wyniku pojawiania się przypadkowych frustracji dziecka i czynienia przez rodziców chaotycznych prób opanowania tych sytuacji. nie wiedząc. zmienia się przy tej samej (5 reakcji) średniej proporcji.nie podchodźcie do niego. FI-20. Rozkłady wzmacniania. Tak więc dziecko powinno uczyć się różnic między swoimi różnymi stanami sensorycznymi. Pozostawmy niemowlę na jakiś czas. Oba sposoby postępowania nazywają się odpowiednio uczeniem 'if ucieczki i uczeniem się unikania. Wrócimy jeszcze do tego problemu. Jak to zrobić? Wróćmy ponownie do doktora Spocka: „W wielu wypadkach łatwo można zaradzić tej sprawie.. a którego płacz jest wygaszany w sytuacjach mało istotnych. Matka jednak powinna okazać „twarde serce". pobawiono się z nim. czy płacz dziecka oznacza głód czy też jakiś inny przykry stan.

czego nauczyio się zwierzę w rezultacie wytworzenia się reakcji unikania. stawało się coraz mniejsze. mimo że eksperymentator pokazuje im prawidłowe rozwiązanie. A zatem możemy powiedzieć. pies po dawnemu przeskakuje barierkę zaraz po włączeniu światła. Ponadto wzmożona aktywność i stres. starając się raczej stłumić dużą liczbę zachowań niż ryzykować ponowne ukaranie. Tłumi znaczną liczbę różnych reakcji. potwierdzały się oczekiwania psa i prawdopodobieństwo tego. to nie otrzyma uderzenia prądem. że próby oddziaływania na zachowanie dziecka za pomocą kary są przedsięwzięciem dość wątpliwym. 1969). różni się nieco od wygaszenia reakcji. że możemy ich zapytać. mogą utrudniać uczenie się bardziej właściwych form zachowania. Wykrywanie korelacji powiliśmy dotychczas o tym. jego zachowanie jest bardzo trudne do wygaszenia. jak zwierzę uczy się zbieżności między własnymi czynnościami a wzmocnieniem. Zbieżność jest po prostu szczególnym przypadkiem korelacji. Czasem wystarczy jedna próba. jaka powstaje w wyniku ukarania przez pojawienie się przykrego zdarzenia. Niektóre psy nie mogą się tego nauczyć. Przy próbach karania powstaje błędne koło akcji i reakcji: matka daje dziecku klapsa dlatego. Zwierzęta są zdolne nie tylko do uczenia się korelacji. Tak więc. Wydaje się. Wracając do płaczu niemowlęcia należy powiedzieć.75. Tendencja ta w powiązaniu ze znaną niekonsekwencją rodziców w stosowaniu kary sprawia. W toku naszych rozważań dotyczących motywacji (rozdział 17) wskażemy. to pojawienie się nieprzyjemnego zdarzenia lub przerwanie zdarzenia przyjemnego powinno to prawdopodobieństwo zmniejszać. Jeśli taka hipoteza utrwaliła się. jednak sytuacja. Ale tym razem nie ma barierki i nie występuje reakcja. Czynność prowadzi do pożądanego rezultatu.95. a zatem nie ma powodu zmieniać zachowania. Maier i Solomn. gdy źródło prądu zostanie odłączone od podłogi skrzynki wahadłowej.nego zdarzenia zwane jest wzmocnieniem pozytywnym: Zakończenie przykrego zdarzenia nazywamy wzmocnieniem negatywnym. zaledwie pośrednio związanych z reakcją karaną. stwierdziło że: . że między pewnymi czynnościami a wynikami istnieje korelacja zerowa. dziecko płacze jeszcze głośniej dlatego. przenosząc je przez barierkę (Scligman. Jeżeli wystąpienie czynności gwarantuje wynik. Okazują się być bardzo ostrożne w ocenianiu źródła kary. Przy kolejnych uderzeniach prądem hipoteza ta się potwierdzała. Ustawiona zostaje barierka i w tej zmienionej sytuacji możliwe jest uniknięcie uderzenia lub też ucieczka przed nim przez przeskoczenie barierki w odpowiednim czasie. Spróbujmy zastanowić się. Zapala się światełko. którym nie "udało się wyuczyć ucieczki. Jeżeli zwierzę wyuczyło się reakcji specyficznej w celu otrzymania pokarmu. Możliwe są tu również wartości pośrednie. Jeżeli czynność wyklucza pojawienie się wyniku. jeśli chodzi o zwierzę. najwidoczniej przyswoił sobie przekonanie. to trudno ją wykorzenić. Kiedy pies doświadcza przez pewien czas tej nowej sytuacji. że podejmie on jakieś działanie przy następnym uderzeniu. to jego zachowanie ulegnie szybkiej zmianie. która tu funkcjonuje. Powróćmy do sytuacji opisanej jako uczenie się ucieczki i unikania. Tak też jest w istocie. pies skacze i nie otrzymuje uderzenia prądem. Większość organizmów jest szczególnie wrażliwa na przykre zdarzenia. która pozwalałaby uniknąć uderzenia lub też uciec przed nim. W tym wypadku korzystne jest to. powtarza to setki razy. to zbieżność. która poprzedziła je bezpośrednio. Korelację między piękną słoneczną pogodą a deszczem można ocenić na-0. Skoro już reakcja unikania została wyuczona. uczą się również tego. znaczy to. Kara polegająca na uderzeniu prądem ma tendencję do rozszerzania się na inne formy zachowania. dlaczego nie mogą się wyuczyć reagowania ucieczką na zmianę warunków. W wielu sytuacjach zbieżności te mają charakter probabilistyczny. że częstą reakcją na przykre lub uciążliwe zda rżenia jest agresja. eksperymentator zmienia sytuację. Brakjest korelacji międzyjego czynnościami a wynikami. że jeśli przeskoczy ono przez barierkę. kiedy po tej reakcji zamiast oczekiwanego pokarmu otrzyma uderzenie prądem. które zazwyczaj towarzyszą karaniu przez przykre zdarzenia. Wyłączenie prądu nie ma żadnego wpływu na tę zależność. znaczy to. polega na tym. Pies zostaje umieszczony w skrzynce wahadłowej i otrzymuje uderzenia prądem.00). że kara jest wyraźnie nieskutecznym sposobem redukowania płaczu. korelacja jest równa 0. Mówimy wtedy o istnieniu korelacji między czynnością a wynikiem.00). Jeżeli zakończenie działania przykrego lub pojawienie się przyjemnego zdarzenia zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia poprzedzającej je reakcji. gdy pies otrzymywał uderzenia prądem. że w nowej sytuacji (w odróżnieni u od zachowania się zwierząt w opisanych wcześniej eksperymentach) pies. korelacja wynosi-100% (lub -1. I oto okazuje się. Wyuczona bezradność. że w sytuacji dużego zachmurzenia deszcz jest wynikiem w wysokim stopniu prawdopodobnym. których nie mógł uniknąć. W jednym z eksperymeniów tego typu 60% osób badanych. że jeden warunek wyklucza (choć nie całkowicie) drugi. Korelacje między dwoma zdarzeniami mogą przybierać dowolną wartość od -100% do +100%. W czasie. że płacze. Kara. aby na stale przerwać tę reakcję. która następuje w wyniku przerwania działania nagrody. że psy te przyjęły hipotezę dotyczącą bezradności. w jaki sposób może uniknąć uderzenia prądem. Zarówno wzmocnienie pozytywne. że korelacja między warunkami środowiska ciemne chmury a wynikiem deszcz wynosi 0. Jeżeli brak jest jakiejkolwiek współzależności między czynnością a wynikiem. skoro zwierzę nauczyło się unikać uderzenia prądem przez przeskakiwanie barierki po pojawieniu się sygnału świetlnego. Pewien wgląd w istotę tej sytuacji może dać przeprowadzenie podobnych eksperymentów z ludźmi. z największą trudnością uczy się. że dostało klapsa. istnieje korelacja 100% (zazwyczaj określana jako 1. Nawet wówczas. który miał pierwsze doświadczenia w sytuacji korelacji zerowej. jak j wzmocnienie negatywne zwiększają prawdopodobieństwo pojawienia się reakcji. że wszystkie reakcje znajdujące się w jego repertuarze powodują uderzenia prądem.

To tylko rozzłości je jeszcze bardziej i będzie płakało znacznie dłużej" (s. aby otrzymać wzmocnienie w takiej sytuacji. Przypuśćmy również. W rezultacie częstość jego płaczu wzrasta. na przykład VR-H>00. najlepiej rzadko i przy tym w zmiennych proporcjach. dziecko zaczyna płakać zawsze wtedy. że nic mu nie jest. Jest to zjawisko ogólne: jeżeli różnica między dwoma rozkładami wzmacniania jest trudna do wykrycia. to co zdarzy się podc/a^ wygaszania nawyku. mimo że wzmocnienie zostało wstrzymane. konieczne jest zastosowanie ciągłego. dostało torsji i leży całe zabrudzone. Po takim treningu wydajność dziecka nie ulegnie zmianie nawet wówczas. „przypadkowo" udawało M\ ich uniknąć. Jeśli nauczyciel nagradza dziecko zawsze za prawidłowe wykonanie. że warunki korelacji zerowej tylko nieznacznie różnią się od nowej. Stało się jasne. t>m dłużej po rozpoczęciu wygaszania utrzymywać się będą reakcje zwierzęcia. gdy istniała możliwość uniknięcia uderzenia. ale również można się spodziewać wystąpienia u dziecka reakcji frustracyjnej. w momencie gdy rozpoczyna się wygas/anic / największym trudem może dostrzec.czują się bezsilni. zwierzę prawdopodobnie nauczy się zdobywać pokarm nawet wówczas. Jak pisze dobry Dr Spock: „Rodzicom o wrażliwym sercu trudno słuchać ciągłego płaczu dziecka. trwające trzy sekundy. Dziecko nauczyło się. najlepiej uczyć zwierzę według rozkładu. Załóżmy teraz.. że rodzice zawsze podchodzą do dziecka. że sfustrowani rodzice starają się zupełnie nie zwracać uwagi na płacz dziecka i aby wygasić tę formę jego zachowania postanowili podchodzić do niego dopiero wówczas. w którym wzmacniana jest tylko część jego reakcji. Jeżeli zwierzę nauczyło się rozwiązywać jakieś zadanie. 1971. 371). samo uczenie się w takich warunkach jest trudniejsze). Wygaszanie a różnicowanie.. polega na tym. które przyzwyczaiło MC działać według rozkładu FR-1000. Zmiana rozkładu jest wyraźna i łalwu ją zauważyć. gdy jest spokojne. ale ponad 70% spośród nich „. którzy nie uczyli się w sytuacji korelacji zerowej. Zastanówmy się ponownie nad problemem płaczącego niemowlęcia. albo je uspokoić. ponieważ przedłużający się brak nagrody za prawidłowe zachowanie nie będzie łatwo odróżniony od normalnych wahań w rozkładzie wzmocnień. Jeżeli umiejętnie przeprowadzi się stopniowanie. Jeżeli jednak nauczyciel pominie taką okazję do nagrody. (Thoronton i Jacoba. kiedy po naciśnięciu dźwigni nie pojawia się pożywienie? Odpowiedź zależy od tego. 187). Czasami osobom tym udawało się „. Musi ono wiedzieć.. gdyby nauczyciel zwiększał powoli odstępy między wzmocnieniami. tak że zwierzę po każdym naciśnięciu dźwigni otrzymywało pokarm. to wszystko będzie szło dobrze dopóty. następnie do I "R-100 i nawet do FR-1000. zmienionej sytuacji.Im rzadziej (lub z większą zmiennością) wzmiacniamy zwierzę w czasie ćwiczenia. Efekt częściowego wzmacniania.uciec lub uniknąć uderzeń nawa więcej niż jeden raz. Brak oczekiwanego wzmocnienia nie tylko zahamuje daną czynność. natomiast w celu podtrzymania tego zachowania należy wprowadzić rozkład częściowy. od FR-1 do FR-10. Zbieżności między warunkami zewnętrznymi a wynikami Wygaszanie reakcji można traktować jako postawienie zwierzęciu problemu polegającego na różnicowaniu. gdy wykonuje ono zadanie w terminie. Zwierzę. że znaczną część czasu spędzają na przygotowaniu się do kolejnego uderzeni. więc po co próbować? Badani twierdzili. ostrożnie przygotowując dziecko do jeszcze skromniejszego rozkładu nagród. że uderzenia są nieuniknione. gdy nauczyciel nie będzie poświęcał mu tyle uwagi (albo będzie nieobecny przez kilka dni). Moc niewłaściwej hipotezy ujawniła się najwyraźniej w zachowaniu tych osób. Wynik jest oczywiście zupełnie odwrotny od pożądanego. aby przekonać się.. powiedzmy co godzinę (VI-60). które uważały. Aby wprowadzić nowe zachowanie. Jeśli zas oralni rozkład przed wprowadzeniem wygaszania był zmienny. że rozkład zmienia się powoli. Badani. jeśli w ogóle doprowadzi do przerwania reakcji. a którym w warunkach. Wyobrażają sobie zaraz najgorsze rzeczy: główka dziecka utkwiła między prętami łóżka.„. Zdaniem Dr Spocka: „Bardzo ważne jest uniknięcie pokusy podejścia do dziecka. jakie napotyka zwierzę lub osoba badana w eksperymentach teuo typu. powiedzmy naciskać dźwignię w celu otrzymania pokarmu. to wygaszanie będzie bardzo powolne.stwierdziło.. Byłoby idealnie. że pojawiła się jakaś zmiana. że jesteście w pobliżu. Jedna z trudności. W rezultacie dziecko otrzymuje częściowe wzmocnienie według jakiegoś rozkładu.. to zmiany w rozkładach nieznacznie wpływają na zachowanie (przynajmniej nie od razu). Z reguły nie udaje się im wprowadzić w życie tego postanowienia. Płacz staje się jeszcze dłuższy i trudniejszy do wygaszenia. że osoby te nie kojarzyły swoich reakcji ze wzmocnieniem". Aby utrzymać na trwałe daną formę zachowania w warunkach jej wygaszania. 187). powiedzmy. że musi dłużej płakać. Nie tylko nauczyli się unikać uderzeń. jeśli chodzi o uniknięcie uderzeń. Przypuśćmy. Około 35% badanych oświadczyło. ogarnął je lęk z powodu osamotnienia" (s. że po naciśnięciu jednego czy dwu przycisków (prawidłowa kombinacja pozwalała zapobiec uderzeniu) stracili nadzieje ucieczki". to wkrótce po rozpoczęciu wygaszania zwierzę przestanie naciskać dźwignię. Rozważmy problem ćwiczenia dziecka do efektywnej pracy w szkole podstawowej. gdy będzie musiało naciekać dźwignię po 1000 razy dla jednego wzmocnienia. reagowali zupełnie inaczej. Przez dłuższy c/as nic zmodyfikuje swoich reakcji. dziecko stanie się niepewne. s. kiedy budząc się nie spostrzega rodziców. jakim rozkładem wzmocnienia posługiwano się podczas uczenia. jak tylko ono zapłacze. ale przy następnych próbach ponownie otrzymywały pełne uderzenie. że z pewnością istnieje sposób kontrolowany uderzeń. (Ocz> wiście.. prądem. czyli 100% rozkładu wzmacniania (FR-1). Jeżeli stosowany był rozkład o stałej proporcji równej 1 (FR-1). dopóki nauczyciel będzie zawsze obecny. Przedłużające się występowanie podczas wyga^/aiiu reakcji nabytych przy zastosowaniu rozkładu sporadycznego wzmacniania na7>wam> efektem częściowego wzmacniania (partial reinforcement ejJect-PRE). trzeba go tylko znaleźć". zanim dokona odpowiedniej zmiany swego .

a dla A drugiego . Podczas tworzenia łańcucha reakcji należy postępować wspak. aby pojawił się SD. oderwanie jednej przedniej łapy od ziemi w pozycji siedzącej. powiedzmy o zmiennych proporcjach (VR-100). że ktoś chce nauczyć swego psa chodzenia na tylnych łapach. Tera/ znacznie łatwiej kontrolować sytuację: zwierzę zwykle łatwo uczy się. W tym samym czasie. możemy nauczyć go pociągać za sznur. że zwierzę wyraźnie preferuje jeden niż drugi. Obserwując reakcje zwierzęcia możemy ustalić względną preferencję dotyczącą jednego z dwu rozkładów. Jest to sytuacja wyboru.) Kiedy już SD ustabilizowało się. Zdolność zwierzęcia do różnicowania intensywności światła ustalamy na podstawie jego zdolności wyboru prawidłowej reakcji (jest oczywiste. gromadząc stopniowo sekwencje reakcji. następnie podchodzi do drzwi. że może otrzymać wzmocnienie. powiedzmy zjadanie przez psa niewielkiej ilości pokarmu. Końcowym rezultatem tego skomplikowanego ćwiczenia będzie łańcuch następujących po sobie reakcji. w tym momencie wypada błękitny krążek. (Oczywiście. A w dodatku. Zgodnie z techniką instrumentalną należy ustalić przede wszystkim zdarzenie wzmacniające. Teraz zwierzę ma do czynienia z dwiema dźwigniami oraz dwoma bodźcami. Ta sama technika z niewielkimi zmianami może być użyta do badania u zwierząt zachowania polegającego na różnicowaniu. pies w czasie treningu musi być w miarę głodny. to według wszelkiego prawdopodobieństwa zawsze będzie wybierać dźwignię „oznaczoną" silnym światłem SD. aby S było skuteczne. uzyskujemy możliwość sprawdzenia. aby mógł dostać się do sznura. można zaczynać ćwiczenie. Oczywiście tę technikę można wykorzystać do porównania dowolnych dwu (lub więcej) rozkładów wzmocnień. Sygnałem dla tego rozkładu (FR-100) będą pionowe pasy umieszczone na dźwigni. Niech sygnałem dla pierwszego rozkładu będzie silne światło (to znaczy S ). Technika ta może być stosowana do pomiaru zdolności różnicowania przez zwierzę dowolnych bodźców stosowanych jako SD lub SA. szympans wrzuca go do szczeliny automatu i otrzymuje kiść winogron. Bodziec sygnalizujący obecność wzmocnienia oznaczamy jako S!)bodziec. Różnicowanie. dając sygnał zawsze wtedy. można też trenować zwierzę według innego rozkładu. aby otrzymać krążki. gdy pojawia się SA. aby formowanie lub modelowanie zachowania zwierzęcia odbywało się bardzo powoli. Jest to standardowa metoda mierzenia wrażliwości i czułości zwierząt na światło. Tworzenie łańcuchów zachowań wiąże się ze stosowaniem w toku uczenia się wzmocnień utrwalonych już wcześniej. który sygnalizuje brak wzmocnienia (procedura wygaszania). a nie wzmacnianie innych. jeżeli nauczymy szympansa zdobywać winogrona przez wrzucanie niebieskich krążków do automatu. Powszechną formą S'4 dla ludzi jest napis „nieczynne"). Dlatego zazwyczaj łańcuch taki przyswajany jest w odwrotnej kolejności niż w opisanym przykładzie. FR-100 lub VR-100. Kontrola bodźcowa. gdy zapali się światło). Bodźcem (SD) do otwarcia drzwi może być np. Modelowanie zachowania. jaki rozkład wystąpi. wzmacniając co setną reakcję. Teraz powoli zmieniamy intensywność światła SD. Teraz możemy wyuczyć szympansa wykonywania innych czynności. oznaczający początek drugiego rozkładu wzmocnień. Obserwowanie tego wywiera niezwykłe wrażenie: wygłodniały szympans przebiega przez pomieszczenie i włącza światło. Następnie pozostawia się zwierzęciu możliwość wyboru którejś z dwu dźwigni: jednej z poziomymi pasami i drugiej z pionowymi pasami. Zaczynamy od dwu rozkładów wzmocnień. Taką zewnętrzną wskazówko nazywamy bodźcem sygnałowym. Teraz gwizd SD może stanowić wzmocnienie D dla następnej reakcji. że trenujemy zwierzę według rozkładu o stałych proporcjach. Jeżeli zwierzę może odróżnić różnice intensywności obu świateł. prowadzącego w efekcie do otrzymania pokarmu. gdy podawany jest pokarm. sam bodziec SD może mieć właściwości wzmocnienia wtórnego: zwierzę podejmuje różne działania. Na przykład. ale w innych godzinach. ich zdolności do modelowania zachowania Rrzez wybiórcze wzmacnianie jego pożądanych cech. światło (drzwi otwierają się tylko wówczas. Kiedy czynność ta zostanie utrwalona. jakiemu rozkładowi wzmocnienia podlega. o których wiemy. kiedy wystąpi SD. Początkowo wzmacniamy każdy ruch psa. (Zazwyczaj w eksperymentach ze zwierzętami SD i SA to-odpowiednio-pojawienie się lub brak sygnału świetlnego. Załóżmy. w wyniku których uzyskiwać będzie niebieskie krążki. Ważne jest. jest wprowadzanie zmiany jednego elementu środowiska zawsze wtedy. Przypuśćmy. światłem o dużej intensywności i o małej intensywności. Po pierwsze. może być użyty do wzmocnienia reakcji. do tego celu służy dźwignia z pasami poziomymi. gdy zmienia się rozkład wzmacniania. a nie ma czego oczekiwać. aż . krążki te prędko nabierają wartości jako wzmacniacze. Tworzenie łańcucha reakcji. dźwięki i inne sygnały. Stanowi to główny element siły technik instrumentalnych. Tak więc zwierzę może nauczyć się działać według pewnego rozkładu wzmocnień. że dobór rozkładów i bodźców świetlnych do danych dźwigni jest przypadkowy. tak że staje się coraz bardziej podobne do SA. po którym zawsze następuje wzmocnienie. Wcześniej czy później gwizd przekształci się w SD i nabędzie wartości wtórnego wzmocnienia. Wybór. W tym celu można posłużyć się gwizdkiem. otwiera je i pociąga za sznurek. Prostym przykładem może być zastosowanie FR-1 w jednym rozkładzie przy braku wzmocnień w drugim. A do włączania światła można sporządzić odpowiedni włącznik. Można nauczyć szympansa otwierania drzwi. nabiera mocy wzmacniającej. to SA. jak tylko zwierzę nauczyło się kojarzyć określony S" z odpowiadającym mu rozkładem wzmocnień.zachowania. Stopniowo kryteria wydawania gwizdu zmieniają się: siedzenie na tylnych łapach. Jednym ze sposobów dawania wskazówek. aby uzyskać odpowiedni SD. Następnie niezbędne będzie wprowadzenie jakiegoś sygnału różnicującego dla pokarmu. a w końcu próba podniesienia się bez dotykania do ziemi obu przednimi łapami. Jeśli bodziec nabrał wartości wzmocnienia wtórnego. A zatem. choćby w niewielkim stopniu przypominał on próbę stawania na tylnych łapach. Wprowadzając pojęcie kontroli bodźcowej. łatwo możemy je rozszerzyć na sygnały innego rodzaju. tak aby ich lokalizacja była bez znaczenia). który z danych rozkładów ono preferuje.słabe światło (to znaczy S ).

Jest to widoczne szczególnie wyraźnie wówczas. jak on to robi. Większość współczesnych badań . gdy „sprawuje się dobrze" w czasie ćwiczenia. po pewnym czasie ślina (Rb) zaczyna pojawiać się przed podaniem sproszkowanego pokarmu. Jednak pierwszy poważny impuls do badań nad . Staje się on Bw. Ale teraz wystarczy sama obecność eksperymentatora. Pawłów uzyskiwał to umieszczając psa w specjalnym izolowanym pomieszczeniu. Gwizd jest nie tylko czynnikiem wzmacniającym. jeśli przestaniemy podawać psu Bb. Wypowiadane w innych sytuacjach. W warunkowaniu klasycznym. Prawo Efektu ma. to mówi się. Pawiowa. Jedną z najbardziej zaskakujących właściwości tego uczenia się jest ogromna wrażliwość zwierząt na bardzo subtelne związki między działaniami a wynikami tych działań. co organizm robi. Inaczej mówiąc. jaką wydobywa ono w trakcie uczenia się. P. prowadzone na początku naszego stulecia. P. Potrzebne jest do tego niezawodne i szybko pojawiające się wzmocnię me. jak czynności zwierzęcia lub człowieka są związane ze zdarzeniami zewnętrznymi. Pawłowowskie (lub klasyczne) warunkowanie różni się nieco od uczenia się. Uczenie psa przez pozwolenie mu. WARUNKOWANIE KLASYCZNE potychczas zajmowaliśmy się uczeniem się instrumentalnym. Pierwszy. eksperymentator to Bw. Odznaczając się przenikliwością. żeby wzmacniane były te zachowania. a tylko będziemy eksponować dzwonek. Wydzielenie śliny jest Rb na Bb. tylko wtedy. najważniejsze jest. że wydzielanie śliny wywołane jest nie tylko przez pokarm. Modelowanie zachowani'! dokonuje się w wyniku wybiórczego wzmacniania kolejnych przybliżeń do pożądanego zachowania. w zależności od tego. gdy zwierzę ma możność nabywania wiedzy wolno i systematycznie. Można również posługiwać się wzmocnieniem werbalnym (na przykład słowami „dobry pies"). a. Na przykład. dzwonek lub osoba eksperymentatora. że podtrzymywanie wzmacniajcej wartości gwizdu wiąże się z podawaniem jedzenia zwierzęciu bezpośrednio po jego ekspozycji (dozwolony jest częściowy rozkład wzmacniania). reakcje bezwarunkowe jako Rb. Pierwszy krok w modelowaniu zachowania to ustalenie jego zbieżności ze wzmocnieniem. który nie byt jeszcze w sytuacji eksperymentalnej. za każdym razem. a w odpowiednim czasie specjalne urządzenie wdmuchiwało sproszkowany pokarm do pyska zwierzęcia. sprawdzamy. kiedy wchodzi! do pomieszczenia z psami. smak jedzenia w pysku (Bb) wywoła wydzielanie śliny (Rb). że nie stosujemy żadnych kar. ale dotyczy również całego układu powiązań między zdarzeniami. taki jak światło. Zwróćcie uwagę na to. wywołuje reakcje wydzielania śliny. że już Bw wywołuje tę reakcję: za każdym razem w reakcji na dzwonek zwierzę wydziela ślinę.ld uczeniem się dotyczy tego typu uczenia się. które omawialiśmy. Po minucie powtarzamy całą procedurę. Gwizd jest skuteczny dlatego. że można go eksponować w tym czasie. A zatem pokarm to Bb. . jak się okazuje. ale pod warunkiem. aby wywołać u psa wydzielanie śliny. eksponujemy dzwonek. W rezultacie szeregu powtórzeń. a reakcja ślinienia na jego obecność to reakcja warunkowa (Rw). że słowa te stosowane są wyłącznie jako SD dla wzmocnienia. Istnieje kilka podstawowych różnic między pawłowowskim lub klasycznym warunkowaniem a Podsumowanie Takie są podstawowe zjawiska związane z uczeniem się bezpośrednich zbieżności między czynnościami a wynikami. jakim jest pokarm w jamie ustnej. w luźnej uprzęży.zostanie osiągnięty pożądany rezultat. jeśli nowy nieznany bodziec. które stopniowo przybliżają się do zachowania pożądanego. Pawłów byt fizjologiem i swoje badania (za które otrzymat Nagrodę Nobla) zacząt od interesującego go mierzenia reakcji wydzielania się śliny i soków żołądkowych u głodnego zwierzęcia. która ograniczała jego ruchy. ale również źródłem informacyjnego sprzężenia zwrotnego. lecz tylko wzmocnienie. Pokarm zatem byt Bb. jakim jest strumień powietrza skierowany na oko. albo Rw. Inaczej mówiąc. Należy pamiętać o tym. kiedy występuje prawidłowa reakcja. tracą swą skuteczność jako wzmocnienie. W rezultacie opracował szereg technik mierzenia ilości śliny wydzielanej przez psa. W warunkowaniu klasycznym istnieją dwa rodzaje bodźców i dwa rodzaje reakcji. kiedy to pies wydziela ślinę na dźwięk dzwonka. ale i przez inne bodźce. reakcjami oraz wynikami działań. który z bodźców je wywołał. !. Ogólnie biorąc. Pies może zrozumieć czego się od niego wymaga. Dzwonek w warunkowaniu klasycznym wyprzedza o około 3 sekundy podawanie pokarmu. Mruganie jest Rb na Bb. która pojawiała się tylko na smak pokarmu. Na tym polega istota warunkowania klasycznego. Początkowo wydzielanie śliny było Rb. Wróćmy zatem do rozważań nad pewnymi procesami. zwierzęta zaczynały wydzielać ślinę: Pawłów odkrył silę bodźca warunkowego. Zapewne informacja. W istocie. pozwalają one na opisanie. że ślinienie zostało uwarunkowane na ten nowy bodziec: nowy bodziec warunkowy określamy jako Bw. kiedy to bodziec (bodziec bezwarunkowy) automatycznie wywołuje specyficzną reakcję (reakcja bezwarunkowa): w skrócie bodźce bezwarunkowe będziemy określać jako Bb. Ale już naciśnięcie dźwigni po pojawieniu się światła nie można uważać za Rb na światło jako Bb: reakcja ta nie ma charakteru wrodzonej czynności odruchowej. obejmuje już całość korelacji między kontekstem bodźcowym. żeby jadł. nie przyniesie żadnych rezultatów. Ścisła kolejność zdarzeń wzmacniających może być różndla różnych psów. Przedstawimy teraz techniki warunkowania klasycznego na klasycznym przykładzie. Teraz. zastosowanie nie tylko w sytuacji wzmocnienia jednostkowego. cechującą prawdziwego naukowca. Zjawiska związane z uczeniem się zbieżności mówią nam o tym. a wydzielenie się śliny to albo Rb. okaże się.jeżeniem się przyszedł z innej strony: byty to prace rosyjskiego fizjologa 1. Rb wywołana przez określony Bb ma charakter wrodzonej odruchowej czynności. Przed eksperymentem upewniamy się. tuż przed wdmuchnięciem sproszkowanego pokarmu.i. czy u psa. ale nie wiemy jeszcze. Pawtow odkryt. gdy wzmocnienie pojawia się natychmiast po prawidłowej reakcji. leżącymi u podłoża zdolności organizmów do przystosowywania swoich reakcji do wymagań świata zewnętrznego. czy bodziec bezwarunkowy i reakcja bezwarunkowa są rzeczywiście bezwarunkowe. a dzwonek (Bw) jej nie wywoła.

kiedy wynik jest opóźniony. i na właściwym zarejestrowaniu tej informacji. jako skutek działania wrodzonej strategii organizmu i właściwego wykorzystania struktury pamięci długotrwałej. które są rzeczywiście silnie skorelowane z przyszłymi mdłościami. Problem. że wynik musi pojawić się tak szybko.). gdy będzie jednoznaczne. jest to taka reakcja. jak i litery.Czy pamiętacie. aby go W przyszłości unikać. które nań wpływają. polega na określeniu warunków. możemy wyuczyć zwierzę nieskończenie wielu nowych reakcji. na tarczach telefonicznych umieszczone są zarówno cyfry. Po pierwsze. ponieważ jest to jedna z pierwszych czynności codziennych. kiedy ostatni raz sprawdzaliście. Zazwyczaj strategia unikania nowego pokarmu jest wystarczająca. Ta forma zachowania utrzymuje się. u którego wywołano mdłości w jakiś nie związany z karmieniem sposób (na przykład promieniami Roentgena). który zazwyczaj nie wywołuje jej. jak zachowuje się człowiek czy zwierzę w sytuacji przyjęcia hipotezy bezradności. aby gwarantować. odmawia jedzenia ostatniego nowego pokarmu. ale najprostsza interpretacja jest oczywiście taka. gdy warunki te są wyraźnie oznaczone przez światła. brzęczyki itp. która jest godzina? Pewnie nie. nawet wtedy. celem naszym jest opisanie schematów pojęciowych. jak byliście wczoraj ubrani? Raczej chyba tak. jaki staje przed uczącym się. Akt wyboru odzieży i ubierania automatycznie zachował się w pamięci w formie schematu. Zwierzęta wydają się zdolne do wykrywania (a tym samym unikania) szkodliwego pokarmu. istnieje duże prawdopodobieństwo jej zapamiętania. Czy pamiętacie. Nasz punkt widzenia dotyczący uczenia się jest taki sam jak ten. istnieje duże prawdopodobieństwo. (Odpowiedź jest wtedy „tak". nie można go nauczyć unikania warunków. chcąc wyuczyć zwierzę jakiejś czynności. że zostanie zapamiętana. który jadło. a które nie. Stosując zaś warunkowanie instrumentalne. w tym w USA. chyba że tę informację w jakiś szczególny sposób wykorzystaliście. możem powiązać daną reakcję z bodźcem (Bw). . Taka strategia wymaga. red. żeby pamięć o ostatnich posiłkach była wystarczająco pełna i stosunkowo łatwo dostępna (warunki te są spełnione z pewnością w przypadku człowieka. to związane z nim zdarzenie powinno zdecydowanie odróżniać się od innych. 1966). Ta reguła 5 sekund popuszcza jeden bardzo ważny wyjątek. Skojarzenie między specyficznym pokarmem a symptomami chorobowymi pojawia się. chociaż powoduje pojawianie się kary. Stosując warunkowanie klasyczne. Odpowiedzią jest pewnie „nie". W przeciwnym razie nie zostanie. Natomiast badanie warunkowania instrumentalnego pozwala nam zrozumieć w jaki sposób zwierzę uczy się interakcji ze swoim środowiskiem. • . Ta granica opóźnienia wzmocnienia interpretowana była bardzo różnie. A zatem Rb jest zazwyczaj prostą reakcją fizjologiczną lU[. Maksymalizacja sygnalizacyjnej właściwości wzmocnienia może się dokonywać przy spełnieniu co najmniej jednego z dwu warunków. w jaki sposób informacja reprezentowana jest w strukturze pamięci. aby zrozumieć. Jeżeli informacja zostanie włączona do jakiegoś schematu lub czynności. Wzmocnienie jako sygnał W rozważaniach nad uczeniem się stwierdziliśmy. tak aby można je było łatwo odnaleźć w pamięci długotrwałej. odruchową. że zwierzę. tak aby nie wiązało się z wykonaniem innych czynności i aby odpowiednia czynność tkwiła ciągle jeszcze w pamięci krótkotrwałej. • Czy pamiętacie. Oczywiście. że wzmocnienie pomaga organizmowi w opanowaniu poprzedzającej je właśnie reakcji. co jedliście w czasie ostatnich dwu posiłków?). Dla nich zagrożenie uderzeniem prądem to po prostu przykre informacyjne sprzężenie zwrotne. Wzmocnienie nie jest koniecznym warunkiem zapamiętania. UCZENIE SIĘ POZNAWCZE Dowiedzieliśmy się już co nieco o zjawiskach uczenia się.przyp. chociaż nie staraliście się tego zapamiętać. potwierdzające i podtrzymujące ich przekonanie. które pojawiają się w wyniku uczenia się. Wrodzony charakter tej strategii potwierdza fakt. to znaczy. że uderzenie prądem jest nieuniknione. które znajdują się obok cyfry 7 na tarczy telefonicznej? (w niektórych krajach. aby zapobiec ponownemu wystąpieniu mdłości wywołanych pokarmem. jaka konkretnie czynność jest wzmacniana. gdy nie pojawiają się żadne wątpliwości co do tego. Można więc oczekiwać. A nawet więcej. Ale wzmocnienie jest również sygnałem wskazującym organizmowi. że wzmocnienie tylko wówczas będzie miało optimum właściwości sygnalizacyjnych.warunkowaniem instrumentalnym lub sprawczym. przechowującej zdarzenia. które warunki są pożądane. • Przypomnijcie sobie. Zapamiętanie pojęcia lub zdarzenia zapewne zależy od typu procesów przetwarzania w mózgu obrazu tego zdarzenia czy pojęcia w chwili. kiedy w przeszłości specjalnie się ich wyuczyliście). chociaż choroba jako skutek spożycia takiego pokarmu ujawnia się dopiero po kilku godzinach (Garcia i Koelling. gdy zwierzę ich doświadcza. wzmocnienie powinno nastąpić od razu po wykonaniu właściwej czynności. Normalnie. jak można przypuszczać. Mdłości najwidoczniej są wskazówką wstrętu do jedzenia i niczego więcej. jakkolwiek widzieliście je i posługiwaliście się nimi niezliczoną ilość razy. iż wzmacniana czynność pozostaje jeszcze w pamięci krótkotrwałej. Najwidoczniej zwierzę automatycznie kojarzy każde uczucie mdłości z ostatnim pokarmem. Teraz zajmiemy się zbadaniem tego. • Czy pamiętacie litery. który dotyczy pamięci: nowa informacja jest dołączona do już istniejących w pamięci struktur znaczeniowych. chociaż nie stara się on zapamiętać menu swoich posiłków. która musi bv' automatycznie wywołana przez Bb. Ale reakcja ta mus' znajdować się uprzednio w repertuarze reakcji zwierzęcia. musimy wzmacniać ją nie później niż po 5 sekundach od momentu pojawienia się tej czynności. w jaki sposób zwierzę uczy się skojarzeń. Badamy warunkowanie klasyczne. Po drugie.

jak jego działania wpływają na otaczające je środowisko i dzięki temu chroni się również przed przypadkowymi związkami między reakcjami a ich zewnętrznymi skutkami. W wieku do 6 miesięcy życia próby odnalezienia przedmiotu. Kładę przed nim skórkę od chleba. Nawet niemowlę nie zdaje się ślepo na wskazówki wynikające z kontekstu i nie powtarza mechanicznie reakcji skojarzonych ze schematami sensoryczno-motorycznymi.uchowanie ukierunkowane na osiągnięcie celu. Oczekiwania te ujawniają się najpierw w zachowaniu poszukiwawczym. ale w takiej odległości. (W pewnych wypadkach. że schematy pamięciowe i hipotezy mogą powstawać i być wykorzystywane podświadomie. Ludzie. zadając pytanie kontrolne. a nie za sygnał. od tych. Nie pozwala mianowicie na oddzielenie tych aspektów. zasadę tę trudno jest zastosować. Przypuszczalny krótki żywot w świadomości określonych zdarzeń utrudnia eksperymentalne badanie tego problemu. i drugie. Oto. bez udziału świadomości człowieka. jednak po upływie kilku minut możemy zapomnieć i jedno. Zakłada się. Mimo to eksperymentowanie jest decydującym czynnikiem w rozwoju intelektualnym istoty ludzkiej). Najbardziej złożone aspekty zachowania ukierunkowanego na osiągnięcie celu ujawniają się wtedy. że skrzyżowanie palców pomoże mu wygrać. Jest oczywiste. które rzeczywiście spowodowały określony wynik. to niezbyt się tym przejmuje. myślenie człowieka możliwe jest bez świadomości bezpośredniej i.Laurenta: „Laurent ma 16 miesięcy i 5 dni. to zwierzę skazane jest na powtarzanie swych czynności za każdym razem. powstałymi w wyniku minionych doświadczeń. Niemowlę zmienia swoje czynności raczej umyślnie. Ale. kiedy znajdzie się w podobnych warunkach. ale kontynuuje swoje wczorajsze eksperymenty. trzy razy w to samo miejsce. ale samo ich nie wywołuje. wyciąga rękę i upuszcza przedmiot. Wyraźnie zmienia miejsce upadku przedmiotu. Siedzi przy stole. Spadochroniarz nie zdecyduje się na pozostawienie swego talizmanu w domu. jakby badając stosunki przestrzenne. upuszcza go jeszcze dwa. że talizman zapewni mu bezpieczeństwo. którzy twierdzą. Uczenie się przez eksperymentowanie System uczenia się zbieżności nastawiony wyłącznie na wykrywanie korelacji między środowiskiem. jak wykażemy w następnych rozdziałach. Jeżeli dziecko widzi przedmiot. Hiemowlę eksperymentuje z otaczającym je światem. To trzyma rękę pionowo. Można bardzo łatwo zademonstrować je w laboratorium. pudełko itp. że w badaniach nad uczeniem się jego wynik może służyć za wzmocnienie. czy możliwe jest uczenie się bez udziału świadomości.Uczenie się i świadomość Przez wiele lat ważnym teoretycznym problemem było pytanie o to. z tyłu lub z przodu głowy. U człowieka jednak istnieją pewne mechanizmy zapobiegawcze. Kiedy przedmiot spada na nowe miejsce (na przykład na poduszkę). działaniami i ich wynikami ma fatamą wadę. Szympans zaś może być przekonany. kiedy występuje. że świadomość nie jest potrzebna. to ukośnie. nie wydaje się słuszne przypuszczenie. Chwyta kolejno: celuloidowego łabędzia. gdy obserwujemy dziecko posługujące się własną inteligencją sensoryczno-motoryczną do rozwiązywania praktycznych problemów. pochodzące z obserwacji zdarzeń zewnętrznych. Na przykład możemy uświadomić sobie wskazówkę zastosowaną do rozwiązania zadania albo też treść marzenia w momencie. że skoro już raz zbieżności danego zdarzenia zostały ustalone. często próbują uzasadniać swe stanowisko wskazując na fakt. mogą wydawać się dość prymitywne: ostrożne macanie lub szukanie wzrokiem. aby nie mógł jej dosięgnąć. stają się normalną częścią jego zachowania poszukiwawczego. od tańców wywołujących deszcz do odpukiwania w niemalowane drewno. oczywiście. po czym zmienia sytuację" (s. 269). możliwe jest bez świadomości retrospektywnej.. jak na przykład Piaget (1952) opisuje tego typu eksperymentowanie swego 10-miesięcznego syna Laurenta: Znaczenie oczekiwań '/. może wykryć absolutny brak świadomości tych zdarzeń. Zjawisko to otrzymało nazwę zachowania przesądnego. W końcu dedukcje dotyczące miejsca danego przedmiotu. Jednocześnie kładę w . że już w najwcześniejszym wieku życia niemowlę antycypuje określone konsekwencje swych działań. może po niego sięgnąć czy też włożyć go do ust. które korelują z nimi w sposób zupełnie przypadkowy. W ten sposób odkrywa ono. w zaciśniętej dłoni ojca czy matki. Odpowiedź na to pytań ie jest bardzo trudna. że stanie na lewej nodze jest ściśle związane z pojawieniem się winogron. Strategia taka oddziela przyczyny od czystych zbieżności (korelacji). Przeanalizujemy zachowanie dziecka Piageta . Do 6 miesiąca wydaje się reagować wyłącznie na sygnały zewnętrzne: reaguje na zdarzenia. Spadochroniarz może wierzyć. starając się przy tym zaobserwować podobieństwa i różnice w uzyskiwanych rezultatach. oczywiście. Ten aspekt uczenia się zbieżności pozwala wyjaśnić wicie rytualnych przesądów. za przeszkodą. W rezultacie eksperymentator. o czym świadczą długie i gwałtowne spory. aby w ten sposób sprawdzić jego skuteczność. który zniknął z pola widzenia. Gracz może sądzić. „Tym razem Laurent leży na plecach. ale gdy ten przedmiot nagle zniknie. Ale gdyby nawet było to możliwe. kiedy się pojawiają. Szybko jednak dziecko podejmuje systematyczną eksplorację możliwych kryjówek przedmiotu: pod przykryciem. Jednak w wieku około 6 miesięcy zaczyna przejawiać oznaki szczególnych oczekiwań w odniesieniu do interakcji ze swoim środowiskiem.

Następnie zaczyna się okres operacji konkretnych. Początkowo Laurent stara się dosięgnąć chleba nie zwracając uwagi na kijek. Problem na jeszcze wyższym poziomie . jego myśli zaczynają w mniejszym stopniu zależeć od zdarzeń zewnętrznych. ROZWÓJ POZNAWCZY Zdolności poznawcze człowieka zmieniają się radykalnie w okresie od narodzin do wieku młodzieńczego. ale zawiera się w tym jakaś niezaprzeczalna sugestia wizualna. Laurent ma problem. że można" chwytać przedmioty i manipulować nimi. czy też wychodząc od tych czynności. czy na oślep metodą prób i błędów.na przykład obecność kijka-ułatwił mu poszukiwanie rozwiązania problemu? Nauczenie się tego. że jego ręka jest zbyt krótka i musi znaleźć „przedłużenie ręki"? Jak do tego doszedł? W jaki sposób kontekst zewnętrzny .skonstruowanie specjalnego narzędzia służącego do określonego celu (zamiast posługiwania się tym. W końcu tego okresu wyobraźnia dopiero zaczyna się rozwijać. jak nauczył się nowego schematu? Nigdy wcześniej nie posługiwał się kijkiem w celu uzyskania przedmiotów. a nie za któryś z końców. Po pierwsze.Dwie następne próby prowadzą do tego samego rezultatu. Pierwszy to okres rozwoju sensoryczno-motorycznego. Dziecko nauczyło się już wyodrębniać siebie z otaczającego je świata oraz tego. Największy wkład w badania nad intelektualnym rozwojem dziecka ma uczony szwajcarski. Po upływie godziny umieszczam przed Laurentem zabawkę (poza jego zasięgiem) i nowy kijek tuż przed nim. Po kilku próbach zaprzestaje działań". Faktycznie tu leży granica możliwości intelektualnych istot pozaludzkich: jedynie bardzo rozwinięte gatunki zwierząt . język zaś znajduje się w zarodku. ponieważ występujący tu rodzaj uczenia się jest niezwykle skomplikowany. następnie u dziecka zaczyna się powoli pojawiać świadomość pojęć j zdarzeń i rozwijają się proste schematy sensoryczno-motoryczne. aby je tu wymienić. Przeanalizujemy teraz stadia rozwoju intelektualnego wyróżnione przez Piageta4. że można posłużyć się kijkiem. bierze kijek ponownie. jednak brak mu jeszcze dostatecznie dobrej wewnętrznej reprezentacji świata. Znany mu sposób zdobycia przedmiotu nie prowadzi do osiągnięcia pożądanego celu. Drugi to okres myślenia przeduperacyjnego. Prace Piageta są zbyt liczne.. wtedy zaczyna się też rozwój języka. co jest pod ręką) może rozwiązać wyłącznie człowiek. czasie i kształtach.pobliżujego prawej ręki kijek długości około 25 centymetrów. umiejętności posługiwania się symbolami. Jako ostatni występuje okres operacji formalnych (zaczyna się około 11 roku i trwa do okresu młodzieńczego). Nawet nie próbuje sięgnąć ręką po przedmiot. trwający od momentu narodzin do 18-24 miesiąca życia. 335). sekwencja czynnośćwynik musi zostać zmodyfikowana. Należy próbować jakiegoś nowego sposobu. może wydawać się zadaniem zbyt prostym. Uczenie się sensoryczno-motoryczne Omówiliśmy już podstawowe właściwości uczenia się sensoryczno-motorycznego. Ale. Piaget wyróżnił poszczególne okresy. następnie spogląda na kijek i nagle chwyta go i kieruje w stronę skórki.u łapie za kijek i przyciąga nim zabawkę" (s. Ten poziom rozwiązywania problemu przewyższa wyjaśniające możliwości każdej z istniejących teorii uczenia się zbieżności. Laurent patrzy na chleb siedząc nieruchomo. że aby osiągnąć określony cel. Po drugie. W rozwoju zdolności poznawczych człowieka można wyróżnić kilka stadiów. trwający mniej więcej do 11 roku życia. aby dosięgnąć przedmiotu. W ciągu tego okresu dziecko stopniowo opanowuje rozumienie przedmiotów i działań. Jean Piaget. Omawialiśmy już niektóre jego poglądy (oraz wspominaliśmy trochę o jego synku Laurencie). Jednak nie może jej dosięgnąć. Co kierowało jego wyborem czynności i czego konkretnie nauczyło go poprzednie niepowodzenie? Czy domyślił się. pojawiają się początki internalizacji myślenia. ponieważ złapał kijek w połowie. Uczy się.niektóre gatunki naczelnych i człowiek-potrafią rozwiązać „problem kijka". bez dłuższego marudzenia. mimo pozornej prostoty. W pierwszych latach życia rozwój intelektualny szympansów przebiega szybciej niż u dziecka w tym samym wieku. Po czym. Jest ono ograniczone do odkrywania świata za pomocą manipulowania przedmiotami. która pozwoli dziecku czynić szybkie postępy w opanowaniu wiedzy. Wtedy rzuca kijek i wyciąga rękę w stronę chleba. Bibliografia zawiera niektóre bardziej znane pozycje. Na początku występuje jedynie zdolność do uczenia się związków w otaczającym świecie. zaskakujące zmiany w zdolnościach poznawczych dziecka ludzkiego. trwający od końca okresu sensoryczno-motorycznego (około 2 lat) do 7 lat. . które wykonywał do tej pory siedząc przy stole? „Wtedy kładę kijek między nim a chlebem. od ra/. że przedmioty mają określoną stałość. Zasadniczo dziecko nauczyło się już organizować cechy percepcyjne świata. w którym wyłaniają się cechy inteligencji człowieka dorosłego. Jednak w wieku około 2 lat następują wyraźne. podokresy i stadia w rozwoju poznawczym dziecka. jednak jego procesy myślowe ciągle jeszcze są ściśle związane ze światem zewnętrznym. Ale jak wybrać ten nowy sposób: czy przypadkowo. Nauczyło się ono co nieco o przestrzeni. Laurent odkrył w jakiś sposób. tymczasem jest ono zaskakująco trudne. tym razem za koniec (przypadkowo czy świadomie?) i przyciąga chleb do siebie. że można przemieszczać się w przestrzeni i wywoływać różne zdarzenia. nie dotyka on celu. ..

RYSUNEK 13-5 Długi Przedmiot Niebieski ROZWÓJ OBRAZÓW Centralne miejsce w uczeniu się zbieżności zajmuje organizacja cech percepcyjnych w wiązki oparte na ich skojarzeniach z ciągami działań. Myślenie przedoperacyjne W okresie od około 2 do 7 lat dziecko zaczyna się posługiwać wewnętrzną reprezentacją otaczającego je świata. Kiedy powstanie już określony repertuar obrazów. nowe przedmioty muszą zostać włączone w istniejące struktury pojęciowe za pomocą procesów uogólniania i różnicowania. początkowo dziecko może nawet nie rozumieć tego. 13-5).wywołuje przyPrzyjemny dźwięk < Przyjemność > < > Błyszczący Długi Niebieski jemny dźwięk. które ono już zna.. komponenty sensoryczne oddzielają się od czynności.ruch ręki . zdolności. W rzeczywistości.i zaczynają osiągać samodzielną egzystencję. Dziecko zaś musi utworzyć wewnętrzny obraz zdarzeń zewnętrznych. Potrafi ono po raz pierwszy przewidzieć bieg zdarzeń. ponieważ wiele rzeczy z otoczenia niemowlęcia wykazuje zarówno podobieństwa. ale nie pojawiło się jeszcze oddzielnie pojęcie dotyczące potrzebnego do tego przedmiotu. Stopniowo. Jest to pierwszy krok w kierunku myślenia ludzi dorosłych: wykonanie eksperymentu myślowego. Rozwój obrazów wewnętrznych.? RYSUNEK 13-4 . jak i różnice w porównaniu z rzeczami. Przypuszczalnie. gdy już się pojawi. że w pierwszych rozwijających się u dziecka schematach sensorycznomotorycznych nie odróżnia ono cech percepcyjnych od samych czynności. odgrywa decydującą rolę w rozwoju poznawczym dziecka. Piaget sugerował. Jak tylko właściwy zbiór cech połączy się w oddzielny niezależny obraz. jeśli.węzłem pamięci-jako jednostką (rys. pierwsze pojęcia rozwijające się w mózgu niemowlęcia dotyczą przedmiotów z jego doświadczenia Początkowo jednak pojęcia te mogą mieć znaczenie jedynie w odniesieniu do jego własnych czynności (to znaczy wyłącznie znaczenie /notoryczne). Rysunek ] 3-4 przedstawia możliwy schemat sensoryczno-motoryczny: zdarzenie . nie wykonując równocześnie rzeczywistych czynności. Zdolność do organizowania informacji percepcyjnej na zasadzie jej zbieżności z reakcjami organizmu jest prawdopodobnie wrodzona. oparty na tc. Ten sam mechanizm działa dalej w miarę rozwoju dziecka. że przedmioty zewnętrzne istnieją niezależnie od jego czynności. system pamięci może rozpoznać dany przedmiot. ale problemy związane z organizacją informacji percepcyjnej w sytuacji uczenia się ulegają zmianie. Jest to pierwszy decydujący krok w nabywaniu wiedzy przez dziecko. Uczy się również odpowiadać na pytania: Co będzie.. operując wewnętrzną wiązką informacji . w miarę jak dziecko manipuluje otaczającymi je przedmiotami.

ale dysponuje ono bogatym arsenałem metod myślenia: opanowuje zasady manipulacji. kiedy już się pojawiło przebiega systematycznie. niż oparte tylko na jednej cesze. czy w drugiej szklance jest tyle samo wody. jego wewnętrzne przedstawienia myślowe koncentrują się wokół samego siebie. nie można ich przekonać. kiedy badany ma wykonać zadanie bardziej złożone. Przypuśćmy. Niektóre dzieci mówią. Tak więc może on układać obrazki z czerwona. zazwyczaj wybiera jakąś cechę fizyczną albo też określoną kombinacje cech. Obrazki: pieca. Teraz zapytajmy dziecko. ile było w pierwszej. A nawet więcej. na przykład musi być równocześnie czerwony i duży). to się nie odstanie. to nie jest w stanie powrócić do stanu wyjściowego. Operacje konkretne Około 7 roku życia dziecko wchodzi w stadium operacji konkretnych. Inaczej mówiąc. Dziecko nie opanowało jeszcze pojęcia zachowania masy. dziecko nie martwi się o to. to jego strategia polega na wybraniu jednej cechy i posługiwaniu sienią jako podstawą dokonywanego podziału. W sumie jednak pewne cechy klasyfikującego zachowania się dziecka różnią się wyraźnie od odpowiednich cech w zachowaniu dorosłych. Teraz już pojęcie zachowania masy nie sprawia mu kłopotu i dziecko szybko rozwiązuje próbę ze szklanką wody. krok po kroku. W sytuacji. Podobieństwa lub różnice cech fizycznych interesują je dopiero wówczas. Rozwój w stadium operacji konkretnych można obserwować dając dziecku dwie . Jeśli poprosimy studenta. Dorosły tak nie postępuje. jednak bez względu na to. zadowala się ono istniejącą w danym momencie zgodnością w doborze przykładów. jakby wyobrażenie sobie zdarzenia miało właściwość realnego zaistnienia konkretnego zdarzenia: co się stało. w odróżnieniu od dorosłych. obwódką na jedną kupkę. Ponadto wyobrażanie sobie ciągu czynności. w wąskiej szklance nie jest tyle samo wody. kiedy nie ma innego wyboru. jeżeli przedmiot jest czerwony. Jeżeli cechy muszą występować łącznie. a w końcu pomidor z różą (czerwone). albo duży). Podobnie jak dziecko. czy między różnymi przedmiotami ułożonymi na jednej kupce istnieją wyraźne podobieństwa. że mechanizmy indukcyjne dziecka operują zazwyczaj tylko ograniczonym zakresem dostępnej informacji. różniące się między sobą określonymi cechami. oprócz tych wszystkich ograniczeń (albo też jako ich nieunikniony wynik) proces myślenia dziecka jest nieodwracalny. który znajdzie się w sytuacji eksperymentalnej dotyczącej kształtowania się pojęć. dorośli uważają reguły klasyfikowania wymagające uwzględnienia równocześnie kilku cech przy selekcji za znacznie trudniejsze. poziom wody będzie tu znacznie wyższy niż poprzednio. i zaczyna się powtarzać. Najbardziej znanym przykładem nieodwracalności myślenia dziecięcego jest problem szklanki wody przedstawiony przez Piageta. w jaki łączy je wspólna sytuacja zewnętrzna. Następnie na oczach obserwującego nas dziecka przelejemy wodę do wąskiej szklanki. jak się okazuje. szeroką szklankę. który nic odpowiada danemu kryterium. przedmiot powinien posiadać wszystkie cechy tej klasy. Ponadto. Jeżeli pojawi się obrazek.Początkowo jednak dziecko ma ograniczoną zdolność do interioryzacji zdarzeń Ogranicza się przede wszystkim do konkretnych czynności: nie potrafi tworzyć abstrakcji czy uogólnień. Dziecko w stadium przedoperacyjnym jest egocentryczne. bez konieczności odnoszenia się do pełnego zasobu dostępnej informacji. jedną wysoką i wąską. następnie piłeczkę z pomidorem (okrągłe). które opierają się na zależnościach między cechami (na przykład. jaki to może mieć wpływ na zachowanie językowe (rozdział 12). Napełnijmy wodą niską. Chociaż dziecko może sobie wyobrazić wynik pewnego ciągu operacji. Dziecko w stadium przedoperacyjnym odpowie nam: nie. Mimo to w tym stadium myślenie dziecka pozostaje związane z konkretnymi przedmiotami i zdarzeniami. jest to. Mówiliśmy już o tym. z niewielką elastycznością lub też zupełnym jej brakiem. może on zapomnieć. że mniej (mniejsza szerokość). to prosta koniunkcja cech wydaje się najłatwiejsza (aby należeć do danej klasy. Poza tym. Dorośli starają się raczej odnaleźć jedną regułę. Wygląda to tak. że jeden wymiar (szerokość) może być kompensowany przez inny (wysokość). talerza z kaszką i lalki (oznaczającej mamę) znajdą się na jednej kupce. mając do rozwiązaniu takie zadanie. Niektóre z widocznych osobliwości dotyczących zachowania dziecka w zakresie tworzenia abstrakcji i uogólnień możemy zauważyć obserwując jego zachowanie klasyfikujące. a z niebieską-na drugą. a następnie sortuje systematycznie przedmioty zgodnie z przyjętymi kryteriami Dziecko jednak (w stadium myślenia przedoperacyjnego) zachowuje się zupełnie inaczej. Myślenie dziecka jest jeszcze ciągle ograniczone konkretnymi sądami o przedmiotach. Dysjunkcja jest znacznie trudniejsza (przedmiot powinien posiadać tylko jedną cechę: na przykład musi być albo czerwony. Weźmy dwie szklanki. jak też i tego. ale wiąże się również ściśle ze zdolnością do uczenia się dziecka przez komunikowanie się z innymi ludźmi albo poprzez myślowe przedstawienie danej sytuacji z innej perspektywy niż własna. Pod pewnym względem dorosły. aby podzielił i ułożył obrazki na dwie kupki według dowolnie przyjętej reguły. liczby i przestrzeni oraz prostego uogólnienia i prostej abstrakcji. Dziecko może zgrupować rakietkę i piłeczkę (ponieważ gra nimi). że wody jest teraz więcej (jest wyższy poziom). Najważniejsze w tym. drugą szeroką i niską. to musi być mały). to wybiera i wypróbowuje nową regułę. że pokazujemy dziecku serię obrazków przedstawiających różne przedmioty. lodówki. to musi on być duży. Osoba dorosła. najwyraźniej nie potrafi ono przyjąć czy też choćby zrozumieć perspektywy innej osoby. Oczywiście. a następnie prosimy je. jego uwaga zaś koncentruje się przede wszystkim na przedmiotach realnych. Dziecko stara się skoncentrować uwagę na dominujących cechach danego zdarzenia. na jakich operacjach się koncentrują. brak mu prawdziwego pojęcia abstrakcji. możliwe jest również tworzenie kupki obrazków związanych z podwórkiem czy gospodarstwem wiejskim. która znajdzie zastosowanie w odniesieniu do wszystkich przedmiotów. inne zaś. a skoro jest niebieski. W postępowaniu ze znanymi mu przedmiotami dziecko przejawia tendencję do grupowania ich zgodnie ze związkiem. że ilość wody nie uległa zmianie. zachowuje się dokładnie tak jak dziecko. Najtrudniej nauczyć się pojęć. jakie reguły zostały już sprawdzone. aby ułożyło podobne obrazki na jedną kupkę. Nauczyło się prawa zachowania masy.

Kiedy pojawiają się wewnętrzne struktury. Ogranicza się do konkretnych czynności związanych ze zdarzeniami. abstrakcji. Operacje konkretne Pojawia się zdolność do rozumowania logicznego. co z tego wyniknie. że masa wałeczka nie uległa zmianie. mieć nadzieję. że objętość jest inna I dopiero po upływie 11-12 lat stabilizują się wszystkie trzy pojęcia. które byłyby odpowiednie dla ich osiągnięcia. ale sądzi. Oczekiwania mogą tu odgrywać główną rolę nawet wtedy. Cały ciąg zdarzeń może być antycypowany dzięki symulacji umysłowej: symulacja umysłowa jest istotą myślenia. czego szukać. kierują jego badaniem dostępnych cech środowiska oraz wykrywaniem cech brakujących. Rozważmy. ale zmieniły się objętość i ciężar. pojawiają się operacje logiczne. ciągle ograniczone do możliwych realnych zdarzeń. odwracalności i kompensacji. Czy organizmy niższe mają zdolność planowania? Nie wiemy tego dokładnie. przekonamy się. MYŚLENIE Wstępnym warunkiem zdolności do myślenia jest tworzenie wewnętrznych reprezentacji zdarzeń zewnętrznych. poczynając od około 11 roku życia dziecko wkracza w ostatnie stadium na drodze do pełnego opanowania całego bogactwa logicznego myślenia. poczynając od samego wyobrażenia celu. 2-7 7-11 11-15 pomoc dla procesów umysłowych wyższego rzędu. Przy wewnętrznej reprezentacji świata nie jest już konieczne wykonywanie czynności wyłącznie po to. bez wykonywania odpowiednich czynności . Zapewne są zdolne do tworzenia względnie złożonych łańcuchów czynności. Wewnętrzne schematy sensoryczno-motoryczne mogą pełnić rolę selektywnego filtra dla uwagi i spostrzegania: podpowiadają człowiekowi. aby zaobserwować. Uczy się stałości przedmiotów : czynności. Około 9 roku życia rozpoznaje ono.identyczne wielkością i ciężarem kulki plasteliny. hipotetyczne. procesy myślowe uniezależniają się od środowiska. W ciągu pierwszych dwu lat życia dziecko rozwija inteligencję -ensoryczno-motoryczną. że rozwiązywanie sytuacji problemowych obejmuje szeregi realnych i umysłowych działań i ich skutków oraz różne punkty wyboru. Tabela 13-1. Okresy rozwoju umysłowego dziecka (według J. Myślenie wymaga zdolności do umysłowego symulowania całego scenariusza danej sytuacji. sądów logicznych.możliwe są eksperymenty myślowe. Mogą one pomóc w wyodrębnianiu krytycznej informacji. Ogranicza się jedynie do operacji dotyczących świata otaczającego. gdy zdarzają się pomyłki. Operacje są egocentryczne. Warunki brakujące można rozpatrywać jako podcele prowadzące do poszukiwania metody wykrywania schematów sensoryczno-motorycznych. Badając zachowanie dorosłych związane z rozwiązywaniem problemów (rozdział 14) i podejmowaniem decyzji (rozdziały 15 i 16). Jedną z kulek należy rozwałkować n długi wałeczek. które wystąpiły w danej chwili. ciężar i objętość wałeczka zmieniły się. jakie korzyści daje możność posługiwania się reprezentacją wewnętrzną. Operacje formalne Rozwój implikacji. stawiania hipotez dotyczących nowych możliwości oraz manipulowania nimi za pomocą symboli. gania wniosków i zaczyna przejawiać rozumowanie abstrakcyjne. że odkryje w ten sposób możliwe czynności prowadzące do celu oraz warunki wymagane do jego osiągnięcia. jednak trudno stwierdzić. Te same podstawowe zdolności niezbędne dla rozwoju i symbolicznego przekształcania schematów sensoryczno-motorycznych są ważne na wszystkich poziomach myślenia. nie potrafią zaś wypracować określonej strategii osiągania odległego celu. pojawiające się w toku rozwiązywania problemu. Operacje formalne W końcu. kiedy stare nie doprowadziły do pożądanego wyniku. aby określić jej wyniki. w jakim stopniu ich aktualne reakcje są uzależnione od antycypacji przyszłych zdarzeń. posuwając się wstecz w obrębie swoich struktur wewnętrznych. niezbędnej do Inteligentnego wyboru nowych czynności w wypadku. przejawiając wówczas jedynie początki rzeczywistej planowej Jziałalności. że masa i ciężar nie uległy zmianie. nieodwracalne. We wczesnych latach dorastania doskonalą się jego możliwości językowe. Uczy się aktywizowania schematów sensoryczno-motorycznych w myśli. Przed 7 rokiem życia (przed operacjami konkretnymi) dziecko sądzi ż masa. W 7-8 roku życia sądzi ono. Procesy związane z organizacją i strukturalizacją informacji percepcyjnej w postaci schematów sensoryczno-motorycznych stanowią nieoceniona . Piageta) Wiek dziecka w przybliżeń tu (lata) 0-2 Opis Rozwój sensoryczno-motoryczny Rozwój schematów sensoryczno-motorycznych. W znacznej większości zwierzęta i dzieci w wieku poniżej 2 lat wydają się polegać na próbnym działaniu po to. Myślenie przedoperacyjne Początki rozwoju języka. Człowiek myślący może zacząć od jakiegoś pożądanego dlań celu i. jest zdolne do myślowego sprawdzania hipotez. Rozwijają się pojęcia stałości. opanowuje umiejętność posługiwania się rozumowaniem logicznym i wycia. Ciągle jeszcze egocentryczne (choć w mniejszym stopniu). Może posługiwać się konkretnymi pojęciami.

aby skoncentrować nasze badania na problemach dobrze określonych. jak ludzie rozwiązują abstrakcyjne problemy pojęciowe. czy proces rozwiązywania problemu zmierza w prawidłowym kierunku. . prześledzenie całego łańcucha schematów sensoryczno-motorycznych w celu wykrycia końcowego efektu jakiegoś ciągu czynności. A zatem: . Rozwiązywanie problemów ANATOMIA PROBLEMU Protokoły Protokół rozwiązywania problemu DONALD+GERALD Analiza £o właściwie trzeba zrobić. Teraz wykażemy. aby rozwiązać problem? W rozdziale tym zbadamy strategie i procedury stosowane przez ludzi. Chcemy dowiedzieć się. że te same procedury pojawiają się w badaniu tego. . W rozważaniach nad inteligencją sensoryczno-motoryczną omawialiśmy takie pojęcia. ANATOMIA PROBLEMU Być może. jak: zachowanie poszukiwawcze oparte na oczekiwaniu celu. najlepszy sposób. Chcielibyśmy zrozumieć. MECHANIZMY MYŚLENIA Reguły a fakty Podprogramy Pamięć krótkotrwała Liczenie w pamięci Mamy pełne podstawy. gdy zajmuje się on rozwiązywaniem określonego problemu. to analiza jakiegoś problemu. . w jakim stopniu strategie te stosowane są do rozwiązania praktycznych problemów środowiska. jeżeli wszystkie główne ulice są zamknięte dla ruchu w związku z odbywającym się festynem? Jakie jest rozwiązanie problemu szachowego. Ułatwi bowiem nasz wywód. Jednakże częściej mamy do czynienia ze źle określonymi problemami. określony sposób pozwalający ocenić. jakie stosuje reguły.14. Rezultaty tych badań powinny znaleźć zastosowanie w odniesieniu do wszystkich zachowań związanych z rozwiązywaniem problemu źle lub dobrze określonego. Zrobić coś ważnego w życiu. jak ocenia swoje postępy. jak tworzy swój wewnętrzny model problemu. rozpoczęcie od tego celu końcowego i posuwanie się w myśli wstecz jako metoda zbudowania planu pozwalającego na osiągnięcie tego celu. białe zaczynają i dają mata w pięciu ruchach? Co robiłeś 16 miesięcy temu? Graf rozwiązywania problemu Stany wiedzy Graf zadania DONALD+GERALD Cofanie się STRATEGIE ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW Poszukiwanie rozwiązań Wybór operatorów Ograniczenia metody analizy protokołów STANY WEWNĘTRZNE A STANY ZANOTOWANE W PROTOKOLE Heurystyki Gra w szachy problemy te mają dobrze określone atrybuty: określony cel. . od którego należy zacząć. Spróbujcie rozwiązać problem przedstawiony poniżej. . W dobrze określonym problemie mamy jasno sformułowany cel. Jak najlepiej dojechać na drugi koniec miasta. zamieszczonego we wczorajszej gazecie. Wyreżyserować najbardziej znaczący film stulecia. Formułowaliśmy już wcześniej niektóre podstawowe zasady zachowania dotyczącego rozwiązywania problemów. kiedy zbliża się do rozwiązania. jeśli będziecie mieli jakiś pogląd na kolejne kroki i operacje. Badaliśmy. Naszym celem jest zrozumienie procesów zachodzących u człowieka. Zajmo- . Problemy mogą należeć do dwu szerokich klas: problemy dobrze określone oraz problemy źle określone. jakie wybiera strategie. Stworzyć dzieło sztuki o nieprzemijającej wartości. które będziemy omawiać.

Tak więc. gdzie dodawane są E+O. Możliwe. Raczej gromadzi on informacje i sprawdza rozliczne •'ipotezy. czy też nie. nawet jeślj wyda się Wam. co robi. W rezultacie otrzymujemy dosłowny zapis jego zwerbalizowanych procesów myślo w\ ch. Badany ten po raz pierwszy próbował rozwiązać problem U1^' typu1. 7 lub 9. wynika stąd. notujcie to. Oczywiście. A zatem R może być równe 1 lub 3. Mamy tu dziesięć różnych liter i każda z nich ma jedną wartość numeryczną. Protokoły Pierwszym krokiem w badaniu jakiegoś zjawiska jest obserwacja związanego / nim zachowania. Więc są dwie litery D i każdej z nich odpowiada 5. że badany nie podchodzi do problemu prosto i bezpośrednio.wanie się tym problemem pozwoli Wam zorientować się. czy rozwiążecie ten problem. Tak więc myślę. 1 ' • . do czego one prowadzą. Zobaczmy. gdy nie uda się Wam go rozwiązać. że nie czynicie postępów. mimo trudności w interpretowaniu tych protokołów. najważniejszą rzeczą w dokon\. aby nie było "omyłek z literą O). zatem T wynosi zero. aby dla każdej litery odnaleźć odpowiadającą jej cyfrę. a 1 to liczba nieparzysta. to G powinno być liczbą parzystą. (Tu nastąpiła dłuższa przerwa i eksperymentator zapytał „O czym teraz myślisz?) Teraz G-ponieważ R to liczba nieparzysta. nie. A/y. Badany był studentem Camegie-Mellon University. że można to tu wpisać. nie ma. jego analiza i wszelkie cytaty pochodzą z pracy Newella (1967). to razem zero. tak aby po zastąpieniu liter cyframi działanie arytmetyczne dało prawidłowy wynik. Często zapuszcza się w ślepy zaułek i • ycofując się próbuje nowej drogi.a suma dwu jednakowych liczb daje zawsze liczbę parzystą. Wpisuję: 5 i 5. DONALD łGERALD ROBERT D=5 protokół rozwiązywania problemu DONALD+GERALD Każda litera ma jedną i tylko jedną wartość numeryczną (Pytanie to skierowano do eksperymentatora. czy nie ma gdzieś jeszcze T. które przyjdą Wam do glmu w trakcie rozwiązywania. że wiele z tego. od '• ' "•izu odkrywając. Oczywiście. Ludzie wykonują własne operacje myślowe po cichu. W wyrażeniu tym wykorz\ stano dziesięć liter. przenoszę 1 do drugiej kolumny. jaką można tu przyjąć takuk . aby opisywał na głos to. że R powinno być liczbą nieparzystą. że trzeba tu jeszcze dodać 1. W rzeczywistości nie jest istotne. Myślę. ustalając. Pamiętajcie. Prosimy o mówienie wszystkiego. a D równa się 5. oraz. Jeden ze sposobów pr/e/w\ciężenia tej trudności polega na skłonieniu człowieka do ujawnienia tych procesów. czy jest to najłatwiejsza droga. że najlepszy sposób rozwiązania tego problemu to wypróbowanie różnych możliwych rozwiązań. kiedy usiłuje rozwiązać problem. Pełny zapis protokołu werbalnego osoby badanej zawiera około 2200 słów wypowiedzianych w ciągu 20 minut rozu u r wania problemu. jeżeli musiałbym przenieść 1 z poprzedniej kolumny. Więc są dwie litery D i każdej z nich odpowiada 5. Och. \naliza. co uznacie /a stosowne. Dwa L równe są jednemu R. trakcie rozwiązywania problemu. tam. zatem T wynosi zero. dostarczają one niezmiernie użytecznej informacji wstępnej o procesach malenia zachodzących w trakcie rozwiązywania problemu. o czym myślicie próbując rozwiązać tni problem. Jakie prawidłowości możemy w nim dostrzec? Pierwsze wrażenie z protokołu jest takie. Oczywistą trudność w badaniu rozwiązywania problemów przez człowieka sprawia fakt. prosząc go na przykład. Jest to problem typu szyfru arytmetycznego. Tekst ten będzie dla nas materiałem do analizy. nie 5. Spójrzcie na protokół. otrzymał podobną instrukcję jak Wy. czy nie. która próbowała rozwiązać problem DONALD plus GERALD. Zadanie polega na tjm. Jeżeli będziecie mieli ochotę coś zapisać. możliwe. Wpisuję 5 i 5. i . myślę. miał on za zadanie głośno myśleć w trakcie poszukiwania rozwiązania. wypowiadajcie wszystkie myśli. to razem zero. co robi. • ): '/ Problem ten. Patrzę na lewą stronę zadania. jakie podjąć decyzje nawet wówczas. dla siebie. że można to tu wpisać. na które on odpowiedział „Jedną wartość numeryczną"). jakie rodzaje operacji umysłowych wykonują ludzie u. Nie jestem jednak pewien. wanej tu analizie jest odkrycie. mam dwa A i dwa L. z których każda odpowiada określonej cyfrze. Dalej.-każda para w jednej kolumnie-aha-i R-trzy R. Przeanalizujemy małą część protokołu werbalnego jednej z osób badanych. Zato jest jeszcze jedno D. Nie. ponieważ są dwa L .s/c/c na głos w toku Waszej pracy. protokół werbalny. To znaczy. Badany startuje energicznie. że T jest równe 0. że mogę wpisać 5 z drugiego końca. nie da się obserwować bezpośrednio. że zostawię to na chwilę. Poświęćcie temu problemowi chociaż 5 minut. (Zamiast zero wstawiamy znak 0. gdzie sumuje się D+G.

Stara się znaleźć T. że mogę wpisać 5 z drugiego końca. h każdym razem. Opis jego zachowania w trakcie rozwiązywania problemu powinien uwzględniać to stopniowe przechodzenie od jednego do drugiego stanu wiedzy. który stara się osiągnąć. czy nie ma gdzieś jeszcze T? Nie. Odnotowawszy już ten fakt. Na podstawie analizy protokołu stwierdziliśmy. Opis ten można również odnieść do szerokiego wachlarza problemów i zadań poznawczych. jaką musi przejść osoba badana poprzez kolejne stany wiedzy. i» jest równe 5. \a naszym diagramie stan wiedzy przedstawimy graficznie w postaci kwadratu. Użyteczną techniką jest zastosowanie obrazu wzrokowego sekwencji operacji wykonywanych w czasie rozwiązywania problemu. Sumy wiedzy. że R jest liczbą nieparzystą i czy daje to jakieś informacje o G. nazywa się stanem jego wiedzy. Aby to "lustrować. Jedne strategie przynoszą efekty i liczba danych ciągle wzrasta. Oczywiście. stosując odpowiednie reguły lub strategie. wiele pytań bez odpowiedzi. a D równa się 5. ponieważ są dwa L. jaką robi. Ta krótka analiza pierwszych pięciu minut protokołu wystarcza. Cała informacja o problemie. Jedną z technik przydatną do tego celu jest graf rozwiązywania problemu. 7 lub 9. nie 5. Ponownie powraca do myśli. jaką badany dysponuje w danym momencie. połączonych strzałkami 'pisującymi drogę. To znaczy. Co się kryje za procesem rozbijania na kolejne proste kroki w toku osiągania końcowego celu? Skąd osoba badana wie. że R jest liczbą nieparzystą. Po dłuższej przerwie badany jednak rezygnuje z tej drogi. że badany stopniowo gromadzi informację o problemie. zatem T wynosi zero. Pierwsza rzecz. to rozbicie tego końcowego celu na pewną liczbę małych kroków. Teraz G . nie ma. a co z Dl Za to jest jeszcze jedno D. Sama dedukcja zaczyna się dopiero od Sierdzenia: Są dwie litery D i każdej z nich odpowiada 5. Ale tym razem posuwa się w analizie nieco dalej i konkretyzuje listę możliwych liczb: A zatem R może być równe 1 lub 3. Zobaczymy. Inne strategie wyraźnie nie funkcjonują: w takim wypadku badany rezygnuje z nich i próbuje innych sposobów. Chociaż doszedł już do wniosku. jakby sprawdzając swój wywód: . Zna on ogólny cel. Operacja RYSUNEK 14-1 Stany wiedzy Teraz protokół możemy przedstawić jako zbiór kwadratów. aby ukazać pewne ogólne schematy w zachowaniu badanego w czasie rozwiązywania problemu. t Graf rozwiązywania problemu Protokoły werbalne są dosyć niewygodne do analizy. jaką konkretną strategię najlepiej zastosować w danej chwili? Skąd wie. a I to liczba nieparzysta. to G powinno być liczbą parzystą. przyczyna jest oczywista: nic ma sposobu na wybranie spośród wielu kandydatów odpowiedniej wartości dla R. Operuje swą n-yjściową wiedzą dodając do niej stwierdzenia dotyczące problemu. jakiego Ypu strategie mogą być przydatne w rozwiązywaniu danego problemu? Skąd wie. Ale w przedstawionym opisie jest na razie wiele niejasności. kiedy zastosuje on określoną operację do określonego nowego faktu. Początkowe wypowiedzi osoby badanej dotyczą po 'tostu weryfikacji. . Następnie przystępuje do sukcesywnego sprawdzenia różnych prostych strategii. "'((/zadania DONALD+GERALD. że R powinno być liczbą nieparzystą. gdzie da się zastosować w zadaniu wiedzę o tym. potrzebna jest procedura doskonalsza od analizy protokołu. że każda z nich dostarczy mu określonej informacji.. że T równa się [) •. a operację związaną z przechodzeniem z jednego stanu wiedzy do drugiego w postaci >trzałki (rys. czy zastosowana w jaiiytn momencie strategia pozwoli na osiągnięcie celu. metoda rozwinięta przez Allena Newella z Carnegie-Mellon University (patrz Simon i Newell. czy też zaprowadzi go w ślepą uliczkę? Aby móc odpowiedzieć na te pytania.. Dalej mam dwa A i dwa L-każda para w jednej kolumnie i R-trzy R. wynika stąd. ponownie wraca do tej sprawy. potrzebna jest metoda pozwalająca na przedstawienie zachodzących tu zdarzeń.Następnie patrzy.. badany odnajduje nowy obiecujący punkt wyjścia ze względu na możliwość rozwiązania problemu.a suma dwu jednakowych liczb daje zawsze liczbę parzystą. przenoszę 1 do drugiej kolumny. Podobne ogólne zasady odnajdujemy w sensoryczno-motorycznym rozwiązywaniu problemów praktycznych. powróćmy znów do protokołu zadania DONALD+GERALD. Dwa L równe są jednemu R. zmienia się stan jego wiedzy. czy rozumie reguły zadania. W celu dokładniejszego zbadania procesu rozwiązywania problemu.ponieważ R to liczba nieparzysta. To się nie udało. 14-1).. mając nadzieję. 1971).

czytamy: Oczywiście. Widzimy raczej. A więc najpierw po prostu wytwarza. mówi: Dwa L równe są jednemu R. Postęp ten został pokazany na rysunku 14-4. a 1 to liczba nieparzysta. W rezultacie nie mamy pewności. Prowadzi ją to do tego punktu rozważań. RYSUNEK 14-5 RYSUNEK 14-3 Teraz osoba badana decyduje się znów na to. a więc eksperymentator musi się włączyć i poprosić ją. Graf rozwiązywania problemu posunął się nieco jak na rysunku 14-3 (na rysunku stare stany wiedzy są niezacieniowane. że R powinno być liczbą nieparzystą. ponieważ są dwa L . znajduje kolumnę zawierającą D. że proces ponownie się cofa. że D = 5) do nowego stanu. jakie możliwe wartości dla R zostały wykorzystane. a zatem badany wie o tym. Następna partia zapisu ilustruje trudności. stanu 2. Operacja ta posuwa badanego od początkowego stanu wiedzy (kiedy wie. w których znajduje się T lub D. Stan 6 . wnioskuje. Prowadzi nas to do stanu 10. wynika stąd. W stanie 7 badany ponownie powraca do faktu. przenoszę 1. że G musi być liczbą parzystą. aby mówiła dalej. a następnie dopiero odrzuca możliwość. nie wykluczając wartości wykorzystanych uprzednio. Pierwsza operacja poszukiwania nowej kolumny z (T) nie przynosi sukcesu. które do tego momentu osoba badana zebrała. Zauważcie. Jednakże RYSUNEK 14-4 .) Czy osoba badana wie również o tym. jakie ma eksperymentator sporządzający protokół. przy stanie 5. .. wykonuje tę pracę metodycznie.Badany w sposób oczywisty przetwarza informację zawartą w tej kolumnie. że kiedy już badany generuje liczby kandydujące do R. że T = 0. a potem z 2. (Zamiast zera wstawiamy znak 0. Chociaż dedukcja ta nie jest prawidłowa. Jak do tej chwili nasz graf ma dwa stany wiedzy. w tym celu wraca do stanu 4 i wypróbowuje nowe podejście. W efekcie przechodzi od stanu wiedzy 4 do stanu 5. 14-5) ten ruch cofania się przedstawiony jest w ten sposób. aby sprawdzać nowe kolumny.a suma dwu jednakowych liczb daje zawsze liczbę parzystą. licząc od prawej do lewej. że strzałka do następnego stanu 6 przechodzi od stanu 4. Następnie mamy próbę znalezienia innych kolumn. tylko w późniejszym czasie. to G powinno być liczbą parzystą. gdzie warto zacząć przetwarzać kolumnę 2. nie 5. 7 lub 9.t o po prostu ten sam stan co stan 4. Ale teraz decyduje się na ustalenie wartości liczbowej litery R. druga kończy się powodzeniem. kiedy wie również. A zatem R może być równe 1 lub 3. że R jest liczbą nieparzystą. Wybiegając jednak nieco w przód. 14-6). aby nie było pomyłek z literą O. to jednak w sytuacji przedstawionej w stanie 10 odpowiada aktualnemu stanowi wiedzy osoby badanej (patrz rys. a D równa się 5. przenoszę 1 do drugiej kolumny. Początkowo. gdzie konkluduje. Nazwijmy tę operację przetwarzaniem kolumny 1 (Ponumerujcie sześć kolumn zadania.. Teraz G . Nie pomija jednak zwyczajnie takiej ewentualności. a w stanie 8 metodycznie sprawdza wszystkie Hczby nieparzyste. Osoba badana milczy.trzy R. co przedstawia rysunek 14-2. w której występuje D+D = T.ponieważ R to liczba nieparzysta. tym razem badany przechodzi do kolumny 6 i wychodząc z założenia.każda para w jednej kolumnie .i R . dodany diagram został zacieniowany). że R jest liczbą nieparzystą. zaś ostatni. a D jest równe 5. że R jest liczbą nieparzystą. Teraz osoba badana cofa się do stanu uprzednio osiągniętego.. Zwróćcie uwagę na ciąg czynności. Dalej mam dwa A i dwa L . że R = 5. Cofanie się. RYSUNEK 14-2 Kilka następnych twierdzeń z protokołu koncentruje się na zapisie danych.. że należy dokonać przeniesienia do następnej kolumny 2? Do tego momentu nie ma o tym wzmianki w protokole. próbując najpierw z kolumną 3. Oczywiście. Na grafie (rys.

W wypadku powodzenia zdobywa nową informację. że osoba badana chce ponownie przystąpić do pr. rozłożenia tego procesu na serię małych kroków. Badany przechodzi od jednego stanu wiedzy do drugiego usiłując zastosować jedną z operacji wybranych z niewielkiego zbioru.k-> nad kolumną 6. 1969) Ostateczny cel tej zagadki jest jasny: podanie odpowiedzi tak lub nie. Do opisu jego zachowania wprowadzone zostały takie pojęcia. Przechodzimy kolejno przez wszystkie poziomy nie powtarzając żadnego z nich aż przejdziemy przez ł «\stkie idąc zawsze z lewa na prawo. Kiedy dojdziemy do końca. wracamy do lewego krańca następnej linii i znów posuwamy się poziomo w Prawo. Graf rozwiązywania problemu jest jedną z metod podziału etapów rozwiązywania problemu. jednak ogólna struktura jego zachowania w toku rozwiązywania problemów jest zawsze podobna. możliwi1. Patrzę na lewą stronę zadania. Odpowiedni fragment grafu rozwiązywania problemu przedstawiony został na rysunku 14-6. Ta ogólna forma analizy i schemat zachowania się wydają się możliwe do zastosowania w bardzo różnorodnych sytuacjach problemowych. jak: cele. która kończy się na stanie 12. Zobaczymy. ile jest to Wtr/ebne. Reguta brzmi: Przechodź wszystkie punkty grafu idąc na prawo do "Olka. jednak do opisania ich wystarczyły zaledwie cztery różne operacje. nim rozwiązaliście tę. kiedy dany ciąg operacji doprowadzi go do martwego punktu. drogą prób i błędów. tx trzeba tu będzie jeszcze dodać 1. To ostatnie stwierdzenie wskazuje. W każdym momencie osiągnięty postęp stanowi sumę stanów wiedzy. Przedstawia graficznie niieszaninę sukcesów i pomyłek typowych w rozwiązywaniu każdego problemu. . na ile te terminy znajdą zastosowanie w odniesieniu do rozwiązywania problemów w ogóle. którą rozwiązaliście przedtem. aby zacząć od nowa. nie. tam. nim rozwiązaliście tę. że zostawię to na chwilę. którą rozwiązaliście przedtem nim rozwiązaliście tę. szybko ugrzęźniemy w •o skomplikowanej strukturze lingwistycznej. gdzie dodawane są E4O. pełna analiza zawiera nieco ponad 200 przejść między kolejnymi stanami wiedzy. że konkretne reguły stosowane przez badanego zależą przede wszystkim od rodzaju problemu. Na tym zakończymy analizę fragmentu protokołu. Czytając grafy zawsze zaczynamy od lewej górnej klatki i posuwamy się poziomo w Wiwo. Posuwa się okrężnie. którą rozwiązaliście potem. Osoba badana najwidoczniej dysponuje niewielkim zasobem różnych strategii. jeżeli musiałbym przenieść 1 z poprzedniej kohiinn>. jak rozwiązaliście łamigłówkę. dość szybko przychód/i mu dn głowy. sprawdzając skuteczność różnorodnych operatorów. Przedstawia informację nagromadzoną do tego momentu. którą rozwiązaliście przedtem. to czy łamigłówka. Powtórz czytanie grafu tyle razy. które wielokrotnie powtarza. Ten krótki fragment analizowanego protokołu ilustruje metodę rozłożenia 1 graficznego przedstawienia kolejnych kroków prowadzących do rozwiązania problemu. Poszukiwanie rozwiązania w kierunku : Stosowanie grafu. cofając się. osoba badana zużyła na wykonanie tego zadania 20 minut2. następnie z powrotem do następnej linii poziomej i tak dalej. Och. Oczywiste jest. możliwość że G niekoniecznie musi być liczbą parzystą. była od niej trudniejsza czy też nie? (Restle. nie zajmując się już wartością G. była trudniejsza aniżeli łamigłówka. gdzie sumuje się D+G. Badany przekształca problem ogólny na szereg prostych podcelów i podproblemów. RYSUNEK 14-6 >TRATEGIE ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW Jeśli łamigłówka. Analizując cały protokół dostrzegamy te same prawidłowości. Myślę. uznając możliwość przeniesienia.gysunek 14-7 przedstawia w formie schematycznej graf całego protokołu rozwiązywania problemu. następnie decyduje się raz jeszcze na cofnięcie się. stany wiedzy i operatory. przechodząc tym samym do nowego stanu wiedzy. Jeżeli jednak czniemy po prostu analizować zdanie od początku do końca.

Zastępujemy we wszystkich przypadkach frazę „łamigłówka. Jaki operator okaże się dobry do osiągnięcia go podcelu? e Jeden sposób polega na wprowadzeniu w miejsce różnorodnych zagadkowych sformułowań takich oznaczeń. Na przykład. jeśli przyjmiemy odwrotną. z którymi . przekształcamy tekst zagadki w nowy. po prostu jróbować zrozumieć każdą frazę zdania. że najlepsza w :Vm wypadku będzie strategia polegająca na rozbiciu zdania na podcele. litery alfabetu. to czy łamigłówka B była trudniejsza niż łamigłówka A? 238 stanów RYSUNEK 14-7. którą rozwiązaliście przedtem nim rozwiązaliście łamigłówkę A frazą „łamigłówka B". jak np. tj. którą rozwiązaliście potem. . A co będzie. Jeśli łamigłówka. jak rozwiązaliście łamigłówkę. którą rozwiązaliście przedtem.^ przodu nie daje efektu. którą rozwiązaliście potem jak rozwiązaliście łamigłówkę B".odpowiedzieć tak lub n i e . aby osiągnąć cel. jak rozwiązaliście łamigłówkę B. A zatem odwracając stosunki otrzymamy wariant. ta = ta łamigłówka = łamigłówka A. Tak więc frazę „łamigłówka.nacznie łatwiej sobie poradzić. można przyjąć taki podcel. od tyłu. Źródło: Simon i Newell (1971). była trudniejsza niż łamigłówka A. podstawiając odpowiednie oznaczenie. którą rozwiązaliście przedtem nim rozwiązaliście łamigłówkę A. czego potrzeba.a następnie ^stanowić się. należy zastąpić frazą „łamigłówka A". Teraz już problem jest wręcz tanalny: Jeśli łamigłówka B była trudniejsza aniżeli łamigłówka A. to czy łamigłówka. Po tym podstawieniu mamy nową wersję tekstu zadania: Jeśli łamigłówka B była trudniejsza aniżeli łamigłówka. w którym łamigłówka następująca po łamigłówce B. którą rozwiązaliście potem. nim rozwiązaliście łamigłówkę A. Określamy ją konkretnie łamigłówka A. to czy łamigłówka B była trudniejsza niż łamigłówka A? Jeszcze jedna fraza w tekście wymaga interpetacji: „łamigłówka. czy też nie? Wyszło nieźle: spróbujmy jeszcze raz tej samej metody. Zgodnie ze stosowanymi zasadami podstawienia łamigłówka poprzedzająca A to łamigłówka B. nim rozwiązaliście łamigłówkę A. była trudniejsza aniżeli łamigłówka. którą rozwiązaliście przedtem. drogę „oszukiwań? Zacząć od sformułowania celu . którą rozwiązaliście potem. Każdą frazę dotyczącą danej iaaadki zastępujemy zatem odpowiednią literą. bardziej zrozumiały. A więc. Fraza ta odpowiada oczywiście frazie ta łamigłówka. jak rozwiązaliście łamigłówkę B". Nie ulega wątpliwości. to łamigłówka A.

W analizie tej pożądany podcel ( w tym wypadku najbliższy podcel) jest porównywany z aktualnym stanem wiedzy. musimy obmyśleć plan. Heurystyki wchodzą w grę w każdej skomplikowanej sytuacji rozwiązywania problem . Proces ten jest podobny do rzeki tworzącej meandry na zboczu góry. Musimy jasno rozumieć cel. Ijciirystyki. musimy zrozumieć problem. !. jaki poprzedzający krok należy uczynić. czy przyniosła nam ona jakikolwiek postęp. • istocie różnice między szachistami wydają się wynikać głównie z siły i skuteczności 'V thematów heurystycznych zastosowanych w trakcie gry (patrz Simon i Simon. określamy krok bezpośrednio go poprzedzający i tak dalej. że w celu rozwiązania problemu: Po pierwsze. aby ignorować oczywiste różnice. właściwych operatorów. jakie stosują ludzie próbujący rozwiążą • określone problemy. . Strategia ta znajduje częste zastosowanie w wielu różnych sytuacjach problemowych. ]^i\tak. Rozwiązanie przez analogię jest niezwykle cenne.\le sedno sprawy polega na obmyśleniu odpowiedniego planu. a jednocześnie pewnego sprytu. W tej szczególnej łamigłówce o łamigłówkach. Ale żadna z tych taktyk nie mówi nam. W badaniach nad rozwiązywaniem problemów rozróżniane są dwa typy planów lub operatorów: algorytmiczny i heurystyczny. Poszukiwanie w kierunku odwrotnym jest niezwykle użyteczne w wypadku pewnych problemów wzrokowych. że poszukiwanie od początku do końca dokonuje się za pomocą prostych. . a ich wartość opiera się na ich efektywności w rozwiązywaniu poprzednich problemów. aby dotrzeć do tego rozwiązania. ustalić niezbędne warunki oraz dane. i c zanim błąd zostanie odkryty i poszukiwania podjęte zostaną na nowo. a następnie sprawdzamy. W tych wypadkach należy posłużyć się metodami turystycznymi.ióre doprowadzą do rozwiązania. zdolnych do działania w danej sytuacji. Pojawia się tu jedna z najskuteczniejszych strategii: analiza środków-celów {means-ends analysis). Po dokładnym ustaleniu tego kroku.Poszukiwanie rozwiązań Omawiany przykład wskazuje na nowe strategie. W gruncie rzeczy wiele z badań poświęconych myśleniu i rozwiązywaniu probleu m w w znacznej mierze sprowadza się do poszukiwania określonych rodzajów heurystyk ó losowanych przez ludzi. Jest to jeden z przykładów zastosowania strategii analizy środków-celów. że jeden z nich gwarantuje uzyskanie prawidłowego wyniku.środka który zmniejszałby istniejącą rozbieżność. prowadzą automatycznie do generowania prawidłowego rozwiązania. Niezmiernie ważna metoda heurystyczna polega na odnajdywaniu analogii między Janym problemem a innymi problemami ze znanym rozwiązaniem. Po drugie. Środek redukujący różnice między jednym a drugim polegał na uproszczeniu fraz przez wprowadzenie właściwych oznaczeń. to posuwamy się dalej w tym samym kierunku od osiągniętego już punktu. powoduje to znaczną stratę czasu i wysiłku. Należy zapewnić bezpieczeństwo królowi. zawsze otrzymamy prawidłową odpowiedź. a może w ogóle one nie istnieją. aby skomplikowaną frazę zastąpić literą i tym samym uprościć problem łamigłówki? Bez wątpienia jednym z głównych problemów jest znalezienie właściwych operatorów. działanie tych reguł widoczne jest szczególnie w końcówce partii-to znaczy w trakcie Wybór operatorów Skąd przyszła nam do głowy myśl. który został podany w sformułowaniu danego problemu. W poszukiwaniu w kierunku odwrotnym postęp dokonuje się małymi krokami. 1962). •jra w szachy. Matematyk Polya (1945) uważa. gdzie w ogóle jej nie ma. Ważnym aspektem tego faktu jest to. Problem polega na odnalezieniu odpowiedniego operatora . który doprowadzi nas do rozwiązania. Istnieje oczywiście niebezpieczeństwo doszukiwania < analogii tam. Dla wielu bardziej skomplikowanych i zarazem bardziej interesujących problemów nie znaleziono odpowiednich algorytmów rozwiązania. Woda po prostu zaczyn•! płynąć w dół po pochyłości: wyłącznie rzeźba powierzchni ziemi określa dokładną drogo przepływającej wody. Inaczej mówiąc. często z nadzwyczajnym powodzeniem. Raczej zawierają one pewne reguły heurystyczne: Należy kontrolować cztery pola środkowe. którymi można posługiwać się bez większej trudności. bezpośrednich kroków. jeżeli sawet analogia ta jest dość odległa. stanem wiedzy była złożona struktura lingwistyczna. Często wymaga to jmicjętności rozpoznawania ukrytych podobieństw. jeśli są ściśle :ir/estrzegane. na przykład poszukiwanie na mapie drogi z jednego punktu do drugiego. a w najlepszym wypadku aż do punktu wyjścia. Algorytm to zbiór reguł. Większość problemów wymaga obrania kierunku poszukiwań <|( przodu". są to procedury lub wskazówki. początkowo wypróbowujemy określoną metodę atakowani' problemu. jaki operator należy właśnie wybrać. Różnica między nimi jest teka. W wypadku problemu z łamigłówkami celem było zrozumienie poszczególnych fraz zdania. Reguły mnożenia stanowią swoisty algorytm: jeśli będziemy je stosować właściwie. Jednak w odróżnieniu od algorytmów metody heurystyczne nie gwarantują pełnego powodzenia. Określony zostaje podcel i czynione są próby jego rozwiązania. Analiza środków-celów jest użyteczna przy ocenie wartości danego operatora dla rozwiązania zadania. Heurystyki są bardziej podobne do reguł taktycznych. W takim ujęciu koncetrujemy się na pożądanym rozwiązaniu i zastanawiamy się. które. Podręczniki gry w szachy nie dostarczają przepisów gwarantujących •Ograną. Podział ogólnego problemu na podcele jest z pewnością użyteczny w momencie pojawienia się problemu. Rozpatrzenie przytoczonego niżej przykładu ułatwi zrozumielie roli strategii heurystycznej. takie proste poszukiwanie do przodu nie dało rezultatu Inne podejście to zaczynać od końca.

istota sprawy jest ta sama. . tfinut. jakie może ona wykonywać w irakcie gry). • Daj pierwszeństwo szachowania tej figurze. Kiedy psycholog kliniczny próbuje zbadać <wego pacjenta. że nie ma przed nim obrony). • W przypadku dwu możliwości szachowania równocześnie. . Jednakże. na które przeciwnik może odpowiedzieć jed\nic minimalną liczbą ruchów. nie sprawdza wszystkich możliwych kombinacji. która do tego momentu nie nale/ala do grupy figur aktywnych. przeprowadzony. że zadanie takie nie wymaga uruchomienia jakichś nadzwyczajnych zdolności umysłowych. Jeśli rozważymy wszystkie możliwe ruchy i przeciwruchy występujące w ka/il\jv stadium gry w szachy.K decyzję. aby rozwa/>l on jedynie od 9 do 77 możliwości w fazie eksploracji dotyczącej osiągania rozwiązania. Próbka wybranych heurystyk wykorzystywanych przez arcymisir/.. ułożonych w poprawnym gramatycznym porządku (na przykład trzech zdań tego tekstu). . osiem ruchów przedtem nim nastąpi mat. Są to proste reguły. w wielu wypadkach zapewniają sukces. Jeszcze ważniejsze jest to. mogą doprowadzić do uzyskania oczekiwanych efektów. . • Daj pierwszeństwo takiemu szachowi. wynika z tego. kió:v / milionów możliwych ruchów należy dokładnie przeanalizować? Badania nad mistrzami szachowymi-posiadającymi tytuły Arcy mistrzów międ/\ narodowych . i ^ -" do 19 możliwości w fazie weryfikacji. które teoretycznie mo^ wystąpić. które stosują.ów szachowych pozwoli nam lepiej zorientować się.o . różnych możliwości. w jaki sposób poszukują oni odpowiednich operatorów: • Należy dać pierwszeństwo podwójnemu szachowi (ruch. . są oparte na nieco mniej sformalizowanej analizie protokołu wywiadu ze swoim pacjentem. .ostatnich kilku ruchów tuż przed daniem mata królowi (atak na króla przeciwnika t . to procedury.. Analizuje jedynie w dość ograniczonym zakresie te ruchy. Liczba możliwych sekwencji złożonych z ośmiu ruchów może być równa 10(m(a jeśli wolicie. kiedy utwierdza się w przekonaniu. W rzeczywistości zadanie to wydaje się podobne do zadania wymagającego zapamiętania w ciągu 15 minut 75 do 100 słów.! . któr\ stwarza sytuację do ataku króla przeciwnika w efekcie wycofania własnej figim / linii ataku). Ograniczenia metody analizy protokołów Zaczynając od zwerbalizowania przez osobę badaną jej myśli w trakcie rozwiązywania problemu. . milionowi miliardów miliardów). który powoduje równoczesne zaatakowanie króla przez dwie figury) oraz odkrytemu szachowi (ruch. Stara się RYSUNEK 14-8 .-/ystych zdolności umysłowych. oczywiście. Niektóre końcówki zaczynają się o . a w mniejszym stopniu od . Podobny wysiłek przekracza nawet możliwości niezwykle v\h. Reguły te N uporządkowane według ich ważności i ten porządek wykorzystywany jest przy w\rw. Skąd on wie o tym. nawet sama analiza protokołów nie ogranicza się wyłącznie do czystej sytuacji rozwiązywania problemów. .|. Szachista.. Co więcej. to otrzymamy około tysiąca kombinacji. że mistrzowie szachowi posługują się pr/\ ocenie sytuacji i wyborze ruchów licznymi regułami heurystycznymi. kiego komputera. musielibyśmy zbadać dosłownie miliari!. aby ocenić najlepszą z możliwych kombinacji. 70 _u^ kombinacja ruchów jest rzeczywiście wartościowa i logiczna. aby poi!j. Jeśli chcielibyśmy zbudować a Igois im. który zmusza króla przeciwnika do oddalenia się od własnych pól. jego zdanien-. jakie stosuje. Obserwowane różnice między szachistami pod względem ich różnych możliwości zależą raczej od skuteczności ^lektywnych schematów heurystycznych. • Daj pierwszeństwo tym ruchom.v najlepszego ruchu. mogliśmy dowiedzieć się nieco o naturze zaangażowanych tu procesów :nyślowych.. Ponieważ na znale/ICIIK1 rozwiązania niektórych ze wspomnianych problemów arcymistrzowi potrzeba oko. że zapamiętanie ich nie jest dla szachM> zbyt uciążliwe i nie wymaga specjalnej pojemności pamięci: wystarczy. gdy zastosuje sieje do pewnej liczby typowych końom ck szachowych (wziętych z dowolnego podręcznika szachowego). atakuj silniejszą hgunj (siła figury zależy od różnorodności ruchów.. które.dostarczają informacji o tym..

jednakże były one tak oddalone od siebie. Zadanie osoby badanej polegało na związaniu obu końców sznura. aha!"). rozkołysać jak wahadło. Na rysunku 14-9 przedstawiony został przykład przestrzeni wewnętrznej. 14-8).. co jest w nich dostępne. Eksperymentator.protokół . Przyjmujemy. Jeżeli osoba badana nie dostrzega oczywistego kroku w swym postępowaniu. że wskazówka pomogła im w tym. Interesująca jest kwestia. dmuchnąć na niego. że wskazówka w znacznym stopniu ułatwiła im rozwiązanie. ci zaś. Ponadto badany. nie wiem jak"). Zapis będzie bardziej kompletny. jak te trzy „przestrzenie" mają się do siebie wzajemnie. nieznacznym ruchem powoduje jego rozkołysan ie. które prawidłowo rozwiązały problem po otrzymaniu wskazówek. Przykładem tego może być jedno z wcześniejszych badań nad rozumowaniem (Maier.są zapisem rozwiązywania problemu w przestrzeni protokołu. abyście sami spróbowali rozwiązać to zadanie). że badany nie mógł ich równocześnie złapać (rys. chociaż otrzymały poi godziny na rozpracowanie problemu. którymi posługuje się on w tych złożonych zadaniach. że protokoły robione w czasie eksperymentów nad rozwiązywaniem problemów. można znaleźć inny sposób rozwiązania tego zadania". niby przypadkowo rozrzuconych na podłodze pokoju.. (Świadomie nie podajemy odpowiedzi.. na dwie grupy-do jednej grupy należały osoby. STANY WEWNĘTRZNE A STANY ZANOTOWANE W PROTOKOLE W celu zilustrowania naszego problemu rozpatrzmy różnice między trzema różnymi przestrzeniami problemu: wewnętrzną.. że badany rozwiązuje problem wewnętrznie według pewnych ogólnych strategii i określonych operacji. Niebezpiecznie byłoby całkowicie zawierzyć metodzie analizy protokołu. jak to zostało przedstawione na rysunku 14-10. Jeżeli tak było. ale nie chciały się do tego przyznać. Ale osoba badana może przedstawić jedynie część z nich. Tak czy inaczej. To. które przeprowadza w trakcie dochodzenia do rozwiązania. to możemy oczekiwać. które nie wspominały o roli wskazówek. Zastanówmy się. rzucić weń czymś. która nie korzystała w ogóle ze wskazówek. że badany rozwiązując problem odwzierciedla w swym opisie słownym różnorodne strategie i operacje myślowe. Osoby badane. chociaż nie uświadamiały sobie jej roli. Graf rozwiązywania zadania w przestrzeni protokołu może wyglądać na przykład tak. dlatego nie możemy go obserwować bezpośrednio. to jej protokół z całą pewnością jest niepełny. Rozwiązanie to jest przedstawione w przestrzeni wewnętrznej. Odbywa się to w taki sposób. Dlaczego zatem dla osób z grupy „całościowej" miałoby to być tajemnicą? Nasuwa się wniosek. które najwyraźniej rozwiązywały go etapami („Popatrzmy. robi jakieś notatki. którzy dochodzili do rozwiązania drogą kolejnych kroków.. posuwając się w kierunku rozwiązania. aby osoba badana niczego nie podejrzewała. że powinni uważnie śledzić tok swoich myśli i informować na głos o drogach dochodzenia po omacku do rozwiązania. jeżeli mógłbym ruszyć sznur.. czy istotnie przedstawiciele grupy „całościoyvej" nie wiedzieli o tym. A może osoby z grupy „całościowej" dostrzegły wskazówkę. których odbicie znajduje w jego wypowiedziach. idąc po prostu w stronę okna. a do drugiej te. 1931) \y eksperymencie tym posłużono się dwoma sznurami zwisającymi z sufitu. Nawet „całościowi" badani Maiera mogliby uświadomić sobie rolę wskazówki. Wydaje się to mało prawdopodobne. które rozwiązywały problem etapami. które nie otrzymały w ogóle żadnej wskazówki w tym względzie. są zgodne ze strategiami i operacjami analizowanymi w grafie rozwiązywania problemu. [Szczegółowy opis wskazówek udzielanych przez Maiera znajduje się w jego artykule (1931). Wskazówka 1. większość badanych znalazła rozwiązanie wciągu jednej minuty od otrzymania wskazówki. że tylko część aktywności poznawczej osoby badanej dostępna jest obserwacji zewnętrznej.Interesujące nas różnice między obiema grupami polegają na różnym sposobie relacjonowania wartości wskazówek. Średnio. w którym przeprowadzano eksperyment. gdy wskazówka 1 nie przyniosła rezultatu. eksperymentator po upływie kilku minut bierze w ręce szczypce i zwracając się do osoby badanej mówi: „Posługując się wyłącznie tym przedmiotem. gdyby uprzedzano ich wcześniej. W tym wypadku. stosował więc system wskazówek (sugestii). W grupie. że korzystały ze wskazówek.] Maier podzielił osoby badane.. wykonuje pewne czynności. W wypadku. nie wspomniały o tym. w swym protokole-co zaznaczone zostało w postaci zaciemnionych kwadratów. że osoby badane. Musimy założyć zatem. mogą pomijać szereg kroków ważnych dla rozwiązania tych problemów. bez wahania przy opisywaniu sposobu rozwiązywania wymieniają rolę wskazówki. stanowi jedynie częściowy opis zachodzących procesów wewnętrznych. . W konkluzji musimy stwierdzić. jest jasne. które. Liczba możliwych rozwiązań wiązała się ze zręcznym wykorzystaniem wielu różnych przedmiotów. aby skłonić swoich badanych do wybrania tego właśnie rozwiązania. Wskazówka 2. Maiera interesowało tylko jedno rozwiązanie. jedynie 20% osób znalazło prawidłowe rozwiązanie. tworząc w ten sposób przestrzeń zewnętrzną swego rozwiązania. i zewnętrzną. Wypowiedzi ustne dokonywane przez osobę badaną w trakcie rozwiązywania problemu . Te osoby badane. że korzystali ze wskazówek.odgadnąć naturę operacji wewnętrznych w strukturze pamięci. które rozwiązały problem od razu „całościowo" („Rozwiązanie przyszło samo. w której występują 22 stany. bez względu na pewne jej słabości analiza protokołów stanowi skuteczną metodę rekonstrukcji zdarzeń zachodzących w świadomości człowieka rozwiązującego problem oraz badania strategii myślenia. rozwiązały zadanie szybciej niż grupa osób. Eksperymentator spaceruje po pokoju i przechodząc obok sznura wiszącego bliżej środka pokoju. Eksperymentator (który znajdował się w tym samym pokoju co osoba badana) posługiwał sie dwiema różnymi wskazówkami. Przestrzeń wewnętrzną można przedstawić schematycznie w postaci grafu rozwiązywania problemów.. śledząc wybrane pr/cpacjenta drogi. przyznali (z jednym wyjątkiem). Po pierwsze. Pomimo to nie wszystkie jego procesy wewnętrzne znajdują dokładne odbicie w jego sprawozdaniach werbalnych. po drodze zaczepia o sznur. zapisaną w protokole. jeśli zachęcimy badanego do szczegółowego werbalizowania swego procesu myślowego i jeśli będziemy sporządzać protokół w trakcie trwania czynności rozwiązywania. które rozwiązały zadanie od razu „całościowo". jak mamy nadzieję. jedynie 13 z 22 stanów pojawia się w jego protokole.

jak też ślepa droga prowadząca do stanu 3. że są one niezbędne. Ostateczny graf zrekonstruowany na podstawie protokołu ma wiele podobieństwa z grafem stanów wewnętrznych. że procesy wewnętrzne znajdują swe odzwierciedlenie w . Na dodatek stany 10 i 13 następują po stanie 7. Wiemy. W „przestrzeni" protokołu wygląda to tak. zostały całkowicie pominięte. aby jeden wynikał z drugiego. Stosunki między stanem wewnętrznym a stanem protokołowym można sobie wyobrazić na przykład w ten sposób. 14-11). jednakże nie stanowi on z pewnością odbicia zachodzących tam procesów (rys. a ponadto żaden z nich nie może występować bezpośrednio po stanie 7. nazwijmy je A i B. Podobnie gubi się stan 18. Często w toku analizy protokołu można dostrzec brak pewnych łączących ogniw.RYSUNEK 14-9 Wyraźnie widać co zaszło. W omawianym Przestrzeń protokołu RYSUNEK 14-11 RYSUNEK 14-10 wypadku protokół zawiera sprzeczności: stany 10 i 13 nie mają takiego charakteru. jakby osoba badana przeszła bezpośrednio od stanu 1 do stanów 5 i 6. możemy jedynie domyślać się ich istnienia. ponieważ nie można go odróżnić od stanu 20. W takim wypadku możemy wprowadzić pewne stany hipotetyczne. ponieważ jednak nie zostały zapisane w protokole. Stany pośrednie 2 i 4.

skąd wziąć podpro?am i gdzie go zwrócić po wykorzystaniu. czy damy pierwszeństwo zapamiętywaniu reguł czy też konkretnych wyników. Ludzie na ogół mają trudności w sytuacji. uczenie się konkretnych wyników ma swój sens.protokole jedynie okazjonalnie. Pierwsza polega na gromadzeniu faktów bezpośrednio w pamięci. W badaniu struktur systemów przetwarzających informacje należy skupić uwagę na pewnych podstawowych sprawach. Na przykład. zależy to. te ogólne zasady organizacji muszą też stosować się do określonych systemów. in W wielu wypadkach możliwy jest wybór między obiema strategiami. celowe jest przeanalizowanie zasad organizacji i struktur wszelkich systemów informacyjnych. podprogram. zestawu reguł. wypadku najprawdopodobniej nie znamy prawidłowej odpowiedzi. tzw. dzięki którym można je uzyskać. ale kosztem obniżenia szybkości odszukania informacji. Od tego. będący w interakcji z nieustannie zmieniającym się światem zewnętrznym. Jeśli jesteśmy w stanie stwierdzić. gdy jest to konieczne. Co więcej. jak . z tego właśnie faktu wynika szereg fundamentalnych problemów. który to raz jest on wykorzystywany.:cdnocyfrową. MECHANIZMY MYŚLENIA Strategie rozwiązywania problemów. Specjalne środki powinny być przygotowane na wypadek. W takich wypadkach dobrze jest mieć w pamięci jeden : c odpowiedni program i posługiwać się nim zawsze. ponieważ nakładają one fundamentalne ograniczenia na pracę tych systemów. potrzebny jest pewiem program nadrzędny. aby w danym uomencie było wiadome. Kiedy rzecz dotyczy już większej liczby informacji. to nie ma znaczenia. Za przykład posłuży nam program niezbędny do mnożenia dwu liczb dwucyfrowych. aby posługując się regułami mnożenia uzyskać prawidłową odpowiedź. W tym celu wystarczy dwukrotnie zastosować regułę mnożenia jednej liczby dwucyfrowej przez . Jeśli całe życie zajmujecie się liczeniem w • myśli. w jakim stanie znajduje się proces rozwiązywania problemu. Taki proces nazywamy rekursją (powróce•iein). Przechodząc przez kolejne stany wewnętrzne. Jeżeli podczas rozwiązywania określonego robieniu podprogram wykorzystywany jest wielokrotnie. Nacisk kładziemy tu na słowo zasady. Posługiwanie się podprogramami wymaga spełnienia pewnych warunków. Reguły a fakty Obliczcie w pamięci: Ile to będzie 8x4? Ile to będzie 262x127? Aby odpowiedzieć na oba pytania. Dzięki bezpośredniemu gromadzeniu informacji przyspieszamy i uła[wiatny sobie odszukanie ich później. Dotyczy to na przykład takich kwestii: czy system zapamiętuje rozwiązania poszczególnych problemów czy też wyłącznie procedury dochodzenia do rozwiązań? Co dzieje się z procedurami. zależą od ogólnego charakteru procesów zachodzących w mózgu człowieka oraz od ich organizacji. błyskawiczni kalkulatorzy. Dla większości z nas jednak taki balast w pamięci byłby nieuzasadniony.zcsto wykorzystujemy dany materiał. Każdy system. Taki jednostkowy zestaw reguł będziemy nazywać podprogramami. badany tworzy rr poziomie zachowania skondensowaną wersję wewnętrznych procesów myślowych. który analizuje całe frazy. które omawialiśmy. przypominamy sobie właściwą odpowiedź. ważne jest. bardziej efektywne okazuje się zapamiętywanie reguł. Każda z nich ma jVvoje zalety. musimy na ogół pamiętać iloczyny wszystkich par liczb jednocyfrowych (około 45 iloczynów) i niektóre z iloczynów dwucyfrowych (do 4950 iloczynów). Po pierwsze. Niektórzy zagorzali entuzjaści sztuczek liczbowych. ale dzieje się to kosztem nieekonomicznego wykorzystania przestrzeni pamięci. W pierwszym wypadku odpowiednia informacja przechowywana jest w naszej pamięci i kiedy zostanie zadane pytanie. musi gromadzić i przetwarzać informacje. gdy usiłujemy odnaleźć zasady organizacji mózgu ludzkiego. W drugim zas . Druga strategia polega na jroniadzeniu programu. mają w pamięci dość znaczną liczbę iloczynów liczb trzycyfrowych (jednak nie wszystkie 499500 z możliwych). W związku ze znacznym stopniem ogólności. że dany system posługuje się metodą heurystyczną analizy środków-celów. jak ją zaleźć. pozwala to na zaoszczędzenie miejsca w przestrzeni pamięci. które przechowują. który analizuje oddzielne podrzędne frazy arnknięte w nawiasach). który we właściwym momencie wwoła z pamięci podprogram. wydobywają i wykorzystują informacje. kiedy w trakcie działania 'odprogram musi wykorzystać sam siebie. musimy posłużyć się dwiema różnymi strategiami. Program nadrzędny nazywany jest zazwyczaj programem wykonawczym. wspólnych dla wszystkich systemów tego typu. wiemy jednak. oraz w razie konieczności podawania odpowiedzi częściowej? Jeśli istnieją ograniczenia tego typu. elektronicznych obwodów scalonych. że w trakcie rozwiązywania danego problemu wielokrotnie powtarza > określone następstwo operacji. czy są to systemy elektroniczne czy biologiczne. które pozwalają na wytworzenie potrzebnej formacji. czy też przekładni i dźwigni-heurystyka we wszystkich wypadkach jest taka sama. czy zbudowany jest on z neuronów. które są stale wykorzystywane do rozwiązywania różnorodnych zadań? Czy ograniczona jest zdolność systemu do sprawdzania na bieżąco. to jaki mają one wpływ na zdolność systemu do rozwiązywania problemów. wymaga podprogramu. Jeśli chodzi o mnożenie. niezależnie od tego. Są to dwie różne strategie posługiwania się informacją. która wymaga rekursji. aby Szumieć następujące zdanie. Ponadto trzeba mieć możność kontrolowania. Szczegóły dotyczące różnych sposobów funkcjonowania oraz mechanizmy uruchamiania tych systemów w tym miejscu zupełnie nas nie interesują. Bierzemy zatem ołówek i papier. Podprogramy Zdarza się często.

aby rozwiązać zadanie tego typu. Dwie z tych pięciu liczb odpadają (fakt. W ięks/. pozostaje jedynie wynik operacji (3 krok). które należy pomnożyć. kiedy zajdzie konieczność przemnożenia dwu •xzb dwucyfrowych. Czasami opieramy się na pomocach zewnętrznych. Zastanówmy się nad prostym zadaniem pamięciowym. a w pamięci pozostają jedynie dwie liczby. w pamięci krótkotrwałej znajduje się pięć liczb. jest to krok ornych liczb. ale ponieważ nie przekracza się tej granicy. 1970). Zwierzęta. Teraz tę samą informację można w/s:lodnic łatwo zrozumieć. jeden dla 4 oraz jeden dla odpowiedzi 36. ludzi ma kłopoty z przemnożeniem w pamięci dwu liczb dwucyfrowych. z której zrobiono scenariusz. odnotowując wypróbowane już drogi dochodzenia do rozwiązania ora/ ws/yMkie uzyskane wyniki częściowe. że często uciekamy się do tych pomocy zewnętrznych. na przykład wskazówka o tym. Problem ten można rozwiązać za pomocą kroków. Nawet u człowieka mała pojemność pamięci krótkotrwałej (5-lOjednostekinformacji)stwarzapewneograniczenia wstrukturzei stopniu /ło/onosci procesów myślenia. który odkrył powieść.7 i 10 krokach do siedmiu jednostek w 9 kroku. siedem fclnostek na 9 kroków-to zaniżony poziom obciążenia pamięci. że nie będzie w stanie śledzić równocześnie wszystkich zdar/en zachodzących w danym momencie. . W czwartym kroku oblicza się ostatni wynik . Przeanalizujmy zadanie: 95x49. mają odpowiednio większe trudności w rozwiązywaniu /łożonych zadań poznawczych. Ale opisany system ulegnie zaburzeniu. możemy przyjąć. m k a*v było zrozumiałe bez stosowania rekursji. j | n (którego scenariusz (z której powieści (którą producent (któremu ona (l/ickimał-n odkrył) został) zrobiony) był entuzjastycznie przyjęty przez krytykę. To samo zdanie można zbudować inac/ci. powiedzmy 69 razy 8. przemnożyć w pamięci liczbę dwucyfrową przez jednocyfrową.. w którym wszystkie liczby wymagające pomnożenia zostają zapomniane. Jak vidać zadanie jest łatwe. że większość ludzi rzeczywiście jest zdolnych.The movie (that the script (that the novel (that the producer (whom slio thanki-di discovered) became) madę) was applauded by the critics. że 9 pomnożono przez 8). na jakim etapie obecnie jesteśmy i jakie wyniki osiągnęliśmy do tego momentu. na przykład 9 razy 4. jaka część zadania jest opracowywana w •-unym momencie albo liczba. Czy wiąże -»ię w . [Millcr. ll)7()|. Zapisy te stanowią coś w rodzaju pamięci zewnętrznej naszej aktywności w toku rozwiązywania problemu. Wraz ze wzrostem stopnia złożoności problemu. ograniczoną pojemnością pamięci krótkotrwałej? Spróbujmy ustalić. które nie dysponują takimi możliwościami w zakresie pomocy zewnętrznych. Tak więc. Kolejne kroki w działaniu pamięci /ostały przedstawione na rysunku 14-13. którą musimy śledzić. podprogram musi być użyty do uporządkowania zdania that the produccr (która producent). Pierwszy krok polega na wprowadzeniu do pamięci krótkotrwałej dwu liczb. ale i tu podprogram zostaje przerwany po to. Fakt.p. między dwiema a sześcioma Ah 'izbami równocześnie. świadczy o tym. musi być przechowywana również inna formacja. że mu\ini\ ciągle pamiętać o tym. -hociaż nie jest to pokazane na wykresie. Obciążenie pamięci rośnie od 6 jednostek w4. W jednym punkcie obciążenie zbliża się do granic możliwości pamięci krótkotrwałej (gdzieś około siedmiu). aby przepracować zdanie whom she thanked (któremu ona dziękowała). W drugim kroku wytwarza się pierwszy wynik częściowy. Zajmijmy się teraz mnożeniem liczby dwucyfrowej przez jednocyfrową. RYSUNEK 14-12 Zadanie Struktura pamięci krótkotrwałej Pamięć krótkotrwała W pracy nad jakimś złożonym problemem podstawową trudność sprawia to. / którego zrobiono film. które po prawidłowym rozmieszczeniu i dodaniu prowadzą do rozwiązania. posługuje się on nią bowiem do śledzenia przebiegu procesu rozwiązywania zadania i zapisu uzyskanych wyników częściowych.•/ęściowy (6x8 = 48) i teraz w pamięci krótkotrwałej znajduje się sześć liczb. She thanked the producer who discowered the novel that became the script that mad? the movie that was applauded by the critics. Oprócz tego w pamięci krótkotrwałej.] Z problemem rekursji wiążą się niemałe trudności. Podprogram wykorzysiyuam ^(i analizy zdania that the novel (z której powieści) przerywa się w trakcie działaniu i iL<n ^. kiedy człowiek nie będzie mógł rozwiązać takiego czy innego problemu po prostu dlatego. Liczenie w pamięci. W istocie można przewidzeć. którą należy przenieść lub dodać do rozwiązania teściowego w celu podsumowania. dającego ostateczną odpowiedź. (Miller. A więc. (Ona d/ię-kowala producentowi.i'*. że głównym czynnikiem wpływającym na przebieg wewnętrznych procesów rozwią/y wania problemów oraz podejmowania decyzji są ograniczenia w utrzymywaniu inlonnaeji w pamięci krótkotrwałej. Zakładamy. Dalej następuje piąty krok. nie potrzeba więcej niż ::zech rejestrów pamięciowych: jeden dla 9. Obciążenie pamięci krótkotrwałej • a a się zatem w trakcie rozwiązywania w sześciu krokach. nie bez pewnego wysiłku. który był entuzjastycznie przyjęty przez krytykę). rośnie ilość inlormacii doraźnej. jakie są wymacania dla pamięci. Zacznijmy od pomnożenia dwu liczb jednocyfrowych. | | . że odpowiedź jest już od dawna w pamięci.

i zmniejszenie ilości informacji. Zwróćcie uwagę na fakt. Zastanówmy się nad prostym trikiem. Inne triki polegające na zmniejszeniu obciążenia pamięci krótkotrwałej mogą przynieść jeszcze bardziej efektowne wyniki. że maksymalne obciążenie pamięci /ostało obniżone do sześciu liczb. a uzyskany wynik pomnożyć znów przez 7.Zadanie RY S U N K K I4. który pozwoli nam łatwo rozwiązać w myśli ostatnie zadanie. bowiem tera/ papier zastępuje nam pamięć krótkotrwałą. że pomnożenie lic/hy dwucyfrowej przez inną liczbę dwucyfrową przekracza ich możliwości. a nie zdolności intelektualne. Wystarczy wziąć ołówek i kartkę. Po przeprowadzeniu obliczeń. Po prostu przy mnożeniu posługują się innymi regułami. większość ludzi przekonana jest o tym. a zadanie staje się dziecinnie proste. że pojemność ich pamięci krótkotrwałej jest taka. mimo.. Jest oczy w istc. jak u i nn\ cli ludzi. Niektórzy ludzie-na przykład magicy estradowi-osiągają niezwykłe elekt) w liczeniu w pamięci. xc granice te wyznacza pojemność pamięci krótkotrwałej. że 49 równe jest 7x7. zobaczycie. Oznacza to. Cały problem został sprowadzony do dwu prostych działań. które muszą być przechowywane w pamięci krótkotrwałej. że możemy sprowadzić zadanie do dwu zadań prostych: najpierw pomnożyć 95x7. pozwalając) mi n.j Struktura pamięci krótkotrwałej Prawdę mówiąc. .

w przypadku występowania złożonych alternatywnie ma dobrych sposobów ich porównywania. nadchodzi czas dręczenia się i żałowania tego. Ja wniosek prosty wyciągam stąd. Teoria podej mowania decyzji daje receptę na to. kiedy musi przedstawić wszystkie warianty równocześnie dla porównania ich ze sobą. co się zdarzy naprawdę? Pewne następstwa decyzji zależą od tego. co się z nią wiąże. co się zrobiło. Nie budzi też zdziwienia fakt. a co mogłoby być. jakie informacje są konieczne i jak należy je złożyć. Badając zachowanie człowieka w trakcie podejmowania Przeciążenie poznawcze Co jest przedmiotem optymalizacji? LOGIKA WYBORU PODEJMOWANIE DECYZJI RYZYKOWNYCH Użyteczność w sytuacji ryzykownego wyboru Pra wdopodobieńst wo Wartość oczekiwana Prawdopodobieństwo subiektywne Reprezentatywność i dostępność Subiektywnie oczekiwana użyteczność GROMADZENIE DOWODÓW Szansę Testowanie raka Dowody EFEKTY NASTĘPCZE PODEJMOWANIA DECYZJI Racjonalizacja O konikach polnych i innych rzeczach Racjonalizacja podecyzyjna WNIOSKI . czasami odgrywa rolę przypadek. gdy będzie miała zobrazować tylko jedną z alternatyw i wszystko to. jak zareaguje na nią inna osoba.kto wie. lepsze rozwiązanie. gdyby zostało wybrane inne. Później. I tak nic zgoła nie robiąc w końcu.1 5. kiedy sama tylko złożoność sytuacji podejmowania decyzji prowadzi często do tego. która sama często z góry nie wie. aby dojść do optymalnej decyzji.. Pić mu się chciało. łódź ratunkową. chatkę i spodnie. często podjęciu decyzji towarzyszy kłopotliwa mieszanina osiągnięć i porażek. nie mówiąc już o sytuacji. jeśli każdy sposób działania jest chociaż trochę skomplikowany. [„Stary marynarz" („The Old Sailor"). pamięć krótkotrwała może być przeciążona nawet wówczas. męczył go głód. bo wciąż nie wiedział co zrobić wprzód. Po pierwsze. nie starając się nawet przeanalizować jej wszystkich możliwych następstw. kiedy już za późno na zmianę. Czasami decyzja zależy od reakcji innych ludzi. 1957] Decyzje przenikają całe nasze życie. Ze zbiorku: A. jaka będzie jej reakcja. jak wybrać określoną linię działania w sytuacji niepewnej. kozę i kury. skąd wziąć kapelusz. że zawsze może wystąpić pewna liczba nieznanych czynników. A w końcu trzeba powiedzieć. Milne Now we are six 1927. z których każda musi być oceniona ze względu na jej wartość. że człowiek zdesperowany opuszcza ręce i stara się jak najdłużej odwlec moment decyzji. w końcu pod naciskiem podejmuje decyzję. w szal owinięty leżał na słońcu. Porównanie kilku sposobów działania i wybór jednego z nich-to bardzo trudne zadanie psychologiczne. leżał na piasku brzuchem do góry.. A. Po drugie. po wszystkim. nawet jeśli istnieje możliwość rozważania poszczególnych wyborów w konfrontacji z niektórymi innymi. ciągle stoimy wobec problemu wyboru jednej z alternatywnych form zachowania. Uczy nas. że tak postępując czynił niemądrze. Podejmowanie decyzji OKREŚLANIE WARTOŚCI Psychologiczna wartość pieniędzy Wartość złożonych alternatyw Jak wybrać małżonka? Strategie decyzyjne Ogólne wrażenie Porównywanie wymiarów Ocena strategu • Tak rozmyślając całe tygodnie. komplikujących sytuację: pewne efekty działania są jedynie problematyczne . w przekładzie Ireny Tuwim. Aż dwaj koledzy przyżeglowali i marynarza wyratowali.

Wartość psychologiczną. Jest to podstawowa zasada uczenia się zbieżności. Zróbcie ten eksperyment. ich ocena sytuacji znacznie się różni. który mu go ofiarowuje. W znacznym stopniu utrudnia to badanie procesu podejmowania decyzji. którymi w rzeczywistości się posługuje. do których prowadzi. j. aby zadowolenie wasze było dwukrotnie większe? A czterokrotnie? Ośmiokrotnie? (Jest to technika skalowania oceny wielkości w jej zastosowaniu do pieniędzy1.ik<! Wartość złożonych alternatyw K co się stanie. w jaki sposób ludzie przypisują danej rzeczy określoną wartość i jak te oceny użyteczności a wykorzystywane w trakcie podejmowania decyzji. że z tego przykładu wypływa stwierdzenie. a później zupełnie <i tym zapomniałem"). Oznacza to. A teraz spróbujcie na serio określić wielkość tego zadowolenia z 20 dolarów w jakichś jednostkach. OKREŚLANIE WARTOŚCI Funkcja racjonalnej teorii podejmowania decyzji polega na wyodrębnieniu informacji istotnych dla decyzji oraz ustaleniu. że dostaliście w prezencie 20 dolarów bez żadnych zobowiązań. . Nie należy traktować tej zależności zbyt poważnie. kiedy będziemy mieli do czynienia z czymś innym. Na ogół biorąc. Istnieje ścisły związek między działaniami ludzkimi a ograniczonymi możl i woniami ludzkiego poznania. które wyłoniły się w toku analizy uczenia się zbieżności (rozdział 13) Istota tego ostatniego sprowadzała się do określenia poprzez doświadczenie warunków zewnętrznych i działań. ile trzeba pieniędzy. . w jaki sposób połączyć je. Jeśli ktoś podejmuje decyzję nielogiczną z punktu wid/enia osoby postronnej. suma pieniędzy musi zwiększyć się więcej niż dwukrotnie. którymi człowiek powinien się posługiwać. Wyobraźcie sobie. aby dojść do właściwej konkluzji. c/\ też przemyślane i celowe? Odpowiedź brzmi: oczywiście jedno i drugie. że teoria podejmowania decyzji napotyka szereg problemów podobnych do tych. badając proces podejmowania decyzji. Przy podejmowaniu decyzji przez człowieka możliwe wyniki są c/csio znacznie bardziej skomplikowane i nie tak łatwo ocenić je właściwie. musirm >. W rzeczywistości typowa odpowiedź brzmi: suma powinna wzrosnąć czterokrotnie. przecież wiedziałem to wcześniej. Nie spodziewaliście się tych pieniędzy i nie macie pojęcia. które prowadzą do pożądanych wyników. Różnica ta jest dość subtelna. Zastanówmy się nad takim prostym eksperymentem. ponieważ ludzie często opisują swoje zachowanie jako jasne i logiczne nawet wówczas. których dochody miesięczne wynoszą 1000 dolarów. odkryjemy. Niemniej jednak wszyscy zgodni są co do tego. że aby podwoić zadowolenie. Na pierwszy rzut oka. Wybór możliwych działań i przewidywanie oczekiwanych wyników musi wynikać z logicznej analizy sytuacji. kto je przysłał. wybrany wariant powinien mieć największą wartom. Zadanie teorii decyzji polega na określeniu. w których zmuszeni jesteśmy do podjęcia decyzji oraz działania. że po prostu „zapomniał" o tej ważnej informacji („O do diabła. Powiedzmy. s Psychologiczna wartość pieniędzy Naturalną koleją rzeczy rozważania nad użytecznością rozpoczniemy od psychologicznej wartości pieniędzy. Jakie zachowanie mamy badać. przynajmniej w świetle tej informacji.) Różni ludzie różnie odpowiadają na te pytania-i to jest naturalne. jak pieniądze. jak też od naszych własnych działań. pełne błędów. Jasne jest. że różni ludzie w różny sposób oceniają wartości zysków i strat. omawiana w Dodatku A.i tymi. Jeśli jego oczywisty błąd zostanie mu wytknięty („Dlaczego poszedłeś tym pionkiem? Pr/ecież teraz zabiorę ci królową").decyzji. nazywamy ich użytecznością dla tej osoby. iż wartość psychologiczna określonych jednostek. że użyteczność pieniądza wydaje się rosnąć z pierwiastkiem kwadratowym ich wartości nominalnej. Ważne jest. mimo ograniczonej wiedzy odnoszącej się do warunków. zanim przejdziecie do dalszego czytania. jak lud/ie szacują wartości i koszty w sytuacji podejmowania decyzji. Główna trudność związana z pojęciem optymalizacji polega na ustaleniu. W uczeniu się zbieżności zachowanie regulowane jest przez wyniki. ale rzeczywiste. że decyzja ta miała sens z jego własnego punktu widzenia. najczęściej odpowie nam. nie wywoła większego wrażenia.uilc pamiętać o różnicy między tymi regułami. ta prosta maksyma działania w celu maksymalizacji z\sku i minimalizacji straty wygląda całkiem rozsądnie. Najważniejszą zasadą racjonalnej decyzji jest zasada optymalizacji: pr/y pozostałych równych warunkach. zazwyczaj okazuje się. jak dużą przyjemność sprawił Wam taki prezent. aby zadowolenie (użyteczność) mogło wzrosnąć dwukrotnie. iiik w rzeczywistości tak nie jest. Dla niektórych względnie biednych ludzi prezent 20 dolarów będzie powodem do radości. nawet tak dobrze znanych. nie rośnie proporcjonalnie do ich nominalnej wielkości. pozytywny (nagroda) bądź iK-yatywny (kara). Zastanówcie się teraz. dana osoba wiąże z określonym sposobem działania lub określonym przedmiotem. Ale w tak prostej postaci ma ona względnie niewielką wartość dla teorii podejmowania decyzji przez człowieka. Jeden dolar dany'biedakowi ma dla niego wyższą użyteczność niż dla bogatego. jaką właśnie analizował. Badania nad podejmowaniem decyzji dotyczą sytuacji. na tych zaś. że użyteczność pieniądza nie stanowi prostego odpowiednika jego wartości nominalnej: w oczywisty sposób musi ona zależeć między innymi od stopnia zamożności danej osoby. A zatem. Często w tym samym stopniu może on zależeć od zachowania innych ludzi. Rzec/ w tym. rośnie znacznie wolniej. aniżeli z prostą ilościową oceną wartości pieniądza? Jak określić wartość złożonych celów bądź sytuacji? Abstrakcyjna natura problemów czasem lepiej daje się przedstawić za pomocą takiej Eksperyment ten byt przeprowadzony po raz pierwszy przez Galantera (19626). Jest ona również podstawową reuułą teorii decyzji. Innymi słowy.

Oderwij im s j . świetny w •alce. aby stwierdzić. skalę monetarną. w końcu są to różne rzeczy. zależnie od umiejętności i uzdolnień. -5 całkiem do niczego. musimy rozpatrzeć dwie całkowicie różne strategie tworzenia kombinacji wartości wielowymiarowych dla obu kandydatów w celu wyboru jednego z nich. Jak wybrać małżonka? W odległym kraju. Ale jak ma ona zestawić ze sobą umiejętności seksualne z inteligencją. a drugi Malika.000$.sytuacji. zwłaszcza ze względu na wysoki poziom umiejętności rowadzenia konwersacji. Przyjmijmy jednak. Cena obu była taka sama. drugą zaś porównywaniem wymiarów. co +3 przyznane Malikowi za inteligencję. Ocena przyszłego małżonka Wymiary Shar Umiejętności militarne Umiejętności seksualne Umiejętność konwersacji Inteligencja Osobowość Atrakcyjność fizyczna Prestiż rodowy 2 5 -2 -4 4 2 3 Kandydat Malik -1 4 3 3 2 1 Opis kandydatów przedstawiony przez swata: SHAR: Mężczyzna z rodu cieszącego się dużym prestiżem. czy +3 przyznane Sharowi za prestiż rodowy ma dokładnie tę samą psychologiczną wartość dla Magi. aby właśnie oni udali się na poszukiwania nowego małżonka. zatem na moment od rzeczywistości i zajmijmy się opowiastką. gdzie kobiety. Maga określiła najważniejsze cechy. Jedną ze strategii określimy mianem ogólnego wrażenia. Maga z Kantabary zapragnęła małżonka którego mogłaby dołączyć do swojej kolekcji. że przyszłemu nabywcy zaoferowano kandydata A za określoną cenę. jeden przyprowadził Shara. co 1. RYSUNEK 15-1 . to wtedy różnica w tej jednej ocenie ma tę samą psychologiczną wartość. a kandydata B za obniżoną cenę. że ten pierwszy problem został rozwiązany i każda z przypisanych na poszczególnych wymiarach ocen jest tak starannie wyważona. która nie całkiem ściśle wynika z rzeczywistości. Ważne jest. o atrakcyjnej powierzchowności. wykazuje. 2 Jeden ze sposobów takiego porównania polega na przekształceniu każdej wartości rangowej na jedną skalę. Ich indywidualne oceny przedstawione zostaK w tabeli 15-1. zgodn ie / jej wymaganiami. •fabela 15-1. Prześledzenie sytuacji wyboru. 2 że mogą one być porównywane bezpośrednio ze sobą (rys. wynosząca powiedzmy 1. czy wszystkie te wartości mają wspólną skalę. Jak duża różnica w cenie kupna mogłaby wyrównać tę różnicę w ocenach? Załóżmy.000 $. że jest dwóch kandydatów A i B. +5 nadzwyczajny. MALIK: O wybijającej się inteligencji. Przypuśćmy. Strategie decyzyjne. Jeśli obniżka ta. którzy są identyczni na wszystkich wymiarach. Poprzez oferowanie kilku takich wyborów dla różnych ocen na rożnych wymiarach staje się możliwe wyrażenie ocen na każdym z wymiarów za pomocą powszechnie znanej skali monetarnej. Pierwszy krok do osiągnięcia rozwiązania to upewnienie się. wjakiej znalazła się Maga. Posiada bogatą wiedzę i umiejętności w sztuce miłosnej. Następnie. *. Opierając się na długiej. 15-1) Pozostaje wciąż problem łączenia różnych wymiarów. Ponieważ słyszała. Pochodzi z dobrego rodu i posiada znaczną wiedzę zakresu umiejętności wojennych. jak mówiono o dwu swatach. aby zrównoważyć niższą rangę B natym jednym wymiarze. Atrakcyjny laterial na męża. zażądała. jakie powinien posiadać kandydat na męża. w ten sposób możecie unikną • wpływu przeszłego doświadczenia w trakcie poszukiwania rozwiązań. Spróbujmy podjąć decyzję: Którego z nich powinna Maga wybrać? Jak Wy poradzilibyście sobie z różnymi ocenami na różnych wymiarach? Podejmując próbę rozwiązania tego problemu. z wyjątkiem jednego. zero punktów oznac/alo średnią. Każdy miał być poddany ocenie liczbowej w rangach od -5 do +5. jest wystarczająca. Przyczyni się o reputacji dworu. bardzo przystojny. Przyjemny. np. naukowo ustalonej tradycji. na którym A oceniony jest wyżej od B. każdy potencjalny kandydat miał zostać poddany surowej próbie kMuwcj w kilku najważniejszych wymiarach. władczyniami i sułtanami po dziś dzień. iż zasadniczy problem polega tu na porównaniu różnych wymiarów. Obaj swaci powrócili ze swymi kandydatami. że są najlepsi w całym kraju. zgodnie z obyczajem.

Przypuśćmy. Ocena strategii. Malika zaś w dwu. Jeśli przedstawicie szachiście do zanalizowania przypadkowy i bezsensowny z punktu widzenia gry w szachy układ figur na szachownicy. Wiele osób sądzi. W poprzednim rozdziale zwróciliśmy uwagę na związek między stopniem skomplikowania różnych zadań obliczanych w pamięci a liczbą cyfr. Maga ma całkowitą rację nie wykazując zadowolenia z takiej ściśle określonej listy wartości kandydatów: oczywiście w każdej z tych alternatyw jest coś więcej ponad to. Przeciążenie pozna wcze Głównym czynnikiem stanowiącym o zdolności człowieka do podejmowania decyzji albo do wykonania dowolnej pracy umysłowej. Umiejętność wyboru najlepszego z możliwych ruchów. Po prostu mistrz szachowy zdobył tak szerokie doświadczenie w grze w szachy. Niewątpliwie Shar okazałby się bardziej zręczny". Nie ulega również wątpliwości. jak się wydaje. które nie tworzą sensownych wyrazów. która musi podjąć decyzję. że ograniczone możliwości człowieka w zakresie liczenia w pamięci wynikają z ograniczonej pojemności jego pamięci krótkotrwałej. Tak więc. W tej strategii alternatywy są porównywane bezpośrednio wymiar po wymiarze. W wypadku nonsensownej konfiguracji liter.-obi coś innego równie przypadkowego a irytującego: „Ten Malik jest zanadto niezdarny. wyższy poziom zdolności umysłowych. kiedy ma podjąć decyzję. Mamy tu do czynienia z dwiema strategiami. jak i umiejętności analityczne. Obie strategie. niestety. W istocie jednak jest inaczej. Tak więc wartość Shara łącznie wynosi 10. Poważne ograniczenia w zdolności do liczenia nałożone przez pamięć krótkotrwałą u człowieka podejmującego decyzje wpływają na jego sposób podejścia do różnych zadań. samo porównanie między sobą alternatyw na prostych wymiarach jest względnie łatwe. ten z nąjwyższ-i ogólną użytecznością. podobnie jak to się dzieje w przypadku zapamiętywania przez Was liter. ponieważ każda litera przekształca się w samodzielną jednostkę psychologiczną (spróbujcie zapamiętać XPCWPIMSQXKR). że wiele ważnych subtelności zostaje tu pominiętych. żeby zostać mężem Magi. Wynik tej analizy wymiarów stawia Shara jako zwycięzcę w czterech wymiarach. jest stopień przeciążenia poznawczego w toku tych operacji. Zgodnie z tą strategia decyzyjną Maga powinna zakupić Malika na małżonka. jaką strategię wybiera? Odpowiedź brzmi: obie. Główną zaletą oceny liczbowej jest to. to znika zarówno jego znakomita pamięć. Najpoważniejszym czynnikiem ograniczającym jest tu pojemność pamięci krótkotrwałej. W istocie. Dla kandydata Malika ta sama procedura daje wynik ogólny 13. że dany wyraz stanowi jednostkę psychologiczną. Ta sama procedun stosowana jest w odniesieniu do każdego kandydata. są stosowane przez ludzi w różnych sytuacjach. wszystko to jest dobre dla dokonania wstępnej selekcji kandydatów. W metodzie ogólnego wrażenia. zostaje wybrany. przewyższa też Malika w ocenie osobowości i prestiżu rodowego. co da się ująć liczbowo. nawet wtedy. raz jedną. jej dokładnością i zdolnością człowieka do dokonania niezbędnej oceny. Porównywanie wymiarów. lecz może raczej zostawcie mi każdego z nich po kolei na jeden wieczór. nie jest z tego w pełni zadowolona. że potrafi rozpoznać znaczenie różnorodnych kombinacji figur na szachownicy równie łatwo. uczenie się czy myślenie. to zazwyczaj osoba. mimo że wynik jest mniej efektywny. i w ten sposób wyjaśniliśmy. Procedura ta jest prawdopodobnie najbardziej dokładna. Prosta reguła decyzyjna polega na wyborze kandydata mającego preferencje w większej liczbie wymiarów: tu Shar będzie zwycięzcą z wynikiem 4 do 2. Mówiąc o swym zachowa- . Chociaż jest w stanie zrozumieć racjonalnie reguły. osobisty kontakt może przynieść marne rezultaty. Łatwo zapamiętujemy wyrazy. Tak więc przedstawiliśmy problem podejmowania decyzji w sytuacji. trudności związane z porównywaniem dwu złożonych alternatyw nakładają się w tej sytuacji na ograniczenia wynikające z osobistych kontaktów. Utalentowany szachista posługuje się znanymi mu układami figur. W osobistym kontakcie nawet najbardziej trywialne wydarzenie może często nabrać znaczenia. Co powinna zrobić Maga? To już jej sprawa. W normalnych sytuacjach nie jest jednak możliwe takie pełne ocenianie wartości. dokładnie tak samo jak my posługujemy się dobrze znanymi wyrazami. a wtedy zobaczę. Maga najprawdopodobniej odpowie: „Dobrze. Strategia ta przewiduje oddzielne zbadanie każdego z kandydatów •) pojedyncza wartość cyfrowa stanowi całościową ocenę kandydata.Ogólne wrażenie. W metodzie porównywania wymiarów. a jeden z nich. mimo posiadania naukowo uzasadnionej skali ocen dla przyszłego małżonka. to śledzenie tych reguł stanowi takie obciążenie jego pamięci. Ale có robi większość ludzi. ale jest ona również trudna do stosowania: oszacowanie danej alternatywy jest względnie trudne. takiej jak rozwiązywanie problemów. gdy efektywnemu biznesmenowi lub pracownikowi administracji państwowej wyższego szczebla uda się przekonać decydentów. można wyjaśnić tym. Najpierw różnice między alternatywami są oszacowane dla każdego wymiaru. Następnie końcowy sąd opiera się na analizie różnic tych wymiarów. Każda ma zalety i wady. która wydaje się nam niezwykła. żeby poczynili tego typu oceny alternatyw. każda alternatywa jest oceniona odrębnie i następnie suma tych ocen tworzy jedną wartość. raz drugą. których trzeba się trzymać przy podejmowaniu decyzji. które należy przechowywać równocześnie w pamięci krótkotrwałej. że mistrzowie szachowi (arcymistrzowie międzynarodowi) posiadają jakiś specjalny. W tym przypadku Shar wygrywa w umiejętnościach wojskowych i seksualnych. że szczególna wiedza szachowa pozwala mistrzowi szachowemu na operowanie całymi układami figur jako oddzielnymi jednostkami psychologicznymi. że pozwala ona na podjęcie racjonalnej decyzji. pamięć nasza zaraz ulega przeciążeniu. Istnieje skomplikowany związek między złożonością reguły decyzyjnej. Jednakże. że jeden z kandydatów potknie się o dywan lub też ubrany jest w krzykliwe kolory. jak my rozpoznajemy i określamy znaczenie konfiguracji liter tworzących wyrazy. Analogiczne problemy pojawiają się przed człowiekiem. jacy są naprawdę". niezależnie od długości (liczby liter). gdy wszystko odbywa się „na spokojnie". przy jednym wymiarze identycznym dla obu. a to dlatego. albo też . że napotykając realną sytuację najczęściej bardzo je upraszcza. z których każda prowadzi do innego rozwiązania.

niu. Zasada maksymali/acii. -. a w końcu n 1 f>"znalazł się w sklepie C.jak się sądzi. Jawnie •-logiczny wybór decyzyjny może być po prostu wynikiem tego.iio kto zaprzeczy. że przecież jedno potknięcie nie czyni jeszcze nikogo niezdarą I uh. iż psychologiczna wartość wypoczynku lub minimalizacji wysiłku intelek:. gd> dcc\ zia jaką podjął. gdzie aparat kosztował 135 dolarów. Jednakże uczeni badający procesy decyzyjne przekonali • -• rc istnieje pewna różnica między tymi regułami.-^które ze starych nie zostały uwzględnione. to logicznie rzecz biorąc A powinno mieć wyższą wartość niż C. •. formalne teorie •A\ jmowania decyzji wywodzą się z tej samej zasady logicznej spójności. ' .pełnie zwariowanego wyboru może być traktowana jako logiczna i rozsądna.-Włączających poza sytuacje analizowane przez teorię.-. li wyższą wartość niż C. Co jest przedmiotem optymalizacji? Czy zawsze po ustaleniu wartości decydent wybiera tę alternatywę. że popełniłem błąd wychodząc tak wcześnie.cy sposób: .•. a nie inną decyzji. okazują się często .k:śli A > B i B > C. a nie takie. I oś! i A = B i B = C. to A + C > B. która ma dlań największą wartość? Przypuśćmy. to dlaczego nie pow rócić do oceny osobowości Shara? •pilnego wyboru. jeśli •A/ględnione zostaną wszystkie informacje związane z analizą alternatyw.. aby razem wrócić do domu." ••. Bob najprawdopodobniej wybierze drugi wariant.. W danym momencie jest to logiczna decyzja. w jaki sposób wynikają one z takich czy •• ' '••'•'•: ch niedostatków człowieka traktowanego jako system przetwarzania informacji. l ł n/.ja. a . tym. ale musiałem pójść do łazienki"). Właściwości pamięci krótkotrwałej. " .•kazało się. regularni.vii|/.•v. że Bob powinien wrócić do sklepu B. że się nimi posługują. Pracował studiując równocześnie. ponieważ nie znamy i nie możemy znać \wWkich zmiennych wpływających na daną sytuację decyzyjną. Bob spodziewał się.'Alstawiamy kilka anegdotycznych przykładów naruszenia każdej z trzech podstawowych reguł r '-^-jmowania decyzji. kiedy już zapomniał o zmęczeniu i głodzie. bowiem cały problem pojawi się od początku w całej swej złożoności. A zatem nawet decyzja prowadząca do •. . dlaczego właśnie ten czy inny człowiek podjął taką. >c wysoka inteligencja Malika może rekompensować popełniane przezeń od czasu do cza>i. że kupi tam odpowiedni aparat w granicach swoich możliwości finansowych. Więcej. Jednakże. Rano znalazł sklep A. Oczywiste.•:. recjalista w zakresie teorii decyzji może przyjąć dwojaką postawę wobec tych trudności.Kepu. że Bob pożałuje swojej decyzji. Niedługo też musi spotkać się z przyjacielem. kiedy nadchodzi czas dokonywania iiKJIKA WYBORU \!. A zatem pozostaje mu do wyboru albo wrócić do sklepu B i zaoszczędzić 5 dolarów. to jednak wiadomo. Tak więc. Zazwyczaj można jednak zrozumieć. '•'•z na znaleźć dostatecznie dużo przykładów wskazujących na naruszenie każdej z tych reguł. wydawałoby się. Nasze podstaii'we założenie jest takie. Nie nie jadł przez cały dzień. („Tak. że nie zawsze są one stosowane. który można by osiągnąć. to postulaty te będą wyglądały jak wskazówki ••vv.T>wać je. że student Bob długo zbierał pieniądze. że w pewnej chwili . . jakie powinno h\<. kiedy porównujemy ze sobą jakiekolwiek przedmioty. to A > C. a uzmysłowił sobie. spokojnie zjeść i chwilę odpocząć przed podróżą powrotna. stracić 5 dolarów. Jeśli A ma wyższą wartość niż B. to musimy uznać. okazała się nielogiczna. w ten sposób głód i zmęczenie wezm. gdyby prowadzić dalszą i •viniejszą analizę alternatyw. że jest to całkiem logiczna reguła decyzyjna. Ale jest już głodny i zmęczony.•dmiotami. ab\ kupii sobie aparat fotograficzny z lustrzanym obiektywem. albo też może włączyć fakty związane z ••: i szaniem reguł do samej teorii. którymi rzeczywiście się posługują. że procesy decyzyjne powinny być logiczne. a ..•Jnym z najważniejszych czynników determinujących aktualny wybór. żeby coś zjeść.ywać przy porównywaniu ze sobą różnych przedmiotów.trzy reguły stanowią racjonalny zespół postulatów dotyczących zachowania decyzyjnego. w którym cena aparatu wynosiła 120 dolarów. Niech symbol > oznacza prefero. •r. a symbol = kompletny brak różnicy między dwoma • . s . ale wówczas nie będzie miał czasu na to. Biegał cały dzień po mieście od jednego do drugiego sklepu z aparatami fotograficznymi. ZosiawpiMadze ocenę faktu. albo też zrobić zakupy w sklepie C. Poniżej "•. Albo -"•i. jest podstawą każdej decyzji. o których ludzie sądzą.j wskazać na to... usuniemy oznaczenia matematyczne. .Kih A = B i C > 0.we. że te 5 dolarów trzeba będzie zarobić pracując dodatkowo 2 godziny w kafeterii.•. może się okazać. a więc nie łatwo przyszło mu zarobić potrzebną sumę.eplywane przez zdrowy rozsądek. Wówczas podstawowe reguły logicznego wyboru mogą być przedstawione w •. • 1.:uet jeśli ktoś z zewnątrz (a czasem i sam decydent) będzie później zdziwiony skonanym wyborem.whodniość tego rodzaju jest podstawową cechą myślenia logicznego i możemy ją zaobserwować . człowiek opisuje je z zasady jako racjonalne. to A = C. :. jeśli Maga wybiera jako partnera Shara ponieważ wydaje się jej bardziej zręczny niż Malik.!. Ma 140 dolarów i za wszystkie pozostałe po zakupieniu aparatu pieniądze zamierza kupić podręczniki potrzebne w następnym semestrze. jakim było w rzeczywistości. ukazując równocześnie. w którym ten sam aparat kosztował 115 dolarów.:j!nego jest warta więcej niż wynik. ograniczające liczbę •vrównań. Pod koniec tygodnia Bob wraz z przyjacielem zrobili wypad do Los Angeles (około 160 km).| górę nad ewentualną stratą 5 dolarów. że u jej podłoża tkwiły logiczne przesłanki nawet wówczas. I chociaż te trzy założenia stanowią jądro •'•^szóści teorii podejmowania decyzji. jaka powinna -i--. Nazajutrz jednak bardzo możliwe. W południe trafił na sklep B.u danej sytuacji. . wiem.e jednego przedmiotu nad inny. Kiedy usiłujemy zrozumieć konkretne decyzje podejmowane przez kogoś innego napotykamy wielkie trudności. jeśli ma się oceniać ponownie inteligencję Malika. mimo że możemy zarzucić jej brak konsekwencji. .. że naruszenie reguł zachodzi jedynie w niezwykłych okolicznościach. jakie mogą być dokonane w określonej jednostce czasu. że każda decyzja optymalizuje użyteczność psychologiczną. to znaczy takie. że w danej sytuacji pojawiły się nowe zmienne. niezręczności. zakładając.

tylko 42. A zatem socjologia na dwu z trzech wymiarów oceniana jest wyżej niż psychologia. ocenia wszystka przedmioty według tych trzech wymiarów. Poza tym realnie nie ma różnicy między ceną 3549 dolarów a 3586 dolarów. to A = C.00 $. Oczywiście.tylko 49. a i sam przedmiot nie jest dla niego tak bardzo interesujący jak socjologia.vażaniem ich wartości oraz na koniec obraniem odpowiedniej strategii dla porównania różnych 'lC'en. 4-tylko 50.00 $..tylko 75. Student powinien więc przejść do kolejki zapisujących się na socjologię. Tvm razem historyjka dotyczy zakupu nowego samochodu. 5 . więc ta dodatkowa dopłata jest nieznaczna. antropologii. Stojąc zaczyna myśleć o swym wyborze między socjologią a psychologią.00 $. . Inacienie małych różnic: reguła 2 Jeżeli A = B i B = C. A zatem. Antropologia czy socjologia? Student stoi w kolejce na socjologię. jeżeli A będzie ceną samochodu. Socjologia czy psychologia? Kiedy student przyszedł zapisać się na kursy przedmiotowe. zwłaszcza gdy dach jest często odsłonięty. że zaczął od kolejki na psychologię.. to wyraźnie widać. to Ą > C. Sprzedawca ze swej strony proponuje mu yz . Kiedy przedmioty są złożone. że system preferencji studenta koncentruje się na trzech cechach-jakośwykładu. Przedmiot Psychologia Socjologia Antropologia Jakość wykładu Wysoka Niska Średnia Oczekiwana ocena Niska Średnia Wysoka Zainteresowanie materiałem Średnie Wysokie Niskie .Błędne koło: reguła 1 Jeżeli A > B i B > C. zobac/\ I diugie kolejki chętnych do zapisu. student utwierdza się w przekonaniu. Ponadto wszystkie te wahania związane zjego wyborem pojawiają się. 2 -tylko 37. chociaż są mniej interesujące.50 $. mimo że posługuje się on prostą i logiczną regułą w celu dokonywania swoich wyborów. ale również C niż A: A > B > C > A > B.vybór wariantu z takim czy innym wyposażeniem dodatkowym . że nie sprawia mu różnicy. Aby podjąć racjonalną decyzję. samochód kosztuje 3500 dolarów. Klient wybrał czerwony solidny wóz. to podobna sytuacja nic jest rzadka. To konieczne. który studiując nauki społeczne do wyboru wysłuchanie i zaliczenie jednego z trzech przedmiotów: psychologię. Wykłady z tej dziedziny przewyższają socjologię zarówno pod względem jakości.95 $. ale nie oczekuje tu wysokiego stopnia. Kupujący zdecydował się na sportowy • ó . Kupujący stwierdza. że tak właśnie zrobił. Przypuśćmy. Jeżeli oznaczymy antropologię A. Ale teraz rozmyśla o trzecim przedmiocie. którego cena podstawowa wynosi 3500 dolarów. socjologię H. socjoloui antropologię. wykładana jest lepiej niż antropologia. Tak więc socjologia jest dla niego lepsza od psychologii. a psychologię C.tylko 92.00 $. 3-tylko 27. jak i spodziewanej oceny. Problem podjęcia decyzji często wiąże się z analizą większej liczby wymiarów. A może powinien powrócić do kolejki na psychologię? Przyczyna tego „błędnego koła" w zachowaniu naszego studenta tkwi w braku przechodniości w jego wyborze pomiędzy przedmiotami. pokryte aluminium obręcze kół znacznie poprawiają wygląd samochodu. 8 . Przypuśćmy.. . Tak jest chyba naprawdę.00 $. że za te obręcze trzeba będzie •iopłacić zaledwie 49 dolarów. czy zapłaci 3500 czy 3549 dolarów za samochód. oczekiwanej oceny (z uwzględnieniem trudności materiału i wymagań egzaminatoni osobistym zainteresowaniu przedmiotem. że antropologia jest wyraźnie lepsza od socjologii i słusznie będzie przenieść się do trzeciej kolejki. Sprzedawca skromnie zauważa. Przypuśćmy.50$. Tak więc.oczywiście za odpowiednią Joplatą. Kontynuujmy rozważania w tym duchu: pokrowiec na tablicę rozdzielczą z pięknej czarnej *óry kosztuje tylko 37 dolarów 95 centów. Kiedy musimy uczynić wybór między złożonymi przedmiotami. a B ceną amochodu z chromowanymi obręczami kół. ponieważ logiczne reguły podejmowania decyzji prowadzą do wyboru przedmiotu mającego wyższe oceny na większej liczbie wymiarów. 6-tylko 20. Przyjmij my. Psychologia czy antropologia? Stojąc w kolejce na antropologię nie przestaje jednak myśleć o psychologii.95 $. wyRYSUNEK 15-2 1-tylko 72. Poza wszystkim. Zgodnie z tą samą regułą podejmowania decyzji. 9 . Przeanalizujmy problem decyzyjny stojący przed studentem. Jakość wykładu z psychologii jest bardzo wysoka. Zmuszony jest szybko podjąć decyzję. aby zdążyć przed zamknięciem list. a i sam przedmiot też jest bardziej interesujący. że tak postąpił. to dla kupującego A = B. istnieje dość duże prawdopodobieństwo pojawienia się błęjnego koła. że preferuje raczej A niż B i B niż C.

że teraz ktoś zaoferuje wam w prezencie butelkę wina3. i B = C wynika. Teraz wyobraźcie sobie. i tym samym obniżyć cenę wozu. Wybór strategii politycznej zależy od -prawdopodobieństwa zastosowania przez przeciwników pewnych kontrdziałań. Całkowicie pewne 0. Zręczny sprzedawca unika oczywiście wymienienia całej skumulowanej ceny z dodatkami. Problem Paryż-Tokio: reguła 3 Jeśli A = B i C > 0. łączny koszt samochodu przekroczy już4000 dolarów Nie ulega wątpliwości. a C =. A co z białym pokrowcem na tylne siedzenie? Zanim kupujący zorientuje się. Sprawa polega na tym. że wino nie ma wartości. . że otrzymacie butelkę wina tylko wówczas. Oznacza to.zupełna błahostka biorąc po^ uwagę. jak i specjalistom w zakresie teorii podejmowania decyzji. nie wystarczy ocena użyteczności różnych możliwych wyników. że trudno mu sizatrzymać.10 dolara czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 1 dolara? RYSUNEK 15-3 3 W tradycyjnym przykładzie podawanym przez teoretyków decyzji mowa jest o martini. Wygląda z o tak. bez których mógtbs się obyć. ale byłaby to oszczędność 19 dolarów 95 centów. że całkowicie może się obejść bez obicia wewnątrz bagażnika z imitat-i' krokodylej skóry. Jakoś butelka wina naprawdę tu „nie pasuje". co wolicie: 1. W innej ta sama butelka może okazać się czynnikiem decydującym. kupujący zaczyna orientować się. Powiedzcie. gdzie pojedziecie. że wszystkie drobne dopłaty stanowią odczuwalną sumę. logika nie znajduje tu zastosowania. Istnieje bardzo popularny przykład ilustrujący sytuację będącą w opozycji do tej reguły. Klient wie. czy ubezpieczyć się na wypadek śmierci czy też nie. jest on nany zarówno ekonomistom. po prostu analizując zachowanie decyzyjne człowieka należy brać pod uwagę zarówno użyteczność. że jest \Vani całkowicie obojętne. aby móc dokonać wyboru. że psychologicznie rzecz biorąc jest mu łatwiej zapłacić dodatkowe pieniądze niż precyzować wykaz tych uzupełniających dodatków. że wartość przedmiotu zależy również od kontekstu. To dołączenie czynnika szansy do sytuacji nie zmienia podstawowej zasady optymalizacji. Podkreśla jedynie znikomość ceny każdego dodatku w porównaniu z całą sumą. to zatrzyma się w porę zanim kupujący zastanowi się poważnie nad tym. dokąd pojedziecie. czy zawsze z A= B. Wygraliście na loterii główną nagrodę . i możecie rozstrzygnąć problem grając w „orła i szkę". przypuśćmy. Wy zaś Możecie wstawić tu dowolny przedmiot wedle Waszego życzenia. PODEJMOWANIE DECYZJI RYZYKOWNYCH W życiu codziennym często się zdarza.jeżeli B to cena samochodu z chromowanymi osłonami kół. Wartość decyzji dotyczącej wzięcia na spacer parasola zależy od prawdopodobieństwa deszczu. w jakim on występuje. Jeżeli sprzedawca jest dostatecznie sprytny.B plus cena czarnego pokrow to dla kupującego B = C. że P =T. że podejmujemy decyzje w sytuacjach niepewnych. to A + C > B. niż z niego zrezygnujecie. Jak odniesiecie się do tej propozycji? Zakładamy. W oderwaniu od tej sprawy większość ludzi woli otrzymać bezpłatnie wino niż go nie dostać. ale trzeba starać się przewidzieć rozwój wydarzeń. jest ściśle związane z szansą przeżycia jeszcze pewnego określonego odcinka czasu. Nie godzicie się z tym? Słusznie. Możliwe. że A = C. że psychologiczna wartość prezentu (oznaczmy go W) stanowi dla Was wielkość pozytywną: W > 0. ustalamy. Użyteczność w sytuacji ryzykownego wyboru Rozważcie zespół następujących alternatyw. zatem P+W > T. Ponieważ jest Warn obojętne. W tej sytuacji wino wyraźnie nie ma związku z problemem wyboru. że wydał już 4000. co jest Przez Was pożądane. Nieraz. A zatem wycieczka do Paryża powinna mieć wyraźną preferencję w porównaniu z wycieczką do Tokio: przecież P = T. Możecie sami wybrać trasę t podróży: całkowicie bezpłatną wycieczkę do Paryża czy też podobną do Tokio? Przyjmijmy. jak i szansę. gdy wybierzecie podróż do Paryża. a wycieczki do Tokio przez re T. nie o winie. Nie jest to problem. Pytanie. że różnica między 3500 a 4000 dolarów nie jest już dlań bez znaczeni' Jednakże mając takie doświadczenie. ale musi to być niewielka ilość tego. a W > 0.wycieczkę zagraniczną. że raczej przyjmiecie prezent. Oznaczmy psychologiczną wartość podróży do Paryża przez P.

01. Ale od jakiegoś momentu sytuacja ulegnie zmianie i zaczniecie preferować pewne pieniądze niż nadzieję na szczęśliwy przypadek. Prawdopodobieństwo tego. iż prawdopodobieństwo pokazania się jednego z boków wynosi średnio 1 /6. Pozwolimy sobie wysunąć dwa przypuszczenia dotyczące Waszych preferencji tej sytuacji. w miarę możliwości o zróżnicowanych dochodach. Jeżeli wypadnie orzeł. Całkowicie pewnych 10 dolarów czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 1()() dolarów? 4. wiemy z całą pewnością. w którym człowiek przestaje „iść na ryzyko" i woli otrzymać pewne pieniądze. powoduje. w jakim momencie każdy z nich wybierze pewne pieniądze. iż zdarzenie zajdzie z określoną częstością. wynikającego z właściwości fizycznych danej sytuacji. Całkowicie pewnego 1 dolara czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 10 dolarów? 3. jak i jego wartość muszą być brane pod uwagę w wyborze optymalnego sposobu działania. Prawdopodobnie jedynie zwolennik silnych wrażeń związanych z ryzykiem nie przyjmie 1 000 000 dolarów. W wypadku na przykład wyboru 1 preferujecie prawdopodobnie raczej szansę wygrania 1 dolara niż pewne 10 centów. iniędzy zerem a jednością. który z wariantów wybrać. Znaczy to wyłącznie tyle że. Podobnie jest możliwe. Całkowicie pewnych 100 dolarów czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 1000 dolarów? 5. których prawdopodobieństwo wynosi jeden. Przejście od ryzyka do pewności następuje wówczas. Zdarzenie. kiedy wyniki mają charakter probabilistyczny. które wolicie od 1 pewnego dolara. że użyteczność 1000 dolarów jest mniejsza niż dziesięć razy 100 dolarów. oznacza to. Aby wprowadzić porządek. W odniesieniu do zdarzeń. Jest to typowy przykład podejmowania decyzji w sytuacji ryzykownej.28. Teoria prawdopodobieństwa stanowi aparat matematyczny pozwalający na określenie stopnia prawdopodobieństwa. być może. Im jest bogatszy. zacznijcie od pierwszego wyboru i posuwajcie się w dół listy. Jeżeli prawdopodobieństwo jakiegoś zdarzenia jest równe zeru. musimy dodać dwa nowe pojęcia do naszych rozważań: prawdopodobieństwo oraz oczekiwana wartość. że w przyszłości prawdopodobieństwo to ulegnie zmianie. Jak zobaczycie za chwilę. nie jest Warn wszystko jedno. a nie podejmie ryzyka. ile razy wystąpi dane zjawisko. 1952. Całkowicie pewnych 1000 dolarów czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 10 000 dolarów? 6. że racjonalny decydent maksymalizuje na dłuższą metę oczekiwane zyski. Często można obliczyć prawdopodobieństwo zdarzeń. że nadarzyła się Wam okazja do wzięcia udziału w następującej grze. że nastąpi zdarzenie o prawdopodobieństwie zerowym. Przekonacie się. Jeżeli wypadnie reszka. to można z pewnością stwierdzić. Wybierzcie kilku znajomych. że moment. Po pierwsze. 150). co nastąpi: jeśli wszyscy ludzie są śmiertelni. Oczekiwana wartość W przypadkach. że wystąpienie określonego zdarzenia przewidywane jest w określonym procencie (w przedziale między 0 a 1) przypadków przy długiej serii prób. należy brać pod uwagę zarówno prawdopodobieństwo. W sytuacjach ekstremalnych można nawet preferować monetę 10-centową nad szansę wygrania 1 dolara. s. Jeśli mówi się o tym. analizując cechy fizyczne urządzeń. Fakt. następnie zaznaczcie. Jest do pomyślenia. Jeśli pewnych 100 dolarów przedkłada się nad 10% prawdopodobieństwa zdobycia 1000 dolarów. oczekuje się. tym chętniej będzie ryzykował dla wygrania odpowiednio wysokiej stawki. jest równe zeru. Wszystko to dotyczy pojęcia prawdopodobieństwa obiektywnego. oznacza to. które są ich źródłem. to prawdopodobieństwo śmierci dowolnego człowieka równe jest jedności.2. że im bardziej zasobny jest człowiek. mając nadzieję na 10% prawdopodobieństwa wygrania 10 000000 dolarów. gdy użyteczność pieniędzy zaczyna rosnąć wolniej niż ich wartość nominalna. nie zawsze musi ono pokrywać się z konkretną subiektywną oceną przez danąjednostkę prawdopodobieństwa wystąpienia takiego czy innego zdarzenia. Prosta gra hazardowa lustruje podstawowe zasady łączenia obu tych aspektów w sytuacji decyzyjnej. że kostka do gry ma sześć boków symetrycznych w stosunku do jej środka ciężkości. z jakim można oczekiwać wystąpienia takich czy innych zdarzeń albo też całej kombinacji zdarzeń. Orzeł powinien pojawić się w przybliżeniu w 50% rzutów monetą przy odpowiednio dużej liczbie prób. Podobnie uczynicie w wypadku propozycji wygrania 10 dolarów. że przy jednym rzuceniu monetą wypadnie i orzeł. że dokładnie wiemy. wystąpi w 28% przypadków podczas długotrwałej serii obserwacji. płacicie 5 dolarów. Po prostu nie jest ono oczekiwane. Zarówno prawdopodobieństwo samego zdarzenia. Całkowicie pewny milion dolarów czy też jedną na dziesięć szansę uzyskania 10 milionów dolarów? (według Markowita. Kiedy wyniki są niepewne. Podobny eksperyment można łatwo przeprowadzić z przyjaciółmi. Czy warto zagrać? Pra wdopodobieństwo Prawdopodobieństwo jakiegoś zdarzenia to po prostu jego względna częstość pojawienia się w długim ciągu oczekiwań. Drugie przypuszczenie wiąże się z tym. że prawdopodobieństwo opadu deszczu w Kalifornii wynosi na dany dzień 0. Czasami istota mechanizmów fizycznych powodujących dane zdarzenie nie jest nam znana. którego prawdopodobieństwo wynosi 0. otrzymujecie 10 dolarów. Nie oznacza to jednak. teoria podejmowania decyzji przewiduje. mówiąc językiem statystyki. jeszcze będziecie preferować szansę wygrania 100 dolarów nad pewne 10. w takich wypadkach prawdopodobieństwo pojawienia się danego zjawiska określone jest dzięki długotrwałej obserwacji jego względnej częstości występowania w przeszłości. i reszka. zależy od jego sytuacji materialnej. jak i użyteczność. Przypuśćmy. że nigdy ono nie nastąpi. Zostaje rzucona moneta. Wartości prawdopodobieństwa układają się liczbowo . Kiedy przypisujemy pośrednie wartości prawdopodobieństwu. to liczba ta stanowi ocenę wynikającą z wieloletnich obserwacji meteorologicznych. tym później następuje przestawienie się.

Obliczenia są bardzo proste. Po wykonaniu 1000 rzutów będziecie mieli zatem około 2500 dolarów.[ F(orzeł) xp (orzeł)]+[ F(reszka) xp (reszka)]. A jednak sekwencja a wydaje się "ardziej odpowiadać wyobrażeniom przez ludzi czystego przypadku niż sekwencja b. a każda kosc jest całkowicie niezależna od drugiej (mamy na myśli czystą grę i nie sfałszowane kości).) Zastanówmy się teraz nad tym. (Ale możecie być pewni.5 dolara.5]. że sporządziliśmy spis wszystkich rodzin w Kalifornii. W wypadku rodziny nającej 3 synów i 3 córki istnieje 20 możliwych kolejności narodzin synów i córek. na ile jest ono typowe dla procesu jędącego podstawą jego pojawienia się4.Oczekiwana wartość wygranej w tej grze to po prostu suma algebraiczna wygranu-n i przegranych po dłuższym okresie gry. Aby podjąć decyzję optymalną. '.t przypadkowy? Problem w istocie jest bardzo prosty.5+(-5 dolarów)x0. skoro proces >. zgodnie z regułą prawdopodobieństwa. mało kto rozumie tę procedurę albo też rozumiejąc ją zadaje sobie trud przeprowadzenia niezbędnych obliczeń przed podjęciem decyzji. prowadzącej do uzyskania najwyższej oczekiwanej wartości.. moneU i inne podobne rzeczy nie mogą pamiętać tego. Jednakże gracz często gotów jest założyć się. a zatem rozkład a D Ch Ch D Ch D : c D Ch D Ch Ch D : d Ch D Ch D D Ch : e Ch D D Ch D Ch : Pomysł. Kości. E V. EV=2. Nie znaczy to oczywiście. możecie uzyskać po pewnym.ne sekwencje. na ile prawdopodobni. a wartość tego zdarzenia wynosi 10 dolarów [V (orzeł) = 10 dolaniu | Kiedy wypada reszka.coś pomieszanego". aby opisywać reprezentatywność zdarzeń w podejmowaniu decyzji w postaci tworzonych w yśle scenariuszy możliwych wyników. to zazwyczaj wyobrażamy ją sobie jako . same kości nie mogą przecie/ o tym wiedzieć. Oba zdarzeni. że przy wielokrotnym powtarzaniu slraiedi optymalnej. możliwe w danej sytuacji mają równe prawdopodobieństwo. udzie rozumują następująco: skądby się wziął taki uporządkowany układ. że w następuj. gd\ możemy przypisać prawdopodobieństwo każdemu z możliwych wyników. przy . Tak oto w trakcie dłużej trwającej gry powinniście wygrać średnio 2. a nie na realną sytuację. nie ma to najmniejszego znaczenia.y.* \p (orzeł) = 0. prawdopodobieństwo subiektywne sekwencji • jest znacznie wyższe od prawdopodobieństwa subiektywnego sekwencji b. że uprzednio 7 punktów wyrzucane było 100 razy pod rząd. że w każdej próbie zawsze będziecie wygrywać. że w ostatnich 100 rzutach 7 punktów nie było. należy wybrać taką strategię działania. Ocenę aktualnego obiektywnego prawdopodobieństwa poprzez subiektywną percepcję szans wystąpienia takiego lub innego zdarzenia nazywamy prawdopodobieństwem subiektywnym. Jest możliwe.. prawdopodobieństwa różnych możliwych zdarzeń jest zawsze ten sam w każdym rzucie. Ludzie najwyraźniej traktują jako podobne tak w.ym wszystkie te warianty są równie prawdopodobne. że dla człowieka subiektywne prawdopodobieństwo wystąpienia janego zdarzenia jest następstwem własnej oceny tego. Chociaż obliczenie oczekiwanej wartości zapewnia wybór optymalnej decyzji. jak zachowuje się w podobnej sytuacji przeciętny człowiek. wartość przegranej jest równa 5 dolarów [F(reszka) = -5 dolarów ] Z prostego połączenia tych wartości i prawdopodobieństw możemy uzyskać cala oczekiwaną wartość (EV) dla tej gry.5 dolara w Każihm rzucie. Zauważyliśmy. Przypuśćmy następnie. Prawdopodobieństwo pojawienia się orla jest równo (i. lo teraz. towarzystwa ubezpieczeniowe oraz inni zajmujący się zbliżoną branża. że właściciele kasyn gry. W rzeczywistości natomiast obie sekwencje są równie prawdopodobne. EV=\0 dolarówxO. odnoszą się do niej z pełnym szacunkiem i uznaniem. muszą się pojawić". Znaczy to tylko. Przypuśćmy. jak: Prawdopodobieństwo subiektywne Jeśli rzucacie jednocześnie dwie kości to. że interesuje nas kolejność pojawienia się chłopców i Jziewcząt w takich rodzinach.ni rzucie wyjdzie 7 punktów: „Dlatego. 1 . co zdarzyło się wcześniej.jesl wyrzucenie 7 punktów? Urządzenia takie jak dwie kości nie mają pamięci.5. niezależnie od wyników uzyskanych wcześniej. Reprezentatywność i dostępność Często bywa tak.. Jaka kolejność według Was jest bardziej prawdopodobna: a: D Ch Ch D Ch D b: Ch Ch Ch D D D Kiedy myślimy o przypadkowej kolejności. dłuższym czasie łączną wygraną maksymalną. a może nie zdarzyło się ani razu. Oczekiwaną wartość można obliczyć dla każdej dowolnej sytuacji w wypadku. Najwyraźniej pierwszy przykład (a) bardziej odpowiada wyobrażeniu o przypadkowej kolejności pojawiania się dzieci i większości ludzi wydaje się on bardziej prawdopodobny. która doprowadź i do uzyskania najwyższej oczekiwanej wartości. że około jedna trzecia tych rodzin ma trzech synów i trzy „•orki. które mają po -ześcioro dzieci. Szansa pojawienia się or\:i czy też reszki jest jednakowa. Inaczej mówiąc. pojawił się w pracach Daniela Kahnemana i Amosa Tversky'ego z •'••^rajskiego Uniwersytetu w Jerozolimie. Reaguje on na swe subiektywne poczucie prawdopodobieństwa. jak sądzicie.

Jednakże odwoła się on w swej analizie przede wszystkim do własnego doświadczenia w zakresie stosowania tych medykamentów. Im zdarzenie jest „dostępniejsze" w pamięci. Subiektywnie oczekiwana użyteczność y[imo niepewności realnych zdarzeń życiowych. że w życiu urzeczywist niają się typowe (reprezentatywne) wzorce. W rzeczywistości wyrazów z . i niedoceniania tych. należy jednak działać tak. każde z nich ma swoje plusy. Ludzie skłonni są podzielić błędny punkt widzenia graczy przewidujących. że w istocie . a zamiast wartości (V) pojawia się użyteczność (U). Ludzie zdradzają skłonność do przeceniania występowania zdarzeń mających niskie prawdopodobieństwo i niedoceniania pojawienia się zdarzeń mających duże prawdopodobieństwo. jednak „w wielu przypadkach" nie było żadnych skarg. połączenie subiektywnego prawdopodobieństwa z użytecznością nazywane jest subieklywnie oczekiwaną użytecznością (subjective expecled utility-SEU) danego zdarzenia. b: wyrazów. Jednak w rzeczywistości konstrukcja scenariusza ściśle wiąże się z ogólną oceną subiektywnie oczekiwanej użyteczności. 3. W tym celu należy połączyć subiektywne prawdopodobieństwo zdarzenia z oceną jego użyteczności i posługując się tą oceną dokonać wyboru. że jest to „normalne". aby uwzględniając prawdopodobieństwo subiektywne oraz użyteczność można było w efekcie końcowym maksymalizować oczekiwany zysk. ale nie ułatwia poszukiwań środkowych liter. chociaż taka ocena SEU nie będzie ściśle odpowiadała wyżej zaprezentowanym obliczeniom dokonywanym wedle wzoru. Jeśli podacie wszystkie wyrazy. ma większe prawdopodobieństwo wystąpienia w najbliższej przyszłości. W przypadku leku B jest całkiem możliwe. Może jednak okazać się. jakie tylko możemy sobie przypomnieć. Problem polega na tym. które Warn przyjdą na myśl. 1. Weźmy dla przykładu lekarza. Ocena oparta na „dostępności" zniekształca szacunek subiektywnego prawdopodobieństwa. które są niepomyślne. A zatem większość ludzi będzie oceniała możliwość a jako znacznie bardziej prawdopodobną niż możliwość b. że te pierwsze można znaleźć znacznie łatwiej niż drugie. to raptem 15. który zamierza przepisać choremu lekarstwo. a u czterech wystąpił ból głowy. z tym że w miejscu obiektywnego prawdopodobieństwa (p) pojawia się subiektywne prawdopodobieństwo (sp). Zastanówmy się na przykład nad tym. Jeśli więc zdarzenie E może doprowadzić do wyniku A z subiektywnym prawdopodobieństwem równym sp (A) lub do wyniku B. który skarżył się na nią przez dwa tygodnie. cl lub e (dokładnie 18). Tak jak przy obliczeniach oczekiwanej wartości. pokrewny sposób określania subiektywnego prawdopodobieństwa wystąpieniu zdarzenia polega na rozważeniu wszystkich przykładów. Jeśli zostaniecie zapytani o to. które są dla nich pomyślne. i D D D Ch Ch Ch). tym bardziej uważamy je /a prawdopodobne. uważając. wyobrażając sobie możliwe konsekwencje każdego zdarzenia. że lekarstwo A wywołało u jednej pacjentki silne bóle głowy.k" jako trzecią literą jest w języku angielskim trzy razy więcej niż wyrazów zaczynających się od tej litery. tak również i tu mało kto zajmuje się tymi rachunkami przed podjęciem decyzji. czy wykładowcy matematyki są dobrzy czy źli. Zasadniczo lekarz powinien porównać SEU lekarstwa A z SEU lekarstwa B i wybrać to. Może wybrać jedno z dwu lekarstw A lub B. Co zaś dzieje się w istocie? Jedna z możliwości polega na wytwarzaniu przez ludzi wyimaginowanych scenariuszy zdarzeń z możliwymi konsekwencjami każdej alternatywnej decyzji. który maksymalizuje oczekiwany na dłuższą metę zysk.„wiele przypadków". To wyjaśnienie zależności między ocenami subiektywnego prawdopodobieństwa z jednej strony a reprezentatywnością próbki i dostępnością zdarzeń w pamięci z drugiej strony prowadzi często do sformułowania trzech ogólnych postulatów dotyczących subiektywnego prawdopodobieństwa. Pomimo to.Mogą więc wyobrazić sobie wiele różnych sposobów dojścia do sekwencji „w rodzaju"' c. Oczywiście pytanie postawione było inac/u'porównywane były tylko dwie ściśle określone sekwencje a i b. każde też ma pewne działania uboczne. będziecie opierać się w swej odpowiedzi na własnych wspomnieniach. Niemniej jednak ten właśnie przypadek . w których k jest trzecią literą. Ludzie zdradzają skłonność do przeceniania rzeczywistego prawdopodobieństwa tych zdarzeń. ale tylko dwa sposoby uzyskania sekwencji „w rodzaju" h u-\ Ch Ch D D D. że pojawienie się wysypki u nieprzyjemnego pacjenta było jedynym na 50 pacjentów przypadkiem wystąpienia skutków ubocznych. że zdarzenie. lecz pacjenci nie skarżyli się. to wywołało ono wysypkę u jednego z pacjentów. Może przypomnieć sobie. a które by odpowiadały warunkom a lub b. mającego prawdopodobieństwo subiektywne sp (B). to okaże się. nie zaś inne podobne Niemniej jednak jest to pouczająca lekcja: ludzie oczekują tego. 2. chociaż mogliście znać jedynie znikomą część z tych tysięcy wykładowców matematyki działających w całym kraju. że organizacja ludzkiej pamięci sprzyja poszukiwaniu słów według pierwszej litery (lub początkowego dźwięku). które lekarz sobie przypomina dla leku A. jakich wyrazów jest więcej w języku angielskim: a: wyrazów zaczynających się na literę k. to SEU(E) = [U(A)xsp(A)]+[U(B)xsp(B). Wzór na obliczenie SEU jest analogiczny do wzoru obliczania oczekiwanej wartości. Jeśli chodzi o lekarstwo B. z tego trzej chorzy odeszli nie kontaktując się z nim ponownie. trzeba tak czy inaczej połączyć jego użyteczność z subiektywnym prawdopodobieństwem jego pojawienia się. dla którego uzyska większą wartość SEU. które nie wystąpiło przez dłuższy czas.. a następnie na wyborze scenariusza najbardziej atrakcyjnego. Drugi.

że kolega. Jest krzepki. Ta wyjściowa ocena szans nazywana jest szansami a priori. Jednak na myśl o tym. Pan Z cieszy się dobrym zdrowiem. jakie będą dwie możliwe alternatywne hipotezy. ponieważ po prostu wyrażają one w różny sposób ten sam fakt. przez ks. znany oszust. przeanalizujmy los dwu osób. M) przedstawia następujący wzór: Testowanie raka Szansę U podłoża wszystkich teorii dynamicznego wyboru leży jedno twierdzenie teorii prawdopodobieństwa wyrażone po raz pierwszy w 1736 r. Procedura ta jest całkiem sensowna i chyba oddaje ducha tego. że kolega w 3 przypadkach na 4 posługuje się spreparowaną monetą. Przede wszystk