Procesy przetwarzania informacji

U C z ł o w i e k a wprowadzenie do psychologii
Wydawnictwo Naukowe PWN ^ -*'*'.'" '•*' . ' • • » . " . j k

P.H. Lindsay D.A. Norman

./

.

Peter H.Lindsay Donald A. Norman

Procesy przetwarzania informacji u człowieka

wprowadzenie do psychologii
Tłumaczył Artur Kowaliszyn

Wydawnictwo Naukowe PWN

Warszawa 1991

Z oryginału angielskiego: HUMAN INFORMATION PROCESSING. An Introduction to Psychology Copyright © 1972 by Harcourt Brace Jovanovich, Inc. Published by arrangement with Harcourt Brace Jovanovich, Inc.

Spis treści

Przedmowa do wydania polskiego... \i Przedmowa... 19 Podziękowania...21 Uwagi dla Czytelnika... 25 1. Spostrzeganie
INTERPRETACJA PRZEKAZÓW SENSORYCZNYCH... 29 Dopasowywanie do wzorca... 29 ROZPOZNAWANIE OBRAZÓW... 35 Organizowanie niepełnych obrazów... 36 Obrazy konkurencyjne. ..37 Obrazy pozbawione znaczenia... 39 Naginanie danych sensorycznych do przyjętej interpretacji... 42 ZNACZENIE REGUŁ... 44 Spostrzeganie przestrzeni... 46 Znaczenie kontekstu... 55 ANALIZA CECH... 59 Zatrzymywanie obrazu... 61 Efekty następcze... 66 Wyjaśnienie efektów następczych... 68 Adaptacja do barwy uzależniona od kierunku... 70 SPOSTRZEGANIE BEZ WYODRĘBNIANIA CECH... 72 Widzenie skórne... 72
JAK UZYSKAĆ EFEKTY NASTĘPCZE RUCHU?... 67 ORGANIZOWANIE INFORMACJI SŁUCHOWEJ... 38

Redaktor naukowy Ida Kurcz Dodatki tłumaczyli Herbert Szafraniec (A) i Józef Radzicki (B) Redaktor Irena Kaltenberg Układ typograficzny Tadeusz Piasecki Korektorki Ewa Bojara, Ewa Dąbrowska, Janina Wanat Okładkę projektował Zygmunt Ziemka © Copyright for the Polish edition by Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1984 ISBN 83-01-04689-9 Wydawnictwo Naukowe PWN Wydanie drugie Arkuszy wydawniczych 55,25; drukarskich 43,5 Papier offsetowy klasy III 70 g, 70 x 100 cm Oddano do reprodukcji 9 grudnia 1991 r. Druk ukończono w lutym 1992 r. Zamówienie 2326/91 Olsztyńskie Zakłady Graficzne im. Seweryna Pieniężnego

2. Przetwarzanie informacji przez układ nerwowy
OKO ZABY... 77
ANATOMIA DETEKTORÓW... 78

Cechy związane z rozpoznawaniem mowy... 149 Detektory cech związane z analizą mowy... 1 51 Podsumowanie dotyczące analizy cech... 153 ANALIZA PRZEZ SYNTEZĘ... 154 Znaczenie kontekstu... 154 Mokre skarpetki... 156 Ważna rola redundancji... 158 DOKONYWANIE SYNTEZY PRZEKAZU SENSOR YCZNEGO... 158
KOLEJNOŚĆ OPERACJI... 1 64

METODY FIZJOLOGICZNE... 80 Neuron... 80 Rejestracja reakcji neuronów... 82 TWORZENIE OBWODÓW NEURONOWYCH... 84 OBWODY PODSTAWOWE... 85 Budowa bloków... 85 WYODRĘBNIANIE KONTURÓW... 88 Wrażliwość a czułość sensoryczna... 88 Hamowanie oboczne... 89 Obwody służące do wyodrębniania konturów... 93 Pola centralne i peryferyjne... 101 Obwody włączeniowo-wyłączeniowe... 105 REAKCJE W CZASIE... 108 Obwody służące do wytwarzania przemijających reakcji... 109 REAGOWANIE NA RUCH... 112 Obwody służące do wykrywania ruchu... 114 PRZETWARZANIE SYGNAŁÓW W CIELE KOLANKOWATYM BOCZNYM 118 WYODRĘBNIANIE CECH... 120 Proste komórki... 120 Komórki złożone... 128 Komórki superzłożone... 130 WNIOSKI... 136
DIPOLE... 1 2 7

CECHY A OCZEKIWANIA... 165

4. System wzrokowy
ŚWIATŁO... 171
DECYBELE... 1 72

DROGA WZROKOWA... 173 Źrenica... 173 Soczewka... 175 Siatkówka... 178 REAKCJE CHEMICZNE NA ŚWIATŁO... 178 Reakcja fotochemiczna... 179 NEUROANATOMIA WIDZENIA... 180 Sieć nerwo wa siatkówki... 182 DROGA DO MÓZGU... 185 WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ... 185 Ruchy oka... 185 Lokalizacja przedmiotów... 189 Widzenie bez udziału kory wzrokowej... 191 Widzenie bez udziału wzgórków czworaczych górnych... 193

3. Teorie rozpoznawania obrazów
PANDEMONIUM... 139 Cechy związane z rozpoznawaniem liter... 141 Jak zbudo wać pandemonium?... 141

5. Podstawowe właściwości widzenia
SPOSTRZEGANIE JASNOŚCI... 195 Pasy Macha... 195 Kontrast jasności... 200
JASNOŚĆ A GŁĘBIA... 2 0 3

ADAPTACJA... 206 Warstwice równej jasności... 209 WŁAŚCIWOŚCI WIDZENIA ZWIĄZANE Z CZASEM... 211 Czas integracji... 211 Kiedy migające światło wydaje się ciągłe?... 211 Krytyczna częstotliwość migotania... 212 BARWA... 214 MIESZANIE BARW... 215 Koło barw... 215 Obrazy następcze... 222 WRAŻLIWOŚĆ CZOPKÓW NA BARWY... 223 Teoria widzenia barwnego oparta na procesach przeciwstawnych... 225 Kontrast indukowany... 230
BARWNIKI I ŚWIATŁA... 2 2 0

WYSOKOŚĆ DŹWIĘKU... 269 Skala muzyczna... 269 Skala melowa... 270 Teoria miejsca: położenie na błonie podstawowej... 270 Cykliczność wysokości dźwięku... 274 Maskowanie nieobecnego tonu podstawowego... 277 Argumenty przeciw teorii periodyczności spostrzegania wysokości tonu... 281 Dwoistość teorii spostrzegania wysokości dźwięku... 282 KRYTYCZNE PASMO CZĘSTOTLIWOŚCI... 283 PRZESTRZENNE SPOSTRZEGANIE DŹWIĘKU... 286 Lokalizacja... 286 Interakcje dwuuszne... 290 Znaczenie słyszenia dwuusznego... 291 Zapis dźwięku... 293 Efekt pierwszeństwa... 295
ODRÓŻNIANIE WYSOKOŚCI DŹWIĘKU , _ n BEZ UDZIAŁU BŁONY PODSTAWOWEJ... I /y

6.\System słuchowy
FIZYKA DŹWIĘKU... 234 Częstotliwość dźwięku... 235 Intensywność dźwięku... 237
DECYBELE... 2 3 8

8. Nerwowe podłoże pamięci
SYSTEMY PAMIĘCI... 299 System przechowywania informacji sensorycznej... 299 Pamięć krótkotrwała... 300 Pamięć długotrwała... 301 PRZECHOWYWANIE INFORMACJI... 302 Obwody nerwowe pamięci... 303 CHEMIA PAMIĘCI... 309 Zmiany w RNA a uczenie się... 309 Uczenie się po wprowadzeniu zmian w RNA... 310 Przekazywanie pamięci. ..313 ZABURZENIA PAMIĘCI... 314 Wstrząsy elektryczne. ..315 Amnezje. ..316 Przypadki H.M. i N. A.... 321 Mechanizmy pamięci. ..323 POSZUKIWANIE LOKALIZACJI PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ... 324

BUDOWA I FUNKCJONOWANIE UCHA... 239 Ucho wewnętrzne... 239 Ruchy błony podstawowej... 241 Komórki włoskowe (włosowate)... 243 REAKCJE ELEKTRYCZNE NA DŹWIĘK... 246 Krzywe strojenia (tonów)... 246 Charakterystyka czasowa reakcji neuronów... 247 Kodowanie intensywności informacji... 249 Przetwarzanie informacji słuchowej... 251

7. Wymiary dźwięku
GŁOŚNOŚĆ... 259 Warstwice równej głośności... 260 Słuchanie muzyki... 261 Maskowanie... 265 Pomiar głośności... 268

JEDEN MÓZG CZY DWA MÓZGI?... 325 Rozszczepienie mózgu u zwierząt... 327 Rozszczepienie mózgu u człowieka... 329 Dwa mózgi: niezmienność czy plastyczność?... 333 WNIOSKI... 335

Pojęcia pierwotne i wtórne... 397 Zapamiętywanie zdarzeń... 399

11. Procesy pamięci
MECHANIZMY WEJŚCIA I WYJŚCIA... 409 Przetwarzanie na wejściu... 410 Udzielanie odpowiedzi... 411
WNIOSKOWANIE O STRUKTURZE PAMIĘCI LUDZKIEJ... 4 1 2

9. Pamięć przemijająca
PRZECHOWYWANIE INFORMACJI SENSORYCZNEJ... 337 Pojemność systemu SIS... 340 PAMIĘĆ KRÓTKOTRWAŁA... 344 Błędy w przypominaniu z pamięci krótkotrwałej... 346 Powtarzanie... 348 Zapominanie... 349 Właściwości pamięci... 353 OD PAMIĘCI KRÓTKOTRWAŁEJ DO PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ... 357 ZJAWISKA UWAGI... 362 Wybór przekazów. ..363 Przetwarzanie odrzuconego przekazu... 366 Pamięć bez uwagi... 368 TEORIE UWAGI... 371 Model osłabiacza... 371 Model procesu aktywnej syntezy. • • 373
TACHISTOSKOP... 3 3 8

POSZUKIWANIE INFORMACJI W PAMIĘCI... 414 Wieloetapowy proces poszukiwań. . . 4 1 7 REORGANIZACJA STRUKTUR PAMIĘCI POPRZEZ PROCESY MYŚLOWE... 421 Korygowanie błędów... 424 Ocenianie na wejściu... 429
PENETRACJA HANKI; DANYCH... 4 3 2

ROZUMIENIE A ZAPAMIĘTYWANIE... 435 PAMIĘĆ JAKO PROCES PRZETWARZANIA INFORMACJI... 437

1 2. Język
Nabywanie znaczenia poprzez działanie... 441 Znaczenie nazw... 442 STRUKTURA JĘZYKA... 443 Struktura znaczeniowa a struktura powierzchniowa... 444 Przekazywanie struktury... 455 Przekazywanie znaczenia... 457 UCZENIE SIĘ JĘZYKA... 459 Uczenie się reguł... 459 Naśladownictwo... 460 Język jako środek komunikowania się... 461 Pierwsze kroki w komunikowaniu się... 462 Rozumienie... 465
GRAMATYKA ANGIELSKA... 4 4 9

10. Struktura pamięci
ODPOWIADANIE NA PYTANIA... 379 Kiedy należy poszukiwać informacji?... 380 Odszukiwanie obrazu... 381 Odszukiwanie informacji jako proces rozwiązywania problemów... 383 Poszukiwanie i rozumienie... 384 DONIOSŁOŚĆ ROZUMIENIA... 385 MODEL PAMIĘCI... 391 Zapamięty wanie pojęć... 391

13. Uczenie się i rozwój poznawczy
SCHEMATY SENSORYCZNO-MOTORYCZNE... 471 Schemat sensoryczno-motoryczny... 472 ZJAWISKA UCZENIA SIĘ... 476 Zbieżności między czynnościami a wynikami... 476 Wykrywanie korelacji... 481 Zbieżności między warunkami zewnętrznymi a wynikami... 483 Podsumowanie... 486
WARUNKOWANIE KLASYCZNE... 4 8 7

1 5. Podejmowanie decyzji
OKREŚLANIE WARTOŚCI... 528 Psychologiczna wartość pieniędzy. •• 529 Wartość złożonych alternatyw... 529 Przeciążenie poznawcze... 533 Co jest przedmiotem optymalizacji?... 534
LOGIKA WYBORU... 5 3 5

UCZENIE SIĘ POZNAWCZE... 488 Wzmocnienie jako sygnał... 488 Uczenie się i świadomość... 490 Uczenie się przez eksperymentowanie... 490 Znaczenie oczekiwań... 491 ROZWÓJ POZNAWCZY... 493 Uczenie się sensoryczno-motoryczne... 493 Myślenie przedoperacyjne... 49 5 Operacje konkretne... 497 Operacje formalne... 498 MYŚLENIE... 498
ROZWÓJ OBRAZÓW... 4 9 4

PODEJMOWANIE DECYZJI RYZYKOWNYCH... 539 Użyteczność w sytuacji ryzykownego wyboru... 539 Prawdopodobieństwo... 540 Oczekiwana wartość... 541 Prawdopodobieństwo subiektywne... 542 Reprezentatywność i dostępność... 543 Subiektywnie oczekiwana użyteczność... 545 GROMADZENIE DOWODÓW... 546 Szansę... 546 Testowanie raka... 547 EFEKTY NASTĘPCZE PODEJMOWANIA DECYZJI... 550
Racjonalizacja... 550 O konikach polnych i innych rzeczach... 551 Racjonalizacja podecyzyjna. . . 5 5 2

WNIOSKI... 553

14. Rozwiązywanie problemów
ANATOMIA PROBLEMU... 501 Protokoły... 502 Protokół rozwiązywania problemu DONALD + GERALD... 503 Graf rozwiązywania problemu... 505 STRATEGIE ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW... 509 Poszukiwanie rozwiązań... 512 Wybór operatorów... 512 Ograniczenia metody analizy protokołów... 515
STANY WEWNĘTRZNE A STANY ZANOTOWANE W PROTOKOLE... 5 1 7

16. Społeczny kontekst decyzji j
WPŁYW CZYNNIKÓW SPOŁECZNYCH NA PODEJMOWANIE DECYZJI... 555 ZACHOWANIE SIĘ OSÓB POSTRONNYCH... 556 Apatia osób postronnych... 558 Podporządkowanie się autorytetowi... 559 DECYZJE INTERAKCYJNE... 564 Targowanie się... 564 Procedura targowania się... 565 Proces negocjacji... 567 Negocjacje strategiczne... 572 Taktyka konfliktu... 573
GRY I DECYZJE... 5 7 5

MECHANIZMY MYŚLENIA... 520 Reguły a fakty... 520 Podprogramy... 521 Pamięć krótkotrwała... 522

.634 ... 6 0 2 DODATEK B Charakterystyki funkcjonowania PROBLEM DECYZJI... 670 BIBLIOGRAFIA.. 599 REAGOWANIE NA NIEPEWNOŚĆ..He" wobec .... 638 Jak skalować?. 667 Roczne Przeglądy (Annual Reviews). 637 Porównywanie między modalnościami.. 616 Emocje: jedna czy wiele?.655 Rozkład normalny... 669 Zbiory artykułów. Jakiego rodzaju"?.. Motywacja MÓZGOWE MECHANIZMY MOTYWACJI......... 665 Bibliografia WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE...... 6 1 6 Jak wywołać gniew lub euforie?.... . 635 In terpretacja funkcji potęgo wej.. 671 INTERPRETACJA WZBUDZENIA EMOCJONALNEGO...1 7. 591 Zakończenie jedzenia.. .. 583 Zaburzenia systemu regulacji motywacyjnej... 585 Sprawdzian liczbowy....... 609 Nerwowe mechanizmy wzbudzenia. 649 Reguła określania kryterium. 667 Abstrakty Psychologiczne (Psychological Abstracts). 600 Reakcje na stres. 657 PROBLEMY.. 584 SYSTEMY REGULACJI MOTYWACYJNEJ.... . 668 PODRĘCZNIKI. 690 Indeks rzeczowy..... . 600 Reakcje na konflikt... 662 Problem tryskaczy przeciwpożarowych... 651 Oceny pewności.... 649 GRA W KOŚCI. 627 SKALOWANIE... 694 .... 619 MOTYWACJA A POZNANIE. 629 Rodzaje skal... 668 Czasopisma.. 662 Pamięć.. ... 583 Elektryczna regulacja głodu i pragnienia.. 664 Gra w kości po raz drugi. 630 Techniki skalowania..... 61 1 SEN... 667 Indeks Cytowań (The Science Citation Index)....636 Zakres zastosowania. 642 Indeks nazwisk. 594 Czynniki pozabiologiczne..... 633 Pra wo potęgo we..... 631 Ocenianie wielkości.... 622 DODATEK A Mierzenie zmiennych psychologicznych DOZNANIA ZMYSŁOWE. 6 1 4 BIOCHEMICZNE REAKCJE NA STRES.. 606 Reakcja na nic..

dając zarazem klucz do otwarcia szczelnie dotąd przez behaviorystów zamkniętej „czarnej skrzynki". zwykle hierarchiczną organizację tego. Jego wielką zaletą jest z jednej strony pokazanie fizjologicznych podstaw poznawczego modelu funkcjonowania umysłu ludzkiego. Podręcznik Lindsaya i Normana zdobył sobie zasłużoną sławę na uniwersytetach amerykańskich i innych na całym świecie. który zaczyna być tak powszechnie stosowany i obowiązujący. tłumaczony na wiele języków. poprawione wydanie podręcznika w języku angielskim (w 1977 roku) i ono miało już kilka kolejnych wydań. niech świadczy fakt. Jest to okres tworzenia modeli i teorii reprezentacji świata w umyśle ludzkim. że doczekamy się tego poprawionego wydania w wersji polskiej. Lindsay i Norman przedstawiają własny model struktury pamięci. Ten poznawczy paradygmat myślenia wyłonił się na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych z jednej strony w wyniku badań nad modelami sztucznej inteligencji i symulowanego myślenia. Mam nadzieję. Z drugiej strony dzięki bujnemu w owych czasach rozwojowi teorii i badań psycholingwistycznych nad przyswajaniem i używaniem języka przez człowieka wykazano kompletną nieprzydatność koncepcji behaviorystycznych do zrozumienia rzeczywistych mechanizmów zachowań językowych. używany jest jednak powszchnie jako podręcznik podstawowego kursu psychologii procesów poznawczych.Przedmowa do wydania polskiego Po kilku latach pracy tłumaczy i zespołu redakcyjnego oddajemy do rąk Czytelnika polskiego podręcznik psychologii poznawczej Lindsaya i Normana. Jak długi był. Modele opracowane dla maszyny zaczęły prowokować badaczy jako możliwe modele pracy umysłu ludzkiego. jakie toczyły się i toczą nadal nad zaletami i wadami różnych modeli . Podręcznik Lindsaya i Normana powstawał w czasie (początek lat siedemdziesiątych). Ta nowa psychologia („New Look". W zamierzeniu autorów stanowić miał kurs wstępny psychologii. pamięci i myślenia do psychologii społecznej i osobowości. modeli o charakterze strukturalistycznym. że podejście poznawcze w psychologii amerykańskiej stało się dominujące i objęło stopniowo wszelkie jej dziedziny . jak ją określano) wyznaczyła nowy paradygmat myślenia psychologów amerykańskich. a z drugiej ukazanie związku tego modelu z problematyką motywacji i zachowania społecznego. co określano jako pamięć semantyczną i epizodyczną. a co stanowiło właśnie ową reprezentację świata w pamięci trwałej. obrazujących złożoną. nie analizując bliżej innych modeli ani nie wnikając w dyskusje. że w tym czasie zdążyło się ukazać drugie. jak ongiś był paradygmat behavioryzmu.ten okres pracy zespołu polskiego. kiedy psychologia poznawcza zaczyna się umacniać w badaniach i teoriach psychologicznych.od psychologii percepcji. wydany w 1972 roku. Podręcznik ten przyczynił się niewątpliwie do tego.

Chociaż w polskiej literaturze psychologicznej. gdzie tradycje behaviorystyczne nie były nigdy zbyt silne. Lukę tę w zamierzeniu naszym ma zapełnić podręcznik Lindsaya i Normana. Przykre było odkrycie. akcentującym dynamiczny. a zwłaszcza w rozwijanych w Polsce teoriach osobowości. W polskiej psychologii również nowe podejście poznawcze napotyka bardzo podatny grunt. jak też nad kodami tej reprezentacji: obrazowym i abstrakcyjnym (analogowym i analitycznym) versus tylko abstrakcyjnym. Norman z Harvardu. które należą do nurtu poznawczego. wywołało zainteresowanie i żywy odzew. że nie jest trudno pokazać jego korzenie tkwiące w europejskiej psychologii postaci i piagetowskim strukturalizmie. wpływa też na inne nauki humanistyczne dając w wyniku podstawy do wyłonienia się nowej interdyscyplinarnej dziedziny wiedzy. o przechodzeniu od jednego stanu pamięci. ze względu na bezsporne zalety merytoryczne i formalne. rolę procesów decydujących o ciągłej jej transformacji. aktualnie żywo zaangażowany w rozwijaniu cognitive science. jest wiele prac reprezentujących orientację poznawczą. Ukazało się wiele prac. Lindsay z Toronto. do innego. . jak i pisania tej książki. jak myślimy i jak widzimy badania nad psychiką ludzką. wywodzącego się z badań nad sztuczną inteligencją. Czekamy z niecierpliwością na postępy. gdy zaczynaliśmy ten kurs. w jaki sposób nauczać wstępnego kursu psychologii. W Europie. które po długiej przerwie ponownie powraca do problematyki świadomości i analiz wewnętrznych procesów psychicznych. kiedy obaj spotkaliśmy się po raz pierwszy na konferencji w Driebergen w Holandii. tak jak ongiś podejście beheviorystyczne. Chcieliśmy przekazać im. Cechującą autorów lekkość stylu i jasność wykładu zapewne nie zawsze potrafiliśmy oddać w polskim przekładzie. który by konsekwentnie taką wiedzę wykładał. Postanowiliśmy wspólnie prowadzić wykłady z tego przedmiotu. które nam wydawały się bardzo interesujące. Chcieliśmy im wyjaśnić. to brak "jest podręcznika akademickiego. I da Kurcz Warszawa. Zmusiło to nas do skrystalizowania naszych idei i dziś sami jesteśmy bardziej zafascynowani psychologią niż wtedy. A. ale sprawiał nam trudności brak odpowiedniego podręcznika. że w prezentowanym podręczniku abstrakcyjne modele symulujące pracę umysłu znalazły realne podstawy w przedstawianych modelach funkcjonowania układu nerwowego. myśli itp. D. Panujące w amerykańskiej psychologii podejście poznawcze. szczególnie w PWN-owskiej serii „Biblioteka Psychologii Współczesnej". który od deklaracji swego akcesu do psychologii poznawczej w Koncepcjach psychologicznych człowieka przechodzi do przedstawienia własnej teorii typu „poznawczego" w Psychologicznej teorii samowiedzy. Doszliśmy zatem do wniosku. że jedynym sposobem zdobycia takiego podręcznika będzie napisanie go. artykułów i monografii. Jest przykładem bardzo kompetentnego przedstawienia podejścia poznawczego. Nasze wykłady utrzymywały się przez kolejne lata. zwłaszcza dlatego. Celem naszym było zafascynowanie początkujących studentów współczesną psychologią eksperymentalną. jak prowadzimy badania. Słowo o autorach. zamiast wbijania sobie do głowy długich list faktów i eksperymentów. I oto on. Sposób podejścia zaprezentowany w tej książce ukierunkował nasze studia z zakresu psychologii. zgłaszało się na nie coraz więcej chętnych. to nowe podejście. Nie odnieśliśmy jednak błyskawicznego sukcesu. H. Norman jest wybitnym reprezentantem nurtu poznawczego.cognitive science. Najbardziej reprezentatywnym autorem jest Józef Kozielecki. ale bogata i dowcipna szata graficzna (tak rzadko spotykana w pracach rodzimych) powinna ułatwić odbiór prezentowanego tekstu. proceduralny charakter reprezentacji świata w umyśle. Pragnęliśmy skłonić studentów do aktywnego obcowania z pojęciami z zakresu psychologii. w czerwcu 1982 roku Wszystko zaczęło się latem 1966 roku. Lindsay jest psychologiem fizjologicznym i jego to kompetencji zawdzięczamy. nie zawsze były takimi dla studentów: jednocześnie i my uczyliśmy się. funkcjonalnym.Przedmowa reprezentacji świata. a zarazem twórczego wykorzystania wiedzy neurofizjologicznej (na co wskazuje chociażby posługiwanie się w książce koncepcją hamowania obocznego). którą określa się jako badania nad poznaniem . Dojeżdżaliśmy wtedy obaj do La Jolla-P. oryginalnej i tłumaczonej. co robimy w naszych laboratoriach. Książka Procesy przetwarzania informacji u człowieka powinna więc dobrze służyć studentom i wykładowcom psychologii. Wiele nauczyliśmy się zarówno w toku nauczania. że sprawy. jakie niewątpliwie uczyni ona w ciągu najbliższych lat. jak też wszystkim zainteresowanym tą dziedziną wiedzy. W miarę jak zdobywaliśmy doświadczenie. rozwijał się nasz zestaw notatek i pomysłów. Wpływ psychologii poznawczej na polskich psychologów da się zaobserwować we wszystkich dziedzinach tej nauki. Uniwersytet Kalifornijski otworzył właśnie swój oddział w San Diego i nie opracowano jeszcze programu z zakresu psychologii dla studentów pierwszych lat. W ostatnim okresie to strukturalistyczne podejście w psychologii poznawczej bywa zastępowane podejściem bardziej procesualnym.

poi. Lindsaya i Normana. Normana i Rumelhart a . następnie je uporządkowała i przepisała. Jim Levin i Marc Eisenstadt.) Podobnie uczestnicy „grupy badawczej LNR" (Lindsaya. Uwagi Petem'Deana pomogły nam w opracowaniu ostatecznej wersji tekstu na temat rozwiązywania problemów i w odniesieniu do współczesnej sztuki. (Patrz artykuł napisany przez Rumelharta. który stał się punktem wyjścia tej książki. maratońskiego weekendu. swoje działania i swoje myśli. jakiej udzielili nam kierownicy grup asystenckich: Richard Meltzer. Jack Nachmias i Charles Harris poczynili uwagi do pierwszej wersji rozdziałów 1-7. Ed Fantino . Każdy z nich indywidualnie i wszyscy razem zasługują na naszą wdzięczność. i ukierunkował organizację materiału w rozdziałach 12 i 13. Pracę edytorską nad książką wykonała Margaret Jackson. Marlene Farnum. Wiele osób przeczytało poszczególne rozdziały i poczyniło niezwykle cenne uwagi. Larry Sąuires przeczytał i skomentował rozdział 8. Najpierw nagrywała nasze wykłady na taśmie magnetofonowej. Cathy Cox pomogła nam w transkrypcji wykładów na temat słyszenia. Jej rysunki anatomiczne .materiału. który został przedstawiony w rozdziałach 10 i 11. W szczególności pragnęlibyśmy podziękować za pomoc.materiał na temat uczenia się sprawczego. które stanowią rozdziały 6 i 7. który współpracując z nami w naszych badaniach i w zajęciach dydaktycznych wniósł do nich poważny wkład intelektualny. Wielu (chyba z pięćdziesięciu) doktorantów i asystentów pomagało nam w prowadzeniu wykładu. czarujące demony i niekształtne ciała przyczyniają się do tworzenia atmosfery tej książki i rozjaśniają tekst. na podstawie których wykonano ilustracje do druku. Ponadto jeszcze przygotowała szkice rysunków.przyp. chociaż ostre i przykre.) w ciągu lat jej działania przyczynili się do wskazania sposobu. były bardzo inspirujące i użyteczne. sprawdziła bibliografię i w ogóle pomagała we wszystkich fazach naszej pracy nad książką. Odegrał on szczególnie stymulącą rolę w opracowaniu i rozwinięciu modelu pamięci . natomiast Julie Lustig zajmowała się w ostatnim roku sprawdzaniem i nadzorem nad końcowymi pracami.Podziękowania Wiele osób poświęciło nam bezinteresownie swój czas. Julie Lustig i Martha Norman sporządziły indeks rzeczowy w czasie jednego nadmiernie przydługiego. którego uwagi. Allen Newell-rozdział 14. 1972. . Chcielibyśmy zwłaszcza podziękować Recenzentowi nr 3. red. Leanne Hinton wiele nam pomogła w toku pisania tej książki. w jaki widzimy procesy poznawcze od percepcji do myślenia. Uwagi Ulrica Neissera i kilku anonimowych recenzentów pomogły nam wnieść poprawki w różnych partiach książki. George Mandler-rozdział 17. Szczególnie wiele zawdzięczamy Davidowi Rumelhartowi.

Vol. 7-18 Rys.64. and reproduced by permission. Inc. R. 1970. From B. 5-18 From M. Copyright 1968 by the American Association for the Advancement of Science. G. By permission of John Wiley & Sons. Rys. Human problem sohing© 1971. 2-1 Rys. Fouraker. którzy z perspektywy Nowego Jorku i San Francisco musieli widzieć całe nasze przedsięwzięcie jako chaotyczne i niepewne. Bush. Derivational complexity and order of acquisition in child speech.Wreszcie powinniśmy wyrazić wdzięczność naszym cierpliwym wydawcom. Stabilized images on the retina. M. 7-1 Rys. Graph from E. From Wald (1964).7-12. R. 9-11 oraz 9-14 Tabela 12-2 Rys. Oak Brook. From Pomeranz andChung (1970). By permission of John Wiley & Sons. Inc. From J. 2-6 i 4-7 Tabela 3-2 i rys. Reprinted from D. Simon and Allen Newell. From R. Publisher. Lindsley. and reproduced by permission. Analysis of some auditory characteristics. and E. 1965. The serial effect of free recall. Hayes (Ed. Inc. 17-14 Rys. Auditory freąuency stimulation in the goldfish (Carassius Auratus). Handbook of mathematical psychology. From E. B. 1951. L. 6-4 i 6-5 Rys.. 72. 3-26. From N. B. From R. Fay. R.). Copyright© 1961 by Scientific American. Scharf. Pritchard. 618-625. 6-13 Rys. Kleitman. Yisual illusions. Copyright 1961 by the American Psychological Association. R. Inc. B. and used by permission. From S. From S. 16-4 i 16-5 Rys.). Journal of'Comparative & Physiological Psychology. Stevens (Ed. 1960. Illinois. Rasmussen and W. By permission of John Wiley & Sons. Ltd. Copyright © 1963 by the University of Chicago Press. Luckiesh. In S. B. lecz mimo to ich pomoc pozwoliła na ostateczne edytorskie wykończenie pracy. Lenneberg. New York: Wiley.. Courtesy of Charles C. Murdock. (1970). S. Zwislocki. III. Hanlon. New York: Wiley. Zwicker and B. Galanter (Eds. F. 17-15 Illustration courtesy of C. 5-29 Rys. 1962. used with permission of McGraw-Hill Book Company. 1970.). Judd. Reprinted through permission of the publisher. 1965. Englewood Cliffs. By permission of John Wiley & Sons. H. Thomas. Brown and C. New York: Dover Publication. By permission of the Institute of Physics and the Physical Society. From R. Copyright 1964 by the American Association for the Advancement of Science. Conn. Courtesy of Bell Telephone Laboratories.).. Jr. Polyak. Springfield. and reproduced by permission. Copyright 1965 by the American Psychological Association. Stevens (1961b). 7-11. Copyright 1970 by the American Psychological Association. Copyright 1962 by the American Psychological Association. Sleep and wakefulness (2nd ed. From Denes and Pinson (1963). 1-45 Rys. Allrights reserved. From Robinson and Dadson (1956). Basic correlates of the visual stimulus. 73 (2). Inc. 175-180. Inc. Siegal and L. Cognition and the development of language. 1961. In D. New York: Wiley. Copyright 1970 by the American Association for the Advancement of Science. Psychophysiology and . 8-15 Rys. Copyright© 1957 by the University of Chicago Press and used by permission. 14-7 Rys. S. Biological foundations of language. E. 9-8 Rys. 7-2 Rys. 1-38 Rys. From S. Copyright 1960 by McGraw-Hill. New Jersey. Neural mechanisms of the auditory and vestibular systems. Copyright 1970 by the American Association for the Advancement of Science. Jr. The vertebrate nsual system. New York: Wiley. Psychology Review. Incorporated. Journal of Experimental Psychology. Rys. Bargaining and group decision making: Experiments in bilateral monopoly. Windle (Eds. R.482-488. i 7-21 Rys. Model of loudness summation. By permission of Prentice-Hall. Illinois. Copyright 1961 by the American Association for the Advancement of Science. Luce. 5-28 Rys. In J.). 5-8 Rys. 7-6 i 7-8 ŹRÓDŁA RYSUNKÓW I TABEL Rys. After G. From D. Inc. 62. 1967. From B. Based on DeValois and Jacobs (1968).. The retention of individual items. Inc. 1965. Photo is from Bredberg et al. From Herbert A. Murdock. and reproduced by permission. Journal of'Experimental Psychology. 6-11 Rys. Handbook ofexperimental psychology.

Książka ta wprowadza Czytelnika w metody badania czynności psychicznych człowieka. Dutton & Co.. Inc. przejdziemy następnie do szczegółowej analizy niektórych rzeczywistych mechanizmów fizjologicznych. Copyright © 1945. Obszar ten ciągle jeszcze nie . 559 Str. Rozważywszy kilka problemów teoretycznych..I. a division of Simon and Schuster. 527 Str. S. D. Inc. Potrafimy już jednak stawiać właściwe pytania. Na kolejnych stronach tej książki próbowaliśmy budować modele charakteryzujące istotę opisywanych zjawisk. In W. Further analysis of the hipocampal amnesic syndrome: 14 year follow-up study of H. Reprinted by permission of Pocket Books. . jak też systemów wzrokowego i słuchowego. From Michael S. Stosując modele możemy odkrywać zasady leżące u podstaw teoretycznego wyjaśnienia tego czy innego zjawiska i ujawnić zarazem zalety i niedostatki teorii. Dutton. Ltd. . Copyright © 1970 by Meredith Corporation. A-4 i A-5 motivation. 1957. Baby and child care. and Methuen & Co. Uwagi dla Czytelnika ZRODŁA CYTATÓW Str. Neuropsychologica. Meredith Corporation. Behavioral study of obedience. jak powinien funkcjonować system. i nie na to. Milgram.). Rosenblith (Ed. 1946. A-3 i A-6 i tabela A-3 Rys. Copyright 1963 by the American Psychological Association and reproduced by permission: From S. analizując odtwórcze właściwości pamięci krótkotrwałej i jej rolę w wybranych rodzajach działań ludzkich. Nebraska symposium on mothation.. że nasza wiedza o fizjologicznych mechanizmach percepcji jest niewystarczająca. W pierwszych siedmiu rozdziałach książki rozpatrujemy wybrane zagadnienia związane z percepcją i wyjaśniamy. Milne. szereg bardzo istotnych problemów psychologicznych do tej pory pozostaje nierozwiązanych. . 57-75. P.. Gazzaniga.. nie mogą. S. and used with their permission. Press.. Stevens. 322 From B. jakimi posługujemy się w książce. Analizujemy procesy intelektualne człowieka.. New York: Pocket Books. Inc. From S. Od percepcji i rozpoznawania obrazów przejdziemy do pamięci. 483 Str. Copyright © 1961 by the M. 1968. A. odsuwając to. 1968 By Benjamin Spock. 1963. Pamięć odgrywa nadzwyczaj ważną rolę w działalności intelektualnej człowieka.. P. Copyright 1927 by E. M. co jeszcze nie zostało poznane. W rozdziale 8 omawiamy nerwowe mechanizmy pamięci. co jest wiadome o jej podłożu fizjologicznym oraz o dysfunkcjach pamięci wywołanych przez różne zaburzenia procesów fizjologicznych. co już znane. Copyright © 1957 by The University of Nebraska Press. The psychophysics of sensory function.. M. . Massachusetts. Renewal © 1955 by A.Rys. co nie jest istotne. Po prześledzeniu głównych właściwości połączeń nerwowych. From B. A. Reprinted by permission of Plenum Publishing Corp. dlatego też jej istota i funkcje wymagają wnikliwej analizy. L.T. R. jak również to. Str.. by permission of The M. Milne. Zresztą w fazie początkowej modele z konieczności są proste: należy pamiętać o tym. że człowiek dopiero zaczyna zbliżać się do poznawania własnej psychiki. przy czym główny nacisk położony został nie na to. który posiadałby właściwości percepcji ludzkiej. ukazać procesów myślowych człowieka w całej ich złożoności i precyzji.I. W kolejnych rozdziałach 10 i 11 omawiamy jeden z prawdopodobnych modeli przechowywania informacji w pamięci długotrwałej. inc. Spock. From the book Now we are six by A. Press. Teuber. In M. aby zbudować pełny obraz wyjaśniający to zjawisko. Educational Division. 1965. Cambridge. Copyright 1966 by the American Association for the Advancement of Science. 332 Str. 215-234. 371-378. W szczególności zajmiemy się budową połączeń nerwowych będących podłożem wielu podstawowych operacji przy rozpoznawaniu obrazów. Reprinted with permission from Pergamon Press.. 18.' From Stevens (1966a). .. Sensory communication. Modele.. lecz na sposoby dochodzenia do tego poznania. problem ten omawiamy w rozdziałach 8-11. The bisected brain. Corkin. 478. W rozdziale 9 podajemy przegląd badań nad pamięcią krótkotrwałą i uwagą.). and H. 67. Published by E. by permission of University of Nebraska Press.. koncentrując się na właściwościach pamięci. 6. Jones (Ed. .T. oczywiście. Human Relations. ponownie wrócimy do ogólnych zagadnień percepcji i pokażemy. Journal ofAbnormal andSocialPsychology. Milner. 561 Ciągle jeszcze świadomość ludzka stanowi dla nas zagadkę. pomagają jednak wyłonić najistotniejsze elementy badanego problemu. Milgram. Reprinted from S. Reprinted by permission of Appleton-Century-Crofts. Some conditions of obedience and disobedience to authority.. A.

W rozdziale ostatnim rozpatrujemy zagadnienia dotyczące motywacji i emocji. Wprowadzamy ją zarówno w tekście. współdziałając z procesami poznawczymi. W Dodatku B przedstawione są zagadnienia dotyczące podejmowania decyzji.667). zawiera on również wprowadzenie w ważną technikę tzw. W następnych rozdziałach prezentowany model pamięci zajmuje główne miejsce. Literatura naukowa stanowi podstawę danej dziedziny nauki. poczynając od jego narodzin. przy czym szczególnie zajmujemy się analizą rozwiązywania problemów i procesami decyzyjnymi oraz społecznym kontekstem decyzji podejmowanych przez ludzi. Często cytujemy prace. stanowiącym przewodnik dla tych czytelników. 671. wyjaśniamy rozwój mowy dziecka. podajemy w paragrafie „Wskazówki bibliograficzne" (s. Wychodząc z tego punktu widzenia. Porozumiewanie się ludzi między sobą wydaje się podstawowym warunkiem powstania języka u człowieka. które w toku naszych studiów nad danym tematem wydały się nam interesujące. rzadko był badany. w jaki stany chemiczne i biologiczne ciała. Pełną informację bibliograficzną o każdej cytowanej pozycji zawiera „Bibliografia" zamieszczona na s. Informacje o tym. jak szukać dodatkowych pozycji. a kończąc na okresie dojrzewania. W Dodatku A przedstawiony jest skrótowo problem pomiaru w psychologii. którzy pragną poznać dane zagadnienie bardziej szczegółowo. Rozdział 13 dotyczy mechanizmów uczenia się oraz stadiów rozwoju inteligencji dziecka. Rozdziały 1-17 składają się na pełny tekst książki. W rozdziale 12 staramy się przedstawić badania nad językiem jako środkiem komunikowania się ludzi. regulują emocje i zachowanie człowieka. Ostatnia część książki (rozdziały 12-17) poświęcona jest analizie procesów poznawczych.spenetrowany. uzupełniające go Dodatki przynoszą obszerny materiał dotyczący technik. a poznanie tej dziedziny jest niezbędne do zrozumienia wyższych czynności psychicznych człowieka. choć nie mają one bezpośredniego związku z materiałem prezentowanym w danym rozdziale. W rozdziałach 14-16 poddajemy analizie czynności intelektualne dorosłego człowieka. Wychodząc od prototypowego modelu systemu motywacji. charakterystyk funkcjonowania. . poszukujemy sposobu. jak i w spisie bibliografii na końcu książki. zwrócono także uwagę na procedury oceniania wprowadzając pewne proste zadania. Podane tam źródła mogą prowadzić do bardziej specyficznych (i zwykle trudniejszych) lektur. Czyniąc to wracamy do pewnych kwestii podnoszonych w rozdziałach 1 i 3.

które należy jakoś uporządkować. Widzenie skórne" Dopasowywanie do wzorca Dopasowywanie do wzorca to najprostszy z możliwych sposobów klasyfikacji i rozpoznawania obrazów. oraz na zorientowaniu się na tyle. podlegającego rozpoznaniu. idąc ulicą. Spostrzeganie INTERPRETACJA PRZEKAZÓW SENSORYCZNYCH Dopasowywanie do wzorca ROZPOZNAWANIE OBRAZÓW Organizowanie niepełnych obrazów Obrazy konkurencyjne Obrazy pozbawione znaczenia Naginanie danych sensorycznych do przyjętej interpretacji ZNACZENIE REGUŁ Spostrzeganie przestrzeni Znaczenie kontekstu Niemożliwe organizacje figur ORGANIZOWANIE INFORMACJI SŁUCHOWEJ Celem naszym jest zrozumienie mechanizmów spostrzegania. że pogląd taki daleko odbiega od prawdy. Wielokrotnie ponawiane próby skonstruowania maszyn zdolnych do rozpoznawania obrazów dały rezultaty znacznie odbiegające od możliwości. które byłyby zdolne do rozpoznawania symboli i dźwięków występujących w otaczającym nas środowisku. Człowiek.1. w czasie czytania znaków drukarskich zapełniających stronicę tekstu szybko i bez widocznego wysiłku przekładamy w myśli symbole wzrokowe na sensowne zdania. jakie cechy odróżniają ołówek od innych przedmiotów. jak należy umieścić ołówek w ręku. konieczna jest określona reprezentacja-wzorzec-dla każdego obrazu. Załóżmy.. prowadzi do zidentyfikowania tego ostatniego. Zadanie to polega na ujawnieniu procesów psychologicznych. Odnalezienie wzorca. Na przykład. aby go uchwycić. nie zastanawia się w sposób świadomy ani nad tym. ANALIZA CECH Zatrzymywanie obrazu Efekty następcze Efekty następcze mchu JAK UZYSKAĆ EFEKTY NASTĘPCZE RUCHU? INTERPRETACJA PRZEKAZÓW SENSORYCZNYCH Zajmując się spostrzeganiem zaczniemy od analizy rozpoznawania układów bodźcowych. w systemie połączeń nerwowych. Problemów jest tu wiele. Podobnie mowę ludzką odbieramy od razu jako sensowne słowa. jak działa taki system przy odbieraniu sygnałów wzrokowych. że . biorących udział w spostrzeganiu. Jeżeli z lewej strony rozlegnie się dźwięk. iż nasuwa się przypuszczenie. Popatrzmy. ani nad tym. a niejako mieszaninę dźwięków. jak należy kierować ruchami ręki i dłoni. dlaczego zadanie to jest aż tak trudne. Dla naszych potrzeb można przyjąć. w odpowiedniej chwili wstępuje nań lub schodzi zeń. jakie mają w tym zakresie narządy percepcyjne najbardziej prymitywnych organizmów zwierzęcych. Efekty następcze barwy Wyjaśnienie efektów następczych Adaptacja do barwy uzależniona od kierunku SPOSTRZEGANIE BEZ WYODRĘBNIANIA CECH . W jaki sposób sygnały płynące z zewnątrz i oddziałujące na narządy zmysłowe przekształcają się w mające sens doznania sensoryczne? Zwykle rozpoznajemy otaczające nas przedmioty i zdarzenia na pozór tak łatwo i szybko. Zaczniemy od zbadania. który lepiej od innych odpowiada sygnałowi. aby nadać im dopiero określony sens. Nie skonstruowano takich maszyn. na ile jest to możliwe. Doświadczenia inżynierów wskazują jednak. że związane z rozpoznawaniem operacje również są proste i bezpośrednie. szybko i bez wysiłku poznaje otaczające go przedmioty. że zadanie polega na rozpoznawaniu liter alfabetu. Po dojściu do brzegu chodnika. ani też nad tym. Rozpoznawanie dokonuje się w drodze dopasowywania sygnału płynącego z zewnątrz do wzorca wewnętrznego. to z tej strony słyszy go. Aby móc posługiwać się tą metodą. aby móc nim się posługiwać. Biorąc ołówek do ręki.

Czynimy to dla wygody i ułatwienia wykładu. że pobudza tylko ów określony zbiór receptorów. że soczewka oka odwraca obraz. . Podczas prezentacji litery A na siatkówce oka ulega pobudzeniu układ receptorów (rys. aby rozpoznawanie liter alfabetu było możliwe. 1 -4). Inny zespół receptorów stanowi wzorzec dla litery L (rys. na jej siatkówkę. że zasada połączeń międzyreceptorycznych nie zmienia się w zależności od tego. „detektor litery A" zaczyna intensywnie reagować (rys. czy obraz przedstawiony jest . Siatkówka składa się z wielu setek tysięcy światłoczułych komórek nerwowych. 1-1).. Jeżeli układ świateł rozkłada się na siatkówce tak. Taki możliwy wzorzec dla A przedstawiony jest na rysunku 1-2'. Działanie tych receptorów omówimy później. otrzymalibyśmy wzorzec komórek receptorycznych.do góry nogami" czy też nie. jeszcze inny dla litery N. 1-3). w 1 Na przedstawionych tu rysunkach pomijamy fakt. Gdybyśmy połączyli wszystkie te pobudzone receptory zjedna komórką detekcyj- „Tak" RYSUNEK 1-3 ną. teraz zajmiemy się tym. zwanych receptorami. specyficznie przystosowanych do wykrywania wystąpień litery A. Jest rzeczą oczywistą.obraz prezentowanej litery pada na wewnętrzną powierzchnię oka. jak muszą być one ze sobą połączone.

Zauważmy. l-5c. zwiększyć ilość wzorców. Pobudzeniu ulegająjednocześnie wszystkie możliwe wzorce i ten z nich. Można np. odpada konieczność żmudnego kolejnego sprawdzania wszystkich istniejących wzorców w poszukiwaniu najbardziej odpowiedniego. jeżeli litera będzie lekko pochylona albo rozmiary jej okażą się trochę mniejsze (lub większe) od wzorcowych. który reaguje na dany układ silniej niż inne. Wystarczy spojrzeć na rysunki l-5a. zbstają sprowadzone do wcześniej . Jednakże ten prosty schemat nie nadaje się zbytnio jako model rozpoznawania obrazów przez człowieka. że schemat ten ma jedną specyficzną właściwość: układ napływających sygnałów dopasowywany jest do wszystkich możliwych wzorców równocześnie. Takie dopasowywanie do wzorca można przyjąć za najprostszy schemat rozpoznawania obrazów. Inny sposób podejścia wymaga wcześniejszego procesu przekształcania liter na jakiś standardowy format zanim nastąpi proces porównywania z wzorcem.PORÓWNYWANIE POŁOŻENIA Z WZORCEM „Nie" RYSUNEK l-5a RYSUNEK l-5c RYSUNEK \-5b ten sposób można zbudować wzorzec dla rozpoznawania dowolnego obrazu. l-5b. Następnie za pomocą skalowania rozmiary jej. co zajdzie. Przedstawiony tu system rozpoznawania okazuje się mało przydatny. aby jej dłuższa oś znalazła się w położeniu pionowym. to poszukiwany. Można jednak znaleźć różne sposoby udoskonalenia rozpatrywanego schematu rozpoznawania przez porównywanie z wzorcem. jeżeli nie zawiera odpowiedniego wzorca dla danego obrazu. właściwy wzorzec. Wiele programów dla maszyn liczących i urządzeń posługujących się techniką porównywania z wzorcem w celu rozpoznania układów sygnałów przewiduje wcześniejsze przekształcenie tych sygnałów. 1-6). aby zrozumieć. W tym celu zanim rozpocznie się proces rozpoznawania litery obraca się ją tak. przewidziawszy wszystkie możliwe warianty wielkości oraz wszystkie możliwe nachylenia liter (rys.

ale wówczas każdy nowy przypadek należałoby rozpatrywać oddzielnie. po której system spostrzegania musi przyjść do siebie. kształt każdej z cyfr był narzucony jednoznacznie. od czego zacząć poszukiwania. 1-8). W dodatku schemat porównywania z wzorcem nie przewiduje rozpoznawania nowych wariantów układów. jeżeli wszystko przebiega sprawnie. Nie ma potrzeby przeprowadzania dodatkowych eksperymentów. Po trzecie.Ls Jolla. że zdolność człowieka do rozpoznawania obrazów oparta jest na jakimś innym. pozwała na rozpoznanie danej cyfry i w ten sposób również całego kodu bankowego. Ale w momencie. ROZPOZNAWANIE OBRAZÓW Nieprzydatna okazała się analiza za pomocą porównywania z wzorcem. aby były one najmniej podobne do siebie. lub są wynikiem braku czasu na interpretację przedstawionego mu obrazu. System elektroniczny. Wynika z tego jasno. Na dole każdego czeku numer seryjny i numer konta wydrukowane są specjalnymi czcionkami (rys. Podczas opracowywania metod prezentacji cyfr cały wysiłek skierowano na to. w przeciwnym bowiem razie urządzenie odczytujące czeki myliłoby się. 1-7). Nie zawsze widzimy i słyszymy to. wystarczy prosta logika. które mogą być odczytane zarówno przez człowieka. co w istocie zachodzi. stwarza olbrzymie trudności dla tego schematu.RYSUNEK 1-6 możliwych cyfr. jaki wpływ na proces interpretacji wywiera uprzednie doświadczenie. Można by sobie w zasadzie z tymi trudnościami poradzić. Proces interpretacji możemy uczynić w pełni świadomym. Trudno zdecydować. RYSUNEK 1-7 ustalonych wielkości. dla których nie ma wzorców. stworzymy możliwość konkurencyjnej organizacji obrazu przez dostarczenie kilku sprzecznych interpretacji tego samego obrazu. Zaczniemy przede wszystkim od zbadania. Wielka różnorodność obrazów. ich analiza może być bardzo pomocna. Zwróćcie uwagę na kształty cyfr (rys. Z tego też względu zaczniemy od prześledzenia kilku zjawisk z dziedziny spostrzegania w celu poznania podstawowych zasad. Maszyna „czyta" cyfry prześwietlając kopertę. „klatki" dla cyfr wyraźnie zaznaczono. A człowiek potrafi to robić. Otaczające nas przedmioty nie zawsze wydają się nam takimi. kiedy odkrywamy błędy. System spostrzegania popełnia często omyłki. Czasem błędy te polegają na złudzeniach. bardziej pewnym i elastycznym systemie niż porównywanie z wzorcem. to znaczy odbiera ona rozkład światła w wyznaczonym polu. pokażemy obrazy pozbawione znaczenia. z jakimi styka się człowiek. a to dlatego. kiedy indziej powstają w efekcie długotrwałej stymulacji. zawierający wzorcowe rozkłady odbicia światła. 1-8). usuwając pewne elementy obrazu czynimy jego interpretację trudną (jeśli nie niemożliwą). Porównywanie z wzorcem to najprostsza. ale zarazem najbardziej zawodna metoda rozpoznawania. Wydaje się mało prawdopodobne. jeżeli zastosujemy specjalne tricki: po pierwsze. co uczyniłoby system nadzwyczaj złożonym i mało elastycznym. Po drugie. jakie udało się z nich wyprowadzić. aby rozpoznawanie obrazów przez człowieka posługiwało się tym mechanizmem. Najprostszy przykład praktycznego wykorzystania systemu porównywania z wzorcem (który zresztą dość wyraźnie pokazuje pewne słabości tego systemu)-to sortowanie czeków bankowych. jakimi są w rzeczywistości. jak i przez bankowy komputer. ponieważ często mechanizmy tego czy innego systemu najlepiej daje się odsłonić w wyniku analizy jego błędów i zaburzeń. odpowiadające każdej z dziesięciu LAJOLLASHORES OFFICE 2256Avenida De La Playa. żeby układ.Calitornia 92037 SOUTHERN CALIFORNIA FIRST NATIONAL BANK RYSUNEK 1-8 . aby się o tym przekonać. Jakie są zatem alternatywy? Należy najpier>v prześledzić zjawiska spostrzegania. jak są interpretowane informacje sensoryczne. aby zobaczyć. I dopiero wówczas tak przekształcony sygnał jest porównywany ze standardowym zbiorem wzorców (rys. rozmiar. Wszystkie te zjawiska są ważne dla nas.

Cleveland. musimy zwolnić przebieg tego procesu. Obrazy konkurencyjne Obraz może okazać się dwuznaczny wskutek braku istotnej informacji lub też nadmiaru nieistotnych danych. czego szukamy. Jeden sposób takiego zwolnienia polega na ograniczeniu dostępnej informacji wzrokowej. W samym centrum obrazu stoją dwie małe zakonnice dotykając się ramionami. co przedstawia obraz.dalmatyńczyka (z głową skierowaną na lewo). Ohio. łatwiej jest to odnaleźć. C. James (fotograf). Kolekcja: Mr i Mrs Reynolds Morse. Sahador Dali „Targ niewolników wraz ze znikającym popiersiem Waltera. W tym wypadku jeden sposób organizowania informacji prowadzi do spostrzegania małych figurek ludzkich. 1-10). Do pewnego stopnia . RYSUNEK 1-9. to wystarczy raz zobaczyć psa i już trudno go nie dostrzec. dwa różne sposoby równocześnie.w jego podbródek. możemy też prześledzić procesy organizowania obrazu. R. W celu ujawnienia uwikłanych tu mechanizmów.Organizowanie niepełnych obrazów Zazwyczaj interpretacja przekazów sensorycznych przebiega tak szybko i automatycznie. Tak więc wiedza na temat tego. że rzadko zdajemy sobie sprawę. a białe części ich ubioru w talii . Obserwując rysunek 1-9. zachodzące podczas interpretowania obrazu wzrokowego. W takich warunkach trudno jest interpretować obraz na RYSUNEK 1-10. Za zgodą autora. Ale przy innej organizacji percepcyjnej obrazu twarze mniszek -zamieniają się w oczy Woltera. ich połączone ramionami sylwetki w jego nos. przyspiesza cały proces interpretacji: kiedy wiemy. jakie to skomplikowane zadanie. Za zgodą fotografa Muzeum Sabadora Dali. Tytuł obrazu: „Targ niewolników wraz ze znikającym popiersiem Waltera"dostarcza wskazówek dla alternatywnych interpretacji przedstawionej sceny. Może on też być dwuznaczny. Ilustruje to praca artysty Salvadora Dali (rys. ponieważ istnieje wiele sensownych sposobów jego interpretowania. a drugi do spostrzegania powiększonego popiersia. że można na nim zobaczyć psa . Kiedy dodamy informację.

które mają wyróżniające się cechy. przysłuchując się wysokim tonom. 1956. a przysłuchując się niskim tonom-inną. Niektóre kompozycje napisane są tak. podobnie jak przy spostrzeganiu wzrokowym. s: 120. staje się „figurą". Słuchacz może zgodnie z własnym wyborem śledzić jeden temat lub drugi.te dwa sposoby organizowania informacji wzrokowej wzajemnie się wykluczają: trudno spostrzegać oba obrazy jednocześnie. jeżeli wiemy czego szukać. Słuchając jakiegoś utworu ponownie. a wszystkie pozostałe dźwięki stają się tłem. i tak zdarza się wiele razy. Bogactwo i różnorodność możliwych organizacji percepcyjnych pojawi się stopniowo. gdzie możliwe jest przerzucanie uwagi z jednej rozmowy na inną. Być może trzeba będzie dziesięć razy przesłuchać ten sam kawałek. trudno mu będzie potem go uniknąć.se. a potem przełączamy się na inny instrument. Ten temat. Za każdym razem. Słuchając orkiestry. ORGANIZOWANIE INFORMACJI SŁUCHOWEJ Tendencja do wybiórczego wyodrębniania i organizowania danych dostarczanych przez system sensoryczny to jedna z podstawowych cech wszystkich doznań spostrzeżeniowych. Obrazy pozbawione znaczenia Czy nasza zdolność organizowania i wyodrębniania określonych komponentów obrazu wzrokowego jest w pełni niezależna od umiejętności tworzenia znanych spostrzeżeń? Wcale nie. W takim wypadku grający przechodzi na przemian od tonów wysokich do niskich. Organizowanie naszych spostrzeżeń w figurę i tło jest znane w muzyce. Bogactwo odbioru muzyki w dużej mierze uzależnione jest od organizacji percepcyjnej. że słuchacz wybierze jeden jako główny. wybieramy sobie temat i śledzimy go. Kompozytorzy często podają dwa różne tematy równocześnie. który przyciąga jego uwagę. Interpretując przekaz wzrokowy. Źródło: Vasarely V. spostrzega jedną melodię. kiedy w świadomości pojawia się wyraźnie nowa rozmowa. wszystko pozostałe tworzy tło. Wypróbujcie różne sposoby wsłuchiwania się w muzykę. Wielu malarzy współczesnych-to mistrzowie w odkrywaniu różnorodnych kompozycji. lecz kiedy słuchacz odkryje określony sposób organizacji percepcyjnej dzieła muzycznego. „Tlinko". wyodrębniamy jako jednostki takie ugrupowania. rozmowa ta staje się figurą. wszystkie pozostałe schodzą na dalszy plan. które RYSUNEK 1-11 Przykładem podobnej kompozycji jest fragment solówki dla fletu. wiedząc. przenosząc uwagę z jednego instrumentu na drugi. zanim określony układ pojawi się wyraźnie i jasno. Klasyczna maksyma kompozycji ciekawej struktury graficznej wymaga wprowadzenia punktu ogniskowania uwagi poprzez zaburzenie powtarzającego się układu. RYSUNEK 1-12. iż w dźwięku jednego instrumentu grającego solo można równocześnie usłyszeć dwa różne tematy. Tu. Editions du Griffan. łatwiej to znajdujemy. Wiązki elementów o podobnym kształcie albo też przerwy w powtarzającym się układzie jawią się nam jako figury. a słuchacz. Yictor Vasare/y. że w tym wypadku kompozytor (Telemann) dokładnie oddziela dwa tematy. zmuszając wykonawcę przez cały czas do przechodzenia od jednego do drugiego. Słyszymy kontrabas i przez chwilę tylko go słyszymy. Spróbujcie wsłuchać się w muzykę trudniejszą Bacha czy Strawińskiego lub nawet dobry jazz czy rock. Efekt ten występuje szczególnie wyraźnie na dużym i gwarnym przyjęciu.Suis. kolejne następowanie po sobie tonów wysokich i niskich może być odebrane jako dwa oddzielne ciągi dźwięków -dwa różne tematy muzyczne. przedstawiony na rysunku 1-11. a wszystkie pozostałe dźwięki spostrzegane są jako tło czy akompaniament. Uczymy się śledzić układ melodii. . odkrywamy w nim nowe tematy. Temat wyodrębniony w danej chwili staje się figurą. Kiedy jedna z wielu rozmów prowadzonych obok nas zostaje wyodrębniona. Seuchdtel. Zauważcie.

Winlona. że jest on odbierany jako zbiór długich poziomych to znów pionowych. Za zgodą artysty. zasady organizacji percepcyjnej działają niezależnie od tego. ' V T ł* T T • ™ ~ • r?mTTf •••••••• mtfTf JW9X RYSUNEK 1-13. 1962. Strukturę tę wnosi sam widz. 45°. Francois Morellet. 22"5. a to dlatego. 1-14). raz inną formę. prostokątnych rurek lub jako układ dużych przesuwających się trójkątów. Obraz może być sensowny lub bez sensu. a czasem wręcz niemożliwie.niestała. zapobiec organizacji informacji. Paris. Za zgodą Mr Darida M. można wykorzystać jako ciekawe przykłady zależności między figurą a tłem. trudno jest. Uważnie przyjrzyjcie się tym obrazom. Jak odbieracie te obrazy? Na co patrzycie? Z jakiego powodu na niektórych obrazach tego typu organizacja pola bezustannie się zmienia? Obrazy te pozwalają nam wykryć bardzo istotne sprawy. „Screen Painting: 0°. . Po drugie. znany lub obcy-proces spostrzegania wzrokowego zawsze nadaje mu jakąś organizację. Rysunki 1-12 i 1-13 przedstawiają próbki ich prac. przy czym jeden z tych układów występuje zawsze. Brickn Rilev. gdy artysta świadomie starał się uniknąć standardowej formy organizacji obrazu. Po pierwsze. Ale jakaś struktura obrazu zawsze występuje i to nawet wówczas. 67°5". przyjmuje raz taką. Wyjątkowo interesujący jest obraz „Tremor "(rys. „Tremor". 48x48 cali. Kolekcja: Muzeum Sztuki Współczesnej. czy przedmiot ma jakieś znaczenie i czy jest on nam znany. Organizacja ich jest WT&JOT* V8W RYSUNEK 1-14.

zgodność orientacji pionowej ze wskazówkami paralaksy ruchowej możliwa jest tylko w takim wypadku. W ten sposób udaje się często poznać lepiej szczegóły operacji systemu spostrzegania niż byłoby to możliwe w normalnych warunkach. złóżcie i ustawcie tak. 1-17). wszelkie informacje dotyczące głębi pasują do siebie. dane sensoryczne zmuszają nas do spostrzegania go właśnie w ten sposób. musimy zdobyć się na chwilę koncentracji oraz cierpliwości. żeby wprowadzając na wejście systemu wzrokowego wieloznaczną informację sensoryczną i poddając analizie błędy. Wszystkie dane sensoryczne służą do konstruowania spójnej interpretacji świata widzialnego. odsłonić pewne ukryte właściwości tego systemu. Kiedy przedmiot spostrzegany jest jako stojący. zjawisko to nazywamy paralaksą ruchową. Zanim odłożycie ten kawałek kartonu. Istnieją dwa różne sposoby organizacji obrazu tej figury. I chociaż dobrze wiemy. Kiedy dostrzeżecie przedmiot w pionie (rys. jakie system spostrzegania przy tym popełnia. Ale jeżeli przedmiot spostrzegany jest jako „stojący". ponieważ wygina się jakby był z gumy. Zwróćcie uwagę na zmiany kształtu przedmiotu przy ruchach głowy. Następnie popatrzcie rtań jednym okiem. Początkowo przedmiot wygląda tak. Kiedy obserwator porusza głową. lekko poruszcie głową w przód i w tył (pamiętając o tym. jak to widać na rysunku 1-16. gdy sam przedmiot wygina się i skręca. której poszczególne części znajdują się w różnej głębi. którą można spostrzegać jako przedmiot „leżący" (rys. spróbujcie przeprowadzić jeszcze jedno Złudzenia te najlepiej sprawdzić samemu. że' używamy ciągle jednego oka). rozmieszczenie jego konturów i cieni wydaje się nieco inne niż powinno być (dzięki czemu przedmiot wydaje się lekko świecący). to wydaje mu się. że przedmiot obserwowany nie może się tak zachowywać. 2 RYSUNEK 1-15 RYSUNEK 1-16 RYSUNEK 1-17 RYSUNEK 1-18 .Naginanie danych sensorycznych do przyjętej interpretacji Inne ważne aspekty organizacji informacji wzrokowej można przedstawić na przykładzie złudzeń. Punkt fiksacji wzroku nazwiemy punktem O. nie ograniczając się jedynie do przeczytania opisanego tu zjawiska. to wskazówki związane z paralaksą ruchową zbiegają się z rzeczywistym ruchem przedmiotu. Aby uzyskać omawiany efekt. Złudzenie warte jest tego. Przedstawia on figurę. jak na rysunku 1-17. 1-17). Układ stymulacji podobnego typu pojawia się podczas obserwacji sceny. Kiedy przedmiot spostrzegany jest jako leżący. Kiedy przedmiot widoczny jest w jego prawidłowej orientacji przestrzennej. tak aby oko i linia kartonu znalazły się na jednej płaszczyźnie. jak to przedstawia rysunek 1-18. a oko znajdowało się nieco wyżej od linii zgięcia. Spójrzmy na rysunek 1-15. Istota wywołania złudzenia polega na tym. że przedmiot sporządzony jest z jakiegoś elastycznego materiału. wszystkie punkty zgięcia wydają się jednakowo oddalone. że przy obrotach głowy obraz najbliższego punktu zgięcia przemieszcza się na siatkówce oka szybciej niż obraz bardziej oddalonego punktu. 1-16) albo „stojący" (rys. jednak po dłuższym wpatrywaniu się weń karton nagle podnosi się i wygląda tak. A zachodzi to dzięki temu. Przygotujcie kawałek twardego kartonu2.

przy czym wierzchołek przecięcia znajduje się w górze RYSUNEK 1-19. wyodrębnione z całego obrazu. próbował ustalić zasady. częściowo zasłaniających się wzajemnie. że najważniejszych informacji dotyczących zasłaniania jednych brył przez drugie dostarcza analiza przecięć. Strzałka zazwyczaj wyznacza przynależność trzech powierzchni do dwu różnych ciał: powierzchni /iii do jednego. f mogą należeć do tego samego ciała. e.Trzy linie schodzą się w jednym punkcie. zwróćcie szczególną uwagę na zmianę pozornej jasności tej strony przedmiotu. należy rozpatrzyć poszczególne linie i kąty. z jakiej informacji korzystamy. Źródło: Guzman (1969).Przecięcie. Spostrzegamy go od razu jako zbiór trójwymiarowych ciał. Skrzyżowaniewieloramienne . na której znajduje się środek.utworzona przez cztery lub więcej linii. aby jedna jego strona była silnie oświetlona. że obraz można rozczłonkować za pomocą różnorodnych metod. Pytanie dotyczy tego. za pomocą których maszyna licząca mogłaby rozwiązywać podobne zadanie. będąc specjalistą od maszyn liczących.przecięcie utworzone przez cztery lub więcej linii. mówiącą o konieczności interpretowania danych sensorycznych.Przecięcie. Źródło: Guzman (1969). gdzie dwa wierzchołki tworzą linię prostą. aby zadecydować. L . w których przecinają się kontury (rys. Jakie reguły rządzą procesem interpretacji? Spójrzcie na lysunek 1-19.Wierzchołek. przy czym jeden z kątów jest większy od 180° T . Przykład ten zapożyczyliśmy z pracy Guzmana (1969). .Trzy przecinające się linie tworzą kąty mniejsze od 180° Strzałka . 1-20). według wszelkiego prawdopodobieństwa. to znaczy tych miejsc. Autor ten. Guzman przeanalizował szereg zadań tego typu i wywnioskował. Czy możecie wyjaśnić te różnice jasności? ZNACZENIE REGUŁ Przytoczone w tekście przykłady ilustrują ogólną tezę teoretyczną. a dwa pozostałe po jednej stronie tej prostej X . która znajduje się w cieniu. a powierzchnią do drugiego. należą do różnych ciał. Jeżeli przecięcie ma na przykład kształt litery L. w którym dwie linie się spotykają Widełki . Ustawcie przedmiot w ten sposób. gdzie dwa wierzchołki leżą na tej samej prostej co środek.doświadczenie. a dwa pozostałe rozmieszczone są po obu jej stronach Iglica . to powierzchnie lewa a i prawa b. jak poszczególne powierzchnie brył współgrają w tworzeniu figur percepcyjnych? Skąd wiadomo. Kiedy nastąpi iluzoryczna zmiana poiożenia przedmiotu z pozycji poziomej w pionową. że powierzchnie 20 i 18 albo też (trudniejszy przykład) powierzchnie 3 i 29 należą do jednej bryły? Aby rozwiązać to zadanie. Okazuje się jednak. Przy przecięciach w kształcie widełek wszystkie trzy powierzchnie: d. dwie najednej prostej K .Trzy linie zbieżne. nie tworzące żadnego z omówionych typów RYSUNEK 1-20.

że powierzchnie u i p są powiązane ze sobą. natomiast o. podobnie jak p i s.Spacery Euklidesa". Uzupełniająca informacja. Spostrzeganie przestrzeni Zazwyczaj spostrzegamy przestrzeń jako trójwymiarową. Dlatego też po odkryciu przecięcia typu T należy sprawdzić.wyodrębnienia cech oraz ich interpretacją w kontekście całości . W przytoczonym tu przykładzie niewątpliwie wykorzystuje się dwa różne źródła informacji: pierwsze . pozwala na jednoznaczną interpretację całej figury: £7—jest jednym ciałem. że jeden przedmiot umieszczony jest przed drugim w taki sposób. Z tym podwójnym procesem . podobnie jak powierzchnie s i r. . jakiej dostarcza analiza przecinających się linii.spotykamy się ciągle podczas badania procesu spostrzegania. i że o i r stanowią tę samą powierzchnię.interpretację znaczenia przekazywanego przez przecięcia tych linii. s i z-drugim. Co więcej. u stanowi tło. . to jak one łączą się z pierwszym? Na rysunku 1-21 widoczne są dwa przecięcia typu T. kiedy występuje sprzeczność między cechami specyficznymi a całościową interpretacją danego przedmiotu. stanowią one dostateczne wskazówki. ta dwoistość procesu spostrzegania zaznacza się wyraźnie nie tylko w toku analizy prostych brył. czy w pobliżu nie ma innych przecięć tego typu.. że powierzchnie k i / należą do jednego ciała. wynikające zeń spostrzeżenie ujawni ją w pełni.y i z do jednego ciała. a świadcząca o przynależności r.RYSUNEK 1-21 W Widełki Dwa przecięcia typu T Szczególnie ważnych wskazówek dla ostatecznej rekonstrukcji obrazu dostarcza przecięcie typu T. r. Takie przecięcie często oznacza. Za zgodą Instytutu Sztuki w Minneapolis. p. W taki to sposób informacja zawarta w cechach samego obrazu łączy się tu z interpretacją struktur widzianych całościowo.specyficzną informację o obrazie. a jeżeli są. jakiej dostarczają widełki. . Odległe przedmioty widziane są pod mniejszym kątem aniżeli przedmioty tej samej wielkości. Renę Magritte. które rozpościera się z tyłu ciała m. ale i w tych przypadkach. kiedy taka sprzeczność się wyłoni. RYSUNEK 1-22. leżące bliżej nas. drugie .

które spostrzega. widziany pod pewnym kątem-i wówczas linie w rzeczywistości mogą być równoległe. niemal identycznie. Zdolność widzenia głębi nie zależy od stopnia znajomości przedmiotu obserwacji. Linie równoległe zdają się stykać w oddali. Jego brzegi wydają się równoległe. Lewy stożek wyraźnie jest ustawiony pionowo. . Jego brzegi nie wydają się równoległe. Wybór jednego z możliwych sposobów interpretacji dokonuje się. Źródło: Carraher i Thitrston (1968). że odstępy między liniami stopniowo się zmniejszają. jak widać. Anthony Samuel Za RYSUNEK 1-24. to możecie się przekonać. We wszystkich przypadkach. Spróbujemy rozpatrzyć szereg reguł wykorzystywanych prawdopodobnie przez aparat wzrokowy do tego celu i wyjaśnimy zasady ich działania przy powstawaniu niektórych znanych zjawisk.Eksperyment barokoWy:FredMaddoX"..Zmienia się struktura powierzchni widzianej z różnych odległości i pod różnymi kątami. Ponieważ człowiek żyje i porusza się w świecie trójwymiarowym. . to jest tak dlatego. . Poziome kontury. Przypatrzcie się układowi na rysunku 1-24. kiedy mamy do czynienia z układem obrazów wzrokowych. Na obrazie Jeffreya Steele'a (rys. rzutowane są na siatkówkę w coraz mniejszych odstępach. ustawiony frontalnie. na podstawie analizy wszystkich dostępnych informacji. Rozpatrzmy dwie stożkowate figury na obrazie Magritte'a (rys. albo też przedmiot trójwymiarowy. mający te same rozmiary. Jeżeli zaczynając od środka przenosimy wzrok w prawo i pojawia się wrażenie cofania się w głąb. możliwe są dwa podejścia interpretacyjne. I oto ta sama informacja wzrokowa może być interpretowana zupełnie inaczej. rozmieszczone w równych odstępach w przestrzeni. zawierających zbiegające się linie lub krawędzie. jest rzeczą naturalną. a pozorne ich schodzenie się-to rezultat odległości. Stożek z prawej strony. Jeżeli uważnie przestudiujecie geometrię rysunku. 1-23) złudzenie głębi tworzy się dzięki umiejętnemu wykorzystaniu perspektywy przy niekończących się powtórzeniach danego układu. 1-22). że gradient zmniejszania się tych odstępów daje wystarczająco dokładną informację o kątach i o S . Kolekcja:Ho.. ale przedstawiają dwie różne rzeczy. Oba stożki nakreślone są. przedstawia ulicę oddalającą się w stosunku do obserwatora. . i w tym przypadku linie istotnie zbiegają się. że ma on tak ukształtowany w procesie ewolucji aparat wzrokowy. 2 1 J ^y^e(c. Może to być albo przedmiot dwuwymiarowy. aby był przystosowany do tworzenia trójwymiarowej reprezentacji tych obrazów.

RYSUNEK 1-27 RYSUNEK 1-28 .RYSUNEK 1-25 WIDZIANY OBRAZ Z boku WIDZIANA SYTUACJA Z góry RYSUNEK 1-26. Źródło: Gibson (1950).

Źródło: Penrose i Penrose (1958). Kolekcja: Hags Gemeentemuseum . Na rysunku 1-25 gradienty różnych linii. Źródło: M. odległościach. nachylenia. C. Escher „Cube with Magie Rlbhons". Źródło: Penrose i Penrose (1958).RYSUNEK 1-29 RYSUNEK 1-31. w równych patrzącego. RYSUNEK 1-30. przy czym powierzchnia nachylona jest w kierunku od Gradient odstępów linii pozwala obserwatorowi bezbłędnie ocenić kąt obserwator. które widzi przedstawione są w postaci gładkiej powierzchni z naniesionymi na nią odstępach liniami. .The Hague. RYSUNEK 1-32.

że górna poprzeczka krzyża przecina linię pionową pod kątem prostym. Na rysunku 1-29 przedstawione są fragmenty. Na rysunku 1-25 płaska powierzchnia jest nachylona. sytuacja podlega dalszym ograniczeniom. 1-30). Każda informacja musi być zintegrowana w jakąś spójną interpretację całego obrazu wzrokowego. że obserwator nie zna rzeczywistych odstępów między poziomymi liniami). 1-37 s. ta część przedmiotu. w obrazie siatkówkowym kąty są rozbieżne. 1953-1958 Źródło. w zasadzie nie ma nic nienormalnego w jakimkolwiek połączeniu tych linii i kątów na rysunku. aby pojawiła się informacja o głębi. Nie trzeba wiele. Tak więc na rysunku 1-27 łatwo możemy stwierdzić. że tworzące go linie przecinają się pod kątem prostym. Inny sposób pozwalający ujawnić nasze wysiłki umiejscowienia przedmiotów w trzech wymiarach polega na zbudowaniu figur. 57). Jeżeli przedmiot prostokątny jest oglądany na wprost. ale także zmniejszenie długości linii w rzucie. Trzy baryłeczki na rysunku 1-34 . różnorodne rodzaje gradientów płaszczyzny (rys. 79. Niemożliwe organizacje figur. które wyglądają jak kąty i boki jakiegoś trójwymiarowego przedmiotu. Pierwszy rodzaj takiego złudzenia przedstawia rysunek 1-24. których części nie da się logicznie połączyć w jedną całość. że jeśli (tak jak w pokazanym przypadku) położenie brzegów płaszczyzny jest znane. to te same przecięcia odbierane są zupełnie inaczej. Na rysunkach 1-31. że jego interpretacja też jest sprzeczna (patrz również rys. 1 -26). 1-32 i 1-33 przedstawiamy jeszcze kilka figur tego typu.DesnitP P Straight Lines. to obserwator widzi. Jeżeli przedmiot ten jest nachylony lub obraca się w przestrzeni. Co otrzymaliśmy? Okazuje się. Stopień rozbieżności kątów od kąta prostego zależny jest od ukierunkowania przedmiotu w przestrzeni.Odległość nie jest jednak znana. a jednak w tym przypadku interpretacja oddzielnych części zaprzecza całości. Do tego celu nadają się np. która wydaje się znacznie bardziej oddalona. „Structural Constellations". Rysunek ten dostarcza obserwatorowi sprzecznych informacji. Znaczenie kontekstu RYSUNEK 1-33. że fragmenty te niezupełnie pasują do siebie. nic więc dziwnego. pomimo że (a w istocie właśnie dlatego) wszystkie pionowe linie na rysunku mają jednakową długość. s. Spróbujmy je połączyć (rys. uzyskujemy informację o odległości. ponieważ w przedstawionym przypadku ten sam gradient odstępów może być obserwowany z dowolnej odległości (pod warunkiem. Za zgodą artysty. Niczego nie spostrzegamy w izolacji. 63. jak na rysunku 1-28. Interpretując oddalenie się od kąta prostego jako informację o głębi. To dobrze znane nam zjawisko. stanowi częste źródło licznych złudzeń wzrokowych. jakim jest gradient odległości. Należy jednak pamiętać. równocześnie robi wrażenie większej. Josef Albers. jeżeli jednak uzupełni się te informacje dodatkową informacją o głębi. wywołuje to nie tylko zgęszczenie linii w dalszych partiach obrazu na siatkówce (w rzeczywistości linie te rozmieszczone są równomiernie).

RYSUNEK 1-34 RYSUNEK 1-35 RYSUNEK l-38a. Źródło: Luckiesh (1965). Źródło: Luckiesh (1965). . RYSUNEK 1-36 Dwie poziome linie na RYSUNKU 1-386 są równolegle. Dwie linie poziome na rys. 1-37 mają tę samą długość. Przedstawia idealne koło.RYSUNEK 1-37. Źródło: Luckiesh (1965).

1-39). a każdy posyłałby po prostu własny niezależny sygnał do mózgu. Możemy zgodzić się na to jabłko pod warunkiem. gdyby receptory działały niezależnie od siebie. kiedy mamy do czynienia ze znanymi przedmiotami. stosowane w fizjologii. co możemy powiedzieć o samych cechach? Jaką informację wyławia układ nerwowy z sygnałów docierających poprzez narządy zmysłowe? I znowu przychodzi nam z pomocą obserwacja anomalii w spostrzeganiu. W istocie jest jedno takie miejsce na siatkówce. Copley. tak że ani jedno. okazuje się być zależna od sąsiadujących z nimi receptorów. Świadomie naruszając reguły. A surrealiści w swych dziełach odkrywają. W warunkach laboratoryjnych możemy stwarzać sytuacje. że obserwowaliśmy go jednym okiem przy względnie stałym położeniu głowy. artysta osiąga interesujący efekt. złudzenie utrzymywało się. pomocne będzie prześledzenie pewnych bardziej ogólnych właściwości systemu wyodrębniania cech poprzez przyjrzenie się. że kwadraty wewnętrzne mają różne odcienie szarości. że pokój jest bardzo malutki. Tak więc praca receptorów. Na przykład. Stosunek wielkości i odległości jest dokładnie taki. co w efekcie dostarczyło nam dodatkowe wskaźniki głębi. Kiedy patrzymy na rysunek 1-41. chociaż w istocie są takie same. Jak tylko pojawiło się złudzenie. jak długo interpretacja okazywała się możliwa (nawet jeżeli obraz był nieznany lub jedyny w swoim rodzaju). w których informacja wzrokowa może być wieloznaczna lub niepełna. Zanim zajmiemy się jednak pracą układu nerwowego. a nawet z rozmysłem zniekształcają prawa logicznej proporcji obrazu wzrokowego (rys. Kolekcja William N. jak wpływa on na spostrzeganie.59 wyraźnie różnią się wymiarami. Tak długo. która stworzy określony kontekst (rys. to wydaje się nam. Podobny efekt możemy zauważyć również na rysunku 1-42. Nosi on nazwę plamki żółtej (fovea). a to dlatego. Te dwa rysunki ilustrują jedno z praw analizy sensorycznej: wzajemnego oddziaływania na siebie komórek nerwowych. w doświadczeniu ze złożonym kartonem brakowało informacji o prawdziwym położeniu przedmiotu. ale tym razem wskaźniki ruchu zostały zinterpretowane jako zupełnie nowe spostrzeżenie. 1-37 i 1-38). Ale. Żaden z opisanych wyżej efektów nie miałby miejsca. (patrz też rozdziały 4 i 5). Rezultaty tych badań zostaną omówione w rozdziale 2. Kiedy przedmiot oddala się od obserwatora. na którym spoczywa nasz wzrok w danym momencie. Zwróćcie uwagę na to. że w toku integracji informacji sensorycznych powstaje spójny obraz realnego świata. między kwadratami RYSUNEK 1-39. aby wielkość jabłka i pokoju były odbierane jako normalne. Jego rola ujawnia się nawet w bardzo prostych rysunkach linii (rys. jaki powinien być. Prześledźmy uważnie rysunek 1-40 i 1-41. Kiedy nań patrzymy. wielkość jego obrazu odpowiednio się zmniejsza. Jednakże ani artysta. W badaniu działania systemu sensorycznego można wykorzystać metody rejestracji i bezpośredniego pomiaru aktywności włókien nerwowych. 1-35 i 1-36). Wszystkie zjawiska tego typu świadczą o tym. z wyjątkiem tego jednego. ani psycholog nie ograniczają swych zainteresowań do zwykłych sytuacji życiowych. Łatwo jednak możemy zmienić istniejące stosunki wielkości między nimi: wystarczy tylko dodać informację. Renę Magritte. gdzie receptory nie współdziałają zbytnio ze sobą i nie zachodzi w nim efekt pojawiania się szarych plamek na skrzyżowaniach-jest to mały obszar siatkówki dokładnie odpowiadający punktowi fiksacji. zrobiliśmy ruch głową. ANALIZA CECH Poprzednie partie tego rozdziału dotyczyły interpretacji cech sensorycznych i reguł działających w toku spostrzegania. Patrząc na rysunek 1-40 (krata Heringa). „The ListeningRoom". co mógł. Ale Magritte zrobił. . na które pada część obrazu. widzimy małe szare plamki na skrzyżowaniach wszystkich białych pasów. ani drugie nie jest odbierane w pomniejszonej skali. jak również w rozdziałach 4-7. W zwykłych warunkach wszelkie informacje stanowiące kontekst pasują do siebie. że kontekst działa nie tylko w przypadku.

ślady. jak silny wpływ ma mechanizm wyodrębnienia cech na nasze spostrzeganie. i to nie tylko z powodu ruchów otoczenia. I trzeci . Pierwsza z nich uwzględnia stałe ruchy gałek ocznych.RYSUNEK 1-42. Dodatkowy obraz jest efektem współdziałania komórek nerwowych siatkówki. Źródło: Cornsweet (1970). Kontrast równoczesny. Krata Heringa: Szare plamki pojawiają się na każdym skrzyżowaniu. Wszystkie te proste przykłady pozwalają nam zaobserwować. jakie nakładają się na odbiór danego przedmiotu. które nazywamy nystagmusem fizjologicznym. który odbiera oko. Jeśli zatrzymać ruchy oka. RYSUNEK 1-40. jeśli uprzednio przez długi odcinek czasu obserwowany był inny przedmiot. Druga wykorzystuje obrazy następcze . Można wyróżnić kilka typów mimowolnych i subiektywnie niedostrzegalnych ruchów oczu: Bardzo szybkie i drobne ruchy. a w stopniu kątowym mieści się 60 1 stopnia). oglądany przedmiot stopniowo zanika. Zatrzymywanie obrazu Obraz. W istocie żadnych ukośnych linii na rysunku nie ma. że minuta kątowa składa się z 60 sekund. to po około 30 sekundach czarne i białe części obrazu zaczynają minut. ujawnia pewne właściwości mechanizmu wyodrębniania cech. ale i w efekcie ciągłego tremom samego oka-drobnych drgań. Jeżeli wpatrujemy się w czarny punkt fiksacji (kropka w środku rysunku) bez odrywania wzroku. kiedy ruchy oka są zatrzymane. przypatrując się rysunkowi 1-43. Złudzenie to. ale nie wnoszą nic nowego do zrozumienia działania tego mechanizmu. kiedy oko porusza się około 20 sekund kątowych z szybkością 30-70 razy na sekundę. dostrzegamy szare ukośne linie. które często korygują ruch powolny. Sposób. Drugi rodzaj to ruch powolny 180 oscylujący.szybkie skoki o amplitudzie około 5 minut kątowych. polegające na pojawieniu się szarych ukośnych linii (których tu nie ma). wszystkie małe kwadraty mają ten sam odcień szarości. 20 sekund kątowych stanowi RYSUNEK 1-41. (Przypomnijmy. z wyjątkiem tego jednego. na którym spoczywa nasz wzrok w danym momencie. Spróbujmy zobaczyć ten efekt wynikający z ruchów oczu. znajduje się w ciągłym ruchu. w jaki obraz przestaje być widoczny. odkryte zostało przez Roberta Springera. Nieco więcej możemy dowiedzieć się o mechanizmach wyodrębniania cech korzystając z dwu procedur psychologicznych: .

ile zjawisko znikania obrazu w rezultacie zatrzymania ruchów oka. Źródło: Pritchard (1961). gdzie uprzednio był obraz. na które z projektora rzutowano obrazy. Ratliff. Skierujmy wzrok na środek obrazu (z bliskiej odległości) . na którą świadomie zwraca uwagę obserwator. tłum. inne pozostają nietknięte. Cornswett. im bardziej sensowna jest jego struktura. Obraz następczy kraty będzie przez cały czas przemieszczał się na rysunku bez względu na wysiłki „utrzymania" go na miejscu. Obrzeża koncentrycznych kół namalowane są tak. Zjawisko to dostarcza nam ważnych informacji o pracy systemu receptorycznego. Jeden z nich przedstawiony jest na RYSUNEK 1-45. 1952). Obserwując za pomocą tego urządzenia jakąkolwiek scenę. RYSUNEK 1-44. Możemy sami zaobserwować znikanie obrazu dzięki reprodukcji obrazu angielskiego artysty Petera Sedgleya Lustrzana suita nr 9" (rys. widziany obraz już po kilku sekundach zaczyna stopniowo znikać. jakie osoba badana miała oglądać. (Riggs.RYSUNEK (1961). Tak odbity obraz pada na powierzchnię receptoryczną. analizującego informacje sensoryczne. Źródło: Riggs. Znikająjedne części. Do szkła kontaktowego w oku przymocowano małe lusterko. a tym samym i rzutowany obraz. trwa najdłużej (rys. Zwróćcie uwagę przede wszystkim na pewne cechy specyficzne rysunku. Powinniśmy dostrzec zbiór białych kwadratów na czarnym tle (tzn. obraz następczy . w której przestrzeń poruszania się obrazu będzie ściśle odpowiadała kątowi widzenia oka.) nałożony na właściwy rysunek. To właśnie jest efekt nystagmusa fizjologicznego. Obraz „nie roztapia się".przyp. Szczególnie interesujący jest nie tyle fakt ciągłego ruchu gałek ocznych. to znaczy zatrzymania jego ruchu na siatkówce. Właśnie dzięki temu można uzyskać określony efekt. Ratliff: Cornsweet i Cornsweet (1953) rysunku 1-44. Znikanie obrazu przebiega w sposób dość szczególny. tak że w efekcie pozostaje puste jednorodne pole w miejscu. 1-45). Nikną kolejno jego sensowne fragmenty. Wtedy przenieśmy wzrok na biały punkt. Przy starannej kalibracji można doprowadzić do sytuacji. że kiedy oko porusza się w prawo. wtedy żadne ruchy oczu nie doprowadzą do zmiany położenia obrazu na siatkówce. 1-43. Nie jest to przypadek. Obraz utrzymuje się tym dłużej. to wraz z nim przesuwa się lusterko. 1-46 -wkładka kolorowa). Źródło: Yerheijen migotać. jakby się rozpływały. Ta część obrazu. Za pomocą tego urządzenia uzyskujemy to. Istnieje szereg technik stabilizacji obrazu na siatkówce.

W tym wypadku znika obraz kręgów. czy podobnie zachowują się inne zmysły? Na przykład. (Nie zniechęcajcie się. Sygnały dźwiękowe charakteryzują się towarzyszącym im ruchem. a nawet koła. aby była zauważalna przez receptory. ale nie rezygnujcie. Nawet te dźwięki. W końcu kręgi całkiem znikną i pozostanie jednolita żółta płaszczyzna. 1-47). ale od razu w większych częściach. . Mimowolne ruchy gałek ocznych (nystagnnis fizjologiczny) prowadzą do znacznej zmiany intensywności obrazu na siatkówce (a). dopóty detektory te ciągle pracują i widzimy cały obraz. Znikanie i pojawianie się na nowo obrazów może być np. wszystkie systemy sensoryczne są zdolne do długotrwałego odbierania sygnałów tylko w takich warunkach. jeżeli upływa dłuższy czas. w końcu w tym tkwi przyczyna zniekształconego spostrzegania złożonych obrazów. a nie krąg wyraźny. Czy wyjaśnia to znikanie kręgów na obrazie Petera Sedgleya (rysunek 1-46 na wkładce kolorowej)? Na dole: Przedstawiono wpływ nagłych zmian intensywności. dlaczego znika tylko krąg zamglony. ale te ruchy o nieznacznej amplitudzie prowadzą jedynie do wibracji obrazu na receptorach siatkówki (rys. Przejście od jednego koloru do drugiego następuje tak płynnie. Wyraźnie zarysowany krąg (a) oczywiście nie znika. Jak widać. kąty. Dopóki od receptorów nerwowych siatkówki dociera wystarczająca ilość informacji. a miejsce ich zajęło żółte pole. Ale. kiedy fiksacja oka jest na wyraźnym kręgu.obwodów nerwowych odkrywających linie. kiedy wygasający sygnał sensoryczny powoduje. są niczym innym jak stałym układem drgań ciśnienia powietrza. Kiedy spoglądacie na rysunek. Jeżeli będziecie nieruchomo wpatrywać się w czarny punkt na rysunku b (lepiej zamknąć jedno oko). czy po pewnym czasie przestajemy słyszeć jednostajny sygnał dźwiękowy? Po drugie. to zamglony krąg szybko zniknie. Jednostajne sygnały dźwiękowe nie istnieją. a system wzrokowy wymaga sztucznego wprowadzenia ruchu. receptory wzrokowe przestają reagować. gdy poruszymy zegarkiem. ale pozostaje informacja o barwie: od tej chwili widzimy tylko ją. która jeszcze pozostaje dostępna. pasek do zegarka przestajemy odczuwać po jakimś czasie. Należy odpowiedzieć na dwa pytaniar Po pierwsze. że miały rozpływające się brzegi. zanim kręgi zaczną znikać. że mechanizmy spostrzegania błędnie interpretują tę informację sensoryczną. Jest to sprawa praktyki: im częściej będziecie to powtarzać. Inne systemy (zmysły smaku i dotyku) mają zdolność do adaptacji. tym szybciej pojawi się pożądany efekt. A jak wygląda odpowiedź na drugie pytanie? Kręgi znikały dlatego. Wrażenie smakowe lub zapachowe również znika po pewnym czasie. Ilekroć układ nerwowy zaprzestaje normalnie działaćjego braki nie są odczuwalne. kręgi znowu się pojawią. U góry: Wyjaśnienie. Pojawi się natomiast ponownie z chwilą. Początkowo dość trudno jest wywołać go. krawędzie. jeśli pobudzenie nie ulega zmianie. Nie spieszmy się zbytnio. Należy zachować ostrożność przy wyciąganiu wniosków o mechanizmach nerwowych na podstawie tego typu danych behawioralnych.i nie odrywając go nie poruszajmy też oczami. które wydają się stałe ze względu na ich wysokość i głośność. że ruch rozpływającego się brzegu nie może wywołać na tyle silnej stymulacji. Doznanie jest tego warte. Zatrzymajmy obraz-to przestaniemy go spostrzegać. Kiedy oko przestaje się poruszać. takich jak przesuwanie się soczewek.) Kręgi zniknęły. mającego miejsce w momencie. a następnie zaczną znikać części innych kręgów. Wyjaśniałoby to względnie długi okres trwania odbioru skomplikowanych obrazów w porównaniu z prostszymi. i to nie powoli. pozwala również Wyjaśnić nagłe znikanie całych fragmentów obrazu. ale te same ruchy oczu powodują jedynie nieznaczne zmiany w intensywności zamglonego kręgu (b). Wszelkie alternatywne wyjaśnienia trzeba też starannie rozpatrzeć. chociaż nie stosowaliśmy specjalnej aparatury w celu stabilizacji obrazu na siatkówce? Łatwo możemy znaleźć odpowiedź na pierwsze pytanie. kiedy sygnały te są zmienne. dlaczego znikają kręgi Sedgleya. że percepcja obrazu jest zależna od pracy bardzo złożonych detektorów cech . Jak wyjaśnić te zjawiska? Najpopularniejsze wyjaśnienie dotyczy faktu. to znaczy przestają przesyłać sygnały do centrum. jeśli choć odrobinę poruszymy oczami. a po chwili jako pierwszy zniknie krąg centralny. Może RYSUNEK 1-47. Rysunki te pochodzą z pracy Cornsweeta (1969). Na przykład. skutkiem technicznych trudności aparatu. a ponownie przypomina nam on o swoim istnieniu w momencie. kiedy mrugniemy okiem lub też przeniesiemy wzrok na punkt X. W efekcie braku sygnałów detektory te przestają funkcjonować i obraz wzrokowy znika w całości. wasze oczy mimowolnie poruszają się.

które wyraźnie kontrastują z tłem krążka. a następnie obserwując obracający się krążek odnosimy wrażenie. to odniesie wrażenie pozornego ruchu. I w tym przypadku efekt następczy silnej stymulacji mówi nam co nieco o wewnętrznym funkcjonowaniu systemu. lecz kolorowa-w kolorze dopełniającym do uprzednio oglądanego. jeżeli obserwujemy rozwijającą się spiralę. tak jakbyście chcieli powiększyć przejście. kiedy odejdziecie na bok i rozluźnicie mięśnie rąk. a następnie silnie „odpychajcie" rękoma framugę nad głową. zaopatrzyliśmy was w odpowiednią spiralę (rys. Stańcie w otwartych drzwiach. Poobserwujcie poruszający się przedmiot. a następnie przenosi wzrok na powierzchnię gładką i białą. Odbieramy wrażenie ruchu pozornego przy braku poruszającego się obrazu. Jeżeli potem przeniesie wzrok na przedmiot o wyraźnej fakturze (na przykład na ścianę albo jeszcze lepiej na tkaninę o delikatnej fakturze. że znikają sensowne składniki obrazu. Tak więc. ponieważ są to jedyne zmiany w percepcji. zasłonę lub prześcieradło). to oglądana następnie biała powierzchnia wyda się nam zielona. jakie potrafimy bez trudu opisać. odniesiecie wrażenie. który będzie się odbywał w kierunku odwrotnym w stosunku do obserwowanego wcześniej. zależnie od kierunku obrotów. a wzrok zatrzymamy na jej środku przez 30 sek. Analogiczne efekty charakteryzują również system mięśniowy. Spirala Efekty następcze Drugim ważnym źródłem dostarczającym informacji o procesie spostrzegania jest analiza następstw silnej stymulacji. Podstawowy warunek-obserwator bez przerwy patrzy w jeden punkt. to obraz następczy będzie biały. że w istocie nie ma żadnego ruchu: obraz wzrokowy jest nieruchomy. to obraz następczy przemieszcza się z dołu do góry. Może tylko dlatego sądzimy. to w obrazie następczym będzie się zwijała. Najwyraźniejszy efekt ruchu można uzyskać rysując na krążku spiralę. Jeśli spiralę tę (lub jej odbitkę) umieścimy na wirującym talerzu gramofonu. np.obraz nie został idealnie zatrzymany. jakby ręce same podnosiły się do góry. Efekty następcze ruchu. Eksperymenty nad zatrzymywaniem obrazu stanowią zapewne użyteczny pomost między naszym doświadczeniem percepcyjnym a mechanizmami nerwowymi leżącymi u podłoża systemu wzrokowego człowieka. 1-48). Źródło: Gregory (1970). Jeżeli pierwotne oświetlenie było niebieskie. to wystąpi efekt następczy ruchu. zauważymy. Obserwatorowi. Aby ułatwić wam obserwację efektu następczego ruchu. że spirala ta zwija się lub rozwija. ale możemy też znaleźć i inne przedmioty. JAK UZYSKAĆ EFEKTY NASTĘPCZE RUCHU? Niezwykle efektywnym źródłem ruchu jest wirownica obracająca się z prędkością 3^1 obrotów na sekundę. Problemów tych nie należy oczywiście traktować jako podstaw do odrzucenia opisywanego zjawiska. którą po przerysowaniu na karton należy umieścić na talerzu gramofonu. Na wirownicy należy narysować linie. utrzymując w absolutnym bezruchu wzrok przez kilka minut. w czasie których trwa ruch. Klasycznym przykładem jest efekt wodospadu. ale jedynie jako impuls do dalszych badań. to obraz następczy będzie żółty. jeżeli obserwujemy powierzchnię o barwie czerwonej. ułatwi to obserwację ruchu. Przyglądając się uważnie powierzchni z określoną fakturą. . ta wydaje się nie biała. a jeżeli początkowo obserwowaliśmy czarną powierzchnię. Jeżeli przedmiot poruszał się z góry na dół. RYSUNEK 1-48. Szczególnie wyraziście prezentują się efekty następcze ruchu. który początkowo patrzy na jaskrawo oświetloną kolorową płaszczyznę.

Należy w takiej sytuacji wpatrywać się weń dłużej (róbcie to przy wyłączonym dźwięku). tym sposobem „zielone" reakcje przeważą nad „czerwonymi" i w efekcie białe światło będzie odbierane jako zielone. co przeszkadza w uzyskaniu efektu. reakcja na wyjściu takiej pary będzie stanowiła różnicę reakcji obu komórek. Zapoznajcie się z rysunkiem 1 -49 (wkładka kolorowa). Z tego względu w następstwie nadmiernej stymulacji (i zmęczenia). to istnieje jeszcze jedna alternatywna metoda znalezienia ruchu. Następnie wpatrujcie się w środek wirującej spirali nie odrywając wzroku co najmniej przez 30 sekund. Taką metodą jest użycie telewizora. która część całego systemu spostrzegania uległa zmęczeniu. Może to świadczyć o istnieniu dwu antagonistycznych systemów. jeśli zaś transfer nie wystąpi. to znaczy aktywność jednych hamuje równocześnie aktywność drugich. Również i tu komórki nerwowe połączone są parami. ten z prawej strony. Jeżeli receptor czerwieni znajduje się w jednej parze z receptorem zieleni. kiedy obserwujemy ten sam przedmiot. Obraz następczy. co w konsekwencji prowadzi do obniżenia ich wrażliwości na sygnały płynące z zewnątrz. Starajcie się nie poruszać głową i nie odrywać oczu tak długo aż cata figura zacznie migotać. Można dostrzec efekt następczy oddziaływania barwy wykorzystując dowolną barwną powierzchnię. dotyczy to zarówno ruchu. Stopniowo receptory czerwieni ulegają zmęczeniu i tracą swą zdolność do reagowania. zrozumiemy. Starajcie się jednak obracać ją dosyć wolno. to zmęczenie obejmuje centralną część systemu. po ustawieniu obrazu na maksymalną jasność i maksymalny kontrast należy ostrożnie manipulować pokrętłami synchronizacji poziomej. że istnieją w układzie nerwowym specyficzne detektory ruchu. główne efekty następcze ruchu powstają w wyniku długotrwałej obserwacji wodospadu. tak aby obraz przesuwał się przez ekran w sposób ciągły w górę lub w dół. w przybliżeniu z prędkością około 33 -y obrotów na minutę. który był charakterystyczny dla stymulacji początkowej. a komórka „zielona" będzie reagowała na światło zielone i na wyjściu pary pojawi się reakcja negatywna. że przy długotrwałej jednostajnej stymulacji detektory zasilające ten obwód wyższego rzędu ulegają zmęczeniu. w każdej parze komórki reagują na dwa różne rodzaje bodźców. Oba komponenty systemu reagują identycznie na białe światło i na wyjściu połączonych komórek znajduje się jedynie potencjał tła. Opisane wcześniej efekty . Przypuśćmy teraz. zwłaszcza w dobrym telewizorze. Jak już wspominaliśmy. na białym tle. Jednostka ta reaguje wzmocnieniem reakcji neuronów w wypadku ruchu w jednym kierunku i osłabieniem ich reakcji. Po drugie. ale normalna reakcja zmęczonych receptorów czerwieni jest zahamowana. Musimy jeszcze przyjąć. iż tworzą nową jednostkę-detektor wyższego rzędu. że zaangażo- wane tu mechanizmy nerwowe ulegają procesowi adaptacji lub zmęczeniu. Jeżeli nie dysponujecie gramofonem. kiedy ruch pojawia się w kierunku przeciwnym. tak aby można było sprawdzić możliwość transferu efektu następczego z jednego oka na drugie: jeżeli stymulacja jednego oka prowadzi do pojawienia się efektu następczego w drugim oku.ta została przystosowana do szybkości 33 -^ obrotów na minutę. Załóżmy. Jeżeli po tym włączymy białe światło. Można zatem przypuszczać. ale samo wystąpienie efektu nie daje informacji o tym. zmęczone detektory nie mogą przyczynić się w wystarczającym stopniu do zrównoważenia aktywności przeciwstawnych im detektorów i cały obwód sygnalizuje ruch przeciwny do tego. w dodatku detektory ruchu odbywającego się w jednym kierunku występują w parze z detektorami ruchu w kierunku przeciwnym. to receptory zieleni będą reagowały normalnie. tam. Jeśli nie możecie znaleźć wodospadu i nie chcecie lub nie potraficie skonstruować wirownicy. Przyjmijmy dalej. Aby móc to wyjaśnić. oba typy detektorów znajdują się w równowadze i wówczas na wyjściu tej nowej jednostki detektora występuje pewien stały niski poziom wyładowań-potencjał tła. że w pewnym momencie jedno z ogniw w łańcuchu procesów prowadzących do spostrzegania ulega zmęczeniu w wyniku długotrwałej stymulacji. Podstawowy sposób uzyskania tych faktów polega na oddzieleniu pól widzenia obu oczu. Powinniście zobaczyć szereg czerwonych serduszek (obraz następczy łatwiej pojawi się. efekt następczy zawsze jest w swej istocie przeciwstawny lub dopełniający w stosunku do oddziaływania początkowego. dlaczego barwa czerwona jest dopełniającą w stosunku do zielonej). który występuje w wyniku intensywnego wpatrywania się w daną barwę. jeżeli mrugniecie kilkakrotnie powiekami). które znajdują się na wkładkach barwnych. że oba typy detektorów są antagonistyczne. Wyjaśnienie efektów następczych Zwróćcie uwagę na dwa aspekty dotyczące efektu następczego. dotyczy ono jedynie części obwodowej. gdzie znajdują się zielone serduszka. jak i napięcia mięśniowego lub barwy (kiedy zajmiemy się mechanizmami widzenia barw. że detektory ruchu są tak ze sobą połączone. można po prostu umieścić w centrum spirali ołówek i wprawiać ją w ruch obrotowy. Wpatrujcie się uporczywie w czarny punkt z lewej strony. Wówczas przenieście wzrok na drugi czarny punkt. ale daje ona pożądany efekt. to oba reagują identycznie na obecność światła białego i na wyjściu połączonych komórek brak będzie sygnałów. Wreszcie można symulować wodospad odkręcając maksymalny strumień wody w wannie lub prysznicach i wpatrując się weń przez co najmniej jedną minutę. których działanie jest wzajemnie przeciwstawne. będzie drgał. który wskazuje brak ruchu. dowolny efekt następczy pojawia się w wyniku długotrwałej stymulacji jednego z tych antagonistycznych systemów: długotrwałej ekspozycji jednej z barw dopełniających lub długotrwałego ruchu w jednym kierunku. Efekty następcze barwy. polega na pojawieniu się barwy dopełniającej w stosunku do poprzednio działającej lub-jeśli wolicie-barwy przeciwstawnej. W analogiczny sposób można wyjaśnić również efekty następcze barwy. w tym również te. potrzebne są dodatkowe fakty. Ale komórka „czerwona" będzie reagowała na czerwone światło i na wyjściu pary pojawi się reakcja pozytywna. Metody tej specjalnie nie polecamy. Rozpatrzmy na przykład efekt następczy ruchu. Efekty następcze wskazują. że oko obserwuje przez pewien czas czerwoną powierzchnię. a potem przenieście wzrok na dowolne przedmioty znajdujące się w pokoju lub na czyjąkolwiek twarz. Po pierwsze. Niestety obraz. Kiedy ruch nie występuje. Teraz musimy przyjąć nowe założenie.

Czy efekt ten ogranicza się wyłącznie do linii poziomych. należałoby oczekiwać zniknięcia efektu w sytuacji rozmycia konturów. Jedna z nich to fakt. a linie ukośne biały. jeszcze spostrzegają białe linie jako zabarwione. pewna liczba detektorów linii barwnych. b) Adaptacja do barwy uzależniona od kierunku Stosunkowo niedawno odkryto szereg dość zagadkowych efektów następczych. związany prawdopodobnie z wyczerpaniem się zapasów substancji chemicznej w receptorach barw siatkówki. przekonamy się o tym. Przypuśćmy. białe linie poziome powinny wydawać się czerwonawe (ponieważ białe światło składa się z równych ilości czerwonego i zielonego światła). Niektórzy ludzie nawet po upływie 8-10 godzin od zakończenia eksperymentu ciągle RYSUNEK 1-50. iż należy wywołać zmęczenie jednego rodzaju detektorów linii. A są i tacy. wrażliwych na pewne układy cech zawarte w bodźcu wzrokowym. dostarcza nam model znacznie prostszego detektora (patrz s. Trudno natomiast określić dokładną lokalizację zmęczenia leżącego u podstaw efektów następczych ruchu. czy też jest przejawem ogólnej adaptacji do koloru zielonego? Aby to ustalić. że linie ukośne staną się poziome lub pionowe. tak aby białe pionowe linie ukazały się zabarwione na zielono. każdy wzorzec eksponowany jest przez około 5 sekund. co pozwalałoby na wysunięcie sugestii. można zatem traktować je jako wynik zmęczenia lub adaptacji mechanizmów obwodowych. którzy twierdzą. Ale najdziwniejsze w tym wszystkim jest to. Kiedy zajmiemy się omawianiem obwodów nerwowych.następcze barwy nie przenoszą się z jednego oka na drugie. rozpływania się granic między czarnymi a białymi liniami na wzorcu kontrolnym. to ujawni się ona w wystąpieniu efektu następczego. Detektory linii są znacznie bardziej złożone niż byłoby to niezbędne do wyjaśnienia omawianego tu zjawiska. jest to niezwykle długotrwałe utrzymywanie się zjawiska stosunkowo prostego dla systemu spostrzegania. że jest on niezwykle trwały. 127). Jednak w toku sprawdzania uzyskano odwrotny rezultat: zmiany ostrości nie miały wpływu na efekt. Jeżeli istnieje antagonistyczna grupa detektorów. Z kolei zmiana stopnia kontrastu między czarnymi i białymi liniami na wzorcu kontrolnym nie powinna mieć wpływu na efekt następcz"y dopóty. 1 -50a) i zielone poziome linie (rys. to znaczy jednostek funkcjonalnych. służących do rozpoznawania cech. Wniosek jest tu oczywisty: efekty następcze świadczą zarówno o występowaniu specyficznych obwodów nerwowych w systemie analizy sensorycznej. Jeśli te specyficzne efekty adaptacji do barwy byłyby wynikiem istnienia specyficznych obwodów detektorów linii. Zanim skończymy omawianie efektu McCollough. że efekt następczy utrzymuje się około tygodnia. to przybiorą one wówczas odpowiednie zabarwienie. otóż efekt ten utrzymuje się również w sytuacji spostrzegania poruszających się . trzeba równocześnie wywołać także zmęczenie odpowiednich detektorów czerwonych pionowych linii. że efekt ten nie jest zgodny z dwiema intuicyjnie wysuniętymi tezami dotyczącymi detektorów linii. białe linie poziome mają czerwonawy odcień. Nie należy jednak zbyt pochopnie wyciągać wniosków. Inne prace jednak tego nie potwierdzają. Efekt następczy wymaga długotrwałej stymulacji przy nieruchomych oczach. W ciągu 5 minut osobie badanej pokazywane są na przemian czerwone pionowe linie (rys. Zjawiska te po raz pierwszy opisała McCollough w 1965 r. a zwiększenie kontrastu nawet zwiększało efekt następczy. Źródło: Gibson i Harńs (1968). Efekt McCollough służy do zademonstrowania organizacji funkcjonalnej dwu uzupełniających się wzajemnie systemów. 1965). że lepszego wyjaśnienia danych eksperymentalnych. że istnieją odrębne detektory dla czerwonych i zielonych poziomych linii. Po długotrwałej ekspozycji zielonych linii poziomych. i zostały one nazwane efektem McCollough (McCollough. białe pionowe . Następnie prezentuje się osobie badanej wzorzec kontrolny złożony z białych i czarnych linii ułożonych w różnych kierunkach (rys. jak i o istnieniu specyficznych detektorów ruchu i barwy. chcemy odnotować interesujące zjawisko. Efekt ten niesie kilka niespodzianek. że możliwy jest transfer tego efektu z jednego oka na drugie. a następnie zaprezentować neutralny bodziec. została niedawno wykryta w mózgu małp. Jak zademonstrować ich obecność? Rozważania w poprzedniej części rozdziału wskazują. dopóki linie są wyraźnie widoczne. l-50c). Jak dowiemy się później. jakimi dysponujemy. \-50b). Jeżeli badany przechyla głowę w taki sposób. Teraz przyjmijmy. że istnieją również specjalne detektory kolorowych linii w systemie widzenia człowieka.odcień zielonkawy. Wysuwaliśmy już przypuszczenie dotyczące istnienia specyficznych detektorów linii. które mają maksymalną wrażliwość na linie o określonej barwie. jawiącego się po obserwacji czarnego kwadratu. że zmęczeniu ulegają procesy ośrodkowe. Wyjaśnienie tego efektu wiąże się ponownie z założeniem dotyczącym istnienia w systemie spostrzegania człowieka specyficznych detektorów cech. To właśnie zjawisko jest efektem McCollough. Jedne badania wykazały. Efekt ten wyraźnie nie jest prostym obrazem następczym w rodzaju białego obrazu następczego.

Udaje się im bardzo łatwo. Szybko uczą się odróżniać proste figury geometryczne . Nie ulega bowiem wątpliwości. jak i osoby widzące biorące udział w .koła. że detektory cech są niezbędne wyłącznie dla niższych gatunków zwierząt. Scadden. którym towarzyszy wysoka intensywność oświetlenia. jaką przebył palec na jego skórze. iaką literę ona przedstawia. już przy pierwszej próbie. jak i niewidomych. Biorąc pod uwagę prymitywność obrazów dotykowych. filiżanka czy telefon.5 sekund w górę. Jeden z takich aparatów przetwarza obraz wzrokowy na dotykowy w następujący sposób: 400 wibratorów dotykowych umieszczonych w kwadratowej kracie (bok kwadratu wynosi 25 centymetrów) jest przymocowanych do oparcia krzesła. do rozpoznawania obrazów przy użyciu tej aparatury jest w istocie bardzo duża. które zachowało się dzięki. ani też wyrazistych konturów? Jak rywalizują ze sobą różne obrazy na płótnie Salvadora Dali albo też różne interpretacje form stożkowatych w obrazie Magritte'a? Jak to wyjaśnić opierając się wyłącznie na detektorach cech? Pozwólcie. odróżnić pasy pionowe od poziomych. wibratory odpowiadające fragmentom obrazu o niskiej intensywności są nieaktywne. które nie zawierają ani linii. 1-51). Źródło: White. RYSUNEK 1-51. Dane te uzyskano w toku ostatnich badań nad systemami zastępującymi wzrok i przeznaczonymi dla osób niewidomych. nie zostały też wyodrębnione poszczególne typy tych detektorów. Saunders. kiedy obserwator przesuwa obraz kamery telewizyjnej wzdłuż obserwowanej sceny.słynnej rozrzutności procesu ewolucji. a u człowieka stanowią coś w rodzaju niedopatrzenia. Przeanalizujcie raz jeszcze ilustracje zamieszczone w tym rozdziale. Pewne właściwości ludzkiego spostrzegania dość trudno wyjaśnić.. Stromeyer i Mansfield. linie wydają się czerwonawe. zaś przy ruchu w dół przybierają barwę zielonkawą (Stromeyer. to czy są one potrzebne w normalnym rozpoznawaniu wzrokowym? Rozpatrzmy sytuację bardziej kontrolowaną. Początkowo osobie badanej prezentowany jest obraz składający się z poziomych pasów. W ten sposób. Bachy-Rita i Collins (1970). poruszających się w górę lub w dół. i zdecydować. W każdym razie jeden z wybitnych neurofizjologów (Spinelli. bez trudu uda się Warn ją rozpoznać. Większego doświadczenia wymaga rozpoznawanie przedmiotów bardziej złożonych. Bach-y-Rita i Collinsa. potem 5 sekund w dół i tak dalej. Po nabyciu wprawy. trójkąty. które mogą poruszać się w górę lub w dół. Wibratory przejmują wzorzec z kamery (aparat ten został skonstruowany i wypróbowany przez Withe'a. 1969. połączonej z zestawem wibratorów pobudzających dotykowe receptory skóry. Widzenie skórne" Jeżeli ktoś „nakreśli" palcem na waszych plecach lub dłoni jakąś dużą literę. przy czym w momencie poruszania się w górę pasy zabarwiają się na zielono. jakie metody mają zastosowanie przy poznawaniu tych rodzajów detektorów cech. przy czym ruch przebiega naprzemiennie. Czy oznacza to.obrazów. 1967) twierdzi. Saundersa. Osoba badana obserwuje całość przez 5 minut. że człowiek rzeczywiście ma detektory do wykrywania cech specyficznych. że przeanalizujemy jeszcze problem „widzenia skórnego". składający się z czarnych i białych linii poziomych. w której założony obraz wzrokowy rysuje się" nie na fotoreceptorach siatkówki oka. że istnieją rzeczywiście wrażliwe na barwy detektory ruchu? SPOSTRZEGANIE BEZ WYODRĘBNIANIA CECH Badania nad zatrzymywaniem obrazów oraz nad efektami następczymi dają nam wyobrażenie o tym. zdolność obserwatorów zarówno widzących (z oczyma zasłoniętymi). Jest to zjawisko analogiczne do efektu McCollough. Kiedy obraz kontrolny porusza się w górę. kwadraty. Fragmenty obrazu wzrokowego. układ intensywności oświetlenia tej sceny zostaje przetworzony na obrazy dotykowe na skórze pleców (rys. jak np. aktywizują wibratory w odpowiadających im miejscach kraty. Aparat przekształcający obraz wzrokowy na obraz dotykowy składa się z kamery telewizyjnej. odwołując się do systemów zawierających detektory cech. Zmieniony został tylko jeden warunek: zamiast nieruchomych linii położonych w różnych kierunkach eksponowano linie poruszające się w różnych kierunkach. lecz na dotykowych receptorach skórnych. Jakie cechy specyficzne są tam przedstawione? Jak rekonstruowany jest obraz psa z różnorodnych plamek. 1970). Jeżeli rozpoznawanie obrazów na podstawie wrażeń dotykowych może odbywać się bez pomocy detektorów cech. zarówno niewidomi. zaś przy ruchu w dół na czerwono. Czyżby skóra posiadała detektory cech pozwalające na rozwiązanie tego zadania? W celu zinterpretowania tego typu wrażeń skórnych człowiek musi być zdolny do odtworzenia drogi. 1970). Obserwator siedzi na krześle plecami do wibratorów. Jednakże ciągle jeszcze nie znamy dokładnie ich ogólnej roli w procesie spostrzegania. Scaddena. . Spójrzcie na cętkowanego psa lub też na inne rysunki. które prawdopodobnie funkcjonują w systemie wzrokowym człowieka. Po 5 minutach eksponuje się osobie badanej wzorzec kontrolny.

Ta ostatnia zdolność do odbioru głębi obrazu na podstawie dwuwymiarowego obrazu dotykowego jest szczególnie interesująca. że kanały nerwowe przekazujące informację dotykową funkcjonują podobnie jak kanały przekazujące dane wzrokowe? Czy zatem system analizujący informację dotykową posiada detektory linii oraz detektory kątów? A jeżeli nie. Kiedy oko wykonuje naturalne ruchy. jak i na ocenie wybranych teorii rozpoznawania obrazów. Dysponujemy analogicznymi danymi dotyczącymi ruchów oczu . poinformował o tym. Należy szczególnie zaznaczyć istotną rolę aktywnego ruchu w rozpoznawaniu obrazów dotykowych. jeżeli przedmioty były rozmieszczone na stole i obserwowane nieco z góry. kiedy obserwatorowi pozwolono swobodnie poruszać plecami. Ten fałszywy efekt kompensuje się tylko w toku aktywnych ruchów oczu. obserwatorzy potrafili opisać ich wzajemne położenie oraz względną głębię obrazu. Wiele przedmiotów. Trzeba tu dodać. choć nie widzi. uzyskujemy wrażenie. Kiedy jednak niewidomemu obserwatorowi eksponowano przedmiot. że na ogół systemy spostrzegania są tak zaprogramowane. iż prawidłowe rozpoznanie ułatwiła obserwatorowi sytuacja. Ale. że dotyczy to tylko tych ruchów. kiedy sam posługiwał się telekamerą. Główną wskazówkę pozwalającą na ukierunkowanie przedmiotów w przestrzeni stanowi niewątpliwie względna wysokość przedmiotów znajdujących się w różnej odległości od obserwatora. których badani nie mogli nauczyć się rozpoznawać. ale nie potrafimy jeszcze odpowiedzieć na nie. Mamy za sobą pierwsze kroki w zakresie badania problemów dotyczących rozpoznawania obrazów. upoważnia nas do stwierdzenia. Przekonamy się.eksperymencie mogą na podstawie obrazów dotykowych rozpoznawać 25 przedmiotów codziennego użytku. analiza cech nie może być uważana za wystarczającą do wyjaśnienia wszystkich właściwości ludzkiego spostrzegania. . jak po raz pierwszy odkrył związek między modyfikacją dotykowo odbieranej wielkości przedmiotu a jego odległością: efekt ten wykrył nagle. W dwu następnych rozdziałach rozpatrzymy niektóre z tych problemów bardziej szczegółowo. że proces wyodrębniania cech odgrywa ważną rolę tak w badaniu mechanizmów fizjologicznych. Można więc sądzić. Nawet niektórych złudzeń wzrokowych można doświadczyć w ten sposób. którego kształty nie były mu znane z wcześniejszych doświadczeń dotykowych. który wielokrotnie opowiadał studentom o zmianach wielkości przedmiotów wraz ze zmianą ich odległości. Ruch odgrywa ważną rolę w przetwarzaniu informacji wzrokowej. z zawodu psycholog. regulowane przez mięśnie oczne. łatwiej identyfikowano w sytuacji. Co więcej. Czy to. jak wskazują materiały zawarte w tym rozdziale. na zasadzie wglądu (typu reakcji „aha") w czasie przybliżania obserwowanego przedmiotu do obiektywu kamery telewizyjnej. Jeżeli ktoś inny porusza przedmiotem (lub kamerą telewizyjną). wywołanych przez lekkie naciskanie palcami. kiedy kamera pozostawała nieruchoma. W zasadzie niewidomi od urodzenia wykonywali to zadanie nie gorzej niż obserwatorzy mający normalny wzrok. to w jaki sposób analizowane są złożone obrazy dotykowe? Być może złożone detektory nie są aż tak ważne i stanowią „przedmiot luksusu" w systemie wzrokowym? Wszystkie te pytania są zapewne niezmiernie intrygujące. że wszystko wokół porusza się. Warto dodać. Jeden z niewidomych. Tak więc nawet ludzie niewidomi mogą doznawać złudzeń „wzrokowych". aniżeli z reakcji na sygnał statyczny dochodzący z otoczenia. że tak samo wygląda sprawa ruchu dla wrażeń dotykowych. badany czuje. otaczający nas świat wygląda normalnie. receptory. Możliwe. linie rysunku. tak że obraz dotykowy przesuwał się po plecach drażniąc różne. to wywołany w ten sposób ruch nie ułatwia spostrzegania.aktywnych i pasywnych. iż uzyskują więcej informacji z następstwa zjawisk wywołanego poruszającym się obrazem. Przy pasywnych ruchach oczu. chociaż zazwyczaj uważa się. w tym celu niezbędne jest wykorzystanie odpowiednich bodźców dotykowych. A jednak tą drogą rozpoznawane są skomplikowane obrazy. że takie złudzenia pojawiają się na stosunkowo wysokim poziomie analizy percepcyjnej. pobudzającego receptory siatkówki. tzn. nie mógł go rozpoznać. co powiedzieliśmy do tej pory. W omawianym przypadku skóra odbiera układ kropek-gruba analogia obrazu wzrokowego. Badanie systemów zastępujących widzenie pozwala na postawienie zasadniczych pytań dotyczących struktury analizy percepcyjnej. które obserwator może sam regulować. jak i w konstruktach teoretycznych. Część obserwatorów dostrzegła również związek między odległością przedmiotu a jego odbieraną wielkością. Skoncentrujemy się zarówno na operacjach zachodzących w komórkach odpowiedzialnych za wstępne przetwarzanie sygnałów.

Maturany.wystarczy zbliżyć się do niej od tyłu. które ją otaczają. jeżeli nagle zmieni się oświetlenie. kiedy owad znajdzie się dostatecznie blisko. impulsy stają się coraz silniejsze. przeznaczonym do wyszukiwania pokarmu: METODY FIZJOLOGICZNE Neuron Rejestracja reakcji neuronów TWORZENIE OBWODÓW NEURONOWYCH OBWODY PODSTAWOWE Budowa bloków Receptor Komórka nerwowa WYODRĘBNIANIE KONTURÓW Wrażliwość a czułość sensoryczna Hamowanie oboczne Obwody służące do wyodrębniania konturów Pola centralne i peryferyjne (center-surround fields) Obwody włączeniowo-wyłączeniowe REAKCJE W CZASIE Obwody służąCe do wytwarzania przemijających reakcji REAGOWANIE NA RUCH Obwody służące do wykrywania ruchu Światło porusza się z lewe] strony na prawą Światło porusza się z prawej strony na lewą PRZETWARZANIE SYGNAŁÓW W CIELE KOLANKOWATYM BOCZNYM WYODRĘBNIANIE CECH Proste komórki Charakterystyczne reakcje Jak zbudować detektory -szczeliny i detektory linii? DIPOLE Komórki złożone Komórki superzłożone WNIOSKI Jak zbudować komórki złożone? Jak zbudować komórkę superzłożoną? . trzy związane są z wyodrębnieniem względnie ogólnych cech sytuacji wzrokowej: Są to: detektory ostrości. Z czterech detektorów. Żaba wydaje się na ogół nie zwracać uwagi na wiele rzeczy. reagujące na ogólne obniżenie oświetlenia. stanowią poruszające się cienie. Po trzecie zaś. że żaba robi użytek ze swego wzroku. po czym łowi go szybkim i precyzyjnym ruchem języka. przedmiot musi być ciemny. detektory kontrastu ruchu. Jak tylko taki przedmiot pojawi się w polu widzenia. różnorodne figury geometryczne. kiedy ta granica porusza się.. dotyczącej badań nad systemem wzrokowym żaby: „Postanowiliśmy. Co badacze ci spodziewali się znaleźć w oku żaby? Pozornie świat wzrokowy żaby nie wygląda na zbyt skomplikowany. należało eksponować żabie możliwie zróżnicowany zestaw bodźców wzrokowych: nie tylko plamki świetlne. W efekcie chcieliśmy ustalić. Wydaje się. Właśnie z powodu braku aktywności poznawczej łatwo jest ją złapać . powinien się poruszać i mieć względnie okrągły kształt. jakie cechy wspólne z całego bogactwa bodźców są wyodrębniane przez określone włókna albo też grupy włókien znajdujące się w nerwie wzrokowym. i detektory ciemności. Najbardziej interesujące są jednak detektory czwartego typu-detektory wypukłych krawędzi. Analizując system wzrokowy żaby. takie. Po drugie. chcieliśmy spróbować znaleźć podłoże anatomiczne grupowania percepcyjnego". np. reagujące tylko w tych przypadkach. że główny sygnał niebezpieczeństwa.. że odpowiada on w pełni zachowaniu żaby. jest jej umiejętność chwytania poruszających się szybko owadów. Przetwarzanie informacji przez układ nerwowy OKO ŻABY ANATOMIA DETEKTORÓW OKO ŻABY Od czego należy zacząć badanie nad przetwarzaniem informacji w układzie nerwowym? Jeden ze sposobów podejścia zaprezentowany został w klasycznej już dziś pracy Lettvina. Lettvin i jego wpółpracownicy stwierdzili. Oko żaby okazuje się być zdolne do wyławiania z sygnału wzrokowego tylko czterech typów informacji. w wyniku mrugnięcia). które to uprzedzają ją o zbliżającym się napastniku. jakie posiada. kiedy w polu widzenia porusza się mały ciemny przedmiot. Detektor kontynuuje swą pracę nawet wtedy. reagujące tylko wtedy. należało znaleźć sposób rejestracji impulsów nerwowych. nieruchome i poruszające się itp. Właściwie jedyną oznaką. W miarę jak przedmiot zbliża się do żaby. że nasza praca powinna wyglądać następująco: Po pierwsze. detektor wypukłych krawędzi zaczyna wysyłać słabe impulsy. Aby ten detektor zaczął działać. z włókien nieuszkodzonego nerwu wzrokowego. silnie reagujące na granicę między jasnymi i ciemnymi częściami. Oczekuje ona momentu. lecz również takie przedmioty.2. McCullocha i Pittsa (1959). które byłyby dla niej jadalne. jaki dociera do żaby. i wykazuje względnie słabą aktywność poznawczą. Detektor ten jest oczywiście detektorem owadów. które mogłaby odebrać jako zagrażające. gdy przedmiot nagle zniknie z pola widzenia (ale impulsy zanikają.

nie znajdujemy odpowiedzi. Oko kijanki ma bowiem nie cztery. a ona." Nie potrafimy badać komórki pod mikroskopem i w tym samym czasie odprowadzać od niej impulsy elektryczne. Mózg żaby jest dość prymitywny. Przygotowanie komórki wzrokowej do badań mikroskopowych musi naruszyć jej funkcjonowanie jako detektora bodźców. z drugiej ogranicza możliwości przystosowawcze. Rysunek 2-1 przedstawia: a) klasyfikację komórek nerwowych postulowaną przez Lettvina i współpracowników (1961). które komórki odpowiadają receptorom każdego z tych typów. Pozwoliło to na zidentyfikowanie komórek określonego rodzaju-tych. Pozostały już tylko do wyodrębnienia dwa rodzaje komórek: detektora kontrastu ruchu i detektora ciemności. która z tych komórek odpowiada danemu receptorowi. których brak jest w oku kijanki. aby przystosowywać się do nowych warunków. lecz trzy rodzaje różnych komórek (rys. szczegółowe badania fizjologiczne dokonane na żywych kijankach wykazały. b) klasyfikację neuronów rzeczywiście odkrytych u kijanki przez Pomeranza i Chunga (1970). I tu znowu odwołano się do logiki dedukcyjnej. Mikrofotografia • (jednakowe powiększenie) trzech typów komórek zwojowych. Wtedy rzeczywiście widzimy cztery typy komórek. Ponadto detektory te wysyłają impulsy do różnych części mózgu i każdy z nich wygląda inaczej. . jak ona wygląda. że są to detektory wypukłych krawędzi. RYSUNEK 2-1. Dzięki istnieniu w oku żaby detektora owadów cały proces koordynacji wzrokowo-ruchowej związanej z łapaniem much zostaje znacznie uproszczony. na przykład rozsypać wokół niej świeżo zabite muchy. aby móc równocześnie określić nie tylko. może zginąć z głodu: w efekcie braku ruchu wzorzec zawodzi i żaba nie zwróci najmniejszej uwagi na otaczające ją martwe muchy. Taka specjalizacja żabiego oka świadczy z jednej strony o wysokiej efektywności i skomplikowaniu mechanizmów nerwowych. i c) fotografie komórek odkrytych przez Pomeranza i Chunga. Dlatego też Pomeranz i Chung szukali wsparcia w logice dedukcyjnej. Ustalenie związku między typem detektora a rodzajem komórki wymagato dużego sprytu. jakie są niezbędne do efektywnego łapania much. Wystarczy jednak umieścić żabę w nowych warunkach. jaki przedstawiliśmy. nie żabę. Oczywiście można zrobić sekcję oka żaby i oglądać je pod mikroskopem. że oko żaby zawiera wzorzec nerwowy pozwalający rozpoznawać muchy i inne owady. odkrytych w siatkówce kijanki. ANATOMIA DETEKTORÓW Różnorodne funkcje czterech typów detektorów odkrytych w oku żaby mają swoje odpowiedniki w morfologii komórek nerwowych. że nie mają one detektora kontrastu. System rozpoznawania bodźców wzrokowych. mimo takiego nadmiaru pożywienia. że na peryferiach siatkówki oka kijanki znajdują się komórki wyłącznie jednego rodzaju. Tak więc należy przypuszczać. nie jest odpowiednio elastyczny.dostarcza właśnie takich informacji. ale i jak funkcjonuje. Źródło: Pomeranz i Chung (1970). Ale na pytanie. Podstawowa trudność polega na tym. Następnie udało się ustalić. udało się ustalić. Niełatwo jest określić. Rejestrując reakcje żywych kijanek na peryferyczne bodźce. 2-1). Obrali za przedmiot swych badań kijankę. że na preparacie mikroskopowym widzimy martwe komórki. Przygotowanie histologiczne zawsze narusza struktury nerwowe. Widocznie ten detektor pojawia się w późniejszej fazie rozwoju u dorosłego osobnika.

część. Podobnie ciało komórkowe jednego neuronu może odbierać sygnały od niewielu lub też od tysięcy różnych neuronów. . że detektory owadów znajdziemy u wszystkich zwierząt. b) Schemat budowy neuronu pokazujący promienistą strukturę aksonu i dendrytów wychodzących z ciała komórki. powinien zatem mieć prostszą jednowarstwową strukturę. Rezultatem tych badań było wykazanie. Wskaźniki te okazały się wystarczające do rozwiązania zagadki.dendryty. c) Schemat połączeń neuronów w mózgu szczura i myszy. druga zaś jednowarstwowa. przeznaczony do wyodrębniania specyficznych informacji z obrazu wzrokowego.Spośród dwu pozostałych komórek jedna jest dwuwarstwowa. Badania nad okiem żaby ilustrują metody i założenia będące podstawą badań fizjologicznych. którymi przekazywane są sygnały specyficzne dla układu nerwowego-impulsy elektryczne. W samej synapsie pod wpływem napływającego b) RYSUNEK 2-2 a) Rysunek schematyczny różnych połączeń synaptycznych. przy tym komórek drugiego rodzaju było znacznie więcej. Te elektryczne (a ściślej jonowe) sygnały są generowane w ciele komórki jako reakcje na pobudzenie wejść synaptycznych. po którym informacja przechodzi od jednego neuronu do drugiego. dostarczanych przez receptory z otaczającego środowiska. przez którą przechodzi informacja przekazywana z jednej części organizmu do drugiej. przegrupowywania i analizowania danych. Proces ten przebiega małymi krokami. Pojedynczy neuron składa się z kilku części: ciała komórki (zwanego samą) oraz włókna nerwowego (zwanego aksonem). W połączeniach między neuronami bierze udział samo ciało komórki lub też jej cienkie wypustki . 2-2). ale jest równocześnie bardziej precyzyjny i elastyczny. w której pobudzenie jednego neuronu przekazywane jest do drugiego. Następnie musimy poznać sposoby połączeń neuronów w obwody nerwowe. lecz skuteczne zasady łączenia. Ograniczymy się do wyłożenia podstawowych danych dotyczących budowy i funkcji neuronu. Synapsa i dendryt Synapsa i soma Dendryty a) Dendryty METODY FIZJOLOGICZNE Neuron Podstawowym elementem układu nerwowego jest neuron-komórka. regulowany poprzez proste. Oczywiście nie należy oczekiwać. nosi nazwę synapsy (rys. Ponieważ detektorciemności ma większe pole recepcyjne i w dodatku spełnia znacznie prostsze funkcje niż detektor kontrastu ruchu. albo też odgałęzień tych jest wiele i wówczas możliwa jest znaczna liczba połączeń synaptycznych z innymi neuronami.neuronem .i metodami badania jego zachowania. musimy najpierw zapoznać się z podstawową jednostką układu nerwowego. w których dokonuje się analiza informacji dostarczanej przez narządy zmysłów. Aby móc zrozumieć te zasady. W istocie u wyżej niż żaba zorganizowanych osobników system przetwarzania informacji sensorycznych jest zbudowany w pewnym sensie znacznie prościej. Akson jest zakończony albo niewielką liczbą odgałęzień. że żaba ma dość skomplikowany system analizy sensorycznej. Źródło: Eccles (1953). Włókna nerwowe i dendryty można rozpatrywać jako izolowane przewodniki.

mające nieco większą średnicę.1 do 1 mikrona. Czasem końcówka mikroelektrody'jest tak cienka. tak że pojedyncze włókno nie może być odpowiedzialne za dostarczenie właściwej informacji do mózgu. która wypełnia lukę między zakończeniem aksonu od przekazującego impuls neuronu a częścią odbiorczą następnego neuronu. każda z nich spełnia wyspecjalizowane funkcje. że nie udaje się jej dostrzec pod normalnym mikroskopem i widoczna staje się dopiero przy użyciu mikroskopu elektronowego. Dla większości systemów sensorycznych charakterystyczne są cienkie włókna nerwowe o średnicy 3-5 mikronów («). który poprzez akson dociera do następnego połączenia synaptycznego. teoretycznie maksymalna częstotliwość reakcji neuronu wynosi ok. pobudzenie zaś drugich zmniejsza je.001 sek. Sygnał z wyjścia wzmacniacza przekazywany jest na monitor elektroniczny. Często duże liczby sąsiadujących ze sobą neuronów zdają się wydobywać z nadchodzącego sygnału podobną informację. które przekształcają elektromagnetyczną energię padającego na nie światła w impulsy nerwowe. W momencie. Znamy obecnie wiele różnych rodzajów komórek nerwowych. Pobudzenie pierwszych zwiększa prawdopodobieństwo reakcji neuronu. jeżeli ilość mediatora jest dostatecznie duża. oddzielne neurony w toku analizy i kodowania sygnałów sensorycznych współdziałają często z innymi w sposób złożony. Zależnie od rodzaju mikroelektrody. Częstotliwość reakcji neuronu zależy na ogół od częstotliwości i rodzaju impulsów na wejściu synaps. jak i słyszenia reakcji neuronów wywołanych przez sygnały zewnętrzne (rys. Przyrządem rejestrującym jest tu elektroda. w celu regeneracji. jak i mikroelektrody. gdzie cały ten proces powtarza się od nowa. dlatego też jego aktywność można rejestrować jedynie wówczas. zmiana potencjału elektrycznego ciała komórkowego neuronu osiąga wystarczający poziom do wzbudzenia impulsu. Wszystkie połączenia synaptyczne można podzielić na pobudzeniowe i hamujące. W takim wypadku wygodniej jest badać średnią aktywność sąsiadujących neuronów za pomocą makroelektrody. Tak więc. co pozwała na dokonanie analizy po jakimś czasie. można usłyszeć trzask w momencie.mediator. Z drugiej strony. praktycznie zaś jest znacznie niższa i waha się w granicach 300-800 impulsów na sekundę. RYSUNEK 2-3 Elektryczna wtyczka umieszczona na czaszce Rejestracja reakcji neuronów Reakcja neuronu stanowi krótkie wyładowanie elektryczne. Przykładem takich komórek (receptorów) są pręciki i czopki w siatkówce oka. receptory .impulsu uwolniona zostaje specyficzna substancja chemiczna . aby słabe impulsy elektryczne komórki stały się dostępne dla obserwatora. Dla nas szczególnie interesujące są tzw. Jeżeli sygnał ten zostanie przekazany do głośnika. W celu wyjaśnienia . Podobnie komórki wioskowe (włosowate) ucha wewnętrznego przekształcają energię mechaniczną sygnałów akustycznych w kod nerwowy. Jedynie w rzadkich przypadkach pobudzenie jednej synapsy wystarczy do pojawienia się impulsu w komórce odbiorczej. używa się bardzo małych elektrod-mikroelektrod. zależnie od potrzeb badawczych. W celu rejestracji aktywności grupy leżących obok siebie włókien stosuje się makroelektrody. 2-3). W użyciu są zarówno makroelektrody. podobnie można fotografować obraz pojawiający się na ekranie oscylografu lub też analiza pojawiających się impulsów może być dokonana za pomocą komputera. Po wytworzeniu impulsu neuron przestaje działać przez okres 0. Zwykle łączy się ją z wzmacniaczem elektrycznym. co wywołuje zmianę normalnego potencjału elektrycznego tego neuronu. ale występują tu również pewne ograniczenia. gdy neuron wytwarza impuls. Reakcja komórek na pobudzenie wszystkich synaps jest rezultatem jakby „głosowania chemicznego": stosunek „głosów" płynących z synaps pobudzeniowych i hamujących na wejściu danego neuronu determinuje poziom jego finalnej aktywności. Zwykle neuron musi otrzymać wiele impulsów. gdy uda się nam połączyć przewodniki elektryczne z neuronami. W celu rejestracji obrazu zmian napięć w neuronie w ciągu określonego czasu posługujemy się zazwyczaj oscylografem. jej końcówka ma średnicę od 0. kiedy impulsy nerwowe przechodzą przez elektrodę.komórki przetwarzające energię fizyczną przekazywaną z sygnału zewnętrznego w impulsy elektryczne. na ekranie pojawiają się małe punkciki lub kreski. zanim w jego ciele komórkowym pojawi się impuls-reakcja. Aby zarejestrować aktywność pojedynczego neuronu. Ponadto aktywność neuronu przebiegającą w określonym czasie możemy zapisać na taśmie magnetofonowej. 1000 impulsów na sekundę. aby dać możność obserwatorowi zarówno widzenia.

i to.istoty tych interakcji konieczne jest dokładne badanie pracy każdego neuronu z osobna. kiedy przedmiot porusza się z lewej strony. bada się tylko wówczas. Część materiału przedstawionego w tym rozdziale to precyzyjnie ustalone fakty. a następnie prześledzimy drogi nerwowe wiodące od nich do mózgu. jak je»t przekształcana informacja sensoryczną. aby przejść (teoretycznie) do systemu neuronów reagujących tylko na bardzo złożone przedmioty. Na jeden centymetr sześcienny mózgu przypada aż 40 milionów synaps. Wybór zwierzęcia eksperymentalnego zależy od wielu czynników. pozostałą część stanowią konstrukcje czysto teoretyczne. że o połączeniach neuronów w oku oraz o wzrokowych ośrodkach mózgu wiemy więcej niż o innych systemach sensorycznych. Jak przejść od prostej reakcji światłoczułych receptorów oka do neuronu reagującego tylko wtedy. przechodząc stopniowo do bardziej złożonych. Możliwe są tylko wtedy. wszerz pola widzenia? Jak sformułować teorię obwodów neuronowych? Na kolejnych stronach tej książki będziemy tworzyć obwody neuronowe. gdy ona pojawi się w polu widzenia? Analiza i rozpoznanie złożonych obrazów będzie tematem rozważań w następnym rozdziale. gdy ich systemy sensoryczne dają nam więks/o możliwości w badaniu specyficznych typów kodowania nerwowego. nie dochodząc do tego ostatniego etapu. Podstawowym przedmiotem naszego zainteresowania będzie system wzrokowy. Zanim jednak przystąpimy do stojącego przed nami zadania. kiedy w istocie w grę wchodzi cały kompleks elementów . musimy wyróżnić dwa poziomy tego systemu: zespół komórek przetwarzających nadchodzące z zewnątrz sygnały fizyczne w wyjścia nerwowe. badanie stacji synaptycznych jest niezmiernie użyteczne. Oznacza to. Zasady budowy bloków strukturalnych układu nerwowego są takie same dla wszystkich modalności zmysłowych. tym bardziej złożone organizmy musimy wybierać do badań. po pierwsze dlatego. Gdzie należy umieszczać elektrody? Dla sygnałów sensorycznych charakterystyczne jest łączne występowanie synaps włókien przewodzących informację sensoryczną w miejscu zwanym stacją synaptyczną lub stacją przekaźnikową. co otrzymujemy na wyjściu. do jakiej części mózgu należy. a to dlatego. jak receptor czy komórka zwojowa (ganglion). takie jak ryb\. od 6000 do 60 000 synaps. mechanicznych i elektronicznych. ruchu. ale ciągle jeszcze niepełne. Najczęściej eksperymentuje się z małpami i kotami. Zaczniemy od prostych obwodów. co dajemy na wejściu. że badania dotyczące specyficznych funkcji pojedynczych komórek mózgu są w powijakach. Pojedynczy neuron kory mózgu (a jest ich setki milionów) obejmuje. inne zaś ciągle wywołują dyskusje. że stanowi materiał dla naszych celów dogodny. Rezultaty. że mimo to udało się nam nauczyć tak wiele. w czasie których rejestracja neuronów stanów i dopuszczalny margines samej operacji lub stanowi niezbędny element jej przebiegu. Niektóre z nich są ogólnie przyjęte. koloru i innych cech przedmiotów. musimy ostrzec Czytelnika. Kiedy poznamy już zasady budowy obwodów nerwowych dokonujących analizy sygnałów wzrokowych.są to receptory lub odbiorniki oraz komórki. jakich dokonuje układ nerwowy. próbujemy dociec. że zaczniemy od systemów sensorycznych. A tymczasem. które w różny sposób zbierają i łączą nadchodzące impulsy nerwowe. Inne zwierzęta. Ponieważ większość operacji. gdy konieczne je^ dokonanie operacji neurochirurgicznych. na przykład na pojawienie się w polu widzenia naszej babci. komórki horyzontalne. Eksperymenty / ludźmi są zjawiskiem niezmiernie rzadkim. zdolne do wykrywania konturów figur. należy wyrazić uznanie. W świetle tych liczb oraz uwzględniając czułość mikroelektrod używanych do badania pojedynczych neuronów i wiele czynników biologicznych. Czy rzeczywiście można utworzyć detektor babci? Czy istnieje w mózgu komórka. Rozpatrzmy problem wykrywania poruszającego się przedmiotu. są niezmiernie obiecujące. jaką zasygnalizowaliśmy na początku książki. Im bardziej chcemy zbliż> c się do człowieka. W toku badania różnorodnych typów analizy informacji w systemach sensorycznych należy zawsze pamiętać o nieprawdopodobnym stopniu złożoności połączeń elementów nerwowych mózgu. przeprowadzana jest na połączeniach międ/> neuronami. zanim przejdziemy do wyczerpującego omówienia problemu. . która reaguje w specyficzny sposób tylko wtedy. zwane po prostu komórkami nerwowymi. Analizując to. Będziemy jednak musieli zatrzymać się w pewnym miejscu. kiedy przechodzi przez stację synaptyczną. łatwo będziemy mogli opracować analogiczne obwody dla innych systemów sensorycznych. w przeciwnym razie napotkamy trudność. Czytając kolejne paragrafy trzeba pamiętać. OBWODY PODSTAWOWE Budowa bloków Badając budowę obwodu sensorycznego. W takich sytuacjach wykorzystuje się mikroelektrody. w zależności od tego. powinniśmy zorientować się. System wzrokowy człowieka zawiera około 125 milionów podstawowych elementów receptorycznych w każdym oku. że neuron> jego siatkówki są dostatecznie duże i dostęp do nich jest łatwy.komórki amakrynowe. Zaczniemy od bardzo prostych interakcji układu nerwowego i stopniowo będziemy postępować w ten sposób. jak łączyć neurony. Nie będziemy sztywno posługiwać się terminologią przyjętą w neurologii i często będziemy używać takich terminów. TWORZENIE OBWODÓW NEURONOWYCH Mamy już teraz wszelkie niezbędne dane do utworzenia obwodów nerwowych. rzadko ptaki. a czasem określane jako dwubiegunowe (bipolars) lub zwojowe {ganglion cells). a po drugie dlatego. jakie uzyskano do dziś. które także wpływają na pomyślny przebieg każdego badania tego typu. aby sprawnie funkcjonowały. Przeprowadzono liczne badania podstawowe nad okiem ostrogona (Limulusa).

dla której reakcja neuronu stanowi pięć jednostek umownych. różnorodne receptory i rozliczne rodzaje mechanizmów synaptycznych. które wytwarza on w receptorze.receptory i komórki nerwowe. Rysunek 2-4 jest przykładem stosowania przyjętych oznaczeń. z zasady będziemy pomijać mechanizmy przetwarzające intensywność sygnału fizycznego w częstotliwość poszczególnych reakcji. Jednakże wyjaśnienie istotnych dla nas cech neuronu będzie łatwiejsze. dotyk. dźwięk. z jaką receptor przewodzi impulsy nerwowe. Dla ułatwienia.światło. Wyjścia receptora oznaczyliśmy liczbami: wskazują one na szybkość. Tak więc intensywność sygnału będziemy przedstawiać za pomocą liczby impulsów nerwowych. Sygnał o intensywności 5 oznacza sygnał o takiej intensywności. albo . działanie czynnika chemicznego-poprzez impuls nerwowy. Receptor reaguje na sygnały zewnętrzne .Receptor.w terminologii neurofizjologicznej . gdy ograniczymy podział na dwa podstawowe typy: przetworniki i łączniki (transfurmers andcumbiners). RYSUNEK 2-5 . Model receptora przedstawiony został na rysunku 2-4.

a czasem nawet równa 0. Ma ona dwa rodzaje połączeń. Aby system był dostatecznie wrażliwy.-0. . odpowiadająca spontanicznej aktywności. aby systemy sensoryczne były możliwie jak najbardziej wrażliwe na sygnały dopływające z otoczenia zewnętrznego. zmuszeni jesteśmy pójść na kompromis między utrzymaniem wrażliwości a rejestrowaniem szczegółów struktury sygnału. kiedy na jej wejściu brak jest jakichkolwiek sygnałów. a wejście mające ujemny (-) mnożnik. najprościej będzie przyłączyć do każdej z komórek kolejnego poziomu (komórki zwojowe) jak najwięcej receptorów-tak.. RYSUNEK 2-6. minus aktywność na wszystkich wejściach hamujących. to zanika zdolność rozróżniania niejednakowych rozkładów światła w obrębie tego obszaru.Komórka nerwowa (rys. Zmiany te mogą się rozciągać na znacznej części oglądanej sceny. tym wrażliwszy będzie system na słabe sygnały świetlne. Maksymalną reakcję komórki zwojowej uzyskuje się przez zsumowanie reakcji jak największej liczby receptorów (rys. wyjście neuronu powiększa się o 50 jednostek (0. Neuron ma często własne „wewnętrzne" tempo (częstotliwość) wyładowań. Rozmieszczenie połączeń nerwowych w aparacie receptorowym determinuje sposób kodowania tych zmian w postaci impulsów nerwowych w systemie wzrokowym. Hamowanie oboczne Metody badania systemu połączeń w siatkówce oka są dość skomplikowane. Przeanalizujemy w ogólnych zarysach rozmieszczenie receptorów jednego z systemów sensorycznych . Dla ułatwienia. W pewnych wypadkach wielkość ta może być większa lub mniejsza od 100. W opisywanych niżej obwodach częstotliwość własna. Jest to miejsce łączenia się różnych impulsów nerwowych. odpowiadając różnej jasności poszczególnych jej składników. Wejście charakteryzujące się dodatnim (+) mnożnikiem. Wartość wyjścia neuronu obliczamy jako sumę algebraiczną aktywności własnej plus aktywność na wszystkich wejściach pobudzeniowych. a połączenia hamujące kropkami. Ale za podwyższenie wrażliwości trzeba zapłacić określoną cenę. Wrażliwość a czułość sensoryczna Pożądane jest. Każdemu wejściu neuronu przypisana jest dodatnia lub ujemna wartość liczbowa-mnożnik. WYODRĘBNIANIE KONTURÓW W obrazie na siatkówce najistotniejszą informację niosą zmiany intensywności światła padającego na poszczególne części powierzchni siatkówki. Jeżeli jedna i ta sama komórka zwojowa zbiera reakcje receptorów z dużego obszaru siatkówki. oznacza to. połączenia pobudzeniowe (pobudzające) oznaczyliśmy na rysunku 2-5 strzałkami. Znaczna część wiedzy dotyczącej systemu połączeń neuronowych pochodzi z pewnych niezwykle pomysłowych eksperymentów. Tak więc. Na rysunku 2-6 możemy zobaczyć znaczną liczbę ciasno stłoczonych receptorów siatkówki. ale na wyjściu przekazuje tylko jeden (chociaż może być skierowany w różne miejsca). Możemy badać równocześnie zaledwie kilka różnych komórek. to wejście pobudzeniowe. rozważając najlepszy sposób rozmieszczenia receptorów na pierwszym poziomie sensorycznego przetwarzania informacji. Jeżeli na przykład mnożnik na wejściu wynosi „0. pole odbiorcze komórki zwojowej powinno być dość małe. Energia świetlna docierając do oka rozkłada się na powierzchnię zbudowaną z oddzielnych receptorów. Mikrofotografia komórek siatkówki człowieka w obrębie plamki żółtej. że na każde 100 jednostek aktywności na wejściu. Jednocześnie pożądane jest. komórka nerwowa może wysyłać impulsy nawet w takich wypadkach.foto recepto rów oka (słupki i czopki).Podstawowej wiedzy na temat oka dostarczyły badania nad okiem ostrogona (Limu- .5x100).5". Neuron odbiera na wejściu znaczną liczbę impulsów. Źródło: Poiyak (1957). W miejscach odpowiadających konturom przedmiotów mogą występować znaczne i bardziej gwałtowne zmiany intensywności. to na wyjściu neuronu aktywność maleje o 50 jednostek na każde 100 znajdujących się na wejściu. 2-7). Oba te wymagania wydają się sprzeczne. 2-5). to wejście hamujące. aby ich reakcje sumowały się w jednej komórce zwojowej. Im więcej receptorów zostanie przyłączonych do jednej komórki zwojowej. Inaczej mówiąc. Aby zachować szczegóły układów świetlnych. aby przechowywały one jak najwięcej szczegółów rozkładu energii odpowiadającego sygnałowi dochodzącemu z zewnątrz. Komórkę nerwową oznaczamy kółkiem. często przyjmowana jest za 100.5". Jeżeli wejście ma współczynnik . czyli wejść: pobudzeniowe i hamujące.

2-12). Widocznie receptor B nie wpływa na aktywność komórki zwojowej A. RYSUNEK 2-7 lusa)-(rys. Źródło: Cornsweet (1970). z pominięciem soczewki i innych tkanek (rys. co się stanie. dlatego łatwo można je preparować.hamowanie oboczne (lateral inhibition): aktywność . zobaczmy. 2-11). Zaczniemy ponownie od włączenia źródła światła pobudzającego receptor A. Skierujmy teraz światło na receptor B (rys. Załóżmy. kiedy podrażnimy jednocześnie oba receptory. kiedy światło skierowane jest bezpośrednio na receptor A (rys. że obserwowana jest reakcja komórki zwojowej. 2-8). aby można było bezpośrednio stymulować odrębne receptory. siła reakcji komórki zwojowej maleje (rys. Tym razem elektroda nie rejestruje żadnych zmian aktywności komórki zwojowej. Jeżeli pobudzenie komórki zwojowej wzrasta. krab ostrogon. że jest ono związane z aktywnością receptora A. Jak się okazuje. Jednakże zanim stwierdzimy. Tak więc.RYSUNEK 2-8. a następnie oświetlimy receptor B. możemy przyjąć. Limulus. Najpierw preparujemy oko w ten sposób. chociaż światło padające na inne niż A receptory nie może wywołać reakcji w omawianej komórce zwojowej. Dogodnie umieszczone oko ostrogona ma grube włókna nerwu wzrokowego. że wyłącznie receptor A oddziałuje na komórkę. 2-9). to jednak obniża aktywność tej komórki (jeśli znajdowała się ona uprzednio w stanie aktywności). 2-10). Ten prosty eksperyment pokazuje jeden z najważniejszych mechanizmów przetwarzania informacji sensorycznej . Następnie umieszczamy elektrodę w komórce zwojowej i włączamy światło.

Światło skierowane na receptor B Światło skierowane na receptor A Obwody służące do wyodrębniania konturów Przyjmując założenie o istnieniu mechanizmów hamowania obocznego. pozwala na obliczenie różnicy między dwoma wejściami. Jeżeli receptory oraz komórki zwojowe byłyby połączone ze sobą w sposób prosty i bezpośredni. Daje to bowiem możliwość wyliczenia wszystkich przekształceń złożonego sygnału świetlnego. w którym aktywność neuronów pobudzanych światłem o stałej intensywności byłaby stosunkowo słaba. który powoduje. w logicznie uporządkowany przekaz sensoryczny. Oko boczne ostrogom. ale nie może stanowić mechanizmu wyodrębniania konturów figury za pomocą takiej sieci.Światło na B Światło na A ł ł RYSUNEK 2-12 Rzeczywiste impulsy nerwowe RYSUNEK 2-9. Niezbędne są jakieś czynniki dodatkowe. że reakcje jednej komórki mogą być odjęte od reakcji innej komórki. Zaczniemy od sieci jednowymiarowej. gdzie wszystkie receptory ustawione są w jednym rzędzie. Dla pewnych celów byłoby to wystarczające. Takie warunki może . jednej komórki jest modyfikowana przez aktywność sąsiadujących z nią komórek. niewiele by to dało (rys. natomiast przy zmianach oświetlenia aktywność ta musi się znacznie zwiększać. Odzwierciedla ona działanie procesu hamowania. Dla wyróżnienia konturów niezbędny jest taki układ. Problem wyodrębniania konturów polega na określeniu miejsca. który w efekcie końcowym będzie przesyłany do wyższych ośrodków nerwowych. padającego na powierzchnię receptorów. inaczej mówiąc. Prostota jest tu tylko pozorna. 2-13). gdzie następuje zmiana intensywności światła. Pozornie koncepcja ta jest dość prosta. Struktura aktywności neuronów byłaby wówczas jedynie bardziej lub mniej dokładnym powtórzeniem właściwości układu światła padającego na te receptory. Źródło: Cornsweet (1970). rozpatrzymy podstawowe cechy sieci wyodrębniania konturów figur. Wszystkie zostają oświetlone.

który wyodrębnia ze struktury pobudzenia Jeftaego tylko kontury. Nie uwzględnia różnic w oświetleniu padającym na rożne części obrazu wzrokowego. zarejestrowanej w sytuacji prawie identycznej z opisaną powyżej.erwsze staje * oczywista RYSUNEK 2-13 . Zauważcie również. że wpływ jednego czynnego elementu na drugi jest wprost proporcjonalny do częstotliwości wyładowań^ W omawianym przypadku współczynnik proporcjonalności jest równy 0. że istnieje najwyraźniej pewien próg dla pojawienia się efektu hamowania: częstotliwość impulsów neuronu A zm. Łatwo to oaągnąc usSwszy współczynnik połączeń miedzy komórką zwojową a sąsiednimi receptorami ^Rysunk! 2-14 i 2-15 pokazują system. własnej możliwe są pozytywne . ze ^ r e a g u j e tylko przy zrmanach różnic w intensywność. 2-16). hamowanie ma charakter liniowy Wykres przedstawiony na rysunku 2-17 wskazuje. Musimy prowadzić bardzo staranne pomiary w celu ustalenia podstawo w ch wartość. Neurony oddziałują na siebie wzajem: A oddziałuje na B tak jak B na A. Jeżeli byjej nie było. Na rysunku 2-17 przedstawione są zapisy graficzne aktywności neuronowej. dzięki któremu aktywność danego receptora zależy od " i w n S d receptorów lezących po obu jego stronach.t na 20 wyładowań na sekundę. I oto uzyskaliśmy bardzo interesujący wynik Najsilniejsza reakcja pojawia się przy konturach. z których jeden zupełnie nie zmienia sygnału. ' W Mn to sposób zachowując ten sam schemat zasadniczy. reakcji na pobudzenie. Iluluje to wykres umieszczony u dołu rysunku 2-15. Jednak w momencie kiedy pojawia się spadek częstotliwości wyładowań neuronów. ale pozostaje rowmez informacja o względnych intensywnościach światła padającego na różne części obrazu. Musimy więc So Jednostek aktywności. Można to zrobić na przykład. . Po uważnej analizie tych schematów można dostrzec. . Tak jak i uprzednio obniża się częstotliwość impulsów nerwowych z chwilą. Scemy aby komórka zwojowa w ogóle nie reagowała na to źródło światła. . Taki model jest zbyt jednostronny. możemy zmienić również rodzaj informacji wydobywanej z obrazu wzrokowego.P<. S m n o ż n i k wynosi „-0. Trzeba będzie poszukać kompromisu między dwoma typami obwodów. Przy zwięk- . ale zmieniając stosunki w procesie hamowania. negatywne reakcj iomórkr wyrażają się one w podwyższeniu lub obniżeniu jej normalnej aktywność. gdy włączymy źródło światła A. Po p. . Rozpatrzmy dla przykładu eouiący przypadek: mamy stale źródło światła 10 jednostek (oznacza to ze " b u E y t y m ^ a t ł e m receptor wytwarza reakcję charakteryzującą ac liczbą 10). mech będzie po 5 z każdej strony.enia się dopiero wtedy gdy aktywność neuronu B osiągnie 10 wyładowań na sekundę.2" (rys. me moglibyśmy uzykać negatywnej część.16. występujących w rzeczywistym procesie hamowania w k a d z i e nerwowym. P^edstawTony tu obwód reaguje wyiączme na kontury. P r z e m k a świat w rysunek kreskowy. pozostawia z niego jedynie kontury. poprzez zmniejszenie efektu hamowania oboranego. światła padającego na k Jn eczTość istnienia aktywności własnej komórki.newmć hamowanie oboczne. ponieważ negatywna aktywność to ab ud DzTękHstniniu aktywność. a drug. gdzie aktywność własna ustalona J t — t r n u S C k r S n y c h zagadme.

OBWÓD PODSTAWOWY Światło Reakcja ISTOTNE OBLICZENIA Receptory 5 10 Komórki zwojowe 10 5 5 Reakcje RYSUNEK 2-14 Procesy przetwarzania .

Receptor mórki zw Reakcje Odpowiada 0. . Niżej: Źródło: Ratliff i Hartline (1959). U góry: Źródło: Ratliff (1965).5 mm na powierzchni oka RYSUNEK 2-18.

Dzięki temu jedynie pobudzająca część pola recepcyjnego otrzymywała bodźce. Początkowo światło eksponowano. jak i hamujące. Elektrodę wprowadzono do komórki zwojowej i rejestrowano reakcje na bodziec świetlny. Zanim zakończymy ten eksperyment. ale znacznie łatwiejsza do przeprowadzenia. W ten sposób w obwodzie tym współczynnik hamowania osiąga-0. Rozważmy typowy zapis z siatkówki kota. siatkówka działa nieco inaczej niż u kraba (ostrogona). co przedstawiono na rysunku 2-16. jednak wydaje się nam. oparte na hamowaniu obocznym. jak to pokazują strzałki. Wykres (linia ciągła) przedstawia aktywność neuronów w porównaniu z rzeczywistym rozkładem intensywności dla bodźca świetlnego^ (oznaczonym linią przerywaną). U innych zwierząt sprawa przedstawia się odmiennie. trzeba było przemieszczać światło tak. świetlne i krzywa oznaczona trójkącikami na rysunku 2-18 odzwierciedla wynik aktywności neuronu bez hamowania. że intensywność pojedynczego pasma nie jest jednolita. Po drugie. zaznaczone są granice szybko zmieniających się intensywności światła. w której zrobiono maleńki otworek umieszczony. Z kształtu krzywej wynika. co jest dość bliskie -0. W oku ostrogona dana komórka może mieć tylko negatywny wpływ na sąsiednie komórki. Jest to operacja równoważna z przemieszczaniem elektrody. ale podstawowe cechy analizy są podobne. rezultat powinien odpowiadać waszemu spostrzeganiu tych pasm. . że reakcja neuronów dokładnie oddaje układ pobudzenia świetlnego. Przemieszczając światło odnajdu- Położenie szeniu częstotliwości wyładowań o każde 10 impulsów na sekundę uzyskuje się obniżenie efektu hamowania do wielkości równej 1. Elektrodę rejestrującą umieszczono na jednej komórce zwojowej. RYSUNEK 2-19. jak i obniżenie aktywności w danej komórce zwojowej. Jednakże ten podstawowy mechanizm jest wielce elastyczny i może być użyty do innych typów analizy obrazu wzrokowego. dokładnie nad miejscem. Aby odkryć reakcję na dany układ świateł. Fotografia przedstawia ten sam test świetlny. Jednak w toku analizy tych bardziej złożonych systemów wzrokowych pojawiają się nowe problemy. Pouczająca będzie próba narysowania takich obwodów.20 -współczynnikowi. : Pola centralne i peryferyjne (center-surround fields) U bardziej złożonych organizmów. pojedynczy receptor może się łączyć z wieloma różnymi komórkami zwojowymi i wtedy nie możemy tak ograniczyć źródła światła.6 impulsów na sekundę. Czy występuje wrażenie. Następnie maskę zdejmowano i na oko padał cały układ świateł. nakrywszy przedtem oko maską. który opisywaliśmy wcześniej. gdzie znajdowała się elektroda (kółko z krzyżykiem na rysunku 2-18). na przykład ssaków. Zarejestrowana aktywność przedstawiona została na rysunku 2-18 (krzywa oznaczona kółkami): sieć nerwowa nie reprodukuje już w prosty sposób bodźca świetlnego. która nie zmienia się w obrębie danego pasa? Spróbujcie odnaleźć typ reakcji neuronu na taki układ pasm opierając się na schemacie przedstawionym na rysunku 2-16. Sąsiednia komórka receptoryczna może wywołać zarówno zwiększenie. który wspólnie wybraliśmy dla obwodu nakreślonego uprzednio. W tym momencie zaczynały działać wszystkie czynniki hamujące. Dzięki temu rozkład reakcji w oku ostrogona powinien być niemal identyczny z tym. Wszystkie badane przez nas do tej pory systemy sensoryczne zdają się mieć mechanizmy wyodrębniania konturów.16. pozostawiając elektrodę w pozycji stałej. aby pobudzało tylko jedną komórkę zwojową.Położenie Rysunek 2-18 przedstawia rzeczywistą częstotliwość reakcji neuronu zarejestrowaną w oku kraba (ostrogona). przeanalizujcie uważnie pasma przedstawione na rysunku 2-19. Źródło: Cornsweet (1970). Każde z pasm przedstawionych na fotografii ma jednakową intensywność. że zaciemnienie przedstawionych pasm zmienia się w sposób jednolity? Czy każde z pasm ma jednakową intensywność. połączenia między receptorami i komórkami zwojowymi u wyższych organizmów mogą być pobudzeniowe. Po pierwsze.

który może aktywizować daną komórkę zwojową.Światło RYSUNEK 2-20. Z kolei nieznacznie poruszając źródłem światła postaramy się dokładnie określić obszar na siatkówce. Obszar. Widać to na rysunku 2-20. Światło RYSUNEK 2-21 Pole recepcyjne Pole recepcyjne Komórka zwojowa Wielkość reakcji komórki zwojowej Komórka zwojowa Wielkość reakcji komórki zwojowej jemy tę część siatkówki. Kiedy odbierane źródło światła wychodzi poza granice tego kolistego obszaru pobudzeniowego. 2-21). wyłączenie światła powoduje w komórce zwojowej krótkotrwały nagły skok aktywności. . ma także kształt kolisty i otacza. strefę pobudzeniową (rys.1 do 1 milimetra. przy czym poziom aktywności występujący w ślad za gwałtownym skokiem może być tylko nieznacznie wyższy od poziomu spontanicznej aktywności własnej. Do rozkładu reakcji neuronu dołączyła się nowa właściwość: dana jednostka funkcjonalna reaguje na pobudzenie świetlne początkowym gwałtownym skokiem aktywności powyżej poziomu aktywności stałej. Typowy kształt obszaru pobudzeniowego to wydłużone koło ze średnicą około 0. której pobudzenie prowadzi do wzmocnienia reakcji -jest to obszar pobudzeniowy. w którym pojawia się reakcja na zgaszenie światła. rodzaj reakcji komórki ulega zmianie: zamiast obniżenia aktywności do poziomu stałej aktywności własnej.

typ reakcji.Światło RYSUNEK 2-22 centrum.do obniżenia aktywności tej komórki. gdzie jednostka jest hamowana w momencie stymulacji obszaru centralnego. Jedną z możliwości jest założenie. Nazwiemy je jednostkami wyłączeniowymi pole centralne i włączeniowymi pole peryferyjne. Pole recepcyjne Obwody włączeniowo-wyłączeniowe Jakie mechanizmy nerwowe prowadzą do takiego uzupełniającego układu włączeniowo-wylączeniowego? Wykorzystując podstawowe mechanizmy receptor-komórka zwojowa. jakim mechanizmem posługuje się rzeczywisty układ nerwowy? Możemy przyjąć. Dlatego też. Rozpatrzmy pole z „plus-centrum" i „minus-peryferie". 2-23). Stwarza to konieczność wprowadzenia widocznej na diagramie nowej Pole recepcyjne Komórka zwojowa Wielkość reakcji komórki zwojowej Taką jednostkę funkcjonalną . Ogólnie możemy przyjąć. możemy się spodziewać. które dotychczas rozpatrywaliśmy.komórkę zwojową wraz z jej polem recepcyjnym-będziemy nazywać jednostką włączeniową (+) pole centralne i wyłączeniową (-) pole peryferyjne (on center-offsurround). możemy bez większego wysiłku skonstruować odpowiednie obwody. zarówno na Komórka zwojowa RYSUNEK 2-23 . Problem jednak w tym. że układ nerwowy jest raczej symetryczny. uzupełniający w stosunku do pierwszego. może w ogóle nie wywołać żadnej obserwowalnej reakcji (rys. Rozproszone światło na całe pola recepcyjne. Oświetlenie części centralnej prowadzi do wzmocnienia aktywności komórki zwojowej. A zatem jako uzupełniające w stosunku do jednostek włączeniowych pole centralne i wyłączeniowych pole peryferyjne istnieją w tej samej liczbie jednostki z odwrotnym typem organizacji. oświetlenie peryferii . że powinien istnieć drugi. wzmożoną aktywnością zaraz po wyłączeniu źródła światła. tzn. jak i na peryferie. a pobudzana poprzez stymulację peryferii. odkrywszy jakiś charakterystyczny dlań rodzaj reakcji. poprzedzonego jednak krótkotrwałą. że istnieje tu szereg możliwości. 2-22). a peryferie są w pełni powiązane z hamującym systemem wyłączeniowym (rys. że obszar centralny jest całkowicie powiązany z pobudzeniowym systemem włączeniowym.

W obszarze centralnym będą przeważać połączenia pobudzeniowe.plus"-„minus". jest to niewątpliwie proste uzupełnienie mechanizmu .RYSUNEK 2-24 komórki. RYSUNEK 2-25. W omawianym przypadku ogólny wzorzec reakcji będzie taki sam. mogą być hamujące lub pobudzeniowe. MacNichol i Wolbarsht (1960). Jedna komórka dwubiegunowa odbiera impulsy płynące od receptorów z części „minus" pola. bez względu na ich usytuowanie w polu. a w obszarze „minus" hamujące. że istnieje ścisłe rozgraniczenie między obszarami centralnymi a peryferyjnymi. Reakcja komórki zwojowej z siatkówki złotej rybki na pobudzenie półsekundowymi błyskami świetlnymi. ale w obszarze „plus" przeważają połączenia pobudzeniowe. Zakłada ono jednak. co Światło padające na: Obszar „plus" Reakcja komórki Intensywność światła Obszar „minus" b Równocześnie na „plus" a + b i „minus" RYSUNEK 2-26. że reakcje receptorów. Nad każdym zapisem z prawej strony umieszczono dane dotyczące długości fal wietlnych. Źródło: Wagner. Ą co dzieje się wówczas. a druga z części „plus". .. Połączenia z obu dwubiegunowych komórek zbiegają się w jednej komórce zwojowej. a różnice są trudno uchwytne? Załóżmy. Źródło: Kuffler (1953). zwanej komórką dwubiegunową. kiedy nie ma tak ostrej granicy.

Pozostałe komórki wykazują bardzo zróżnicowane upodobania. Czas (w sekundach) Ten podstawowy mechanizm „centrum-peryferie" może funkcjonować nie tylko przy oświetleniu światłem białym. RYSUNEK. Nie jest w pełni jasne. zapewniających zmniejszenie szybkości reakcji komórki i uczynienie całego systemu mniej wrażliwym na długotrwałe pobudzenie. Reakcja na sygnał. Łatwo możemy uzyskać przemijającą reakcję przez wprowadzenie do systemu łączącego dwie komórki obok połączenia pobudzeniowego równoległego połączenia hamującego. Czarne kółka na rysunku 2-27 pokazują reakcje komórki zwojowej. Częstotliwość taka utrzymuje się do momentu zgaszenia światła. czy też jest to autentyczne zwiększenie wrażliwości właśnie na bodziec przemijający (krótkotrwałe oświetlenie). Grupę receptorów oświetlano przez około 2 sekundy. Dla stworzenia modelu wystarczy wykorzystać zasady funkcjonowania obwodów podstawowych. a jest ich wiele. Jak się okazuje. Na rysunku 2-25b światło pobudza obszar „minus". Ta ważna właściwość komórek wrażliwych na długość fal świetlnych będzie szczegółowo omówiona w rozdziale 5. ale z polami recepcyjnymi o przedziwnych kształtach. Źródło: Ratiiff(1961). Początkowo częstotliwość reakcji komórki gwałtownie wzrasta-do około 80 impulsów na sekundę. . Na rysunku 2-28 przedstawione jest takie połączenie między poziomem REAKCJE W CZASIE Zwróciliśmy już uwagę na przemijający skok aktywności jako typową reakcję na zapalenie światła. stosowanych zazwyczaj w typowych eksperymentach. aby później równie szybko ustabilizować się na poziomie 40 impulsów na sekundę. ale też przy oświetleniu różnych obszarów różnymi barwami. Białe kółka odpowiadają reakcji komórki zwojowej. minus-peryferie". Dla obszaru typu „plus-centrum". po zmianie długości fal świetlnych komórka zwojowa przechodzi od reakcji „plus" do reakcji „minus". Na rysunku 2-25 a+b pokazana jest reakcja na połączenie oddziaływań a i b. Jedne z nich reagują tylko na zapalenie albo tylko na zgaszenie światła. występuje ona bardzo wyraźnie. zwróćcie uwagę na skok reakcji typu „minus" przy zgaszeniu światła. „minusperyferie" układ stosunków jest odwrotny. Inne. tak więc aktywność wzbudzona była znacznie wyższa. Rysunek 2-26 przedstawia reakcje komórki zwojowej pochodzącej z siatkówki złotej rybki na pobudzenia światłem o różnych barwach. jak to dokonuje się rzeczywiście w układzie nerwowym.doprowadzi do reakcji typu „plus". należą do typu „centrum-peryferie". niż stwierdzić.ponownie przy umiarkowanej. Na rysunku 2-25 przedstawione są reakcje komórki zwojowej typu „plus-centrum. 2-24). który nadchodzi z dowolnego punktu w dowolnym obszarze pola. a na peryferiach połączenia hamujące. pracującej w „systemie plus-minus". który utrzymuje się w pozostałym czasie oddziaływania bodźca. co da reakcję typu „minus" (rys. A nawet proste komórki zwojowe z koncentrycznymi polami recepcyjnymi w zmienionych warunkach wytwarzają dość skomplikowane układy reakcji. Jaki by nie był mechanizm tej przemijającej reakcji. mimo to spróbujemy coś wymyśleć. Aktualnie jednak nie dysponujemy takimi danymi. 2-27. Obwody służące do wytwarzania przemijających reakcji Łatwiej jest zbudować model mechanizmu nerwowego. W tej komórce następuje wyraźny krótkotrwały spadek aktywności do 5 impulsów na sekundę. Pobudzana jest stale ta sama część pola recepcyjnego. Jeszcze inne komórki wydają się nie reagować na żaden ze standardowych bodźców. Rezultat zależny jest od względnego zmieszania światła w obszarach „plus" i „minus". będzie zależała od stosunku elementów pobudzeniowych do elementów hamujących na danym obszarze. ale bez koncentrycznego pola recepcyjnego. pokazane zostały reakcje komórki na pobudzenie światłem o umiarkowanej i wysokiej intensywności. Rysunek 2-27 przedstawia krzywą przebiegu tej reakcji. w środku-przy obniżonej intensywności i na prawo . W siatkówce kota około 30-50% komórek zwojowych reaguje na pobudzenie w sposób zgodny z formułą „centrum-peryferie". w omawianym wypadku aktywność własna komórki wynosiła 30 impulsów na sekundę. Na rysunku 2-25a światło pada na obszar „plus". ale za każdym razem bodźcem jest światło o innej długości fal. Oba opisane tu sposoby połączeń komórek receptorycznych prowadzą do tych samych w zasadzie rezultatów. przedstawione są trzy warianty reakcji na dwa poziomy intensywności światła: na lewo-przy umiarkowanej intensywności światła. czy ta charakterystyczna reakcja to przejaw działania mechanizmów adaptacyjnych. której aktywność hamowana jest pod wpływem bodźca świetlnego. to znaczy do poziomu znacznie niższego niż ten. wytwarzającego przemijającą reakcję. a dla wyjaśnienia rzeczywistego mechanizmu niezbędne są uważne i trudne badania mikroanatomii poszczególnych komórek.

wówczas nie będzie dla tego samego neuronu równoczesnych połączeń pobudzeniowych i hamujących. Wykres pokazuje system hamowania w wyniku sprzężenia zwrotnego: reakcja na wyjściu komórki B działa hamująco na wyjście komórki A. lateralnego. aby komórka B mogła bezpośrednio hamować A. Tak jak w poprzednim wypadku uzyskamy efekt przemijającej reakcji pod warunkiem. Pośrednicząca komórka F zapewnia sprzężenie zwrotne. można przekazać sygnał z wyjścia B wprost na jej wejście-i komórka będzie bezpośrednio hamować samą siebie. Aktywność końcowa będzie zależała od stosunku oddziaływania kanału pobudzeniowego do oddziaływania kanału hamującego. które występuje między komórkami sąsiadującymi ze sobą. Nieco później. Zauważcie jednak. że rozchodzenie się impulsów hamujących będzie znacznie wolniejsze niż rozchodzenie się impulsów pobudzeniowych. Ale czy istnieją w obwodach nerwowych . Takie systemy są dość powszechne w obwodach elektronicznych. .komórek dwubiegunowych i zwojowych. Jeszcze inny sposób uzyskania efektu reakcji przemijającej przedstawiony jest na rysunku 2-30. że proces hamowania rozwija się wolniej niż proces pobudzania.do tej pory nie wiadomo. Tendencja do pobudzenia wywołana pojawieniem się światła napotyka przeciwdziałanie ze strony równoległego połączenia hamującego. Reakcja komórki zwojowej wywiera wpływ zwrotny na komórki dostarczające jej impulsów wejściowych. Na przykład usuwając komórkę F tak. załóżmy. 2-29). ze tylko ten sposób hamowania poprzez sprzężenie zwrotne pozwala automatycznie wyjaśnić występowanie salwy szybkich impulsów przy zgaszeniu światła. można uprościć pętlę sprzężenia zwrotnego. W literaturze fachowej te dwa mechanizmy określane są jako hamowanie naprzednie (forward inhibition). W odróżnieniu od innych mechanizmów. w odróżnieniu od hamowania obocznego. Aby nie doprowadzić do pełnego zablokowania reakcji. Oczywiście. Wtedy po zapaleniu światła reakcja neuronów nasila się. kiedy zaczyna działać proces hamowania. ponieważ system pobudzenia działa szybciej. Właściwie komórka A nie jest wcale niezbędna. Istnieje alternatywny obwód dla wywołania zachowania przemijającego: hamowanie zachodzi poprzez odrębny łańcuch neuronów (rys. w tym obwodzie opóźnienie hamowania jest wmontowane w ten sam mechanizm i dlatego wszystkie jego ogniwa mogą działać z jednakową prędkością. częstotliwość impulsów obniża się lub całkowicie zanika.

W środku rysunku przedstawiono układ pól odbiorczych. Idealny byłby taki detektor. pobudzenie świetlne peryferii tego obszaru (przedstawione za pomocą symbolu O). Siatkówka oka królika. który ma wybiórczą wrażliwość na kierunek. Detektor ruchu powinien reagować "wyłącznie na poruszający się przedmiot. Najwidoczniej podstawową strategią układu nerwowego jest przede wszystkim wykrywanie zmiennych aspektów sygnałów zewnętrznych. jak widać. Poszukiwanie detektorów ruchu we wzrokowym systemie nerwowym zakończy się z pewnością ich wykryciem.stałych i będących w ruchu. REAGOWANIE NA RUCH Ostatni z podstawowych problemów. Pole recepcyjne Kierunek ruchu Komórka zwojowa Elektroda Reakcja komórki zwojowej RYSUNEK 2-31 reagują one zarówno na jedne. Oczywiście. a poza tym na nic innego.Badaliśmy trzy różne typy mechanizmów „pobudzenie-hamowanie": oboczny. Poruszające się źródło światła RYSUNEK 2-32. polega na wykryciu i ocenie ruchu. później pojawi się efekt hamowania. jak i na drugie. zanotujemy aktywność własną. jeżeli przemieszczamy wiązkę świetlną z lewej strony na prawą poprzez jednostkę „centrum-peryferie". wyodrębnienie ich i hamowanie tych aspektów. gdy światło będzie padało po lewej stronie peryferii. naprzedni i typu sprzężenia zwrotnego. Obszar centralny wytwarza reakcje typu „plus-minus" (oznaczone symbolem ± ) . Źródło: Barlow. znowu hamowanie i w końcu znów aktywność własna (rys. 2-32). zapewnia dostosowanie się systemu wzrokowego do zmian w strukturze przestrzennej bodźca świetlnego. Większość dotychczas rozpatrywanych receptorów nie jest przeznaczona do odróżniania przedmiotów . Hill i Lenek (1964). nie wywołuje żadnej reakcji. Zapoznajmy się więc z dostępnymi informacjami o systemie wzrokowym królika (rys. Na przykład. żaby posiada elementy wyposażone w wybiórczą wrażliwość na określone rodzaje ruchu. Hamowanie naprzednie oraz hamowanie typu sprzężenia zwrotnego pozwala na subtelne dostosowywanie reakcji neuronów do czasowych zmian w oświetleniu. Taka kolejność reakcji nie pozwala jeszcze na traktowanie danej jednostki jako detektora ruchu. wiewiórki. Hamowanie oboczne wpływa na zaostrzenie konturów. jaki musi rozwiązać system wzrokowy. 2-31). potem zaś pobudzenie. które pozostają niezmienne. . a nawet na szybkość poruszającego się bodźca. reakcja będzie ulegała zmianie zgodnie z lokalizacją światła w polu recepcyjnym tego systemu: początkowo.

ale minęło już dość czasu od pobudzenia drugiego receptora. Na rysunku 2-356 światło dotarło już do pierwszego receptora. Wówczas reakcja komórki zwojowej obniży się do poziomu wyjściowego. pomimo że trzy receptory odbierają silniejsze pobudzenie. ani też na bodziec poruszający się z prawa na lewo. A opóźnienie hamowania oddziałującego na określony obszar receptorów może zależeć od tego. Opóźnienie hamowania jest wyjątkowo ważne. że reakcje Światło porusza się z prawej strony na lewą Receptor Obwody hamujące Komórka zwojowa RYSUNEK 2-33. że dobry detektor ruchu powinien reagować w sposób najbardziej aktywny na bodziec poruszający się z określoną prędkością. Rysunek 2-33 pokazuje obwód podstawowy. Aby mechanizmy te reagowały w określonym kierunku. Prześledźmy rysunek 2-34. Kiedy jednak Światło porusza się z lewej strony na prawą « »- najjaśniejsza część plamki świetlnej (o intensywności równej 20) dociera do pierwszego receptora. Zbudowaliśmy detektor ruchu wrażliwy na jeden kierunek ruchu. w jakim kierunku porusza się plamka po polu recepcyjnym. Pierwsząjest to. Widzieliśmy. lecz rzeczywistą częstotliwość reakcji. hamowanie zaczyna działać. Ruch można byłoby wykryć przez obniżenie częstotliwości reakcji w stosunku do normalnego poziomu aktywności własnej. Liczby wskazują tu nie mnożnik przyrostu. 2-3Ąd). w omawianym wypadku jest równa 0 (rys. 2-34a) komórka zwojowa nie reaguje. Na rysunku 2-34c światło osiągnęło już dwa receptory. kiedy światło przekroczy granice pola recepcyjnego i opóźniony wpływ hamowania rozprzestrzeni się na całym polu. 2-35). muszą cechować je dwie właściwości. co w efekcie doprowadziłoby do zredukowania reakcji drugiego receptora. reakcję minimalną-jego ruch w kierunku przeciwnym. Detektor ten nie reaguje ani na nieruchomy bodziec świetlny. ale ciągle jeszcze brak reakcji komórki zwojowej. Jednak z powodu opóźnienia hamowania nie zachodzą żadne zmiany w reakcji komórki zwojowej. Reakcja komórki zwojowej będzie utrzymywała się na poziomie 20 jednostek (rys. Ponieważ hamowanie jest opóźnione. dokonajmy niezbędnych obliczeń. Co więcej. ale nie reagują odmiennie w zależności od kierunku ruchu. 2-?>Ab). Zwróćcie uwagę na przykład na fakt. W miarę jak światło porusza się. Światło porusza się z lewej strony na prawą. Posługując się tym schematem podstawowym. Najpierw (rys. . możemy zbudować niezwykle skomplikowane detektory ruchu. że połączenia hamujące powinny być asymetryczne. pierwsza komórka ciągle jeszcze nie odebrała podwyższonego działania hamującego i obie komórki reagują na poziomie 20 jednostek. reakcja komórki zwojowej pozostaje na stałym poziomie (20 jednostek). czas reakcji zarówno procesów hamowania. W tym wypadku uzyskamy zupełnie inny wzorzec reakcji (rys. kiedy światło dociera do trzeciego receptora (rys. a hamowane są na poziomie -10. dla każdego kierunku ruchu podano odpowiednią częstotliwość reakcji. jak daleko znajduje się ten obszar od poruszającego się bodźca. odpowiadającą prędkości rozchodzenia się hamowania w polu recepcyjnym. Dlatego. Teraz bodziec o wysokiej intensywności oddziałuje na trzy receptory. W momencie.Strzałki wskazują.jak i procesów pobudzenia w układzie nerwowym zależny jest od stopnia intensywności bodźca. Dlatego możemy oczekiwać. że hamowanie oboczne ma pojawić się z pewnym opóźnieniem. Obwody służące do wykrywania ruchu Jak pracuje detektor ruchu? Wiemy. tak że może on już objąć wpływem hamującym pierwszy receptor. a w konsekwencji i komórki zwojowej do-10 jednostek. Każde połączenie hamujące powoduje opóżnienie o jednostkę czasu. Impulsy te zostały całkowicie zniesione przez hamujący wpływ komórki położonej na prawo. 2-34/). przedstawiono tu mnożniki przyrostu dla każdego połączenia. Ale brak jeszcze nasilenia hamowania ze strony pierwszego receptora w stosunku do drugiego. w dalszym ciągu zachodzą zmiany analogiczne do opisanych. Początkowa intensywność światła jest równa 10 jednostkom. wówczas hamujący wpływ pierwszego receptora wzrastałby szybko. ani wzrost. Gdyby hamowanie nie było opóźnione. drugą zaś to. Hamowanie z prawej strony nasila się już w momencie pobudzenia pierwszego receptora i uniemożliwia jego reakcję. zostaje on pobudzony do poziomu 20 jednostek (a wpływ hamujący utrzymuje się stale na poziomie -10) i wówczas komórka zwojowa wytwarza reakcję na wyjściu równą 10 jednostkom (patrz rys. I dlatego na wyjściu każdego z receptorów jest ich 10. że w normalnym polu recepcyjnym znajdują się mechanizmy hamowania obocznego. ani obniżenie. sumaryczna reakcja na wyjściu komórki zwojowej wzrasta do 20 jednostek. Na dolnym wykresie przedstawiono częstotliwość reakcji przy poruszaniu się bodźca w pośrednich kierunkach. Światło porusza się z prawej strony na lewą. 2-34<?) aż do momentu. Reakcję maksymalną (79 impulsów) wywołuje ruch bodźca pionowo w górę. że obwody te są szczególnie wrażliwe na kontury. to znaczy pionowo w dół (2 impulsy).

RYSUNEK 2-35 .

że w LGN nie następuje żadna istotna faza przetwarzania informacji płynącej z siatkówki. Włókna odchodzące z przyległych do siebie części siatkówki dochodzą do przyległych do siebie części LGN. 2-36). Sygnały płynące od widzianego przedmiotu. Do czego zatem ono służy? Zagadka ta ciągle jeszcze nie jest rozwiązana. Precyzja operacji przetwarzania informacji. LGN zbudowane jest z oddzielnych warstw. Następnie bowiem sygnały nerwowe przewodzone są za pomocą nerwu wzrokowego do wyższych ośrodków. Na przykład. Zachodzące tu procesy to zaledwie pierwszy poziom analizy sygnałów. w jaki sposób informacja wzrokowa zostaje przetworzona. Dlatego sąsiadujące ze sobą części LGN otrzymują informację nerwową od sąsiadujących ze sobą części pola widzenia. lecz również od intensywności bodźca. bez żadnej deformacji. jeżeli dwie lampki rozmieszczone w określonych względem siebie odstępach zapalają się naprzemiennie. nie potrzebują wzmacniaczy. zjawisko to nazywamy zjawiskiem fi. Zbliżone są rozmiarami i zbudowane na tej samej zasadzie „centrum-peryferie". gdzie następuje ich przetwarzanie (rys. aby impuls był przekazywany dalej. który pobudził aktywność nerwową w określonej części siatkówki jednego oka. leżącej bezpośrednio nad warstwą poprzednią lub pod nią. a następnie. po określonej przerwie . Być może. trzy warstwy u kota. rzeczywistości tylko stacją przekaźnikową. należy pamiętać. w mózgu.LGN).detektorów będą zależeć nie tylko od szybkości ruchu. przesyłając informację wzrokową na następny poziom przetwarzania. Nadszedł czas. jakie powstają w dynamicznym środowisku wizualnym. aby prześledzić tę drogę i zobaczyć. Oczekiwanie to jednak nie znajduje potwierdzenia. sterującymi ruchami głowy i oczu.ciała kolankowatego bocznego (Lateral Geniculate Nucleiis.błysk światła na sąsiedni receptor. Reakcja powinna być takajakby światło poruszało się w sposób ciągły z jednego receptora na drugi. Pola recepcyjne włókien wychodzących z LGN są niemal identyczne z polami recepcyjnymi komórek zwojowych siatkówki. do przylegającej warstwy dociera informacja z drugiego oka i tak na przemian. Do jednej warstwy dochodzą włókna nerwowe z jednego oka. Sygnały nerwowe z siatkówki płyną aksonami z komórek zwojowych do następnej stacji przekaźnikowej . w jednej z trzech warstw komórek tworzących siatkówkę. a także przejrzysta struktura anatomiczna LGN sugerują. jakie zachodzą w połączeniach synaptycznych siatkówki. od zmian wywołanych ruchami w świecie zewnętrznym. Łatwo możemy „oszukać" detektor ruchu: wystarczy w tym celu przekazać krótki błysk światła na jeden receptor. wywołanych ruchami głowy i oczu. Najwidoczniej wyższe mechanizmy mózgowe w jakiś sposób konfrontują informację płynącą od detektorów ruchu z nakazami motorycznymi. a sygnały z analogicznej części siatkówki drugiego oka (w którym aktywność wzbudził ten sam przedmiot) do odpowiedniego obszaru innej warstwy LGN. LGN jest w. że do LGN docierają nie tylko impulsy z . Chociaż przedstawione obwody ilustrują możliwe mechanizmy służące do wykrywania ruchu. możemy jedynie wymienić kilka hipotez. docierają do określonego obszaru warstwy LGN. że dalsze przetwarzanie i analiza informacji sensorycznej powinny zachodzić w tym ośrodku mózgowym. W omawianych obwodach brak jest jakichkolwiek elementów pozwalających na odróżnienie ruchów wywołanych zmianą położenia głowy czy oka od ruchów wykonywanych aktualnie przez przedmioty zewnętrzne. sześć u małpy i u człowieka. 2-36). leżących jedne na drugich podobnie jak w przekładańcu. Odległość między lampkami pozwalająca na pojawienie się zjawiska/ musi być znacznie większa niż średnica pola recepcyjnego przeciętnego detektora ruchu w typowym systemie wzrokowym. warstwowej budowy LGN do dziś jest dla nas zagadką. Rola uporządkowanej. które wydają się dość prawdopodobne. Tu włókna biegnące z komórek siatkówki tworzą połączenia synaptyczne ż neuronami przekazującymi informację sensoryczną do projekcyjnych pól kory mózgowej (rys. Kanały nerwowe. nie pozwalają jednak na wyjaśnienie wszystkich problemów. W rzeczywistości widzimy ruch ciągły. U większości zwierząt badano tylko te komórki. w odróżnieniu od innych systemów komunikacji. Nie można również przypisać tej funkcji LGN. w przeciwnym wypadku byłoby niemożliwe odróżnienie zmian obrazu na siatkówce. Wydaje się. Nerw wzrokowy / Nerw wzrokowy Skrzyżowanie wzrokowe •zyzowanie 'okowe RYSUNEK 2-36 Kora wzroków PRZETWARZANIE SYGNAŁÓW W CIELE KOLANKOWATYM BOCZNYM Przeprowadzona przez nas analiza pozwala opisać i wyjaśnić mechanizm wyodrębniania podstawowych cech obrazu wzrokowego. które znajdują się w samym oku.

że istnieją w niej komórki. Pola wzrokowe kory zbudowane są tak. kora wzrokowa zbudowana jest warstwowo. Ciało kolankowate boczne przesyła informację bezpośrednio do czwartej warstwy kory. Przypuszcza się. Włókna wychodzące ze wzrokowych pól kory dochodzą przede wszystkim do płatów skroniowych mózgu. Na razie jednak nie została udowodniona. które należy przekazać dalej. kiedy mała plamka świetlna przemieszcza się na siatkówce. które reagują zawsze. kiedy bodziec natrafi na to niewielkie określone pole. że pomagają one wybierać te sygnały sensoryczne. jak się wydaje. Ogólny obraz procesu przetwarzania informacji w korze mózgowej obejmuje stopniowe przekształcanie i analizę specyficznych aspektów sygnału. Analiza sygnału sensorycznego zaczyna się w czwartej i piątej warstwie i jest kontynuowana w wyższych warstwach kory. gdzie zaczyna się proces analizy. przy czym duża liczba oraz znaczne zróżnicowanie detektorów korowych w różnych obszarach kory pozwalają na specyficzną analizę cech sygnałów w danym obszarze. W korze wzrokowej znowu pojawiają się obwody nerwowe. . Jednakże w odróżnieniu od LGN. zawiadują uczeniem się i przechowywaniem nawyków wzrokowych. Jest to kusząca hipoteza. że włókna odchodzące od sąsiadujących ze sobą części siatkówki docierają do sąsiadujących części kory. Czy są w obrazie kontury? Czy są krawędzie? Ciemne lin ie? Czy tło jest jaśniejsze? Czy też jest to świecący błysk na ciemnym tle? Jaki jest kierunek ruchu? Czy wychodzi poza dany obszar? Czy zmienia kierunek? Na wszystkie te pytania detektory korowe muszą znaleźć odpowiedź. że aktywność tych niesensorycz-: nych dróg polega na tym. Włókna dochodzące z LGN kończą się głównie w czwartej i piątej warstwie (licząc od powierzchni kory). Po przejściu przez LGN informacja wzrokowa dochodzi do odpowiednich obszarówp projekcyjnych kory mózgowej. a szczególnie z twom siatkowa-: tego (reticular formation) pnia mózgu. które znajdują się w siatkówce oka. po czym informacja wzrokowa przechodzi do innych części mózgu. Jeżeli będziemy rejestrować aktywność elektryczną tej warstwy. Składa się z pięciu warstw. 1 WYODRĘBNIANIE CECH W analizie informacji wzrokowej przesyłanej z LGN uczestniczą trzy różne części kory. Z trzech części kory dwie otrzymują sygnały prosto z LGN. RYSUNEK 2-37 Proste komórki Charakterystyka reakcji. ale również sygnały z różnych części mózgu. płynących z oka do mózgu. ostrożnie wprowadzając elektrodę przez leżące nad nią trzy warstwy na głębokość kilku milimetrów. że LGN działa na zasadzie regulatora intensywności sygnałów wzrokowych. Są one funkcjonalnie podobne do tych. to zobaczymy. między wszystkimi trzema częściami istnieje mnóstwo wzajemnych połączeń. Reakcje detektorowych komórek siatkówki są nadzwyczaj specyficzne. Każda z nich kontroluje niewielki odcinek siatkówki-pole recepcyjne-i komórka zwojowa reaguje tylko wówczas. Jest jednak różnica między tymi komórkami a komórkami siatkówki. które. między warstwami kory istnieje wiele połączeń.siatkówki. służące do przetwarzania sygnałów. Podobnie jak LGN. Kora ma zupełnie inny . Dlatego wydaje się możliwe. Analiza dokonywana jest kolejno w różnych częściach kory.

Jeżeli komórki zwojowe należą do typu . 2-37). . gdy zestawimy razem te proste obwody. Każdy sygnał o innej strukturze wywoła reakcję niższą od maksymalnej (rys. to obok niej odkrywamy drugą. Detektor szczeliny wywołuje przy tym reakcje maksymalne. tworząc jednostki reagujące na linie i szczeliny. to RYSUNEK 2-38 typ organizacji. to istnieją również układy o właściwościach dopełniających. 2-39). ponieważ nikt dotąd nie odnalazł takich obwodów w realnym układzie nerwowym.dokładnie tak. Detektory krawędzi. po bokach którego będą się znajdowały ciemne pola.oznaczymy symbolami . że skoro odnaleźliśmy układ hamowanie-pobudzenie-hamowanie. Tak więc mamy do czynienia z dwoma leżącymi równolegle liniowymi polami recepcyjnymi: jedno-pobudzeniowe i drugie-hamujące. Zwróćcie przy okazji uwagę. mają jednak wybiórczą zdolność wyłowienia położenia i rodzaju sygnału. Kiedy skrócimy jej długość.bardziej złożoną organizację ma na przykład detektor szczeliny.. 2-386). reakcję minimalną zaś wywołuje ciemna linia otoczona jasnymi polami.detektor linii-przedstawimy jako +-+ (rys. Tak więc reakcję maksymalną wywoła pas świetlny. Jak zbudować detektory szczeliny i lin ii?'Zobaczymy. to otrzymamy detektor linii. I rzeczywiście tak jest. Zazwyczaj. aby móc wywołać maksymalną reakcję. jak i obniżeniem się poziomu reakcji komórki jako formą sygnału. Inne proste komórki mają pole recepcyjne odmiennego typu. Jeśli pierwszy układ . Rozważmy charakterystyczne reakcje takiego obwodu. możemy oczekiwać. Najprostsza metoda utworzenia detektora szczeliny lub detektora linii polega na tym. 2-3 8a). które leżą wzdłuż jednej linii w określonym obszarze siatkówki. uzyskamy detektor szczeliny. Podobną. ale również przy jego obniżeniu. ale z odwrotnym efektem: oświetlenie dowolnego punktu na drugiej linii wywołuje efekt hamowania . dlatego błędem byłoby traktować reakcje „plus" jako bardziej podstawowe lub ważniejsze niż reakcje „minus". a jeżeli należą one do typu „minus-centrum".+ . Zacznijmy od informacji płynącej z siatkówki. aby zebrać reakcje z tych komórek zwojowych. „minus-peryferie". Podstawowy problem polega na tym. 2-40). to drugi . paralelną do pierwszej. W celu uproszczenia naszych schematów wprowadzimy symbole w postaci pary kół koncentrycznych dla określenia układu reakcji komórek zwojowych siatkówki (rys. Układ nerwowy posługuje się zarówno wzrostem.detektor szczeliny . Ważną sprawą są pewne zmiany w aktywności. w jaki sposób informacja płynąca z jednostki typu „centrum-peryferie" łączy się. gdzie nie ma receptorów. Zwiększając długość szczeliny poza obszar recepcyjny. plusperyferie". co wyniknie. Oba typy reakcji są bowiem informacyjne i jedna z reakcji nie może być uważana za bardziej istotną lub bardziej ważną niż druga. Model nasz będzie czysto spekułatywny. Jakkolwiek więc komórki te reagują na bardziej złożone cechy obrazu wzrokowego.plus-centrum". szczeliny i linii odbierają sygnały z określonych obszarów siatkówki. ale nieco .który wywołuje ich reakcje. podłączając ich wyjścia do jednej komórki korowej (rys. reakcje jej nie są ograniczone do małych kolistych pól recepcyjnych. W granicach każdego obszaru krawędzie oraz linie powinny być ułożone odpowiednio. że informacja płynie z komórki nie tylko przy podwyższeniu się poziomu reagowania (w stosunku do stałego poziomu). nie wywołamy zwiększenia reakcji. ponieważ końce szczeliny znajdą się tam. kiedy odnajdziemy taką pobudzeniową linię. W typowym wypadku plamka świetlna skierowana na dowolny punkt wzdłuż jakiejś linii zwiększa reakcję określonej komórki. 2-38). Taką konfigurację pól pobudzeniowych i hamujących ma detektor krawędzi: komórka reaguje maksymalnie na jasno oświetloną krawędź. w której szczelina znajduje się nad pobudzeniowymi polami szeregu komórek zwojowych . W tym wypadku strefy hamowania rozmieszczone są symetrycznie po obu stronach strefy pobudzenia (rys. Pamiętając o symetrii specyficznej dla układu nerwowego. które mogłyby rejestrować jej wydłużenie.obniża aktywność tej komórki. położoną równolegle do osi obu pól.(rys. jak to przedstawia rysunek 2-40. Zaczniemy od sytuacji.

Właściwa reakcja dla określonego kąta położenia szczeliny zależy od stosunku wzajemnego pobudzeniowych i hamujących pól oświetlonych przez szczelinę. A jak wygląda problem kierunku? Spójrzcie na rysunek 2-41. W miarę jak światło będzie rozprzestrzeniało się na pola recepcyjne peryferii. Przy pewnej szerokości szczeliny te przeciwstawne oddziaływania wzajemne zniosą się i poziom reakcji komórki korowej powróci do poziomu równego spontanicznej aktywności własnej. jeżeli zwiększymy jej szerokość. Ogólny obraz jest jasny: możemy łączyć ze sobą podstawowe jednostki typu „centrum-peryferie" i w ten sposób otrzymać jednostki służące do rozpoznawania DŁUGOŚĆ I SZEROKOŚĆ Jeżeli szerokość będzie się powiększać. Jeżeli przesuwamy Reakcja RYSUNEK 2-40 Wzrost szerokości .Obszar centralny Obszar peryferyjny RYSUNEK 2-39 szczelinę tak. że ich reakcja nie wystarcza do pobudzenia komórki korowej i przestaje ona reagować. kiedy szczelina umieszczona jest dokładnie nad polami pobudzeniowymi. Stopniowo maleje potok impulsów w nerwie wzrokowym i w efekcie końcowym detektor korowy znowu powraca do poziomu aktywności własnej. a w wypadku bardzo krótkiej szczeliny liczba pobudzonych komórek zwojowych będzie tak mała. dopóki jest ona dłuższa od pola recepcyjnego Jednostki centrum-peryferie Słabe światło częstotliwość występowania reakcji korowej zostanie zmniejszona. Zacznijmy znowu od idealnego przypadku. i zobaczmy. wpływom pobudzeniowym centrów pól będą przeciwdziałać wpływy hamujące z peryferii i częstotliwość reakcji będzie spadać. będzie również rosło hamowanie Długość świecącej szczeliny nie ma istotnego znaczenia dopóty. znajdzie się pod nią coraz mniejsza liczba centrów pobudzeniowych. aby jej położenie odchylało się coraz bardziej od pozycji wyjściowej -optymalnej. co się stanie.

DIPOLE Czy pamiętacie zjawisko McCollough (s. Możliwe jest jednak inne prostsze wyjaśnienie tego zjawiska. który reagował jedynie na poruszającą się plamkę świetlną. Dowolne dwa pola mogą tworzyć dipol pod warunkiem. że na tym pierwszym poziomie przetwarzania informacji sensorycznej w korze mózgowej można zbudować szereg różnorodnych detektorów. ale można też lączyćjedne i drugie w różne układy. że nie są one do siebie dopasowane. 2-42). a jednostki typu „minus-centrum" będą J4 pobudzać. 1968). ponieważ można nie tylko tworzyć jednostki typu „plus-centrum" i „minus-centrum". Jednostkę tę można zbudować tak. Dipol to dowolne asymetryczne urządzenie. Można również wykorzystać jednostki w siatkówce o odmiennych kształtach i typach pól recepcyjnych. ale poruszającą się w innym niż „zadany" kierunku. Można zbudować również taki detektor. a peryferyczna na inną. zwany dipolem (Harris i Gibson. Jedno z możliwych wyjaśnień tego zjawiska wiązało się z faktem zmęczenia detektorów linii barwnych. który będzie reagował wyłącznie na linię w określonym położeniu. W przedstawionym poprzednio przykładzie mieliśmy do czynienia z projektowaniem detektora. poruszającą się w ustalonym kierunku-detektor poruszającej się linii. białe linie poziome odbierane były jako zielone. dipol może być z jednej strony bardziej wrażliwy na kolor czerwony. nawet „okrągły". że jednostki typu plus-centrum" będą hamować komórkę korową. Można na przykład doprowadzić do tego. przy czym kształt nie ma tu żadnego znaczenia. wtedy jego część centralna jest bardziej wrażliwa na jedną barwę. Zawsze RYSUNEK 2-41 . ani na poruszającą się pod innym niż „zadany" kątem. Na przykład. Istnieje przy tym dość dużo wariantów. Dipol może mieć dowolny kształt. a z drugiej na zielony. 70)? Po długotrwałej stymulacji oka za pomocą poziomych linii czerwonych. Staje się jasne.różnych układów. ani też na linię o tym samym położeniu co linia wzorcowa. że nie będzie ona reagowała ani na linię nieruchomą. które jest bardziej wrażliwe na jedno z dwu wejść z jednej strony i jednocześnie na inne z dwu wejść z drugiej strony (rys. Istnieje nieskomplikowany schemat połączeń nerwowych wrażliwy na kierunek.

zaczyna reagować adaptując się stopniowo do bodźca. 108). Reakcja Proste komórki Komórka złożona RYSUNEK 2-43. dipol nie jest wrażliwy na zamazanie się obrazu. niż detektor linii. aniżeli detektor linii barwnych. Bardzo rzadko trafiają się rzeczywiście okrągłe. wyższym poziomie też jest wymagane. Oświetlony cały dipol nie reaguje. Z tego też względu otrzymały nazwę komórek złożonych. Nie będąc w ścisłym znaczeniu detektorem linii. Typowe reakcje prostych i złożonych komórek. Jasne jest. por. Jest natomiast wrażliwy na intensywność bodźca. szczeliny. której położenie na siatkówce jest dokładnie określone. Kiedy tylko światło pada na jedną jego część. Na następnym. krawędzie. Podstawowe cechy podlegające rozpoznaniu. Dowolna jednostka typu „centrum-peryferie" może być dipolem. w granicach dostatecznie dużego obszaru (rys. że dipol zbudowany jest prościej niż detektor linii. linie. Prosta komórka-detektor linii reaguje tylko na tę linię. Wiemy już. Komórki na tym poziomie są nieco bardziej złożone niż komórki na niższym poziomie kory. Dipol stanowi znacznie prostsze urządzenie wrażliwe na położenie. aby linia miała określoną szerokość i określone położenie. s. ale jej lokalizacja na siatkówce jest tu mniej istotna: linia może znajdować się na dowolnym miejscu siatkówki. 2-43). komórki typu „centrum-peryferie" są z zasady asymetryczne.jednak jego kształt odbiegać będzie od prawdziwego koła. Nawet więcej. że komórki wrażliwe na barwę należą do typu „centrum-peryferie" z przeciwstawnymi barwami . a granice części centralnej i peryferycznej nie będą koncentryczne. Lepiej też wyjaśnia działanie efektu McCollough. ale jest mniej ograniczeń. poruszające się linie i inne-są te same. pod warunkiem. że obie jej części nie są rozmieszczone zbyt koncentrycznie. Jednostki centrum-peryferie detektora szczeliny Komórki złożone Na następnym poziomie korowego przetwarzania informacji sprawa przedstawia się nieco inaczej. RYSUNEK 2-44 •> Procesy przetwarzania .czerwoną i zieloną (a inne niebieską i żółtą.

Jeżeli tę samą linię przesunie się tak. odpowiadające reakcjom złożonych detektorów na preferowane przez nie bodźce. Jak zbudować komórki złożone? Czym jest komórka złożona? Najprostsze wyjaśnienie jest takie. Zauważcie jednak. przy którym wychodzi on poza granice pola recepcyjnego. reagują wówczas. że jej końce znajdą się poza granicami pola recepcyjnego (obwiedzionego cienką linią). Na tym poziomie przetwarzania informacji dochodzi nowy wymiar . . co się stanie w momencie. reaguje on jedynie na linię poziomą przesuwającą się w dół. Na rysunkach 2-45 i 2-46 przedstawione zostały przykłady układów reakcji komórek superzłożonych. Ale. Jest to jeden ze sposobów rozszerzenia pola reagującego siatkówki. reakcje na wyjściach różnych. Komórki superzłoione Pewne cechy sygnału powinny podlegać dokładniejszej analizie. krawędź lub linia kończy się w ściśle określonym miejscu. Kiedy któraś z prostych komórek uaktywnia się. Linie o innym położeniu lub też poruszające się w innym kierunku wywołują słabszą (w porównaniu z maksymalną) reakcję. nie zmniejszając dokładności w odróżnianiu typu układów bodźcowych potrzebnych do aktywizowania detektora złożonych cech. komórka nie reaguje. Właśnie tym zajmują się komórki najwyższego z analizowanych poziomów kory. tak i złożone komórki kory leżące w jej górnych warstwach nie reagują na takie zwiększenie rozciągłości bodźca. to komórka zareaguje (rys. jak na rysunkach 2-45 i 2-46. Rysunki 2-48 i 2-49 ilustrują reakcje detektora krawędzi na wąski prostokąt. Zwróćcie uwagę. 2-46). poruszając się w górę. który. Unikalną właściwością tych komórek jest to. Chociaż detektor ruchu z samej swej natury przystosowany jest do rejestrowania ruchu w jednym kierunku. Tak więc dla reakcji komórek złożonych ciągle jeszcze decydujące znaczenie ma typ. komórka przestaje reagować. Części siatkówki. na przykład długość linii stanowiącej bodziec. Jednakże informacja uzyskana od tych detektorów jest bardziej abstrakcyjna niż informacja pochodząca od detektorów rozmieszczonych na niższym poziomie. Na rysunku 2-44 pokazujemy. pojawia się w polu recepcyjnym w różnych jego miejscach i wywołuje typową reakcję komórki złożonej. jak i na przesunięcie jej wdół i w lewo. są znacznie większe niż pola recepcyjne prostych detektorów korowych. Jeżeli z pewnych powodów prosta komórka nie reaguje na dany bodziec. że komórka reaguje zarówno na przesunięcie linii w górę i na prawo. Na rysunku 2-47 można zaobserwować. Kiedy jednak szerokość prostokąta przekroczy określoną wielkość krytyczną. Komórki złożone. oddzielnych prostych komórek przekazywane będą do komórki złożonej. ponieważ w tej fazie położenie konturu w polu wzrokowym nie jest aż tak ważne. jeszcze bardziej złożone niż te komórki. kierunek i rozpiętość bodźca. że jest to wytwór połączenia szeregu prostych komórek. gdy. które omawialiśmy uprzednio. często też wykazują one preferencję dla kierunku ruchu. nie zareaguje na niego również komórka złożona. aby otrzymać jednostkę odpowiadającą komórce złożonej. wówczas zaczyna reagować również złożony detektor linii. Jest to typowe zjawisko dla każdej komórki złożonej. Jeżeli linia jest zbyt długa. że reagują w maksymalny sposób tylko w takim wypadku. Jak widać na rysunku. komórka superzłożona przestaje reagować. tak jak i komórki proste. to reakcja będzie słaba albo też nie będzie jej wcale. kiedy odpowiedni bodziec porusza się w granicach ich pola recepcyjnego. Jeżeli będziemy zmieniali położenie linii na obszarze siatkówki. Komórki te mają jeszcze inną właściwość. Są to komórki superzłożone. na którym znajdują się pola recepcyjne prostych komórek. jak można połączyć reakcje ośmiu prostych komórek. komórki superzłożone niekiedy przejawiają specyficzną cechę oceny ruchu w dwu kierunkach.Podobnie jak komórki proste. kiedy zwiększymy długość linii tak. jeśli linia jest zbyt długa. Komórka na rysunku 2-45 to detektor przemieszczającej się linii. że szerokość i położenie linii mają tak samo decydujące znaczenie dla uaktywnienia komórki złożonej. żeby jeden jej koniec znalazł się w granicach pola. określenie wielkości nie jest precyzyjne.określenie wielkości. jak i dla wywołania reakcji prostych komórek. Detektory krawędzi też uwzględniają wymiar długości.

.

Podstawową. Ich droga nie jest jeszcze zakończona. Daleko nam jeszcze do pełnego rozumienia mechanizmów rozpoznawania obrazów. ponieważ w tym miejscu gubimy ślad przekazów RYSUNEK 2-52 sensorycznych. nową właściwością takiego modelu jest to. Na tym kończy się nasza analiza. wydają się coraz bardziej skomplikowane w miarę jak śledzimy drogę informacji sensorycznej do mózgu. aby otrzymać jedną superzłożoną komórkę. . Sieci nerwowe. Reaguje ona również na inne kąty. Jak zbudować komórkę superzłożoną? Komórkę superzłożoną można utworzyć łącząc wyjścia komórek złożonych. dokąd i którędy ona wiedzie. Na rysunku 2-50 przedstawiona została komórka najbardziej wrażliwa na kąt prosty. służące do wyodrębniania cech. Na rysunku 2-51 pokazano.RYSUNEK 2-51 Siatkówka Złożone komórki Superzlożona komórka Na poziomie komórek superzłożonych mamy do czynienia z jeszcze jedną innowacją: detektorem kąta. który przesuwa się po polu recepcyjnym w górę. w jaki sposób należy połączyć trzy komórki złożone. że efekt hamowania odgrywa tu główną rolę. detektora szczeliny (. ciągle jednak nie znamy ich ostatnich ogniw. ale ciągle jeszcze nie wiemy. maksymalnie wrażliwą na bodziec-linię o określonym położeniu i długości.). Na rysunku 2-52 przedstawione zostały wszystkie poznane już komórki. przesyłanych do centralnych części mózgu. łącząc wyjścia trzech komórek.+ -) jako środkowego i dwu detektorów linii (+-+) po jego bokach. (Zwróćcie uwagę. ale poziom jej aktywności przy tym wyraźnie się obniża. że to samo można uzyskać bez hamowania.

na kąty albo punkty. Na najwyższych poziomach neurony reagują głównie na te części obrazu. występuje silna. Mówiąc ogólnie. Sygnały napływające od 125 milionów receptorów oka przekodowywane są w różne układy reakcji. Proste zestawienie w pary wpływów hamujących i pobudzeniowych stanowi podstawę wszystkich obwodów nerwowych we wszystkich systemach sensorycznych u wszystkich zwierząt. Bardzo możliwe. które były badane. W miarę przepływu informacji do mózgu coraz mniej neuronów reaguje na jeden określony sygnał. Obliczenia odbywają się w miejscach przerw w drogach sensorycznych-w kolejnych stacjach przekaźnikowych. Tak więc linia pojawiająca się w odpowiedniej części siatkówki zmusza do działania wszystkie proste detektory linii. Na wyższym poziomie znikają również inne właściwości typowe dla detektorów niższych poziomów. posługuje się takimi mechanizmami w rozpoznawaniu przedmiotów nawet bardzo skomplikowanych. które są wrażliwe na linie o określonej długości. Przy okazji kolejnego przetwarzania informacji sensorycznej wyodrębniane są nowe dane. samochodów czy domów. w miarę jak ładunek informacji sensorycznej przechodzi na wyższy poziom układu nerwowego. kiedy sygnał przychodzący z zewnątrz uległ w jakiś sposób modyfikacji. Procesy dodawania i odejmowania na wejściu neuronu dostarczają nożliwości dokonania obliczeń niezbędnych dla skomplikowanej analizy obrazu . na każdym z nich dokonuje się przetwarzanie informacji przejmowanej z etapu poprzedniego. ekstrapolacje tego typu są niebezpieczne. ale gwałtowne fale aktywności pojawiają się jedynie w takich wypadkach. aczkolwiek krótkotrwała reakcja. Podstawowa zasada pracy układu nerwowego polega na wykrywaniu zmian w strukturze sygnału. Drugi poziom przetwarzania korowego jest znacznie mniej wrażliwy na precyzyjne położenie linii niż poziom poprzedzający go bezpośrednio. Czasem wyodrębniana jest cecha bardziej ogólna dzięki kombinacji reakcji specyficznych detektorów niższego poziomu. jeżeli są różne. ale o dwa poziomy wyżej reagują już tylko te detektory. być może. niezmienność nie jest notowana. które są związane ze zmianą kierunku konturu. przez które przechodzi impuls w drodze od oka do centralnych ośrodków mózgu. W zasadzie możemy kontynuować tę pracę i budować w tym samym stylu nawet bardziej skomplikowane detektory-detektory rozpoznawania babci. jak mózg ludzki. w jakie wchodzi 800 tysięcy włókien nerwowych. kiedy badania dotyczą tak złożonego systemu. reakcji nie będzie. . Kora jest względnie spokojna.//rokowego. Porównywana jest intensywność sygnałów nadchodzących z sąsiadujących części siatkówki. Jeżeli oba sygnały są jednakowe.WNIOSKI Przedstawiliśmy szereg zasad ogólnych. Wydaje się. Jak przekonaliśmy się jednak czytając rozdział 1 i jak przekonamy się czytając rozdział następny. Wydaje się mało prawdopodobne. Głównym mechanizmem porównywania jest rywalizacja wpływów pobudzeniowych i hamujących. pracujące na tym obszarze. Różnice są wyławiane. wychodzących z komórek zwojowych siatkówki. detektory linii pierwszego poziomu kory nie są wrażliwe na długość. Niektóre obwody porównują nadchodzący sygnał z bezpośrenio poprzedzającym. ogólna ilość zawartych w nim informacji stopniowo maleje. Na przykład. reakcje zależą od różnicy w stopniu intensywności tych sygnałów. aby redukcja informacji dokonywana w toku analizy sensorycznej była przypadkowa lub dowolna. Analiza przekazów sensorycznych odbywa się małymi etapami. cym. w których kończą się linie. iż podstawowa strategia analizy polega na porównywaniu. jak wysoki poziom aktywności spontanicznej i utrzymywanie się reakcji przy długotrwałej stymulacji. rzadkie i krótkotrwałe. Dokładne badania dotyczące spostrzegania przez ludzi wykazują. dotyczących procesów sensorycznych. ale już na poziomach następnych charakteryzują się znaczną wybiórczością i reagują tylko na linie określonej długości. które trudno wyjaśnić odwołując się do podstawowych mechanizmów przetwarzania informacji przez układ nerwowy. że uzasadniona jest prosta ekstrapolacja mechanizmów już znanych i układ nerwowy. że jest jeszcze wiele tajemnic. Czasem następuje jedynie sprecyzowanie informacji uzyskanej w etapie poprzedzają.

każdy z nich szuka w przedstawionym obrazie określonych cech charakterystycznych: linię lub kąt pewnego rodzaju. jeżeli chcemy zrozumieć proces przetwarzania informacji sensorycznej. niezależnie od WIELKOŚCI lub położenia konkretnej litery. 3-1) Pierwszy zespół demonów .3.wykonuje pracę najprostszą: po prostu rejestrują one pierwotny obraz sygnału zewnętrznego. inaczej mówiąc spróbujemy zbudować model rozpoznawania obrazów przez człowieka. Ponadto wszelkiego typu zakłócenia obrazu nie powinny mieć istotnego wpływu na rozpoznawanie. §§§ jak też w przypadku różnorodnych form druku tej samej litery. jaki powinien być system. Podsumowanie dotyczące analizy cech ANALIZA PRZEZ SYNTEZĘ Znaczenie kontekstu Mokre skarpetki Ważna rola redundancji DOKONYWANIE SYNTEZY PRZEKAZU SENSORYCZNEGO KOLEJNOŚĆ OPERACJI lub kiedy zawiera on dodatkowe elementy. określoną krzywą lub kontur . 1959). Spróbujemy ustalić. Następnie obraz ten jest analizowany przez demony cech. które pracują nad odebranym obrazem i każdy z nich wykonuje inną czynność (rys. System ten składa się z kolejnych demonów. aby wyjaśnić zdolność }o\vieka do rozpoznawania obrazów? Po chwili zastanowienia nasuwają się istotne cZ wątpliwości. kiedy brak jest jakichś jego części. Wymaganiom tym musimy sprostać. PANDEMONIUM Jedną z możliwych metod wykorzystania analizy cech do rozpoznawania obrazów jest system zwany Pandemonium (Selfridge. Człowiek potrafi rozpoznać dowolny obraz nawet wtedy. System taki powinien na przykład bezbłędnie rozpoznawać tę lub inną literę. który łączyłby zdolność wyodrębniania cech w procesie widzenia z siłą i elastycznością spostrzegania ludzkiego. błędów Reakcje na zniekształcone obrazy Problem segmentacji Cechy związane z rozpoznawaniem mowy Detektory cech związane z analizą mowy Fonemy Cechy dystynktywne w rozdziale poprzednim poznaliśmy niektóre mechanizmy nerwowe leżące u podstaw naszego spostrzegania. CECHY A OCZEKIWANIA \JUIBSOU /tięS op" auooaiMpo Ai9}i[ oBjAzopo Auiazoui 'juazsnuiz oga} op Auisajsaf ijsaf 'JSAYBU y Jest to bardzo obszerna lista wymagań. Teorie rozpoznawania obrazów PANDEMONIUM Cechy związane z rozpoznawaniem liter Jak zbudować pandemonium? Znaczeń k. powolny system modelujący zdolność człowieka do rozpoznawania obrazów powinien być przede wszystkim bardzo elastyczny. Czy wystarczą te systemy detekcyjne.demony obrazu .

System Pandemonium opisuje w ten sposób przypuszczalną kolejność operacji: występujących w toku analizy cech obrazów. że litera H opisana jest jako dwie linie pionowe plus krótka linia pozioma. które stanowią o unikalności danego obrazu. który „krzyczy" najgłośniej. aby wybrać cechy. Reakcja ich jest niezależna. W obu systemach niewątpliwie jedno jest wspólne: analizują równocześnie wszystkie dostępne elementy obrazu.od długości linii. jak • należy interpretować różnorodne cechy związane z podlegającym im układem.drugi itd. Ponadto system ten jest zgodny z tym. System Pandemonium mówi jedynie o tyffl. Demony poznawcze śledzą reakcje demonów cech. pozwalają z dużym prawdopodobieństwem odróżnić jeden obraz od wszystkich pozostałych. być może. Przy takim zestawie cech dowolna zmiana położenia litery H wyłoni takie same trudności dla systemu Pandemonium. które. włączając do niego demony kontekstu. że początkowy obraz zostaje przekodowany i rozbity na szereg cech. jeżeli chodzi o dokładne jej położenie. które dołączą swoje głosy do ogólnej wrzawy. Im więcej wynajdzie cech charakterystycznych. niektóre oddzielne neurony reagują wyłącznie na występowanie linii prostej o określonym kierunku w określonej części pola siatkówki. jak można wykorzystać cechy do rozpoznawania obrazów. W ten sposób system wzrokowy z reguły wydobywa z obrazu wzrokowego ogromną liczbę szczegółowych informacji o jego '•'echach specyficznych. że systemy spostrzegania u większości organizmów żywych są zdolne do wyodrębniania z dowolnego obrazu wzrokowego ogromnej liczby charakterystycznych dla niego cech. rozpoznaniem litery B . Rozpatrzmy ponownie cały ten proces. ale niczego nie powie o tym. Kadży demon poznawczy jest odpowiedzialny za rozpoznawanie określonego układu cech. Każdy demon poznawczy powiadamia. W poprzednich rozdziałach wykazano. jakie stwarza dla systemu porównywania z wzorcem. które. kierunku i położenia danego obrazu? Nie bezpośrednio Wszystko zależy od natury analizowanej cechy. w jakim stopniu sygnał na wejściu pasuje do należącego do niego zestawu cech. tym głośniej alarmuje. Załóżmy. wycho. a nie jest bezpośrednio porównywany z posiadanymi wzorcami czy reprezentacjami. przy której stosowalibyśmy proste obwody połączeń. wywołanych przez specyficzne sygnały na wejściu.: W końcu demon podejmujący decyzję. musimy przede wszystkim zbadać cały zestaw cech mających podlegać rozpoznawaniu i spróbować określić te cechy. Demon litery A stara się odszukać cechy odpowiadające literze A. Spróbujmy wykorzystać to. System ten różni się od systemu wyboru na'. że typ reakcji specyficznych dla oddziel- Jak zbudować pandemonium? Badania nad rodzajami reakcji neuronów. który przysłuchuje się wrzawie wywołanej przez alarmujące demony poznawcze. powinien też dawać jak największą gwarancję uniknięcia pomyłek oraz poddawać się analizie. Należy tu posługiwać się następującymi kryteriami: zespół cech powinien być możliwie najprostszy. że w ośrodkach mózgowych. dają podstawy do przypuszczeń. ale nie są tak drobiazgowe. Przypomnijmy. . są wykorzystywane w prawdziwym systemie rozpoznawania obrazów przez człowieka.RYSUNEK 3-1 DEMONY POZNAWCZE DEMONY OBRAZU vch neuronów systemu spostrzegania można identyfikować jako demony cech. co wiemy o układzie nerwowym człowieka. co wiemy o analizie sygnałów zewnętrznych w układzie nerwowym. wybiera tego. niż jest to konieczne do rozpoznawania liter w systemie pandemonium. jak nam się wydaje. W rzeczywistości wydobywa on znacznie więcej informacji. Tak na przykład rozpoznaniem litery A zaj muje się jeden demon. Atrakcyjność tego systemu wiąże się z jego elastycznością. W zasadzie mamy znaczną swobodę w wyborze określonej grupy cech. Inne neurony przejawiają maksymalną wrażliwość na kontury określonego kształtu albo też na linie przecinające się pod określonym kątem. że odpowiadający temu demonowi układ cech jest najbardziej prawdopodobny. otrzymujących od receptorów informację sensoryczną. Demony poznawcze mogą stopniowo uczyć się. Można na przykład skłonić go do uczenia się. itp. Po odnalezieniu tej cechy demon. podstawie porównywania z wzorcem (opisanego w rozdziale 1) tylko tym. Cechy związane z rozpoznawaniem liter Przystępując do projektowania maszyny zdolnej do rozpoznawania obrazów wzrokowych.• dząc z założenia. wszczyna alarm. Łatwo można też wprowadzić do systemu wpływ kontekstu na rozpoznawanie. jakie cechy w istocie są wyławiane z nadchodzącej informacji sensorycznej. Czy system zbudowany na rozpoznawaniu cech pozwala nam rozwiązać problemy wnikające ze zmiany wymiarów. Neurony sąsiadujące z nimi mogą też wytwarzać maksymalną reakcję na linię o określonym kierunku. ale w postaci nieco bardziej konkretnej.

można połączyć wszystkie neurony leżące w różnych częściach siatkówki. intensywność czy Jakość". Dla oS naszych celów warto stworzyć dwa demony linii krzywej.RYSUNEK 3-2 DEMONY CECH DEMONY POZNAWCZE tnii pionowych: otrzymamy ogólny detektor linii pionowych. Również pewna informacja powinna być zawarta w liniach krzywych. Demon odpowiedzialny za każdą z cech zawiadamia. Demony Tabela 3-1 DEMONY OBRAZU A B C D E F G H 1 J K L M N 0 P Q R S T U V Linie pionowe 1 1 1 • Linie poziome 1 3 2 3 2 1 1 Linie ukośne 2 Kąty proste 4 2 4 3 1 4 4 Kąty ostre 3 Krzywe ciągle Krzywe nieciągłe 2 1 1 1 1 2 1 1 1 1 2 2 1 1 1 2 ' 1 2 2 1 2 1 2 2 1 2 4 2 1 1 1 1 1 3 2 1 3 2 3 2 1 1 3 2 1 2 1 1 2 1 2 PRZETWARZANIE SYGNAŁU W KORZE Informację można skondensować stosując tę samą zasadę. To samo można zrobić dla kątów: prostych. trych itd. ile „swoich" cech znalazł w obrazie. Można skonstruować analogicznego demona również dla linii poziomych lub skośnych. aby. Jeden z nich będzie reagował na określoną liczbę krzywych ciągłych (jak w literach O i Q). która została przeanalizowana ze względu na występowanie siedmiu typów cech ogólnych (tabela 3-1). a reagujące na występowanie w obrazie W X Y L 1 2 2 1 . z której korzystaliśmy przy konstruowaniu wzorców: po prostu należy połączyć pewną liczbę komórek. a drugi na pewną liczbę krzywych nieciąglych (jak w literach C i G). skonstruować bardziej ogólny detektor cech. Na przykład. Po przeprowadzeniu niezbędnych połączeń otrzymamy system zbliżony do przedstawionego na rysunku 3-2. Reakcja takiego detektora zależniona będzie od liczby linii pionowych w danym obrazie bez względu na ich długość. Mamy tu do czynienia z informacją sensoryczną.

Zwróćcie uwagę na pewne istotne cechy charakteryzujące działanie takiego systemu rozpoznawania obrazów. pozostaje do przezwyciężenia jeszcze jeden robieni. który reaguje najbardziej energicznie.). im więcej takich cech zawiera informacja sensoryczna. że pozostałe cechy litery R pobudzają aktywność różnych demonów poznawczych. Spośród 26 możliwych liter alfabetu* 13 ma po jednej lin ii pionowej. Początkowo litera R zostanie zarejestrowana przez demony obrazu. której odpowiadają cztery z siedmiu możliwych cech. kiedy zaprezentujemy temu systemowi jakąkolwiek literę. Dany demon reaguje maksymalnie tylko wtedy. gdy chcemy uzyskać pełny opis wszystkich liter i każdej litery oddzielnie. siedem demonów wyodrębniania cech dostarcza nadmiar informacji. Niektóre litery różnią się między sobą tylko tym. Problem ten możemy rozwiązać przez ustanowienie standardowego maksymalnego poziomu reakcji dla wszystkich demonów. A zatem dla poszczególnych liter. Jako pierwszy zareaguje demon linii pionowej. że mamy do czynienia z kątem ostrym i zamkniętym konturem. W wypadku ekspozycji litery F zarówno demon F. a sygnały wysyłane przez nie będą tym głośniejsze. Następna najbardziej zbliżona litera to P. Tak w zarysie wygląda schemat systemu rozpoznawania cech specyficznych. Na rysunku pokazano znaczną liczbę demonów poznawczych reagujących na linię pionową. Reakcja ta jednak nie wystarczy do sklasyfikowania obrazu. ponieważ najgłośniej ze wszystkich reaguje demon litery R. które wiążą się z odpowiadającym im układem cech. Podobny problem pojawi się również w sytuacji wyboru między literami P i R. nie trzeba koniecznie korzystać z usług siedmiu demonów wyodrębniania cech. gdy wszystkie możliwe wzorce będą rozważane równocześnie. V i Y.RYSUNEK 3-3 DEMONY CECH DEMONY POZNAWCZE DEMONY OBRAZU Aby system ten mógł rozpocząć pracę. Nieobecność jakiejkolwiek z poszukiwanych cech albo też wystąpienie dodatkowej cechy powoduje pewne stłumienie reakcji. Właściwy układ cech ustalony zostanie przez demona decyzji na podstawie doniesień tego z demonów poznawczych. poi. . Znaczenie błędów. Zaczynają reagować demony cech. Litera P ma wszystkie te cechy plus krzywą nieciągłą. albo też wystarczy posłużyć się informacją o kątach: występowanie trzech kątów prostych i jednego ostrego jest charakterystyczne tylko dla wzorca litery R. Oznacza to. to nie ma problemu: demon P zareaguje głośniej niż demon F. Jeżeli dodalibyśmy do alfabetu nowe Chodzi o liczbę liter alfabetu języka angielskiego (Przyp. kiedy występują wszystkie poszukiwane przezeń cechy. a kolejna litera D ma ich trzy. że mają pewne dodatkowe cechy. na przykład R (rys. Dalej widzimy. W tym wypadku demon decyzji łatwo dokona wyboru. red. Inaczej mówiąc. 3-3). Aby rozpoznać na przykład literę R. jak i demon P będą reagowały równie donośnie i demon decyzji będzie miał kłopot z ich odróżnieniem. O i Q itp. dwóch linii poziomych i trzech kątów prostych. Jeżeli eksponowana jest litera P. Na przykład litera F składa się z linii pionowej. co się stanie. Czy może on działać? Jedynym sposobem sprawdzenia go jest wypróbowanie w działaniu. poznawcze zwracają uwagę na te cechy. potrzebne nam są wszystkie cechy. 6 zaś po dwie linie poziome. a następnie informacja ta przekazana zostanie do dalszej obróbki. kiedy niektórym demonom wyodrębniania cech zdarzy się popełnić błąd. że system będzie funkcjonował również w takim wypadku. Zobaczymy. Pełny zestaw siedmiu cech niezbędny będzie tylko wtedy. Wystarczy odnotować.

kiedy bowiem sygnał jest przetwarzany przez demony cech. są uzależnione od zestawu cech wybranych do rozpoznawania obrazów. Marsetta i Showman (1966). jakie mogą wystąpić w procesie rozpoznawania. Należy zwrócić uwagę również na to. Jeżeli pojawiają się błędy w czasie rozpoznawania litery R. układ cech dla P jest najbardziej zbliżony do R. to najczęściej wynikają z mylenia jej z literą P. Źródło: Kinney. A B C D E F G H I S T U V W X Y Z 1 J K L M N O P O R RYSUNEK 3-5 2 3 4 5 6 7 8 9 0 litery.DEMONY POZNAWCZE RYSUNEK 3-6 RYSUNEK 3-4. . to należałoby wówczas również zwiększyć liczbę analizowanych cech. że rodzaje błędów. zaś rodzaj tych cech byłby uzależniony od cech charakterystycznych nowych liter.

. a osoby badane odczytywały to. ponieważ mają one po trzy linie proste i po dwa kąty ostre (rys.tworzą matrycę pomyłek popełnianych przez osoby badane w trakcie rozpoznawania liter.RYSUNEK 3-7 DEMONY POZNAWCZE górze zaś. jak można posłużyć się schematem wyodrębniania cech do opracowania systemu rozpoznawania liter. w którym litery i cyfry pokazane na rysunku 3-5 eksponowano przez krótki czas na ekranie. które nie są wrażliwe na ich długość. system rozpoznawania nie będzie miał żadnych kłopotów: Demony linii pionowych i demony linii poziomych będą reagować dokładnie tak samo. 1966). usiłujących rozpoznać tę literę. litery podawane przez osoby badane. Zwróćcie uwagę na błędy pojawiające się przy rozpoznawaniu tych liter. Myli on litery M i W. Podczas prezentacji tej litery będzie reagował wyłącznie Jemon reagujący na otwarty kontur (krzywą nieciągłą). 3-7). wśród błędów powstałych przy rozpoznaniu litery G litera C pojawiła się tylko raz. Wyniki takich eksperymentów . kiedy odwrócimy literę „do góry nogami". a ostre-ostrymi. Natomiast. ponieważ teraz. Z tego powodu demon decyzji bodzie miał trudność w dokonaniu wyboru między C i G. które były istotnie eksponowane. Nawet bardzo prosty zbiór cech nieźle . Weźmy na przykład literę C. Inny problem stanowi położenie linii.jednakże. Wystarczy przewrócić literę F . rozpatrzymy problemy związane ze zniekształceniami w strukturze syąnału zewnętrznego. zamiast jednej linii pionowej i dwu poziomych prostych linii pojawia się jedna linia pozioma i dwie linie pionowe. poziomo. Czy jednak taki system rozpoznawania może być zdolny do identyfikowania wszystkich liter na podstawie zestawu ich cech ogólnych? Wcale nie. jak to wynika z matrycy pomyłek. budując demony dla bardziej ogólnych cech. Marsetta i Showmana. Reakcje na zniekształcone obrazy. Jeżeli odszukamy w lewej . Rysunek 3-4 przedstawia taką matrycę wyników eksperymentu. Cechy związane z rozpoznawaniem mowy Nietrudno zrozumieć. otóż błędy pojawiające się przy •n/poznawaniu liter w wyniku analizy cech nie zawsze rozkładają się symetrycznie. Zmiany wielkości liter nie stwarzają żadnego problemu w toku wyodrębniania cech przez system. Oczywiście można poprawić wrażliwość systemu na położenie. Teoretycznie wszystko to możemy łatwo wykonać. Dorośli z reguły nie mylą tych liter. w danym wypadku inpełniły one 6 błędów. a następnie na analizowaniu występujących błędów. Z lewej strony matrycy pionowo umieszczono litery. niezależnie od wielkości litery. Osobom badanym najwięcej trudności ze wszystkich liter przysporzyło rozpoznanie litery C: 21 razy zamiast C odczytywali literę (i. to równocześnie w odpowiadającym jej szeregu poziomym możemy •ulnaleźć odpowiedzi osób badanych. Tak więc te ostatnie kombinacje cech nie stanowią właściwego zestawu cech w systemie rozpoznawania obrazów. uzyskamy demona reagującego na linie proste niezależnie od ich położenia (rys. Teraz. Demony cech otrzymują przecież informacje od detektorów linii. DEMONY OBRAZU Jedna z metod sprawdzania tej teorii polega na prezentowaniu ludziom różnych liter w warunkach utrudnionego rozpoznawania. kiedy znamy już pewne właściwości systemu pandemonium. co widziały w danym momencie (według danych uzyskanych przez Kinneya. Również kąty proste pozostają prostymi. ponieważ każda z nich składa się z czterech linii prostych i trzech kątów prostych. w tym czterokrotnie pomyliły R z literą P. 3-6). leszcze jedna sprawa zasługuje na naszą uwagę. | ur nnie R.na bok" i demony znajdą się w kłopocie. na przykład łącząc wszystkie demony linii prostych. Podobnie będzie z Ni Z. funkcjonującym u człowieka. choć dzieciom to się czasem zdarza.

Sam kształt fal charakteryzujących mowę ludzką stwarza poważne trudności dla analizy. jakie są w istocie te podstawowe cechy. wane dotychczas sztuczne systemy rozpoznawania mowy mają bardzo ograniczone zdolności: rozpoznają wyrazy. stanowią bowiem jedynie rezultat procesu rozpoznawania obrazów. że rozróżniamy wyraźnie oddzielonej: na ogół dobrze artykułowane wyrazy. Cechy dynstynktywne. Każdy z tych wyrazów ma inne znaczenie. odkrywa. Różnice w dźwięku. jak mowa jest produkowana. nazywa się fonemem. jak i nawet wtedy. aby stwierdzić.funkcjonuje przy rozpoznawaniu liter. zasób słów. Na przykład. ale przy odbiorze słuchowym tego samego tekstu sprawa przedstawia się całkiem inaczej. I p0 trzecie . wstawiając w środek wyrazu lok „e" lub „a" możemy uzyskać wyrazy o nowych znaczeniach. z których tworzą się wszystkie wypowiadane wyrazy. Dźwięki „a". słowa merry. W przeciwieństwie do detektorów linii i kątów w systemie wzrokowym nie znamy obecnie sposobu analizowania i wyodrębniania fonemów z fali głosowej. to czy można by je wykorzystać jako cechy niezbędne w systemie rozpoznawania mowy typu pandemonium? Prawdopodobnie nie. j nie widać żadnego wyraźnego związku między przerwami w kształcie fali głosowej a j granicami pomiędzy oddzielnymi wyrazami. Ale w mowie ludzkiej nie tak łatwo wyróżnić podstawowe jednostki. Nawet ten.częstotliwości amplituda fal dźwiękowych odpowiadające jednemu i temu samemu wyrazowi są nadzwyczaj silnie zróżnicowane zarówno w wypadku. gdy ma pewną funkcjonalną wartość. który sam nie ma znaczenia. Pomimo ogromnych nakładów finansowych i wysiłków. Jedna z metod polega na zbadaniu. Słuchając. Problem segmentacji. j Łatwo możemy przekonać się o tym przysłuchując się mowie człowieka w obcym dla [ nas języku. W . że dla skutecznego odnajdowania granic między wyrazami !iezbcdna jest znajomość poprzednich wyrazów w zdaniu. Po pierwsze-rozwiązać problem segmentacji mowy: jednostki które należy rozpoznać. gdy wyraz ten wypowiadają różni ludzie. czy fala głosowa może być opisana przez odwołanie się do operacji niezbędnych dla wytwarzania dźwięków. a nawet czy w ogóle takie cechy istnieją. marry i Mary wymawia się identycznie. fonem „d" wymawia się całkiem różnie w wyrazach: dom i brud. W jednym wypadku dźwięki mają sens i wyrazy jawią się jako oddzielne jednostki. W celu skonstruowania systemu rozpoznawania mowy należy przezwyciężyć trzv podstawowe trudności. że jest mu bardzo trudno wyławiać znane słowa z płynącego bez. jeszcze większy odstęp znajduje się między wyrazami. nie są wyraźnie rozgraniczone. odnosimy wrażenie.'• wania. na ogół są nie zauważane. które wolno i wyraźnie wypowiada jedna osoba 2 niewielkiej grupy ludzi. odnosimy wrażenie. niewyraźnych zgłosek. „u" i inne również są fonemami. I w wielu . Aby dokonać analizy fali głosowej. Wpadkach okazuje się. w innych zaś zupełnie inaczej. Nie każda litera musi koniecznie odpowiadać fonemowi. To wszystko jest tylko złudzeniem. przerw i skrótów. w drugim wypadku zaś te same dźwięki okazują się niezorganizowaną. Jeżeli język nie jest nam znany. Niektóre właściwości fizyczne fali głosowej można wykorzystać w celu segmentacji przekazu werbalnego. różnica sensu występuje w trakcie zmiany jednego dźwięku-w naszym przykładzie początkowego („b". ani słuchający nie uświadamiają sobie tych różnic. widocznych przerw potoku słów człowieka. Co najgorsze. Kiedy jednak w grę wchodzi mowa. Dla doświadczonego ucha specjalisty istnieje jednak stosunkowo niewielki zbiór podstawowych dźwięków. Dźwięki mowy pojawiają się w rezultacie kompleksowego współdziałania różnych części aparatu . „i". ale jest zdolny do zmiany znaczenia wyrazu. Traktując fonemy jako cechy niewiele zyskamy. Lingwiści od dawna próbowali scharakteryzować dźwiękowe komponenty mowy. bezsensowną plątaniną. gdy ta sama osoba wypowiada go w różnych kontekstach. wyrazami i zdaniami w tekście drukowanym nie sprawia kłopotu. Jak dotąd. nieartykułowanych dźwięków. kok i lok. Jeżeli fonemy w swej istocie są podstawowymi cegiełkami służącymi do budowy wyrazów. każda z nich jest oddzielona od sąsiednich liter odstępem określonej wielkości. W rzeczywistości mowa ludzka to dziwaczne splątanie. Jest oczywiste. Jednak żadna ze zbadanych do dziś cech fizycznych fali głosowej nie może służyć za pewną podstawę do określenia granic między wyrazami. czy wyraz ten wchodzi w skład zdania powóz dopiero co zajechał" czy też zdania „Szofer przyszedł po wóz do garażu". które można by było wykorzystać do rozpoznania mowy. Różnice w odbieraniu szybkości mowy związane są z różnicą warunków jej rozpozna. „k" albo „1"). W trakcie analizy tekstu drukowanego łatwo możemy odnaleźć poszczególne litery. jak na przykład rozczłonkovać układ dźwięków p-o-w-ó-z. Tak wyraźnie' odróżniane przerwy między oddzielnymi wyrazami w istocie w realnych sygnałach nie występują. „e". sprawa nie jcst tak prosta. Weźmy pod uwagę wyrazy: bok. Dźwięk. jeżeli nie wiemy. dla którego jest to jego język ojczysty. jakby dźwięki płynęły i nieprzerwanym potokiem. jeżeli nie sygnalizują nam różnic w znaczeniu. ale na ogół ani mówiący. omówionym w następnym paragrafie. W ten sposób wyznaczenie granic między literami. Po drugie. Trudności związane z identyfikowaniem fonemów doprowadziły do przyjęcia innych systemów klasyfikacji dźwięków mowy. Na przykład. rzeczywistości ta płynność słów cudzoziemca w większości wypadków jest złudna. a nawet liczba i rodzaj fonemów mogą być różne w różnych dialektach w obrębie tego samego języka.nie wiadomo. kto rozpoczął naukę i opanował podstawowy. W pewnych rejonach USA na przykład. że w tekście drukowanym sylaby i oddzielne litery stanowią elementarne jednostki wyrazu. wszystkie opraco.jak ktoś mówi. Pojedynczy dźwięk zasługuje na miano jednostki podstawowej wówczas. Ich i odbiór jest wynikiem analizy. Detektory cech związane z analizą mowy fonemy. musimy posłużyć się znacznie bardziej skomplikowanym systemem rozpoznawania obrazów. tylko człowiek potrafi rozpoznawać fonemy w fali głosowej.

Jedna z przyjętych klasyfikacji fonemów języka angielskiego* Tnąca/ Nietnąca o (jak w pot) a (jak w pat) e (jak w pet) u (jak w put) 9 (jak w pirtt) i (jak w pit) 1 (jak w /uli) T| (jak w lu«g) J (jak w ship) T (jak w chip) k (jak w /rip) •% (jak w azure) £ (jakwjuice) g O'ak w goose) m (jak w mili) f(jakwy!ll) p (jak w pili) v (jak w vim) b (jak w Mil) n (jak w mil) s (jak w sil) 0 (jak w thill) t (jak w rill) z (jak w zip) y (jak w this) dGakwrfill) h G a k w hill) ft ( j a k w . + + + + + + + + + + + - ' + + + + + _ _ + + + + + + + + + + + + + _ _ _ _ .Tabela 3-2.+ _ _ + + + + + _ _ __ _ _ _ _ _ _ + + + _ _ _ _ _ _ + + + + + + + + + _ _ _ _ _ + + + + + _ + + + _ _ Źródło: Jakobson.i l l ) Ciągła/ Nieciągła Napięta/ Nienapięta Nosowa/ Ustna Mollowa/ j Ciemna/ Niemollowa Jasna + + + + + Skupiona/ Poproszona + + Spółgłoskowa/ Samogłoskowa _ _ _ + Wokaliczna/ Niewokałiczna + + + + + + + + + . Fant i Halle (19M ) .

ale żaden z nich nie jest w pełni zadowalający. dźwięki te • vvorzą przerwę w kształcie fali głosowej. Czy rzeczywiście wyodrębnione cechy nadają się do klasyfikowania i identyfikowania wszystkich obrazów danej modalności zmysłowej? Jeżeli budujemy maszynę do odczytywania adresów na kopertach i sortowania przesyłek. Dźwięki mowy możemy podzielić w zależności od sposobu i miejsca ich artykulacji w • mracie mowy. Inna cecha dystynktywna tworzy się w wyniku ograniczenia strumienia nowietrza gdzieś w ustach . który umożliwiałby maszynie efektywne rozpoznawanie mowy. Jeżeli struny .7V wymawianiu innych dźwięków strumień powietrza zostaje przerwany na krótko. na przykład „a" lub „z". Tworząc dowolną teorię musimy przede wszystkim ustalić. Jeżeli powietrze przechodząc przez tchawicę wywołuje wibrację strun ••losowych. „f'. na przykład . I'. unosząc się. Podniebienie ^ • -kkie odsłania i zasłania kanały nosowe w celu przepuszczenia powietrza. wargi /-by poruszają się jednocześnie. Język. Ale też tylko •x trzy przerwy wystąpią przy wypowiadaniu zdania he uses standard oil. Cechy dystynktywne. co zapewnia harmonijną i czasową strukturę produkowanych ciągów dźwiękowych. w czasie wymawiania słowa standard występują trzy •. uzyskujemy dźwięk bezdźwięczny na przykład „s" w słowie syk. Niektórzy preferują systemy klasyfikacji oparte na wytwarzaniu dźwięków mowy. W tabeli 3-2 przedstawiamy j^dną ze stosowanych klasyfikacji cech Jystynktywnych dla fonemów występujących w języku angielskim. Analiza błędów okazała się być . „w". wytwarza się dźwięk dźwięczny.ił sowego. wreszcie jeszcze inni starają się łączyć oba podejścia. po ^v. W liodatku charakter dźwięków zmienia się zasadniczo zależnie od kontekstu.wraźne przerwy w toku mowy: jedna po .. albowiem każdy dźwięk ma unikalne właściwości. W rezultacie istnieje wiele sposobów klasyfikacji dźwięków. Jak na razie nie udało się jednak opracować takiego systemu.vm nagle uwolniony produkuje dźwięki zwarte. inni podkreślają wagę ich percepcji przez słuchaczy. „cz". to staramy się. opartego na analizie cech. przepycha powietrze przez tchawicę. czy możliwe jest potwierdzenie jej w praktyce.•losowe nie wibrują w trakcie artykułowania dźwięku.więcznością. „s". Podsumowanie dotyczące analizy cech Przedstawiony materiał pozwala nam w zasadzie przejść do rozważań nad metodą zbudowania systemu rozpoznawania obrazów.t" i „d". Przepona. jakie popełnia człowiek. nie ma ona jednak żadnego związku z odstępem między wyrazami. to powinien on popełniać takie same błędy. aby w miarę możliwości nie popełniała ona błędów. Przeanalizowaliśmy sposoby budowania i weryfikacji teorii rozpoznawania obrazów. że dźwięki „z" i „s" różnią się jedynie y. trudno jest wyodrębnić z fali głosowej.wytwarzane są dźwięki szczelinowe „sz". podobnie jak fonemy.. druga po „n" i trzecia po „r". Zauważcie. Na przykład. Ale błędy są rzeczą ludzką. Jeżeli zatem usiłujemy zbudować model rozpoznawania obrazów przez człowieka.s". nie mówiąc już o rozmowie prowadzonej przez kilka osób równocześnie. W ten sposób możemy przekodować dźwięki mowy na cechy dystynktywne związane z wytwarzaniem dźwięków przez aparat mowy.

Niższe poziomy mogą sygnalizować na przykład. rejestrując wszystkie dodatkowe kropki i spirale. gdy zawiodą systemy porównywania z wzorcem i rozpoznawania cech? Znaczenie kontekstu Interpretacja danych sensorycznych opiera się w poważnej mierze na wiedzy o tym. ANALIZA PRZEZ SYNTEZĘ Systemy działające na zasadzie wyodrębniania cech okazują się zawodne w wielu sytuacjach. Może byłoby lepiej. które nie przedstawiają żadnej trudności dla człowieka. Kontekst obejmuje całe środo- RYSUNEK3-8. Potrzeba więcej informacji. poziomych i skośnych linii danego: obrazu. i ka-prawdopodobnie-odbierany obraz klasyfikowany jest równocześnie na różnych. które pozwalałyby rozpoznawać obrazy. który z dwu dźwięków „noo-dis-plaee" oznacza słowa „new display". poziomach ogólności. kiedy pojawią się w kontekście |3OY? A co ma robić system rozpoznawania cech z obrazem z rysunku 3-8-jakie cechy określają katedrę? Demony z pandemonium okazują się tu niewystarczające. jaką ma system rozpoznawania obrazów przez człowieka. gdyby istniały jakieś pośrednie: poziomy albo też analizatory jeszcze bardziej ogólnych cech. Na najwyższym poziomie rejestrowane jest pojawienie się litery A.jednym z najważniejszych sposobów uzyskiwania informacji o działaniu systemu • rozpoznawania obrazów przez człowieka. mów system może reagować na wiele pionowych. kiedy pojawiają się w kontekście 13 579. pomimo występujących zniekształceń. ale szczegóły są niewątpliwie fałszywe.L. „Katedra nr 5". Litografia 48xAx32lA cali. Tę infomacw dodatkową dostarcza kontekst zdarzenia sensorycznego. W cóż jeszcze jest on wyposażony. Przy \ próbie budowania takich ogólnych schematów. . RoyLichtenstein. W wypadku niektórych zadań wystarczy jedynie. że symbole 13 są liczbą. LV> ni sygnał ma być. należałoby przewidywać możliwość takich zniekształceń w odbieranym sygnale.E. na przykład jego nadmiernego wydłużenia lub s krzywizny. Na jednym z pozio. Gemini G. odkrycie bardzo ogólnych cech obrazu. które zostają odfiltrowane na wyższych i poziomach przetwarzania informacji. Jedna z ważniejszych spraw dotyczy różnorodnych : możliwych poziomów abstrakcji w systemie wyodrębniania cech. że A leży „na boku". co w nim się znajduje. lecz będą literą. Na innym poziomie system mógłby tylko wyodrębniać ogólną liczbę linii \ niezależnie od ich położenia. W jaki sposób analiza cech może być pomocna w ustaleniu. W przypadku czfowie. : Takie ogólne podejście do problemu rozpoznawania obrazów jest słuszne. jaką ten sygnał zawiera. Dla innych może okazać się konieczna szczegółowa analiza obrazu. a który słowa „nudist play"? Jakie cechy mówią nam o tym. Copyright © 1969. rzadziej zaś na informacji. Inne części systemu prawdopodobnie zajmują się różnymi szczegółami informacji na wejściu. aby proces rozpoznawania obrazów osiągnął tę moc.

być może. Nie znany wyraz jest prawdopodobnie czasownikiem.pierwsza i druga-były identyczne. jakie to mechanizmy zajmują się informacjami występującymi w kontekście. Liczba możliwych alternatyw kurczy się. : 2 Właściwy podział na słowa przedstawia się następująco: „In my craft or sullen art". jaki uzyskiwany był w • rwszym eksperymencie przy obniżaniu stopnia szumów o 50% uprzedniej wartości. kontekst istotnie odgrywa bardzo ważną rolę w naszym spostrzeganiu. brought. Opracowana została znaczna liczba technik eksperymentalnych. bones. W tej sytuacji szansa odgadnięcia zwiększyła się znacznie.wisko. więc można pominąć wyrazy boys i bones jako możliwe alternatywy. ale pozostaje jeszcze duża liczba innych możliwości.! przyniósł. uchwyci tuszereg stotnych cech: na przykład może rozpoznać dźwięk . Missisipi. mokrych. że maszynistka przepisująca tekst wstawiła automatycznie ten. w jakim zachodzi dane doświadczenie. że powstało sensowne zdanie:-kto. 1 osło w istotny sposób i odpowiadało takiemu poziomowi. To opóźnienie między dopływem informacji sensorycznej a interpretacją końcową przekazu odgrywa ważną rolę w analizie percepcyjnej. co na to sarno' wychodzi. wet. że w spostrzeganiu uczestniczy świadomy proces prób i błędów dla wszystkich możliwych alternatyw w celu wybrania tej. następnym badaniu zmieniono w ten sposób porządek słów. dzięki niemu wiemy. w uzupełnieniu do konkretnych układów liter na danej stronicy. że tekst jej napisany po polsku. Czy jest gdzieś syczący dźwięk „s"? Jeśli nie ma. Nie można chwalić się (brag) skarpetkami. niż wówczas. albo też. Kontekst dostarcza zasad. wiemy tylko jedno. poi. jeśli zawiera jakąś myśl. W. Musi też mieć jakiś prawdopodobny sens. who b some wet socks (kto p parę mokrych skarpetek?) Jest to drugi wariant eksperymentu Millera.5%. jak na przykład słowo „po" opuszczone w poprzednim zdaniu1. gdyż prawdopodobieństwo właściwego rozwiązania wzrosło od 12. jak: hospital.5% do 50%. kiedy jest pustą dekoracją. bought. po pewnym czasie CzytelnjtJ zapoznawszy się ze stylem autorów może z dużym prawdopodobieństwem przewidzieć jakie słowa nastąpią uprzednio przeczytanych. bit. Dokładnie nie wiemy. Zdolność do wykorzystywania kontekstu czyni system spostrze. Zdolność do! czytania i zapamiętywania liter jest znacznie bardziej ograniczona. buys i bought. jaka jest nagromadzona! zazwyczaj automatycznie wykorzystana do zrozumienia zdarzeń. które pozwalają zademonstrować wpływ kontekstu na analizę percepcyjną napływających sygnałów. z je(inej długiej sylaby.outrageous (oburzający). podczas głośnego czytania oczy czytającego biegną szybciej po linijkach tekstu niż jego głos. brings. „Who bit the wet socks" (kto gryzie mokre skarpetki) jest mało prawdopodobnym stwierdzeniem. że cały wyraz składa . Nie znaczy to wcale. Jasne jest zatem znaczenie kontekstu. spostrzeganie musi „opóźniać się" w stosunku do informacji odebranej przez system sensoryczny. i możemy sensownie interpretować nasze spostrzeżenia. kto).sgtooeurua. przyniósł. takich jak: socks. na przykład słowo „brought"? Dźwięczy onojakgłuche burczenie na tleszumu. aby móc ustalić zasadę odrzucenia takich wyrazów. Dobrym przyktadem tego jest fakt. kiedy słyszymy jakieś słowo bez kontekstu. Teraz mamy cztery alternatywy: brought. who (skarpetek. Wie. na przykład takie słowa. Przewidywania te będą do tego stopnj. to wyraz jest jednym z dwu: brought lub bought: tylko dwie możliwości. gdy podzielone są w inny niż zazwyczaj sposób2.. która lepiej niż inne odpowiada danej konkretnej informacji kontekstowej.b" i określić. Na przykład. Na tym etapie rozwiązanie może być prawidłowe w 1 przypadku na 8. każdy oddzielny! wyraz udawało się rozpoznać prawidłowo jedynie w około 50% przypadków. Można opracować reguły.' brakujący wyraz. słuchający. prawidłowe. Czytelnik wie sporo rzeczy o treści czytam-1 książki. Załóżmy teraz.niż wtedy. Te dwie cechy wystarczą.trudno jest je odebrać. Odbiór wyrazu brought winien dopomóc nie tylko wyrazom pojawiającym się przedtem (who). czego możemy oczekiwać. określamy mianem kontekstu tych zdarzeń. Co się dzieje. Mokre skarpetki Efekt wpływu kontekstu łatwo jest udokumentować. nie zauważy jego braku. kiedy litery tworzą sensowne słowainm ycr aft ors uli ena rt . boy. W tym wypadku rozpoznawanie. że fizycznie obie sytuacje . Ogromną ilość informacji. gdy te same litery jawią się w sensownym porządku . jeśli tworzą one ciąg bezsensowny. Musi też odnosić się do konkretnego przedmiotu. some. Kiedy sprawna S . 1962a) osoba badana j słuchała szeregu wyrazów. które pozwalają na tworzenie się naszego percepcyjnego świata. Należy pamiętać. prawdopodobieństwo prawidłowej odpowiedzi stanowi 12. że ten sam wyraz wchodzi w zwrot. A nawet wówczas. jak: brought. Tytuł wiersza Dyiana Thomasa (przyp. brags. jakie w danym momencie należy brać pod uwagę. . bananas i boondocks. zatem odrzućmy wyraz bit. parę. jak i psycholog. że czytający automatycznie będzie wstawiał brakujące wyrazy. ale również wyrazom pojawiającym się po nim (socks). że aby w pełni wykorzystać informację płynącą z kontekstu.j rozpoznawania obrazów w szczególności. p miętajmy. więc jeszcze jedna możliwość jest wyeliminowana. Więcej nawet. WI jednym przykładzie (eksperyment przeprowadzony przez Millera. To właśnie unik kontekstu przyczynił się do poprawy dokładności spostrzegania przy identycznym sygnale fizycznym.. że dotyczy zarówno ogólnie psychologii. red. A wraz z małą dodatkową informacją dotyczącą jakiejś cechy akustycznej tego wyrazu ograniczymy wybór jeszcze bardziej. skarpetek. Bez informacji dodatkowej nie uda się podjąć żadnej decyzji. Rysunek odbierany jest szybciej) łatwiej. gania u człowieka znacznie doskonalszym i bardziej elastycznym. niż byłby jakikolwiek elektroniczny system rozpoznawania obrazów. mokrych. parę. Wyrazy wypowiadane były na tle szumu. które pozwoliłyby na ograniczenie możliwych alternatyw. buys. brings. Zatrzymajmy się na tych ośmiu wyrazach.).

Poruszamy się ciągle do przodu starając się zebrać możliwie jak najwięcej inforrrmpłynącej z kontekstu. skupić się na kluczowych słowach i frazach przenoszących główny sens przekazu. to porozumiewanie się stanowiłoby proces męczący i niepewny. z jaką zadanie to może być wykonanej stanowi miarę redundancji języka. Opuszczenie wielu wyrazów uczyni tekst krótszym. że pomimo braku wielu szczegółów mowy czy pisma nie zagubimy przekazywanego znaczenia. Na drugim zaś końcu znajduje sk system pamięci zawierający zapis minionych zdarzeń-danych i teorii niezbędnych dla "iterpretacji sygnałów sensorycznych. przewidywać następne jego części. Niemniej jednak musimy zrobić tu jakiś początek. co istnieje w danej chwili. Redundancja języka zatem pozwala nam koncentrować wybiórczo uwagę na oddzielnych częściach komunikatu. aby zbudować w pełni adekwatny model. jeden opuszczony czy zniekształcony wyraz i już całe zdanie traciłoby sens albo też zostałoby źle zrozumiane. Zbyt mało jeszcze wiemy o procesach poznawczych i strukturze pamięci człowieka. tym łatuodbieramy to. W efekcie możemy nawet odwracać uwagę ufni. Łatwość. Nie moglibyśmy ani na chwilę osłabić uwagi. Dane sensoryczne muszą być skonfrontowane z nagromadzoną •^•/eśniej informacją. co chcemy powiedzieć lub też napisać./Jednak proces konfron- . co będzie za chwilę. a mimo to zrozumiecie go dobrze. Mxżexy sxokxjnxe uxunxć ex trxecxą lxtexę w xynj xekxcix. czyta tekst znacznie szybciej niż pisze go na masz\ni. Gdyby język nasz był bardziej efektywny lub też. Jednym ze sposobów oceny redundancji wyrazów w języku jest zamieszczone zniekształcenie tekstu przez systematyczne opuszczanie określonych jego elementów które czytający powinien odtworzyć. Ważna rola redundancji i Jak się wydaje. fragmentarycznego komunikatu. Dotychczasowe rozważania pozwalają przypuszczać. Mówimy i piszemy znacznie więcej słów niż jest to konieczne dla zrozumienia tego. Im więcej wiemy o tym. Każdy nieprzewidziany hałas mógłby doprowadzić do katastrofy. zanim przystąpimy do tych działań. Zaane bdze tudiesz gd ni zaełim prer. aby było możliwe rozpoznanie sygnału. Język angielski jest w wysokim stopniu redundantny. W jakiś sposób oba te źródła informacji muszą zbiegać się ze sobą. jakie stawia przed mir wykonywane zadanie. struktura języka może poprawiać i uzupełniać zdolność człowieka do I wydobywania sensu z niepełnego. gdyby ludzie byli mniej zdolni do posługiwania się informacją kontekstową w ukierunkowaniu własnej percepcji. ii DOKONYWANIE SYNTEZY PRZEKAZU SENSORYCZNEGO Znacznie łatwiej jest przedstawić efekty działania kontekstu niż rozpracować podstawowe mechanizmy korzystania z informacji kontekstowej dla interpretacji sygnałów sensorycznych. ale nie będziecie mieć trudności ze zrozumieniem go. aby dać Wam możliwość uchwycenia istoty problemu.maszynistka przepisuje rękopis. Trzeba by było przysłuchiwać się uważnie każdemu słowu. że na jednym końcu systemu sensorycznego pojawia się reakcja na zdarzenia zewnętrzne i przekaz sensoryczny przekształcony zostaje w zespół cech specyficznych.

W tym i.-tem analizy sensorycznej przedstawiony został w momencie. jest zamknięta w skrzynce „analiza cech".cyZji znajduje się zaś w skrzynce „procesu aktywnej syntezy" i ma on do czynienia nie •v |ko z danymi sensorycznymi. aby zidentyfikować takie proste przedmioty. Po zakończeniu procesu syntezy jednego segmentu przekazu system przechodzi do następnego. że zaczynają się od WOR. właśnie należy rozważyć rolę. y. chwytając procesy syntezy w połowie interpretacji przekazu. jak stoły i krzesła. kiedy zatrzymał się na liu-rze R. Załóżmy. i po drugie dlatego. aby z pamięci wydobywane było pierwsze' lepsze zdarzenie w nadziei. co ma nastąpić. Informacja kontekstowa może nam sugerować.w miarę tego jak postępuje p r/e twarzanie sygnału. w którym w miarę interpretacji przekazu sensorycznego bezustannie są konstruowane i sprawdzane oczekiwania odnośnie do tego. Są to oczekiwania tego. Właśnie odkrył dwie linie proste jako cechy R w skrzynce analizy cech. lecz dopiero •p . że istnieją różne możliwe do uwzględnienia słowa. jak na przykład: W O R S H I P P E D . W środku między analizą sensoryczną a pamięcią leży proces aktywnej v. ale również z pamięcią. liczba ich ulega ograniczeniu do momentu aż pozostaną już tylko te trzy możliwości.tacji nie może być arbitralny. ' Praca procesu aktywnej syntezy polega na tworzeniu logicznie spójnego przekazu. Demon i . Przedstawiliśmy system rozpoznawania. próbujący porównać pojawiające się oczekiwania z napływającą informacją sensoryczną. ale także dane dotyczące dopiero co ! -' r e t o W a n y c h zdarzeń sensorycznych. co zachodzi wewnątrz skrzynki. System pamięci zawiera nie raZ klucz do rozpoznawania nowych danych. Jednakże w miarę jak interpretacja posuwa się naprzód. Aktualnie analizowane słowo zaczyna się od WOR . które może przyjąć podmiot osobowy. c o jest spostrzegane. WORKED i WORRIED. że należy oczekiwać jako kolejnej istotnej części przekazu dopełnienia orzeczenia będącego zapewne nazwą stopnia pokrewieństwa. toi trzeba by sporo czasu. 3-11). że są czasownikami. że są to dla tego systemu jedyne znane wyrazy. Jeśli zdarzenia byłyby wydobywane z pamięci przypadkowo. "! Clonego zdarzenia sensorycznego. że jest ono w jakiś tam sposób związane z napływającym sygnałem sensorycznym.. Przyjrzyjmy się tym oczekiwaniom.[-! Nawet więcej.:itezy.lZywali procesem aktywnej syntezy. jaką pełni kontekst. wynikającego z danych dopiero co spostrzega° . Ma rysunku 3-10 zatrzymaliśmy proces w połowie czytania następującego zdania: HIE BOY WORRIED H I S FATHER (CHŁOPIEC MARTWI SWEGO OJCA). Przypuśćmy. Na razie skrzynka jest pusta. ponieważ poprzednie zdanie dotyczyło już stosunków rodzinnych chłopca. /wodnego z obu źródłami informacji. A teraz spróbujmy ^•obrazić sobie to. W miarę rozwoju drobiazgowej analizy kolejnego wyrazu pojawiają się nowe oczekiwania. Na rysunku 3-9 główna część modelu pandemo''um. powstawanie i weryfikowanie oczekiwań w trakcie interpretacji przekazu będziemy . który opisaliśmy powyżej. zgodne ze wszystkimi danymi posiadanymi do tej pory. Nie jest możliwe.Msie system pamięci zawiera już zinterpretowaną część zdania: T H E BOY \\()R_ . System ten nie opiera się wyłącznie na własnych modelach wewnętrznych czy też tylko na świadectwie narządów zmysłowych. oczekiwania bezustannie się zmieniają . Będą one rozpatrywane po pierwsze dlatego. które poddawane są sprawdzeniu przez porównanie z danymi sensorycznymi (rys. Niewątpliwie analiza wyrazu zaczyna się od znacznie dłuższej listy możliwości.

słowo „houseboat" pojawiło się całkowicie w niezgodzie z TRA kontekstem. można zrozumieć. Możliwe. j Taki typ systemu rozpoznawania obrazów powinien mieć zdolność konstruowaniak sprawdzania hipotez równocześnie na kilku poziomach. dopóki nie zostanie wyjaśnione to nieporozumienie. Rozważmy. chociaż może ono pobudzić system do powtórzenia całej analizy. że po uzyskaniu wszystkich danych okazało się. zabezpieczającymi przed takimi błędami. Czy nowe dane sensoryczne zgodne są z oczekiwaniem? Jeżeli teraz mamy zgodność. i pozwolić na zdominowanie sposobu interpretacji komunikatu sensorycznego przez RYSUNEK 3-11 bezpośrednie dane sensoryczne. Może jakieś litery zostały opuszczone. Przypuśćmy. że np. czy nie została wybrana niewłaściwa FRII. wbudowanymi weń mechanizmami. PASTOR FORMER INDIGENT aby ponownie prześledzić przekaz i sprawdzić. sygnału wejściowego. jakie są możliwości.. jak i zinterpretowanej już części odebranego irzelcazu. Oczekiwania te ze swej strony generują przewidywania dotyczące określonego układu cech aktualnie interpretowanego sygnału. cały kompleks oczekiwań zostaje poddany równoczesnemu sprawdzeniu i system może przejść do następnego segmentu przekazu. że wyraz jest czasownizz ! • .fli i kolejnego oczekiwania. Dane sensory czne o długości wyrazu oraz jego kształcie ogólnym łączą się z informacją kontekstową w celu zawężenia kręgu możliwych alternatyw. W uzupełnieniu do tych ogólnych cech zachodzi równocześnie szczegółowa analiza drobniejszych części przekazu. w tym przypadku system może FATHER kontynuować swoją pracę. wówczas trzeba będzie rozluźnić ograniczenia. przynajmniej dopóty. trzeba to sprawdzić choćby wyrywkowo. które ^powiadałyby zarówno kontekstowi. Na drugim krańcu system sensoryczny musi dostarczać wielu informacji sensorycznvch i to na różnych poziomach.. Słowo. która wystarczy do jednoznacznej interpretacji sygnału. że dane sensoryczne nie odpowiadają żadnej z oczekiwanych liter.naczenie języka pozwalają na tworzenie się oczekiwania. Płynny bieg procesu przetwarzania informacji musi zostać przerwany na Kontekst jakiś czas. to trzeba cofnąć się dalej. Jak tylko demony konturów zaczynają iodnosić alarm. jakie niesie kontekst. jednak system dysponuje licznymi. W procesie syntezy mogą pojawiać się fałszywe hipotezy i błędne przewidywania zdarzeń sensorycznych.. to poprzednia niezgodność mogła być po prostu następstwem przekręconego Słownik wyrazów: lub też niewłaściwie odebranego sygnału na wejściu. aby móc wykryć i poprawić Początek zdania ewentualne błędy. nie znajdzie on wtedy znaczenia dla takiego sygnału wejściowego. że stwarza on możliwości wyboru próbki informacji napływającej z otoczenia i poddania analizie tylko takiej niezbędnej ilości informacji. z którymi system wcześniej nigdy nie miał do wówczas. Proces syntezy kieruje uwagę na najistotniejsze części przekazu i na najważniejsze cechy obrazu. Jeśli niezgodność występuje nadal. kiedy dane z obu tych źródeł informacji są zbieżne. mający związek z tym Hśnie czasownikiem. Informacja dotycząca przybliżonej długości wyrazów oraz ich liczby i kształtu wykorzystywana jest prawdopodobnie przy wyborze następnego segmentu do interpretacji. Wielka zaleta procesu aktywnej syntezy polega na tym. Reguły zawarte w gramatyccj . i że użyte wyrazy powinny wiązać się z sytuacją rodzinną chłopca. kończy się interpretacjai czynienia. które nie zgadza się z kontekstem zdaniowym. którymi dysponuje system. Analizie mogą być poddawane i takie słowa. że po nim nastąpi rzeczownik._ droga. WORRIED HIS. \V ramach tego ogólnego kontekstu mieści się jedynie niewielki zestaw słów.

to jednak nie zawsze tak musi być. Copyright 1966. które były tl rysunku 3-12. to litera ta zostanie przeanalizowana. to można je rozszyfrować bez specjalnego wysiłku. Jeśli pojedyncza litera musi być przeanalizowana. dostarczonej przez te wyrazy. Jeżeli calj człon wyrazu-lub też cały wyraz-nie wydają się niezbędne dla zrozumienia napływającycl zdarzeń sensorycznych. w efekcie tworzy się jednoznaczne spostrzeżenie. takjak rozpoznanie zakrył R ułatwia nam rozpoznanie W. Robert Glasheen (fotograf). Żadnej litery nie można rozpoznać. to zostaną one pominięte. Zauważcii że ta ilustracja trafia w obie omówione przez nas sprawy. chociaż związane z poprzednią założenie zostało przyjęte w omawianym przed chwilą przykładzie. Jednak w RYSUNEK 3-12 MUST GET DONE RYSUNEK 3-13 RYSUNEK 3-14. choć żadnej z liter nie widzimy dokładnie. chociaż żadna z nich oddzielnie nie jest wyraźnie dostrzegana. Każda część tej sekwencji symboli pomaga w odbiorze innych • ' części i. te inne wyrazy były również zagłuszane. W większości naszych normalnych doświadczeń cechy i oczekiwania doskonale się uzupełniają. zawierające dostępną informację. Ponadto proces ten wcale nie musi zachodzi kolejno. A nawet więcej. odbiór zniekształconyc kleksem części litery W pozwala nam teraz łatwiej rozpoznać literę R. Naturalne było założenie. Tak więc dopuszczamy. ale teraz całkiem łatwo odczytujem zdanie: THE WORK MUST GET DONE (PRACA MUSI BYĆ ZAKOŃCZONA). . są one jednak pewnym uproszczeniem. zostały przedstawione jako pokryte kleksem. że wszystkie wyrazy w zdaniu mogły być odebrane dokładnie. Spróbujmy wyobrazić sobie. segment po segmencie. opisanym powyżej. Przyjęto tu założenie. Jeśli znaczenie może dopomóc. choć to jest wygodne (taki właśnie porządek przyjęliśmy w naszyi przykładzie). przy czym częściowa interpretacja wyrazu WOR określała wybór następnych liter. aby móc zakończyć interpretację słowa. to całe słowo możemy dość łatwo odczytać. które jjj zostały odebrane i pomogły zawęzić krąg możliwości. Różne części mogą być analizowane w różny! porządku. Mamy tu do czynienia z sekwencją symboli. Po pierwsze. która nie poddaje się analizie litera po literze. „La Jolla". Pierwsza. Ale jeżeli ten ciąg symboli włączymy do zdania (ryi 3-13). przedstawione na rysunk 3-12. że proces ten może wykorzystywać wszystkie źródła informacji. CECHY A OCZEKIWANIA Dwie rzeczy są wykorzystywane w analizie informacji sensorycznej: cechy sensoryczne i oczekiwania. lecz musi uić analizowana jako całość. W eksperymencie Millera. dotyczącą istoty analizowanego sygnału.KOLEJNOŚĆ OPERACJI W poprzednich przykładach dwie sprawy uległy uproszczeniu. że proces analizy przebiega! miarę napływania sygnałów i. jak będą analizowane kolejne symbole. przy analizie wyrazi WORRIED w zdaniu THE BOY WORRIED HIS FATHER. Gtasheen Graphics. posłużymy się znaczeniem. Na rysunku 3-13 symbole. a czasem nawet równocześnie. Żadne z tych stwierdzeń nie jest nieprawdziwe. że zagłuszone szumem wyrazj stawały się zrozumiałe dzięki informacji kontekstowej. percepcji każdej z części pomaga kontekst trzech ozostaiych. litera po literze. z wyjątkiem tego który jest aktualnie przedmiotem analizy. Ważną sprawą w procesie analizy przez syntezę jest fakt. przy ocenie wpły^ kontekstu przyjęto. że ana!iza zdania postępowała litera po literze. Jak zatem zbiór źle odebranych wyrazów może pomóc rozszyfrować jeszcze jeden niejasny wyraz? Całkiem różne.

Staramy się podporządkować nasze spostrzeganie to jednym. przedstawione w poprzednich rozdziałach książki. . Źródło: Despite Straight Lines. lecz spostrzegany obraz ulega fluktuacji. Za zgodą artysty. którą łatwo można zinterpretować: cechy i oczekiwania pasują do siebie. 63. RYSUNEK 3-15. to drugim regułom interpretacyjnym. 79.wtiych sytuacjach brak jednego z dwu wymienionych źródeł powoduje to. Josef Albers. Cechy łatwo można wyróżnić i oczekiwania tak jakby sprawdzały „jg ale nie do końca. Ale spójrzcie na nrosty rysunek 3-15. RYSUNEK 3-16. że cały obraz usi być interpretowany jedynie na podstawie drugiego. Źródło: Carraher i Thurston (1968). s. możemy wyraźnie stwierJZJĆ wzajemne współdziałanie informacji dostarczanej z wyodrębniania cech z informa• pjynącą z kontekstu oczekiwań. Oglądając ponownie niektóre 1 istracje. „Konstelacje strukturalne" 1953-1958. Na rysunku 3-14 przedstawiona została fotografia.

r Bezustannie konstruuje. C. i Jeśli korzystamy tylko z jednego źródła informacji . Za zgodą fotografika. a proces syntezy przełoży ciemne i jasne plamy na obraz psa: dalmatyńczyka. RYSUNEK 3-17. Wystarczy jednak . system pracuje szybko i efektywnie.cech sensorycznych. różnorodne etapy analizy informacji. czego nie spostrzega zgodnie z regułami swego modelu wewnętrznego. pionowo czy | jeszcze inaczej. Operując w znanym i wysoce przewidywalnym świecie. R. odpowiadającą temu. które są niezbędne do potwierdzenia aktualnych oczekiwań i uzupełniając to. sprawdza i rewiduje hipotezy o tym. ale interpretacja nie jest ograniczona jakimikolwiek j barierami. Cała jego złożoność jest w pełni niezbędna do wyjaśnienia systemu rozpoznawania obrazów przez człowieka. zasady procesu aktywnej syntezy stawiają różne zadania wobec pamięci i funkcji poznawczych. James (fotograf). Musi ona być zdolna do pracy z różnymi rodzajami informacji na różnych poziomach analizy w tym samym czasie. który rozpracowuje danie równocześnie ze wszystkich możliwych stron. Aby zrozumieć proces rozpoznawania obrazów. .myślowe mogą być interpretowane jako sygnały sensowne tylko w rezultacie równo•zesnego włączenia się do analizy sensorycznej procesów pamięci i myślenia. Dzięki niej zaś pies jawi się wyraziście! jasno. musimy zrozumieć rozliczne i . to całe spostrzeżenie nie poddaje się stabilnej interpretacji. 3-17). a tylko z interpretacją. Do zadań jej będzie należało szybkie i bezbłędne wydobycie potrzebnej informacji z pamięci trwałej. Kiedy oczekiwania nie sprawdzają się lub też brak jest kontekstu. Na rysunku 3-16 [ wyraziście wyłaniają się cechy. ale takim jest mózg ludzki. Tu ! nie mamy do czynienia z wyraźnymi cechami. 4naliza przez syntezę to taki system rozpoznawania obrazów. zwrócić uwagę na zarys psa. jednoznacznie i prawidłowo interpretując fotografię. Układy energii oddziaływające na narządy. wybierając do analizy tylko te dane. dlatego obraz zmienia się i spostrzegany jest bądź jako zbiór trójkątów. zdając się prawie wyłącznie na dane sensoryczne. Ponadto. Stara się przełożyć dane sensoyczne na formę przekazu. co odbieramy za pomocą zmysłów. | W końcu przypomnijmy sobie obraz przedstawiający cętkowanego psa (rys. tak aby połączyć w całość procesy: sensoryczny. przy braku i oczekiwań. co wiemy o otaczającym nas świecie. Jest to niewątpliwie mechanizm skomplikowany. poznawczy i pamięciowy. Niezbędna jest krótkotrwała pamięć rejestrująca rezultaty dokonywanej analizy. bądź j też jako prostokątne rurki skierowane w głąb i rozmieszczone poziomo. Bez procesu interpretacji obraz byłby całkowicie nieczytelny. system pracuje wolno.

Każda część oka wykonuje proste zadanie. 10 angstremom. Ponieważ określenia te nie mają dla nas istotnego znaczenia. Jak to jednak zazwyczaj bywa również z innymi częściami naszego ciała. 2 Jeden cykl na sekundę nosi nazwę jednego herca (w skrócie Hz). bardziej wrażliwy. lecz każda wydaje się mieć wady. Widzialne światło stanowi część widma fal elektromagnetycznych. w końcu okazuje się. 4-1 -wkładka kolorowa). jaką musi wykonywać. Jeden nanometr równa się jednemu milimikronowi. który wytwarza) i badał fale elektromagnetyczne. jeszcze ciągle widzialne. Z wielu względów możemy traktować oko jako bardzo dziwny zyrząd optyczny. Niewątpliwie. System wzrokowy ŚWIATŁO DECYBELE DROGA WZROKOWA Źrenica Soczewka Siatkówka Ogniskowanie i konwergencja 7anim światło dotrze do siatkówki oka. Heinricha R. to znaczy odległość. że oko nasze jest niedoskonałym i niepewnym narzędziem. lecz długość fali. tęczówkę. Procedura ta po raz pierwszy 1 Zalecamy przeczytanie pierwszej części Dodatku A „Mierzenie zmiennych psychologicznych" przed czytaniem tego paragrafu. Hertza (1857-1894). trzeba porównywać dowolne dwa źródła światła. intensywności i energii światła zawsze jest zadaniem skomplikowanym. że oko to wspaniały instrument. bardziej elastyczny i bardziej niezawodny niż instrumenty zrobione prZez człowieka. a nie wywołujące uczucia bólu. jest milion miliardów razy intensywniejsze. Dokładne określenie jednostek amplitudy. jaką pokona światło w czasie niezbędnym do osiągnięcia jednego pełnego cyklu. posługując się skalą logarytmiczną (o podstawie 10). przechodzi przez rogówkę. Intensywność jest głównym czynnikiem określającym jasność. Ponieważ w widzialnej części widma częstotliwości fal elektromagnetycznych są bardzo duże (1015 herców)2. REAKCJE CHEMICZNE NA ŚWIATŁO Reakcja fotochemiczna NEUROANATOMIA WIDZENIA Sieć nerwowa siatkówki DROGA DO MÓZGU WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ Ruchy oka Lokalizacja przedmiotów Widzenie bez udziału kory wzrokowej Widzenie bez udziału wzgórków czworaczych górnych ŚWIATŁO 1 Główne cechy charakterystyczne światła to częstotliwość i intensywność.4. nie będziemy zatem posługiwać się jednostkami fizycznymi. soczewkę i ciało szkliste. Nazwa ta wywodzi się od nazwiska niemieckiego fizyka. . Czasem we wcześniej wydanych książkach długość fal określana bywa w milimikronach (mu). ponieważ defekty te powodują. aniżeli najsłabsze widzialne światło (w przybliżeniu rząd 1016). Część widma odpowiadająca światłu widzialnemu zamyka się w przedziale drgań od 400 (widzialnym jako fioletowy) do 700 nanometrów 3 (widzialnym jako czerwony) . płyn wodnisty. ultrakrótkich i promieniowania infraczerwonego z jednej strony a częstotliwościami promieniowania ultrafioletowego i Roentgena z drugiej strony (rys. w którym zajmujemy się systemem słuchowym. Najbardziej intensywne światło. lub 40xl0~9 cala. Częstotliwość fali świetlnej to główny czynnik określający spostrzeganą barwę (odcień). Aby móc określić bliżej tę rozpiętość. Częstotliwości odpowiadające widzialnej części widma leżą między częstotliwościami fal krótkich. dla ich opisu przyjęto nie ich częstotliwość. 5 Nanometr (nm) jest jedną miliardową metra (10"9 m). angstremach (A) lub nawet w calach. Będziemy często używali tej jednostki w rozdziale 6. Rozpiętość intensywności światła oddziałującego na oko jest olbrzymia. gdyby jakiś specjalista optyk postanowił zbudować nr oko starałby się uniknąć niektórych wad specyficznych dla oka ludzkiego. świetnie przystosowany do funkcji.

79 1.50 0. Właśnie zewnętrzna warstwa rogówki określa moc załamującą optyki oka. minimalna zaś około 2-3 mm. jeszcze nie wywołujące odczuć bólowych. to stosunek ich intensywności wynosi 10". 3.Tabela 4-1A( Intensywność (dB) 200 180 160 140 120 100 80 60 40 20 0 Biała kartka w świetle lampy stołowej Ekran telewizora Najsłabsze oświetlenie dla widzenia barw Światło progowe dla oka zaadaptowanego do ciemności Próg bólowy Światło słoneczne Odpowiednik psychologiczny Tabela 4-1B Długość fali (nm) 400 450 500 550 600 650 700 Odpowiednik psychologiczny fioletowy niebieski zielony żółtozielony pomarańczowy czerwony .40 0.3 1. jakie może być odebrane przez oko ludzkie.decybela {dB). Jeśli dwa światła różnią się o lOn dB. Następnie światło przechodzi przez płyn wodnisty (substancja galaretopodobna) wypełniający komorę przednią oka i dalej przez otwór źreniczny w tęczówce.2 2. stwierdzenie.010 0.0001 0. Maksymalna średnica źrenicy wynosi 7-8 milimetrów (mm).rogówkę (rys. Zwróćcie uwagę na następujący problem: najbardziej intensywne światło.9 6. jeszcze dostrzeganego światła.0 1. oznacza tó. ^ujemy porównań.0 1000.032 0. Jest nim światło o bardzo niskiej intensywności. jak i w optyce. W porównaniu z tak olbrzymią rozpiętością zmiany otworu źrenicy są bardzo słabo zróżnicowane. DECYBELE 1.0 1. Przy największym zwężeniu źrenica przepuszcza około '/u tej ilości .001 0.6 10. jest miliardy razy silniejsze od najsłabszego. Ponieważ decybele odnoszą się do stosunku dwu intensywności. Na ogól.20 0.6 dB 40 30 20 15 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 zastosowana została przez inżynierów akustyków dla określenia siły dźwięków. z tego względu jednostka wyrażająca logarytm stosunku dwu intensywności otrzymała tę samą nazwę zarówno w akustyce.00 -10 _g -8 -7 -6 -4 -3 -2 -1 0 _j I/lo 10000. DROGA WZROKOWA Światło wpadając do oka napotyka najpierw zewnętrzną ochronną błonę . Bel jest zbyt dużą jednostką.0 100. jeśli spotkacie takie określenie.0 3. wygodniej posługiwać się jednostkami mniejszymi: dlatego stosunek dwu intensywności zazwyczaj określany jest za pomocą dziesiątych części bela . Liczbowe określenie stosunku dwu intensywności światła /do L w decybelach wyraża się 10 log (I/L). z którym Źrenica Źrenica kontroluje ilość światła przenikającego do oka.0 2. Przy bardzo silnym oświetleniu otwór źreniczny kurczy się (chroniąc oko przed nadmiarem światła). chyba że znany jest poziom.63 0.32 0. 4-2). 4.3 5.0 7.25 0. że jedno z nich jest 10 (1 milion) razy silniejsze niż drugie.0 31. 2. na cześć Alexandra Grahama Bella nazwano ją belem. Decybele Liczba dB= 10 log (///o) dB 0. Podwajając (lub zmniejszając o połowę) stosunek intensywności sygnałów dodaje się (lub odejmuje) 3 dB.5 2. że sygnał jest 65 dB • tensywniejszy od standardowego poziomu odniesienia: 10"10 lambertów jest liczbą używaną w j książce jako standard. a przy słabym świetle rozszerza się (aby wpuścić możliwie najwięcej światła). że jakiś sygnał ma intensywność 65 dB jest całkowicie pozbawione sensu. Mnożąc (lub dzieląc) stosunek intensywności sygnałów przez 10 dodaje się (lub odejmuje) 10 dB. jest to w przybliżeniu minimalna intensywność światła. Na przykład 6 różnica 60-dB w intensywności dwu świateł oznacza.10 -40 -30 -20 -15 0.16 0.13 0.

zmian długości ogniskowej). aby przepuścić tylko to światło. Ogniskowanie i konwergencja. Zmiany szerokości otworu źrenicznego zmniejszają intensywność pobudzenia świetlnego oddzia-. Mięśnie zewnętrzne Soczewka Z kolei na drodze światła leży soczewka. też załamuje się w sposób zróżnicowany. występujące przy tym zjawisko zniekształcenia obrazu nosi nazwę aberracji chromatycznej. zwłaszcza obniża się jej zdolność ogniskowania. (w czasie 1. Sprawa polega na tym. w tej sytuacji obraz ulega zniekształceniu . które są przymocowane do otaczającej soczewkę błony. Dla różnych celów prowadzono nomiary zmian wielkości źrenicy w badaniach nad rozwiązywaniem trudnych problemów przez człowieka. gdzie ogniskowanie jest najbardziej precyzyjne. że źrenica nie reguluje intensywności światła. 1 źrenica zmniejsza się do h maksymalnej średnicy). Teraz stopniowo zbliżajcie go do nosa nie odrywając od niego oczu. do pełnego zwężenia źrenicy potrzeba około 5 sekund. Trzeba zaznaczyć. że wszystkie żywe komórki muszą być stale zasilane substancją odżywczą. ponieważ ich obecność zmniejszyłaby jej przezroczystość.RYSUNEK 4-2 Tęczówka A nych warunkach oświetlenia. Jasne jest. Zmiany średnicy tęczówki przebiegają stosunkowo wolno. podstawowa jej funkcja polega na tym. Tymczasem soczewka nie ma naczyń krwionośnych. Z wiekiem soczewka funkcjonuje coraz gorzej. Trzeba obiektywnie stwierdzić. Aby zbadać. Rozpiętość od 10 miliardów do 1 (100 dB) zostaje zredukowana do rozpiętości od 0. Ogniskowanie odbywa się w wyniku zmian w wypukłości soczewki (tzn. tzw. weźcie ołówek i trzymając go w wyciągniętej ręce skupcie na nim wzrok. że te biologiczne soczewki nie są najwyższej jakości. jak też przy różnorodnych reakcjach emocjonalnych. Podstawową jej funkcją jest oczywiście ogniskowanie światła płynącego z przedmiotu zewnętrznego na światłoczułych receptorach. którą otrzymują wraz z krwią.6 miliarda do 1 (88 dB). łującego na oko około 16 razy (lub około 12 dB). przechodząc przez soczewkę. torebki. rozmieszczonych podobnie jak warstwy cebuli. w czasie myślenia. Zmiany wypukłości zachodzą w efekcie pracy specjalnych mięśni. nie czyni to zbyt wielkiej różnicy. jego kontury zaczną się rozpływać i wyraźnie odczujecie napięcie mięśni oczu. leżących na dnie oka. Soczewka składa się z pewnej liczby cienkich słojów przezroczystej tkanki. że rozmiary źrenicy odzwierciedlają również stan układu nerwowego. które pada na centralne części soczewki. vvielkość otworu źrenicznego zmienia się. która dociera do oka w przypadku maksymalnego rozszerzenia źrenicy. Stopień rozszerzania się źrenicy jest regulowany tak.5 sek. dlatego tkanki soczewki pobierają substancję odżywczą zawartą w otaczającym ją płynie. Przy przejściu od słabego do silnego światła. Przy przechodzeniu od silnego do słabego światła potrzeba 10 sekund na rozszerzenie się do 2/J maksymalnej średnicy i aż 5 minut na pełne rozszerzenie. W miarę zbliżania ołówka zachodzą dwa zjawiska: jedna grupa mięśni zapewnia kierowanie obu osi wzrokowych na przedmiot (konwergencja). Nie redukuje to jednak w sposób istotny zakresu intensywności padającego na oko światła. Soczewka powoduje wiele zniekształceń. W rezultacie wewnętrzne warstwy soczewki odżywiają się w niewystarczającej mierze i wraz z wiekiem stopniowo tracą swe główne właściwości: przezroczystość i elastyczność. jak przebiega ogniskowanie. aby chodziła pewna równowaga między maksymalną głębią ostrości (w tym celu otwór musi być minimalny) a stopniem przepuszczenia dostatecznej ilości światła do siatkówki (w tym celu otwór powinien być maksymalnie szeroki).zjawisko to zwane jest aberracją sferyczną. Prey zmianach stanów emocjonalnych. wskutek czego promienie światła załamują się w Twardówka światła. Kiedy już ołówek znajdzie się na kilka centymetrów od nosa.i rozwiązywania oblemów. Zmniejszanie się źrenicy pozwala na uzyskiwanie większej głębi ostrości-największej możliwej W . Ponadto soczewka stopniowo traci swoje właściwości w miarę starzenia się. Promienie światła przechodzące przez jej części peryferyczne załamują się silniej niż promienie przechodzące przez część centralną. druga grupa mięśni bezustannie zwiększa krzywiznę soczewek obu oczu. Światło barwne.

a nawet i u niektórych zwierząt. tym lepiej). a kąt konwergencji zmniejsza się. 4-3). Zarówno w aparacie fotograficznym. jak oko reguluje ostrość widzenia przedmiotu. U człowieka stopień załamywania promieni przez soczewkę zmienia się dzięki zmianom jej grubości. ogniskowanie następuje w drodze zmiany odległości między soczewką a powierzchnią światłoczułą. a następnie przenieście wzrok na jakikolwiek oddalony przedmiot. u ryb. kiedy przedmiot znajduje się bardzo daleko Fotoreceptory każdym oku coraz bardziej i obraz ołówka na siatkówce pozostaje wyraźny w czasie jego zbliżania się do oka (rys. Możliwe. Odczujecie wvraźną różnicę między stanem mięśni oczu przy przenoszeniu wzroku z przedmiotów dalszych na bliższe (aktywne ściągnięcie mięśni oczu zawiadujących konwergencją i akomodacją) i przy przenoszeniu wzroku z przedmiotu bliższego na dalszy (rozluźnienie odpowiednich mięśni). umieszczony na tym samym poziomie. obie grupy mięśni rozluźniają się. kiedy ich osie wzrokowe staną się równoległe. jak i w innych urządzeniach.RYSUNEK 4-3 Zgrubienie soczewki oraz zwiększenie kąta konwergencji podczas zbliżenia przedmiotu ^—Kąt konwergencji lieco wyżej od palca (im dalej będzie znajdował się ten przedmiot. Jest również inny sposób pozwalający na odczucie działania własnych mięśni oczu. j Kiedy ołówek oddalamy od oczu. Mechanizm akomodacji oka ludzkiego ciągle stanowi dla nas tajemnicę. soczewka j ponownie powraca do swego wydłużonego kształtu i gałki oczne obracają się na zewnątrz f aż do momentu. np. kiedy przedmiot oddala się Światio Bardzo płaska soczewka i minimalny kąt konwergencji. Wraz z wiekiem słabnie [ zdolność do zwiększania krzywizny soczewki i dlatego dla starszych ludzi niezbędne są j sztuczne soczewki (okulary) w celu ogniskowania promieni świetlnych na blisko j położonych przedmiotach. Nie wiadomo. nie zaś w wyniku zmiany grubości soczewki. Potrzymajcie palec w odległości około 15 centymetrów od oczu. ale RYSUNEK 4-4 . że mechanizm akomodacji oka polega na uzyskaniu ostrości widzenia przez utrzymanie maksymalnego kontrastu Soczewka spłaszcza się.

Tak dowolna regulacja byłaby! niemożliwa w wypadku. 4-4). po przejściu przez soczewkę oraz znajdującą się wewnątrz oka galaretowatą kowej). zostało jaki sposób reakcje chemiczne wywołują impulsy nerwowe. zazwyczaj wyższa niż u zwierząt dziennych. krążyły otrzymał nazwę purpury wzrokowej. W ciemności następuje koncentracja w siatkówce znacznej ilości rodopsyny (nazwa chemiczna purpury wzroNa koniec. przy długotrwałym oddziaływaniu światła przekształcenia obrazu świetlnego w reakcje fizjologiczne. substancji światłoczułych w oku. Retinene nadaje pewne utrudnienia. żabę) trzymano w zupełnej wybielenie tylko 2% rodopsyny powoduje 50-krotne obniżenie wrażliwości siatkówki. jest to właściwe wyjaśnienie icli Siatkówka . krawędzi. Siatkówka pokrywa wklęsłą wewnętrzną powierzchnię oka (dno! siatkówce żółty kolor częściowo rozłożonego pigmentu. część oka odpowiedzialną za tworzy się substancja zwana retinene. który nadzwyczaj poprawia ich widzenie siatkówki: początkowo staje się ona bladożółta. zwrócone są do mózgu (rys. co zwierzę zobaczyło. że siatkówka staje się bezbarwna. ale różni się ona nieco od purpury wzrokowej swoją wrażliwością . A do tego micznych oka otrzymała nazwę „optigramu". Synteza rodopsyny dokonuje się dwoma sposobami. W istocie witamina A przyjmowana w nadmiarze w stosunku do niewielkiej ilości. ciemności przez kilka godzin. Podstawowa metoda pozwalająca na opisanie tych reakcji •hi*inicznych polega na mierzeniu stopnia blaknięcia siatkówki przy świetle o stałej •itensywności i zmiennej długości fali. Można nawet zmienić ogniskowanie oczu tak..występującego w obrazie na siatkówce. znacznie wolniejszy proces odnowienia rodopsyny. Wiadomo. Pod wpływem światła rodopsyna przechodzi szereg zmian. Pytanie. Ponadto włókna te znajdują się wewnątrz oka i aby się zeń mogły wydostać. a następnie blaknie stając się przezro. j Procesy fotochemiczne stanowią pierwszą reakcję oka na sygnał wzrokowy. następnie zaś oświetlono je bardzo silnym światłem i od Znaczne i wytrwałe wysiłki zmierzające do ustalenia rzeczywistej natury związku razu zabito. j żonatych zdolności do widzenia w ciemnościach. którzy zaczęli pisać o mordercach wykrytych dzięki optigramom utrwalonym w oczach ich ofiar. że komórki nerwowe wrażliwe n kontury wytwarzają maksymalną reakcję na wyraźnie zogniskowany obraz (detektory. W efekcie można zobaczyć reakcje fotochemiczne. Zmiana krzywizny soczewki j e s ( . Na pewno nie poprawia wzroku. Ale niestety związek między wrażliwością wzrokową a zachodzącymi w receptorach REAKCJE CHEMICZNE NA ŚWIATŁO siatkówki reakcjami fotochemicznymi nie jest wcale taki prosty. a jej elementy światłoczułe zwrócone są w kierunku przeciwnym do płynącego! długotrwałej ekspozycji światła powoduje. światło o różnej długości fal.nocne.produktów tworzących się przy częściowym rozkładzie rodopsyny. Drugi. W czasie II Wojny Światowej. Przewaga witaminy A po oka). musi istnieć Pierwszy to stosunkowo szybkie odnowienie zawartości rodopsyny przez połączenie otwór w tylnej części powierzchni oka-jest to tzw. niosące sygnał wzrokowy do utrwalone na siatkówce w jaskrawych żółto-czerwonych barwach. detektory szczeliny i detektory linii). Jako reakcja na bodziec świetlny zmienia się barwa Plotki. ale możliwa jest również świadoma zmianj! akomodacji oka. że żaden przedmiot! leżący na osi widzenia nie będzie wyraźnie widoczny. w rezultacie których substancję (ciało szkliste).wany jest widmem absorpcji substancji fotochemicznej. procesem automatycznym i mimowolnym. W wynikuj długotrwałego przebywania w ciemności siatkówka przybiera czerwono-purpurowąj Rola witaminy A w procesach fotochemicznych może prowadzić do przekonania. że lotnicy brytyjscy otrzymują specjalny wyciąg witaminowy. to. jakim jest witamina A4. podczas bitwy o Anglię. pozostaje nadal bez odpowiedzi.warunkach świetlnych tylko nieznaczna część rodopsyny ulega wyblaknięciu. Ze względu na tę charakterystyczną barwę. którastaje się bezbarwna d wpły w e m światła. Jeszcze i tu światło natrafia na wytwarza się końcowy produkt tych przekształceń -witamina A. W gruncie rzeczy rozpowszechnianie tej plotki było próbą zachowania w tajemnicy wynalazku czysta i bezbarwna. plamka ślepa. tzn. że jedzenie marchwi barwę. światła. jaka jest potrzebna U zwierząt i ptaków żerujących nocą zawartość purpury wzrokowej w siatkówce jesi uziennie. pigment znajdujący się w siatkówetj (bogatej w witaminę A) jest dobre dla oczu. Reakcja fotochemiczna Reakcja fotochemiczna zachodząca w oku jest dziś dobrze znana. Być może. j radaru.! wany i niezależny od wyższych ośrodków nerwowych. światło pada na siatkówkę. Zwierzę (np. pobudziły wyobraźnię różnych pisarzy. Eksperymenty te mózgu. siatkówkę po wypreparowaniu z oka umieszczono w specjalnym roztworzeo między reakcją fotochemiczną zachodzącą w siatkówce a pojawieniem się impulsów właściwościach utrwalających. nie przynosi żadnego pożytku. gdyby mechanizm akomodacji oka byl w petni zautomatyzrj. U gadów. to uzyskanie jej z końcowego produktu jej przekształcania. w. Rezultat uzyskany w wyniku takich pomiarów . że powinny istnieć mechanizmy powodujące syntezę i regenerację fotoreceptorów leżą w postaci bezładnie splątanej masy na drodze padającego światła. jakie elektrycznych we włóknach nerwowych nie przyniosły jak dotąd rezultatów. W naturalnych Jedna z pierwszych i przy tym najbardziej obrazowych demonstracji reakcji fotoche. retinene i opsiny . Reakcje chemiczne w znacznym stopniu określają ogólne cechy wrażliwości wzrokowej. w zaszły w siatkówce żaby w ostatniej chwili jej życia. ptaków dziennych i 'żnych gatunków ryb również istnieje substancja światłoczuła. Włókna nerwowe odchodzące od Logika dyktuje.

4-6). a czopków w centrum. U innych zwierząt występują albo pręciki. Oś widzenia NEUROANATOMIA WIDZENIA Siatkówka nie stanowi jednolitej powierzchni pokrytej materiałem światłoczułym. na który oko patrzy. Pręcik jest prawie 500 razy wrażliwszy na światło niż czopek. Pręciki i czopki rozmieszczone są w siatkówce niezbyt równomiernie: pręcików jest więcej na peryferiach. że obraz na ekranie telewizora składa się jedynie z 250 tysięcy niezależnych elementów. i około 120 milionów pręcików-w sumie około 125 milionów receptorów. po których informacja od pręcików i czopków dochodzi do mózgu. Dla porównania dodajmy. każdy z nich reaguje na energię świetlną niezależnie od drugiego.samym środku siatkówki znajduje się małe wgłębienie. Składa się z bardzo dużej liczby oddzielnych elementów światłoczułych. niezbędne do widzenia barw. Źródło: Comsweet (1970): według Greeffa (1900). jak i u małpy występują dwa typy elementów światłoczułych: pręciki i czopki (rys. nosi ono nazwę plamki żółtej.YSLJNEK 4-6. Czopek centralny Czopek peryferyjny Pręcik RYSUNEK 4-5. składające się wyłącznie z czopków. rów. Źródło: Pirenne (1967). Zarówno u człowieka. Największe zagęszczenie komórek światłoczułych występuje w środkowej części siatkówki i maleje w częściach peryferycznych (rys. Zagęszczenie czopków w plamce żółtej osiąga 150 tysięcy na milimetr kwadratowy. pręciki i czopki. czyli recepto. W oku ludzkim znajduje się w przybliżeniu 6 milionów czopków. Oprócz różnic morfologicznych. że pada na nią część centralna obrazu. albo czopki. W. Jest ona tak położona. Jest to nadzwyczaj bogate zagęszczenie receptorów. W istocie oko posiada dwa oddzielne systemy wzrokowe. Czopki zawierają różnorodne substancje fotochemiczne. nie ma jej w czopkach. to pojedyncze elementy . Każdy z nich charakteryzuje się specyficznymi właściwościami reakcji. ale z kolei nie potrafi on reagować w sposób zróżnicowany na barwy. różnią się one również ze względu na pełnione funkcje. a koty prawie wyłącznie pręciki. Oprócz tych różnic funkcjonalnych istnieje ponadto różnica w organizacji dróg nerwowych. Gołębie mają tylko czopki. Purpura wzrokowa-rodopsyna-znajduje się tylko w pręcikach. Chociaż znaczna część fotoreceptorów nie ma bezpośredniego połączenia z mózgiem. które były podstawą podziału fotoreceptorów na dwa typy. Plamka żółta jest zarazem miejscem o największej ostrości widzenia. 4-5).

Tak więc dwoje ludzkich oczu gromadzi informacje napływające ze środowiska: widzianego za pomocą 250 milionów receptorów i przesyła je do mózgu przez około 1^ • miliona włókien nerwowych. ale zdarzają się również i w tym względzie wyjątki. • nie. System czopków charakteryzuje się wysoką zdolnością do wyławiania informacji 'dotyczącej barwy. ale jego zdolności różnicujące są niewielkie i nie jest wrażliwy na. odpowiadającą za różnego typu interakcje między sąsiadującymi komórkami receptorów (rys. Takie bezpośrednie połączenia tworzone są przez komórki o małych rozmiarach . W tym samym czasie dokonuje się przetwarzanie sygnału w sieci organizacji poziomej siatkówki. w przybliżeniu-ul 50. RYSUNEK 4-7. Ze względu na budowę anatomiczną siatkówki możemy wydzielić w niej dwa typy organizacji dróg nerwowych: organizację pionową. rające ze środowiska. na nieco wyższym poziomie proces przetwarzania sygnału zachodzi w komórkach amakrynowych. Na ogół dana komórka zwojowa połączona jest albo wyłącznie z pręcikami. W środku siatkówki. nie wchodząc przy tym w jakiekolwiek interakcje z sąsiadującymi jednostkami. Dwa różnorodne typy receptorów uzupełniają się wzajem. Na jej krańcach jedna komórka zwojowa otrzymuje informacje od znacznej liczby (czasem od wielu tysięcy) pręcików. Przekrój poprzeczny przez siatkówkę człowieka. Komórki amakrynowe modyfikują aktywność w trakcie przechodzenia sygnału od komórek dwubiegunowych do zwojowych. pręciki i czopki tworzą nadzwyczaj elastyczny i potężny. który spełnia podstawową funkcję wzroku .reaguje na sygnały świetlne docie-. System pręcików jest bardzo' wrażliwy na światło. W przekazywaniu sygnałów od receptorów do mózgu uczestniczą różne typy komórek. Z pręcików i czopków sygnał przechodzi siecią pionową poprzez dwie synapsy: pierwsza z nich leży między samym receptorem a komórką dwubiegunową. albo też wyłącznie z czopkami. Komórki te tworzą połączenia między receptorami i w ten sposób modyfikują aktywność na poziomie przejścia sygnału z receptorów do komórek dwubiegunowych. I Światto Komórki dwubiegunowe i amakrynowe Komórki horyzontalne Zewnętrzna warstwa s\ naptyczna Jądra receptorów Sieć nerwowa siatkówki Przetwarzanie informacji wzrokowych zaczyna się w receptorach siatkówki. Te dwie warstwy połączeń poziomych stanowią podłoże anatomiczne obwodów nerwowych siatkówki. ale wrażliwość jego jest ograniczona. Aksony komórek zwojowych tworząpień nerwu wzrokowego. barwę. Powiększenie Polyak (1957). pojedynczy czopek może poprzez oddzielną komórkę dwubiegunową łączyć się z pojedynczą komórką zwojową. i organizację poziomą. wychodzącego z oka. W rozdziale 2 rozpatrywaliśmy niektóre operacje zachodzące w siatkówce. karłowate komórki dwubiegunowe i karłowate komórki zwojowe. Działając równocześnie.plamki żółtej związane są z wyższymi ośrodkami nerwowymi własnym system^ połączeń. Zagęszczenie połączeń poziomych nie jest równomierne w całej siatkówce. system. przede wszystkim za pośrednictwem komórek. 4-7 i 4-8). dzięki której sygnały przekazywane są od receptorów do mózgu. które noszą miano komórek poziomych. Ponadto. . druga-między komórką dwubiegunową a komórką zwojową. Źródło: . w obrębie plamki żółtej.tzw.

[Chiasma jest podobna z wyglądu do litery greckiej x (Chi). tak więc ogólna liczba tych włókien w nerwie wzrokowym sięga około 800 tysięcy. miejsce tego skrzyżowania nosi nazwę skrzyżowania wzrokowego (chiasma optica). W korze wzrokowej ponad 50% neuronów zajmuje się analizą informacji napływającej z części odpowiadającej zaledwie 10% pola widzenia. jak to pokazano na rysunku 4-6. z jego części centralnej.4-10 i 4-11. nie jest nawet w przybliżeniu tak wrażliwa na subtelne szczegóły obrazu ani też na informacje o barwie. w wyniku przegrupowania włókien nerwów wzrokowych pole widzenia rozpada się na dwie połowy. Źródło: Comsweet (1970) PROGA DO MÓZGU Każda komórka siatkówki łączy się z nerwem wzrokowym za pomocą jednego włókna. U człowieka wszystkie włókna z lewej połowy siatkówek obu oczu kierują się do lewej półkuli mózgu. Tam skoncentrowana jest większość czopków. Jak pokazano na rysunkach 4-9. a prawa część-w lewej półkuli. które na ogół występują od 4 do 5 razy na sekundę. co daje efekcie wiązkę grubości ołówka. Jądra receptorów ReceptoryWarstwa pigmentowa . która leży w środku siatkówki-w rejonie plamki żółtej.) Włókna nerwu wzrokowego Komórki zwojowe Wewnętrz na warst. U człowieka oraz u wielu wyżej rozwiniętych ssaków w część włókien nerwu wzrokowego idących od każdego oka krzyżuje się. że soczewki odwracają obraz: przedmiot znajdujący się z lewej strony punktu fiksacji zostanie odbity na prawej połowie siatkówki. Należy również pamiętać o tym.RYSUNEK 4-8.wa synaptyczna Komórki amakry nowe Komórki dwubiegu nowe Komórki horyzontalne Zewnętrzna warstwą synaptyczna WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ Podstawowa część pracy związanej z wydobywaniem informacji wzrokowej dotyczy tej części obrazu. Peryferyczna część oka. od której to sygnał przejdzie następnie do prawej półkuli mózgu. a wszystkie włókna z prawej połowy do prawej półkuli. System rozpoznawania obrazów powinien jednak dysponować możliwością przenoszenia wzroku z jednej części pola widzenia na drugą. ponieważ w przeciwnym razie jedynie niewielka część jego pola może podlegać subtelnej analizie. Ruchy gałek ocznych polegają na szeregu prawie niedostrzegalnych skoków lub też „sakkad" (saccades). Lewa część pola widzenia znajduje się w prawej półkuli mózgu. jak właśnie plamka żółta. (Pionowa granica między obydwiema połowami poła widzenia przechodzi przez punkt fiksacji. (Komórki nabłonka) Ruchy oka Oczy poruszają się nieustannie badając kolejno różne części pola widzenia. Ten ruch skokowy . stąd nazwa]. W skrzyżowaniu wzrokowym nie następuje przerwanie dróg nerwowych ani nie pojawiają się nowe połączenia synaptyczne. Taka struktura organizacji siatkówki ma szereg oczywistych zalet. bardziej wrażliwa na światło niż jego część centralna.

jak znika koniec ołówka. Jeżeli natomiast równocześnie stymulujemy obie półkule. W wyniku stymulacji tych okolic kory za pomocą elektrody pojawiają się skokowe (sakkadowe) ruchy oczu. 21 cm {patrz skala z lewej). Kiedy odnajdziecie plamkę ślepą. przy czym kierunek i amplituda tych ruchów zależy od miejsca przyłożenia elektrody. U człowieka ruchy oczu występują nie częściej jak 4 do 5 razy na sekundę. Ruch balistyczny przypomina lot piłki: w momencie. Stronica powinna być ustawiona pionowo. jest kontynuowany bez jakichkolwiek poprawek aż do momentu osiągnięcia pożądanego położenia: podobny ruch w mechanice nazywany jest ruchem balistycznym. Nie jest on z pewnością podobny do ruchu ręki. w tym bowiem wypadku ruch jest nieustannie korygowany aż do momentu. Zamknijcie lewe oko-plamka ślepa dla prawego oka powinna zniknąć. nie ma ona już żadnego wpływu na jej dalszy lot. Ostatnie ogniwa w łańcuchu działań prowadzących do ruchu oczu związane są zapewne z przednimi obszarami kory mózgowej-z czołowymi polami wzrokowymi. Instrukcja: Zamknijcie prawe oko. Trzymajcie rysunek na wysokości oczu w odległości ok. która sięga po ołówek leżący na stole. Mechanizmy odpowiedzialne za „obliczanie" kierunku i amplitudy ruchu na podsta- . kiedy palce uchwycą właściwy przedmiot. to rezultat jest kompromisowy: kierunek i zasięg ruchu zależy od względnej intensywności Podrażnienia obu półkul. (Pamiętajcie. (sakkadowy) występuje dzięki aktywności zewnętrznych mięśni oka (jest ich 6). one to powodują szybkie zmiany położenia gaiki ocznej.WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ 187 RYSUNEK 4-10 RYSUNEK 4-9. obserwujcie. jeżeli już się rozpocznie. • • • Otwórzcie prawe oko-plamka ślepa pojawi się ponownie (w dalszym ciągu wpatrujcie się w punki flksacji) *. Ponadto ruch sakkadowy. a przy podrażnieniu prawej półkuli-ruchy w lewo. Wpatrujcie się w punkt ftksacjl Dopasowujcie kat patrzenia i odległość stronicy tak długo aż zniknie plamka ślepa dla lewego oka. że jedno oko musi być zamknięte). (Może być tu potrzebni ponowne dopasowanie stronicy). prowadźcie ołówek wzdłuż stronicy w kierunku plamki. kiedy piłka odrywa się od ręki. Mechanizmy nerwowe stosowane do „obliczania" i kontroli położenia oka nie zostały jeszcze dostatecznie poznane. Na ogół stymulacja lewej półkuli powoduje ruchy sakkadowe oczu w prawą stronę.

Mamy także pewne dowody na to. ważne jest bowiem tylko jego położenie w polu widzenia oraz ukierunkowanie. zwanego wzgórkami czworaczymi górnymi (superior colliculuś). W ciągu wielu lat ruchy te uważane były za główny wskaźnik występowania marzeń sennych. Idealny system rozpoznawania obrazów powinien ignorować te sprawy. Analogicznie jak w ciałach kolankowatych bocznych i korze wzrokowej zakończenia włókien wychodzących z sąsiadujących części siatkówki trafiają do sąsiadujących ze sobą części wzgórków czworaczych górnych. W odróżnieniu od kory wzrokowej we wzgórkach czworaczych górnych obszar plamki żółtej nie ma oddzielnej reprezentacji. czym jest dana rzecz. musi w pewnym stopniu różnić się od analizy mającej określić. kiedy ruch pojawia się w neryferycznej części pola widzenia. koncentrując się jedynie na tych właściwościach. Czy zatem te niewątpliwie różne analizy dokonują się w dwu różnych kanałach nerwowych? Sądząc po budowie anatomicznej systemu wzrokowego jest to możliwe.2 / 3 4 -S 6 7 8 \ 9 O Pokrywające się pola wzrokowe obu oczu wie analizy obrazu wzrokowego nie są znane. Anatomiczna organizacja połączeń wzgórków czworaczych z systemem wzrokowym pozwala przypuszczać. Z reguły operacje niezbędne do zlokalizowania przedmiotu w polu widzenia świetnie współdziałają z operacjami niezbędnymi do jego rozpoznania. Część włókien nerwu wzrokowego oddziela się od ogólnej masy i odchodzi nie do ciał kolankowatych bocznych. że do wzgórków czworaczych dochodzą również sygnały ze wzrokowych pól odbiorczych kory. które są ważne ze względu na identyfikację przedmiotu-krzesła (czy człowieka). jego odległości czy też jego umiejscowienie w polu widzenia nie ma większego znaczenia. dokładne określenie kierunku przedmiotu. lecz do ośrodka mózgowego. że proces ten przebiega w kanale odrębnym od kanału rozpoznawania obrazów. gdzie znajduje się dany przedmiot. której celem jest określenie. Włókna wychodzące ze wzgórków czworaczych górnych kierują się do systemu kontrolującego ruchy oczu. W procesie identyfikowania obrazu wzrokowego przedmiotu (czy to będzie krzesło.rysunki 4-12a i 4-12b. Nawet w czasie snu występują ruchy sakkadowe oczu. W niektórych wypadkach ruchy sakkadowe pewnością są dokonywane automatycznie. to jednak uzyskane stosunkowo niedawno dane pozwalają na przyjęcie założenia. W większości wypadków jednak rodzaj ruchów oczu j es t odzwierciedleniem systematycznego pobierania informacji z otoczenia. położenie głowy oraz zmiany pozycji ciała. Na przykład. Dla lokalizacji przedmiotu nie jest istotna jego uprzednia identyfikacja. bazującego na interpretacji znaczenia napływających danych sensorycznych. czy człowiek). że ten właśnie kanał zajmuje się lokalizowaniem przedmiotów w Kora wzrokowa RYSUNEK 4-11 . często występuje mimowolny ruch sakkadowy skierowany w stronę źródła ruchu. w ten sposób przestrzenna projekcja siatkówki i tu pozostaje utrzymana. Jednakże analiza. lokalizacja przedmiotów Chociaż proces związany z określeniem lokalizacji przedmiotów będących w polu widzenia ciągle jeszcze nie jest dostatecznie zbadany.

który w pierwszej chwili nie da się odróżnić od zupełnej ślepoty. to u czuwającego zwierzęcia pojawią się ruchy głowy i zmiany pozycji ciała. który. Zwierzę traci zdolność widzenia przedmiotów z otoczenia. Jednakże oprócz dowodów anatomicznych istnieją inne bardziej przekonywające dowody. U kotów i u małp usunięcie kory wzrokowej wywołuje skutek. Co się zdarzy w procesie widzenia. Ponadto komórki wrażliwe na stymulację słuchową zostały ostatnio odkryte we wzrokowych partiach wzgórka. jak też zdolność do wzrokowo-motorycznej koordynacji i wyuczenia się wykonywania jakiegokolwiek zadania wymagającego odróżniania sygnałów wzrokowych. że ustawia się ono właśnie w tę stronę. 5 eksperymentatorem otwierają się nowe możliwości. że gdy ośrodek lokalizacji przedmiotów gromadzi informacje pochodzące od różnych modalności zmysłowych. Jednakże po dokładnym . gdzie powinien znajdować się przedmiot wówczas. Łiwijdujsii\ radiami oczu otoczeniu. gdyby 5 aktywność była wywołana przez normalny bodziec wzrokowy . Podczas drażnienia neuronów związanych z odpowiednimi częściami pola widzenia. tak więc wzgórek czworaczy wydaje się odpowiednim miejscem do dokonywania łącznej ich analizy. Oznaczałoby to. zajmuje się głównie rozpoznawaniem obrazów. RYSUNEK 4-1 Nerw. kiedy uszkodzony zostanie jeden z dwu głównych kanałów wzrokowych? Rozpatrzmy najpierw skutki uszkodzenia kanału. to informacja o ruchu jest ściśle powiązana z informacją o położeniu. że wzgóreK czworaczy łączy informacje zarówno o ruchu. jak i o położeniu. Kiedy podrażnimy elektrodami neurony wchodzące w skład rozpatrywanego kanału nerwowego. jak się przypuszcza. Widzenie bez udziału kory wzrokowej Kanał nerwowy związany z rozpoznawaniem obrazów możemy uszkodzić usuwając chirurgicznie korę wzrokową (cortical ablatioń)..RYS UNEK4-12/. pozycja ciała zwierzęcia zmienia się w taki sposób. przed Pewne najnowsze dane wskazują. Ilekroć uda się zidentyfikować strukturę nerwową związaną z określoną funkcją.

to może kontynuować spacer wzdłuż ściany i obejdzie w ten sposób całą skrzynkę aż wróci do pierwszych drzwiczek i wszystko zaczyna od nowa. być może. Jeżeli chomik nie wejdzie w następne drzwiczki. następstwem niezdolności do rozpoznawania obrazów. na przykład orzech. a na drugich z czarnych pasów. aby odpadła potrzeba lokalizowania. Uzyskane do tej pory rezultaty potwierdzają hipotezę o istnieniu dwu oddzielnych systemów: jeden przetwarza informacje. Schneider (1969) w celu zapoznania się ze szczegółami tego eksperymentu. jeżeli stworzy się im warunki dotarcia do nich bez posługiwania się wzrokiem Widzenie bez udziału wzgórków czworaczych górnych W tym wypadku zwierzęciem eksperymentalnym był chomik. na których wyrysowano jeden z wzorów. otrzymują nagrodę w postaci jedzenia (rys. PROCEDURA EKSPERYMENTU Chomik idzie w dól dwu sąsiadujących drzwi. Wystarczy zaplanować zadanie tak. Po uszkodzeniu kanału odpowiedzialnego za rozpoznawanie obrazów utrzymana zostaje w pewnym stopniu zdolność do lokalizowania. a zdolność do lokalizowania ulegnie poważnemu zaburzeniu. Ostatnio stwierdzono również. to zdolność do rozpoznawania obrazów powinna pozostać nadal. gdzie powtarza się cała czynność. stwierdzamy. 4-13). Niewiele jest jeszcze badań eksperymentalnych w tej dziedzinie i nie znamy szczegółów o pracy systemu regulującego lokalizację sygnału wzrokowego w przestrzeni. gdzie znajduje się przedmiot. korowy i związany ze wzgórkami czworaczymi. Na przykład. możliwe jest. z których tylko jeden prowadzi do pokarmu. by odpowiedzieć na pytanie. nie potrafi wykonać reakcji niezbędnych do tego. szybko uczą się wybierać właściwy wzór i zawsze. małpa sięga po orzech. a być może też i wielkości. Jeżeli oba te kanały funkcjonują niezależnie. Za drzwiami znajduje się nagroda w postaci wody Chomiki z uszkodzonym wzgórkiem czworaczym górnym potrafią sobie poradzić z zadaniem polegającym na rozpoznaniu wzorów i wybierają właściwe drzwi. na jednych drzwiach znajduje się wzór z czarnych kropek. Łącznie bowiem oba te kanały tworzą silny i niezawodny aparat do pobierania i analizowania informacji wzrokowej. że wygodnie jest dokonywać operacji. a następnie zlokalizować go prawidłowo w przestrzeni.sprawdzeniu okazuje się. Ta niezdolność do lokalizowania jest. Zachowanie chomika ulegnie krańcowej zmianie. Zastanówcie się jednak nad samym zadaniem.jeżeli stawia się go w sytuacji. chomik musi rozpoznać właściwy wzór. że właśnie te struktury przetwarzają informacje o położeniu przedmiotów. Posuwając się wzdłuż ściany skrzynki. a drugi-na pytanie. Kiedy podaje się mu pokarm (na przykład ziarna słonecznika). Chomiki nie poddane operacji łatwo radzą sobie z tym zadaniem. Jeżeli eksperymentator trzyma w ręku jakiś łakomy kąsek. Ponieważ w czasie tej operacji wzgórki czworacze górne pozostają nienaruszone. że chomik nie może wyuczyć się odróżniania prostych obrazów wzrokowych. Aby je rozwiązać. W normalnych warunkach systemy te nie mogą funkcjonować niezależnie od siebie. . a uzyskamy inny rezultat. Jedne drzwi otworzą się pod naciskiem. u którego oba kanały. Wtedy staje na tylnych łapach i najwyraźniej bada wzór. E. są tak anatomicznie podzielone. aby go osiągnąć. Być może zwierzę po prostu nie rozpoznaje pokarmu? Eksperymentator natrafia tu na problem „łamigłówkę". chomik dotrze do pierwszych drzwi. ale kiedy tylko eksperymentator zaczyna poruszać ręką. chomik nie może wyuczyć się wybierania wzoru właściwego. drugie pozostaną zamknięte. a następnie sprawdzić zdolność zwierzęcia do lokalizowania. Przeprowadzając standardowe badania eksperymentalne. Popełnia jednak przy tym pomyłkę w ocenie głębi i nie może wyuczyć się rozwiązywania zadań polegających na wzrokowym różnicowaniu obrazów. Eksperyment ten ilustruje różnicę 6 między zdolnością lokalizowania a zdolnością rozpoznawania . Istotny przy tym okazał się czynnik ruchu. Potem przechodzi Zwierzęta z uszkodzoną korą wzrokową nie są w stanie odróżnić wzoru w kropki od wzoru w pasy RYSUNEK 4-13 przez drzwiczki albo też ponownie idzie wzdłuż ściany aż dotrze do następnych drzwi. że pewne szczątkowe zdolności widzenia utrzymują się Zwierzę pozbawione kory wzrokowej może nauczyć się odróżniać przedmioty na podstawie różnic jasności. kiedy znajdą się w skrzynce eksperymentalnej. w której musi rozróżniać dwa wzory rozmieszczone na końcach dwu korytarzy. Aby to udowodnić. należałoby uszkodzić wzgórki czworacze. czym on jest. małpa początkowo go nie zauważa. Por. że małpy pozbawione kory wzrokowej zdolne są y pewnym stopniu do wzrokowego lokalizowania przedmiotów. Po uszkodzeniu wzgórków czworaczych chomik całkowicie traci zdolność do lokalizowania przedmiotów. wybierając właściwy kierunek. G. sporządzonych z pleksiglasu.

s. Interakcja ta odgrywa bardzo istotną rolę w procesie przetwarzania informacji wzrokowej i wyjaśnia pewne podstawowe zjawiska nercepcyjne. 5-3). Inny sposób polega na tym. 5-2) i obracać jąz taką prędkością.5. co odbiera obserwator. ale jasną linię przechodzącą przez punkt/? i ciemną linię przechodzącą przez punkt y. Zjawisko to jest rezultatem wzajemnego oddziaływania różnych części obrazu na siatkówce. niż ma to miejsce w rzeczywistości. W jednym wypadku należy posłużyć się tarczą z czarnymi i białymi częściami (rys. Właśnie to zjawisko ilustruje rysunek 5-5 (patrz również rozważania w rozdziale 2. są to właśnie pasy Macha. Odpowiednie mechanizmy nerwowe zostały dość dokładnie przeanalizowane w poprzednich rozdziałach (rys. Teraz skoncentrujemy uwagę na pewnych zjawiskach psychologicznych. Rysunek 5-4 przedstawia rzeczywisty rozkład intensywności oświetlenia (linia przerywana) oraz rozkład spostrzegany (linia ciągła). Nie odpowiada to jednak temu. że człowiek może widzieć jasne i ciemne pasma. Tak się przedstawia rzeczywisty rozkład światła odbitego od danej powierzchni. Zjawisko to jest związane z tym. po obu stronach granicy między słabiej i silniej oświetlonymi obszarami są widoczne pasy jasny i ciemny. 101) Obrazy następcze WRAŻLIWOŚĆ CZOPKÓW NA BARWY Teoria widzenia barwnego oparta na procesach przeciwstawnych Kontrast indukowany . Gradient oświetlenia można uzyskać w dwojaki sposób. W obu wypadkach uzyskujemy stopniową zmianę oświetlenia (jak to pokazują wykresy)-od najsilniejszego (oznaczonego literą a) do najmniej oświetlonej powierzchni (oznaczonej literą er). przy czym obszar zmian oświetlenia leży między punktami P i y. a nawet więcej. mimo braku odpowiednich zmian fizycznych w intensywności światła. że granica między słabo oświetlonym obszarem i obszarem intensywniej oświetlonym jest spostrzegana jako znacznie bardziej ostry spadek jasności (rys. ADAPTACJA Warstwice równej jasności WŁAŚCIWOŚCI WIDZENIA ZWIĄZANE Z CZASEM Czas integracji Kiedy migające światło wydaje się ciągłe? Krytyczna częstotliwość migotania BARWA MIESZANIE BARW Koło barw Mieszanie dwu świateł Miesza n ie _ trzech ś wia teł BARWNIKI I ŚWIATŁA Pasy Macha Jedno z bardziej interesujących zjawisk związanych z przestrzenną interakcją -to efekt kontrastu jasności. występujących w rezultacie tych współdziałań. aż czarne i białe części złączą się i cała tarcza odbierana będzie jako jednorodna szara powierzchnia (szybkość powinna przekraczać 30 obrotów na sekundę). opisany po raz pierwszy przez naukowca austriackiego Ernsta Macha i określony jego nazwiskiem. Już w swych pierwszych badaniach dotyczących fizjologii narządów zmysłowych (w latach 1860-tych) Mach zauważył. Poziome połączenia nerwowe łączące receptory siatkówki poprzez komórki horyzontalne i amakrynowe powodują współdziałanie sąsiadujących części siatkówki. 5-2 i 5-3). 5-1). Podstawowe właściwości widzenia SPOSTRZEGANIE JASNOŚCI Pasy Macha Kontrast jasności JASNOŚĆ A GŁĘBIA SPOSTRZEGANIE JASNOŚCI Obraz wzrokowy występujący w określonej części siatkówki wpływa również na spostrzeganie obrazu umiejscowionego w sąsiedztwie. który nie widzi płynnego przejścia od większej do niniejszej jasności czy też odwrotnie. w tym celu w niewielkiej odległości od źródła światła umieszczamy przesłonę (rys. że na danej powierzchni tworzymy cienie o rozmytych konturach.

oYSUNEK 5-2. pasy Macha. . Prosta metoda uzyskania pasów Macha. Biała tarcza z arn vm sektorem w czasie szybkich obrotów wokół osi (nie mniej niż 1S00 na minutę) uzyskuje Silnią intensywność światła po\aiana na wykresie. Źródło: Ratliff (1965). Źródło: Ratliff (1965). która odbierana jest tak. RYSUNEK 5-3. Poprzez lekkie boczne ruchy ręki można łatwo uzyskać pojawienie się pasów Macha. to szerokość karty powin na wyn osiś 2. jak to zostało przedstawione na_ rysunku 5-4.5 do 5 cm. 30 centymetrów nad białym arkuszem papieru. Jeśli lampa znajduje się na wysokości ok. RYSUNEK 5- RYSUNEK 5-4. Źródło: Ratliff 11965).

Wykres (linia ciąjg) przedstawia aktywność neuro. a wydaje się. Każdy z pasów charakteryzuje się stałą ntensywnością barwy. RYSUNEK 5-5.0. nawet w takich wypadkach. W percepcji ważna jest lokalizacja granic 'rzedmiotów. kiedy różnice w intensywności oświetlenia . a linia przerywana rzeczy wiintensywności bodźca siy rozkład świetlnego.»ySUNEK5-6. w jaki sposób oko ludzkie spostrzega lionowe pasy przedstawione na rysunku 5-6. Możemy to z łatwością wyjaśnić logicznie. Interakcje te są również odpowiedzialne za to. że jasność każdego z pasów jest niejednolita. Źródło: Cornsweet 11970).

Pomimo to wydaje się. Przy średnim ciemnoszarym kolorze figury (różnica w kontraście około 8 dB) osiągana jest pełna stałość spostrzegania jasności: odbierana jasność figury nie zmienia się przy wzroście oświetlenia. który znajduje się na jasnym tle (pierwszy z prawej). słuchowo smakowe. Jak przebiega to zjawisko w wypadku zmiany jasności figury wraz ze wzrostem oświetlenia pokazuje nam rysunek 5-8. Przywykliśmy do tego. W miarę jak wzrasta kontrast jasności między środkiem a tłem. Interakcje neuronów warunkujące występowanie opisywanych zjawisk są charakter. przyrost odbieranej jasności środka nie zachodzi równomiernie wraz z przyrostem światła. tym ciemniejszy wydaje się środek. RYSUNEK 5-7. i to we wszystkich systemach sensorycznych. Weźmy dwa( kwadraty z lewej strony rysunku 5-7. W typowych warunkach domowych można przyjąć dwa warianty postępowania. Nazwijmy wewnętrzny kwadrat figurą. Należy w ciemnym pokoju włączyć telewizor ustawiając go na nieczynny kanał. Tak więc. że kiedy drzwi otwieramy do jasno oświetlonego pomieszczenia. Okazuje się jednak. R ySUNEK 5-8.est wyodrębnienie konturów. W istocie podobne wyostrzony reakcji komórek nerwowych daje się zaobserwować prawie zawsze wówczas.przedmiotu i otaczających rzeczy są niezbyt duże. a zewnętrzny tłem. nia których konieczne . dla urzeczywistnij. Interakcje między sąsiadującymi komórkarni nerwowymi odgrywają decydującą rolę szczególnie w pierwszych etapach anali/-. dotykowe lub receptory węchowe. aby uzyskać odpowiednią ilość światła. co otacza ten przedmiot. ta sama ilość światła jest odbijana przez każdy z nich. w którym można by zmieniać intensywność światła bez zmiany jego barwy. W' rzeczywistości wszystkie one są identyczne. zamknąć drzwi. to intensywność światła odbijanego od tła i figury wzrasta jednakowo (proporcjonalnie do współczynnika odbicia) i rzeczywisty kontrast między nimi pozostaje niezmieniony. regulując w ten sposób ilość światła przedostającego się do pomieszczenia (Zwróćcie uwagę na fakt. pozostać niezmieniona. W tym celu należy przejść do ciemnego pokoju. Źródło: Stewns H96lbl Kontrast jasności Przyjrzyjmy się wszystkim wewnętrznym kwadratom pokazanym na rysunku 5-7. jak to pokazuje górna gruba linia na rysunku 5-8. reakcji receptorów rozmieszczanych po obu stronach granicy różnych poziomo^ oświetlenia niewątpliwie ułatwia procesy rozpoznawania obrazów. że odbierana jasność przedmiotu zależna jest również od otaczającego tła.) Druga metoda polega na wykorzystaniu odbiornika telewizyjnego jako źródła światła. to wystarczy szpara kilkumilimetrowej szerokości. Przy większym kontraście występuje interesujące zjawisko: im bardziej wzrasta oświetlenie. Tym razem regulator jasności ekranu służy nam do 1 Pomiarów jasności dokonywano metodą oceny wielkości bezwzględnej S. Zmiana w spostrzeganiu wynikająca ze zwiększenia padającego światła na przedmiot zależy również od tego. ąijposzczególne receptory sensoryczne umiejscowione są obok siebie: wzrokowe. Przy jednakowej jasności środka i tła (kontrast 0 dB) spostrzegana jasność środka wzrasta stopniowo wraz ze wzrostem fizykalnej intensywności oświetlenia. Każdy może przeprowadzić podobny eksperyment we własnym zakresie. jeżeli przedmiot odbija więcej światła. S. że kwadrat umieszczony na ciemnym tle (na lewym brzegu) jest jaśniejszy niż ten. Spotęgowanie różnic w częstotjiwo^. opisaną w Dodatku A do niniejszej książki. aby wejść do ciemnego pomieszczenia. .. Źródło: Cornsweet (1970). może stać się jaśniejsza. posługując się kwadratami przedstawionymi na rysunku 5-7. podobnie jak dźwięk o zwiększonej sile odbierany jest jako głośniejszy. styczne również dla innych systemów sensorycznych. a następnie powoli otwierać je coraz szerzej. na którym przedstawiono dane dotyczące różnych stosunków kontrastu jasności między figurą a tłem (w decybelach)1. że wraz ze wzrostem fizycznej siły bodźca wzrasta subiektywnie spostrzegana jego jasność. Stevensa (19616). a nawet jej jasność może ulec zmniejszeniu .wszystko to bowiem zależy od stosunku intensywności światła odbitego od środka i od tła. informacji.. Pierwszy polega na tym. Jeżeli będziemy zwiększać oświetlenie całości. Jednakże spostrzegana jasność figury nie musi wzrastać wraz ze zwiększeniem oświetlenia. to powinien być jaśniejszy.

bez względu na to. ale tylko wtedy. które działają hamująco na powierzchnie ciemne. gdyż ten neutralny stan spostrzegania jasności wynika z aktywności własnej neuronów. który wyjaśnia współdziałanie między informacją o jasności a RYSUNEK 5-9 . Prostym przykładem tego zjawiska może być ekran telewizora. efekt utrzymuje się nadal: reakcje neuronów A i C wzrastają wraz ze zwiększeniem intensywności światła. figura nie jest spostrzegana jako czarna. a odbierane są jako różne dlatego. a nie pochłaniać światło. że na niego także pada teraz więcej światła niż przedtem. Wraz ze wzrostem oświetlenia pokoju prawy kwadrat wydaje się coraz ciemniejszy. przyjętej jako 50. ekran ma szarą. ale aktywność neuronu odpowiadającego środkowemu obszarowi B obniża się. Kiedy na żaden z trzech receptorów nie pada światło. Stan ten odpowiada spostrzeganiu „szarości". jak w pokoju robi się coraz jaśniej. Nie należy zapominać o tym. kiedy żadne światło nie pada na siatkówkę. Chociaż początkowo może wydać się dziwnym fakt.40. Jeżeli natomiast będziecie patrzeć na lewy kwadrat. w istocie jest oczywiste. Przy słabym świetle-dwa obszary o intensywności 20 otaczające z obu stron obszar o intensywności 10-dwa neurony odpowiadające obszarom A i C zaczynają reagować intensywniej wraz ze wzrostem intensywności światła. a reakcja neuronu B jest jeszcze słabsza niż uprzednio. a nie osłabić intensywność oświetlenia ekranu. że umieszczone zostały na różnym tle (uwaga: nie używajcie do zmiany oświetlenia przyciemniaczy. to w miarę tego. a przecież włączenie aparatu może jedynie zwiększyć. Zapoznajmy się z eksperymentem. gdyż zmienia się wtedy także barwa światła).) Kiedy intensywność sygnału świetlnego wzrośnie czterokrotnie. każdy z nich reaguje na poziomie swojej aktywności własnej. neutralną jasność. (Przy obliczaniu należy założyć. kiedy pojawia się światło.regulowania oświetlenia w pokoju (regulator zaś kontrastu należy ustawić na minimum. że w istocie wszystkie kwadraty są absolutnie jednakowe. tak że oświetlenie obszarów A i B osiągnie 80. lecz jako szara. aby przypadkowe pasy czy punkty nie przeszkadzały w eksperymencie). że obszary o zwiększonej intensywności oświetlenia rozciągają się nieograniczenie w obie strony. Pozorne ciemnienie odpowiednich części ekranu jest wynikiem występowania mechanizmu kontrastu równoczesnego w oku. Po włączeniu telewizora niektóre części ekranu wydają się znacznie ciemniejsze od szarości ekranu wyłączonego telewizora. będzie wydawał się on coraz bardziej jaśniejszy. że wzrost oświetlenia powoduje subiektywne ciemnienie figury. wiązka elektronów wzbudzająca fluorescencję kineskopu może jedynie emitować. Zaczynamy spostrzegać czerń. a wewnętrznego obszaru B . że inaczej być nie może. Rozpatrzmy obwód nerwowy przedstawiony na rysunku 5-9. JASNOŚĆ A GŁĘBIA Proste obliczenie jasności nie zawsze jest wystarczające do wyjaśnienia naszego spostrzegania. Kiedy telewizor jest wyłączony. gdy występują równocześnie jaśniejsze powierzchnie. Spójrzcie teraz na kwadraty. W warunkach minimalnego oświetlenia.

Nie wszystkie powierzchnie tych przedmiotów oświetlone są jednakowo. na której rozłożono szereg przedmiotów. gdyż obserwator nie może ruszać głową (rys.RYSUNEK 5-10 RYSUNEK 5-12 informacją o głębi. Chociaż ilość światła odbijanego przez poszczególne powierzchnie jest różna. Osoba obserwująca widzi powierzchnię stołu. Na jedne powierzchnie pada światło bezpośrednio. 5-11). wszystko to oświetlone jest jedną lampą umieszczoną na górze. Kartka znajdzie się wówczas w cieniu i ilość odbitego przez nią światła wyraźnie się RYSUNEK 5-13 CO WIDZI OBSERWATOR RYSUNEK 5-14 RYSUNEK 5-11 . inne zaś pozostają w cieniu (rys. 1954): Na stole ustawionym w specjalnej kamerze rozmieszczono szereg białych przedmiotów (patrz rys. Załóżmy. Obserwator patrzy na stół przez otwór wycięty w jednej ze ścian kamery. 5-10). że kartkę papieru z narysowanym x ustawimy pionowo na stole przed źródłem światła (rys. w wyniku czego pojawia się spostrzeganie uwzględniające również inne czynniki (Hochbergi Beck. Dlaczego tak się dzieje? Istota sprawy wiąże się z tym. że obserwator spostrzega przedmioty jako trójwymiarowe. wszystkie wydają się mieć taką samą barwę-białą. 5-12). 5-11). Intensywność światła odbitego od danej powierzchni i dochodzącego do oka obserwatora jest uzależniona od położenia tej powierzchni względem światła i dlatego jasność tych powierzchni spostrzegana jest jako stała. dzięki czemu kąt patrzenia jest absolutnie stały.

Mimo to obserwator nadal będzie uważał. Źródło: Hecht i Hsia (1945). krzywa adaptacji do ciemności. proces adaptacji wzrokowej. W ten sposób również i w tym wypadku prawidtow0 spostrzegane położenie powierzchni względem padającego na nią światła zapewnia stałość spostrzegania jasności. Przy spostrzeganiu jasności ten sam obraz wzrokowy może być interpretowany na różne sposoby. 5-13) i następnie połóżmy ją na stole pionowo w dawnym miejscu. że do badanego procesu włączają się jakieś mechanizmy dodatkowe. Na rysunku 5-15 przedstawiona jest krzywa zmian wrażliwości w czasie. uzyskamy krzywą odzwierciedlającą przede wszystkim zmiany wrażliwości KYSUNEK 5-16. że interesuje nas jego próg wrażliwości na światło. Spostrzegana jasność zmienia się odpowiednio: kartka wydaje się bardziej szara aniżeli pozostałe przedmioty. a następnie stopniowo zmniejszać jasność aż do momentu. która odpowiadałaby poziomemu położeniu. lecz jest poziomym prostokątem i w konsekwencji powinna odbijać znacznie więcej światła (rys. że znowu widzi światło. a czopki w jej środku Jeżeli ograniczymy oddziaływanie światła do peryferii siatkówki. to okaże się. aby uzyskała kształt zbliżony do trapezu (rys. jaką człowiek jeszcze widzi. przypuszczamy. Zanim jednak zdążycie zapisać tę wartość progową. że nie widzi nic więcej. że sprawa wcale nie jest tak prosta. Dokonajmy teraz zmiany spostrzeganej jasności kartki papieru przycinając jej brzegi tak. jest to tzw. tak można uzyskać w dużym przybliżeniu wartość progową. Określenie wartości progowej należy zacząć od eksponowania dość jasnego punktu świetlnego. że na poziomie podziałki odpowiadającej 10 minucie zaczyna się coś dziać. W oku działają dwa systemy receptorów: pręciki i czopki. Możemy wykorzystać różnice morfologiczne i funkcjonalne między dwoma systemami dla wyodrębnienia z krzywej adaptacji do ciemności jej oddzielnych składników Pręciki rozmieszczone są znacznie gęściej na peryferiach siatkówki. w zależności od ogólnej interpretacji wszystkich sygnałów wzrokowych odbieranych przez obserwatora. badany najpierw oznajmi. historia powtórzy się na nowo. wszystko widzi go nadal. że jest tak samo biała jak i wszystkie inne przedmioty umieszczone na stole. Jeżeli ponownie spróbujemy zmniejszyć intensywność światła. a po kilku sekundach powie. to powinniśmy otrzymać krzywą adaptacji pręcików. kierujemy najpierw na oczy osoby i badanej bardzo silne źródło światła (w celu maksymalnego obniżenia jej wrażliwości na światło). to znaczy najmniejsza intensywność światła. kiedy osoba badana powie. ADAPTACJA Jeżeli przyprowadzimy do laboratorium człowieka prosto z ulicy i zaczniemy badać jego wrażliwość wzrokową.zmniejszy. W odniesieniu do wzroku mamy pełne podstawy do takich przypuszczeń. nie odbija więc tej ilości światła. . interpretacja dotycząca głębi nie zachodzi i położenie przestrzenne kartki ponownie odbierane jest jako pionowe-jasność jej ponownie się zwiększa. Z upływem czasu jej wrażliwość na światło będzie wzrastała coraz bardziej. A ponieważ kartka jest faktycznie w cieniu. I najprawdopodobniej zachowanie badanego będzie dla nas frustrujące. W toku badania włączył się nowy element. Należy przypuszczać. Wystarczy rzut oka na krzywą. że mimo. że nie widzi punktu świetlnego. że załamanie na krzywej jest wynikiem interakcji tych dwu systemów. 5-14).. a jeżeli ograniczymy je do części centralnej siatkówki. badany nagle oświadczy. Kiedy na krzywej obserwujemy załamanie. aby zauważyć. następnie wprowadzamy ją do całkowicie ciemnego pomieszczenia i eksponujemy coraz słabsze światło mierząc jej wrażliwość wzrokową. Jeżeli jednak umieścimy za kartką pręcik. : Aby prześledzić ten proces bardziej szczegółowo. Załóżmy na przykład.zdolność oka do przystosowywania swej wrażliwości na światło stosownie do zmiany oświetlenia. Teraz obserwator interpretuje widziany przez siebie kształt kartki jako informację o tym że kartka ta nie stoi pionowo.

i'r cała figura zacznie migotać. :h\'ać. na rysunku 5-17 przedstawiony został zbiór krzywych adaptacji do ciemności. wszystkie nasze oczekiwania sprawdzają się. Źródło: Chapanis (1947). spodziewamy się uzyskać przede wszystkim krzywą adaptacji czopków.krzywą podobną do dolnej krzywej na tym rysunku.-I ' 5 cm nie poruszając '' 'iinti. jest to właściwa krzywa wrażliwości czopków. Oświetlając jedynie peryferie siatkówki albo też stosując światło fioletowe (długość fali poniżej 450 nm).!*. zielona jest JndukirMina" (zmodyfikowane na podstawie The Color Tree. a przy długości fali rzędu 485-570 nm (zielone światło) krzywa osiąga praktycznie taki sam kształt. RYSUNEK 5-17.czopków. Podobne ułożenie krzywych uzyskuje się. Ponadto jest rzeczą wiadomą. jaki ma przy białym świetle. Interchemicul Corp. patrz rysunek ' 41 (Pet'"' ' ''Igtey. Oświetlając zaś wyłącznie środek siatkówki albo też posługując się światłem czerwonym (długość fali powyżej 650 nm). 50 RYSUN'. A • KolekcJa litografii '' p | Nim i<i>ia). . tu "" pewnym czasie koła ''"~nt{ -s/. ty ten sposób możemy wybiórczo badać albo krzywą adaptacji pręcików. a pobudzenie obwodu . powinniśmy otrzymać względnie czystą krzywą adaptacji pręcików. albo też krzywą adaptacji czopków. 5-16). Wpatrujcie się w carnci L-i'i'kc na lewym rysunku nie pom. Looking Glass \inic. Wtedy przenieście szybko yrrok na czarną kropkę praweg" !>iulego rysunku. i'1'by zamazywać. na sygnały świetlne tego typu reaguje pr/cde wszystkim system pręcików.. że maksymalna wrażliwość czopków i pręcików jest różna dla światła o różnej długości fal (rys. pobudzenie centrum daje krzywą podobna do górnej krzywej na rysunku 5-17. Na przykład. New York 1965). Wraz ze zmniejszeniem długości fal świetlnych na krzywej pojawia się załamanie. Wy'. Dlatego kształt krzywej adaptacji do ciemności powinien zależeć od barwy (długości fali) stosowanego w badaniu światła. Istotnie.. Maksymalna wrażliwość i najwyższy stopień adaptacji występuje przy najkrótszych falach widzialnego światła-światło fioletowe (poniżej 485 nm). Zobaczycie n'>:inve serca na zielonkawym tle ''kilkakrotne mrugnięcie okiem przyśpiesza pojawienie się obrazu następczego). Różnice między przedstawionymi krzywymi są uwarunkowane tylko jednym czynnikiem zewnętrznym -długością fali stosowanego światła. kiedy światło przechodzi z centrum do obwodu siatkówki.„ u ir iv środek rysunku z '^'lljoir! .1-49. Różowa barwatot>l<i'i:: następczy.'<Hienie ••" <> faktu. Krzywa adaptacji do ciemności uzyskana przy stosowaniu światła czerwonego (długość fali powyżej 680 nm) nie ma załamania.:ajijc głową ani oczami tak dhi!-•<>. ySUNI ' ^" "' e '^' będziecie .

Różnice między wrażliwością wzrokową w dzień i w nocv. Interchemieal Corp.. 1965). przy czym czerwony wydaje się jaśniejszy od niebieskiego.RYSUNEK 4-1 RYSUNEK 5-19. a widzieć będziemy tylko niebieski. . Jeżeli będziemy patrzyli na kwiatki przy bardzo słabym świetle. Przedstawione na ilustracji dwa „kwiatki" czerwony i niebieski normalnie widziane są jednakowo dobrze. praktycznie pozbawioną pręcików. Jeżeli światło jest dostatecznie słabe. a obraz kwiatka niebieskiego na obszar bogato usiany pręcikami (zmodyfikowane na podstawie The Color Tree. "Zjawisko Purkinjego. działa jedynie widzenie pręcikowe. W tym wypadku obraz kwiatka czerwonego pada na plamkę żółtą. Oba spostrzegane są dzięki widzeniu czopkowemu. to przykładowo po 5 minutach czerwony kwiatek przestanie być widoczny. jeżeli przez cały czas będziemy koncentrować wzrok na środku czerwonego kwiatka. New York. Możemy przyspieszyć pojawienie się tego efektu.

mimo zmiany długości fali. działających na danym poziomie adaptacji. Zobaczycie pierścienie i tło w barwach dopełniających (zmodyfikowane na podstawie The Color Tree.. Na rysunku 5-18 ilustrującym zbiór warstwie równej jasności pokazane są zmiany w przebiegu krzywych w różnych Poziom światła użytego do adaptacji RYSUNEK 5-18.odwrotnie. która charakteryzuje się krótkimi falami. i jako jeden z pierwszych określił różnicę między systemami czopków i pręcików na podstawie obserwacji zachowania. Wpatrujcie się w punkt fiksacji w środku dolnego rysunku. krzywe równej jasności uwidaczniają zmiany maksymalnej wrażliwości na długość fali eksponowanego światła. Wraz ze zmianą •llugości fali świetlnej zmienia się również jasność światła. Przy stosowaniu sygnałów świetlnych różnego typu w godzinach nocnych (np. powstających w efekcie badania słuchu. W jasnym świetle czerwona barwa wydaje się jaśniejsza od niebieskiej. Interchemical Corp. Wraz ze zmianą poziomu adaptacji. 1965). . Zmiany wrażliwości mają określone znaczenie dla praktyki. stadiach adaptacji do ciemności. Przyczyną tych zmian są różne ilości pręcików i czopków. RYSUNEK 5-31. Uzyskiwane krzywe są analogiczne do warstwie równej głośności. Warstwice równej jasności kaZują. Jan Purkinje. We wczesnym stadium adaptacji (górna krzywa) główną rolę odgrywa widzenie czopkowe i dlatego maksymalna wrażliwość przenosi się na światło o Względnie dużej długości fali-właśnie takie światło wydaje się najbardziej jasne. Źródło: Judd (1951). Po raz pierwszy zauważył to czeski fizjolog.tfarśtwice równej jasności Istnieje również inny sposób wywołania efektu adaptacji do ciemności. New York. W późniejszych stadiach adaptacji widzenie zachodzi głównie dzięki pręcikom i dlatego maksymalna wrażliwość przenosi się na tę część widma świetlnego. Następnie spójrzcie w punkt fiksacji górnego prostokąta. jaka powinna być intensywność światła potrzebna do zachowania stałej isności. a przy świetle przyćmionym .

jeżeli zmniejszymy intensywność światła o połowę. Dla większości celów praktycznych wystarczy 30 minut. To zjawisko utrzymywania się obrazu wzrokowego po raz pierwszy odkryte zostało przez pomysłowego wynalazcę w wieku XVII. człowiek odkryje. odpowiedni czas naświetlania błony fotograficznej można uzyskać przy różnorodnych zestawieniach długości czasu naświetlania (migawki) oraz intensywności światła (wielkość przesłony). Gdyby tak nie było. na przykład taki. to trwa jeszcze chwilę. w którym filtr odcina pozostałe długości światła. Typowy czas naświetlania waha się w granicach od 0. Pojawienie się reakcji chemicznych. aby wystąpiła reakcja na obraz wzrokowy. Obraz na siatkówce znika bardzo wolno.001 do 1 sekundy. wvmaga czasu. zdolność obserwatora do wykrycia sygnału nie ulegnie zmianie. które przepuszczałyby tylko promienie ciemnoczerwone. Ile czasu potrzeba dla wytworzenia się adaptacji do ciemności? Krzywa przedstawiona na rysunku 5-17 wskazuje. Jak wiemy. jaki jest w dużym pokoju oświetlonym kilkoma żarówkami 50 W. 1/4 sekundy (250 milisekund). Kiedy migające światło wydaje się ciągłe? Wrażenie wzrokowe utrzymuje się przez krótki czas nawet po tym. to może okazać się. dzięki którym światło eksponowane przez określone źródło przeistoczy się w reakcję neuroelektryczną. Linia pozioma wskazuje miejsce. kiedy wywołujący je bodziec przestał już działać. Jest ona wspólna dla procesów fotochemicznych wszystkich rodzajów. że wrażliwość rośnie bardzo wolno jeszcze w okresie do 6 godzin. Filtr przepuszcza '/» światła pobudzającego czopki i '/IOO pobudzającego pręciki. Na przykład. nawet przy silnym świetle. kiedy to wolą przebywać w jasno oświetlonych miejscach (rys. Dla dłuższych błysków zmniejszenie intensywności światła nie da się w pełni zrekompensować wydłużeniem czasu oddziaływania. WŁAŚCIWOŚCI WIDZENIA ZWIĄZANE Z CZASEM Czas integracji \Vidzenie nie jest procesem natychmiastowym. a równocześni powinien okresowo pracować w dobrze oświetlonym pomieszczeniu. kiedy to . Można ustalić pewien związek między siłą światła oddziałującego na oko a trwaniem jego wpływu. w vniku czego przez jakiś czas nic nie byłoby widać. w których badanego poddawano uprzednio działaniu bardzo silnego światła (typu fotograficznego flesza). że wystarczy tylko 5 minut. można nosić w jasnym pomieszczeniu okulary. Nawet. W przedziałach czasu reakcji oka znaczenie ma jedynie ogólna suma działającej na nie energii. a kiedy już wystąpi. że najszybszy przyrost wrażliwości występuje w pierwszych 10-20 minutach. Po przejściu do ciemnego pomieszczenia i po zdjęciu okularów. że dobrze widzi: pręciki zachowały wysoki stopień swojej adaptacji do ciemności. wszelka zależność między zdolnością obserwatora do wykrycia sygnału a długością tego ostatniego zanika i decydującym czynnikiem staje się intensywność światła. jak operatorzy stacji radiolokacyjnych. oślepienie pojawiające się takich wypadkach trwa bardzo krótko i wrażliwość szybko powraca. którzy muszą utrzymywać adaptację oczu do ciemności nawet w czasie przerw obiadowych i rekreacyjnych. Okulary takie. Ta wymienność między czasem a intensywnością nie jest jedynie specyficzna dla systemu wzrokowego. Tak więc. nawet wówczas. chronią system pręcikowy i pozwalają na zachowanie jego zdolność adaptacyjnych.znaki drogowe) należy uwzględniać to zjawisko zmian wrażliwości (rys. ponieważ światła mochodów nadjeżdżających z przeciwka naruszałyby znacznie poziom adaptacji. że czopki w tym samym czasie osiągnęły adaptację do światła. Związek czasu i intensywności utrzymuje się w przedziale długości oddziaływania do 20 milisekund. RYSUNEK 5-20. 5-19 . Natomiast wrażliwość systemu wzrokowego na światło jest znacznie wyższa aniżeli ta. bez względu na to. Potrzeba czasu. że okres 20-30 minut odnosi się do takich sytuacji.wkłady kolorowa). Jeżeli tylko długość trwania sygnału przekroczy np. a nie do ciemności. kiedy obraz przestanie działać na narząd wzroku. Źródło: Hechi iHsia(1945j. Jeżeli człowiek musi zachować oczy zaadaptowane do ciemności. to prowadzenie samochodu nocą byłoby niezwykle uciążliwe. a więc rozpiętość znacznie większa aniżeli ta. ponieważ podczas działania silnego czerwonego światła będą pracować tylko czopki. w obrębie którego światło przechodzi przez czerwony filtr. 5-20). Zakreskowana część oznacza rejon. jedynie szczegółowe obserwacje pozwalają stwierdzić. poziom jej prawie się nie zmieni: już po 60 sekundach powróci do poprzedniego stanu. Na tym polega sens stosowania czerwonych szkieł albo oświetlenia czerwonym światłem pomieszczeń służących do odpoczynku dla takich pracowników. ale podwoimy czas oddziaływania bodźca. Na przykład. Jeżeli wyjściowy poziom oświetlenia jest niski. jaką dysponuje oko. aby wytworzyła się dobra adaptacja do ciemności. pozostając jeszcze przez kilka dziesiętnych części sekundy (patrz omówienie problemu wzrokowej pamięci krótkotrwałej w rozdziale 9). Należy jednak pamiętać. jaką dysponuje typowa błona fotograficzna. powinien przeci sięwziąć niezbędne środki w celu zachowania poziomu adaptacji widzenia pręcikowego Można tego dokonać za pomocą prawidłowego wyboru długości fali świetlnej dla oświetlającego pokój światła. gdy po wytworzeniu się adaptacji zapalimy w pokoju słabe światło na 10 sekund.

Trwa to około 'Ao sek. zamiast projekcji ciągłej jednego kadru. Aby uniknąć migotania. gdyby nie zastosowano specjalnej metody. Ostatnio przemysł rozrywkowy ponownie wprowadził migotanie. W kinie projekcja odbywa się z prędkością 24 kadrów na sekundę (czasem 30). (1970) dla omówienia metody analizy filtru pasmowego. ponieważ pojawienie się każdego punktu (przy tak krótkich odcinkach czasu) zajęłoby tyle samo czasu. [Patrz Cornsweet. System wzrokowy sprowadza intensywność do średniego poziomu w czasie integracji błyskowi odpowiednio do tego obniża się spostrzegana jasność. dla którego czas trwania błysków jest równy czasowi trwania przerw między błyskami (przy częstotliwości migotania powyżej krytycznej). możemy uzyskać u obserwatora efekt światła ciągłego. że właściwości oka związane z czasem są analogiczne do właściwości filtru pasmowego. co pojawienie się całego obrazu. zarówno obrazy telewizyjne. która utrzymuje się w ciągu 100 milisekund. Tak więc błyski światła wywołują w systemie wzrokowym reakcję ciągłą. z których każda składa się z około 500 punktów. Dla pręcików. (Niektóre aparaty projekcyjne pozwalają na uzyskanie 72 błysków na sekundę i w nich światło wygasza się dwukrotnie przy ekspozycji każdej klatki filmowej. Przy silnych błyskach czas integracji ulega skróceniu i dlatego jedynie przy bardzo dużej częstotliwości błyski. Prawdę mówiąc. który powoduje zlewanie się światła. Obraz wzrokowy przechowywany jest w ciągu około 150 milisekund. jaka powinna być jasność migającego światła. Gdyby obraz tworzył się stopniowo. kiem. chociaż na pełną ekspozycję obrazu potrzeba zaledwie 'Ao sek.) W telewizji mamy do czynienia z podobnym problemem. ilość błysków odbieranych przez oko wynosi co najmniej 48 na sekundę. krytyczna częstotliwość migotania jest mniejsza niż dla czopków.] fe integracyjne aspekty procesów przetwarzania informacji wzrokowej w sposób oczywisty ograniczają szybkość. Jeżeli znamy szybkość obrotów. chociaż tylko 24 kadry są eksponowane w czasie jednej sekundy. Wiadomo.przywiązawszy do jednego końca sznura żarzący się węgielek i trzymając w ręku drugj koniec zaczął nim szybko obracać-w ciemności pojawił się krąg ognisty. Możemy powtórzyć ten eksperyment. Właśnie w wyniku tego procesu następujące po sobie oddzielne kadry na ekranie kinowym czy też telewizyjnym stwarzają złudzenie ruchu ciągłego. niezależnie od tego. i przechodził wzdłuż rzędów w dół do prawego dolnego rogu. który jest niezbędny do zmiany kadru. prawo Talbota). zależnie od intensywności. jak i filmowe migotałyby w trakcie oglądania. zanim wygaśnie reakcja na błysk uprzedni. wzbudzonej w siatkówce w wyniku krótkotrwałych błysków świetlnych. prezentowana jest najpierw połowa obrazu i wiązka elektronów przebiega linie na jednej połowie. z jaką oko może wykryć oraz prześledzić zmiany nachodzące w strukturze bodźca padającego na siatkówkę. Przy dużej intensywności błysków i niskiej częstotliwości ich pojawiania się system wzrokowy nie nadąża łączyć kolejnych błysków i obserwator spostrzega nierealne. W ten to sposób. Aby uniknąć zjawiska migotania. Jeżeli drugi błysk następuje dostatecznie szybko po pierwszym. jest to w pełni wystarczające do uniknięcia migotania. gdyby w naszym systemie wzrokowym nie występowały mechanizmy integrujące. Pełny obraz prezentowany jest 30 razy na sekundę. na ekranie obraz pojawia się co '/ĆO sekundy. takie zlewają się i mogą być spostrzegane jako światło ciągle. począwszy od lewego górnego rogu. Eliminuje to całkowicie migotanie. czy też zwykłą latarką lub rozżarzonym węgiel. Dowolny czynnik wpływający na szybkość integracji i na inercję w systemie wzrokowym zmienia również krytyczną częstotliwość migotania. Po pierwszym błysku występuje reakcja wzrokowa. . przy której widziane jest koło świetlne możemy obliczyć długość czasu utrzymywania się obrazu świetlnego. Rezultat ekspery. że światło. Ten proces uśredniania bodźców zapewnia płynne zlewanie się następujących po sobie obrazów w nieprzerwany strumień spostrzegania wzrokowego. kiedy cały ekran jest oświetlony. W ślad za drugim błyskiem można w tym samym czasie eksponować trzeci. w czasie którego szereg kolejnych błysków spostrzegany jest jako nieprzerwane światło ciągłe. pozwalające przekonać się naocznie.. tak że kolejny prezentowany obraz zdąży zniknąć. nazywamy krytyczną częstotliwością migotania (Critical jlicker freąuency . W ten sposób. Znając mechanizm integracji bodźców. mentu zawsze jest ten sam. Częstotliwość migotania. wycinającego częstotliwości w przedziale od 10 do 50 Hz. Wielkość ta jest bardzo zbliżona do trwania aktywności elektrycznej. co daje w efekcie minimalną lub żadną reakcję prądu stałego. jak wyglądałby świat. porozrywane obrazy. spostrzegane jest jako równe jasnością stałemu światłu o intensywności niższej o połowę (tzw. Przy światłach stroboskopowych wykorzystywanych czasami w świetlnych widowiskach estradowych stosuje się serię odrębnych zjawisk migawkowych. gdyż tam każdy element obrazu jest eksponowany w momencie. czy posługujemy się skomplikowaną elektroniczną aparaturą pomiarową. Nie odnosi się to do kina. 2 Czytelnicy obznajmieni z obwodami elektronicznymi zapewne zauważą. światło przerywane jest raz lub kilkakrotnie. z tym że zamiast węgielka użyjemy zapalonej latarki elektrycznej. Krytyczna częstotliwość migotania Jeżeli prawidłowo ustalimy przerwy między błyskami.CFFf. która jest spostrzegana jako światło ciągłe. to reakcja na ten błysk wystąpi już. wywania śladów bodźca świetlnego na przeciąg 150-250 milisekund okaże się niez\ul^ ważna w badaniach nad pamięcią (rozdziały 8 i 9). a ściślej mówiąc z 525 linii. Słabe błyski zlewają się przy niższej częstotliwości migotania. każdy kadr rzutowany jest kilkakrotnie: tzn. Zdolność systemu wzrokowego do przecho. Na ekranie telewizora obraz tworzy się z oddzielnych punktów. wtedy wystąpiłoby migotanie. można przewidzieć. które są najbardziej aktywne przy małej sile światła. Następnie wiązka elektronów powraca do punktu wyjścia i ponownie przebiega linie na drugiej połowie. inaczej obserwowalibyśmy migotanie obrazu. zanim pojawi się następny. Światło padające na ekran zostaje wygaszone na ten moment.

posługując się przedstawionymi faktami. jostatecznie dobrze charakteryzuje spostrzeganie oddzielnych monochromatycznych wiązek świetlnych. Barwy dopełniające stanowią wskazówkę. że teoria taka byłaby zbyt uproszczona. ale jedną nową-rezultat mieszania. Na podstawie tego prostego faktu zbudowana była pierwsza teoria widzenia barw Widziana barwa zależy od długości fali świetlnej wpadającej do oka.BARWA Podstawą współczesnych teorii widzenia barw są obserwacje Izaaka Newtona.po drugie. Zwróćmy uwagę przede wszysjkjm na dwie rzeczy: po pierwsze. a kończąc na skomplikowanych bryłach. Jasność oznacza dokładnie to samo. dotyczące rozszczepienia promienia świetlnego. poczynając od prostego koła. Najbardziej zbliżonym odpowiednikiem fizycznym jasności jest intensywność światła (z zastrzeżeniem. w tym na przykład: brązowej. Tak jak w wielu innych teoriach okazało się. dla każdego monochromatycznego światła). Nasycenie określa względną ilość światła monochromatycznego. Chyba to wszystko. jak należy przedstawiać widzenie barw przez człowieka. i jeżeli dobrana zostanie odpowiednia ilość każdego z nich. jeżeli błękitnozielone światło monochromatyczne (o długości fali 490 nm) zmieszane zostanie z żółtoczerwonym światłem monochromatycznym (o długości fali 600 nm). MIESZANIE BARW posługując się parami barw dopełniających. nasycenie i jasność. Dowolną barwę charakteryzują trzy różne właściwości psychologiczne: jakość. a punkt znajdujący się na przykład w połowie między białym a zielonym oznacza nasycenie w stopniu średnim. Po zmieszaniu dwu różnej długości fal świetlnych widzimy nie dwie różne barwy. w tęczy) białe światło słoneczne rozszczepia się na wiązki promieni o różnych długościach fali i wszystkie barwy od długich do krótkich fal układają się odpowiednio. W widmie optycznym wytworzonym przez pryzmat brak niektórych spostrzeganych przez nas barw. pozwalających na przewidywanie wyników łączenia różnych monochromatycznych promieni świetlnych. pewne barwy są „przeciwstawne" lub dopełniające w stosunku do innych. na którym przedstawione są różne możliwe barwy i ich mieszaniny. Jakość (odcień) odpowiada barwie w potocznym rozumieniu tego słowa. Idealny model powinien pozwolić na przewidywanie barwy. Taki diagram (wraz z odpowiednim opisem matematycznym) nazywa się przestrzenią barw. ponieważ dla tej barwy nie ma odpowiednika w postaci monochromatycznej wiązki) Zanim jednak przystąpimy do analizy koła barw. Wszystkie punkty na obwodzie koła odpowiadają barwom wysoko nasyconym. Spostrzegamy widmo optyczne jako wstęgę barw-od czerwonej do fioletowej. co możemy powiedzieć o widzeniu barw. zmienia się wraz ze zmianą długości fali świetlnej. Koło barw Rysunek 5-21 przedstawia jeden z możliwych wariantów koła barw. możemy uzyskać pierwszy system pozwalajmy opisać mieszanie barw. jakie barwy weszły w skład tej mieszaniny. Po zmieszaniu dwu monochromatycznych wiązek promieni oko ludzkie nie może dokładnie określić. to obie barwy zniosą się wzajemnie i człowiek zobaczy szarą plamę. Miejsce na obwodzie koła wyznacza właśnie jakość. oba końce widma są do siebie dość podobne (ciemnoniebieski lub fioletowy na końcu fal krótkich i purpurowy na końcu fal długich). jaką otrzymamy po zmieszaniu dowolnych barw monochromatycznych. punkt określony jako biały oznacza nasycenie zerowe. (Z wyjątkiem odcinka oznaczonego jako „purpurowy". które należy zmieszać ze światłem białym. Ponadto po zmieszaniu niektórych monochromatycznych fal świetlnych widzimy światło białe. Wymiar ten nie został uwzględniony w naszym kole barw.. dokonajmy prostej operacji: zachowajmy kolejność barw w takim układzie. przechodzącego przez pryzmat. które omawialiśmy już wcześniej). 4-i -wkładka kolorowa). aby otrzymać spostrzeganą barwę. Przede wszystkim trzeba znaleźć sposób określenia wzajemnych zależności odpowiadających wszystkim możliwym przypadkom spostrzegania światła i barwy. gdzie znajdują się różne neurony reagujące w specyficzny sposób na dźwięki o różnej częstotliwości? Dokładne badanie spostrzegania barw wykazuje. Zwróćcie uwagę. istnieje zbiór zasad mieszania barw. to teoria jest błędna (rys. że ten prosty schemat doskonale opisuje widzenie barw i to znacznie dokładniej niż można było oczekiwać ze względu na prostotę jego założenia. wytworzony w pryzmacie. Idąc od obwodu do środka koła możemy zaobserwować obniżenie się nasycenia. W pryzmacie (albo jego ekwiwalencie w przyrodzie. że chociaż fakty są prawdziwe. Takie mieszanie świateł określamy jako pary barw dopełniających. Na przykład. Układ barw w widmie. A może istnieje specjalnego rodzaju receptor dla światła o określonej długości fali (tzn. Na obwodzie znalazły się nazwy barw i odpowiadające im długości fal świetlnych (na rys. Bywają bardzo różne przestrzenie barw. Barwy te najwidoczniej nie są monochromatyczne. podobnie jak to jest w systemie słuchowym. musimy precyzyjnie zdefiniować termin barwa. tak aby barwy dopełniające znalazły się naprzeciw siebie wzdłuż średnicy koła. co określaliśmy już tym terminem w poprzednich częściach tego rozdziału. różowej lub purpurowej. To zjawisko różni się w swej istocie od analogicznego doświadczenia ze słuchem: oddzielne tony tworzące akordy stosunkowo łatwo są identyfikowane przez słuchacza. Ze zdziwieniem stwierdzimy. Pary barw dopełniających można odnaleźć łącząc wzdłuż średnicy koła dowolne dwa przeciwstawne punkty na obwodzie koła. na widmo świetlne. . że jak dotychczas nie zajmujemy się teorią widzenia barw. lecz próbujemy jedynie opisać związki wzajemne między barwami spostrzeganymi przez człowieka. 4-1 ten sam schemat przedstawiony został inaczej). Posłużymy się przykładem widma. jaki istnieje w widmie światła słonecznego i przedstawmy je w postaci koła. Zazwyczaj dokonywanie takich przewidywań umożliwia narysowany diagram.

Aby stwierdzić. jest O' o tej samej jakości co 0. co większość ludzi nazywa „barwą". jaką barwę otrzymamy po zmieszaniu dwu barw. Pomimo że barwę D otrzymuje się w wyniku mieszania dwu monochromatycznych barw. tylko że w punkcie O barwa będzie bardziej nasycona. aby wskazał. barwa w punktach O i O' będzie jednakowa. stanowi ona jednak w kole barw taki sam element. Przypuśćmy.w połączeniu mogą dać dowolną barwę leżącą wewnątrz trójkąta o wierzchołkach A. \y efekcie uzyskujemy jakąś nową barwę O' (rys. jedno z nich jest białe. nazywa się białe. Nie znaczy to wcale. 5-22). Widzimy zatem. na przykład A i B. a drugie monochromatyczne niebieskie. że mieszamy dwie barwy nie będące dopełniającymi. Poszukiwana barwa Z nie znajduje się na żadnej z tych prostych. że zmieszanie B i A da barwę O. kiedy będziemy poruszać się od punktu B leżącego na bwodzie kota w kierunku punktu W leżącego w środku. 5-22). co jest spostrzegane jako bezbarwne. że punkt B jest niebieski. Dowolne zmieszanie dwu oddzielnych barw da nam barwę trzecią. a jego miejsce na tej prostej zależy od względnych intensywności A i B. że barwy uzyskiwane w rezultacie mieszania dowolnych dwu barw (A z B. Rysunek 5-23 wyraźnie wskazuje. Tak więc punkt w środku koła (W) odpowiada światłu białemu. niezależnie od stopnia jasności. B i C.1. mieszamy po prostu dwa światła. jakie wystąpią. brak białego). Punkt ten odpowiada określonej barwie. dające w efekcie czwartą barwę Z. że zmienia się nie to. brak niebieskiego). przeanalizujemy mieszanie barw A. Załóżmy. ale o mniejszym nasyceniu. Stosunek tych dwu świateł zmienia się w miarę jak posuwamy się od punktu B (tylko niebieskie. Tak więc najbliższym możliwym przybliżeniem do O. B z C albo A z C) leżą na prostych (linie przerywane) łączących odpowiednie punkty. do punktu W (tylko białe. że mieszamy dwie monochromatyczne barwy dopełniające. tym bliższy A będzie wynik zmieszania. Dla opisu barwy yszystkie wymienione gradacje jasności są nieistotne. w wyniku którego barwa całkowicie zanika. ponieważ jedyny możliwy efekt mieszania tych dwu barw będzie leżał na linii prostej AB. ale o mniejszym nasyceniu. której z barw widma najbliższa jest prezentowana barwa: wybierze on barwę odpowiadającą punktowi B. c Poruszając się od punktu B do środka. w wyniku zmieszania A i B. należy odnaleźć na obwodzie koła odpowiadające tym dwu barwom punkty i połączyć je linią prostą. B i C. B i C . Aby zrozumieć. że barwy tej nie można uzyskać. „jasność" barwy. w którym intensywność obu świateł jest równa. Mieszanie trzech świateł. jak inne czyste monochromatyczne wiązki światła.RYSUNEK 5. Im większa będzie intensywność A. Jaka to jest barwa O'? Poszukiwanie odpowiedzi na to pytanie najłatwiej zacząć od rozpatrzenia zmian w spostrzeganiu. Z połączenia A i B wybierzmy-punkt D. Trzy barwy monochromatyczne-nazwijmy je A. Punkt B odpowiada jednej z O zysto monochromatycznych barw widmowych. której miejsce będzie gdzieś na tej linii. oznaczone jako punkty B i Bc na rysunku 5-22 przedstawiającym koło. Dokładnie tak samo jak dla punktu B i dowolnego innego punktu między B i środkiem koła. Powróćmy teraz do pytania postawionego na początku: jakiej barwie odpowiada punkt 0' na rysunku 5-22? Wyprowadźmy promień ze środka koła W poprzez punkt O' i znajdziemy punkt O na obwodzie (rys. Próba uzyskania O w wyniku zmieszania A i B jest z góry skazana na niepowodzenie. Punkt znajdujący się w środku koła odpowiada zmieszaniu. przez określony punkt. Dlatego białe" oznacza tu ogólną klasę spostrzeżeń w skali od czarnego (bardzo mała jasność) oprzez szare (pośredni stopień jasności) do białego (duża jasność). Zwróćcie uwagę. Na tym rysunku wszystko. Niebieskozielony 480 Mieszanie dwu świateł. Załóżmy. Dlatego też mieszając barwy C i D możemy RYSUNEK 5-22 . w jaki sposób występuje to zjawisko. Dokładne położenie tej barwy zależy od ilości (intensywności) każdej z dwu mieszanych barw. weźmy dowolny punkt na linii BW (z wyłączeniem punktów B i W) i polećmy obserwatorowi. tylko jej nasycenie. Aby tego dowieść.

które po zmieszaniu mogą dawać wszystkie możliwe spostrzegalne barwy? Nazwijmy te trzy zasadnicze światła barwami podstawowymi. uzyskujemy duży trójkąt równoramienny. barwy podstawowe nie powinny być dopełniające względem siebie. B i C leżą poza kołem. w celu uzyskania barwy Z. aby punkt D znalazł się na linii prostej łączącej C i Z. że gdyby wszystkie trzy punkty leżały na jednej połowie obwodu koła. Jak wskazuje rysunek 5-24. B i C. że zawsze można zestawić taką kombinację barw A. Tak więc. Zauważmy też. uzyskanie pełnego zestawu barw byłoby nieosiągalne: środek koła barw powinien leżeć wewnątrz trójkąta. B i C. że aby uzyskać wszystkie możliwe barwy.RYSUNEK 5-23 R Y S UNEK 5-24 D powstaje w wyniku zmieszania A i B Połączenie C i D daje Z największa. co możemy uzyskać dowolną barwę leżącą na prostej łączącej C i D. większą skalę barw leżących wewnątrz trójkąta można uzyskać wtedy. Czy istnieją takie trzy monochromatyczne światła. Idealny zespół barw podstawowych przedstawiony został na rysunku 5-25. Wiadomo też. aby ani jedna z nich nie była dopełniającą w stosunku do dwu pozostałych i aby żadna z trzech barw nie mogła być uzyskana w wyniku zmieszania dwu pozostałych. Wtedy to mieszając C i D we właściwych proporcjach uzyskamy barwę Z. gdy barwy podstawowe nie leżą zbyt blisko siebie. należy zmieszać A i B w takich proporcjach. Analogiczne rozumowanie prowadzi do tego. Na nieszczęście jednak podstawowe barwy A. w który wpisane zostało całe koło barw. oznacza to. aby uzyskać wcześniej założony punkt w trójkącie o wierzchołkach A. Jedyne. że monochromatyczne źródła światła nie mogą dać takich barw. Ścisłe sformułowanie tych wymagań jest następujące: trzy barwy podstawowe powinny być dobrane tak. ponadto powierzchnia trójkąta powinna być jak RYSUNEK 5-25 RYSUNEK 5-26 .

a nie jego wyjaśnienie. Obie wiązki światła odbijają się od kartki i uzyskana w ten sposób barwa spostrzegana jest jako mieszanina obu wiązek: w tym wypadku szara. Mieszanina światła niebieskiego i żółtego da nam światło szare (rys. a nie barwników. mimo że ich barwy mają tę samą nazwę. niebieska i fioletowa. choć niewątpliwie są one sprzeczne z tym. że barwa farby zależy od stopnia pochłaniania przez nią całego światła wszystkich długości fal. jakie są rzeczywiste barwy podstawowe systemu wzrokowego. Mieszanina świateł czerwonego i zielonego może dać światło żółte. nie trzeba wiedzieć. Koło barw dobrze przedstawia znaczną część zjawisk związanych ze spostrzeganie^ barw. że wiążą się one z różnicami między połączeniem dwu świateł a połączeniem dwu barwników. czerwony). Farba pochłonie z niego wszystkie składowe części o długich falach. 5-27). musimy pamiętać. Oświetlmy kartkę światłem żółtym. mieszaniny te nazywamy absorpcyjnymi. Ważniejsze jest inne pytanie: jakie barwy dostrzeże oko? Rozpatrzmy mieszaninę świateł (rys. jakiej długości fale będą pochłaniane przez tę mieszaninę. Aby określić. pomarańczowy. pomarańczowe i czerwone. Ale jest to tylko opis zjawiska. a farba żółta . jakie barwy były zmieszane. jakie barwy uzyskamy przez zmieszanie farb. Teraz oświetlmy kartkę równocześnie światłem niebieskim i żółtym. 5-27). Następnie skierujcie na papier białe światło. Farba pochłania wszystkie składowe części o krótkich falach. podstawowymi mogą być trzy dowolne barwy wybrane zgodnie z przedstawionymi wyżej zasadami. oświetlcie ją białym światłem. Skierujcie na nią białe światło. odbijając jedynie zielone. co większość ludzi dowiedziała się o mieszaniu barw na lekcjach rysunków. 5-26). Ale jeszcze do tej pory nie zastanawialiśmy się nad tym.uzyskać stosując jako źródło światło widzialne. Skąd się biorą te różnice? Odpowiedź jest taka. 5-27). Światło to odbija się również i widzimy żółtą kartkę. Pomalujcie kartkę papieru na niebiesko. Takie są fakty z mieszania barw. Pozostaje Biała kartka RYSUNEK 5-27 . To właśnie światło odbija się od pomalowanej powierzchni i powoduje. jak p0 zmieszaniu barw podstawowych można uzyskać dowolne spostrzegane przez nas barwy Kiedy rozpatrujemy koło barw. że spostrzegamy daną barwę. Oko widzi mieszaninę tych barw-papier jest żółty (rys. tak że odbijają się tylko fale krótkie: zielona. Aby odpowiedzieć na pytanie. Rozpatrzmy mieszaninę barwników (rys. Pomalujcie kartkę papieru mieszaniną niebieskiej i żółtej farby. Pomalujcie białą kartkę na żółto. żółte. MIESZANINY ŚWIATEŁ Niebieskie Niebieskie ' Biała kartka BARWNIKI I ŚWIATŁA Zasady koła barw dotyczą mieszania świateł. 5-21). z wyjątkiem jednej. jaką barwę uzyskamy po zmieszaniu.kartka jest niebieska (rys. Oko widzi mieszaninę tych trzech barw . Ponieważ absorpcja barw jest najistotniejszą właściwością farby.wszystkie komponenty o falach krótkich (niebieski i fioletowy). 5-27). Mieszaniny świateł nazywamy addytywnymi. to trójkąt równoramienny wpisany w koło (rys. Pokazuje nam. Niebieska farba pochłania wszystkie jego składniki o długich falach (żółty. jako niebieska. musimy wiedzieć. Aby określić rezultat zmieszania dwu barwników. Promień niebieskiego światła pada na kartkę papieru: światło niebieskie odbite od kartki wpada do oka i kartka widziana jest.

Popatrzcie na mocno czerwoną figurę leżącą na mocno zielonym tle. a następnie na ten sam papier nałożymy kropki zielonej barwy lak aby wypełniły one wszystkie luki między czerwonymi kropkami i żeby nigdzie nie nakładały się jedna na drugą. Różnorodne pigmenty w różnym stopniu pochłaniają światło. zobaczycie obraz następczy barwnego wzoru. że będziemy znali ich komponenty. Wykorzystując to zjawisko indukowania barwy. pod warunkiem. Na tych właśnie zasadach opiera się telewizja kolorowa. eksperymentował z addytywnymi mieszaninami barw. Następnie przenieście wzrokna białą powierzchnię. to odbierzemy ją jako czerwień supernasyconą. które to barwy po zmieszaniu dają intensywną purpurę. które powoduje pewną wybiórczą absorpcję części widma świetlnego). Tak więc koło barw wskazuje nam również. tak aby padały ściśle na to samo miejsce. Purpura oraz powiązane z nią barwy nie są barwami widmowymi. Jednak z daleka oddzielnych kropek już nie można odróżnić. Efekt ten można wzmocnić przez dodanie indukowanej barwy. Na podstawie wrażliwości tych podstawowych receptorów można wyjaśnić niemal wszystkie zjawiska widzenia barw. mo obrazu wywołuje zmęczenie receptorów. Jeżeli barwa niebieska daje obraz następczy o barwie żółtej. a to prowadzi do stymulacji neutralnej. Rzutujmy je następnie na ekran naprzemiennie. prawdopodobnie z czerwonvni odcieniem. którą wytwarzają zwykle promienie monochromatyczne. odpowiadającej barwie purpurowej. aby zobaczyć. Barwa tego obrazu prawie dokładnie odpowiada barwie dopełniającej pierwotnie obserwowanego obrazu. aby barwniki mieszały się lakjak światło?'Zasady mieszania barw ustalone w wynj^ eksperymentów ze światłem stosują się również do mieszania farb. jakie barwy wystąpią w obrazach następczych: barwa obrazu następczego leży nieomal naprzeciw barwy. a następnie na mocno zieloną figurę leżącą na mocno czerwonym tle. przy danej długości fali przedstawionej na osi poziomej. oko odbierze mieszaninę czerwonego i zielonego światła i papier będzie wyglądał tak jakby był pomalowany żółtą farbą. B i C) warunkujących normalne widzenie wszystkich barw. . jego obrazy składają się z barwnych plam. że ten niewielki błąd w przewidywaniu barwy wynika z nieznacznego zabarwienia wnętrza oka. to żółta barwa daje obraz następczy o barwie niebieskiej. że składa się on z oddzielnych kolorowych punktów. Przedłużające się oddziaływanie ogląda. Możecie zrobić to z łatwością sami mając do dyspozycji kolorowe diapozytywy. chociaż w widmie nie ma części monochromatycznej. Jednak pewne odcienie zieleni dają purpurowe obrazy następcze. na którą patrzył uprzednio obserwator (barwy dopełniające dla obrazu następczego nie są rozmieszczone dokładnie naprzeciw siebie. z koła barw wynika fakt. Nie mogą one już mieszać się z czerwienią i zmniejszać jej nasycenia. Zastanówmy się teraz. co pozwala systemowi konkurencyjnemu 'vz"iąć górę. . Mieszaninę farby niebieskiej i żółtej widzimy jako barwę zieloną (rys. Jeżeli przedtem nałożymy na papier czerwoną farbę w formie gęsto położonych kropek (z daleka papier wyglądać będzie jak czerwony). to uzyskamy ciemną barwę. Podczas mieszania farb nalcA zachować daleko idącą ostrożność. Co zrobić.wyłącznie środkowa część widma: promienie zielone. W ten sposób koło barw pozwala nie tylko WRAŻLIWOŚĆ CZOPKÓW NA BARWY W trakcie bezpośredniego mierzenia wrażliwości czopkówna barwę wykryto trzy rodzaje czopków. kiedy 100 jednostek długości 620 nm zmiesza się ze 100 jednostkami długości 520 nm. występuje tu pewne przesunięcie. drugi od 525 do 535 nm. co w wyniku tego otrzymamy. które nie zostało jeszcze w pełni wyjaśnione. przypuszcza się. Obrazy następcze są odwracalne. z bliska czerwone i zielone kropki widziane będą jako oddzielne. . Barwy te możemy jednak umieścić w kole barw. Jaki to ma związek z wrażliwością czopków przedstawionych na rysunku 5-28? Niech pionowa oś na wykresie przedstawia ilościową charakterystykę pobudzenia każdego z trzech receptorów barw przez światło o intensywności równej 100. Obrazy następcze Wpatrujcie się uparcie w barwny wzór przedstawiony na rysunku 1-49 (wkładka kolorowa II) tak długo aż obraz zacznie lekko „falować". Załóżmy. Efekt wystąpi bardziej wyraziście przy szybkiej wymianie diapozytywów. co zostało przedstawione na rysunku 5-28. które to oglądane z pewnej odległości dają zamierzony przez artystę efekt barwny. Wystarczy spojrzeć na obraz z bliska. Trzem podstawowym barwom odpowiadają trzy typy receptorów (A. Ogólna charakterystyka pochłaniania światła przez różnorodne pigmenty jest zbliżona do tego. działają wybiórczo w odniesieniu do fal określonej długości. Przedstawić je można przez określenie długości ich fal. ale również określa prawidłowe miejsce barw pozawidmowych. że mieszanina zieleni (520 nm) i czerwieni (620 nm) nie powinna różnić się od barwy żółtej (o długości fali 564 nm). Wyjaśnienie obrazów następczych jest łatwe. George Seurat (1859-1891). z tym że jeden powinien być negatywem. a natępnie uzyskana mieszaninę przeniesiemy na papier.męczeniu. Na długo przed erą telewizji kolorowej malarz impresjonista. Taka ha rwa czerwona jest jaśniejsza aniżeli ta. Jeżeli będziemy patrzeć przez jakiś czas na nasyconą zieleń. możemy uzyskać barwy „nienaturalne". Na przykład. Dzieje się tak dlatego. Jeżeli po prostu wymieszamy farby. Jeden z nich pochłania przede wszystkim światło o długości fali od 445 do 450 nm. 5-27). maksymalna selektywność ostatniego mieści się w granicach 555-570 nm. Przypatrzmy się ponownie kołu barw-purpura zajmuje w nim miejsce między fioletem (długość fali 400 nm) i czerwienią (długość fali 700 nm). że mieszając barwniki uzyskujemy efekt ich interferencji. a następnie przeniesiemy wzrok na nasyconą cZCrwień. każdy typ czopków zawiera specjalny pigment. że chcemy uzyskać barwę żółtą przez zmieszanie barwników czerwonego i zielonego. I właśnie te promienie odbijają sie ni papieru. Receptory zieleni uległy /. który odpowiada określonej selektywnej wrażliwości na barwy. drugi zaś pozytywem (taśma kolorowa).jaśnić pochodzenie mieszaniny barw.

Tak więc mieszanina czerwieni i zieleni jest odbierana jako żółta.1%... Musimy jeszcze zastanowić się nad tym. Poszukajmy tej długości fali. w tym receptor A otrzymuje 17/34. że w toku pracy aparatu widzenia barw uczestniczą procesy przeciwstawne. dajemy mu pierwszeństwo. nm. Teoria widzenia barwnego oparta na procesach przeciwstawnych Jeżeli szarą plamę umieścimy w centrum czerwonego pola. to znaczy przybiera barwę dopełniającą do barwy tła. który ją otacza. przy której receptory A. barwy mieszają się parami dopełniającymi: niebieska z żółtą. . Zjawisko to w połączeniu z informacją o barwach dopełniających i ślepocie na barwy stwarza podstawy do przypuszczeń. Zgodnie z tą teorią.-wony (620 nm) . czyli 50% ogólnego pobudzenia. Powróćmy teraz do krzywych przedstawionych na rysunku 5-28. Na spostrzeganie danej barwy duży wpływ wywiera kontekst barwny. Ponieważ koło barw pozwala nam uzyskać ten sam rezultat.. chociaż uciążliwym sposobem. Aby krzywe te można było wykorzystać. a posługiwać się nim jest znacznie łatwiej. to przybierze ona dla obserwatora odcień zielony. Mamy w sumie 34. receptor B-tyle samo.2. musimy przeskalować występujące tu wartości.2 •.cl0pień pobudzenia receptorów barw A l \ B 2 15 l 7 C 0. mieści się w przedziale 560 i 565. 10 7 17 ni: Suma wskazuje pobudzenie każdego z trzech receptorów przy oddziaływaniu 200 jednostek świetlnych: 100 z czerwienią i 100 z zielenią. Jeszcze w 1878 r. jakie inne kombinacje świateł monochromatycznych wywołają takie samo pobudzenie receptorów.2 jednostek pobudzenia nerwowego. Źródło: Wald(l964). a receptor C. . Ewold Hering przedstawił teorię widzenia barw opartą na procesach przeciwstawnych. Praktycznie jedyne miejsce.0 0. W danym wypadku łatwo możemy ją odnaleźć. Sprawa ta już od dawna jest powodem poważnych sporów.2 °. że dysponujemy prostym. pozwalającym obliczyć dla dowolnego połączenia świateł odpowiednie wielkości pobudzenia w każdym z trzech receptorów i zarazem wyznaczyć. Z przeprowadzonych obliczeń jasno wynika.!iony (520 nm) . czerwona z zieloną i biała z czarną. B i C są pobudzane w przedstawionych powyżej proporcjach. Koło barw daje nam tę samą odpowiedź: mieszanina przybierze barwę żółtą. któremu odpowiada równomierne pobudzenie A i B przy nieznacznym pobudzeniu C. Zasadnicza różnica poglądów dotyczy problemu. czy ośrodki mózgowe wykorzystują bezpośrednio informację płynącą z receptorów podstawowych czy też występują jakieś pośrednie etapy jej przetwarzania. Ocena jasności RYSUNEK 5-28. jak sygnały z receptorów podstawowych łączą się w systemie wzrokowym.

sam fakt występowania rozlicznych połączeń między receptorami został stwierdzony zarówno w eksperymentach psychofizycznych. Jest to dokładnie taki sam efekt. łączą się ze sobą w różny sposób. c) Średnie reakcje różnorodnych klas przeciwstawnych neuronów w mózgu małpy. że badania fizjologiczne pozwolą w najbliższych latach na ustalenie rzeczywistych połączeń. (+): reakcje na fale długie (czerwone) (-): reakcje na fale rótkie. Bez względu na to. że system niebieski-żółty jest mniej wrażliwy aniżeli czerwony-zielony. Trzy krzywe na każdym z ykresów przedstawiają trzy różne poziomy intensywności (energii) mierzone w dowolnych jednostkach. rozpatrywano jednak szereg możliwych wariantów. jak i fizjologicznych. Na przykład. Dokładnie hie wiadomo. a barwy powstają w wyniku kombinacji mechanizmów „niebieski-żółty" i „czerwony-zielony". RYSUNEK 5-3Oa I Reakcje zarejestrowane przez jedną mikroelektrodę wprowadzoną do ciała kolankowatego bocznego małpy okazują nam procesy przeciwstawne komórki. Jest to zgodne z faktem. 5-30 a. B i C. Z iepublikowanych danych De Yalois. Istnieją również inne możliwe połączenia. odbywa się na podstawie reakcji mechanizmu „czarny-biały". W systemie procesów przeciwstawnych trzy podstawowe receptory barwy.RYSUNEK 5-29. jest pokazany na rysunku 5-29. kiedy w efekcie otrzymujemy pary czerwony-zielony. . Abramova i Jacobsa (1966). b. jeden z takich schematów połączeń trzech receptorów. c). Należy przypuszczać. Na przykład. . chociaż jest ich (przynajmniej u przebadanych małp) znacznie mniej niż pa r czerwony-zielony. badania fizjologiczne włókien w ciałach kolankowatych bocznych u małp pozwoliły wykryć receptory. oznaczone na rysunku 5-29 literami A. których aktywność rośnie w trakcie drażnienia światłem czerwonym. że szczegóły ciągle pozostają niewyjaśnione. jakie są te połączenia. Sieć fizjologiczna na podstawie De Yalois i Jacobsa (1968). jaki można przewidzieć opierając się na teorii procesów przeciwstawnych. aktywność ich wzrasta jako reakcja na światło zielone. a obniża sięjako reakcja na światło czerwone (rys. Wykryte zostały również pary niebieski-żółty. czarny-biały i niebieski-żółty. Inne receptory reagują odwrotnie. ale maleje pod wpływem zielonego światła.

RYSU N E K 5-3Oc .

Najsilniejszy efekt kontrastu uzyskujemy w wypadku barw dopełniających. Tak np. Eksperymenty Landa przez jakiś czas bulwersowały zwolenników teorii trzech komponentów widzenia barwnego. Edwinowi Land z Polaroid Corporation udało się zademonstrować możliwość uzyskania prawie pełnego zestawu spostrzeganych barw w wyniku posługiwania się mieszaniną dwu barw. a drugi uueofalowy. Nieuniknione drobne ruchy oczu wywołują drganie tej części obrazu. nie były monochromak t/ne. gdzie barwa się nie zmienia. Jeżeli będziemy patrzeć na niebieską plamę pobudzającą daną część siatkówki to stwierdzimy.. jakimi posłużył się Land. że jeden neuron podstawow. tzn. Inacz^: mówiąc. dopóki nie wystąpi migotanie obrazu. W rzeczywistości patrzenie na pary barw dopełniających może wywołać przykre uczucie. Przyjrzyjcie się zielonym sercom na rysunku 1 -49 (wkładka kolorowa). Rł7 . że obniża się przy tym wrażliwość na barwę niebieską w sąsiednich częściach. będąc pobudzony. lecz raczej były to dość duże obszary widma. Przy patrzeniu na bk-| zwiększa się wrażliwość na sąsiadującą czerwień. barwy Landa będą identyczne z tymi. Aby wyjaśnić te stwierdzenia. Gdyby zastosować metodę Landa wykorzystując obie monochromatyczne \ [(. Jest to spowodowane hamowaniem obocznym. W wypadku dwu prostych Wiązek promieni monochromatycznych. Takim zjawiskom kontrastu nadano nazwę kontrastu przestrzennego albo kontrastu indukowanego: każda barwa indukuje barwę dopełniającą » sąsiadujących z nią częściach pola. każdy z trzech podstawowych receptorów barw A. Tak więc nierównomierna adaptacja receptorów powoduje migotanie spostrzeganego obrazu. Barwy uzyskane przez Miida pojawiają się tylko przy szerokiej gamie barw różnych przedmiotów. Podczas nieruchomego obserwowania męczą się szybciej receptory odbierające tę część obrazu. jeżeli długo patrzymy na obraz. Przenieście teraz wzrok na białą powierzchnię. musimy przyjąć założenie. hamowanie jednego receptora jest równoznaczne z zwiększeniem wrażliwości receptora przeciwstawnego. Przy tej okazji zrozumieliście również. że migotanie występuje silniej przy krawędziach obrazów. ale skąd znalazł się tam również kolor zielony? To właśnie efekt indukcji. zmieniając jego położenie na siatkówce. teraz widzicie obraz następczy z różowymi sercami. hamuje wszystkie otaczające go neurony tego samego rodzaju. aniżeli przywykliśmy ją spostrzegać normalnie (patrz rys.Kontrast indukowany Podczas spostrzegania przedmiotów zarówno barwnych.itrastu przestrzennego. 5-31 -wkładka kolorowa). a przy patrzeniu na czerwień wzrasi.i wrażliwość na zieleń. B i C hamuje otaczające receptory A. jakich •Moglibyśmy oczekiwać stosując zasady koła barw. Zauważcie. Skoncentrujcie wzrok na czarnym punkcie. jak i czarno-białych widzenie jednych z nich ma wpływ na spostrzeganie innych. dlaczego zaczyna występować migotanie barw. receptory odpowiadające krawędziom nie są tak zmęczone i bardziej podlegają wpływom kontrastu.njcj efekt ukrytego działania systemu barw przeciwstawnych i były wynikiem . a w następstwie wzrasta wrażliwość na barwę żółtą. jeden krótkofalowy. Obie barwy. Jednakże rezultaty uzyskane przez niego stanowiły najwy- . silniej nasycona. dopóki nie pojawi się obraz następczy. a w takich trunkach maksymalizują się efekty indukowanych barw.. Tak. B i C. to nie udałoby się otrzymać pełnego zestawu barw. W wyniku mamy do czynienia z kontrastem barwy. To samo zjawisko jest odpowiedzialne za wzrost kontrastu oraz stałość jasności."świetlne. Ponieważ receptory te połączone są w pary i tworzą systemy przeciwstawne. Indukowanie barw zawiera w sobie wiele możliwości. co daje oscylacje między dwiema różnymi barwami po obu stronach krawędzi obrazu. ponieważ indukowana barwa wywołana oddziaływaniem przestrzennym jest spostrzegana jako bardziej intensywna.

Najpierw fala jźwięku dochodząca do ucha przechodzi przez przewód słuchowy i powoduje drgania ^(otiy znajdującej się na końcu tego przewodu . System słuchowy FIZYKA DŹWIĘKU Częstotliwość dźwięku Intensywność dźwięku DECYBELE BUDOWA I FUNKCJONOWANIE UCHA Ucho wewnętrzne Ruchy błony podstawowej Komórki wioskowe (włosowate) REAKCJE ELEKTRYCZNE NA DŹWIĘK Krzywe strojenia (tonów) Charakterystyka czasowa reakcji neuronów Kodowanie intensywności informacji Przetwarzanie informacji słuchowej Detektory zmian częstotliwości •cjio ludzkie jest nadzwyczaj skomplikowane.tzw.. błony bębenkowej.to zaledwie początek długiego [. małżowina uszna.6. I . Przyjrzyjcie się rysunkom 6-1 i 6-2. .jnak zewnętrzne części ucha.błoną bębenkową. Okienko owalne stanowi wejście do spiralnej struktury RYSUNEK 6- . okienka owalnego poprzez trzy małe kosteczki ucha środkowego.„icucha zdarzeń. Drgania powietrza wywołują drgania błony bębenkowej. błona bębenkowa. które w końcowym rezultacie prowadzą do odebrania dźwięku.. łączącą świat zewnętrzny z małą wewnętrzną ' icr)ibraną . przewód słuchowy. w istocie jest po prostu tubą. Drgania błony h-benkowej jako reakcja na zmiany ciśnienia powietrza . Na pierwszy rzut oka może się wydawać. tzw.liajfj najmniejsze znaczenie dla jego prawidłowego funkcjonowania. .. proces przechodzenia dźwięku przez ucho aż do wywołania sygnałów nerwowych obejmuje wiele złożonych etapów. Drgania te są przenoszone dalej do następnej błony.

że ' -t roZprzestrzeniając się w powietrzu słabnie. muzyki i mowy. Hertza (1857^-1894). 6-3).63 drgań na sekundę odpowiada pod względem wysokości nucie środkowego C w skali muzycznej. im większa częstotliwość. Aby opisać falę (o kształcie sinusoidy) należy określić trzy parametry: jak szybko się zmienia (częstotliwość fali).•edmioty. tzw. przedstawione na rysunkach 6-4 i 6-5. jak każde z wymienionych tu ogniw drogi dźwięku przyczynia się do powstania przekazu nerwowego wysyłanego przez nerw słuchowy do mózgu i jak ten przekaz jest dekodowany na psychiczne doznania dźwięku. jak silne ciśnienie wytwarza (jej amplituda) i adzic się zaczyna (faza). mierzone w pewnej odległości od źródła dźwięku.-. ale po części wskutek różnego rodzaju ! bijania i załamywania się fali. jm większa amplituda sinusoidy. kostnej ucha wewnętrznego zwanej ślimakiem. na szereg prostych fal sinusoidalnych. że komórki. to powoduje on rozprzestrzenianie się fal dźwiękowych w otaczającym go środowisku. co powoduje. Rozumowanie to jest oparte na twierdzeniu matematyka Fouriera (1768-1839). tym wyższy dźwięk. Częstotliwość jednego herca (Hz)' odpowiada jednemu drganiu na sekundę. 1 kHz równa się 1. jeśli rozłożymy je na składniki..000 Hz. Drgania okienka owalnego wprowadzają w ruch płyn znajdujący się w ślimaku. z którymi są one powiązane. który udowodnił. że dowolna skomplikowana fala (z pewnymi ograniczeniami) może być przedstawiona jako suma fal sinusoidalnych o Jednostka częstotliwości pochodzi od nazwiska niemieckiego fizyka. Spójrzcie na krzywe ilustrujące zmiany ciśnienia dźwiękowego. tzn. Łatwiej będzie. Te złożone fale są trudne do mierzenia. który to ruch zostaje przekazany błonie leżącej wewnątrz wzdłuż spirali.RYSUNIK. Jeżeli jakiś przedmiot „wydaje dźwięk".. spowodowanego przez napotykane na jej drodze . często wygodniej jest opisać falę w zupełnie inny sposób. Heinricha R. Na przykład. Częstotliwość dźwięku Zmiany ciśnienia powietrza w fali dźwiękowej można przedstawić graficznie w postaci sinusoidy (rys. tym silniejszy dźwięk. Drgania te odbierane są przez cale rzędy włosków leżących na błonie podstawowej. fala sinusoidalna o częstotliwości 261. Ogólnie mówiąc (z pewnymi wyjątkami. Częstotliwość określa się też często w kilohercach (kHz). Po części dzieje się tak dlatego. nie daje pełnego Chociaż opis zmian ciśnienia dźwiękowego w czasie daje możliwość pełnego opisania dźwięku. błonie podstawowej. Ciśnienie dźwiękowe. Częstotliwość jest równa liczbie pełnych cykli na sekundę ' = Czas (sek) A = Amplituda / = Częstotliwość cykli na sekundę (Hz) RYSUNEK 6-3 FIZYKA DŹWIĘKU Dźwięk to zmiany ciśnienia powietrza. Zadanie nasze będzie polegało na wykryciu.- :<nzu ciśnienia dźwięku generowanego przez źródło. wytwarzają impulsy nerwowe niosące informację akustyczną do mózgu. które opiszemy dalej). Każdy z tych etapów ma swoje ważne miejsce w tym złożonym procesie. 1 .

Takie rozłożenie fali na jej składowe częstotliwości nazywa się analizą Fouriera (rys.) W odniesieniu do światła sprawa wygląda zupełnie inaczej. Przedstawienie złożonych fal w postaci ich sinusoidalnych składowych jest najbliższe temu. co słyszymy. który ogłosił prawo Ohma w dziedzinie elektryczności. ledwie odbieranego przez ucho ludzkie. a nie jako jeden złożony dźwięk. Fakt ten po raz pierwszy zarejestrował niemiecki fizyk. rozpiętość intensywności dźwięku jest ogromna-od najsłabszego dźwięku. co dźwięk sobą przedstawia w postaci odrębnych składowych znana jest jako prawo Ohma (Jest to ten sam Ohm. Kiedy czerwone światło (długość fali 671 nm) miesza się ze światłem zielonym (długość fali 536 nm). 6-6). ten sam Ohm. stąd odpowiedniość między tym. Intensywność dźwięku Podobnie jak intensywność światła. co rzeczywiście zachodzi w uchu. to w efekcie zmieszania uzyskujemy światło widziane jako żółte (długość fali 589 nm). do dźwięku wywołującego . Fale wzrokowe łączą się w oku i nie ma śladu ich odrębnych składników. Georg Ohm (1787-1854). które oddziałują na niego.RYSUNEK 6-6 Pojedyncze sinusoidy Suma sześciu sinusoid przedstawionych powyżej Suma nieskończonej liczby sinusoid wraz z sześcioma przedstawionymi powyżej określonej częstotliwości i intensywności. W istocie ucho przeprowadza. Jeżeli brzmią jednocześnie dwa dźwięki harmoniczne z częstotliwością 440-Hz (nuta A powyżej środkowego C) i 698-Hz (F). z grubsza biorąc. W odróżnieniu od systemu słuchowego. a tym. system wzrokowy nie odbiera oddzielnie różnych częstotliwości. to połączenie takie odbierane jest jako akord. lecz prawo inne. coś w rodzaju analizy Fouriera.

9 6.5 100 104.50 0.032 0. zwana ślimakiem (rys. Jest to w przybliżeniu najniższa intensywność dźwięku o częstotliwości 1000 Hz. oznacza to. Tej ogromnej rozpiętości intensywności natężenia nie da się przedstawić bezpośrednio. Ten standard odnosi się do dźwięku o bardzo niskiej intensywności.dB w intensywności dwóch dźwięków oznacza.16 0.20 ' 0. że jeden z nich jest 106 (1 milion) razy silniejszy niż drugi. DECYBELE 1. .5 cm długości i 1 centymetr szerokości.0 1.00 dB I/Io 10 000.3 5. jaką może wykryć ucho ludzkie. chyba że znany jest poziom.2 2.jaką człowiek może jeszcze wytrzymać. Decybele Liczba dB = 10 log (I/Iu) ///» 0. Jeden z nich nazywany okienkiem owalnym okryty jest błoną.5 raza (u człowieka). że jakiś dźwięk ma intensywność 65 dB jest całkowicie pozbawiona sensu. 6-7 i 6-8).8 261. różnica 60 . Na przykład przy 2000 Hz największa intensywność dźwięku. Podwajając (lub zmniejszając o połowę) stosunek intensywności sygnałów dodaje się (lub odejmuje) 3 dB. za jaki przyjęto 0. Na przykład.0 31.6 10.79 1. z którym dokonujemy porównań.0 dB -40 -30 -20 -15 -10 —9 -8 -7 -6 -5 -4 „ ^ _2 -1 0 40 30 20 15 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 ból fizyczny.Tabela 6-1 Dźwięk Intensywność (dB) 200 Start rakiety kosmicznej z ludźmi na pokładzie (z odległości 45 m) Próg bólu Głośny grzmot.6 1.0 4. W obudowie kostnej ślimaka znajdują się dwa otwory. ponieważ decybele odnoszą się do stosunku dwu intensywności. Jeżeli dwa dźwięki różnią się o IOw dB.5 2. jest tysiąc miliardów razy silniejsza od najsłabszego odbieranego dźwięku. która łączy się z ostatnią z kosteczek słuchowych. Na ogół.6 440 1000 4180 10 000 12 000 16 000-20 000 lytnożąc (lub dzieląc) stosunek intensywności sygnałów przez 10 dodaje się (lub odejmuje) 10 dB.0 7. BUDOWA I FUNKCJONOWANIE UCHA Ucho wewnętrzne Dla psychologa jedną z najważniejszych części ucha jest niewielka spiralowata struktura kostna mieszcząca się w uchu wewnętrznym.25 0.0002 dyny/cm2. to stosunek ich intensywności wynosi 10 . że dany dźwięk jest 65 dB intensywniejszy od międzynarodowego standardowego poziomu odniesienia. wypełniony wewnątrz słonym roztworem. Ślimak to przewód zakręcony 2. stwierdzenie.0 3.32 0.0 1 000.10 0.001 0. Stosuje się więc skondensowany zakres intensywności dźwięku poprzez wykorzystanie decybeli (dB) (tabela 6-1).63 0.3 1. zespół rockowy Krzyk Rozmowa 180 160 140 120 100 80 60 Cichy szept Próg słyszalności przy 1000 Hz Dźwięk Najniższa nuta na fortepianie Najniższa nuta śpiewaka (bas) Najniższa nuta na klarnecie Środkowe C na fortepianie Standardowa wysokość strojenia (A powyżej środkowego C) Najwyższa nuta śpiewaczki (sopran) Najwyższa nuta na fortepianie Tony harmoniczne instrumentów muzycznych Granica słyszalności ludzi starszych Granica słyszalności 40 20 0 Częstotliwość (Hz) 27.0 100.13 0. Ślimak człowieka ma 0.40 0. jeśli spotkacie takie określenie.010 0.0001 0.

6-7 i 6-8). f\ Btona podstawowa RYSUNEK 6-7 Drgania z błony bębenkowej poprzez kosteczki ucha środkowego przechodzą przez tę błonę do ślimaka.: . gdzie kosteczki ucha środkowego wywołują drgania okienka owalnego. • •• k a l i d Mllllilkil \ \ Błona . aby zobaczyć. niezbędny jest jakiś mechanizm umożliwiający przekazanie ciśnienia wytwarzanego w okolicy okienka owalnego. _ .•-•:. . Dwie błony biegnące wzdłuż całego ślimaka dzielą go na trzy wąskie kanały. wypełnione cieczą. gdyż praktycznie jest to nieosiągalne). i .N . Dokonuje się to dzięki istnieniu w ścianie kostnej drugiego małego otworu. Nas interesuje tu przede wszystkim błona podstawowa (rys. Błona ta ciągnie się od początku ślimaka (podstawy). Łatwiej możemy przeanalizować ten mechanizm rozwijając ślimak (co można wykonać jedynie teoretycznie. •. przekazywany do nerwu słuchowego. " < o w \ v M ••• • • '. Między błoną i ściankami ślimaka pozostaje niewielka przestrzeń. co kryje on w swym wnętrzu (rys. .\.5 centymetra długości. v ... Powiększanie się szerokości błony podstawowej odgrywa bardzo ważną rolę w jej funkcjonowaniu. również pokrytego cieniutką błoną. Wewnątrz ślimaka znajduje się nadzwyczaj skomplikowany mechanizm. 6-9). mieści się on w dolnej części ślimaka i nosi nazwę okienka okrągłego (rys.' -"id przedsionkowi' . który przetwarza sygnały napływające z zewnątrz w postaci zmian ciśnienia w sygnał elektryczny. •::M.IH. .) Dzięki temu rodzaj aktywności wywołanej w błonie podstawowej nie zależy od RYSUNEK 6-9 . . (Fala ciśnienia rozprzestrzenia się wzdłuż ślimaka w czasie 1 /20 milionowej części sekundy. : i . Rozłożona błona podstawowa ma około 3. Błona podstawowa" RYSUNEK 6-8 prawie do jego końca (wierzchołka).^ . Ponieważ ślimak jest wypełniony nieściśliwym płynem. . a szerokość jej wzrasta w kierunku od okienka owalnego do wierzchołka.-.'.'.\ i . Ruchy błony podstawowej Ciśnienie oddziałujące z zewnątrz na okienko owalne powoduje ciśnienie w ciec/y znajdującej się nad błoną podstawową i rozprzestrzenia się natychmiast wzdłuż całej błony.. 6-10).

Człowiek ma około 25 000 takich komórek włoskowych. l-tota tych drgań polega na tym. która znajduje się w pobliżu okienka owalnego. w jakim miejscu ślimaka nastąpiło pobudzenie. zazwyczaj rozmieszczone są w jednym rzędzie.'ki^nku owalnym. Jeżeli bodziec działałby nie na okienko owalne. 6-13). i szybkość jej rozprzestrzeniania zależne są od częstotliwości fali dźwiękowej. powodują stopniowy wzrost amplitudy wybrzuszenia.w części wierzchołkowej jest ona 100 razy sztywniejsza niż przy Btona podstawowa jest w istocie kawałkiem skóry i tak jak na skórze znajdują się na niej komórki wioskowe. bliżej zewnętrznej strony ślimaka. jaki ma -iiinak. Fala przechodzi z jednego końca błony podstawowej do drugiego w ciągu kilku milisekund. Od częstotliwości j/więku zależy.zaledwie około 3500. że błona rozszerza się w kierunku od okienka owalnego do wierzchołka ślimaka. w jakim punkcie błony fala osiągnie największe rozmiary. cały układ reagowałby równie sprawnie. a z każej z nich wystaje około stu włosków. że dźwięki o różnych częstotliwościach przetwarzane v| w aktywność zlokalizowaną w różnych punktach błony podstawowej. a następnie wybrzuszenie to stopniowo przemieszcza się wzdłuż błony aż do wierzchołka ślimaka.<\ MyNEK. co powiedzieliśmy poprzednio. że „ucho dokonuje analizy Kurnera napływającego sygnału". wywołanego przez falę j/u iękową. to oddziałuje silniej na komórki włoskowe zewnętrzne . jaką pokonuje. Odległość. to zobaczymy zjawisko wędrującej fali. To przekodowanie częstotliwości sygnału dźwiękowego na drgania w określonym miejscu błony podstawowej potwierdza to. po czym fala v-\bko wygasa w miarę jej dalszego przesuwania się do końca błony. kiedy okienko owalne zaczyna drgać. Źródło: Rassmussen i Wind/e (1960). Komórki włoskowe znajdujące się po drugiej stronie łuku zwane są komórkami włoskowymi wewnętrznymi. cM i 6-12). lecz na wierzchołek ślimaka. Jeżeli zaczniemy obserwować błonę w momencie. Komórki te stanowią część złożonej struktury. Ponieważ komórki włoskowe są ściśnięte między dwiema błonami narządu Corticgo. Czynniki te w połączeniu z kształtem geometrycznym. Ta wędrująca fala jest rezultatem elastycznych właściwości błony. Sama błona podstawowa nie reaguje natychmiast na działające na nią ciśnienie. Komórek włoskowych wewnętrznych jest. Twardość jej również zmienia się . 6-11. Przypomnijmy. Początkowo wybrzusza się ona przy okienku owalnym. Ogólna liczba zewnętrznych komórek wynosi około 25 000. Komórki włoskowe (włosowate) RYSUNEK 6-10 tego. każdy ruch błony podstawowej powoduje deformację ich włosków. mają nazwę komórek włoskowych zewnętrznych i ułożone są w 3-5 rzędów. . które tworzą dwie warstwy rozdzielone łukowatym sklepieniem. w pozostałej części błony jkiywność jest słaba. Przy dźwiękach o a\>okiej częstotliwości maksymalne wybrzuszenie występuje w tej części błony podstawowej. w miarę jak przechodzi ona dalej od okienka owalnego. Przy dźwiękach o niskiej częstotliwości wybrzuszenie przesuwa się do -amego wierzchołka i osiąga maksymalną amplitudę dopiero na końcu błony (rys. Komórki znajdujące się po jednej stronie łuku. zwanej narządem Cuniego. który jest umiejscowiony wzdłuż górnej części błony (rys. A ponieważ błona podstawowa jest przymocowana.

RYSUNEK 6-13. Lindeman. na której widać położenie narządu Cortiego oraz wyjście nerwu słuchowego RYSUNEK 6-12. Ades.Ślimak człowieka (w przekroju) Powiększona część ślimaka. West i Engstrom (1970). . Mikrofotografia narządu Cortiego sporządzona za. Źródło: Bredberg.pomocą elektronowego mikroskopu icmningowegox370.

Pierwsza rzecz. Właśnie tego typu reakcji należy oczekiwać. Kiedy częstotliwość osiąga pewną wielkość krytyczną (tzw. W tym celu zaczniemy od ekspozycji czystego tonu o umiarkowanej intensywności i wysokiej częstotliwości. Początkowo będzie nam się wydawało. gdzie będzie ona rejestrowała wszystkie impuls1. reakcja neuronu nasila się i osiąga swój szczyt. częstotliwość krytyczną). Reakcje mechaniczne przekształcają częstotliwość i natężenie dźwięku w drgania błony podstawowej. mimo braku jakiegokolwiek sygnału zewnętrznego. Ważna również jest charakterystyka czasowa aktywności pojedynczych neuronów. Przeanalizujmy reakcję komórki nerwowej. że neuron rejestruje reakcje komórek włoskowych w części leżącej w odległości około 24 milimetrów od okienka owalnego. Charakterystyka czasowa reakcji neuronów Do tej pory interesowała nas jedynie liczba impulsów nerwowych wytwarzanych przez dany sygnał. kiedy osiągnie on wyjściowy poziom aktywności spontanicznej. której częstotliwość krytyczna RYSUNEK 6-1 . Krzywe strojenia {tonów) Dzięki precyzyjnym metodom chirurgicznym można wprowadzić bardzo małą elektroó. że włókno takie jest stale aktywne. Reakcje neuronu na różne częstotliwości przedstawione zostały na rysunku 6-14. że neuron zupełnie nie reaguje na ton.niż na wewnętrzne. Informacja ta zostaje z kolei przeanalizowana przez komórki nerwowe. bezpośrednio do nerwu słuchowego. i następnie powoli będziemy obniżać częstotliwość. przepływające przez pojedyncze włókno. Przy częstotliwościach niższych spadek aktywności jest znacznie wolniejszy. jaką można zauważyć. Nawet w sytuacji braku jakichkolwiek bodźcó\v dźwiękowych przekazuje ono do 150 impulsów na sekundę. aktywność neuronu ponownie słabnie aż do momentu. jeżeli badany neuron reaguje bezpośrednio na poziom aktywności w określonej części błony podstawowej. Załóżmy. które są przenoszone przez nerw słuchowy. Naciski i naprężenia przekazywane na komórki włoskowe aktywność w powiązanych z nimi włóknach nerwowych. to fakt. Ta aktywność własna czy też spontaniczna. Przy wyższych częstotliwościach aktywność jego obniża się dość gwałtownie. wykazuje on tylko aktywność spontaniczną. które przekazują sygnał poprzez odpowiednie drogi do mózgu. na jakiego rodzaju sygnały on reaguje. powiedzmy 10 000 Hz. W miarę dalszego obniżania częstotliwości. Po prawej stronie przedstawiono amplitudę drgań błony jako funkcję częstotliwości. Maksymalne drgania błony w tym miejscu występują przy dźwięku o częstotliwości 400 Hz. Neuron ten jest najbardziej wrażliwy na ton o częstotliwości 400 Hz. Badając neuron należy przede wszystkim ustalić. 9V SliNEK6-15 REAKCJE ELEKTRYCZNE NA DŹWIĘK Doskonale zorganizowane reakcje mechaniczne ucha nie miałyby żadnego znaczenia gdyby nie było sposobu na przetworzenie tej aktywności na sygnały odbierane prze? układ nerwowy. Na rysunku 6-15 przedstawiona została amplituda drgań przy częstotliwości od 25 do 1600 Hz. wytwarzając impulsy elektryk ne. ale pewna aktywność pojawia się również i przy innych częstotliwościach. jest charakterystyczna dla większości neuronów sensorycznych.

Wiele włókien bierze udział w rejestrowaniu ruchów dowolnej części błony podstawowej. której tempo wynosi 500 impulsów na sekundę. sugeruje nam jeden ze sposobów kodowania . ciągły potok impulsów (rys. 6-16).'.'"! dany cykl reaguje niejedno. częstotliwość może się podnieść. Częstotliwość sygnału może być określona bezpośrednio przez tempo impulsów albo też przez średni odstęp między nimi. ale kiedy wystąpi ponownie. i n a aktywność nie jest czymś nieoczekiwanym. powiedzmy do 300 wyładowań na sekundę. reagujące na tę samą częstotliwość. Reguła jest tu taka: jeżeli przy zwiększonym natężeniu sygnału jego częstotliwość pozostaje niezmieniona. A zatem. którą zdolna jest kodować większość komórek. '' . że przy podwyższeniu tempa wyładowań komórki musi ono być wciąż zsynchronizowane z falą dźwiękową. to tempo reakcji neuronu wzrasta. jeśli odrębna komórka ma własne . /dolność pojedynczych neuronów do reagowania na zmiany ciśnienia. że pojedyncze włókna mogą okazać się niezdolne do reagowania na pewne zmiany ciśnienia wywołane przez dany <vunał (szczególnie przy wyższych częstotliwościach) nie stanowi problemu. .-a/ .. jak i reakcji pojedynczych komórek na zwiększenie intensywności sygnału.nl Zewnątrz. jest stosunkowo wąska. nie będzie jednakże reagować na dźwięk o częstotliwości 500 Hz wytwarzaniem 73 albo 187 impulsów na sekundę. to wywołuje w ten sposób impuls . aniżeli ich reakcje na zmiany częstotliwości. Źródło: Wever (1970). To właśnie obserwujemy w badaniach fizjologicznych. znajdujące się między nią a leżącą powyżej błoną pokrywającą.'•/cstotliwości. synchronizacja nadal się utrzymuje. Oczywiste jest. Mówiąc krócej. Przv iWe/t. Reakcje wszystkich neuronów łącznie powodują salwę impulsów dla każdej fazy rozrzedzenia ciśnienia sygnału. Aktywność regularnie podnosi się i opada wraz ze zmianami ciśnienia sygnału.5 impulsów na sekundę. Kiedy błona reagując na zmianę •siiienia podnosi się w górę. 125 lub nawet 67. jak 3000^1000 Hz. zostanie zsynchronizowany z powtarzającymi się cyklami sygnału płynącego z zewnątrz. powiedzmy 250. wynosi 500 Hz.. Nerw słuchowy potrafi rejestrować sygnały o tak wysokich częstotliwościach. Fakt... włókien. wywołane orzcz napływający z zewnątrz sygnał. Załóżmy." dzie reakcji włókien a-f. W świetle rozważań o właściwościach drgań błony podstawowej taka zsynchronizo- Kodowanie intensywności informacji Reakcje neuronów nerwu słuchowego na zmiany intensywności są znacznie mniej złożone. Częstotliwości te znacznie przewyższają częstotliwość. Będzie ona reagować z odpowiednio niższą częstotliwością. skala intensywności sygnałów. Każdy cykl fali dźwiękowej UTHY)/. prawdopodobnie zareaguje na te opuszczone składniki. lec. Tak więc. reakcję co najmniej w jednym y-o.OK pojawia się w wyniku obniżenia ciśnienia w płynie nad broną. » . jednak dalszy wzrost intensywności sygnału nie będzie prowadził do odpowiedniego podwyższenia tempa reakcji. Przy częstotliwościach przekraczających 4000 Hz regularna. tak że częstotliwość pobutf-'! zostaje utrzymana w łącznym ro-ft. będącą wielokrotnością „w dół" częstotliwości sygnału. Poza tym linieje olbrzymia różnorodność zarówno podstawowych poziomów aktywności. cykliczna reakcja nerwu słuchowego przekształca się w niezorganizowany. że komórka o częstotliwości krytycznej równej 500-Hz może wytwarzać maksimum 250 lub 125 impulsów na sekundę.. przy zmianie intensywności sygnału do 10 decybeli. Impulsy płynące z komórki odzwierciedlają właściwości czasowe częstotliwości krytycznej: odstęp między impulsami wynosi w pizybliżeniu 2 milisekundy. Ruch w [. że istnieją granice tego wzrostu. Pojedyncze włókno może przepuścić kilka cykli.' ••. W praktyce w pojedynczej komórce o poziomie aktywności własnej równym 200 wyładowaniom na sekundę. gdy w fazie obniżonego ciśnienia (rozrzedzenia) okienko owalne uwypukla się . Oczywiste jest też. Wyładowania komórki są zsynchronizowane z sygnałem. Nawet wówczas.erwowy.''' włókien. deformując równocześnie komórki włoskowe. Pełny cykl sygnału trwa dwie milisekundy.'-' intensywności pobudzenia (niżej: j. zwłaszcza w porównaniu z ogólną skalą słyszalności. gdy komórka nie może reagować z szybkością odpowiadającą jej częstotliwości krytycznej. ale włókno sąsiadujące z nim. Teoria „. Czasem impuls nie pojawia się we właściwym momencie. a następuje to tylko wówczas.RYSUNEK 6-16. ton o częstotliwości 500 Hz wywołuje regularną reakcję. jaką może osiągnąć pojedynczy neuron. Ruch błony w dół nie wywołuje natomiast żadnej reakcji na dźwięk.

Wydobyta zostaje .Kora słuchowa -Ciało kolankowa! przyśrodkowe . b) . przetwarzanie informacji słuchowej k to zostało przedstawione w poprzednich rozdziałach. Na drodze sygnai ja mózgu zachodzi szereg różnorodnych operacji (rys. Istnieje cała hierarchia wyspecjalizowanych neuronów .Sygnał z pn ucha Sygnał z lewego ucha " J ą d r o ślimaka Oliwka górna a) RYSUNEK 6-17 a) Powyżej: Droga od ucha do kory słuchowej.tempo wyładowań równe 200 impulsom na sekundę. jednakże przy pełnej ich synchronizacji. niezorganizowanej aktywności na aktywność zsynchro zowaną z sygnałem. Potrafią odróżnić linie i kąiy. b) Obok: Pień mózgu wraz z lokalizacją miejsc przedstawionych na rys. Kiedy informacja o podstawowej częstotliwości i intensywności zostanie zakodowanprzez nerw słuchowy. 6-17a i \7b). A co możemy powiedzieć o systemie słuchowym? Co dzieje się z informacją puchową przekazywaną z ucha do mózgu? Ja . a).detektorów: tU| neuronów typu „centrum-peryferie" do prostych. Widok przekroju mózgu od tyłu.pCC-\ liczna informacja słuchowa. neurony tworzące system wzrokowy reagują zawsze na cechy istotne sygnału wzrokowego.W z g ó r e k czwora. dolny . ruch i barwę. a dopiero potem nastąpi zwiększenie liczby impulsów nerwowych reakcji na sygnał dźwiękowy. to pierwszą jej reakcją na dź\y będzie zmiana spontanicznej. sygnał w końcu zostaje skierowany do mózgu. złożonych i superzłożonych jelektorów. zlokalizowane zostaje źródło dźwięku i w ogólnym zakresie określona zostaje siła i wysokość dźwięku.

rując zmiany częstotliwości w błonie podstawowej. kąty i ruch odgrywają ważną rolę w rozpoznawaniu obrazów. RYSUNEK 6-18. a reaguje jedynie na dźwięki bardziej 7 •łożone. że ich mechanizmy słuchowe powinny przejawiać . inne . A zatem.tylko w chwili wyłączenia go (reakcja wyłączeniowa). stałe czy też zmieniające się dźwięki. na przykład szumy albo zgrzyty (Whitfeld. Czasem dźwięk o określonej częstotliwości powoduje wstrzymanie reakcji na dźwięk o innej częstotliwości {komórki •nierakcyjne).•uitrafią mówić. Prawdą jest. że dla jej odbioru posiadam) wyspecjalizowane detektory dźwięku. Inne znów obniżają tempo wyładowań (reakcja lamująca)..t. •jest rzeczą oczywistą. że neurony odpowiadają jedynie na zmiany częstotliwości w określonych kierunkach. Przy modulacji sinusoidalnej pokazany neuron reaguje tylko na wrosl częstotliwości sygnału.:iowu) (patrz rys. Nie reagują one na czyste dźwięki o stałej częstotliwości. Przy schodkowej modulacji częstotliwości zaprezentowano dwa różne typy neuronów: jeden reagujący wyłącznie na wzrost częstotliwości. pojawiające się w trakcie zmian ^Cstotliwości sygnału dźwiękowego. inne pozbawione są tej właściwości. Niektóre odpowiadają tylko w momencie włączenia dźwięku (reakcja .[ wrażliwe wyłącznie na zmiany częstotliwości. Reakcje te są oczywiście zbliżone do reakcji zachodzących w v\stcmie wzrokowym. Niektóre neurony kory słuchowej charakteryzują się stałą krzywą aktywności własnej o ostrych wierzchołkach. Jest możliwe.\viic cechy specyficzne dla systemu rozpoznawania obrazów. które reagują na czyste tony. Jeszcze inne reagują tylko na zmiany częstotliwości {detektory zmian częstotliwości).łączeniowa). Niektóre z nich reagują na pojawienie się tonu zwiększeniem tempa wyładowań (reakcja pobudzeniowa). że zmianie częstotliwości towarzyszy przesuwanie się maksymalnej stymulacji wzdłuż błony podstawowej. Tego po prostu nie wiemy. 6-18). ale jak na razie zdołano jedynie stwierdzić. Odpowiedź na to pytanie nie może być w pełni zadowalająca. że około 40% neuronów tej eści kory zupełnie nie reaguje na czyste tony. Liniowe zmiany częstotliwości sygnału powodują pojawienie się schodkowej modula<H sygnału. ponieważ bardzo niewiele wiemy o istocie procesu przetwarzania informacji słuchowej w układzie nerwowym. Źródło: Whitfield (1967).. że neurony kory słuchowej muszą przeprowadzać jakąś implikowaną analizę. trwale związana ze specyfiką aparatów: głosowego i słuchowego. Liczne komórki w korze słuchowej (w każdym razie u kota) s.ęstoiliwości albo sygnału o wędrującej częstotliwości. że większość badań fizjologicznych dotyczących słuchu przeprowadza się przede wszystkim na kotach i małpach i chociaż zwierzęta te nie Detektory zmian częstotliwości. a jeszcze inne zarówno w chwili włączenia. Jak wyglądałby obwód nerwowy dla tych detektorów zmian częstotliwości? Rozpa. dokonuje tego w sposób wielce -komplikowany. że neurony te w . Właściwości mowy ludzkiej pozwalają przypuszczać. w jaki sposób właśnie mechanizmy słuchowe wyodrębniają specyficzne cechy mowy. W pewnym sensie nasz brak wiedzy jest odbiciem niedostatecznego rozumienia procesu analizy sygnałów słuchowych. widzieliśmy. że linie i kontury. ale ciągle nie wiadomo. można przypuszczać. Na rysunku 6-19 przedstawiona /ostała typowa reakcja neuronów wrażliwych na sygnał o modulowanej częstotliwości (częstotliwość sinusoidalnie obniżała się i podwyższała).-oczywistości przeznaczone są do reagowania wyłącznie na specjalne. Typowy sygnał wraz z odpowiadającą mu reakcją neuronu przedstawiono na rysunku 6-20. Zwróćcie uwagę na to. W przypadku sygnałów wzrokowych wiadomo dokładnie. jeżeli . Różnorodne typy reakcji neuronu na pobudzenie dźwiękowe wywołane w pierwotnej kor:i słuchowej nie znieczulonego kota. Dźwięk o stałej intensywności i zmieniającej się częstotliwości nosi nazwę sygnału o modulowanej r. \. Świadczy o tym chociażby fakt.iwet te 60% neuronów. jak się wydaje. jak i wyłączenia dźwięku (reakcja włączeniowo-wyłącze. że tym określonym dźwiękiem jest po •irostu zgrzyt albo szum. niezależnie od ich intensywności i częstotliwości.. Mowa wraz ze wszystkimi swymi właściwościami jest. 1967). A jakie są analogiczne właściwości dla sygnałów słuchowych? Czy w takiej roli występują czyste lub złożone tony. a drugi — tylko na jej obniżenie. określone j/wicki.

3. '•'u:linvści. ale nie na obniżenie tonu w tym samym przedziale częstotliwości. Jednak reagują on. U kota wykryto trzy różne typy detektorów modulacji częstotliwości (Whitfield. detektor zmiany częstotliwości. Scuron reaguje na podwyższenie. Źródło: Whitfield i Evans (1965). detektor zmiany częstotliwości byłby wrażliwy tylko na podwyższt-Ti: lub tylko na obniżenie częstotliwości. . a jedynie na dźwi^:których częstotliwość albo: '••VS(JNEK6-21. chcielibyśmy zbudować detektor przemieszczania się aktywności wzdłuż błony. Po lewej: Neurony reagujące jedynie na podwyższenie tonu w dowolnym punkcie zakresu ich 1. • '•' Si'uron reaguje na obniżenie. podwyższa się. ale nie na podwyższenie tonu. . podobnie jak i wcześniej omawiane właściwości krzywej strojenia. ale nigdy na jedno i drugie równocześnie. W środku: Neurony reagujące na podwyższenie tonu w zakresie niskich częstotliwości i na 2. 6-21). to łą^Zu. Podobnie jak detektory ruchu wrażliwe na ruch •:jednym kierunku.KSZTAŁT FALI SYGNAŁU DŹWIĘKOWEGO KSZTAŁT FALI SYGNAŁU DŹWIĘKOWEGO SCHODKOWA MODULACJA CZĘSTOTLIWOŚCI RYSUNEK 6-19. obniża się.. "ni:enie tonu w zakresie wysokich częstotliwości. Źródło: Whitfield i Etans (1965). . 1%'• Wszystkie wrażliwe są tylko na częstotliwości w przedziałach określonego pasm.1 ni na dowolny dźwięk w przedziale rozpiętości krzywej strojenia. ze sobą komórki reagujące na odpowiednie częstotliwości podstawowe (zupełnie \A\ samo jak łączyliśmy jednostki typu centrum-peryferie w rozdziale 2) otrzymaliby>n:. Źródło: Whitfield i Evans (1965). podnosi się w części skali o niskiej częstotliwości i obniża się w jej części o wysokiej częstotliwości (rys. RYSUNEK 6-20.

że taka informacja byłaby użyteczna dla bar< złożonych struktur dźwiękowych. również nie wiemy. Jest jednak możliwe.Po co potrzebne są kotu wymienione detektory zmiany częstotliwości? Tego wiemy. zwłaszcza przy ich zdolnościach echolokacyjn\. a następnie analizie fal odbitych pozwala nietoperzom określić rozmieszczenie oraz odległość przedmiotów w otacz. . polegających na wysyłaniu sygnałów akustycznych. Wiadomo. z którymi mamy do czynienia podczas anal mowy. najwidoczniej są one istotn procesach orientacyjnych nietoperzy. Czy ludzie posługują się detektorami zmiany częstotliwości? T. cym je środowisku. że nietoperze mają ich niezwykle dużo.

koncert. W rozdziale tym zajmiemy się niektórymi z różnorodnych doznań słuchowych. to utwierdzimy się w przekonaniu. dźwięki syntetyzatorów-wszystko to wpływa w ^ óżnicowany sposób na emocje słuchaczy. Dzięki posiadanej wiedzy . słuchaczy możliwość ponownego odtworzenia takich wydarzeń. oraz dzięki badaniom zjawisk maskowania i spostrzegania przestrzennego dźwięku. wywołanych przez dźwięk. Przy stałej częstotliwości dźwięki o większej intensywności wydają się głośniejsze niż dźwięki słabe. \V tym samym czasie różne źródła hałasu zanieczyszczają środowisko człowieka. a niekiedy wdziera się zakłócając tok normalnego życia. krytyczne pasmo częstotliwości i przestrzenne spostrzeganie dźwięku. Argumenty przeciw teorii periodyczności spostrzegania wysokości dźwięku Dwoistość teorii spostrzegania wysokości dźwięku KRYTYCZNE PASMO CZĘSTOTLIWOŚCI PRZESTRZENNE SPOSTRZEGANIE DŹWIĘKU Lokalizacja Interakcje dwuuszne Znaczenie słyszenia dwuusznego Lokalizacja Różnice poziomów maskowania Maskowanie GŁOŚNOŚĆ Głośność dźwięku zależy od jego intensywności (natężenia) i częstotliwości. Ale przy stałej intensywności dźwięki o bardzo wysokiej i bardzo niskiej częstotliwości wydają się znacznie cichsze niż dźwięki o średniej częstotliwości. W każdej kwestii zaczniemy od wyłożenia aktualnych danych naukowych. Niech sygnał dźwiękowy (gwizd) ma średnią częstotliwość przy średnim poziomie intensywności. Zespoły rad° w e ' muzyka elektroniczna. Przeanalizujemy cztery kwestie: głośność. a następnie przeprowadzimy wywód o znaczeniu praktycznym rozpatrywanego zjawiska. że przy krańcowych częstotliwościach dźwięk przestanie być słyszalny.a nie po prostu gwiżdżąc). Ale głośność zależy również od częstotliwości w normalnych Pilicach skali słyszalności. mowy i hałasu. Ponadto przeanalizujemy rolę tych czterech czynników w spostrzeganiu muzyki. Nowa technika zapisu dźwiękowego stwarza ji. Bardziej techniczne aspekty mierzenia dźwięku przedstawione są w Dodatku A. Wymiary dźwięku GŁOŚNOŚĆ Warstwke równej głośności Słuchanie muzyki Kompensatory głośności Maskowanie Eksperyment z maskowaniem Mechanizm maskowania Maskowanie w muzyce Sony Pomiar głośności WYSOKOŚĆ DŹWIĘKU Skala muzyczna Skala melowa Teoria miejsca: położenie błony podstawowej Cykliczność wysokości dźwięku Głośność i wysokość Nieobecność tonu podstawowego Argumenty przeciw nieliniowości Maskowanie nieobecnego tonu podstawowego ODRÓŻNIANIE WYSOKOŚCI DŹWIĘKU BEZ UDZIAŁU BŁONY PODSTAWOWEJ Wyjaśnienie na podstawie teorii miejsca Wyjaśnienie na podstawie teorii periodyczności ->'wieki orkiestry tworzą bogaty materiał dla doświadczenia słuchowego. jak konferencja. czasami hałas ten stanowi jedynie nieprzyjemną przeszkodę. jak dźwięki tworzone przez współczesnych kompozytorów dzięki odpowiedniej aparaturze elektronicznej. mechanizmach funkcjonowania ucha i o psychologicznych wymiarach dźwięku. v Nośności i wysokości. Jeżeli utrzymując stałą intensywność będziemy zmieniać częstotliwość.7. Wszystkie te właściwości dźwięku dotyczą sfery psychologii. że skala częstotliwości odbieranych przez ucho ludzkie jest ograniczona. jak też powoduje /męczenie psychiczne czy nawet trwałe uszkodzenie fizyczne. a także wytwarzanie nie istniejących w przyrodzie efektów ćwiekowych. Jest to szczególnie obscrwowalne na krańcach skali słyszalności. ""rzetnówienie. psycholog może wyjaśniać i przewidywać wiele właściwości spostrzegania słuchowego. Zapis dźwięku Efekt pierwszeństwa . wysokość.. Huk ^imolotów przeszkadza i męczy. tak aby spadła poniżej 20 Hz albo podniosła się powyżej 20 000 Hz (można to osiągnąć wyłącznie za pomocą aparatury elektronicznej . Głośność zależy więc od •^cstotliwości choćby z tego powodu.

Krzywa oznaczona liczbą 100 przedstawia warstwicę równej olośności.najwyższa warstwica-odpowiada bardzo głośnym dźwiękom. przestawiamy ton porównyny na inną częstotliwość i powtarzamy całą procedurę. którą rozpoczyna Ci. Najwyższa nuta fortepianu to Cs./. Bi. a przy dalszym wzroście intensywności odczucie bólu. na przykład 3000 Hz.Ei. a częstotliwość 1000 Hz. n Słuchanie muzyki Interesująco przedstawia się analiza miejsca. Najniższa warstwica (linia przerywana) wskazuje absolutny próg wrażliwości ucha na różne częstotliwości.ton standardowy miał intensywność 40 dB. Posłużmy się jako wzorci>nwybranym tonem o stałej częstotliwości 1000 Hz. Wszystkie nuty wchodzące w oktawę. choć nie zawsze przez muzyków. ale przy innej częstotliwości. Dźwięki na tym poziomie mogą uszkodzić ucho. Na rysunku 7-1 pokazane są wyniki eksperymentu. to brzmią jednakowo głośno. aż osiągnie dokładnie |<ą głośność. przy których tony o różnych ul ..•stotliwościach charakteryzują się tą samą głośnością. w którym wykorzystano wiele różnych tonów standardowych. że są równoważne pod względem głośności). Dźwięki poniżej tej linii są niesłyszalne. Drugie C na klawiaturze i wszystkie następujące po nim nuty otrzymują indeks 2: C2.5 sek.. jakiej części 1 Indeksy przy literach wskazują. Zadanie osoby badanej polega na przemiennym wsłuchiwaniu się w ton standardowy i ton porównywany i regulowaniu intensywności tego ostatniego tak. czyli środkowe C (C4) na fortepianie ma częstotliwość około 260 Hz (ściśle 261.. w 1 przybliżeniu od 30 do 4000 Hz. Wedle tego schematu środkowe C n a klawiaturze fortepianu ma indeks 4 (C-t)... intensywności 400 dB i czasie trwania 0.. Zastosowano tu standardowy system notacji używany przez akustyków. Warstwicę równej głośności na podstawie danych Robinsona i Dadsona (1956).5 sek. ale jego intensywności były różne. który ta krzywa przedstawia.63). są ledwie słyszalne (i z tego względu przyjmuje się. jeżeli poprosimy osoby badane o porównanie dwu tonów charakte ryzujących się różnymi częstotliwościami i intensywnością. Pierwsze C na klawiaturze fortepianu oznaczone jest Ci. B2. Aby lepiej wyobrazić sobie położenie tych częstotliwości na warstwicach równej głośności. Poziom głośności. otrzymują indeks l:Di. jest równy głośności wzorca. jaką ma ton standardowy. „Do" pierwszej oktawy. Druga linia krańcowa . uzyskaną przez porównanie różnych częstotliwości z tonem standardowym o intensywności 100 dB i częstotliwości również 1000 Hz. Każda z krzywych określa intensywności. a najniższa Ao (patrz: Backus. jaką ma ton standardowy. że przy jej tworzeniu zmieniano częstotliwość tonu.) Zwróćcie uwagę na to. wywołującym w uchu początkowo wrażenie „lechtania". grzywa ta zwana jest krzywą warstwicy równej głośności. 1968). Fortepian ma największą rozpiętość częstotliwości. których głośność pokrywa się z tą linią.. Nuta strojenia instrumentów orkiestrowych to A4. utrzymując głośność równą głośności tonu standardowego. Typowy rezultat pokazany jest va rysunku 7-1. na rysunku 7-1 przedstawiono klawiaturę fortepianu i wskazano. RYSUNEK 7-1. jeżeli oddziałują one przez dłuższy czas. Krzywa oznaczona liczbą 40 odpowiada omawianemu przypadkowi . i nazwijmy go tonem standardowym. która odpowiada progowi słyszalności. (Uszkodzenie ucha może być spowodowane także przez dźwięki o znacznie słabszej intensywności. bez względu na ich częstotliwość. Dźwięki. Ton drugi będzie tonem porównywany Niech również trwa 0. jest bardziej płaska niż warstwica. Jeżeli dźwięki mają wysoką intensywność. do jakiej oktawy należy dana nuta. że warstwica równej głośności. . Kiedy to nastąpi. a to dlatego. jakie zajmują różne instrumenty muzyczne na warstwicach równej głośności. odpowiadająca progowi bólowemu. Dla każdej krzywej ton standardowy zawsze miał częstotliwość 1000 Hz.Warstwicę równej głośności Wzajemny wpływ częstotliwości i natężenia na spostrzeganą głośność możemy łatwością dostrzec.

Częstotliwość (Hz) Klawiatura fortepianu (numery klawiszy) .

Na rysunku 7-2 przedstawiono rozpiętość częstotliwości dla różnych instrumentów muzycznych. że większa część dźwięków wydawanych przez instrumenty muzyczne znajduje się w strefie. jaką przewidywał dyrygent dla jej wykonania w sali koncertowej. Niskie częstotliwości. rZywych ona odpowiada. jakie miała w momencie nagrywania. zależy od tego. Jeżeli będziemy grać bardzo głośno gamę na organach. na które zaplanował ją dyrygent. w której percepcja głośności uzależniona jest od zmian w częstotliwości. że poziomy niektórych dźwięków znajdują się poniżej progu słyszalności. to dla słuchaczy wszystkie dźwięki będą wydawały się w przybliżeniu jednakowo głośne (przy wysokiej intensyw- . Ponadto wraz ze zmianą głośności zmienia się również względna głośność dźwięku na różnych poziomach częstotliwości. Przy odtwarzaniu zapisu tego fragmentu ogólny obraz wydaje się identyczny. tak więc słyszycie inny utwór muzyczny niż ten. 7-3). Fakt ten ma dwa następstwa: po pierwsze. Słuchając w domu nagrań muzyki symfonicznej. jeżeli nie słuchacie muzyki symfonicznej na poziomie rozsądnej intensywności dźwięków. aby jego głośność była w przybliżeniu jednakowa we wszystkich częstotliwościach (rys. to wiele z częstotliwości emitowanych przez instrumenty nie będzie słyszalnych. tak precyzyjnie obmyślona i regulowana przez dyrygenta. tak aby odtworzyć natężenie dźwięków występujące w sali koncertowej. przechodząc od rejestrów dolnych do górnych. ale intensywność dźwięku obniża się. który dyrygent chciał wam zaprezentować. teraz w ogóle nie występują. z trudem możemy wyregulować aparaturę odtwarzającą. wówczas okazuje się. Okazuje się.. Rozważmy fragment utworu symfonicznego. Słyszycie muzykę nie na tych warstwicach głośności. czy słuchacie jej przy zachowaniu tej samej głośności. które tak świetnie słyszymy na koncercie. Dobrze znamy problem związany z odtworzeniem w warunkach domowych muzyki w takim brzmieniu. granego tak. po drugie względna głośność brzmienia różnorodnych instrumentów.

) 0 yjnpensatory głośności. a czasem zwykłego regulatora głośności {-wieku. kaszel . można zmienić jego częstotliwość lub intensywność i wykreślić nową krzywą maskowania. że-jak to przedstawiono na rys. Ton testowy również ma jakąś stałą częstotliwość. Występowanie jednego dźwięku stwarza czasem trudności w usłyszeniu innych. Typowy wynik takiego eksperymentu przedstawia rysunek 7-6. natężenie dźwięku musi rosnąć . Jedna z metod służących do przeprowadzenia takiego eksperymentu polega na tym. aby był słyszalny. Ton maskujący ma pewną stałą częstotliwość i intensywność. w której częstotliwość wpływa na głośność. Dźwięki maskują się wzajemnie. można wzmocnić bardzo niskie albo też bardzo wysokie dźwięki (przy niskich poziomach dźwięku). jaką zastosowano w celu uzyskania warstwie równej głośności. jaką intensywność powinien mieć ton testowy przy różnych częstotliwościach. ale trafią do strefy. drugi maskującym. o ile wyższą intensywność musi mieć testowany dźwięk.. a jego intensywność zmieniała się od 20 do 110 dB. że dźwięki stają się coraz to głośniejsze aż do momentu osiągnięcia dwóch lub trzech oktaw powyżej środkowego C. W swej istocie procedura ta jest podobna do lej. że badanemu przedstawia się dwa tony. 1 W tym Badaniu dźwięk maskujący nie byt czystym tonem. 7-1 -w miarę jak częstotliwość zaczyna się obniżać i przekraczać poziom 1000 Hz. Szum daje wyniki wyraźniejsze niż ton. należy zmierzyć. dokładnie wskazująca. w którym znajdują się kolumny głośnikowe. będzie się wydawało. wtedy głośność ich zacznie słabnąć. to nie tylko pewne niskie częstotliwości nie będą słyszalne. Obecnie większość wysokiej jakości wzmacniaczy dźwięku konstruowana jest z myślą o uwzględnieniu wspomnianych czynników psychologicznych. a jego intensywność zmieniana jest tak długo aż ton ten stanie się ledwie słyszalny. Szelest papieru. Eksperyment z maskowaniem. Aby określić efekt maskowania. pomimo występowania dźwięku maskującego. jak też parametry zestawu •iparatury dźwiękowej. oklaski. Aby prawidłowo wykorzystać kompensator. k aby dźwięki były odbierane jako jednakowo głośne. Procedura ta jest powtarzana z tonami testowymi o różnej częstotliwości tak długo aż zostanie wykreślona cała krzywa maskowania. w momencie obniżenia częstotliwości dźwięki są odbierane jako cichsze. Przy wysokich poziomach dźwięku kompensator głośności vVyłącza się automatycznie. tak więcjeśli natężenie jest stałe. Za pomocą kompensatora głośności. jeden z nich nazywa się tonem testowym. (Zwróćcie uwagę. Jednakże. tak że w efekcie otrzymano 10 różnych krzywych maskowania. Na rysunku 7-4 przedstawiono działanie regulatora głośnoścl W rezultacie otrzymujemy odbieraną głośność. W tym wypadku częstotliwość tonu maskującego2 wynosiła 1200 Hz.wszystko to maskuje mowę czy muzykę. Poza tym różnice w maskowaniu wywołanym przez czysty ton w porównaniu z wąskopasmowym szumem są niewielkie i raczej technicznej natury. ale wąskim pasmem szumu. należy uwzględnić akustykę pomieszczenia. skokami co 10 dB. którą się posługujemy. podobną do przedstawionej na rysunku 7-5. Maskowanie Głośność dźwięku zależy nie tylko od jego intensywności lecz również od innych towarzyszących mu dźwięków. kiedy odtworzymy zapis tej gamy w domu na rozsądnym poziomie głośności. aby można go było wykryć mimo maskującego dźwięku. Kiedy krzywa maskowania dla danego dźwięku maskującego zostanie już ustalona.. ności warstwice równej głośności są względnie płaskie).

jeżeli ma niższą częstotliwość niż ton maskujący.:. Źródło: Z\vi. Jeżeli te:: testowy jest słaby i nieco przewyższa częstotliwością ton maskujący. Maskowanie stanowi jeszcze jeden dodatkowy czynnik spostrzegania głośności dźwięków i muzyki. Maskowanie w muzyce. wysokie częstotliwości oddziałują na znacznie bardziej ograniczony jej odcinek. wzbudza odrębną aktywność w inri1 części błony i zaczyna być słyszalny. sygnału. Tak więc. Głośno brzmiące instrumenty o niskich częstotliwościach maskują dźwięki wydawane przez instrumenty cicho brzmiące o wysokk" częstotliwościach. Altówki maskują skrzypce. własna (1200 Hz). żadnej aktywności błony poza wywołaną przez ton maskujący. Ale ten sam słaby ten. . Czy o i1 RYSUNEK 7-8..i i Scharf(1965). ale znacznie utrudnia słyszenie tonów o wyższej częstotliwości. 7-8). dźwięki •• niskiej częstotliwości wzbudzają aktywność względnie dużej części błony.\. sygnał testowy i maskujący zamieniają się rolami.). będziemy mogli porównać drgarl błony podstawowej wywołane dźwiękiem maskującym oraz tonami testowymi. DźwiyŃ maskujący wywiera względnie słaby wpływ na tony o niższej częstotliwości niż je. Jedno z wyjaśnień tej asymetrii pochodzi z badania n. Kiedy jednak wszystkie te dźwięki są odtwarzane " domu. wraz z podwyższeniem się poziom. gdy były nagrywane. Najbardziej zadziwiającą właściwością tych wyników jest ich asymetria. Jak to widać na rysunku 7-7.RYSUNEK 7-6. intensywność ich jest niższa niż wtedy.u: rozchodzeniem się drgań w błonie podstawowej. a to dlatego. nie obserwuje si. podczas gii. Źródło:Zwicker i Sc harf (1965. Źródło: Bekesy (1949). ' RYSUNEK 7-7. Ton testowy o niski: częstotliwości i względnie wysokiej intensywności maskuje ton maskujący. Jeż>. kotły maskują altówki. miedziane instrumenty dęte maskują drewniane. że znacznie obniżono poziom dźwięków basowych. Mechanizm maskowania. zbadamy te zjawiska dokładniej (jak na rys. W rezultacie zmień się model maskowania i nagle stają się wyraźnie słyszalne delikatne dźwięki skrzypiec c:" gitary.

zgodnie z prawi wyrażonym w postaci wzoru: J=kl 0. Ta metoda pomiaru była standaryzowana przez Międzynarodową Organizację Normalizacji (International Standards Organization). potrzebne są metody uwzględniające różnice. zawierających wiele komponentów częstotliwości. A zatem psycho giczna ocena głośności J zależy od fizycznej intensywności dźwięku /. efektu maskowania oznacza zniszczenie równowagi dźwiękowej między instrumenta. jeden sori to jednostka równa głośności tonu 1000 Hz o poziomic intensywności 40 decybeli. mają głośność 2 sonów. Za pomocą sonów dokonujemy pomiaru odbieranej głośności tonów czystych. Ta wartość wykładnika potęgowego (0. oba o częstotliwości. zwłaszcza gdy intensywność dźwięku przedstawiamy w decybelach. Zwiększenie intensywności dźwięku o 10 decybeli zawsze zwiększa głośność dwukrotnie. (Więcej informacji ten temat i pewne przykłady zawiera Dodatek A. Według definicji. Pytanie jest trochę niezwyk ale osoby badane mogą sobie poradzić i dać odpowiedź sensowną. Nuta A4 (A powyżej środkowego C). WYSOKOŚĆ DŹWIĘKU Skala muzyczna Muzyczna skala wysokości dźwięku jest związana logarytmicznie z częstotliwością dźwięku. które leżą na warstwicy oznaczonej liczbą 50. psychologiczna głośność wzrasta dwukrotnie (rys. Wyrażone w sonach poziomy głośności dla niektórych typowych dźwięków zostały przedstawione na rysunku 7-9.3. ile razy wydaje się głośniejszyjeden od drugiego. stanowi równocześnie ocenę poziomu tego dźwięku. przy której ton 1000 Hz wydaje się tak samo głośny jak dźwięk j Intensywność dźwięku (dB) /łożony. Usunie. dyrygent. jak na przykład różne głosy. zaś przy każdym obniżeniu o 10 decybeli zmniejsza się o połowę. Na rysunku 7-1 wszystkie tony na warstwiey równych głośności oznaczonej liczbą 40 mają głośność równą 1 sonowi. Po każdorazowym wzroście o 10 decybeli liczba sonów podwaja się. powiedzmy.. Sony. 7-9).tak precyzyjnie przemyślanej i zgodnej z ich rozmieszczeniem.chodziło? Niezupełnie. jaką przyjmuje orkiestra w celu nastrojenia swoich instrumentów muzycznych. Głośność dźwięków złożonych.) Rezultaty uzyskane za pomocą metody oceniania wielkości wskazują.3) jest bardzo dogodna. Te zaś. określana jest za pomocą porównywania z tonem standardowym o częstotliwości 1000 Hz. intuicja muzyczna uwzględniała efekt maskowania ijego wpływ na słuchaczy. Kompozytor. które leżą na warstwicy 60.. Każda następna oktawa standardowej skali muzycznej ma dokładnie dwukrotnie wyższą częstotliwość od poprzedniej. 1000 H. nych. a te. Jednostką głośności jest son. W celu uzyskania głośności tonu przy innych częstotliwościach można posługiwać się warstwicami równych głośności. Ponieważ psychologiczne spostrzeganie dźwięku nie odpowiada bezpośredi fizycznym pomiarom jego intensywności. członkowie orkiestry nie liczyli na t0. że głośne wzrasta wraz z pierwiastkiem sześciennym intensywności dźwięku. Jedna z takich metod oparta jest na ocenie wielkości tonu (magnitude estimaiio Osobie badanej prezentujemy dwa tony. głośność 4 sonów. dźwięki orkiestry albo hałas samolotów i samochodów. ma częstot- . pytamy ją. ••SUNEK 7-9 Uruchomienie pojazdu kosmicznego (z odlegl. 45 m) Pomiar głośności Pomiar głośności ma ważne znaczenie dla rozwiązywania wielu problemów prakty. | Wielkość w sonach. Ilekroć podwyższamy intensywność fizyczną dziesięciokrotnie.j.

że odpowiedź jest przecząca. Jeżeli na przykład utwór został skomponowany w tonacji C major. wywołanych tymi tonami. Rozmieszczenie maksymalnej amplitudy drgań wywołanych przez tony o różnych częstotliwościach przedstawione zostało w miarach odległości (mm) od wierzchołka ślimaka. Kiedy osobie badanej eksponuje się różne nuty. co determinuje nasze spostrzeganie wysokości dźwięku. jakie to były nuty (podobnie podwyższenie nuty o oktawę powoduje podwojenie wysokości dźwięku). W miarę przechodzenia od częstotliwości wysokich do niskich maksymalna amplituda drgań błony przemieszcza się od okienka owalnego do wierzchołka ślimaka. okazuje się wówczas. wniosek okazał się trafny. że transpozycja zmienia charakter utworu. w którym występuje maksymalna amplituda drgań. Różnorodne częstotliwości wywołują w błonie specyficzną dla nich aktywność. Zgodnie z definicją. Odbierana wysokość . Chociaż jego rozumowanie było niezbyt ścisłe. że wysokość tonu zależy od miejsca na błonie. RYSUNEK 7-10 Skala melowa Czy nuta w danej oktawie spostrzegana jest jako dwa razy wyższa niż ta sama nuta w oktawie poprzedniej? Nasza intuicja sugeruje nam odpowiedź twierdzącą. wróćmy ponownie do drgań błony podstawowej. częstotliwość każdej kolejnej nuty powinna być o 2Vn raza wyższa od częstotliwości nuty. A zatem na równomiernie stonowanej skali muzycznej podwyższenie nuty o oktawę powoduje podwojenie jej częstotliwości. niemniej jednak istnieją. Psychologiczna różnica między wysokością dwu tonów najwyraźniej zależy od fizycznej odległości między położeniem punktów maksymalnej aktywności. charakteryzuje się częstotliwością równą odpowiednio 220 i 110 Hz. niezależnie od tego. A wyższe o jedną i o dwie oktawy (As i A«) mają częstotliwość odpowiednio 880 i 1760 Hz. że wysokość dźwięku odbierana przez osobę badaną podwaja się lub maleje o połowę (Rezultat ten wynika z procedury oceny wielkości opisanej w Dodatku A. Częstotliwość (Hz) Częstotliwość (Hz) Teoria miejsca: położenie na błonie podstawowej Aby ustalić. ton o częstotliwości 1000 Hz (przy 60 dB) ma wysokość równą 1000 mclów. a następnie transponowany na A major. Podwojenie lub zmniejszenie częstotliwości o połowę nuty nie powoduje tego. Zmiany odbieranej wysokości przy przejściu od C4 do D4 różnią się od zmian przy przejściu od F4 do G4 albo też z Cs doDs. Muzycy często analizują konsekwencje transpozycji utworu z jednej tonacji na inną. niezależnie od tego. Jeszcze w roku 1863 niemiecki fizyk Helmholtz wysunął przypuszczenie. Jednostką wysokości dźwięku przedstawioną na wykresie jest mel. a następnie musi ona porównać je pod względem ich wysokości. Aby dokonać podziału skali częstotliwości objętej oktawą na 12 różnych interwalów. że spostrzegana wysokość nie odpowiada skali muzycznej. w jakiej tonacji grany jest utwór. która ją poprzedza. Oprócz tego oktawa składa się z 12 dźwięków (licząc wszystkie tony i półtony).) Rzeczywista zależność między częstotliwością a wysokością przedstawiona została na rysunku 7-10. jaki to ma wpływ? Jeżeli przejście od jednej do drugiej nuty psychologicznie oceniane jest jednakowo. ale dane eksperymentalne wskazują. Ale większość muzyków uważa. to dlaczego transpozycja całej melodii musi wpłynąć na jej odbiór? Psychologiczne różnice między nutami pozostaną takie same. Stwierdzenie to jest zgodne z psychologicznymi ocenami stosunku wysokości dźwięków. ściśle jednak odpowiada on pewnym pojęciom kompozycji muzycznej. Chociaż wynik ten może nie odpowiadać naszemu intuicyjnemu wyobrażeniu o wysokości dźwięku. Podobnie A niższe o jedną oraz o dwie oktawy (A3 i Ą2. Zmiany te są bardzo subtelne. Obie te funkcje pokazane są na rysunku 7-11.liwość 440 Hz.

002 cala. i 1 mel odpowiada w przybliżeniu 12 neuronom. związany z różnicowaniem jest typowy dla wielu różnych narzędzi pomiarowych. gdzie zagęszczenie neuronów wzdłuż błony jest względnie stałe.v/() . Zwróćcie uwagę na to. czyli taką zmianę intensywności sygnału. Kiedy krzywa jest skorygowana odpowiednio do zagęszczenia neuronów. Ale podobnie jak i uprzednio. czy miały one identyczną wysokość czy też różną.RYSUNEK 7-11. tzn. gdyby w systemie nerwowym nie było odpowiednich mechanizmów nerwowych. to zauważymy pełną zbieżność w strefie wysokich częstotliwości oraz rozbieżność w zakresie niskich częstotliwości (rys. Rozkład zmian w różnicowaniu jest podobny dla wielu różnych wymiarów fizycznych. Sposób rozmieszczenia 30 000 włókien nerwu słuchowego wzdłuż błony wskazuje na istnienie takiego mechanizmu. a następnie prosząc ją o rozstrzygnięcie. Na przykład. Jeżeli większe zagęszczenie neuronów zapewnia bardziej dokładną informację.w przybliżeniu 1150 komórek zwojowych na milimetr. Dlaczego te odległości są czynnikiem decydującym? Nie miałyby one większeeo znaczenia. wysokość powinna się zmienić o 4 lub 5 melów. Możemy wykryć różnice między dwiema częstotliwościami pod warunkiem. Jeżeli dokonamy modyfikacji krzywej uwzględniając przy tym odpowiednie zagęszczenie neuronów. a więc nie może być wykryta. Wrażliwość ucha na zmiany częstotliwości można mierzyć bezpośrednio i dokładnie eksponując kolejno osobie badanej pary tonów. 7-12). to taki ich rozkład pozwala założyć. aż osiągnie minimum-około 0. odbieranych przez różne systemy sensoryczne.3%3. różnicowanie intensywności sygnału słuchowego wykazuje podobin rozkład. Kiedy te wzrosty wielkości powodują stałą procentową zmianę wartości sygnału. Ta procentowa wielkość systematycznie się obniża. tzn. rld są względnie stałe w wielkościach bezwzględnych sygnału dla niskich intensywności i wykazują mniej więcej stałą wartość procentową dla średnich intensywności obszaru słyszalności. Te dwie funkcje są podobne. aby zmiana wysokości tonu została dostrzeżona. . Ten stały procenl 3 RYSUNEK 7-12. jak i wrażliwości ucha na zmiany częstotliwości: • 1 rld odpowiada w przybliżeniu 52 neuronom. rld odpowiada stałej odległości na błonie-około 0. W ten sposób uzyskujemy pomiar wielkości progu za pomocą różnic ledwo dostrzegalnych (rld) [just noticeable difference (jnd)] między wysokością tonów. Wynika on stąd. Przy znacznie wyższych częstotliwościach (powyżej 500 lub 1000 Hz) w części. Dla niskich częstotliwości różnice ledwie dostrzegalne dla wysokości są w przybliżeniu stałe. że zmiana wysokości równa 1 melowi jest mniejsza od 1 rld. Jeżeli porównamy próg różnic ledwie dostrzegalnych dla wysokości tonu z odległościami między wierzchołkami maksymalnej aktywności na błonie podstawowej. to Prawo Webera można zapisać w postaci: 7= W.05 mm lub 0. procent zmian potrzebny do uchwycenia różnicy pozostaje względnie stały i wynosi około O. że pas odbioru niskich częstotliwości -obszar rozciągający się bliżej wierzchołka ślimaka-powinien być mniej wrażliwy na zmiany aktywności błony. W związku z tym wzrasta także bezwzględna wielkość różnicy między sygnałami. Przy częstotliwości 100 Hz niezbędna jest zmiana o 3% (3 Hz). ale nie identyczne. (1965). że wierzchołki ich aktywności przedzielone są na błonie interwałami. które pozwalają na wykorzystanie informacji o odległości. zgodność wzrośnie.3% przy 1000 Hz. aby została ona dostrzeżona. Jeśli przyjmiemy A7 za wielkość rld. Zdolność do takiego różnicowania zmienia się wraz z częstotliwością. Jednak w miarę zbliżania się do wierzchołka zagęszczenie neuronów obniża się. Określenie miejsca maksymalnej amplitudy drgań wzdłuż błony w połączeniu z uwzględnieniem rozmieszczenia neuronów daje w efekcie obraz zarówno subiektywnego spostrzegania wysokości tonu. że zmienność pomiarów zależy często od mierzonego poziomu i wzrasta wraz z tym poziomem. Źródło: Zwislocki (1965). trzeba koniecznie uwzględnić rozmieszczenie komórek włoskowych wzdłuż błony. wywołanymi przez dwie porównywane ze sobą częstotliwości.. odpowiadającymi około 52 neuronom. W pobliżu okienka owalnego i w pierwszych zwojach ślimaka zagęszczenie neuronów okazuje się stałe . gdzie / oznacza intensywność sygnału. niezbędna dla ich odróżnienia. to o takim systemie mówi się. że funkcjonuje zgodnie z Prawem Webera [od nazwiska fizjologa Webera (1795-1878) współczesnego Helmholtzowi]. widzimy pełną zgodność: każda zmiana wysokości na skali melowej o jeden mel jest w przybliżeniu równa rozprzestrzenianiu się drgań wzdłuż błony na 12 neuronów. gdzie k jest zmianą względną (100A: jest zmianą procentową). Źródło: Ziv/.2 lub 0. Aby osoba badana mogła zauważyć zmianę. " przedstawiona została również w skali melowej.

nie wydaje się nam. następnie do 393 i w końcu do 524 Hz (przv umiarkowanie cichym graniu). Aby znaleźć odpowiedź na to pytanie. rozważmy prostą sytuację przedstawioną na rysunku 7-15. to po obniżeniu poziomu głośności podnosi się ona do 262. jest to niezbyt niska nuta. wydaje się stała nawet po zmianie jej struktury w zakresie częstotliwości? W jaki sposób możemy nadal spostrzegać dźwięk nuty fortepianu zgo- dnie z jej częstotliwością podstawową na poziomie 131 Hz. to jednak i na te inne częstotliwości przypada część energii.R Y S UNEK7-14 Cykliczność wysokości dźwięku Analiza rozchodzenia się drgań wzdłuż błony podstawowej pozwala na wyjaśnienie szeregu zjawisk związanych z naszym spostrzeganiem wysokości dźwięku. Nasze ucho nie jest zbyt wrażliwe na dźwięki o niskich częstotliwościach. że zachodzi tu dziwne zjawisko. Jeżeli nuta grana jest coraz ciszej i ciszej. nuta grana coraz ciszej i ciszej dźwięczy mniej więcej podobnie. Spójrzcie na widmo przedstawione na rysunku 7-13. ale dlaczego? Czy ta sama nuta grana na fortepianie nie powinna zmieniać swej wysokości w miarę jak staje się coraz cichsza. że chociaż przy tym dodają się dwie fale sinusoidalne o częstotliwościach 1000 i 1100 Hz. to dlaczego wysokość dźwięku złożonego. leżących w paśmie niskich częstotliwości. znaczna część energii cicho zagranej nuty nie jest przez nas odbierana. jakim jest nuta grana na fortepianie. Jest to dość wysoka nuta o całą oktawę wyższa niż środkowe C. Głośność i wysokość. Zauważcie. jednakże wiele instrumentów muzycznych wydaje dźwięki o takim zakresie częstotliwości. aby wysokość jej ulegała zmianie (rys. Co dzieje się z naszym spostrzeżeniem? Oczywiście. ponieważ coraz więcej jej składowych. Ale nuta grana na fortepianie to nie to samo co prosty ton. Ale wyraźnie dostrzegamy. Jeżeli więc na normalnym poziomie głośności najniższa słyszana częstotliwość wynosi 131 Hz. intensywność składowych o niskiej częstotliwości znajduje się poniżej progu słyszalności. Tak więc. Ma ona tę samą wysokość. 7-14). Niektóre jednak zagadki pozostają nierozwiązane. Czysty ton o częstotliwości 524 Hz odpowiada wysokością nucie Cs. przestaje być słyszanych? Rozważmy nutę C3 („do" małej oktawy) graną na fortepianie. uzyskana w efekcie fala RYSUNEK 7-13 . Jeżeli wysokość tonu określona jest miejscem na błonie podstawowej. kiedy najniższa ze słyszalnych częstotliwości jest równa 524 Hz? W jaki sposób słyszymy nieobecny ton podstawowy? Nieobecność tonu podstawowego. jaką ma ton o częstotliwości 131 Hz (dokładniej 130. Dwa czyste tony: 1000 Hz i 1100 Hz dodano w celu uzyskania fali złożonej. Chociaż przy częstotliwości 131 Hz potrzeba więcej energii niż przy innych częstotliwościach. chociaż nuta muzyczna cichnie.9 Hz).

dochodzą do tego zniekształcenia w czasie odbioru dźwięku. powinniśmy spostrzegać składowe o częstotliwości 1000 i 1100 Hz. które przewiduje teoria. Ten mechanizm ochronny także wnosi zniekształcenia do przekazywanego syg!. Strumień impulsów w nerwie słuchowym jest zgodny z rozkładem dudnień dźwięku. 7-15). Zjawisko przedstawione na rysunku nazywamy dudnieniem. W rzeczywistości słyszymy dudnienie (rys. chociaż on sam leży poniżej progu słyszalności.atensywnościach zjawisko nieliniowości działa w niewielkim stopniu-na pewno nie na tyle silnie. przy wysokich natężeniach . szczególnie w wypadku dźwięków o niskim natężeniu. Wyładowania komórek nerwowych występujące jako reakcja na stan aktywności błony podstawowej zsynchronizowane są z regularnym wznoszeniem się i opadaniem częstotliwości dudnienia.'lC|ania nad nieobecnością tonu podstawowego stanowią klucz do oceny ich wartości. Zgodnie z jedną z nich. co daje częstotliwość dudnienia 100 Hz. dlaczego wysokość nuty Gi okazuje się być zgodna z wysokością tonu podstawowego.u komponentów wyjściowych. Ucho jest urządzeniem nieliniowym. Wyjaśnienie na podstawie teorii miejsca. charakteryzujący się nieliniowością. RYSUNEK 7-15.poziom głośności powyżej 80 dB-ucho istotnie „racuje nieliniowo i przedstawione wcześniej wyjaśnienie spostrzegania częstotliwości Hidnienia jest wówczas prawidłowe. jeżeli spostrzegamy wysokość na podstawie wyodrębnienia punktów maksymalnej amplitudy drgań. Fluktuacja ogólnego ciśnienia dźwięku pojawiająca się w wyniku nałożenia . Jednak dudnienie to nie powinno wystąpić na błonie podstawowej. Wyjaśnienie na podstawie teorii periodyczności. Wytwarza ono różne częstotliwości. że sygnały o wysokiej intensywności istotnie wywoliijil zjawisko nieliniowości i dodawania właśnie tych tonów. Maksymalna aktywność błony podstawowej odpowiada po prostu rzeczywistym częstotliwościom fal składowych.lltu. Są to dwa najważniejsze wyjaśnienia spostrzegania wysokości dźwięku. sinusoidalnych fal o różnej częstotliwości. W ten sposób dudnienie powtarza się co In milisekund. aby pozwalało wyjaśnić.1000 i 1100 Hz.-(lak zupełnie nieliniowe. a . dudnienie. To proste zjawisko można wyjaśnić na podstawie obu teorii spostrzegania wysokości. Ale 4 Eksperyment opisywany w tym paragrafie został przeprowadzony przez Pattersona (1969). spostrzeganie częstotliwości dudnienia jest rezultatem tego. Po pierwsze. to ustawi go ona na częstotliwość 200 4 Hz . To wyjaśnienie jest zgodne z twierdzeniem. Druga teoria podkreśla wagę synchronicznych wyładowań neuronów w reakcji na zmieniające się ciśnienie fali dźwiękowej. Powstała częstotliwość jest równa różnicv dv. ^steczki i mięśnie ucha środkowego chronią ucho wewnętrzne. . Wprowadzenie nieliniowości w toku transmisji i/więku jest typowe dla wielu systemów mechanicznych i pod tym względem ucho nie miowi wyjątku. to znaczy odpowiada teorii miejsca w spostrzeganiu wysokości. charakteryzuje się zmiennością w granicach około 100 Hz. że brak jest jakiejkolwiek energii dźwięku przy częstotliwości 100 HDodając sygnały o częstotliwości 1000 i 1100 Hz. Różnica częstotliwości okazuje się być istotnym przyczynkiem do spostrzegania wysokości dźwięku. występując równocześnie dają zjawisko dudnienia: regularne nasilenia i osłabienia energii dźwięku z częstotliwością równą różnicy częstotliwości sumujących się fal.akcjach neuronów jest podstawą spostrzegania wysokości dźwięku. ucho nie . Zwróćcie uwagę na to. Ale. Istnieją jednak dwa źródła informacji nie pozwalające na przyjęcie tego wjaśnienia w odniesieniu do nieobecności tonu podstawowego. \taiitnenty przeciw nieliniowości. co dzieje się z nutą fortepianową o intensywności zaledwie 30 dB? Przy tak niskich . W danym przypadku sinusoida o częstotliwości 1000 Hz nakłada się na sinusoidę „ częstotliwości 1100 Hz. Struktura fizyczna ucha (szczególnie ucha środkowego) dodaje do napływającego sygnału akustycznego częstotliwości uzupełniające. Siedem przedstawionych powyżej częstotliwości (tonów) daje sześć sposobów uzyskania różnicy częstotliwości równej 200 Hz. a nie częstotliwość dudnienia równą 100 Hz. Istnieją dwie możliwe teorie dla wyjaśnienia tego zjawiska.(iodvczności. Przy wysokich poziomach intensywności dźwięku. Po <rugie. tak twierdzi teoria \. zwłaszcza dodawana jest częstotliwość dudnienia i błona podstawowa aktywizuje się w części odpowiadającej tej częstotliwości. występuje tu pewna nieliniowość. Dwa czyste tony o sinusoidalnym kształcie fal. osłabiając napływający <venał. że ucho stanowi niezbyt dokładny przekaźnik dźwięku.się (/ni. że określona wysokość tonu jest spostrzegana tylko dzięki występowaniu odpowiedniego maksimum amplitudy drgań wzdłuż błony. aby wysokość jego tonu odpowiadała wysokości tego złożonego dźwięku. Liczne badania potwierdziły. nie otrzymujemy nowej sinusoidy. W ten sposób. tzw. lecz po prostu regularne zmiany ciśnienia dźwięku zgodnie z częstotliwością dudnienia. Synchronizacja w Maskowanie nieobecnego tonu podstawowego Przeanalizujmy złożony dźwięk utworzony z następujących częstotliwości: 1000 Hz 1200 Hz 1400 Hz 1600 Hz 1800 Hz 2000 Hz 2200 Hz Jeżeli poprosimy osobę badaną o ustawienie oscylatora tak.

Fay 1970). W celu określenia 16 wielkości. początkowo eksponujemy osobie badanej czysty ton 200 Hz. żeby dźwięczał dokładnie tak głośno. błona podstawowa drga w obszarze 200 Hz i osoba badana właśnie to odbiera Przedstawiciel teorii periodyczności uważa. Narządy słuchowe u większości ryb różnią się nieco od ucha ssaków. przynajmniej do tego punktu. W uchu złotej rybki znajdują się komórki włoskowe. to znaczy taki dźwięk.aktywność neuronów wznosi się i opada regularnie. Więcej. ODRÓŻNIANIE WYSOKOŚCI DŹWIĘKU 5 B Z UDZIAŁU BŁONY PODSTAWOWEJ E Jednym ze sposobów sprawdzenia prawdziwości teorii periodyczności są eksperymenty przeprowadzone na zwierzęciu pozbawionym btony podstawowej.środowisku. aby udowodnić istotność paskujących właściwości zastosowanego szumu. Szczególnie ważne jest to. rzeczywiście błona aktywizuje się w obszarze 200 Hz? Zwolennik teorii miejsca uważa i.ivSzalny. W tym celu trzeba np. przy braku błony podstawowej nie może tez zachodzić proces kodowania wysokości tonu. jak cała aktywność na obszarze odpowiadającym jego 7'istotliwości jest fizycznie maskowana szumem. począwszy od którego wyładowania neuronów nie nadążają już za sygnałem. Narządy słuchowe ryby są rozmieszczone w pęcherzykach powietrznych i różnice w narządach słuchu u różnych ryb są najwyraźniej związane z różnicami w rozmieszczeniu ich pęcherzyków powietrznych. 5 Eksperymenty na złotych rybkach zostały omówione przez Faya (1970) oraz Fay i MacKinnona (1969). Czy nadal będzie słyszalny składnik 200 Hz? /wolennik teorii periodyczności ma rację . um o niskiej częstotliwości tak. Przedstawiciel teorii periodyczności będzie udowadniał. aby zamaskował on zupełnie czysty ton 200 Hz. odróżnienie wysokości w takim wypadku powinno być całkiem dobre. że u ryb.zcstotliwości-szura zawierający wszystkie częstotliwości powyżej 500 Hz. ale wyładowania nerwowe z tv<* obszarów synchronizują się na częstotliwości 200 Hz. zgodnie z teorią periodyczności. który zawiera wszystkie częstotliwości leżące poniżej określonej wielkości. podajmy szum zawierając. Stosunkowo łatwo można wyłączyć część błony. który słyszy ona w dźwięku złożonym. Dogodnym przedmiotem takich badań jest złota rybka (Fay i MacKinon. ale tym . aby stłumić odbiór tonu. c?. Czy jest ono zdolne do odróżniania częstotliwości dźwięku? Zgodnie z twierdzeniem teorii miejsca. wszystkie składniki częstotliwości do 500 Hz. a szczególnie u złotych rybek. 200 razy na sekundę. i właśnie taktywność jest podstawą spostrzeganej wysokości dźwięku. RYSUNEK 7-16 . 1969. że jest odwrotne: szum o wysokiej częstotliwości zniekształci reakcje neuronów i nieobecny ton „odstawowy nie będzie więcej słyszany (rys. wysokich częstotliwości pomiędzy 1000 i 2200 Hz. Ponieważ gęstość wody mało różni się od gęstości tkanek i płynów wcielę. można wypróbować szum o wysokiej . Dźwięk przechodzi przez ciało ryby nie obniżając swej intensywności. ucho zewnętrzne i środkowe nie są rybom potrzebne. Ten o/iom szumu będzie wystarczający do zamaskowania jakiejkolwiek aktywności.lZcm dodajemy szum maskujący. Następnie dołączamy ..nieobecny ton podstawowy ciągle jest . czy osoba badana może mimo wszystko słyszeć odpowiadającą temu wysokość dźwięku. Czy jest możliwe dokonanie rozstrzygającego eksperymentu? W tym celu trzeba zatrzymać drgania błony w części odpowiadającej częstotliwości 200 Hz i sprawdzić. Ryby pozostają na znacznie niższym poziomie rozwoju. że szum ten zamaskuje dowolną nisko częstotliwą aktywność na błonie. Zwolennik • oi miejsca będzie twierdził. dodać do sygnału szum o niskiej częstotliwości. Tak więc główna rozbieżność między tymi teoriami sprowadza się do pytania. a ponadto żyją w wodzie . że błona podstawowa drga tylko na obszar?. '•vwołanej nieliniowymi dodatkami. kiedy taki wystąpi. cr znieważ odpowiadająca mu część błony nie została zablokowana szumem o wysokiej '. znajdują się komórki włoskowe i nerwy słuchowe. Jaka powinna być jego intensywność1 Dostatecznie duża.. w którym dźwięk rozprzestrzeniacie nieco inaczej niż w powietrzu. a nawet mogłyby okazać się szkodliwe. natomiast brak jest błony podstawowej. a następnie prosimy ją. 7-16). jak ton 200 Hz.. A jaki jest rzeczywisty wynik? Przy ekspozycji szumu o wysokiej częstotliwości nieobecny ton podstawowy przestaje być odbierany. że sygnał o częstotliwości 200 Hz będzie właśnie słyszalny. Woda jest bardziej gęsta od powietrza i dźwięk rozprzestrzenia się w niej pięć razy szybciej niż w powietrzu. Jak więc w tej sytuacji mogą one odróżniać dźwięki o różnej częstotliwości? Dzięki odpowiedniemu treningowi złota rybka może odróżniać jedną częstotliwość od drugiej. ale brak jest błony. Dla zupełnej pewności.Zcstotliwości. nawet po tym. Teraz ponownie włączamy ton złożony. aby wyregulowała intensywność tego tonu tak.

Ryba szybko uczy się antycypować wstrząs elektryczny w momencie. krzywa ilustrująca zmiany wrażliwości wraz ze zmianą częstotliwości jest analogiczna do odpowiedniej krzywej u człowieka. \rgumenty przeciw teorii periodyczności spostrzegania wysokości tonu Chociaż wydawałoby się. Początkowo podaje się rybie szereg tonów o jednakowej częstotliwości. Źródło: Fay i MacKinnon (1969). Źródło: Fay (1970).dostrzegalnym objawem tej antycypacji jest krótkotrwale wstrzymanie oddychania. że ten sam ton Obierany jest jako różniący się wysokością przez jedno ucho w porównaniu z drugim W celu przeprowadzenia doświadczenia należy unieruchomić rybę w uprzęży wypełnianej gazą. podwójne słyszenie („diplacusis").RYSUNEK 7-18. która powoduje. że minimalna zmiana częstotliwości dostrzegana przez rybę przekracza 10-krotnie tę. chociaż absolutna wrażliwość ryby jest znacznie niższa. Następnie zmienia się częstotliwość jednego tonu i tej właśnie zmianie towarzyszy bodziec elektryczny. to jest dokładnie tam. 7-17). Pierwsze zjawisko polega na tym. Jak więc w 'akim wypadku jego aktywność może stanowić podstawę spostrzegania wysokości Opowiadającej sygnałom o częstotliwości do 4000 Hz? Drugie zjawisko . RYSUNEK 7-17. Zwróćcie uwagę na to. że •Udzielny neuron nie może reagować częściej niż 300-400 razy na sekundę. którą dostrzega człowiek.to interesująca -somalia słuchu. gdzie możemy tego oczekiwać na podstawie teorii periodyczności. Zdolność złotej rybki do odróżniania częstotliwości znika na obszarze 1000-2000 Hz. i . Przy takich częstotliwościach neurony nie są już zdolne do reakcji synchronicznie z sygnałem dźwiękowym. istnieją jednak dwa zjawiska utrudniające wyjaśnienie spostrzeania wysokości tonu na podstawie periodyczności. a następnie eksponować dźwięk w połączeniu ze wstrząsem elektrycznym (rys. że eksperymenty z maskowaniem dość wyraźnie potwierdzają 'rorię periodyczności. Uzyskane wyniki zostały przedstawione na rysunku 7-18. gdy następuje zmiana częstotliwości .

Jak to jest możliwe. W tym wypadku częstotliwość wyładowań pomaga określić wysokość częstotliwość.. częstotliwością (przy stałej średniej częstotliwości).świadczy o achowuje stałą głośność podczas zwiększenia odległości między. że rozkład aktywności neuronów dostarcza zostanie osiągnięta pewna krytyczna wielkość tej odległości. Tak samo jest z szumem. kiedy dźwięk złożony z oddzielnych rw Za główny czynnik określający wysokość tonu możemy przyjąć miejsce maksymalnej •ó eksponowany jest osobie badanej. że neurony. aby powyżej tego punktu wyanomalia ta potwierdza pogląd. aby sądzić. Jeśli dodajemy więcej tonów. poniżej 1000-2000 Hz. że |400Hz.oziom energii dla każdej częstotliwości jest proporcjonalny do l/(/H -fL). to grupa złożona z czterech . aby całą energię utrzymać stalą. chociaż do obu uszu wpada ten sam ton. że należy utrzymać stałą energię dźwięku (zwaną pasmem szumu. na którą żadne z nich oddzielnie nie mogłoby reagować. Ogólnie biorąc. pojedynczo lub grupami. Najwyższa nuzgodność impulsów nerwowych byłaby potrzebna do osiągnięcia idealnej zgodności % jaką może wziąć śpiewaczka sopranowa. Pobudzeniu neuronów może wysyłać impulsy z częstotliwością łączną 1200 Hz. 1970). jeśli tylko zastanowimy się nad tym. Tak więc.ikiegokolwiek miejsca wzdłuż błony podstawowej zawsze towarzyszą wyładowania o aktywność ich jest odpowiednio zsynchronizowana. Pełna teoria spostrzegania wysokości tonu. Jednakże wyładowaniom o określonej uwagę. Trudno również oczekiwać. s. powinna stanowić kombinację W podobny sposób dźwięk składający się z komponentów wszystkich częstotliwości teorii miejsca i teorii periodyczności. dopóki nie zostanie przekroczona pewna irytyczna wielkość odległości między częstotliwościami. gdzie oba mechanizmy mogą działać. Dipkicusis to jeden z najważniejszych argumentów przeciw teorii periodyczności. 7-19). i częstotliwością. z wysokością tonu zasadę salwy (por. Jest rzeczą mało prawdopodobną. Najłatwiej można to wyjaśnić kości tonu może wyjaśnić tylko mechanizm miejsca. Rozważmy to na prostym przykładzie. van den Brink. Zakłada się. Brak jakichkolwiek podstaw. ma podstawową częstotliwość około między każdą parą punktów drgań na obu błonach. Wiadomo również. szczególnie dla częstotliwości "lomentu. do tego dochodzi informacja przekazywana ażdego z nich musi być zredukowana do połowy. jeżeli przeanalizujemy kolejno wszystkie etapy przetwarzania sygnału w systemie nerwowym aż do samego mózgu.nU-miejsce na błonie determinuje jakość dźwięku. głośność dźwięku wzrasta w miarę dodawania nowych częstotliwości . i ze strukturą tonów harmonicznych w Wszarze 1000 Hz. Począwszy od tego momentu Dwoistość teorii spostrzegania wysokości dźwięku głośność pary tonów zaczyna rosnąć wraz ze zwiększeniem tej odległości (rys.w strefie lokalizacji 1000 Hz reagują z częstotliwością wyładowań równą 1000 Hz. uchem. jak widać.6 Zauważcie. .. że ta dwoistość operacji występuje tylko w wypadku częstotliwości poniżej mogą reagować na częstotliwości powyżej 2000 lub nawet 3000 Hz. przez częstotliwość wyładowań we włóknach nerwu słuchowego. jeśli liczba tonów zostaje podwojona. energia amplitudy drgań na błonie podstawowej. Ale większość dźwięków natupewnymi różnicami w miejscu maksymalnej amplitudy drgań na błonach podstawowych ralnych wykorzystywanych przez człowieka do komunikowania się lub dla rozrywki leży w jednym i drugim uchu. y tu do czynienia ze spostrzeganiem dźwięku złożonego.. omawiane zjawisko występuje w tak niewielkim stopniu. żc •. że obie teorie są nieprawdzi. Jeżeli nawet weźmiemy to p0(j częstotliwości odpowiadającej temu miejscu. że wysokość tonu jest determinowana przez miejsce yowania neuronów mogły być zsynchronizowane z częstotliwością drgań. nie mówiąc już o idealnych odpowiednikach na poziomie neuronów. Poczynając od tego 6 uzupełniającej informacji dotyczącej wysokości dźwięku.. dzieje się tak dopóty. jla częstotliwości w przedziale od 1000 (lub 4000) do 20 000 Hz spostrzeganie wysoszczególnie w wypadku tonu o wysokich częstotliwościach. Z pewnością miejsce na błonie podstawowej ma zawartych między pewną niską częstotliwością {£} a wysoką częstotliwością (fH) niezwykle ważne znaczenie dla wydobycia informacji o wysokości sygnału .7Cli włókna w strefie lokalizacji 1000 Hz dają częstotliwość wyładowań 100 Hz.) Tak więc wszyscy ludzie odbierają nieco inaczej wysokość tonu docierającego do obu uszu. częstotliwości nie zawsze odpowiadają pobudzenia odpowiednich miejsc błony. brak jest danych przemawiających za tym. Jeżeli włókna rozmiesz. zwolennicy teorii periodyczności powołują się na . Inaczej trudno byłoby wyjaśnić przypadek z nieobecnym tonem podstawowym. Więcej nawet. że zgodnie z poglądami różnych badaczy. zmienia ia wojej głośności. 1000 albo 2000 Hz. że istnieje wiele miejsc. ziwie częstotliwości wyładowań jest możliwe aż do częstotliwości 4000 Hz. 249)./^ i. lnicach częstotliwości /L i/^). czyli jego barwę. (Należy zamaksymalnej amplitudy drgań na błonie. dla wykonania tego zadania konieczne ^utrzymanie całościowej energii na stałym poziomie. Jeżeli te dwa tony będą coraz bardziej różniły się między Hb . skoro neurony normalnie wyładowują się z taką samą i/0Iie •c pojawiają się żadne komplikacje i odbierana jest wysokość wywołana tonem 1000 Hz. przy czym grupa włókien nerwowych może równocześnie reagować na taka odstawowego równą częstotliwości 100 Hz. że eksponujemy osobie badanej dwa czyste tony i prosimy ją o ocenę głośności najbardziej wrażliwe (por. z jaką drga błona? . to KRYTYCZNE PASMO CZĘSTOTLIWOŚCI staje się jasne. w których możliwa jest niewielka dysharmonia między lokalizacją włókien nerwowych a krytycznymi częstotliwościami. to Aby odparować pierwszy zarzut. W gruncie rzeczy./n do momentu aż tym mnóstwo faktów. łączny dźwięk nie. określenie wysokości tonu na poddwa tony o różnej wysokości. pod warunkiem. Człowiek cierpiący na ostry diplacmis słyszy znaczyć. aby błony w obu uszach miały idealnie zgodne rozmiary. Jeżeli pojedynczy neuron wyładowuje się z częstotliwością zaledwie 300 Hz. jaka w strefie niższych częstotliwości. na które są one Załóżmy. Na odpowiednie pobudzenia reagują określone grup^ nl m neuronów. kiedy pasmo zawiera się w we-świetnie uzupełniają się wzajemnie. uzyskanego w efekcie dźwięku. to możemy tylko dziwić się.

które odpowiadały szumem w paśmie obejmującym częstotliwości zbliżone do częstotliwości tego tonu. podobne do tych. Osoba badana próbuje wykryć czysty ton. Odległość od okienka owalnego (mm) Wszystkie trzy przykłady wskazują. mimo znacznego rozszerzanie pasma szumu nie ma wpływu na wykrycie czystego tonu. W gruncie rzeczy tony te są rozdzielone dwoma krytycznymi pasmami częstotliwości. aby komponenty tworzące nieobecny ton podstawowy znajdowały się dostatecznie blisko siebie. bardzo łatwo znajdziemy Rozważmy trzeci przykład. chociaż psychologiczne właściwości nadal współgrają ze sobą. Źródło: Scharf(J970). wykrycie tonu staje się coraz trudniejsze. pokrywania się krzywych aktywności. 108 melom i 25 rld. możemy w następujący sposób przedstawić wzajemne powiązania między nimi: 1 mel odpowiada w przybliżeniu 12 neuronom. wzajemne oddziaływanie energii dźwiękowych zostaje przerwane.3 mela i 0.RYSUNEK 7-19. Jej wielkość zależy od wartości częstotliwości środkowej (rys. że w przedziałach pewnej krytycznej strefy częstotliwości można zaobserwować wzajemne oddziaływanie energii dźwiękowych. to znaczy w granicach krytycznego pasma RYSUNEK 7-20. Próg różnicy (rld) częstotliwości w tym obszarze stanowi około 1/50 przedstawionej tu odległości częstotliwości. W wielkościom różnic ledwie dostrzegalnych (rld) i skali melowej dla wysokości tonu. 4. co wyprowadza je daleko poza granicę tej strefy. dopóki nie zostanie osiągnięta krytyczna odległość. i 1 rld odpowiada w przybliżeniu 52 neuronom. kiedy tony te leżą w przedziałach tego samego pasma krytycznego. Źródło: Scharffi97i. Dudnienie wywołane przez różne tony jest najwyraźniej dostrzegane wtedy. i Krytyczne pasmo częstotliwości ma szereg ważnych właściwości. 7-20). rysunku 7-21 przedstawiono wykres aktywności wywołanej dwoma tonami. W ten sposób. wywołanych dwoma tonami.04 pasma krytycznego. 0. maskowany odpowiedniki krytycznego pasma częstotliwości. Porównując przedstawione na rysunku 7-21 krytyczne pasmo częstotliwości z właściwościami błony podstawowej oraz skalą melową i skalą rld. RYSUNEK 7-21. Na miarę zwiększenia odległości między fL i/ H . człowiek może łatwo odróżnić te dźwięki. W ten sposób zjawisko periodyczności spostrzegania wysokości wymaga. • 1 pasmo krytyczne odpowiada w przybliżeniu 1300 neuronom. oddalonymi dzieje się tak dopóty. Źródło: Zwislocki (1965). dalsze jeden od drugiego o 300 Hz.23 rld i 0. Strefa ta nazywa się pasmem krytycznym. w której mogłyby oddziaływać na siebie w naszym spostrzeganiu. .009 pasma krytycznego. Jeśli popatrzymy na układ pobudzeń na błonie podstawowej. Jeżeli wychodzimy poza granicę tej strefy krytycznej.

ale słyszymy jednolity świat dźwięków. Wagę lokalizacji dźwięku można łatwo zademonstrować za pomocą nowoczesnej aparatury dźwiękowej. 7-22). Oddalone od źródła dźwięku ucho znajduje się w cieniu akustycznym utworzonym przez głowę (rys.częstotliwości. że dysonans jest wynikiem dudnienia wywołanego dwoma tonami. a drugi bezpośrednio po prawej stronie słuchającego. z jaką dźwięki docierają do obu uszu. Im bardziej słyszalne są te tony harmoniczne. to droga dodatkowa wynosi 8TI. że pasmo krytyczne odpowiada za dysonans związany z kombinacją pewnych dźwięków.5 cm. czyli około 27. jakby wychodził on z różnych punktów wyobrażonej otaczającej nas przestrzeni. możemy określić położenie źródła dźwięków. Właśnie dzięki różnicy w informacjach uzyskiwanych przez oboje uszu (słyszenie dwuuszne). Dwie nuty mogą być w dysonansie. Następnie włączajcie na przemian nagranie monofonicznej stereofoniczne. że traktujemy je jako absolutnie oczywiste. a nie przez jedno [słyszenie jednouszne). PRZESTRZENNE SPOSTRZEGANIE DŹWIĘKU Mamy dwoje uszu. Posłuchajcie przez słuchawki dobrego. Jest to ważny czynnik wzbogacający nasze spostrzeganie i ułatwiający rozszyfrowanie informacji słuchowej. dźwięk pada bezpośrednio do ucha z tejże strony. ale żeby dotrzeć do drugiego. Jest to tak naturalne i powszechne zjawisko. Odtwarzanie stereofoniczne nie tylko zapewnia takie spostrzeganie dźwięku. których częstotliwości leżą w granicach jednego pasma krytycznego. Większość współczesnych nagrań symfonicznych czy grup rockowych jest wysokiej jakości. o wysokim standardzie. Przeprowadzając niezbyt skomplikowane obliczenia. ale daje również znacznie bogatsze wrażenie dźwięku-różnorodne dźwięki stają się bardziej wyraziste. Ponieważ dźwięk rozchodzi się Mowa pochodząca od dwóch mówców nie daje tak wyraźnego efektu. Trudno docenić znaczenie lokalizacji dźwięku. 7 RYSUNEK 7-22 . Nagranie powinno być zrobione w studium nagrań stereofonicznych-stare płyty lub pochodzące z masowej produkcji nie nadają się do tych celów. że głowa przedstawia kulę o promieniu około 8 cm. a więc i łatwiej słyszalne. możemy określić w przybliżeniu możliwe opóźnienie w czasie między dotarciem sygnału do obu uszu. musi okrążyć głowę dookoła. jeżeli dowolna para ich tonów harmonicznych trafia w granice tego samego pasma częstotliwości. Twierdzi się. Instrumenty muzyczne wydają złożone dźwięki. stereofonicznego nagrania7. Szerokość głowy ludzkiej wynosi około 18 cm. Przypuszcza się również. Wsłuchajcie się w różnicę między nimi. Jeżeli źródło dźwięku położone jest po jednej stronie. zawierające wie]e częstotliwości harmonicznych. Dźwięki dochodzą najpierw i z większą siłą do ucha znajdującego się bliżej ich źródła. chyba że jeden znajduje się bezpośrednio po lewej. Jeżeli przyjmiemy. tym silniejszy będzie dysonans. Droga dźwięku-do bliższego (lewego) ucha Lokalizacja Wskazówkami umożliwiającymi zlokalizowanie źródła dźwięku są: dokładny czas oraz intensywność.

których częstotliwości składowe są niższe niż 1300 Hz. ta różnica w czasie zależy od tego. 27°. Różnica taka wystarczy. że w celu lokalizacji źródła dźwięku niezbędne jest porównanie sygnałów uzyskanych przez ucho prawe i lewe. to dźwięk dociera do obu uszu jednocześnie Jeżeli źródło leży o 3° w prawo. dźwięk dociera do prawego ucha o 30 mikrosekund wcześniej niż do lewego. jednakże przy wysokich częstotliwościach. gdzie położone jest źródło dźwięk Jeżeli jest ono położone na wprost głowy. Drugą wskazówkę dla określenia lokalizacji dźwięku stanowi cień akustyczny utworzony przez głowę. Jeżeli sygnał 10 000 Hz dochodzi od źródła umieszczonego po prawej stronie od obserwatora pod kątem 55°. Efekty cienia akustycznego w wypadku położenia źródła iwięku pod kątem 15" wyglądają następująco: -fsto tliwosc Stosunek intensywności dźwięku dla obu uszu 1 dB 4dB 5 dB 6dB 10 dB 300 Hz 100 Hz i 200 Hz . ale z przesunięciem w jedną stronę. Przy sygnałach o wysokiej częstotliwości opóźnienie to nie jest jednoznaczne i nie może być wykorzystane do lokalizacji źródła dźwięku.5. W naturalnych warunkach niejasności te mogą być usunięte za pomocą ruchów głowy.000 Hz o oHz o ! . 17° lub 6°? Jest to niemożliwe. Różnice w czasie stanowią dobrą sposobność do lokalizacji tych dźwięków. Różnica w czasie dotarcia sygnału do jednego i drugiego ucha jest wynikiem różnicy fa2 między sygnałami.5 -0. 7-23). dźwięk dociera do lewego ucha o około 450 mikrosekund później niż do ucha prawego. jaką jest różnica w czasie. Dźwięk docierający z przodu. czy dźwięk dociera z góry czyż dołu. Aby to zrozumieć. Ta maleńka różnica-30 mikrosekund różnicy czasu-jest dla człowieka wykrywalna. System nerwowy musi więc przechować informację o czasie nadejścia sygnału z dokładnością do 30 mikrosekund (rys.75 = 3. tym samym iwrzy się cień akustyczny. czy można określić. zaczyna sprawiać kłopoty w ustaleniu źródła sygnału. wynikającym ze sposobu odbicia i załamania przez głowę i ucho zewnętrzne różnych częstotliwości. Tak więc łatwo. Jest to zdumiewająca zdolność. gdy wynoszą one: 4. 2.5 sin 30° d =1. gdy fala jest krótka w porównaniu z rozmiarami głowy. Odbija się więc od głowy. która daje nieznaczny cień lub w ogóle go nie nakłada. W tym wypadku cykl zmian ciśnienia dźwięku dokonuje się co 100 mikrosekund.5 + 3..5 cala (ok. której pełny cykl trwa krócej. czy z przodu czy z tyłu. = 270 m sek. a nawet 1/2 cykla? Mówiąc inaczej. rozważmy sygnał o częstotliwości 10000 Hz. dźwięk o częstotliwości 100 Hz ma długość fali 3.52radiany d= 3.5 cali Różnica czasu = 76 • d m sek. Przybliżone obliczenie różnicy mędzy dwoma uszami w długości drogi ododdaloago źródła dźwięku.75+ 1. W wypadku niskich częstotliwości fala dźwiękowa załamuje siei „okrąża" głowę. charakteryzuje się takim samym opóźnieniem jak dźwięk docierający z tyłu z analogicznym przesunięciem w tę samą stronę. brak jest w ogóle znaczącej dyfrakcji.5. 3. jeden opóźnia się w stosunku do drugiego. W gruncie rzeczy przestrzenna lokalizacja dźwięku nie jest zbyt dokładna nawet dla niskich częstotliwości. Najdłuższy czas opóźnienia dźwięku między obu uszami wynosi około 840 mikrosekund i jakakolwiek częstotliwość dźwięku.5.5 cykla falę docierającą do ucha lewego. czy źródło dźwięku leży o 55° na prawo albo 40°. Czyż można jednak określić różnice między dwoma tonami w wypadku.3 centymetra). M długość fali zaledwie 0.033 m (3. Oczywiście. a nawet. Ale już dźwięk o częstotliwości lOOOOHz d = różnica długości dróg r = promień głowy = 3.5.3 metra. to drogę równą 1 Cm przebywa w ciągu 30 mikrosekund. Na przykład. nie pozwala ustalić. jeżeli bowiem głowa jest całkowicie nieruchoma. W takim wypadku fala odbierana przez prawe ucho wyprzedza o 4. 1. jedyna dostępna informacja. Dźwięk przebywa drogę między jednym a drugie uchem w czasie około 840 mikrosekund. zwłaszcza gdy uwzględnimy fakt. aby obserwator mógł wykryć zmianę położenia źródła dźwięku. pod jakim ustawione jest źródło dźwięku (w radianach) Dźwięk płynący od oddalonego źródła RYSUNEK 7-23. sygnałów wzrokowych oraz dzięki różnicom w barwie dźwięku.okrąża" głowę. d=r0 + rsin9 \ JF<9 = 30° =0.w powietrzu z prędkością (w przybliżeniu) 330 metrów na sekundę. 8 cm) 9 = kąt.

Jedne z nich są hamujące inne pobudzeniowe. redukcji interferencji oraz sprowadzenia maskowania do minimum. że oliwka górna jest tym ośrodkiem nerwowym. co zwiększałoby ryzyko uzyskania precyzyjnej informacji czasowej. a jeszcze inne wytwarzają taki rodzaj interakcji. Niektóre wyższe poziomy systemu słuchowego najwidoczniej biorą też udział w porównywaniu sygnałów napływających z obu uszu-na przykład wzgórek czwo raczy dolny. jak i odróżnieniu i lokalizacji różnych częstotliwości dźwięku. Przestrzenna lokalizacja dźwięku zachodzi głównie dzięki podwójnemu systemowi' różnic czasowych dla niskich częstotliwości i różnic intensywności dla wysokich częstotliwości. do oliwki górnej. niezbędnej dla lokalizacji. Ma on niezwykle długi przewód słuchowy (prawie 11 cm). która pozwala na uporządkowaną reprezentację różnorodnych częstotliwości słuchowych. co sprawia. pozwalająca zaobserwować ten efekt. Ponadto wzgórek czwo raczy ma taką strukturę. co jest równe w przybliżeniu czasowi niezbędnemu do przejścia dźwięku z jednej strony głowy kota na drugą. Podobna zależność została wykryta w stosunku różnic intensywności dźwięku. Przełączenie z jednego systemu na drugi zachodzi w przedział 1000-5000 H z . U kota różnica w czasie. Różne neurony najwidoczniej mają różnorodne preferencje dotyczące stron. Nie wszystkie jednak elementy jego systemu słuchowego są proporcjonalne do wielkości głowy. Jego struktura anatomiczna jest odpowiednio dostosowana do przechowania informacji czasowej. to tempo reakcji pewnych jednostek jest wyższe aniżeli wówczas. że sygnały nerwowe opuszczając ucho przechodzą bardzo krótką drogę do miejsca.Poczynając od 3000-4000 Hz różnica intensywności jest dostatecznie duża. Wspominaliśmy już o tym. . zależnie od tego. charakteryzującym się najwięk. system słuchowy musi mieć zdolność wykrywania różnic czasowych rzędu 10 lub 20 mikrosekund. wynosi około 250 mikrosekund. Znaczenie słyszenia dwuusznego Równoczesne dotarcie dźwięków do obu uszu nie tylko uzupełnia spostrzegany dźwięk o wymiar przestrzenny. że określony przedmiot znajduje się o 37° na prawo i jest lekko uniesiony? W jaki sposób są wyodrębniane i lokalizowane złożone sygnały dźwiękowe. na przykład w toku równoczesnej rozmowy kilku osób? Odpowiedzi na te pytania pozostają poza granicami naszej obecnej wiedzy. Z prawego ucha różne jednostki we wzgórku czworaczym dolnym.) Wiele oddzielnych neuronów w oliwce górnej reaguje w różny sposób. Jeśli sygnał dociera najpierw do jednego ucha. które ucho pierwsze odbierze sygnał. z których nadchodzi sygnał. Skoro ustalenie czasu jest tak ważne dla dokładnej lokalizacji dźwięków. To oczywiście pomaga zarówno w prawidłowej ocenie tonu. aby zapewnić rzetelne różnicowanie i tym samym dostarczyć miarodajnych wskazówek lokalizacji żródla dźwięku. Jest to wynik oddziaływania trzech różnych mechanizmów: lokalizacji. szą liczbą błędów przy lokalizacji źródła dźwięku. tj. Źródło: van Bergeijk (1962). dochodzącej od początkowych neuronów słuchowych 8. I-hamujące). Słoń bez takich długich przewodów słuchowych potrzebowałby znacznie dłuższych połączeń nerwowych między uszami.przedziale częstotliwości dźwiękowych. Chociaż zaczynamy rozumieć pewne mechanizmy nerwowe biorące udział w porównywaniu i łączeniu sygnałów z obu uszu. jaki jest potrzebny przy lokalizacji przestrzennej. Dźwięki dochodzące zarówno z jednego. (Dokładna anatomia nie jest jeszcze w pełni poznana. Jakie mechanizmy nerwowe informują nas o tym. czyli mechanizm niezbędny dla dwuusznej lokalizacji. że jego uszy wewnętrzne leżą bliżej siebie o 22 do 25 cm niżby to wynikało z samej wielkości głowy. który jest odpowiedzialny za przetwarzanie informacji istotnych dla lokalizacji dźwięku w otoczeniu. jaki zaobserwowano w oliwce górnej. to jak sobie z tym radzą duże zwierzęta? Słoń ma chyba największą gtowę ze wszystkich lądowych ssaków. Do wyższych ośrodków słuchowych Oliwka górna Interakcje dwuuszne Aby zapewnić precyzyjną lokalizację dźwięku w przestrzeni. ale zwiększa jego jasność. jak i z drugiego ucha mogą aktywizować Na marginesie interesująca uwaga. Tu zachodzą interakcje pobudzeniowe i hamujące między sygnałami napływającymi od prawego i lewego ucha. gdzie następuje łączenie informacji napływających z obu uszu. Wyniki równoczesnych badań obu tych zmiennych dostarczają wiele dowodów przemawiających za tym. to jednak ciągle dalekie jest rozwiązanie problemu przestrzennej lokalizacji dźwięku. Ich reakcje mają charakter podobny do tych. gdy sygnał dociera wpierw do drugiego ucha. Na rysunku 7-24 przedstawiono schematycznie ogólne typy interakcji zachodzących w oliwce górnej (E oznacza interakcje pobudzeniowe. która występuje u wszystkich zwierząt. 8 Jądro ślimaka Jądro spiralne Z lewego ucha RYSUNEK 7-24.

Pozwala to na uzyskanie pożądanych efektów i z tych względów w dzisiejszych czasach właśnie w ten sposób dokonuje się rejestracji dźwięku. to wówczas jej głos będzie oddziaływał silniej właśnie na ten mikrofon. że większa część dźwięku pierwszego Instrumentu będzie docierała do jednego ucha. do drugiego zaś wyłącznie szum. Czasem nagranie rozmowy na magnetofonie jest mało zrozumiałe. Będzie to efekt pokrywania się stref pobudzenia na błonie podstawowej. drugi dźwięki nadchodzące z lewej. Różnica poziomów maskowania. w różnych punktach. najlepiej byłoby posługiwać się dwoma aparatami słuchowymi. podczas jy sygnał jest słyszalny tylko w jednym uchu. Zdolność do lokalizacji pozwala mu śledzić wybiórczo jedynie interesujące go sygnały dźwiękowe. Różnica w położeniu przestrzennym I ( powadzi do poprawy w zakresie identyfikacji sygnału. Zapis dwuuszny różni się wyraźnie od zapisu stereofonicznego. Mikrofon powinien bowiem znajdować się możliwie najbliżej uszkodzonego ucha. jakie mają ludzie głusi na jedno ucho. Istnieje również trzeci sposób polepszenia wyrazistości sygnału przy odbiorze dwuusznym. Do jednego ucha dociera zarówno sygnał. w rezultacie czego szum zostaje wyeliminowany.Lokalizacja. Psycholo- . Z tych względów prowadzi się obecnie badania w dziedzinie nagrań trój. Możemy rozpatrzeć to zjawisko przyjmując inny punkt widzenia. tak aby można było odtworzyć je w warunkach ilomowych (rys. W tym celu należy umocować na krześle stojącym na sali koncertowej makietę głowy z mikrofonami umieszczonymi w uszach. co chcemy usłyszeć. lapis dźwięku A y uzyskać nagranie. przekazywany do jednego ucha. Do tego potrzebne są dwa mikrofony o różnej czułości na kierunek dźwięku. nie uzyskamy dobrych rezultatów. może tak wyregulować swój słuch. Kiedy osoba mówiąca znajdzie się między dwoma mikrofonami. ile z obniżeniem zdolności do lokalizowania dźwięku. W realnych warunkach człowiek nie jest świadomy tych zakłóceń. które brzmiałoby tak jak przy oryginalnym wykonaniu. jeżeli przekażemy sygnał wraz z zakłóceniem do jednego i drugiego ucha. dźwięk jej głosu zostanie jednakowo odebrany przez oba mikrofony. że możemy usłyszeć skąd dochodzi głos. Zazwyczaj w celu uzyskania zapisu dźwięku o wysokim standarcie. a drugiego instrumentu-do drugiego ucha. Metoda ta nie jest zbyt wygodna. Kiedy dysponujemy dwoma głośnikami przy odtwarzaniu. Jeżeli • cn k klarnet i bęben będą odbierane każde innym uchem. Zdolność do lokalizacji pozwala nam umiejscowić w przestrzeni wiele słyszanych dźwięków. Trudności te związane są nie tyle z obniżeniem wrażliwości na dźwięki. \laskuwanie. nie wystąpi na błonie proces cl a wzajemnej interakcji i nie zajdzie zjawisko maskowania. jak i szum. Jeżeli słuchający posługuje się aparatem słuchowym. Podczas słuchania nagrania „dwuusznego" przez słuchawki dźwięk odtwarzany jest z niezwykłą dokładnością. zwłaszcza gdy zwrócimy uwagę na fakt. Jeżeli próbujemy usłyszeć cichy głos zmieszany z szumem. w sali umieszcza się wiele mikrofonów. kiwamy głową i zgadzamy się z rozmówcą. Kaszel i ruchy dookoła zagłuszają nagranie głosu. Ogromnie wzrasta czystość nagrania w efekcie dodania drugiego mikrofonu-czyli poprzez zapis stereofoniczny. Drugi sposób poprawienia czystości odbioru dwuusznego polega na wykorzystaniu zjawiska zwanego różnicą poziomów maskowania. 7-25). ponieważ różnica powstała po odjęciu sygnałów wejściowych do obu uszu będzie w tym wypadku równa zeru. podanie tego samego szumu do ucha drugiego znacznie poprawi wyrazistość odbieranego głosu. aby uzyskać właściwy efekt.i czterokanałowych (kwadrofonicznych). umieszczonymi w tej samej odległości od niej. jak należy je połączyć w dwa kanały. Przy nagraniu monofonicznym bardzo niskie częstotliwości bębna zamaskują niskie częstotliwości klarnetu. to gdzie najlepiej umieścić mikrofon? Jeśli nosi on mikrofon w kieszeni koszuli. należy b zastosować dwuuszny zapis dźwięku. że sygnały na wejściu docierające do jednego i drugiego ucha odejmują się od siebie. który jest stosowany w większości wypadków do produkcji płyt i taśm magnetofonowych. że w trakcie towarzyskiego spotkania musimy podtrzvmywać niezbyt interesującą rozmowę. kiedy . zaczyna grzmieć wielki bęben basowy. gdy jedno z nich funkcjonuje normalnie). na koncercie. intensywność albo też lokalizację w przestrzeni tego. W warunkach naturalnych. a w istocie przysłuchujemy się rozmowie prowadzonej w pobliżu. ale jeżeli słuchacz obróci ilowę. umożliwiających lokalizację dźwięku. jaki później musi być zachowany przy ustawieniu głośników. Problemy występujące przy słuchaniu jednokanałowego (monofonicznego) magnetofonu ostro ilustrują trudności. Nagle okazuje się.<|arnet gra w dolnych rejestrach. Jedna z możliwych interpretacji polega na tym. że szum przekazywany do obu uszu jest lokalizowany w środku głowy. Zatem. w jakich dokonano nagrania. Celem zapisu stereofonicznego jest zarejestrowanie wycinków czoła fali w momencie jej przechodzenia nr/cz określony punkt skali dźwiękowej. Przy prawidłowym ustawieniu jeden i nich będzie odbierał głównie dźwięki napływające z prawej strony. po jednym dla każdego ucha (nawet wtedy. Możemy wybierać częstotliwość. to nie będzie możliwe normalne określenie źródła dźwięku. Załóżmy. Wyobraźcie sobie. Lokalizacja dźwięk stwarza takie możliwości. Jeżeli zaś znajdzie się ona bliżej jednego z mikrofonów. wymaga bowiem w trakcie odtwarzania ścisłego przestrzegania warunków. powinniśmy posłużyć się przy nagrywaniu dwoma mikrofonami ustawionymi z takim samym odstępem. Wyeliminowanie maskowania czyni dźwięki bardziej wyraźnymi i pozwala na lepsze ich zróżnicowanie przy odbiorze dwoma uszami niż jednym uchem. przy czym specjaliści od zapisu dźwięku określają. Przeszkadzają szumy i odbicia. że słuchacie orkiestry i w momencie. tłumiąc dźwięki uboczne. nawet jeśli one występują. dźwięki klarnetu i bębna będą docierać do obu uszu. W rezultacie badań (głównie metodą prób i błędów) specjaliści od zapisu dźwięku opanowali sposób posługiwania się większą liczbą mikrofonów równocześnie. W gruncie rzeczy w celu poprawy warunków. którego chcernv posłuchać. Za pomocą tylko dwu mikrofonów i tyluż głośników nie uzyskamy dokładnego odtworzenia nagranego utworu.

Jak można wykorzystać to wszystko w celu lokalizacji dźwięku? . Najlepszy sposób łączenia mikrofonów jest prawdopodobnie różny dla różnorodnych pomieszczeń. Do uszu dociera szybkie następstwo dźwięków. liczby słuchaczy. a nawet może zależeć od tego. Efekt pierwszeństwa W teorii lokalizacja odbywa się po prostu dzięki wykorzystaniu różnic między dźwiękami docierającymi do obu uszu. następnie zaś do drugiego.NAGRYWANIE DWUUSZNE RYSUNEK 7-26 ODTWARZANIE STEREOFONICZNE giczna akustyka niewiele może się tu przydać. Ponieważ wszystkie odbicia dźwięku są dostrzegane. Początkowo trzask dociera do jednego ucha. nawet prosty trzask może j spowodować duże komplikacje. Zazwyczaj jednak sygnałowi początkowemu towarzyszy echo. a potem do uszu zaczynają docierać odbicia od ścian i stropu pokoju (rys. 7-26). jak jest ubrana widownia.

a innym nie. . Jeżeli zarejestrujemy różne dźwięki. łatwo możemy określić różnicę między nimi.\ zatem.Na szczęście wykorzystywany jest tu jedynie pierwszy dźwięk docierający do uszu Zjawisko to nosi nazwę efektu pierwszeństwa. Niemniej jednak jest przez nas odbierane. Nie jest ono jeszcze w pełni wyjaśnione Echo nie odgrywa prawie żadnej roli w psychologicznej interpretacji dźwięku. chociaż ta informacja dźwiękowa dociera do uszu. . przy czym jednym będzie towarzyszyło echo. jest ona całkowicie ignorowana przez mechanizm odpowiedzialny za lokalizację przestrzenną.

Rozważania dotyczące pamięci zaczniemy od krótkiego przeglądu głównych jej systemów. jak odebrany przez was obraz.A. i N. • Zamknijcie oczy. na przykład postukiwania własnymi palcami albo pogwizdywania. Możliwe jest. ale ich właściwości nie są na razie znane psychologom eksperymentalnym. Prześledźcie doznane bezpośrednio wrażenie-zwróćcie uwagę. że zanim zniknie pozostaje jeszcze przez chwilę realne odczucie uderzenia palcami.1-0. Uderzcie lekko czterema palcami w swoje ramię. że istnieją co najmniej zy całkowicie różne rodzaje pamięci: przechowywanie informacji sensorycznej. mniej więcej około 0. że istnieją również inne CHEMIA PAMIĘCI Zmiany w RNA a uczenie się Uczenie się po wprowadzeniu zmian w RNA Przekazywanie pamięci ZABURZENIA PAMIĘCI Wstrząsy elektryczne Amnezje Przypadki H.Czas przechowywania jest bardzo krótki. Mechanizmy pamięci POSZUKIWANIE LOKALIZACJI PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ JEDEN MÓZG CZY DWA MÓZGI Rozszczepienie mózgu u zwierząt Rozszczepienie mózgu u człowieka Dwa mózgi: niezmienność czy plastyczność WNIOSKI Badania na ptazińcach Badania chemiczne RYSUNEK 8-1 rodzaje pamięci. zaangażowanych jest w ją bowiem wiele różnych procesów. a potem już tylko wspomnienie o zaistniałym fakcie. • . następnie otwórzcie je na moment i ponownie zamknijcie. a następnie mając na uwadze całą strukturę przejdziemy do szczegółowego analizowania każdego z nich. Nerwowe podłoże pamięci SYSTEMY PAMIĘCI SYSTEMY PAMIĘCI System przechowywania informacji sensorycznej Pamięć krótkotrwała Pamięć długotrwała PRZECHOWYWANIE INFORMACJI Obwody nerwowe pamięci Przegląd obwodów nerwowych Obwody okrężne (rewerberacyjne) Konsolidacja gtędem byłoby traktowanie pamięci ludzkiej jako jednej całości.M. 8-1). Można nawet powiedzieć. • Posłuchajcie jakichś dźwięków. a następnie powoli zanika. System przechowywania informacji sensorycznej System ten przechowuje dość dokładny i pełny obraz świata odbieranego przez system sensoryczny. wyraźny i jasny.5 sek. Prześledźcie zacieranie się wyrazistości obrazu dźwiękowego w waszej świadomości. utrzymuje się przez pewien czas. Zauważcie. pamięć tr krótkotrwała i pamięć długotrwała (rys.8.

pozwala określić w przybliżeniu czas reakcji wzrokowej. jakby cień. Między zapamiętywaniem obrazu zdarzeń a zapamiętywaniem ich interpretacji istnieje wyraźna różnica. Jest to raczej zachowanie ich bezpośredniej interpretacji. przy której można zobaczyć zamknięty krąg świetlny. Pierwsze są dane bezpośrednio i bliskie w czasie. czyli cztery razy na sekundę. a drugi . pamięć długotrwała jest mozolna. Dysponuje w wieloma gigantycznymi cząsteczkami. jak czytanie. Następnie ponownie zaciśnijcie dłoń. Niemniej jednak niektóre rzeczy szybko udaje się w niej odnaleźć. ale pojemność tej pamięci jest ograniczona. która pozwala nam zinterpretować znaczenie symboli tekstu drukowanego. musi znaleźć się w systemie pamięci długotrwałej. Niemal wszystko. powtarzając materiał ciągle od nowa. patrząc przy tym prosto przed siebie. można go zatrzymać w pamięci krótkotrwałej na czas nieokreślony. Szybkość obrotów. dwa palce. Zwróćcie uwagę na coś. numer telefonu lub czyjeś nazwisko są przechowywane w pamięci krótkotrwałej. że dla podtrzymania ciągłości obrazu następczego potrzebny jest ruch 10 cykli na każde 5 sek. jak ostatnie słowa zdania. wydobywania z niej i właściwej jego interpretacji. co raczej zawarte w nim wyrazy. że jeżeli poruszamy nim bardzo wolno. (250 milisek. Oznacza to. Takie rzeczy.• • Zaciśniętą dłoń wyciągnijcie przed siebie. ciągnący się Za poruszanym przedmiotem. zapamiętacie nie tyle dźwięki.z których każda może przechowywać dość znaczną ilość informacji (patrz paragraf „Chemia pamięci"). Zmieńcie szybkość poruszania się przedmiotu tam i z powrotem.25 sek. szybko otwórzcie dłoń. jak długo utrzymuje się obraz przedmiotu. ponieważ dzięki niemu można określić w przybliżeniu. że wrażenie śladowe dwóch wyciągniętych palców zachowuje się przez moment po ponownym zaciśnięciu dłoni. to znaczy. tego przedłużyć. wypomnienie tych drugich jest trudne i dokonuje się powoli. wymagająca wysiłku i czasu. Utrzymuje się ona zaledwie przez kilka dziesiątych części sekundy i nie da '. Problemy związane ze Oczywiście jakieś granice istnieją. co utrzymuje się w pamięci przez więcej niż kilka minut. Przy jakiej prędkości niewyraźny obraz zaczyna być ciągły? Powinniście przekonać się. Pojemność systemów bezpośredniego przechowywania informacji sensorycznej oraz pamięci krótkotrwałej jest bardzo ograniczona: pierwszy obejmuje kilka dziesiątych sekundy. Zazwyczaj utrzymuje się w niej pięć lub sześć ostatnich elementów z przedstawianego materiału. W pamięci krótkotrwałej natomiast można przez powtarzanie ' irZymać niewielką ilość materiału przez czas bliżej nieokreślony. że ślad wzrokowy utrzymuje się przez około 0. że psychologia eksperymentalna zajmuje się w znacznej mierze problemami wprowadzenia materiału do pamięci długotrwałej. to zatraca się ciągłość obrazu między krańcowymi punktami ruchu. że poruszający się przedmiot przemieszcza się przed waszymi oczami 20 razy w ciągu 5 sek. omówimy ją dokładnie w toku dalszych rozważań. Podejmując świadomy wysiłek. pamięć długotrwała istnieje oczywista różnica między pamięcią dopiero co zaistniałych zdarzeń a pamięcią /Jarzeń z odległej przeszłości. Zdolność do przechowywania materiału w pamięci krótkotrwałej w wyniku powtarzania zawartych w nim elementów jest jedną z najważniejszych właściwości systemu pamięci. Znajduje się w nim jednak okoto dziesięciu miliardów (1010) neuronów. z których ono się składa. Machajcie ołówkiem (lub palcem) tam i z powrotem przed oczyma. Również wydobycie z pamięci przeszłych zdarzeń dokonuje się z trudem. wyprostowują. nwtarzanie. przechowywania go tam. Mózg jest urządzeniem skończonym. Zdarzenia zaistniałe jopiero co pozostają w świadomości -jeszcze jej nie opuściły. Jeżeli w waszej obecności wypowiedziano jakieś zdanie. Czy pokrywa się to z oceną czasu przechowywania „niewyraźnego obrazu poruszającego się ołówka"? Pamięć krótkotrwała System pamięci krótkotrwałej przechowuje innego rodzaju materiał niż bezpośrednia informacja sensoryczna. 1 To ostatnie doświadczenie jest szczególnie ważne. Ilość informacji znajdująca się w pamięci jest tak ogromna. Wskazaliśmy tam na możliwość mierzenia czasu reakcji tego systemu poprzez obserwowanie zapalonego światła latarki obracającego się w kole. że znalezienie w niej czegokolwiek powinno być niezwykle trudne. z których każdy może przechowywać pewną ilość informacji.kilka jednostek prezentowanego materiału. nie wyłączając reguł posługiwania się językiem.. jakie miały miejsce na poziomie sensorycznym. podczas gdy pojemność pamięci długotrwałej jest praktycznie nieograniczona1. omawianego w rozdziale 5. Nawet w tak prozaicznej czynności. Tak więc praktycznie rzecz biorąc możemy rozważać zdolności Pamięciowe mózgu ludzkiego jako nieograniczone. Informacji sensorycznej nie można utrzymać dłużej przez . muszą być częścią pamięci długotrwałej. Te właściwości przechowywania wzrokowej informacji sensorycznej są ściśle związane z właściwościami czasów reakcji systemu wzrokowego. Głównym źródłem trudności związanych z pamięcią długotrwałą jest wydobycie z niej informacji. Pamięć krótkotrwała jest bezpośrednia i natychmiastowa. Wprowadzenie do pamięci długotrwałej nowego materiału wymaga czasu i wysiłku. Wszystkie wyuczone doświadczenia. które dopiero co usłyszeliście lub przeczytaliście. Zwróćcie uwagę na to. W danym wypadku przechowywana informacja nie jest pełnym obrazem zdarzeń.). W rzeczywistości można powiedzieć.:. Zwróćcie uwagę. jak RNA . Z oamicci krótkotrwałej: „Jak brzmiały pierwsze słowa tego zdania?" I pamięci długotrwałej: „Co jedliście na obiad w ubiegłą niedzielę?" Pamięć długotrwała jest najważniejszym oraz najbardziej złożonym systemem pamięci. musimy odwoływać się bezpośrednio i szybko do pamięci długotrwałej.

8-3).odbywają się dzięki aktywności elektrycznej. po bokach leżą płaty ciemieniowe i płaty skroniowe. Najpierw jednak tym Czytelnikom. które organizm rozpoznaje i przypomina sobie. procesy świadome i procesy pamięci bezpośredniej . po jednym wlcwej i prawej półkuli. Zacznijmy od następującego problemu: obmyślmy takie obwody. Przedstawimy teraz nerwowe mechanizmy pamięć' Zapoznamy się ze strukturami mózgu odpowiedzialnymi za przechowywanie i wydob • wanie informacji oraz z psychicznymi procesami pamięci ludzkiej. Obwód pamięciowy musi działać wybiórczo. przypomnimy krótko to. Badanie anatomiczne mózgu pozwala stwierdzić. W części przedniej znajdują się płaty . które mają zdolność zapamiętywania. że stanowi on pewną liczbę oddzielnych części. Lewa połowa mózgu jest zwykle nieco większa od prawej. aktywna działalność umysłowa. dokładnie tak pik prawa dłoń bywa nieco większa od lewej dłoni. z tyłu znajdują się płaty . jak dokonuje się ten proces. Podstawowe wymaganie dotyczące pamięciowego obwodu nerwowego polega na tym. (Symetria ta.i\'liczne. A więc aktywność elektryczna i procesy chemiczne muszą się wiązać ze sobą. Niemal wszyscy zgodni są co do tego. że zmiany chemiczne lub strukturalne w mózgu muszą jakoś wpływać na aktywność elektryczną. podobnie zresztąjak symetria całego ciała. Oznacza to. 8-2). aby skutki pobudzenia utrzymywały się dłużej po zaprzestaniu pobudzenia na wejściu. PRZECHOWYWANIE INFORMACJI Pomimo wieloletnich badań mózg ciągle pozostaje dla nas zagadką. Rozdziały 10 i 11 poświęcone są w całol! omówieniu badań nad strukturą pamięci długotrwałej..H. A nawet więcej. Zaczniemy od wprowadzenia kilku prostych obwodów. zwaną korą mózgową. stanowiąc drogowskazy na drodze do zrozumienia funkcjonowania systemu pamięci. Jeżeli spoglądamy na mózg z góry. Daleka jest jeszcze chwila. nie jest zbyt dokładna.U)lkul mózgowych. Neurony korowe w pewien specyficzny sposób dopasowują układ swych reakcji do zewnętrznych zdarzeń. lewej i prawej. kiedy będziemy mieli pełny i wyczerpujący opis sposobu gromadzenia informacji przez układ nerwowy. a słabo albo też nie reagować w ogóle na inny materiał. co już wiadomo o obwodach nerwowych (rys. ale wszystkie one mają wysoce spekulatywny charakter. '' Takie są systemy pamięci. Pomimo swej niekompletności teorie te mają jednak duże znaczenie. że trwałe przechowywanie informacji związane jest z chemicznymi lub strukturalnymi zmianami w mózgu. którzy nie przestudiowali rozdziału 2. które możemy określić jako pamięć. Te dwie części noszą nazwę '. wszystkich poziomów systemu pamięci.. że składa się on z dwu części Okolice ruchowe Okolice czuciowe . a prawa stopa nieco większa od stopy lewej).-olowe. RYSUNEK 82 - . że bezpośrednia.zdolnością odnalezienia jedynego właściwego określenia wśród przechowywanych pamięci milionów lub miliardów jednostek określają w dużym stopniu ogólną struktu . możemy przekonać się. wszystkie płaty tworzą pary. Wiele znanych teorii próbuje wyjaśnić. Powinien on bowiem silnie reagować na określony rodzaj materiału na wejściu.0fałdowanej tkanki. Zdobywaniu nowych wiadomości muszą towarzyszyć pewne strukturalne lub chemiczne zmiany w mózgu. przedzielonych głęboką szczeliną. Wierzchnia warstwa półkul jest najwyżej zorganizowaną częścią mózgu. Mózg zbudowany jest symetrycznie. Obwody nerwowe pamięci Istnieje prawie całkowita zgodność co do tego. to jest możliwe zbudowanie obwodów nerwowych mających zdolność funkcjonowania jako pamięć. w tym właśnie zawiera się istota pamięci.zarówno przechowywanie informacji sensorycznejjak i pamięć krótkotrwała . jeżeli systemy pamięci bezpośredniej są rezultatem aktywności elektrycznej. poszczególne partie mózgu otrzymały różnorodne nazwy ze'względu na istniejące między nimi różnice anatomiczne (rys. Ale to jeszcze nie wszystko.

że litera A występowała już przedtem (rys. Przypomnijmy. . kiedy impuls nerwowy biegnący wzdłuż aksonu wywołuje reakcję (impuls) neuronu. który z tych trzech możliwych kodów będzie działał. na poziomie synapsy pobudzeniowej następuje przekazanie pobudzenia następnemu neuronowi. rzadko się zdarza. Możliwe. Chociaż nie jest to precyzyjne. Możliwe. Możliwe. docierający do synapsy pobudzeniowej. Na rysunkach podstawowy neuron przedstawiony jest jako kółko z odchodzącą od niego linią. że nastąpiła ekspozycja dużej litery A. Inaczej mówiąc. znajdującego się po drugiej stronie synapsy. że przeszła ona różne stadia rozpoznawania obrazów i została zidentyfikowana jako A. jeśli system rozpoznawania obrazów wykryje obecność litery A. musi istnieć jakiś sposób zapamiętywania tego. Do wyładowania neuronu może okazać się niezbędne oddziaływanie dużej liczby jnipulsów docierających przez synapsy pobudzeniowe. że pojedynczy impuls nerwowy. Istnieją dwa podstawowe rodzaje połączeń synaptycznych -pobudzeniowe i hamujące. Połączenie hamujące zapobiega przekazaniu pobudzenia drugiemu neuronowi. Miejsce.Synapsa i dendryt Wlokno nerwowe (akson) Jądro komórki przegląd obwodów nerwowych. Rozważmy problem utrzymania w pamięci sensorycznego wejścia. Przeanalizujmy jeden z prostszych modeli pamięci.zostanie oddana prawidłowo. a linia to akson łączący dany neuron z innymi.b. zareaguje ten odrębny detektor litery „A". żeby wystarczył jeden impuls. 8-5). Niezależnie od tego. że dla każdej litery istnieje odrębny kod. że na każdy z elementów reaguje specyficzny zespół komórek. tak że litera A jest wyodrębniona dzięki specjalnemu układowi wyładowań nerwowych. załóżmy. Ciało komórki Ciało komórki Akson Synapsa pobudzająca Synapsa hamująca Neuron RYSUNEK 8-4 Akson RYSUNEK 8-3 a. kółko to ciało komórki. błąd dotyczy jedynie liczby impulsów. może wywołać reakcję nowej komórki. Załóżmy. a posługując się jednym impulsem nerwowym znacznie uprościmy wykład. tak że o obecności litery A sygnalizuje specjalna konfiguracja reagujących komórek nerwowych. Źródłu: Eccles (1965). w którym akson tyka się z następną komórką. nosi nazwę połączenia synaptycznego (synapsa). Impuls elektryczny przewodzony przez neuron przechoJZJ z ciała komórki przez akson do ciała następnej komórki. a zatem. Aby ułatwić sobie analizę. Układ nerwowy może reagować w trojaki sposób na wystąpienie litery A.c. pojedyncza komórka nerwowa może mieć tysiące synaps. Połączenie pobudzeniowe-to takie połączenie. że na każdą literę reaguje oddzielna komórka. Istota procesu.

W obwodach przedstawionych na rysunku 8-6 sygnał dochodzący przez włókno X daje początek kolejności zdarzeń w grupie komórek A. pobudzenie obiega cały obwód. Obwód rewerberuje (powtarza) cykl: pojawiający się sygnał sensoryczny uruchamia sekwencję impulsów elektrycznych. Co zatrzymuje rewerberację? Istnieje kilka możliwości. jak i hamujące) licznych zewnętrznych wejść na pętlę mogłyby w konsekwencji doprowadzić Jo przerwania cyrkulacji impulsów. że jakiś sygnał sensoryczny pojawił się w systemie rozpoznawania obrazów i biegnie przez włókna nerwowe X i Y. Druga możliwość-to pojawienie się nowych sygnałów. Selektywna aktywizacja elektryczna określonej pętli nerwowej zapewnia działanie . że na rysunku 8-6 grupy komórek A i B leżą w korze. że we włóknie X pojawiła się określona aktywność. Jedna wypływa z faktu. Również zamierzone lub przypadkowe poddanie mózgu silnemu wstrząsowi elektrycznemu (jak na przykład elektrowstrząsy w terapii psychiatrycznej) może oczywiście powadzić do dezorganizacji aktywności obwodów pamięciowych. wywołując wyładowania kolejnych neuronów. że prawdziwy obwód okrężny musiałby mieć znacznie bardziej komplikowaną budowę. I na koniec.RYSUNI K . Impulsy zaczynają krążyć po pętli. jak też oddziaływania (zarówno pobudzeniowe. Komórka Al reaguje na aktywność włókna X wywołując reakcje komórki A2.. Analogicznie jakaś aktywność w pętli B stanowi „pamięć elektryczną" sygnału B. Obok tych możliwości typu strukturalnego mogą wystąpić zjawiska patologiczne. Załóżmy. które pozostawały zakodowane w postaci sygnałów elektrycznych. wywołany uderzeniem w głowę. inny mechanizm musi bowiem działać w wypadku pamięci krótkotrwałej. Takim przypadkiem pato•ogicznym może być wstrząs mózgu. Trzecia możliwość tkwi w pewnej zawodności samego obwodu nerwowego: impuls dochodzący do jednego ogniwa łańcucha nie zawsze jest w stanie wywołać aktywność w ogniwie następnym. które działają przez czas nieokreślony długo po tym. pojawiający się na wejściu. Najprostszy obwód określany jako obwód pamięci ma kształt zamkniętej pętli. całkowicie przerywające jakąkolwiek aktywność neuronów. Grupy komórek (takie jak A i B) w rzeczywistości działałyby lako znaczne skupiska neuronów występujących w skomplikowanych konfiguracjach. Wówczas reakcje tych włókien mogą być zgodne z którymś i omówionych powyżej kodów. Określony typ informacji.. tak że w efekcie końcowym potok impulsów może wygasnąć.a włókna nerwowe X i Y wychodzą z systemu rozpoznawania obrazów. może on doprowadzić do okresowego wstrzymania aktywności nerwowej i amnezji w odniesieniu Jo tych zdarzeń. Rewerberacja w pętli A stanowi „pamięć elektryczną" tego. Aktywność rewerberacyjna wywołana określonym sygnałem nie może w rzeczywis:ości trwać w nieskończoność. po czym powtarza od nowa swój cykl. które mogą czynnie zahamować uprzednią aktywność rewerberacyjna. nie ma w tym wypadku decydującego znaczenia dla analizy obwodu pamięciowego. jak sygnał przestał działać.• RYSUNEK 8-6 Wejście Komórki pamięci Obwody okrężne (rewerberacyjne). Załóżmy. Aktywność własna tych neuronów. rewerberacja może zostać zahamowana w wyniku jakiegoś „zmęczenia" chemicznego neuronów lub synaps.

nadejście impulsu nerwowego do synapsy uwalnia mediator. Ponieważ DNA zawiera pamięć genetyczną dla każdego jednostkowego organizmu. zarówno pamięć krótkotrwała. oddzielającą akson od ciała komórki. to staną się one pobudzeniowymi. które są przyłączone do łańcucha cząsteczki. utrzymujące się niezbyt długo. konieczne jest wtedy pobudzenie szeregu /. komórka może reagować tylko w takim wypadku. że za każdym razem w trakcie uczenia się nowego materiału mózg zmienia się fizycznie. specyficzna dla każdego organizmu. w którym zachodzi reorganizacja. że właśnie on albo RNA może również przekazywać nabyte doświadczenie. jeżeli kodowanie w pamięci związane jest ze specyficznymi kodami wyładowań nerwowych. Zasady te służą za matrycę do budowy białek. jak i pamięć długotrwała mogą być związane z tymi samymi tkankami nerwowymi. Informacja nerwowa przebywa tę szczelinę za pomocą środków chemicznych. zmagazynowana jest w gigantycznych cząsteczkach kwasu dezoksyrybonukleinowego (DNA). Aby pojedyncza komórka albo grupa komórek były wrażliwe jylko na właściwy układ impulsów. Niezależnie od tego. gdy jest pobudzona przez Jwa impulsy szybko napływające jeden po drugim. że białko uczestniczy w funkcjonowaniu neuronów. że te same mechanizmy mogą brać udział w procesach pamięci. albo jakieś nieznane jeszcze substancje synaptyczne. Tak więc. trzeba dysponować dodatkowymi danymi dotyczącymi stałej struktury pamięci. Informacja genetyczna. pamięć długotrwała może być rezultatem przyrostu nowych synaps. które w zasadzie pełniłyby funkcję hamującą. substancję. po których następuje przerwa określonej długości.pamięci krótkotrwałej. która wydziela się w szczelinie i oddziałuje pobudzająco na ciało komórki. można przyjąć istnienie struktur molekularnych.zmiany chemiczne czy też przyrost nowych synaps . a pamięć długotrwała to stała struktura tych samych neuronów. nazywa się konsolidacją Konsolidacja pamięci zachodzi przypuszczalnie w ciągu dłuższego czasu. którą ona reprezentuje. W układach typu obwodów okrężnych pamięć utrzymuje się dzic^ wzajemnym połączeniom między neuronami. Czy synteza ta nie może również wiązać się z procesami pamięci? Zmiany w RNA a uczenie się Instrukcję dla syntezy białka przenoszoną przez cząsteczkę RNA odkrywamy w charakterystycznej kolejności zasad organicznych. z tą różnicą. Ten proces wprowadzania uzupełnień w obwodzie. że komórka reaguje wyłącznie w wypadku pojawienia się tej specyficznej informacji. że białko wywiera wpływ na transmisję informacji przez szczelinę synaptyczną. Jeżeli pamięć jest reprezentowana pomocą specyficznego układu komórek. W praktyce jednak zmian tych nie udało się zaobserwować. a RNA odgrywa ważną rolę w procesie syntezy nowych białek. powtarzająca się aktywność elektryczna w obwodach nerwowych wywołuję zmiany chemiczne lub strukturalne w samych neuronach. jakie nastręcza obserwacja żywych komórek nerwowych pod mikroskopem w sytuacji.efektjest jeden: właśnie synapsa jest tym miejscem. zmiany w synapsach różnych komórek powinny zachodzić w miarę jednocześnie. kiedy reagują one na nadchodzące impulsy nerwowe. Teoretycznie przynajmniej tego typu zmiany powinny być widoczne: mogłyby więc zostać wykryte podczas mikroskopowych badań neuronów. w strukturach nerwowych muszą występować albo obwody synchronizujące (timing) impulsy w czasie. głównie z powodu wyjątkowych trudności. CHEMIA PAMIĘCI Kiedy odkryto już procesy chemiczne leżące u podstaw dziedziczenia. Zgodnie z innymi poglądami. Jak możemy przedstawić pamie' długotrwałą posługując się tego typu schematem? Konsolidacja. pojawiła się również myśl. Przeanalizujmy obie te hipotezy. mogłaby wówczas łatwo regulować funkcjonowanie połączeń synaptycznych.1 różnych połączeń synaptycznych. Jakim sposobem mogłaby ta informacja chemiczna oddziaływać na przewodzenie synaptyczne? Jedna z możliwości polega na tym. dla różnych rodzajów wspomnień budowane są odrębne obwody nerwowe Aktywność elektryczna tych obwodów odpowiada okresowej ich aktywizacji. Jeżeli teoria ta jest prawdziwa. Zgodnie z dość powszechnie uznawana teorią. Pamięć bezpośrednia zdarzenia jest możliwa dzięki reakcjom elektrycznym na to zdarzenie. Jeżeli pamięć byłaby przechowywana w postaci chemicznej. Tę właśnie okresową aktywność elektryczną określa się terminem pamięć krótkotrwała. jaki system uczestniczyłby w kodowaniu w pamięci długotrwałej . musi też istnieć jakiś mechanizm dekodowania informacji czasowej. logiczne wydaje się założenie. Różnorodna kolejność zasad . Na przykład. Jakie mechanizmy uczestniczą w konsolidacji obwodów pamięciowych? Aby znaleźć odpowiedź na to pytanie. jedno jest pewne: pamięć krótkotrwała ma charakter elektryczny. Tak więc każdy z tych systemów MWO radzi sobie z problemem kodowania w pamięci za pomocą pojedynczych komórek. Jaka by nie była rzeczywiście natura kodowania. Aby nowa informacja została w taki sposób zakodowana. I areszcie. Według tei teorii. ale jeżeli zadziała na nie zestaw impulsów nerwowych. w toku którego zostaje w nim zakodowany nowy ślad pamięciowy. występujących w pewnej określonej sekwencji. przenoszenie tej informacji z DNA do otaczającej protoplazmy następuje dzięki cząsteczkom innego kwasu nukleinowego . Synapsa zmienia się w taki sposób. Na przykład. czy to w synapsie czy też w strukturach uwalniających mediatory chemiczne. a następnie znów dopływa pojedynczy impuls nerwowy (coś w rodzaju alfabetu Morse'a). Wiemy. oznacza ona. że pamięć długotrwała zawarta jest w strukturze molekuł białkowych każdej synapsy. co prowadzi do pojawienia sic nowych obwodów nerwowych. Najczęściej brane są pod uwagę dwie hipotezy: kodowanie chemiczne albo przyrost nowych połączeń synaptycznych. Pamięć długotrwała charakteryzuje się stałą strukturą obwodów nerwowych. Przyjmijmy. że pamięć krótkotrwała to okresowa aktywność elektryczna określonych neuronów.kwasu rybonukleinowego (RNA).

powstaje odruch warunkowy-kurczenie się. nawet jeżeli światłu . a następnie przecięto go na pół uzyskując dwa identyczne osobniki. Oba zwierzęta . Kimble. Kiedy obie połówki w pełni się zregenerowały. nie będzie posiadał nabytej przezeń wiedzy. co można częściowo wyjaśnić trudnościami technicznymi w przeprowadzaniu niezbędnych eksperymentów oraz analizy biochemicznej.daje w rezultacie różne białka. Kiedy pierwsza grupa szczurów opanowała zadanie przeprowadzono próby biochemiczne RNA pobranego z systemu mózgowego zawiadującego orientacją przestrzenną (system przedsionkowy) w obu grupach. IPIaziniec przed eksperymentem. a następnie każda połowa ••generuje się. Dzięki temu płazińce zapewniają eksperymentowi idealne warunki kontrolne: jeżeli trzeba przeprowadzić na tym samym obiekcie dwa różne eksperymenty. Drażnienie prądem poprzedzone jest silnym światłem © Po treningu płaziniec kurczy się na pojawienie się bodźca świetlnego ^warunkowany na światło plaziniec zostaje przecięty na pół RYSUNEK 8-7 © Rezultat: dwa kompletne płazińce © Oba zwierzęta kurczą się na pojawienie się światła. że kolejność tych zasad. na której umieszczony był pokarm. to w jaki sposób dociera ona do części vV Uczenie się po wprowadzeniu zmian w RNA Czy zmiany w RNA powstałe w wyniku uczenia się nowych doświadczeń zawierają informację o zadaniu? Jeden ze sposobów sprawdzenia tego polega na wyuczeniu zwierzęcia wykonywania określonego zadania. O wyborze tego płaskiego robaka zadecydowało to. Po przecięciu ptazińca na pói. przystąpiono do eksperymentu kontrolnego. będąc identyczny genetycznie ze swym bliźniakiem. aby uzyskać dwa identyczne organizmy. Eksperyment jest więc prosty i bezpośredni. które wyrosło z 7cści głowowej .zdają się pamiętać zadanie (McConnell. że efekty uczenia utrzymują się. Jeżeli zaś pamięć utrzymuje się w specjalnych połączeniach nerwów w głowie. To duże zamierzenie. wykazując. 1964). Badania na płazińcach. który odtwarzał ruchy szczurów poddanych pierwszemu eksperymentowi. które wyrosło z części ogonowej. Najpierw wyuczono płazińca wykonywać określone zadania. Zazwyczaj pod wpływem drażnienia prądem płazińce odruchowo się kurczą. płazińce są przecinane na pół. każda z połówek posiada zdolność do regeneracji © P o d wpływem drażnienia prądem plaziniec się kurczy. wydobyciu RNA z odpowiednich części jego układu nerwowego. jak i wyuczone doświadczenia wywarły dający się mierzyć wpływ na RNA. Zarówno powtarzająca się aktywizacja neuronów. Pierwsze badania zaczęły się dość skromnie.. Jeżeli pamięć jest zakodowana chemicznie. że informacja magazynowana jest «• mózgu. Fakt ten jest zadziwiający. to osobnik zregenerowany z części ogonowej. Jacobson. . wystarczy po prostu przeciąć go na dwie części. poprzedzonego silnym światłem.i to. że przecięty na dwie części może z każdej regenerować się w nowy organizm. które regenerowały się z części ogonowej. a następnie posłużeniu się tym RNA do częściowego lub pełnego przekazania nabytej wiedzy innym zwierzętom. grupę kontrolną szczurów obracano we wszystkich kierunkach w specjalnym aparacie. pamiętają r /W iązek między światłem a drażnieniem prądem elektrycznym? Jeżeli nawet informacja o tym przechowywana jest w cząsteczkach RNA. Dlaczego więc płazińce. że obie połowy przechowują zadanie w pamięci. gdy eksponowany jest bodziec świetlny.jc towarzyszy drażnienie elektryczne. 1959). W obu też grupach występowała wyższa niż normalnie koncentracja RNA. Można założyć. i to. Normalnie oczekujemy. W jednym z typowych eksperymentów grupę szczurów uczono wspinania się po drucie na platformę. Aby uwzględnić czystą stymulację występującą w rezultacie wspinania się po drucie. W niku częstego drażnienia prądem. a nawet ich względne stężenia mogą się zmieniać w rezultacie doświadczenia nabywanego przez zwierzęta w sytuacji uczenia się. Po wytworzeniu reakcji na kojarzenie światła z rokiem elektrycznym. Niemniej jednak metoda ta przyniosła pewne rewelacyjne (i bardzo kontrowersyjne) wyniki. Wykryte zmiany okazały się raczej mato skomplikowane. a droga najeżona jest trudnościami. Jednak w grupie poddanej zadaniu eksperymentalnemu zmieniła się również względna koncentracja różnych zasad (Hyden i Egyhazi. to jest możliwe. Jako przedmiot badań wybrano dość dziwne stworzenie z typu płazińców (planaria).

Inne środki farmakologiczne oddziałują na przekazywanie sygnałów nerwowych . że doświadczenie nabyte przez możliwych interpretacji tego zjawiska. Dyskusja nad interpretacją ich wyników była niezwykle burzliwa. A jeżeli nawet pamięć odgrywa w tym jakąś rolę. jak w poprzednim eksperymencie ©Wyuczonego płazińca przecięto na pól i obie połówki umieszczono w roztworze rybonukleazy . że •rimięć jest najbardziej podatna na zaburzający wpływ określonych środków aplikowa. ale żadne z nich nie ma nic przez część głowową (rys. które hamują lub utrudniają syntezę białka. przechowywał wyuczoną informację. które są specyficznie powiązane z syntezą białka i przekazywałem synaptycznym. Skłania to do przypuszczeń. Substancje. Jak należało oczekiwać. Hadania te ujawniły pewne nowe aspekty funkcjonowania pamięci. że kiedy obie części uwarunkowanego na przenoszenia pamięci z jednego zwierzęcia na drugie. że RNA pierwszego przekazywane jest drugiemu robakowi (McConnel. realizują to zmniejszając •'^ć dostępnego RNA lub też pobierając te składniki. Fakt szkodzenia lub osłabienia śladów pamięciowych przez wprowadzenie substancji jicmicznej nie oznacza jeszcze.ilka. środki halucynoj:nne).. Czy to oznacza. Wypró. Najwidoczniej zwierzęta mające Najbardziej frapujące eksperymenty psychologiczne w ostatnich latach dotyczyły taką zdolność potrafią rozprowadzać pamięć po całym organizmie. 8-8). płazińce są dość dziwnym organizmem . używano substancji ułatwiających lub utrudniających syntezę białka. te zaś..-^iywność.względnie fakt. to okazuje się. Im dłuższy odstęp czasu między uczeniem się a zaaplikowa-icm określonych środków. że samo zapamiętywanie oparte jest na kodowaniu jieniicznym..ch zaraz po uczeniu się. Jeżeli wyuczymy płazińca tego.: trucizna. Najczęściej do badań tego typu )a zrozumienia pamięci organizmów wyższych.. które nie mają żadnego znaczenia wyłączając ludzi) w różnorodnych sytuacjach uczenia się. a nie tylko tych. 1961). to osobnik zregenerowany z części głowowej.iiiwiają syntezę białka.. tak jak uprzednio. a płaziniec zregenerowany z części ogonowej nie reaguje Oczywiście. to wykorzystany może być jedynie tów zakończyły się fiaskiem. Istnieje kilka :ialem nakarmimy innego płazińca.! ISZa? © Rybonukleaza zmienia proces tworzenia się RNA w nowej połowie ciała ©Płaziniec zregenerowany z części głowowej reaguje na światło. pojawiły się nowe dane świadczące o analogicznej .|7C/ synapsy. które Gdy dyskusje rozgorzały na dobre.RYSUNEK 8-8 (T)Płaziniec wyuczony reakcja na światło. że płaziniec to względnie prymitywny organizm. a osobnik zregenerowany z części ogonowej nie światło poprzedza zawsze uderzenie prądem. niedobór tlenu. Okazało się.. które są niezbędne do syntezy ... zazwyczaj podwyższają dostępność RNA albo też jego . Bpólnego z pamięcią. Normalne funkcjonowanie układu nerwowego niewątpliwie zależy od i wyzyjnie wyważonego i ściśle regulowanego środowiska chemicznego. eksperymenty z przekazywaniem pamięci wywoływały zawierający informację o wyuczonym odruchu nie zosta! przeniesiony do ponownie olbrzymie zainteresowanie wśród szerokiej publiczności i równocześnie skrajnie scepkształtującej się głowy w toku regeneracji w roztworze rybonukleazy. alkohol. dla nas najbardziej interesujące jest to. że jeśli nawet RNA zawierający nabytą informację rozprzestrzeniany jest iyczny stosunek środowisk naukowych. Ptazirice mające silnie rozwinięte zdolności regenerowania są równocześnie kanibalaświatło płazińca regenerowano w roztworze zawierającym rybonukleazę niszczącą mi-oznacza to. Może on charakterybowywano szereg środków farmakologicznych na różnych żywych stworzeniach (nie jiować się specyficznymi mechanizmami uczenia się. tym większa dawka tych środków jest potrzebna do usunięcia .mają zdolność do Przekazywanie pamięci regeneracji całego ciała z jednego drobnego fragmentu.. 1962. przeprowadzenie podobnych eksperymentów wiąże się z licznymi •rudnościami.idów pamięciowych. a następnie zabijemy go i rozdrobnionym pamiętał wyuczonego uprzednio doświadczenia (Corning i John. że istnieje wiele różnych prawdopodobnych pyjaśnień pozornego sukcesu pierwszych eksperymentów. trzeba Badania chemiczne.. Te trudności między innymi nie pozwalają nam jeszcze na jibrmufowanie właściwych wniosków.. Ostatnie próby powtórzenia tych eksperymenpo całym organizmie (przynajmniej u tego robaka). Przeprowadzono również badania chemiczne innego typu. 1964). że chemicznie RNA. Udział RNA wtym zjawisku potwierdza fakt. że z ochotą pożerają się wzajemnie. że wraz z upływem czasu pamięć staje się coraz .•«. Okazuje się. ogonowej? Oczywiście. W środowisku i :yni łatwo mogą pojawić się zaburzenia wynikające z działania bardzo różnorodnych j :/ynników albo substancji (jak np.

tym mniej prawdopodobne. że na zahamowanie tego typu reakcji lękowej u myszy nie poddanej wstrzyknięciu trzeba jeszcze więcej czasu niż u szczurów Mysz. We wstępnej fazie eksperymentów szczurom eksponowano często głośnc dźwięki. Wyniki te są frapujące. w jakim ilopniu pamiętają oni te słowa. jakie konsekwencje mają te badania dla procesu gromadzenia i przetwarzania informacji. a po ECS sprawdzono. Eksperyment z platformą pomija wiele ważnych problemów. Ponieważ ECS stosuje się również jako technikę terapeutyczną w leczeniu zaburzeń psychicznych u człowieka. Krytyczne niezbędny dla dokonania jej konsolidacji. Ale !przyczyną tego mogą być różne czynniki motywacyjne: należy pamiętać. 8-10). co jest jego naturalną reakcją. to znaczy mniej więcej tyle czasu ile zużywały myszy. 0nś zdarzeniem. Szczury (i ludzie) zazwyczaj podskakują w momencie nagiego.c zwierzętami (rys. której wstrzyknięto dializowany homogenat mózgu niewytrenowanych szczurów potrzebowała 11 dni. Jedną grupę zwierząt przyzwyczajano do silnego dźwięku. że zwierzę zeskoczy nadół2 (rys. Jeżeliby zapamiętał Jakiekolwiek przykre wrażenia. aż zwierzęta przywykły do nich i później już nie reagowały na nie drgnięciem. to znaczy będzie zeskakiwał z platformy otrzymując za każdym razem słabe uderzenia prądem elektrycznym po łapach.uczy się zwierzę przechodzić określonym korytarzem labiryntu w celu uzyskania pożywienia. a drugą do podmuchu powietrza (co normalnie również wywołuje reakcję lękową). że specyficzne ślady pamięciowe zakodowane są w substancjach chemicznych. aby nie poddawać się nieprzyjemnemu działaniu ECS. nawet od szczurów do myszy. że wywołuje ono konwulsje. U biorcy homogenatu mózgu od szczura. W typowym eksperymencie . że pamięć krótkotrwała służy do utrzymywania informacji przez okres 1 Przeprowadzono wiele badań nad związkiem wstrząsu elektrycznego z amnezją wsteczną. Trwało to tak długo. będzie zachowywał się po tym | lak zwierzę niedoświadczone. Zwierzę może w efekcie unikać drogi prowadzącej do pożywienia. po czym sprawdzano jej reakcję na dźwięk. że po każdej próbie otrzymuje ono ECS. Jeżeli możliwe jest przekazywanie informacji zmagazynowanej w pamięci. Nic takiego nie następuje. W czasie aktywności elektrycznej. Zanim będziemy mogli rozstrzygnąć. . natomiast nie występowało osłabienie reakcji na dźwięk. Ylożliwe jest zatem naruszenie stałych śladów zdarzeń przez dezorganizację tej aktywności elektrycznej. silnegr dźwięku. jakie mechanizmy mogą zapewnić działanie podobnego systemu. nowanej myszy wstrzykiwano dializowany homogenat mózgu. Załóżmy. musimy jeszcze poczekać. jak i o przykrym uczuciu wywołanym ECS. Kiedy szczur zeskakuje z platformy. będące wynikiem ECS. wywołanej 'mówienie tych eksperymentów i bibliografie Czytelnik może znaleźć w artykule Deutscha (1969). Im dłuższa przerwa między reakcją a zastosowaniem ECS. od jego prób uniknięcia ECS. Wstrząsy elektryczne H\trzqs elektryczny (electroconvnlsive shock. Jeżeli wymagano od pacjentów taż przed zastosowaniem ECS wyuczenia się listy słów. wzięty z wyuczonych dawców. otrzymuje średnio nieprzyjemne uderzenie prądem elektrycznym. podejmowane były próby badania jego wpływu na pamięć chorego. które nie otrzymały żadnego środka.2 dnia zahamowanie reakcji lękowej . Po wstrzyknięciu homogenatu mózgu niewytrenowanym zwierzętom wystąpiło u nich przeuczenie wyłącznie w odniesieniu do tego specyficznego nawyku. Krata pod platformą jest • podłączona do sieci elektrycznej. czy rzeczywiście przenoszone bylv od jednego do drugiego zwierzęcia jakieś informacje. czy jedynie ogólny wpływ hamujący? Następny eksperyment pokazał. że wszyscy ZABURZENIA PAMIĘCI Jest oczywiste. stawia to przed nami wicie interesujących problemów dotyczących natury pamięci. a substancje te mogą dość swobodnie przenosić się w organizmie i mogą być przekazywane od jednego organizmu do drugiego. Oddziaływanie silnego prądu elektryczno na żywy mózg powoduje zaburzenia pamięci krótkotrwałej. 1965). to okazało się. W eksperymencie z platformą szczur jednak kontynuuje swoje reakcje. • Co można wywnioskować z tego wszystkiego? Ostatecznej odpowiedzi na razie nie mamy. którego wyuczono hamowania reakcji lękowej na strumień powietrza. jego ślad pamięciowy konsoliduje się w pamięci długotrwałej. aby przyzwyczaić się do dźwięku. zauważono hamowanie reakcji tylko na działanie strumienia powietrza. i przyjmijmy. najwidoczniej zwierzę zapomina o nieprzyjemnym uczuciu towarzyszącym uderzeniu prądem po łapach. Oznaczałoby to. w rezultacie otrzymuje uderzenie prądem po łapach i ECS. Wyraźny jest zatem wpływ ECS na pamięć zwierzęcia. że wpływ wstrzyknięcia był rzeczywiście specyficzny. gdzie znajduje się pokarm. Następnie niewytre. Mówiąc inaczej. zwłaszcza gdy zwrócimy uwagę na to. ECS) polega na stosowaniu prądu elektrycznego o takim napięciu. aby zwierzę nie czuło się zbyt wygodnie. Założenie to potwierdza się. Ale jeżeli za każdym razem natychmiast po zeskoczeniu z platformy otrzyma on ECS. W ! warunkach normalnych szczur w tej sytuacji uczy się bardzo szybko (zazwyczaj po jednej próbie) pozostawać jak najdłużej naniewygodnej platformie.formie przekazywania pamięci u szczurów i myszy (Unger. Taka habituacja wymaga około 9 dni treningu. to przejawiałby narastającą niechęć do opuszczenia platformy. U myszy po wstrzyknięć uzyskiwano już średnio po około 1. który został nabyty przez dawcę. aż uzyska się więcej wyników badań eksperymentalnych. Unger i Oceguera -Navarro. czego nie uczono jego dawcy (rys. w takich warunkach nie można odróżnić jego niezdolności do zapamiętania. Jak w tej sytuacji wyjaśnić kodowanie w neuronach? Brak jakichkolwiek danych o tym.8-10) szczura umieszcza się na wysokiej platformie o tak małych rozmiarach. 1966. Okazało się jednak.zaskakując rezultat. pozostaje jednak niejasne. suzyskane rezultaty były niezupełnie przekonywające. 8-9). Wielu uczonych odnosi się dość sceptycznie do tych spraw. że w eksperymencie stawia się inne zadania . że zapominają więcej niż normalnie.

Ale.minionych zdarzeń (rys. ludzi co najmniej w odniesieniu do bardzo niedawnych zdarzeń.6 dnia . którym wstrzyknięto homogenat mózgu grupy B. a prócz tego wskazują na pewne kierunki badań nad pamięcią.. 8-11). jak poważne jest uszkodzenie. C4 I aż 15 dni. aby wyuczyć się niereagowania na silny hałas .. nie zapomina zdarzeń z odległej przeszłości. powstałego wskutek upadku.9 dnia . . uderzenia w głowę lub też wskutek wstrząsu elektrycznego. Po doznanym urazie linia zaciera się poczynając od Amnezje lomentu. mogą przyzwyczaić się uczą się nie reagować na silny do silnego hałasu podmuch powietrza po 4. Minezją wsteczną nie pamięta zdarzeń sprzed wypadku. przy czym to zacieranie rozciąga się wstecz Wstrząs elektryczny może zaburzyć proces uczenia się u zwierząt i wywołać amnczjęu Proporcjonalnie do tego. Najczęściej budzi w nich silny lęk i mało ich interesuje wyuczenie się listy nie powiązanych ze sobą nożna ją zaobserwować w następstwie silnego wstrząsu mózgu. uczą się nie reagować na silny dźwięk już po 1. którym wstrzyknięto Ale nawet po 8 dniach nie homogenat mózgu grupy A.. Można więc przedstawić pamięć w postaci prostej linii rozciągniętej w czasie. Człowiek dotknięty słów (patrz też Williams.. którym wstrzyknięto homogenat mózgu grupy C. potrzebują aż 12 dni. co dziwniejsze.. BANG Szczury normalnie przejawiają reakcję lękową na głośny dźwięk albo inne nieoczekiwane zdarzenie Szczury grupy B wyuczono nie bać się silnego hałasu Homogenat mózgu szczurów grupy B wstrzyknięto nie trenowanym zwierzętom Zwierzęta. 1966).. aby wyuczyć się niereagowania na podmuch powietrza chorzy cierpią na takie lub inne zaburzenia psychiczne. zazwyczaj oczekiwana terapia Typowa forma amnezji nosi nazwę amnezji wstecznej (retwgmde amnesid). Te skutki amnezji same W miarę powrotu chorego do zdrowia jako pierwsze pojawiają się wspomnienia dawno w sobie są interesujące. kiedy nastąpił wypadek...RYSUNEK 8-9 Szczury grupy A wyuczono nie bać się podmuchu powietrza Homogenat mózgu szczurów grupy A wstrzyknięto nie trenowanym zwierzętom Zwierzęta. Ale nawet po 12 dniach nie mogą przyzwyczaić się do silnego podmuchu powietrza Cl Grupa kontrolna C nie jest trenowana w ogóle Homogenat mózgu szczurów grupy C wstrzyknięto nie trenowanym zwierzętom Zwierzęta.

pod platformy i otrzymuje słaby którą znajduje się krata wstrząs elektryczny podłączona do sieci elektrycznej Szczura zabrano z platformy © Szczur zostaje ponownie umieszczony na platformie Szczur nie schodzi z platformy Szczur zostaje umieszczony Szczur usiłuje zeskoczyć z na wysokiej platformie.Szczur zostaje umieszczony Szczur usiłuje zeskoczyć z na wysokiej platformie. pod platformy i otrzymuje słaby którą znajduje się krata podłączona do sieci elektrycznej wstrząs elektryczny © © Szczur zostaje zdjęty z platformy i poddany silnemu wstrząsowi elektrycznemu Szczur zostaje ponownie umieszczony na platformie Szczur zeskakuje z platformy .

na przykład rozumienie i posługiwanie się Szykiem. Najwidoczniej ślady pamięciowe w rzeczywistości nie były zatarte. tae rodzaje przechowywanej informacji. Hipotetyczne fazy odzyskiwania pamięci po amnezji wstecznej. Przebieg zapominania i odzyskiwania pamięci w sytuacji amnezji wstecznej ma istotne Baczenie dla wyjaśnienia sposobu funkcjonowania pamięci. zależy od wielu czynników. w jakim stopniu pamięć ostatecznie powróci. pozostają nienaruszone. że do konsolidacji pamięci niezbędny jest odpowiedni f t okres czasu. poczynając od bardzo odległej przeszłości aż do teraźniejszości. że uraz wpływa wyłącznie na pamięć o zdarzeniach z przeszłości. Zjawisko to często wykorzystywane • jako potwierdzenie faktu. a raczej zakryte. Ostatnie kilka minut przed wypadkiem nie wydają oe się jednak możliwe do odtworzenia.ZABURZENIA PAMIĘCI 319 RYSUNEK 8-11. . Źródło: Barbizet (1970). że pacjent sam tłumi nieświadomie określone wspomnienia. w których ludzie tracą pamięć na wiele lat. a jeżeli już się zdarzają. w rzeczywistości występują dość rzadko. innymi słowy bywają często związane z tym. Po odpowiednim leczeniu psychiatrycznym m ż sobie wszystko przypomnieć). to według wszelkiego prawdopodobieństwa spowodowane są częściej przez czynniki psychiczne niż przez yrazy fizyczne mózgu. Przede wszystkim należy Wrócić uwagę na to. ale powraca ona prawie u wszystkich. (Historie oglądane czasem na ekranie. 'roces powrotu pamięci wydaje się procesem odkrywania kolejnych zapisów w pamięci. że pewne -Odzaje uszkodzeń mózgu wpływają z kolei tylko na funkcje mowy. W dalszych rozważaniach wykażemy. że darzenia zachodzące w momencie wypadku znajdowały się tylko w pamięci krótkoIrwałej i nie zdążyły przejść do pamięci długotrwałej. nie naruszając przy ?tn pamięci przeszłych zdarzeń. To. Fakt ten służy do potwierdzenia hipotezy.

że staje się ona niedostępna Tak więc samo przechowywanie informacji najwyraźniej jest czymś odrębnym od procesów związanych z wydobywaniem przechowywanych śladów pamięciowych. że im większy jest odstęp między uczeniem się a wprowadzeniem środka farmakologicznego. Być może. On to właśnie opowiedział tę historię: „Przedstawiono mi N. po czym zapytał mnie: Wickelgren to niemieckie nazwisko. I wykonywał szereg czynności i mógł nawet podtrzymać typową rozmowę towarzyską. nieprawdaż? Nie.M. Możliwe.T. Bez trudności zapamiętujemy przez krótki czas dopiero co zaszłe Pewna niepokojąca niezgodność występuje w odniesieniu do czasu trwania pamięci krótkotrwałej u ludzn zwierząt. oczywiście. Historyjka poniższa dobrze ilustruje jego trudności.A. informacja będzie automatycznie zarejestrowana w pamięci długotrwałej. którego nazwiemy N.A. Jednym z psychologów badających zaburzenia pamięci u N. a następnie udałem się do swojego gabinetu. tym większą jego dawkę należy zaaplikować. Cynika z tego. . Osoba. Nie oznacza to jednak. w kilka miesięcy po wypadku. i byłaby przekonana. 3 jarzenia. a ponadto. skandynawskie. że pamięć krótkotrwała u człowieka może trwać jedynie przez czas od 20 do 30 sek. W zachowaniu jego pojawiła się tylko jedna niezwykła rzecz-najwyraźniej nie potrafił zatrzymać dłużej w pamięci żadnych nowych zdarzeń.A.Ponieważ po urazie pamięć stopniowo powraca.A. dlaczegożby inaczej stare wspomnienia miały być najodporniejsze na działanie szoku pourazowego. Aby jakoś spędzić czas. czy też po prostu starsze ślady są trudniej dostępne od nowych i dlatego nie łatwo jest je zniszczyć? Na pytanie to trudno odpowiedzieć.A. Sugeruje to nam dwie właściwości natury pamięci. Po pierwsze. \ ^poznajmy się z zaburzeniami pamięci u chorego. w jakim zachodziły zdarzenia. W następnym rozdziale zobaczymy. Wróćmy raz jeszcze do dziwnego przebiegu powrotu pamięci po amnezji. która spotkałaby przypadkowo N. Ostrze floretu przeszło przez dość cienką kość nosową i przedostało się do i nlózgu. gdzie przebywałem chyba przez pięć minut. Po drugie. Porozmawiałem z nim około pięciu minut. że właśnie trudność w przypominaniu sobie dawnych zdarzeń wiąże się z ich wyraźną odpornością na amnezję. ale bardziej trwałe zapamiętanie tych zdarzeń wymaga aktywnego wysiłku. Irlandzkie? Nie. że kiedy pamięć krótkotrwała funkcjonuje prawidłowo. wywołującego zacieranie się pamięci. Proces odzyskiwania pamięcj przebiega od dalekiej przeszłości do teraźniejszości. to i przywołać je powinno być najłatwiej? Możliwe. uraz oddziałuje tylko na silniejsze. W badaniach z ludźmi pamięć krótkotrwałą szacuje się w sekundach. Ponownie zostałem mu przedstawiony. jest zgodny z poprzednimi wynikami dotyczącymi skutków 3 działania ECS . N. nieprawdaż? Nie. bardziej dostępne wspomnienia. jeśli nastąpi wspomnienia te pojawiają się w pierwszej kolejności. Chodził normalnie. Pełnił on i służbę wojskową w jakiejś nudnej bazie wojskowej. Irlandzkie? Nie. że do przechowania informacji w pamięci długotrwałej potrzeba czegoś więcej. że wraz z upływem czasu pamięć w jakiś sposób wzmacnia się automatycznie. Skandynawskie? Tak. najwidoczniej szok pourazowy nj„ likwiduje nagromadzonej informacji. Jak już wspominaliśmy. przypadki H. taka kolejność odzyskiwania pamięci świadczyłaby o tym. że pamięć krótkotrwała trwa co najmniej jedną godzinę. gdyby były one najtrwalsze. który pracował w Massachusetts Institute of Technology. Badania na zwierzętach przy użyciu ECS wskazują. Utrata wspomnień z dalekiej przeszłości jest najmniej prawdopodobna. Jeżeli tak jest istotnie. w maleńkiej kawiarence Wydziału Psychologicznego M. i N. a wspomnienia z niedawnej przeszłości najbardziej nań podatne? Ale podobne rozumowanie przeczy najwyraźniej zdrowemu rozsądkowi. że zdarzenie przechowywane przez pierwsze 24 godziny pochodzi z pamięci krótkotrwałej. był profesor Wayne Wickelgren.I.A. że starsze ślady są trwalsze (jak sugerowano wyżej). Zazwyczaj trudno jest nam przypomnieć sobie dawne zdarzenia. A przecież. popatrzył na mnie tak jakby widział mnie po raz pierwszy w życiu. inaczej byłoby niezrozumiałe. to niemieckie nazwisko. Odbyło się to w następujący sposób. a przez to. aniżeli krótkotrwałej rewerberacji elektrycznej. że uraz rozprzestrzenia się od teraźniejszości-bez wątpienia najbardziej dostępnej dla naszej pamięci-do przeszłości poprzez szlaki strukturalne pamięci długotrwałej. dlaczego przebieg odzyskiwania pamięci tak silnie zależy od czasu. stwierdzono. zajmował się . Kiedy wróciłem. a po prostu powoduje. Możliwe. aby uzyskać ten efekt.A. że stare wspomnienia są trwalsze niż nowe. Fakt. Uszkodzenie pamięci krótkotrwałej najwidoczniej wpływa na przechowywanie informacji w pamięci długotrwałej. usłyszawszy moje nazwisko zapytał: Wickelgren. N.A. odpowiedziałem. Czy następuje to w związku z tym. to powinniśmy ponownie przeanalizować niektóre z badań dotyczących chemicznej natury pamięci. że jest on całkowicie zdrowym człowiekiem. że zdarzenia zaistniałe w ostatnich kilku minutach przed urazem mózgu nie przypominają się nigdy. Pewnego razu spadł ochraniacz z floretu jego przeciwnika i N. ijchtunkiem. W niektórych z tych badań przyjmuje się. informacja dotycząca czasu wystąpienia tego czy innego zdarzenia służy najwidoczniej za ważną wskazówkę w późniejszym przypomnieniu g0 sobie. został j zraniony.

pierwszy materiał eksperymentalny. lecz. jeśli jednocześnie nie lOtrafi wprowadzić do systemu pamięci nowego materiału? Nawet H. Bardziej szczegółowy opis testów stosowanych w tego typu przypadkach patrz seria artykułów. który poddany by| dokładnym badaniom. Było dla niego oczywiste. (Milner. ale jak się okazało.T. i H. nawet opartych na dwuznaczności semantycznej".. niemniej ważne jest ż j rozróżnienie operacji zapewniających dostęp do informacji przechowywanej w pamięci jługotrwałej oraz operacji zapewniających nowej informacji wejście do pamięci dlugo:rwaiej.M. wydawała się zupełnie normalna. N. to uzyskanie niezbędnych danych jest rzeczą niezwykle trudną. A. A. cierpiał on na silne ataki epileptyczne. A. Pewnego razu. nie mógł sobie nic przypomnieć z wydarzeń ubiegłego dnia. a to dlatego.A.iaczenia słów ze swojej pamięci trwałej. że zaburzenie neurologiczne nie jest całkowite? Na przykład.I. jego LI. Jak żyją ludzie z podobnymi uszkodzeniami mózgu? Inny chory. bezpośrednia informacja) Chociaż sama rozmowa z N. okazało się. . Wejście informacji do pamięci krótkotrwałej oraz wydobycie jej są. M. 211-282. aby włączyć magnetofon i pozostałą aparaturę. Corkin i Teuber. Przy innej okazji zauważył: »Każdy dzień jest sam dla siebie.. pomyśleliśmy. że warto byłoby włączyć go do naszych eksperymentów. gdzie się znajduje i jak się tu dostał. szurnie istotę żartów. U pacjenta H. co działo się wcześniej".M. Oczywiście.M. pytano go: „Czy jest pan gotów?". to H. który dopiero zaczyna orientować się w otoczeniu. zazwyczaj wysłuchiwał naszych objaśnień. Zakłócenie tej pamięci zaburza zdolność do tworzenia bardziej trwałych śladów napływających informacji. bardzo to komplikuje prace eksperymentalne z tego typu chorymi.M. że potrafią wydobywać 4 Nawiasem mówiąc. Kiedy wszystko było przygotowane i pozostawało zaprezentować N. Ale nie wyszliśmy poza podanie instrukcji. Jednakże próby wyuczenia go technik mnemotechnicznych w celu dalszej poprawy jego pamięci zakończyły się całkowitym niepowodzeniem. Ale procesy zapewniające przekształcenie tego materiału krótkotrwałego w materiał trwały są wybiórczo zaburzone. co oznacza.nlysłowe. Często starając się przedstawić typowy opis swojego.A. zaś zdolność do uczenia się nie poprawiła się w ogóle zbiegiem czasu. że nie pamięta tego. zachował zdolność normalnego rozumienia mowy: „Może powtarzać i przekształcać zdania ze skomplikowaną składnią. które ukazały się w czasopiśmie „Neuropsychologia" 1968. nieuszkodzone.T. t. problemów nie związanych z pamięcią. niezbędne do rozumienia i posługiwania się językiem.M. jeszcze nie rozumie w pełni sytuacji. na co on niezmiennie odpowiadał: „Gotowy. kiwał głową i mówił: „Świetnie. bez względu na to. że pewnych rzeczy mogą się nauczyć. Mogą zatem posługiwać się tym systemem. Dokładnie w tej kolejności co uprzednio (Wickelgren. |968). Typ uszkodzenia mózgu u tych chorych stawia przed nami kilka problemów dotyczących mechanizmów pamięci. powierzchowna pamięć mówi nam coś o naturze procesów pamięciowych. Chory z omawianymi wyżej zaburzeniami jest zdolny do tworzenia wspomnień krótkotrwałych. zaczynamy!" Wtedy eksperymentator odwracał się. kiedy N. że jest to »podobne do przebudzenia się ze snu«. W dodatku cierpią oni wskutek innych problemów wynikających z defektu neurologicznego. wszystko trzeba było zaczynać od nowa. U wielu chorych cierpiących na zaburzenia pamięci można zaobserwować różnicę w zdolności do uczenia się materiału werbalnego i niewerbalnego. ale nie mógł zapamiętać nowych rzeczy. Niemniej jednak „mgliście zdawał sobie sprawę" z takich rzeczy.8). że jakkolwiek chorzy tego typu mogą dostarczyć nadzwyczaj pożytecznych informacji dotyczących pamięci. Czego mogą się uczyć pacjenci tego typu? Trudno jest odpowiedzieć na to pytanie. „Przez trzy noce w Clinical Research Center pacjent wzywał nocną pielęgniarkę! przepraszając ją gorąco wypytywał. Kiedy miał lat 27 nie mógł już dłużej pracować i wskutek krańcowo złego samopoczucia zdecydował się na poddanie operacji chirurgicznej (usunięto mu środkowe partie płatów skroniowych). ponieważ pozwoliłoby to na porównanie jego pamięci z pamięcią innych badanych. Mechanizmy pamięci Pewne ogólne cechy charakterystyczne pamięci wyłaniają się z badań nad rodzajami jej osłabienia powstałymi w wyniku zaburzeń neurologicznych. nie gą jedynie wprowadzić do niego nic nowego.. Zdolność do opanowania nowego materiału może również zależeć od rodzaju informacji. 196. że bardzo ważne jest rozróżnienie informacji przechowywanej • w pamięci i procesów związanych z jej wydobyciem. (Milner i inni. do czego? Chcecie. Jasne jest. 6. że leży w szpitalu. Oto jak badający H. u pacjenta N.Skandynawskie? Tak". odwiedził M. Ustaliliśmy wcześniej. Jeden z nas pracował z profesorem Wickelgrenem badając pamięć krótkotrwałą studentów Harwardu i M. Omówione tam są też przypadki obu pacjentów N. żebym coś zrobił? Z czasem Wickelgren miał więcej szczęścia. z wyjątkiem jednego-wejścia do pamięci długotrwałej. Jak więc chory może wykonywać złożone procesy . nie mógł opisać. jak widać. czyli typowej pamięci krótkotrwałej oraz „pamięci pracującej". kiedy jeden z nas badał go w Uniwersytecie Kalifornijskim (około 5 lat po opisanym wypadku). s. tak jakby do tego momentu nic nje zostało powiedziane4. Czy ta słaba. jaką radość czy smutek mi przynosi«. tak że. A. będących przyczyną trudności motywacyjnych i emocjonalnych podczas prowadzenia tych badań. stanu. p0 zabiegu zniknęły ataki epilepsji. Ich systemy pamięciowe działają najwidoczniej prawidłowo pod każdym względem. to kiedy zostają przerwana.ale nasze początkowe trudności ilustrują fakt. pacjent z najbardziej ostro przejawiającymi się zaburzeniami.. qlO fo bardzo istotna różnica. Jego doświadczenie życiowe to doświadczenie człowieka. Ale krótko: . jakie zajęcie 1 wykonuje w państwowym ośrodku rehabilitacyjnym (przymocowywanie zapałek do kawałków kartonu) nawet po 6 miesiącach codziennego wykonywania tej czynności. podniósł się do 118 (do operacji wynosił 104). Zdarzenia przez krótki czas po wystąpieniu utrzymują się w pamięci krótkotrwałej.I. H. opisuje jego życie. w okresie następującym po wypadku pamięć jego stopniowo polepszyła się. czy też po prostu wskazuje. Chorzy mogą prowadzić rozmowę. jak śmierć swojego ojca czy zabójstwo prezydenta Kennedy'ego. niezbędnej do śledzenia informacji w miarę wydobywania jej z pamięci długotrwałej. stwierdzał. iż nastąpił pewien wzrost zdolności do uczenia się.

Dlatego niektórzy uczeni przypuszczają. poprzedzone Jeśli". Dwie półkule mózgu komunikują się między sobą za pośrednictwem masy włókien nerwowych. typowych dla chorych i JEDEN MÓZG CZY DWA MÓZGI? Ciało ludzkie jest symetryczne.trwałe utrzymanie w pamięci nie wystarcza do długotrwałego przechowania inforrna-Człowiek może okazać się niezdolny do przyswojenia sobie nowej informacji. . jak i po operacji neurochirur•icznej. aby przypuszczać. że specyficzny ślad pamięciowy przechowywany jest w jakiejś ściśle określonej części mózgu. znane jako prawo działania masy (Law of Mass Action). Wyłania się tu jednak pewna komplikacja. tym bardziej wyraziste będzie wspomnienie. Zadziwiające jest to. ' Ci z Was. że uszkodzone zostały specyficzne r |ady pamięciowe. tym poważniejsze są jego skutki dla pacjenta. mimo wszystko będzie to „tak". że pamięć krótkotrwała funkcjonuje u niego normalnie. Ponadto ustalono również. chociaż przechowywanie p 0 ? 0 staje w normie. że utrwalone określone ślady pamięciowe są prawie niezniszczalne. wzrokowej i dotykowej oraz ośrodki regulacji aktywności mięśniowej. Ten sam rezultat uwidacznia się w badaniu zaburzeń pamięci. dwie nogi. To ostatnie stwierdzenie. że uszkodzenia potylicznych części mózgu powodują zaburzenia widzenia. Można utracić pamięć dotyczącą pewnego ograniczonego odcinka u. Było to podstawą do sformułowania pierwszych ogólnych stwierdzeń dotyczących lokalizacji funkcji. pomimo poważnych uszkodzeń znacznych części mózgu. Ponadt mechanizmy wydobywania informacji należy traktować oddzielnie od mechanizmowi • przechowywania. że pamięć o wyuczonym zadaniu uległa zaburzeniu proporcjonalnie do ilości (wagi) uszkodzonej tkanki mózgowej. to wtedy druga funkcjonująca połowa przejmuje wszystkie jej czynności? Odpowiedź na wszystkie te pytania brzmi tak: chociaż będzie to ostrożne. Okazuje się. powstałymi zarówno po urazie. a druga inne? Może dzieje się tak. że jest to coś więcej niż wynik zaburzenia pewnych funkcji wydobywania informacji.iiychmiast uchwycą analogię. "i. Nie udało mu się jednak znaleźć jakichkolwiek dowodów na to. Ale czy to oznacza. utrudniającego odtworzenie starych wspomnień. przy czym żadna z tych części oddzielnie nie jest niezbędna. Niestety analogia ta jest zbyt uproszczona. W żadnym wypadku nie udało się stwierdzić. którzy wiedzą. mając nadzieję. pamięć pozostaje w stanie prawie niezaburzonym. Tak w' procesy związane z przechowywaniem starej informacji i zdobywaniem nowej wydają s' odrębne od siebie i człowiek może zachować jedne z nich mimo braku drugich. ale im więcej ich jest włączonych. 1950). W związku z symetrią w anatomii dwóch półkul mózgowych nasuwa się natychmiast pytanie. jak i u zwierząt. oczywiste pytanie: z jakimi strukturami mózgu związane są te różnorodne funkcje? Cz\ istnieją specyficzne części mózgu odpowiedzialne za procesy gromadzenia i wydobywa. Jaki wypływa stąd ogólny wniosek? Możliwe. W wyniku tych obserwacji dość szybko ustalono. dwie półkule będące prawie dokładnymi swoimi kopiami. Uczył zwierzęta wykonywania różnorodnych zadań.J starych i ma poważne trudności ze swą pamięcią. Jak dotąd modeli hologramowych nic zastosowano do wystarczającej liczby problemów pamięci ludzkiej. tak właśnie powstało prawo działania masy. kiedy chory ]lC !Je może przypomnieć sobie określonych zdarzeń. szkodzenia mi mózgu. że zarówno u ludzi. w jaki sposób obraz wzrokowy jest odwzorowany w formie hologramu. będzierm mogli przystąpić do ich dokładnego zbadania. Zamiast tego odkrył on. ale dobrze utrwalony ślad jakiegoś zdarzenia 7. aby można byk) ocenić ich wartość. 8-12). że kiedy jedna i półkul próżnuje. Im znaczniejsze są uszkodzenia mózgu. chroniąc ją w ten sposób na wypadek uszkodzenia drugiej półkuli? A może dzielą się one pracą tak. śladów nerwowych określonych wspomnień. szczególnie u osobników praworęcznych. że informacja napływająca z zewnątrz odciska się na ciągłej aktywności zachodzącej w niózgu. i ponadto zaburzenie procesu wydobycia może dotyczyć jedyni' specyficznych rodzajów informacji. Każda półkula ma własne ośrodki odbioru informacji słuchowej. czy obie półkule mózgowe mogą funkcjonować niezależnie jedna od drugiej. zwanych ciałem modzelowatym (corpus callosum) (rys. że jedna z półkul podejmuje jedne operacje.lS może zostać usunięty w wyniku zabiegu chirurgicznego. że uszkodzenie lewej półkuli mózgu ma wpływ na mowę. Dane anatomiczne nie wykluczają takiej możliwości. pochodzi z pionierskich prac psychologa Lashleya (1931. W takim wypadku każdy specyficzny ślad pamięciowy będzie związany z obszernymi częściami mózgu. nie mamy podstaw. że pamięć nie jest zlokalizowana w ściśle określonych częściach. ma bardzo ogólny charakter. powściągliwe „tak". jaka zdaje się wynikać z tych obserwacji. nie potradi odróżnić nowych zdarzeń . nawet można sądzić. Wydobywanie może być zaburzone. „być może". że istnieją również dwa odrębne systemy pamięci? Czy każda z półkul przechowuje tę samą informację. nia informacji? Jeżeli uda nam się ustalić lokalizację tych funkcji pamięci. Nawet wówczas. Jedyna prawidłowość. a uszkodzenie części czołowych-zaburzenia procesów emocjonalnych i motywacyjnych. Mamy dwie ręce. ale rozsiana po całym mózgu. Mamy również dwa mózgi albo inaczej. i k POSZUKIWANIE LOKALIZACJI PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ Pierwsze informacje dotyczące lokalizacji różnych funkcji w mózgu pochodzą z bardzo ogólnych obserwacji chorych z uszkodzeniami mózgu. dwoje oczu i dwoje uszu. rozproszonego L lądu występującej aktywności5. a następnie niszczył operacyjnie różne części ich mózgu. Trzeba wyjaśnić znacznie więcej Ihkiów dotyczących pamięci ludzkiej niż tylko prawo działania masy. „ale". Każdy narząd zmysłu wysyła swoją informację do obu półkul mózgu. a pamięć polega jedynie na zmianach tego kompleksowego. j^ . Poszukiwał on engramów. wykonuje nieznaczną pracę albo też jest całkowicie bezczynna. W miarę jak zaczyna zarysowywać się ogólna charakterystyka pamięci wyłania $j. że odkryje miejsce przechowywania pamięci o danym zadaniu. jak to się dzieje w wypadku amnezji.

że soczewka oka daje odwrócony obraz.bydwu oczu.ch. która dzieliłaby pole widzenia na dwie równe części w momencie. co spostrzegane jest lewą połową siatkówki. tak że pojawia się jedno wyraźne spostrzeżenie i ślad pamięciowy? Podstawowe pytanie. która dociera t|o jego drugiej półkuli? Aby znaleźć odpowiedź. Nie istnieje jednak żadna linia pionowa. W systemie tym wszystko. Czy zwierzę będzie mogło właściwie wykonać zadanie'' Sygnał z lewej strony Sygnał z prawej strony Reakcja lewej ręki Reakcja prawej ręki RYSUNEK 8-13 Sygnał z prawej strony dociera do lewej półkuli Sygnał z lewej strony dociera do prawej półkuli . przy którym tylko jedna półkula mózgowa otrzymuje informację sensoryczną. trzeba nauczyć zwierzę wykonywania zadania. a wszystko spostrzegane prawą połową-do prawej. W jaki więc sposób następuje koordynacja informacji docierającej do obu półkul. kiedy tylko druga półkula (nie wyuczona półkula) może odbierać bodziec testowy. Następnie należy wykonać próby sprawdzające w warunkach. przedmioty znajdujące się na lewo odbijają się w prawej połowie siatkówki.Rozszczepienie mózgu u zwierząt \stem wzrokowy stanowi doskonały sprawdzian funkcjonowania obu półkul mózgoi. brzmi: w jaki sposób informacja docierająca do jednej półkuli mózgu współdziała z informacją. dlatego. (Pamiętajcie. na które musimy znaleźć odpowiedź. kiedy patrzymy prosto przed siebie. dociera do !-\vej półkuli mózgu. Dotyczy to . a zatem i w prawej półkuli mózgu). kiedy patrzycie prosto przed siebie.

żeby informacja sensoryczną docierała tylko do jednej j półkuli mózgowej. Następnie zwierzę z przeciętym skrzyżowaniem wzrokowym uczy się wykonywać określone zadanie. Dwie substancje chemiczne . Tym razem tuż po opanowaniu zadania. że eksperyment zaczyna się dokładnie tak samo jak poprzedni. która. 1962). która z półkul odbiera informację sensoryczną. Mając wpływ na to. (y^u. który był poddany tej operacji. że tylko proste zadania są przechowywane w obu półkulach. Można to uzyskać za pomocą środków chemicznych. (Faktem jest. Powróćmy do naszego doświadczenia: po zahamowaniu aktywności prawej półkuli za pomocą środków chemicznych następuje uczenie zwierzęcia. posługując się przy tym wyłącznie lewym okiem. być może.przekazywanie informacji [jeżeli ono rzeczywiście zachodzi). czy prawa półkula jego mózgu wie to. System taki gwarantowałby również pozytywny rezultat opisanego eksperymentu. oznacza to... idące od oczu do mózgi. zachowuje się całkiem normalnie. że niezbędne jest przecięcie odwracalne. gdy zahamowana jest aktywność lewej półkuli. Załóżmy. Najwidoczniej duplikaty śladów pamięciowych tworzą się właśnie w czasie uczenia się zadania7. Stawia to przed nami kilka interesujących pytań: jakie funkcje pamięci może realizować niema półkula mózgu? Czy może rozpoznać cokolwiek? Czy może zapamiętywać? Rozważmy typowe zachowanie pacjenta. Myers. Niektórzy badacze sądzą. Teraz jego prawa półkula nie ma połączenia z lewą i nie może posłużyć się informacją. która pozwalałaby okresowo wyłączyć działanie jednej „ófkuli. chociaż prawa półkula jego mózgu nigdy przedtem nie odebrała bezpośrednio niezbędnej informacji.0I11ycyna i chlorek potasu . Najwidocz6 niej obie półkule przechowują informację dotyczącą nabytego doświadczenia . W lewej półkuli : znajdują się zwykle informacje niezbędne w procćsie przetwarzania symboli językowych. 1960. przechowywana jest tylko w lewej półkuli. Krytyczne omówienie tego rodzaju badań (z intencją podważenia całej interpretacji dotyczącej pamięci) awiera artykuł Deutscha (1969). ale w czasie prób sprawdzających z prawą półkulą ma ona po prostu swobodny dostęp do informacji zgromadzonej w lewej półkuli. zwierzenie jest w stanie wyuczyć <c nawet prostych zadań wymagających odróżnienia bodźców. Jeżeli duplikaty śladów pamięciowych nie istnieją w prawej półkuli.Na rysunku 8-13 przedstawione zostały włókna wzrokowe. Następnie przeprowadzona zostaje próba sprawdzająca w sytuacji. że niektórzy ludzie rodzą się z tym j defektem i żyją długie lata bez problemu. u którego dokonano chirurgicznej operacji ! rozdzielenia półkul mózgowych w celu wstrzymania objawów epileptycznych. Drugie wyjaśnienie sprowadza się do tego. stawiając określone problemy. Zwierzę w pełni radzi sobie z zadaniem.wywołują okresowe stłumienie aktywności elektrycznej w i_orze mózgowej. której dokonywano na zwierzętach. Zastosowanie tych i •ubstancji chemicznych pozwala na okresową deaktywację jednej z półkul. ! Rozszczepienie mózgu u człowieka ' W odróżnieniu od mózgu zwierzęcia. Jeżeli stłumienie obejmuje całą korę. Dla postronnego obserwatora człowiek. aby mogło nastąpić . a następnie przeprowadzić próbę sprawdzającą. robi się przerwę. Jeżeli poprowadzić cięcie przez środek skrzyżowania wzrokowego. Jednakże zadanie mimo to zostaje rozwiązane. Odpowiedź brzmi twierdząco. Półkule mózgowe prawa i lewa najwidoczniej są zorientowane nawzajem w tym. a prawa od pra\veg0 To pierwsza próba eksperymentu. przecinamy dodatkowo ciało modzelowate. bez konieczności przecinania skrzyżowania wzrokowego oraz ciała modzelowatego. czasami tak samo dobrze za pomocą prawego oka. Okazuje się. obie półkule mózgu ludzkiego zdają się być • wyspecjalizowane pod względem rodzaju gromadzonych informacji. 8-14). która z nich podlega próbom uczenia się zadania. czego nauczyła się lewa. Jak to się dzieje? Można przyjąć dwa wyjaśnienia. ponieważ przeprowadza sieje w jakiś czas po wyuczeniu zadania i przez ten okres ślad pamięciowy może zostać przeniesiony. co powoduje przerwanie linii komunikacyjnych między dwiema półkulami. następnie zwierzę uczy się wykonywać określone zadanie. należy spowodować. możemy wypróbować możliwości zapamiętywania tych n formacji przez każdą z półkul mózgowych (rys. Operacja j ta jest podobna do tej. a następnie przekazywane są przez ciało modzelowate do drugiej jego półkuli? Doświadczenie z przecięciem ciała modzelowatego nie daje odpowiedzi na to pytanie. zwierzę nie będzie mogło rozwiązać zadania. to znaczy od przecięcia skrzyżowania wzrokowego. spotykające się i krzyżujące w miejscu zwanym skrzyżowaniem wzrokowym. i . że zwierzę nie może wykonać zadania -zachowuje się tak jak gdyby nigdy wcześniej nie znalazło się w podobnej sytuacji. a zadania „złożone" pozostają w jednej (por. co robi każda z nich. Pełniejsze omówienie tego tematu zawiera rozdz. Jak kształtują się te podwójne ślady pamięciowe? Czy tworzą się one automatycznie w czasie uczenia się przez zwierzę zadania? Czy też początkowo rejestrowane są przez tę półkulę mózgu. 5 książki Gazzanigi The Bisecled Brain (1970). Aby móc przeprowadzić takie | nadania. że każda z półkul przesyła uzyskaną informację do drugiej w miarę jej napływania i rejestracja śladów dubluje się w óbu półkulach.pu. że materiał dochodzący do lewej półkuli przechowywany jest wyłącznie w niej. Dopiero po tym zwierzę poddane zostaje próbie polegającej na zakryciu lewego oka.) Tylko w trakcie dokładnego badania można | zauważyć pewne szczególne cechy w jego zachowaniu. która otrzymuje informacje sensoryczną. półkula mózgu będzie otrzymywała informację tylko od oka lewego. Pierwsze polega na tym. . co prowadzi do przecięcia komunikacji korowej między obiema półkulami mózgowymi. nie jest istotne. Wiele jest dyskusji na ten temat. jak i lewego. mając przy tym zakryte prawe oko Po wyuczeniu przenosi się opaskę z prawego oka na lewe i daje zwierzęciu do wykonania to samo zadań ie. 6 potrzebna jest taka metoda. Przecina się ciało modzeloj watę. kiedy będzie ona znowu ' orrnalnie funkcjonowała. a odsłonięciu prawego. ale przed próbami sprawdzającymi. Przede wszystkim pacjent reaguje normalnie na dowolny przedmiot włożony do jego 7 W celu zapoznania się z badaniami nad tłumień iem aktywności półkul mózgowych patrz Bureś i Buresova. Kiedy skończy się działanie środków chemicznych. rozdział 4). to le\v. aby stwierdzić. Ponieważ informacja zawarta jest w obu półkulach. Kluczem do rozwiązania tego problemu jest kanał komunikacyjny między obiema półkulami mózgu.

Ponadto. ale nie może odróżnić żadnych szczegó- . jeżeli zaprezentujemy mu obrazek przedstawiający . pole widzenia Na co wskazują te zjawiska? Sugerują. Prawa półkula mózgu. Nawet po tym. kiedy pacjent z powodzeniem odszukał przedmiot w torbie. •hory wybiera zegarek ręczny nawet wówczas. jeżeli po włożeniu mu przedmiotu do lewej ręki w lewym. We wszystkich tych wypadkach jest on całkowicie niezdolny do słownego „nożyczki" opisu przedmiotu. a znak . że nie wie. łatwo może lewą ręką odnaleźć właściwy w prawym polu widzenia przedmiot. odpowiada. Jeżeli obraz wzrokowy pojawi się w lewym polu widzenia. powie: „to Pojęciami. to narysuje nam S lewą ręką. do lewej może wykonać ruch przecinania. że widzi. że chory niczego nie może rozpoznać za pomocą prawej półkuli. który został pokazany. jeżeli najpierw włożymy przedmiot do jego Nożyczki pre! zentowane w c\vej ręki. nie potrafi poprawnie go . że kiedy łączność między obu półkulami mózgu (T) Nożyczki prezentowane /ostanie przerwana. aby go wyjął.. jeżeli pacjentowi pokażemy nóż. to powie. chociaż nie potrafi opisać tego przedmiotu. a następnie włożymy go do torby. W końcu może narysować lewą ręką to. Jeżeli zapytamy pacjenta. mimo że jest pozbawiona mowy. a w : prawym „skrzynka". Na przykład. co trzyma w lewej ręce. jakby coś tam mignęło. zejesh Półkula mózgowa nie może posługiwać się normalnie mową. ale :vlko lewą ręką.nic. co narysował lewą ręką. pacjenta. Sa czym polega problem? Po pierwsze. może rozwiązywać nożyczki" Tego właśnie należało oczekiwać. co zobaczył. że jest jakaś Zakryte prawe skrzynka. ponieważ w tym wypadku informacja wdania intelektualne. Ale. nazwać. co obserwuje prawa półkula . może jednak za Sygnał dociera i pomocą gestów określić jego funkcję. Jeżeli zapytamy go. że klasyfikacja informacji w prawej półkuli związana jest z dość skomplikowanym kształtowaniem się Sygnał dociera do prawej pojęć. co widział w lewym polu ) Werbalna reakcja widzenia. Jeżeli w jego lewym polu widzenia pojawi się słowo „klucz". co czyni prawa. wskazał go na obrazku albo też zademonstrował jego przeznaczenie. odpowie. to znaczy. a tylko zegarek ręczny. Ale prawa półkula mózgu ciągle zachowuje zdolność do rozpoznawania i . człowiek zaczyna działać jak dwie oddzielne osoby: istotnie. ponieważ może ona szukać i odnajdywać przedmiot. chociaż prawa prawej ręki albo też znajdujący się w prawej połowie jego pola widzenia. nie potrafi odpowiedzieć . co trzyma w ręku.?" w prawym polu widzenia. człowiek nie potrafi powiedzieć ani też napisać o tym. gdy w zbiorze rzeczy znajdują się Przedmioty bardziej podobne z wyglądu do budzika. zapytania prawą. Kiedy pytamy pacjenta. może włożyć go w półkuli mózgu wyimaginowany zamek. sensoryczna dociera do lewej półkuli i wchodzi w normalny kontakt z ośrodkiem mowy- Zakryte lewe pole widzenia Przedmioty pojawiające się w lewym polu widzenia lub włożone do lewej ręki wywołują • itkiem inny skutek. mową. 1968). Ponadto jest oczywiste. a następnie polecono wybrać ten przedmiot lewą ręką ze zbioru różnych rzeczy. w której znajdują się również inne prawej ręce lub przedmioty. a następnie schowany. może wskazać właściwy obrazek. to może posługiwać się pokażemy mu z prawej strony albo też włożymy mu do prawej ręki nożyczki. Przypuśćmy. niemniej jednak szukając lewą . zapamiętywania przedmiotów. że pacjentowi przedstawiono w prawej połowie pola widzenia obraz półkuli mózgu r-udzika. Co więcej. to zostanie on wybrany przez S) Werbalna reakcja . że jego ' -wa ręka jest jakby zdrętwiała. Funkcjonalnie zegarek ręczny jest tym samym czym jest budzik. Nawet więcej. coś w rodzaju „skrzynki z piwem" (Sperry. Jeżeli pokażemy mu klucz.S" w jego i lewym polu widzenia i. ręka może odnaleźć klucz.. oświadczy. lewa w lewej ręce lub w ręka nie wie.RYSUNEK 8-14 iów. widoczne jest.. prawidłowo. polu widzenia pojawi się na moment szereg obrazków.. Innymi słowy. Jeżeli nie będzie tam budzika. Ponieważ tylko lewa półkula mózgowa może posługiwać się lewym polu widzenia . Na przykład. mózgu. i poprosimy chorego.

A zatem nie byłoby precyv. pytanie. kompensacja ta dania. gdyby jego mózg nie został uszkodzony. że jego zachowanie jest kontrolowane przez Lewa ręka (kontrolowana przez prawą półkulę) nie może napisać nazwy przedmiotu bardziej agresywną prawą półkulę. a podciąga drugą. które zostały eksponowane jego półkul. że chociaż prawa półkula nie włada mową. centralnych systemów przetwarzania informacji. połączonych ze sobą ogromną sieci. dowisku. że człowiek posiada dwa mózgi. tym większa szansa. zdrowa półkula przejmuje całą pracę. a nie zaburzeń ruchowych. Tylko uszkodzenie tej „dominującej" półkuli może zaburzyć Mózg wyższych organizmów. pacjenta proszono o naciskanie guzika w Ponieważ dwa mózgi sterują tym samym organizmem. że jednocześnie opuszcza spodnie jedną zachowanie.| człowiek. że prawa półkula mózgu pracuje bez jakichkolwiek funkcji językowych podkowę (horseshoes). Człowiek jest zjawiskiem zupełnie wyjątkowym dzięki językowi.yjn agresywności lewej ręki. w razie mózgu uzyskuje pełny obraz otaczającego środowiska. gdyby każda półkula mózgu Prawa półkula mózgu ma ograniczone możliwości rozpoznawania mowy.przejmie funkcje uszkodzonej półkuli. ale nieco gorzej czasowniki lub rzeczowniki twomogą sobie pozwolić jedynie niższe organizmy. to sytuacja nie jest taka wypadku. W zania brakujących części informacji w każdej półkuli. Pełna czy też niepełna. 1970. Włókna przebiegające w ciele modzelowatym są zapewne wykorzystywane do przeka. którą półkulą społeczeństwo karze i wykonuje wyroki". Jedna z świetnie posługuje się ręką przy wykonywaniu ruchów. w wyniku czego każda półkula efekcie istnienia dwu symetrycznych półkul mózgowych. możliwości w zakresie uczenia się i zapamiętywania.. że zdrowa półkula Fakt. można stwierdzić z pewnością. podwójne ślady pamięciowe momencie pojawienia się określonego słowa albo też wskazywanie prawą ręką określooozwalają na skoordynowanie działania obu systemów. utrudnia znacznie podejmowanie decyzji. konflikty. ale daje też pewne korzyści. jak rozwijałby się dany Obie półkule mogą zdobywać i przechowywać informację niezbędną do wykonania za. Fakt. na który rozpoznaje konkretne rzeczowniki. Jednakże takie dublowanie pamięci jest luksusem. nie wydaje się stanowić poważnej przeszkody. kiedy grałem z pacjentem na dworze w twierdzenie. U dzieci.Po pierwsze. które mogą funkcjonować niezależnie od siebie. czy ta zależność od wieku jest nują niezależne od siebie. Wrodzone uszkodzenie ciała mo. zazwyczaj lewa. Ponieważ było prawie pewne. „wskazać" docierają do prawej prosta. Język to niezwykłe i złożone „Przypadek I. Prawa półkula mózgu odbiera uzupełniający zestaw danych sensorycznych. składa się z dwu odrębnie wyposażonych zdolność człowieka do posługiwania się językiem. To wyklucza ewentualne nego przedmiotu spośród wielu innych schowanych w torbie. ale potrafi ją rozpoznać domu. gdyż otaczające je środowisko nie 119). Doskonale uczyła się różnych rzeczy. że istotnie rozpoznanie miało miejsce. Im młodsze jest dzelowatego nie powoduje poważnych zaburzeń zdolności intelektualnych człowieka. s. „spinacz" czy „upadek" (Gazzaniga. informację dotykową z receptorów dotykowych prawej połowy ciała i podstawową masę informacji słuchowej z prawego To. Czy jest to pełna kompensacja? Trudno odpowiedzieć na to przetwarzania informacji zostaną rozdzielone. przypadkowo schwycił lewą ręką siekierę opartą o ścianę Prawa półkula mózgu jest niezdolna do produkowania mowy. wymagające przechowywania olbrzymich ilości informacji i zdolności do ręką. wytwarzania mowy. Pacjent doprowadziły do znacznej specjalizacji funkcji pełnionych przez każdą półkulę. może wykonv. czasami stwierdzał on. Prosty test kontrolny wskazuje. kompensując w informacji sensorycznej ograniczony jest do jednej półkuli mózgu. Pewnego razu chwycił lewą ręką swoją żonę i zaczął nią silnie operowania nimi.Zaskakujące jest ponadto. że ta niezdolność do reakcji jest następstwem stawiane aktywności motorycznej przez system językowy człowieka najwidoczniej trudności związanych ze zrozumieniem mowy. i dziecko w momencie uszkodzenia mózgu. przejąć całą pracę. ale fragment z książki Gazzanigi. każda z nich może. nie zrobi tego natomiast na polecenie werbalne. „ścisnąć". s. Normalnie każdy z systemów odbiera tylko część informacji sensorycznej płynącej od różnych narządów zmysłów. które we wczesnym okresie życia uległy duplikaty śladów pamięciowych tworzą się w obu półkulach nawet wówczas. mogą funkcjonować niezależnie od siebie. do jakich niechybnie musiałoby dojść w sytuacji. Na przykład chory nie może wykonywać odpowiednich ruchów żadną ręką w stawia przed nimi takich wymagań. nadaje to znaczną plastyczność operacjom zachodzącym w mózgu. Normalnie w trakcie uczenia się konieczności. lewym polu widzenia (ponieważ to właśnie jest rozpoznawanie mowy). takie jak: „zasuwa". że obie półkule mózgu po dokonaniu przecięcia ciała modzelowatego funkcjo. Innym razem. tym trudniej skłonić jedną półkulę do zastąpienia drugiej. że każda półkula otrzymuje jedynie część informacji o otaczającym śro. tylko stwarza problemy związane z koordynacją informacji. jak to ilustruje związana z ogólnym dojrzewaniem organizmu czy po prostu z nabywaniem języka. w . 107).. Szczególnie skomplikowane uczenie się percepcyjne i pamięć oraz wymagania półkuli. a prawą ręką w tym samym czasie starał się pomóc żonie w uśmierzeniu wać ustne polecenia i rozpoznawać słowo pisane. Jeżeli oba te systemy len sposób uszkodzenie.i Mózg traci jednak plastyczność w miarę starzenia się organizmu.jest zadziwiająco dobra. W tym celu trzeba by mieć możliwość sprawdzenia. którym nie zdarza się wytężać swych rzone z czasowników. Lewa półkula mózgu odbiera Dwa mózgi: niezmienność czy plastyczność? informację wzrokową z prawej połowy pola widzenia. że im wyższy poziom rozwoju języka został osiągnięty.) linii komunikacyjnych. pełni (jak się wydaje) większość funkcji niezbędnych do prawej półkuli za pomocą rysunku. Nie wiadomo. jak widać. gdy polecenia werbalne „zapukać". Jeżeli chodzi o człowieka. gdy dopływ poważnym uszkodzeniom mózgu. szybko odszedłem nie chcąc stać się ofiarą próby pojawiającego się w lewym polu widzenia (ponieważ to właśnie jest produkcja mowy) demonstracji. Aby zademonstrować. (Gazzaniga. Jednak prawa półkula może rozpoznać napisaną nazwę przedmiotu pojawiającego się ^ 1970. potrząsać. nie ucha.

jak dotąd. stanowi nieprawdopodobnie skomplikowaną strukturę. jest mało prawdopodobne. nie umieściła systemu naszej pamięci w specjalnej skrzynce w mózgu.rioi'<i'>i"ciri / % / cni: I cnneheięa ll)d •• . że zadanie to jest niezmiernie irudne. Najwidoczniej nie ma regionów krytycznych. jeśli lewa półkula zostanie uszkodzona po uzyskaniu dojrzałości. nia.H j\euii'i<\ r m / K IKIM/II Aon morzone/ A"-" lun la/a nicku Md pcihldmi Icicuuifli < "iicla (/WO-1963 . że ludzie leworęczni przejawiają tendencję do wykorzystania prawej półkuli w posługiwaniu się językiem.ył język choćby z grubsza przypominający w swej złożoności język ludzki. 1 rzeczywiście. nie czyniąc organizmu całkowicie niezdolnym. Jednak nie zawsze tak jest. dały nam jednak przekonywający obraz plastyczności nerwowych mechanizmów kodowania i przechowywania informacji. Niewątpliwie tożoność języka jest związana ze złożonością struktury mózgu (rys. Tendencja ta jest szczególnie silna w przypadkach. nie zmieniając jednak ich znaczenia. wydaje się. kiedy leworęczność występuje dziedzicznie. szereg części wymienia się wzajemnie swymi funkcjami. Obie półkule rozwijają się jednakowo i sądząc z pozoru brak jest podstaw do stwierdzenia.duży zasób słów oraz dobrą znajomość reguł gramatycznych . 8-15). być może. nadając . aby to t. zwłaszcza gdy niektórzy z jego braci i sióstr też są leworęczni. w której . w 3 miesiącu w 6 miesiącu WNIOSKI '. Niemniej język związany jest z lewą półkulą. Natura nie ułatwiła nam sprawy. w 15 miesiącu w 2 lata ( O S U N E K 8 . chociaż nie wynika to z jakichś logicznych przyczyn: dlaczego 50% ludzi nie mogłoby być leworęcznych? Przypuszcza się. od których uzależniony byłby cały system. gdzie można by ją łatwo odnaleźć. staje się jasne. dlaczego lewa półkula reguluje procesy językowe. Po osiągnięciu tak skomplikowanej organizacji zanika jednocześnie zdolność do przenoszenia wiedzy z uszkodzonej półkuli do zdrowej. Nie wiadomo. inną formę. najbardziej dostrzegalną ich cechą. mózg ludzki może wytrzymać poważne uszkodze. a różnorodne umiejętności niewerbalne z prawą. Mimo że nasze rozważania nie doprowadziły do odkrycia miejsca. w drodze czy to biologicznych. t skomplikowanych informacji. aby przypuszczać. W odróżnieniu od maszyn. aby prawa półkula mogła przejąć jej funkcje. 7Y też chemicznych zmian albo po prostu w wyniku nagromadzenia licznych. że istnieje jakiś związek między dominacją językową lewej półkuli a praworęcznością.„. w żadnym przypadku nie wykryto. ale. MWI«knn SilwiU i -\(in <. kiedy rozwój języka osiągnął już wysoki poziom . Niektóre zwierzęta mają pewną zdolność porozumiewania się. że śtrukturalizacja mózgu zachodzi w związku z językiem. Kiedy zapoznajemy się z różnymi próbami lokalizacji mechanizmów mózgowych : odpowiedzialnych za uczenie się i pamięć.Stopień rozwoju okolic mowy w momencie urodzenia w 1 miesiącu litóryw porządek symboli określa ich znaczenie. dlaczego iedna z nich miałaby być lepiej przystosowana do operowania językiem niż druga. a następnie zbadać. w którym znajduje się pamięć. Ta elastyczność mechanizmów uczenia się jest. Faktycznie. a zdania można przekształcać. Większość ludzi jest jednak praworęcznych.to wtedy mamy podstawy. z Ą zatem. Mózg. jak widzimy. Dlatego u syna ojca leworęcznego zazwyczaj dominującą rolę będzie odgrywała prawa półkula. hóre budujemy jako modele mózgu.

i każdy działa na n . Rozbieżność między ilością informacji przechowywanej w systemie sensorycznym a tąjej ilością. co ten przekaz przedstawia.w trakcie którego sygnał pozostaje w systemie SIS. które próbują czytać tekst drukowany. Ogromne bogactwo informacji zawartych w obrazie sensorycznym zazwyczaj nie jest ważne dla interpretacji jego znaczenia. ale obejmuje również więcej informacji. . System sensoryczny musi zachować dokładny obraz wszystkiego. aniżeli czas trwania samego sygnału. PAMIĘĆ KRÓTKOTRWAŁA Błędy w przypominaniu z pamięci krótkotrwałej Omyłki akustyczne Powtarzanie Zapominanie "Zapominanie jako skutek interferencji Zapominanie jako rezultat stopniowego zacierania się śladów w czasie Zapominanie: wpływ czasu czy interferencja? PRZECHOWYWANIE INFORMACJI SENSORYCZNEJ praca nad wyodrębnieniem cech charakterystycznych sygnału sensorycznego oraz ustalenie. Pamięć przemijająca1 PRZECHOWYWANIE INFORMACJI SENSORYCZNEJ Pojemność systemu SIS Eksperyment TACHISTOSKOP •y procesie przetwarzania i interpretacji informacji napływającej z systemów sensorycz[i uczestniczy kilka rodzajów pamięci przemijającej. mimo że większa część tych informacji okazuje się niepotrzebna. jest niezwykle ważna. kiedy sygnał działa bardzo krótko. że istnieją pewne ograniczenia pojemności pamięci w późniejszych fazach. Obraz ten jest przechowywaną wzrokową informacją sensoryczną. Nawet więcej. ponieważ system sensoryczny nie jest zdolny do ustalenia. wymaga czasu-więcej czasu niż trwa działanie <amego sygnału. łatwo mylą się w sytuacji. które aspekty informacji na Właściwości pamięci Proces rekonstrukcji w pamięci OD PAMIĘCI KRÓTKOTRWAŁEJ DO PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ ZJAWISKA UWAGI Wybór przekazów Równoczesne powtarzanie materiału (Shadowing) Przetwarzanie odrzuconego przekazu Pamięć bez uwagi TEORIE UWAGI Model osłabiacza (The attenuator model) Model procesu aktywnej syntezy 1 Przed rozpoczęciem czytania tego rozdziału należy zapoznać się z częścią wstępną do rozdziału 8. zapewnia on równocześnie ciągłość spostrzegania.'. Wynika z niej. nie zwróciłby najmniejszej uwagi.jeco innych zasadach. Funkcja systemu przechowywania informacji sensorycznej {sensory \n(ormation storage-SlS) polega więc na zapewnieniu systemom wyodrębniania cech oraz rozpoznawania obrazów czasu niezbędnego do przetworzenia sygnałów napływających z narządów zmysłowych.9. Po odebraniu sygnału wzrokowego. ograniczenia. często nadmiar informacji dotyczących szczegółów utrudnia zadanie. ponadto pewne pojęcia omówione w rozdziale 3 „Teorie rozpoznawania obrazów" używane są w tym rozdziale. co oddziałuje na narządy zmysłowe. na które człowiek. Komputery. mimo mrugania czy ruchów gałki ocznej. wykonując to samo zadanie. Pozwala to na obróbkę sygnału sensorycznego przez czas dłuższy. a nawet czytać drukowane nuty. niż da się przetworzyć. które nie dotyczą fazy sensorycznej. jak funkcjonuje każda z tych przemijających pamięci. gdy w informacji wejściowej znajduje się szereg prostych szczegółów dodatkowych. zatytułowaną „Systemy pamięci". ilVC r/cchowuje inny rodzaj informacji. Każdy z nich pełni inną funkcję. jego obraz utrzymuje się przez kilka dziesiątych sekundy. jak w filmie i telewizji. Rozważmy. dekodować fale głosowe mowy. W gruncie rzeczy dla krótkotrwałych sygnałów czas trwania ich obrazów wzrokowych nie ma większego znaczenia: istotne znaczenie ma jedynie czas. Pojawiają się one w czasie próby zapamiętania prezentowanego materiału. ma różne zakresy pojemności. Najdrobniejsze ślady zanieczyszczeń albo niewyraźnie wydrukowane litery wprowadzają komputery w zakłopotanie. Przechowywanie to jest szczególnie potrzebne w sytuacji. która może być wykorzystana w kolejnych stadiach analizy. System ten nie tylko przechowuje wyraźny obraz sygnałów napływających w ciągu ostatnich dziesiątych części sekundy. podczas gdy człowiek często nie dostrzega nawet poważnych błędów ortograficznych.

jarzeniówek. . często jest to po prostu długa zamknięta prostokątna tuba. Osoba badana patrzy w jeden jej koniec. widzi wyłącznie sygnat A. zwany tachistoskopem trójpolowym (three-field tachistoscope)stosowany był w wielu eksperymentach omawianych w tym rozdziale. ic lustra uzupełniające oraz filtry. 3) odbijał się od tej samej liczby luster. Zazwyczaj używa się specjalnego światła. RYSUNEK 9-2 TACHISTOSKOP Aparatem najczęściej używanym do badania procesów wzrokowych u człowieka jest tachistoskop Pozwala on na eksponowanie sygnałów wzrokowych w bardzo krótkich odcinkach czasowych Wynaleziono go w 1880 r.sygnał C. Wprowadzona została jedynie pewna modyfikacja. RYSUNEK 9-1 Często eksperymentator bada spostrzeganie wzrokowe kilku różnych przedmiotów. a połowa zostaje odbita. Następnie błyska światło i można zobaczyć to. Podobnie świałto B pozwala jej zobaczyć sygnał B. Utrzymuje on. W tym celu tachistoskop zaopatrzony zostaje w specjalne lustra. pozwala to odpowiednio regulować długość błysku w granicach milisekund. i. pozostawiają procesom rozpoznawania obrazów dość czasu na wychwycenie i wybór tego.wejściu mogą mieć istotne znaczenie. w których obraz się odbija i przez które przechodzi. znajduje się na drugim końcu (rys. posrebrzone tylko w połowie. tak że połowa światła padającego na zwierciadło przechodzi przez nie. tak aby w miarę możliwości obraz pojawiający się w każdym polu: 1) przebywał dokładnie taką samą drogę od swego położenia do osoby badanej. 9-1). 2) przechodził przez tę samą liczbę luster. ze źródła C może płynąć więcej światła (na jego drodze leży tylko jedno lustro) niż ze źródła B •iib A (na ich drodze znajdują się po dwa lustra). Jeżeli włączone jest tylko światło A. Podstawową część tachistoskopu stanowi skrzynka nie przepuszczająca światła. Co istotne. jak się wydaje. zasady ich działania nie zmieniły się od około 1907 roku. zbudowana z jakiegokolwiek ciemnego materiału. na przeciąg krótkiego czasu. idealnie odpowiada celom jakie realizuje. Początkowo w tubie jest ciemno i nic nie widać. Konieczna jest jedynie dokładna regulacja czasu włączania każdego z trzech źródeł światła. dwu lub trzech punktach jednocześnie. któr rozpoznają i interpretują sygnały. System SIS. W przyrządzie przedstawionym na rysunku ?-2. w których powstaje jonizacja w wyniku przepływu prądu między elektrodami. Jakość obrazu widzianego przez osobę badaną zależy od liczby luster. Dzięki przyrządowi przedstawionemu na rysunku 9-2 osoba badana może widzieć przedmioty rozmieszczone w trzech różnych punktach. Dlatego w nowoczesnych tachistoskopach znajdują . a światło C . cały materiał. a przedmiot. Właśnie taki tachistoskop. chociaż w naszych czasach aparaty tego typu mają z reguły sterowanie automatyczne (czasem nawet z użyciem komputera). tak że informacja może pojawić się w jednym. co umieszczone zostało na drugim jej końcu. Dokonać tego mogą jedynie te systemy. który powinna zobaczyć.

ale .Pojemność systemu SIS Łatwo można zademonstrować. może na niej skoncentrować całą swą uwagę i podać diK1- RYSUNEK 9-4. W tym celu. że ograniczenie naszych możliwości spostrzegania sygnałów sensorycznych pojawia się w procesie analizy. dokładny jej opis. aby zapoznać się z podstawową techniką.. Źródło: Sperling (1959). eksponowano w tachistoskopie przez 50 milisekund. że miał za niaj. W jednym z podstawowych eksperymentów kartę zawierającą 9 liter umieszczonych w trzech rzędach. badany stale wymienia 4-5 liter (rys. Jeżeli nawet zwiększy się liczbę liter na karcie albo też uczyni się zmiennym czas ekspozycji. eksponujemy kartę z dziewięcioma literami. Źródło: Sperling (1959). RYSUNEK 9-5. podobnie jak uprzednio. Ale. że widzi on wszystkie litery. czasu. Świadczy to o tym. aby dała nam sprawozdanie częściowe z prezentowanych jej liter. Możliwe. co zawierał ten obraz. aby nas o tym poinformował. aby „zobaczyć" wszystko. po trzy litery w każdym (rys. Normalnie osobie badanej udaje się przeczytać tylko 4 do 5 liter spośród 9. nie możemy po prostu domagać się od niego. a następnie zapomina niektóre z nich. Zdąży on zaledwie wyodrębni* nieznaczną ilość informacji z tego. aby patrzył jedynie nokreśloną część obrazu. co badany istotnie widzi. Eksperyment.. 9-4). CO WIDZI OSOBA BADANA RYSUNEK 9-3 . Aby sprawdzić to przypuszczenie. możemy poprosić osobę badaną. TO. jeżeli poleci się badanemu. Należy starannie przeanalizować ten eksperyment. Przypuśćmy. 9-3). przedstawiono badanemu złożony obraz wzrokowy. że na chwil. i oświadczy. że system SIS zawiera na początku więcej informacji ni następne kolejne stadia analizy są w stanie wykorzystać. stosowaną w badaniach nad systemem przechowywania informacji sensorycznej. Jeżeli chcemy dowiedzieć się.

aby móc wśród nich odszukać oznakowaną i podać jej nazwę. Jeśli natomiast pojawienie się oznacznika opóźnia się na czas dostatecznie długi. Prowadziło to do nieco odmiennych wyników niż prezentowane w tym paragrafie. i prosimy osobę badaną. Jeżeli badany zawsze odpowiada prawidłowo. 1960). RYSUNEK 9-7 . badany może przypomnieć sobie tylko cztery lub pięć z prezentowanych mu liter. Badany prawie zawsze podaje prawidłowo oznakowaną literę. Opisana technika stanowi niezwykle cenną metodę badania procesów spostrzegania.5 sek. Rezultaty tego eksperymentu przedstawione zostały na rysunku 9-5. We wcześniejszych badaniach nad systemem przechowywania informacji sensorycznej stosowano oznacznik w kształcie koła i badany miał za zadanie podać literę. skoro nie wie. użycie koła zaraz po ekspozycji liter najwyraźniej „zaciera" literę będącą w jego środku (rys. że utrzymuje w systemie SIS wszystkie dziewięć liter. aby powiedziała nam. ale po pewnym czasie. 9-3)2. odtwarzając oznakowane w sposób losowy litery. jedna z nich zostaje wyróżniona z pozostałych za pomocą specjalnego oznacznika. Kolejne jej zastosowanie polega na opóźnianiu czasu podawania oznacznika litery.5 sek. przewidzieć ogólne wyniki stosowania tej metody. Można z góry. którą wskazuje oznacznik. badany zapamięta jedynie około połowy (4-5) z dziewięciu liter. ale w czasie. Po drugie. które osoba badana ma sobie przypomnieć.) w opóźnieniu oznacznika krzywa wyrównuje się.. Oznacza to. mało z niego pozostaje.RYSUNEK9-6. a więc widzi więcej niż może przekazać w swej relacji. Sperling używał jednak innego sygnału oznaczającego te litery. Szansa. który zaciera się z upływem czasu. która pojawiła się wewnątrz koła. że w rzeczywistości może zobaczyć w mgnieniu oka wszystkie dziewięć liter. czym jest system SIS. a przedstawiona tu zasada pozostaje ta sama.. może on odtworzyć dowolną z oznakowanych liter. Typowe wyniki takiego eksperymentu przedstawia rysunek 9-6. bez eksperymentu. Powinno to pomóc nam w wyjaśnieniu.'/<. a mianowicie tonu. zanikanie obrazu w pamięci wygląda jak proces wykładniczy z czasem stałym równym w przybliżeniu 150 milisekundom. jeżeli oznacznik pojawia się równocześnie z literami. a nie prostokącika.) Dziwne rzeczy dzieją się z pewnymi typami oznaczników. przy czym po osiągnięciu około 500 msek (0. kiedy brak jest oznacznika. a dowiaduje się tego po ekspozycji. Zdolność do odtwarzania przypadkowo oznakowanej litery stopniowo maleje w miarę opóźnienia w pojawieniu się oznacznika. Najwidoczniej SIS zatrzymuje przez taki czas obraz sygnału. Po pierwsze. który może pojawiać się nie zaraz po ekspozycji liter. \V odróżnieniu od eksperymentów.. zazwyczaj. tę. Badany widzi oznacznik dopiero po ekspozycji dziewięciu liter (rys. oznacza to. że zapamięta on jedną określoną literę z dziewięciu. to tak. że na początku w systemie SIS znajdowały się wszystkie litery. wynosi więc w przybliżeniu 0O. ale różnice te są niewielkie. która litera będzie oznakowana. Dlatego też wraz ze wzrostem opóźnienia w pojawieniu się oznacznika rezultaty będą oscylować w granicach od 100% do 50% odpowiedzi prawidłowych. który badany zużył na wyodrębnienie trzech lub czterech z nich. (Inaczej to ujmując. jak przedstawiono na rysunku 9-4. Wynika z tego. 9-7). reszta już zdążyła ulecieć z jego pamięci. tak że po około 0. w których stosowano oznacznik w kształcie prostokącika. która litera została oznakowana. Źródło: Sperling . tak że obraz wzrokowy całkowicie się zatrze i osoba badana stwierdza 2 Eksperymenty te zostały przeprowadzone przez Sperlinga (1959. • fnie widzi" już więcej liter.

. •: widoczniej nie jest to system SIS opisany w poprzednim paragrafie. Liczh. tym samym zmniejszając możliwości jej przetwarzania. A jednak okazało się. Źródło: Murdock (1961). aby podawała kolejne wyniki " •' upie narzuconym przez uderzenia metronomu. Przedstawia on szybkość zapominania materiału.pomnieć sobie wszystkie trzy spółgłoski. Na przykład. równym odstępowi micd/-. ponieważ system : 'sdnio uzyskanej wartości. aby „liczyła szybko". co się stanie. Który z dwu procesów dominuje zależy od rodzaju pojawiających się kolejno obrazów. Dzięki temu. (1959) przeprowadziło bardzo prosty eksperyment. bądź też. Jej pojemność '• ' -::iak nie jest tak bardzo wrażliwa na wielkość przechowywanych w niej jednostek. aby zapamiętali trzy litery i po i 8 sekundach odtworzyli je z pamięci. z jaką system dokoni.iwania pozwala eksperymentatorowi na dokładne ustalenie tego czasu. Obecnie często stosuje się sygnał maskujący po tachistoskopowej ekspozycji materiału. czas potrzebny do przetwarzania tegn sygnału można precyzyjnie kontrolować. Spróbujcie sami.Zjawisko zacierania jest niezwykle ważne i bardzo interesujące. tylko 40% badanych mogło "/. podając w różnych momentach sygnał maskujący. Na osi poziomej oznaczono czas między momentem ekspozycji •. albowiem pojawienie się drugiego (maskującego. Spójrzcie na rysunek 9-8. Po pierwsze. aby w ślad za ekspozycją liter stosować sygnały maskujące..481. na przykład obraz twar/\ ludzkiej szybciej niż litery? O ile szybciej? Aby to stwierdzić. Niezależnie od tego. zmiana rodzaju materiału podlegającego zapamiętaniu w zadziwiająco -uiym stopniu wpływa na zapamiętanie.•uiienia z wyrazami: dom-jabłko-książka niż z trzema spółgłoskami: C-X-P? Porów• uniy krzywą oznaczoną „trzy spółgłoski" i krzywą oznaczoną „trzy wyrazy". pod warunkiem. który dostarczył jednak zaskakujących wyników.484.478.ik myślicie.p!>wie różnych odcinków czasu. jaki procent osób badanych przypomniało sobie materiał po . jak szybko następuje przetwarzanie eksponowane! litery. Liczyli oni w szybkim tempie wstecz trójkami3. Bez maskowania SIS utrzymuje obraz. a więc 487. że badani nie mogli zapamiętać tych trzech liter. Dlaczego tak się dzieje? To bardzo proste: w przerwie między ekspozycją tych trzech liter a późniejszym ich przypomnieniem badani musieli wykonać określoną pracę umysłową.. co uniemożliwia precyzyjne określenie czasu. „Liczenie wstecz trójkami" polega na tym. Jedna z metod pozwalająca ustalić. Wydaje się. Czy może on przetwarzać informację figuratywną. :) . Oba procesy zachodzą jednocze*nie. J. sygnału przerywa przetwarzanie pierwszego.. Po drugie proces przetwarzania pierwszego sygnału może ulec zaburzeniu.. wskazuje na szybkość. Na osi -. ale czasami jeden z nich jest wyraźniejszy od drugiego. Są prawie -iHyczne. jeżeli między ekspozycją trzech A'!głosek a ich odtworzeniem upłynęło zaledwie 6 sekund. najwidoczniej występują dwa różnzjawiska.. chociaż SIS przechowuje sygnał przez jakiś czas po jego pojawieniu się.i liter.:\\ ilą eksperymentu. Jakie zatem mechanizmy są odpowiedzialne za działanie tego systemu pamięci? • i ięć ta. jeżeli osoba badana zamiast trzech spółgłosek będzie miała •• czynienia z trzema wyrazami? Czy pamięć będzie pracowała inaczej mając do .h trzech liter (były to same spółgłoski) a ich odtworzeniem przez osoby badane. można z powodzeniem wykorzystać.v operacji. jeżeli drugi obraz pojaw się zanim w pełni zakończy się analiza pierwszego. że badany rozpoczyna to zadanie od jakiejś losowo wybrany trzycyfrowej liczby. Prosili oni badanych. Zadaniejego polega na głośnym podawaniu wyniku odejmowania liczby „tiv. Zadanie jest trudniejsze niż się . 487.y'''-: 1 Fen prosty eksperyment ilustruje główną właściwość systemu pamięci krótkotrwałej. PAMIĘĆ KRÓTKOTRWAŁA W roku 1954 dwoje psychologów z Uniwersytetu Indiana. Zastosowanie maskow. jakiego potrzebuje osoba badana na przetworzenie materiału. że przez cały ten czas badani zajęci byli liczeniem wstecz trójkami).i.-nowej wskazano.ianie. należy posłużyć się tą sanu techniką badań.. które badany może wymienić w czasie przetwarzania. Kiedy jeden sygnał pojawia się po drugim. jak widać. ma bardzo małą pojemność i niezwykle krótki żywot. że liczba jednostek nie ulega r.niętajcie. np. metodę tu opisan. RYSUNEK 9-8. polega na tym.475. jak daje się wyjaśnić zjawisko zacierania. Stanowi użyteczn narzędzie do badania czasu utrzymywania się obrazu w SIS. Może to doprowadzić do obniżenia się wyrazistości albo jasności zacierającego się obrayn pierwszej figury.. Lloyd Peterson i Margaroi Peterson. występuje zsumowanie śladu jednego sygnału z obrazem drugieg. że jest to zupełnie proste zadanie. \ nawet więcej. sygnałem a bodźcem maskującym. Osoba badana ma dokonywać tego liczenia w • :• : dość szybkim bądź po prostu mówimy jej. Ńr/ywa oznaczona na rysunku „Trzy spółgłoski" przedstawia wynik opisanego przed .

red. Różnica ta wynika stąd. Aby sprawdzić zapamiętanie tych liter. które tu omawiamy. . wskazują.) Dlaczego ludzie po . Kiedy sygnał wzrokowy znajduje się na pierwszym etapie rozpoznawania obrazów. że dowolna para grzmiących podobnie dźwięków mowy powinna powstawać również w podobny sposób. co widzimy? Ale czym jest w istocie to „wypowiadanie"? Chociaż słyszycie siebie. poi). A oto kolejne pytanie: Czy rzeczywiście wspomniane błędy wynikają z brzmienia wymawianych wyrazów. wyraźnie nie troszcząc się o to. które opierają się na jednym lub drugim z wymienionych mechanizmów. nie oznacza to jednak. Błędy w przypominaniu z pamięci krótkotrwałej Zacznijmy od prezentacji pewnej sekwencji sygnałów wzrokowych. W tym wypadku mogą u „omylić się dźwięki. które wymawia się podobnie.lc-jak na razie-nikt nie wie. które eliminują tak nieistotne zmienne. . że nie \ przekształcamy obrazu wzrokowego pokoju. że materiał wchodzący do danego systemu przekształcany jest w jakąś jednolitą formę.. eliminowały również i inne aspekty? Jak wykazała analiza przedstawiona w rozdziale 3. Prowadziłoby to do pomyłek •. że I dajemy pierwszeństwo teorii akustycznej przed artykulacyjną. a nie do tej. A jak odbywa się zapamiętywanie obrazów wzrokowych? Jasne. Bezwzględnie byłoby nonsensem przechowywać najdrobniejsze detale każdego oddzielnego sygnału. że powinniśmy zapamiętywać właśnie słowa. czy zdanie wypowiedziane zostało wolno czy też szybko. że zamiast niej podaX. Czy mowa wewnętrzna jest absolutnie niezbędna dla procesów werbalnych? Jeżeli tak jest rzeczywiście. żeby zapisała wszystkie litery. Wymowa ang. jak to zrobić. Jeżeli wypowiadamy sami słowa i zdania. '. pod jakim widziane są litery. to litery F i X są sobie bliższe fonetycznie4 Podobnie jak C. a nie jego postać fizyczną. żeby przekształcać słowa widziane w jednostki słyszalne. żeby te same mechanizmy. Są to trywialne zmienne fizyczne: zapamiętaniu podlega sens słów. którą stara się sobie przypomnieć. ich wygląd zewnętrzny. a nie to. Jest oczywiste. że obraz wzrokowy w trakcie czytania zmienia się i iv coś związanego z brzmieniem lub wytwarzaniem słów. konieczne do ich wymówienia. Ale jest również możliwe. że jest to pamięć krótkotrwała. że nie ma potrzeby zamieniać na słowa tego wszystkiego. mogą pojawiać się wówczas błędy wzrokowe. to czyż nie jest naturalne. prostu nie mogą przeczytać fragmentu wydrukowanego tekstu bez przekształcania wyrazów w ich obrazy akustyczne? To właśnie obiecują nam na kursach szybkiego czytania. co czytają. że słowa zamieniają się nie w dźwięki. Błędy. mają one charakter artykulacyjny. jest bardzo prawdopodobne. Kiedy osoba badana popełnia błąd. że procesy myślowe powinny oddziaływać na kodowanie wewnętrzne-kodowanie oddające sens materiału. czy też. co widzimy. być może. Ale w samym założeniu.„stycznych. w sekwencję . a nie F Chociaż F i E są do siebie bardziej podobne. Podobnie zresztą sens zdania nie ulegnie zmianie. W tej pamięci materiał nie pozostaje dług '• wynika z tego. Do tej 4 . gżenie obrazu liter w trakcie wymawiania z dźwiękami. Nie jest ważne. Jeżeli badany popełnia błąd starając się przypomnieć sobie literę F. tu ślad utrzymuje się 0U1 20 sekund. która podobna jest do niej wizualnie. Jasne jest jednak. to co powiedzieć o ludziach głuchych od urodzenia? Radzą sobie z czytaniem. to w rzeczywistości słyszycie własną cichą mowę wewnętrzną. że w procesie kodowania informacji wzrokowej w pamięci krótkotrwałej informacja ta przybiera formę akustyczną. ale nigdy C i T.ten przechowywał informacje jedynie przez ułamek sekundy.badany widział litery w momencie ich eksponowania i proszono go następnie. czyli pojawią się błędy artykulacyjne. lecz raczej sekwencyjne ruchy mięśni. aby ustnie podała zapamiętany materiał .-v sądziliśmy. nie . które przypominane jest częściej jako T aniżeli jako O.tam badani mylili C i O. jak trzymamy tekst drukowany. Cenne byłoby wyraźne rozdzielenie ich obu. że wyrazi się on w napisaniu litery o brzmieniu podobnym do tej. bez względu na i to. jest bardziej prawdopodobne.'. po co zatem zachowywać w ! pamięci te różnice? Czyż nie byłoby sensowne. na przykład |jter alfabetu. (Przyp. korzystne będzie przekształcenie wszelkiej informacji w tę samą wspólną formę. poproście osobę badaną. jak kąt. czy prosto przed sobą czy też pod pewnym kątem. istnieje kilka teorii rozpoznawania mowy przez człowieka. Na domiar złego pojawia się dodatkowe pytanie: Po co w ogóle potrzebne jest kodowanie akustyczne? (W dalszej części tej książki termin „kodowanie akustyczne" . Aby dotrzeć do informacji przechowywanej w pamięci długotrwałej w sposób jak najbardziej efektywny. Nie jest to również system pamięci długotrwałej. jakie uda jej się przypomnieć. kryje się zdrowy rozsądek. Omyłki akustyczne. Wyniki te zapoczątkowały wiele eksperymentów oraz interpretacji teoretycznych. W rozdziale 3 mówiącym o systemie rozpoznawania obrazów przytaczaliśmy przykłady błędów przeciwnego rodzaju . x i f=eks i ef. Trudność polega na tym. Początkowo obserwacje tego typu wydawały się oczywiste i zrozumiałe. Trzeba uznać konieczność jednolitości materiału wejściowego. Wielu ludzi słyszy samych siebie tak jakby wypowiadali to. aby je napisał. czy zostało ono wypowiedziane czy też odczytane. w którym informacjzachowuje się przez czas nieograniczony. problem określenia znaczenia sygnałów sensorycznych jest bardzo skomplikowany. w którym się znajdujemy. że pamięć krótkotrwała stanowi późniejszy etap w całym systemie przetwarzania informacji. / małymi wyjątkami błędy wynikające z pomylenia podobnych dźwięków zbiegają się z błędami związanymi ze zbliżoną artykulacją. losowany będzie do oznaczenia tego. że słowa przedstawione w postaci wizualnej są kodowane poprzez 0 . słowną opisującą ten obraz. Jednak w opisanym tu eksperymencie nie proszono osoby badanej.

na przykład na literach alfabetu5. Zazwyczaj. ponieważ każdorazowe pojawienie się nowej jednostki prowadzi do utraty jednej starej. te zaś. Prześledźcie wzrokiem alfabet tak szybko jak tylko potraficie. „Nie". Tak więc pięć pierwszych liter alfabetu daje następujące odpowiedzi: „Tak". Jeżeli ten glos to sygnał. są odpowiednio słabsze. tym łatwiej go zrozumieć. „Tak". . że nie sposób go odszyfrować. 9-9).Powtarzanie Znaczenie mowy wewnętrznej ujawnia się też w innych sytuacjach. Powtarzajcie to przez równe 10 sekund. w myśli „dla siebie". Przede wszystkim należy założyć. tym łatwiej go rozszyfrowawć. Możecie sprawdzić to na innym materiale. Dokładnie tak. Przykład ten można odnieść również do pamięci.im jest on głośniejszy. aby uwzględnić te obiekcje. że pamięć nie może funkcjonować na zasadzie „wszystko albo nic". Tak przedstawione zostało powtarzanie na rysunku 9-9: przybiera ono kształt pętli wychodzącej z pamięci krótkotrwałej i ponownie do niej wchodzącej. Jeżeli dojdziecie do dziesięciu. Jeżeli liczba pojemników jest ograniczona. w której staramy się usłyszeć jakiś cichy głos wśród innych głosów . Jak szybko można powtarzać? Mowa wewnętrzna charakteryzuje się prawie taka. że mam\ zapamiętać listę nazwisk lub numer telefonu. Na przykład. przy niskim stosunku sygnału do szumów będą pojawiać się błędy w trakcie RYSUNEK 9-9 Utrzymanie materiału w pamięci krótkotrwałej w wyniku powtarzania możliwe jest tylko w takim wypadku. Łatwo jednak możemy tak zmodyfikować strukturę tego modelu. bez świadomego powtarzania. Jest to ten sygnał. Nowo wprowadzone jednostki charakteryzują się wyrazistością (siłą). Ostatnia część zatrze się. jak nieuniknione są błędy w trakcie interpretacji Slosu. zanim nadejdzie jej kolej w procesie powtarzania. Możemy przeprowadzić analogię między odszyfrowaniem słabego sygnału z szumów a przypominaniem materiału zacierającego się w pamięci. równocześnie stawiając po każdej dziesiątce znaczek na papierze. którą chcemy utrzymać przez czas dłuższy niż kilka sekund. jeśli jej nie zawiera. wraz z upływem czasu ślad stopniowo zaciera się. Rozpatrzmy obie wymienione możliwości. na przykład wynika z niego. jeśli dana litera alfabetu zawiera linię poziomą. a następnie policzcie znaczki. Im wyrazistszy ślad pamięciowy. które wprowadzone zostały wcześniej. Można to sobie różnie wyobrazić. Zwróćcie uwagę. to nie ma wpływu na zwiększenie pojemności systemu pamięci. (Oczywiście. Model pamięci krótkotrwałej przedstawiony jako automat z pojemnikami jest zbyt uproszczony. i „nie". upominanie jako skutek interferencji. po drugie. /upominanie W jaki sposób materiał znika z pamięci krótkotrwałej? Możliwe są tu dwie drogi: upominanie może być skutkiem interferencji innego materiału albo też po prostu . że zawsze będzie utrzymywał właśnie siedem jednostek ani więcej. gdy pamięć krótkotrwała jest zapełniona). czy przypadkiem nie oszukujecie w tym wyobrażaniu sobie liter. że nie możemy nawet stwierdzić. a głosy. to w takim wypadku zdolność zrozumienia głosu zdeterminowana jest stosunkiem poziomu sygnału do poziomu szumów. „Nie'. część informacji. to powtórzenie wszystkiego nie zmieści się w czasie. mówcie głośno „tak". na których tle dźwięczy. Wyobraźcie sobie taką sytuację.tym trudniej. zostanie stracona. aż w końcu jest już tak słaby. wyraźnie sprzyja przejściu materiału z pamięci krótkotrwałej do pamięci długotrwałej w celu dłuższego przechowania (rys. wprowadzając go w ten sposób ponownie do pamięci krótkotrwałej. pozwala utrzymać materiał przez czas nieokreślony w pamięci krótkotrwałej. albo też całkowicie zapomniana. czy w ogóle go słyszymy czy też nie. Ażeby sprawdzić siebie. że pamięć krótkotrwała może pomieścić ograniczoną liczbę jednostek. To wyjściowe przyjęcie ograniczeń pojemności pamięci krótkotrwałej zakłada. ani mniej. 5 Pouczająca może być próba wzrokowego powtarzania. weźcie ołówek i liczcie w myśli (oczywiście bezgłośnie) jak możecie najszybciej od jednego do dziesięciu. zaczynajcie liczyć od nowa.ak słaby. może bowiem istnieć pamięć częściowa. jedna z poprzednich siedmiu nowinna zaniknąć. że powtarzacie 8. to znaczy szumów. można rozpatrywać pamięć krótkotrwałą po prostu jako izereg pojemników umieszczonych gdzieś w mózgu. zacierający się ślad sygnału i odświeża go. ma to miejsce jedynie wówczas. musimy przyjąć.2 jednostki na sekundę. Przedstawienie danej jednostki w pamięci to jej ślad pamięciowy. na koniec głos może być '.|uitkiem upływu czasu. Ile ich macie? Jeżeli doszliście łącznic do 82 cyfr. wyobrażając sobie w myśli każdą kolejną literę alfabetu. Dowolny prezentowany materiał /ostaje poddany typowemu przetworzeniu w systemie sensorycznym i podlega interprelacji na kolejnych poziomach mechanizmu rozpoznawania obrazów. pełni dwie podstawowe funkcje: po pierwsze. Chociaż powtarzanie może dopomóc w utrzymaniu materiału. że zapominanie wywołane jest interferencją ze strony nowo prezentowanych jednostek. gdy ilość materiału jest odpowiednio mała. szybkością jak mowa zewnętrzna. To powtarzanie materiału podlegającego zapamiętaniu. Aby określić szybkość przebiegu mowy wewnętrznej. Następnie ten rozpoznany obraz odebranego materiału zostaje wprowadzony do jednego z pustych pojemników pamięci krótkotrwałej. „Tak". Proces powtarzania jak gdyby podtrzymuje słaby. i że dana jednostka albo jest dokładnie zapamiętana. że powtarzanie wzrokowe jest powolniejsze od akustycznego. Załóżmy. który próbujemy sobie przypomnieć na tle innych śladów utrwalonych w pamięci. Jeżeli zachodzi potrzeba powtórzenia większej partii materiału. Rozpatrując ten proces. to oznacza. powiedzmy do siedmiu. to szumy. to po wprowadzeniu ósmej jednostki. im cichszy .

Wystarczy zatem wstawić w miejsce / (liczba jednostek interferujących) t (ilość czasu). Czytelnicy. Jeżeli tę część siły śladu pamięciowego wyrazimy w postaci współczynnika zapominania/(£ oczywiście. siła śladu jednostki krytycznej obniża się do Kiedy pojawia się jeszcze druga dodatkowa jednostka. tworzy się jej ślad o sile. którego ślad jest już staby. że w momencie początkowym. jeśli pewna liczba jednostek interferujących (i) pojawi się po jednostce krytycznej. błędy będą miały głównie •liarakter akustycznych podobieństw między słowami przechowywanymi w pamięci. siła jednostki krytycznej będzie równa Ą/'-siła śladu pamięciowego maleje w postępie geometrycznym. Kiedy pojawia się jednostka dodatkowa. początkowo równa A. mogą przekształcać je na równoważne wyrażenie: Af = Ae-k>. będziemy musieli przyjąć założenie. siła śladu jednostki krytycznej obniża się do (Ą/). każda chwila działa w istocie tak samo jak działa pojawienie się kolejnej nowej jednostki w teorii interferencji. w miarę jak pojawia się nowy materiał (rys. Poza tym jednak przypomina to bardzo opisaną wyżej teorię interferencji. podobnie do tego. to możemy prześledzić los określonej jednostki (nazwijmy ją jednostką krytvc~ną). jaką rolę odgrywa czas w zacieraniu śladów pamięciowych. że każda mijająca chwila zmniejsza siłę śladu uprzednio przyswojonych jednostek. Wyobraźmy sobie. 9-10). Drugą hipotetyczną przyczyną ograniczenia pojemności pamięci krótkotrwałej jest proces zależny od czasu: im dłużej jednostka pozostaje w pamięci.= -ln(/).PRZETWARZANIE ROZPOZNAWANIE SENSORYCZNE OBRAZÓW Jabłko PAMIĘĆ KRÓTKQTRWi wypominania sobie materiału. kiedy jakaś jednostka jest wprowadzona do pamięci. siła jej śladu równa jest A. tym staje się słabsza. Aby zrozumieć. to siła jej śladu. w zależności od liczby pojawiających się jednostek. Wjaki sposób słabną ślady pamięciowe? Zgodnie z tą teorią trwałość pamięci zależy od liczby wprowadzonych do niej jednostek. zgodnie z teorią stopniowego zacierania śladów. W tym wypadku sam czas odgrywa rolę decydującą w zniknięciu materiału z pamięci. 6 Słońce Mężczyzna Opona RYSUNEK 9-10 gdzie A. aż w końcu zupełnie zanika. którzy wolą mieć to wyrażenie w postaci wykładniczej przy użyciu e. A. Siekiera Pies Królowa W rzeczywistości. mówiąc inaczej. .' czyli A/2. A w wypadku przypominania nateriału przechowywanego w pamięci krótkotrwałej. Pojawienie się każdej nowej jednostki powoduje obniżenie siły śladów wszystkich jednostek poprzednich o pewną stałą wartość procentową w stosunku do ich uprzedniej wartości. Jeżeli od momentu pojawienia się jednostki krytycznej upłynęło t sekund. ^wiedzmy. co zachodzi w trakcie wyładowywania się kondensatora albo w procesie rozpadu substancji radioaktywnej./. będzie teraz wyrażała się wielkością równą Ą/'6. Zapominanie jako rezultat stopniowego zacierania się śladów w czasie. przedstawia pewną wartość w przedziale od 0 do 1). Kiedy jednostka pojawia się po raz pierwszy.

Jeżeli zapamiętał jedynie d i m. niezależnie od pozostałych. kiedy do wyjaśnienia określonego zjawiska proponowane są dwie teorie. też nam to niczego nie powie. Przeanalizujmy teraz właściwości rekonstrukcyjne pamięci krótkotrwałej. Załóżmy. który one reprezentują. tom. że trzeba zapamiętać następującą listę liter: . i. Celem naszym będzie ustalenie. Jeżeli zapamiętał tylko d i o. Na przykład. to możliwe. Jeżeli nie ma on istotnie nic do roboty. że przypomni sobie dok. to możliwe. Wystarczy jednak nawet drobna interferencja. Fakt ten potwierdza w pewnym stopniu przypuszczenie.. że im dłuższa jest nazwa prezentowanej jednostki. Wydaje się więc. co z nich zostanie zapamiętane. co pozostało. leży gdzieś pośrodku. W trzydzieści sekund po podaniu materiału do zapamiętania badani odtwarzają go prawie bezbłędnie. a dotyczy zmiany podatności tych jednostek na interferencję. że każdy dźwięk jest pewną cechą. który mimo wszystko wyodrębnia się nadal z otaczającegogotła szumów. że w pamięci przechowywane są specyficzne cechy. Jeżeli jedna cecha zostanie zgubiona. Załóżmy. jak i interferencji wynikającej z pojawienia się nowego materiału. Proces rekonstrukcji w pamięci. a szansę na przypadkowe trafienie są niewielkie. jak pojawiają się błędy akustyczne w trakcie rekonstrukcji na podstawie częściowej informacji. że przypomni sobie dym albo dom. że prawidłowy wyraz względnie często może zostać odtworzony w i wyniku pomyślnej rekonstrukcji z tego. a następnie stworzyć takie warunki. Zapewne zapominanie w procesie pamięci krótkotrwałej jest skutkiem zacierania się śladu w wyniku upływu czasu. a następnie otrzymuje ona trudne zadanie wykrywania sygnału przez 30 sek. Pojedyncza jednostka pamięci przedstawia się nam jako zbiór trzech cech podstawowych: dźwięków d. być może. o. | i. nic już nie kieruje procesem rekonstrukcji. a nie wyrazy. dog albo dom. jest ograniczona. że nie wywoła interferencji. Nie utrwala się ona jednak jako całościowa jednostka. prawda. że w pamięci gromadzone są oddzielne cechy. jak i wpływem interferencji. Jednym z takich zadań może być wykrywanie słabego sygnału eksponowanego na tle szumów. m. załóżmy na moment. Widocznie po upływie 30 sekund następuje jakaś zmiana w pamięci-zmiana. że cały wyraz składał się z trzech elementów). ponieważ utratę materiału z pamięci można wyjaśnić zarówno zacieraniem śladów wraz z upływem czasu. Rezultaty tego rodzaju eksperymentów wskazują na konieczność znalezienia jakiegoś kompromisu między dwoma teoretycznymi wyjaśnieniami. Tak więc Jeśli początkowo eksponujemy osobie badanej szereg liter w celu ich zapamiętania. o i m. Zobaczmy. przeanalizujmy wyraz dom. a także dom. po czym sprawdzamy zapamiętanie liter. to nowe zadanie może wywołać interferencję i słabe przechowanie materiału w pamięci. że w pamięci krótkotrwałej nogą wystąpić błędy akustyczne. które mogą być przechowywane w pamięci. 1971). iaka jest natura śladów w pamięci krótkotrwałej? Jeden z prezentowanych uprzednio mirtów dostarcza nam bardzo ważnej informacji. Jeżeli zgubione są dwie cechy. że jest to niewątpliwie wynik potwierdzający prawdziwość teorii interferencji. także nawet niewielka interferencja powoduje jej zniszczenie. to powtarza wcześniej przedstawiony materiał. W takim wypadku jest jasne. Po upływie 30 sekund pamięć staje się bardzo wrażliwa.Zapominanie: upływ czasu czy interferencja! Aby przeprowadzić rozstrzygający ie„ dotyczący obu tych konkurencyjnych teorii. Jeden ze sposobów przeprowadzenia takiego eksperymentu polega na postawieniu osobie badanej tak trudnego zadania. to przypomni sobie wyraz dom. Okazuje się. a równocześnie tak różnego od poprzedniego. Widzieliśmy. właściwości pamięci Wróćmy ponownie do pytania dotyczącego podstawowej jednostki przechowywania. to liczba wyrazów. jak i interferencji (Reitman. brak jakichkolwiek oznak zacierania śladu pamięciowego wraz z upływem czasu. aby doprowadzić bądź do obniżenia siły śladu poniżej poziomu szumów. Akustycznie wszystkie one przypominają oryginał. Zgodnie z teorią zacierania się śladów wraz z upływem czasu materiał zostanie zapomniany. że przesłonią one ślad (Atkinson i Shiffrin. pom. to z tej reszty informacji można odtworzyć znacznie więcej jednostek. Kiedy badany próbuje przypomnieć sobie ten wyraz. która nie obejmuje zdolności do przypomienia sobie wprowadzonych uprzednio jednostek. Jeżeli zapamiętał wszystkie trzy dźwięki d. jak wyraz ten jest ^prezentowany w pamięci krótkotrwałej? Przyjmijmy. Jedno z wyjaśnień wiąże to zjawisko z istotnym obniżeniem się siły śladu pamięciowego. Ale to jeszcze nie wyszystko. 1971). Zwróćcie uwagę. żeby nie robiła niczego dn momentu sprawdzenia zapamiętanego materiału. to możliwe. jak i braku interferencji j rezultaty eksperymentu niczego nie udowodnią. tym mniejsza jest liczba jednostek. o lub m). Pełne zachowanie materiału w pamięci w tego tynu eksperymencie może być zarówno wynikiem powtarzania. analizuje jego trzy cechy i stara się odtworzyć wyraz. i . że należy przechować w pamięci jednostkę „dom". bądź też do podniesienia się poziomu szumów do tego stopnia. że przypomni sobie łom. w jaki sposób charakter samych jednostek wyznacza to. że w czasie jego wykonywania nie będzie ona mogta powtarzać przedstawionego uprzednio materiału. należy przede wszyskim przedstawić osobi badanej materiał. Jeżeli zaś zatarły się wszystkie trzy cechy. Jak to często bywa. Jeśli utrudnimy powtarzanie dając osobie badanej jakieś inne zadanie. to powstaje możliwość uniknięcia zarówno powtarzania liter. Trudność tego eksperymentu polega na stworzeniu takich warunków w których badany „nie robiłby nic". A zatem • każda z cech wyrazu dom może zostać zapomniana. ale wystarczająco ilustrujące proponowane pojęcia. Oczywiście będzie to poważne uproszczenie. Jeżeli zapamiętał tylko o i ni. tak że w pamięci pozostał jeden tylko dźwięk (d. Teoria interferencji takiej utraty nie przewiduje. jakie mogą być odtworzone na podstawie pozostałych cech (plus wiedza o tym.

o • c.a : \ysZystkiego sześć liter. Możliwe jest tworzenie takiej sekwencji wyrazów.L B X K F' M System pamięci zatrzymuje ich cechy akustyczne. W danym wypadku załóżmy. Przy pewnej zręczności i odrobinie szczęścia jest bardzo prawdopodobne. to wszystkie sześć jednostek będzie można zrekonstruować: d.o Załóżmy.ficch z nich. że pamięć krótkotrwała może pomieścić jedynie sześć cech. Jednakże proces rekonstrukcji nie zawsze przebiega tak pomyślnie.. b.m Wiemy. ale wskazuje również na inne ważne jej aspekty. Działa w niej proces rekonstrukcji zestawiający z dostępnej informacji najbardziej zgodną z oryginałem reprezentację tego. N. P. W ten sposób zupełnie przypadkowo można poprawnie przypomnieć sobie ną liczbę liter. że ułożyło się w pamięci sześć cech. że uda się nam przypomnieć wszystkie sześć liter. które sześć cech zostało zachowanych. i. tak więc w . kiedy przypominanie wynika z domyślania się. n. mając w pamięci jedynie sześć cech. Jeżeli nie istniałby proces rekonstrukcji prawdopodobnych liter opartej na posiadanej informacji. Jeżeli rozdzielone zostały w następujący sposób: b. po jednej dla każdej litery w sposób następujący: e.e i. a mianowicie: e. jak to czyniliśmy uprzednio. k. M. peW Podobnie. c. R i S. Istotna wartość tej demonstracji polega na tym. Ile nazw liter można zapamiętać? Zależy to od tego. że zapamiętanych zostaje tylko sześć cech. może ikazać się trafne.f to prawdopodobnie wszystkie sześć liter może zostać przypomnianych prawidłowo po prostu w drodze rekonstrucji elementów spółgłoskowych w nazwach liter. że pozwala ona nie tylko na określenie |jczby cech utrzymujących się w pamięci krótkotrwałej. że pojemność pamięci krótkotrwałej jest ograniczona. Rozważmy możliwość zapamiętania takiej oto sekwencji liter. Jeśli się poszczęści.f e. Zwróćcie uwagę na to.o b.e ".o n. 1 . e.e . Średnio z dowolnego ciągu sześciu cech można prawidłowo przypomnieć sobie nazwy 3-4 liter. Nawet w takim wypadku proces rekonstrukcji może przynieść zadowalające rezultaty. dźwięki „o" absolutnie nie przyczyniają się do zapamiętania tej listy. że w trzech wypadkach jednostki pamięci to .o p.a e. które ten proces skomplikują. nawet wówczas.ks . DO PO NO CO BO TO Są tu następujące cechy: d. c. to do wykonania lego zadania niezbędnych byłoby dwanaście cech. Jak dużo liter (spółgłosek) zaczyna się na „e"? F.ł b. W końcu jakaż inna litera poza X kończy się na „ks"? Załóżmy. co było odebrane.o t. . t. L.ks k. a proces rekonstrukcji powinien doprowadzić do wyodrębnienia •.

B. rzeczywiście potrzeba dużo cech.0 OD PAMIĘCI KRÓTKOTRWAŁEJ pO PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ przypuśćmy. jakie były jednostki początkowe? Njc uda się tego zrobić. w procesie rekonstrukcji pojawią się znaczn. co jest równie możliwe. Różnicę między wyrazistością materiału znajdującego się jeszcze w pamięci krótkotrwałej a szczupłością i ubóstwem pamięci w odniesieniu do pozostałego materiału można wvkazać z łatwością.wypadku zagubienia cech „o" nie wystąpią błędy w przypomnieniu.' SPODNIE 5 6 8 9 UKŁUĆ KŁODA INNY PŁACA B CZAS PCHAĆ WIĄZAĆ DOM MUFKA SZKIC MOWA DAL WRZEĆ DWÓR RYGIEL RĘKA BRUD SKRZEP POZA WITAĆ ZASTÓJ TŁOK KAMIEŃ KOŚĆ C KRUK NUDA OPAŚĆ TALERZ ZGRZYT DROGI ŚMIGŁO SZARPAĆ TYKA ZIELE ŚMIECH ATAK PIEC WIR BRZEG UDZIAŁ ŚNIEG FAŁDA WĄŻ ZŁOŚĆ D IDEA STADO KLUCZ ONA PIEŃ BODZIEC KARTA KĄPAĆ UCZYĆ ŁÓŻKO OPAR SKOK TRON GRYŹĆ SIEĆ ŁABĘDŹ CENA SUNĄĆ PUSTY PYŁ E WĘZEŁ WIĘC BAWIĆ GRUCHAĆ GLON PRZESYT TRWAĆ PANNA TALERZ PLOTKA ŚCIANA DAĆ CZYSTY DRZEWO RÓJ WIĄZ JĘK SKLEP PIÓRO SKAŁA F KRÓTKI ŻART ROZWÓJ STOPIEŃ RZADKI PRÓBA TŁUM CZAPKA SZYBKO POKAZ TREL BAWIĆ BUŁKA MĄDRY BLOND MÓWIĆ SZKAPA GNIEW KSIĘŻYC SANKI 7 . Średnio wynosi to cztery i pół litery. Średnio przypomina się w przybliżeniu trzy.e". ale nigdy nie osiąga pamięci długotrwałej. one pozostały. że wyraz jest nazwą stanu.0 . żeby zakodować CONNECTICUT . TŁOK Zapamiętanie bardzo długich słów. które mogą być przypomniane. to dźwięki te plus wiedza o tym. niż inny. na przykład nazw stanów. niż jednostek akustycznie podobnych. Przez kilka sekund znacie nazwisko czy też numer telefonu. Wcale nie musi tak być.). że zapamiętanie długich nazw z tak dużą liczbą znaków będzie trudniejsze.k-uh-n-e-t-i-k-uh-t. nie stanowi specjalnego problemu dla tego systemu. TO.. Załóżmy. Aby móc to określić. Liczba cech w pamięci nie określa bezpośrednio liczby jednostek. CO. Jeden rodzaj materiału łatwiej da się zrekonstruować z cech. Mówiąc ogólnie można przypomnieć sobie więcej jednostek różniących się akustycznie. które pozostały w pamięci. w pierwszym wypadku zapamiętamy również porządek liter.10 SMRÓD TAŚMA 16 | MROK LISTA PRZEMYT KACZKA DUŻY * Uwaga: Listy wyrazów z tabeli 9-1 stanowią przystosowane do właściwości języka polskiego (długość wyrazów) tłumaczenie list oryginalnych (Przyp. Długie słowa często przypominają się lepiej niż krótkie. Ponadto. Analiza ta zmusza do głębokiego zastanowienia. Materiał układa się doskonale w pamięci krótkotrwałej. to można przypomnieć sobie od zera do sześciu jednostek.. Spróbujcie na podstawie tych sześciu cech określić. X. trzeba wiedzieć co nieco o procesie rekonstrukcji. red. z tego ostatniego zapisu można zapamiętać mniej jednostek niż z poprzedniego. 10 ! SZCZĘKA RYSA PSTRĄG 13 ' PLAMA 14 15 17 18 19 . Okazuje się. po prostu dlatego. jakie cechy zostah zachowane. Ale gdy pojawią się jednostki DO. w zupełności wystarczają do rekonstrukcji słowa CONNECTICUT.n". Po. . że domyślimy się reszty. że w trakcie spotkania towarzyskiego podano Wam numer telefonu lub też przedstawiono któregoś z uczestników tego spotkania. NO. Z rejestru liter L. że jest ich mniej: jeśli przypomni się chociaż część słowa. Tabela 9-1* A 1 . trudności: . poi. że nawet wówczas. Chociaż. że polecono zapamiętać następującą listę: CONNECTICUT MASSACHUSETTS PENNSYLVANIA CALIFORNIA ALABAMA MISSISSIPPI Początkowo może się wydawać. jest duża szansa na to. w zależności od zachowanych cech. BO. a później ginie po nich ślad. gdy w pamięci pozostały tylko cechy . Ale jeżeli właśni. . w drugim oczywiście nie wchodzi to w rachubę. K.0 . STOS : ' KLAMKA 3 | ZIMNY 4 .o . F i M możemy zazwyczai przypomnieć sobie od trzech do sześciu liter. „t". Faktycznie. to jednak do rekonstrukcji tej jednostki potrzebne będą tylko niektóre spośród nich.o .o . w zależności od tego.

Jeśli za R przyjmiemy procent przypomnień. Krzywa kolejnej pozycji stanowi ważne narzędzie w ręku psychologa. Na przykład. Ta ostatnia część krzywej przedstawia przypominanie z pamięci krótkotrwałej. różnica polegała jedynie na tym.Przypuśćmy. jak to pokazano na rysunku 9-12. zanim pojawi się następny. W części krzywej dotyczącej pamięci krótkotrwałej nie notujemy zmian. Każdy z tych wyrazów prezentowany jest oddzielnie. a na inny nie.Rezonator" ten to oczywiście nic innego jak pamięć krótkotrwała. Większość badanych szybko uczy się natychmiastowego opróżniania pamięci krótkotrwałej przed przejściem do następnych wyrazów. Tak na prawdę to nie jest jedna krzywa i należy podzielić ją na dwie części. albo z pamięci krótkotrwałej. Po skończeniu każdej listy dano 1. wyrazów. sądzi. . to uzyskuje się rezultaty takie jak przedstawione na rysunku 9-13. zdołaliście zapamiętać. Pozostała część krzywej odzwierciedla inny proces .. że najkorzystniej będzie. natomiast iv wynikach dotyczących pamięci długotrwałej jest dostrzegalna poprawa (Dane te pochodzą również z badań Murdocka. z której łatwo je wydobyć pod warunkiem braku przeszkód. Murdocka Jr. w tempie jednego wyrazu na sekundę. to pomoże Wam ona znzumieć istotę tego typu eksperymentu oraz ułatwi orientację w analizie rezultatów RYSUNEK 9-12 \ 20jednostek. że badanym Na ty su nku 9-12 procent przypomnień z pamięci długotrwałej nie może być po prostu dodany do procentu ^/ypomnień z pamięci krótkotrwałej. wykonując to zadanie. W 5 do 10 sekund po zapisaniu odczytano im nową listę. ~ 'J \ po 2 sek. ekspozycji 20 wyrazów.' ukazującego się na ekranie. że dana >'dnostka (dany wyraz) jest przypominany albo z pamięci długotrwałej. albo gdy badany stara się przypomnieć sobie od razu inne wyrazy. Jeśli w tym czasie prowadzona jest rozmowa. Większość ludzi. Przeprowadźcie ten eksperyment wykorzystując 20 wyrazów ?.imięei krótkotrwałej plusprocent tych wyrazów przypominanych z pamięci długotrwałej. z uwzględnieniem miejsca. w 1962 r. Skąd o tym wiemy? Przede wszystkim pewne procedury wpływają tylko na jeden rodzaj pamięci. Źródło: Murdod (1962). Jeśli poddacie się sami tej próbie. zanim podejmą próbę przypomnienia sobie reszty. Dziewiętnastu badanym odczytano listę 30 wyrazów nie powiązanych ze sobą. na każdą RYSUNEK 9-11. w zależności od ich miejsca na liście. 1 sekundę na odebranie każdego wyrazu. Macie dokładry.wydobycie informacji z pamięci długotrwałej7. Ostatnie wyrazy znajdowały się w czymś w rodzaju rezonatora {„echo box").. Procedura ta powtarzana była 80 razy (w ciągu czterech dni.. mieszczonych w tabeli 9-1. które nie zostały już -tworzone (przypomniane) z pamięci krótkotrwałej. tak że w czasie jednej sesji eksperymentalnej badani zapamiętywali tylko 20 list). aby uzyskać całościowe przypomnienie. Ostatnia jednostka zapamiętywana jest w 97% przypadków. jakie dany wyraz zajmował na liście. w pamięci czasowej. ale nie z Au jednocześnie. Przytoczone tu dane pochodzą z eksperymentu przeprowadzonego przez Benneta B. Tak więc całościowy procent przypomnień jest sumą procentu wyrazów przypominanych z r.. ile tylk. Zakładamy raczej. Jeden ze sposobów analizowania rezultatów tego eksperymentu polega na ponumerowaniu wyrazów w porządku zgodnym z ich występowaniem. W końcu. albo w formie napi-. a następnie określeniu prawdopodobieństwa ich odtworzenia. W tym wypadku prezentowana była lista składająca się z 30 wyrazów: przedstawiono procent przypadków przypominania każdego z nich. dając na każde słowo 2 sekundy zamiast jednej.5 minuty na zapisanie-w porządku dowolnym .. W wyniku takiej analizy otrzymamy krzywą kolejnej pozycji przedstawioną na rysunku 9-11. p. Słowa znajdujące się na końcu listy zapamiętywane są lepiej od pozostałych. że poproszono Was o wyuczenie się listy nie powiązanych ze soh. albo też wypowiadany jest jasno i wyraźnie. które badani zapamiętali. to ginie zawartość „rezonatora". to . jeżeli uda im się jak najszybciej odtworzyć ostatni z przedstawionych wyrazów. jesteście proszeni o przypomnienie sobie tylu z nich.tych wyrazów. jeżeli zwolnić czas ekspozycji.

Jest oczywiste. powtarzać je i świadomie dążyć do wyuczenia się możliwie największej ich liczby. dodatkowy czas pozwala badanym dłużej pracować nad materiałem i powtarzać go. że powinny one niezwykle uważnie spostrzegać każde z eksponowanych słów. Zmieniając liczbę eksponowanych jednostek na liście i czas ich ekspozycji. Źródło: Murdock (1962). że ostatnia część krzywej jest całkowicie spłaszczona: brak jest pamięci krótkotrwałej. możemy przypuszczać. poczynając od dowolnej liczby trzycyfrowej. Rezultaty podobnego eksperymentu przedstawione są na rysunku 9-15. przedstawiono listy składające się z 20 wyrazów i każdy wyraz eksponowany był przez 2 sekundy). poczynając od wybranej liczby trzycyfrowej. zacznijcie „liczenie wstecz". Oczywiście. Co stanie się wówczas. która ponownie potwierdza. W takich eksperymentach osobom badanym stawia się trudne zadanie. 1965).RYSUNEK 9-13. Jest rzeczą oczywistą. Źródło: Afurdock. co powiedzieliśmy do tej pory. Przypominanie z pamięci krótkotrwałej znika (Postman i Phillips. że komponent pamięci krótkotrwałej jest jednakowy na wszelkich krzywych. gdy badani nie będą się starali zapamiętać eksponowanego im materiału. Można przedstawić również sytuację odwrotną: czynniki. że procesy uwagi zajmują ważne miejsce w fazie interpretacji przekazu. 9-14). Jeżeli ten świadomy wysiłek nie występuje. Zakłada się. Kiedy dojdziecie do końca listy. RYSUNEK 9-14. Weźcie 20 wyrazów z tabeli 9-1 i czytajcie je w tempie jeden wyraz na sekundę. daje się do wykonania zadanie polegające na liczeniu trójkami wstecz. to tylko bardzo niewielka część podanej informacji zostanie przekazana do pamięci długotrwałej. Na pamięć krótkotrwałą dłuższy czas ekspozycji nie ma wpływu. Jakie są granice i . ale nie mają wpływu na pamięć długotrwałą. Zwróćcie uwagę na to. co ułatwia wprowadzenie większej ilości informacji do pamięci długotrwałej. możemy uzyskać rodzinę krzywych (rys. które oddziałują na pamięć krótkotrwałą. Liczcie możliwie najszybciej przez około 20 sekund. trzeba zapobiec natychmiastowemu przypominaniu przez badanych wyrazów z pamięci krótkotrwałej w końcowej fazie eksperymentu. że aby to uzyskać. Bardzo łatwo możemy sami przekonać się o tym przeprowadzając taki eksperyment. Ważne jest wiec dokładne prześledzenie tych procesów. jeżeli poświęcą mu zbyt mało uwagi? Uwzględniając to wszystko. że w takiej sytuacji nic się nie znajdzie w pamięci trwałej-po prostu niczego się nie nauczą. Przez ten czas wasza pamięć krótkotrwała ulegnie całkowitemu zatarciu. Z tego względu osobom badanym. podczas gdy części odnoszące się do pamięci długotrwałej są różne. na przykład 978. po przedstawieniu całej listy.

ZJAWISKA UWAGI Wyobraźcie sobie. z wyłączeniem innych. Ale.oekty. w danym wypadku. Człowiek może z pewnym powodzeniem koncentrować swą uwagę na jednej Uwaga to swego rodzaju broń obosieczna. powiedzcie o swoich spostrzeżeniach dotyczących wyrazów wyłapując trochę słów z każdej z nich. uwaga rysunku 9-16? Czy rzeczywiście odrzuciliście go wyłącznie z powodu braku zakreskoogranicza nasze możliwości obserwowania wszystkich zachodzących zdarzeń. ale jest niemożliwe uczestniczenie równocześnie w dwu lub w jeszcze większej liczbie rozmów. jeśli słuchacie jednej z nich. można określonym ciągiem wydarzeń.. bez Ale do jakiego stopnia byliście w stanie przeanalizować materiał niewłaściwy z konkurencji lub interferencji ze strony innych zdarzeń. Na rysunku 9-16 i 9-17 przedstawione zostały różne jrukowane przekazy. z prawej czy też lewej strony. aż nie zostanie to przerwane przez pojawienie się czegoś ważniejszego. cych w świecie zdarzeń tylko wtedy. nie zwracając uwagi na inne wyrazy. Zadanie wasze polega na prześledzeniu jednego z nich (przekazu właściwego) i ignorowaniu drugiego (przekazu niewłaściwego). można podtrzymywać kilka rozmów.-jjiTiujemy się. Ale jeśli niezakreskowanych? Czy pamiętacie któryś z nich? Czy zauważyliście. . ponieważ moglibyśmy uchwycić sens zachodzą.zakreskowazachodzących równocześnie. niepożądane jest koncentrowanie na nim całej uwagi. wokół was znajdują się inne grupy. wyodrębnić je z wielu innych posłużyć się określoną cechą fizyczną tego przekazu. i wyłączać ją. że każdy wyraz rozmowy te są choć trochę poważne. musimy odejść od dotychczasowego toku naszych rozważań i przedstawić główną linię badań nad procesami uwagi zachodzącymi w trakcie przetwarzania napływającej informacji. bowiem inne wany jest tylko na tyle. Aby oddzielić przekaz właściwy od niewłaściwego. Przeczytajcie zakreskouaną część przekazu na głos możliwie najszybciej. którą zechcecie usłyszeć. Teraz. tak jakby istniał jakiś wewnętrzny przełącznik. choć wania? Jeżeli w pamięci nie pozostało nic z tego odrzuconego przekazu. które nas interesują. śledząc przy tym ich ogólny sens. Nawet wówczas.informacji. kiedy chcemy ogarnąć . Zastanówcie się nad zadaniem . Dlatego . Z jednej strony pozwala nam iść w ślad za istotnej dla niego części tekstu. zdolność do Mamy oto pierwsze nieprecyzyjne jeszcze wskazówki dotyczące sposobów wyboru rozumienia różnych rozmów prowadzonych jednocześnie jest ograniczona. nie patrząc w tekst. Po zdarzenia. Oczywiście. pozostałe rozmowy będą dla was stracone. jest zdolność do koncentracji uwagi na jednym zjawisku.leźy znaleźć sposób pozwalający śledzić nawet te zdarzenia. możliwości uwagi? Aby odpowiedzieć na te pytania. na ile konieczne jest określenie jego ogólnych cech fizycznych. zbyt dużo. Bez tej selektywnej niem. którymi w danej chwili nie . gdy występują nieważne szczegóły. Stoicie wraz z grupką ludzi. przejdą niedostrzeżone. że znajdujecie się w licznym towarzystwie na hałaśliwym przyjęciu. ale tylko Ta hipoteza wstępna jest jednak nazbyt prosta. Spróbujcie zrobić to z tekstem przedstawionym na rysunku 9-16.odpowiednich cechach fizycznych. Można wybrać sobie dowolną rozmowę prowadzoną w pokoju i przysłuchiwać się jej. powtarzał się dwukrotnie? Prawdopodobnie nie. Można selektywnie wyławiać sens z całego hałasu na przyjęciu. chociaż każde z nich zagłusza inne. które w efekcie mogą okazać się ważniejsze. Źródło: Postman i Philips u nk długo. gdyby każde z nich występowało w izolacji. a odrzucający całą resztę. II ybór przekazów /acznijmy od eksperymentu. Na tym polega KYSUNEK 9-16 zjawisko selekcji uwagi. sens każdej z nich gubi się.. Z drugiej zaś strony. możecie podsłuchać rozmowę prowadzoną z tyłu za wami. Którą z rozmów usłyszycie? Mimo hałasu możecie wybrać tę rozmowę. przełączać naszą uwagę w momencie. gdy bezpośrednio interesuje nas tylko jeden można by wstępnie sformułować w następujący sposób: materiał niewłaściwy analizociąg wydarzeń.RYSUNEK 9-15. kiedy pojawiają się inne istotne . Pożądana tym przetwarzanie materiału niewłaściwego zostaje przerwane. teorię uwagi często byłoby to pożądane. przepuszczający przekaz o zdolności życie stałoby się chaotyczne..

aby badany nie popełnił zbyt wielu błędów. (Jest rzeczą ważną. gdy już potrenujecie powtarzanie. że do tego potrzebujemy lepszego sposobu śledzenia procesów uwagi. a zdanie właściwe rozwija się w części niezakreskowanej. Powtarzajcie każde słowo w miarę jak jest wypowiadane. nie przerywając powtarzania pierwszego przekazu. 9-18). Zaproście jeszcze dwie osoby. szturchając was w bok).człowiek . może to oznaczać. aby móc określić. zgodnie z instrukcją. przykładowo w granicach 10%.byk . śledząc dzięki temu sens zdania. czy zmienia się koncentracja jego uwagi na'zadaniu polegającym na powtarzaniu. kierujemy się czymś więcej niż cechami fizycznymi. kierując się tym. osoba odczytująca powtarzany przez was materiał powinna zwrócić Wam na to uwagę (np. jakie szczegóły potrafi sobie przypomnieć. Wskazówki fizyczne przydatne są do wyodrębnienia informacji istotnej od nieistotnej. Niech jedna z nich siądzie obok Was i czyta na głos w określonym tempie tekst z tej książki lub też z jakiegokolwiek czasopisma. co właściwie jest przetworzone. ponieważ. żeby zająć się czymś innym. aby zobaczyć. Jeżeli materiał nieistotny odrzucany zostaje wyłącznie na podstawie jego ogólnych cech fizycznych. Czy naprawdę koncentrowaliście się wyłącznie na zakreskowanym przekazie. Eksperymentator może ocenić. musimy zastosować takie zadanie eksperymentalne. Spróbujcie powtarzać ten tekst. śledzić również drugi. które zostały mu przedstawione. to wówczas bez trudności możemy kontynuować czytanie zakreskowanego materiału. tj. Pomińcie całkowicie część niezakreskowaną. W takiej sytuacji osoby badane muszą poświęcać zadaniu znaczną część uwagi.. kiedy pasują one do kontekstu. Problem polega więc na tym. Jeżeli zaczniecie popełniać błędy. że tekst kontynuowany jest w części niezakreskowanej. jaka część uwagi koncentruje się na informacji istotnej. W zadaniu tego typu osobie badanej odczytywana jest na głos seria wyrazów. niech następna osoba siądzie obok Was z drugiej strony i zacznie czytać drugi urywek. nie pozostając w tyle. Po zakończonym eksperymencie osobie badanej zadaje się pytania dotyczące treści prezentowanego materiału. Potem. że było ono zbyt łatwe i wobec tego zyskałby czas na to. Równoczesne powtarzanie materiału (Shadowing).dom . Co się teraz wydarzyło? Niespodziewanie zakreskowane zdanie przeszło w ciąg nic powiązanych ze sobą wyrazów. Jeśli to nam się nie uda. którą. żebyśmy mogli stwierdzić. czy też trochę oszukiwaliście (oczywiście nieumyślnie) i patrzyliście również na pozostałą część przekazu. Jest oczywiste. Spróbujcie. Nawet nie powinniście zauważyć. a co odrzucone. Jedno z często stosowanych zadań polega na tym. który przekazywany jest przez słuchawkę do jednego ucha. podczas gdy Wy dalej powtarzacie pierwszy (do tego celu można wykorzystać przypadkowy zestaw wyrazów z tabeli 9-1). Następnie podaje się materiał eksperymentalny do drugiego ucha (czasem stosowany jest materiał wzrokowy) (rys. v'SUNEK9-18 zwłaszcza gdy materiał podawany jest w dostatecznie szybkim tempie. powinniśmy przynajmniej mieć możność zmierzenia. Aby określić. Jednakże dokonując wyboru słów. zamiast po prostu stosować się do instrukcji i przetwarzać wyłącznie informacje o odpowiednich cechach fizycznych. co on zawiera? Jeżeli chcemy określić granicę pojemności uwagi.) Tak więc w typowym eksperymencie osobę badaną prosi się o powtarzanie określonego wybranego materiału (zazwyczaj odtwarzanego z taśmy magnetofonowej). Czytać należy równym jednostajnym głosem. w przeciwnym bowiem razie nie występowałaby tendencja do przestawienia się na wyrazy niezakreskowane . Zazwyczaj zaleca się stosowanie materiału o takim stopniu trudności i odczytywanie go w takim tempie. Spróbujcie użyć w tym eksperymencie . czy rzeczywiście osoba badana zajmuje się wyłącznie jego wykonaniem. ile uwagi poświęcił badany zadaniu. że osobę badaną prosi się o równoczesne powtarzanie przedstawionego jej materiału. Trudno jest wykonać to zadanie. Dopiero wówczas możemy przystąpić do określenia. Ponownie przeczytajcie możliwie jak najszybciej tekst zakreskowany. Spróbujcie przeprowadzić podobny eksperyment na sobie. musimy upewnić się w tym. powinniście pominąć. nie czekając na zakończenie zdania. jakiego typu informacja będzie wydobyta z nie śledzonego przekazu. jaka część informacji może być wydobyta z materiału niewłaściwego. które należy przeczytać. aby badany nie mógł powtarzać słów zbyt wiernie. a jej zadanie polega na powtarzaniu jednocześnie każdego wyrazu na głos. jeśli uda mu się wykonać zadanie bezbłędnie. jak dalece wiernie powtarza on wyrazy. Większość ludzi jednak zaczyna czytać wyrazy niezakreskowane. W ten sposób na podstawie ewentualnego wzrostu liczby popełnionych przez niego błędów będziemy mogli określić.kot RYSUNEK 9-17 przedstawionym na rysunku 9-17. czy cała uwaga została skoncentrowana na jednym zadaniu.

jakie sygnały w ogóle występują. Jednakże w pewnym miejscu musi znajdować . a następnie na tej podstawie wybiera materiał właściwy. na czym koncentruje się nasza uwaga. Nie dostrzega ona tego. zauważenia Jakich sygnałów. że mechanizm selekcji dokonuje oceny cech fizycznych napływającej informacji. 9-20). że całkowicie pochłonęło nas to. jak gwizd. na przykład znaczenia słów. czy język uległ zmianie w trakcie eksperymentu. który przepuszcza do dalszej analizy wyłącznie sygnały właściwe (rys. Jest to oczywiście prawda. Wygłaszane kwestie pozostają niezrozumiałe. przepuszczający sygnały. Kiedy badany jtarannie powtarza przedstawiony mu materiał. stwarza badanemu możliwość zauważenia i zapamiętania. czv ma to wpływ na trudność zadania. przypomnienia sobie. jest zdolny do: . Świadomym wysiłkiem woli można przerwać stan zamyślenia i zacząć słuchać wykładu. W jakim punkcie zachodzi moment przełomowy? Gdzie następuje zastopowanie analizy treści wykładu? Najprostsze wyjaśnienie teoretyczne jest takie: sygnały z otaczającego środowiska przechodzą przez systemy sensoryczne i znajdujące się w nich mechanizmy analizujące.zróżnicowanego materiału informacyjnego do obu przekazów. ze pewne aspekty materiału. ponieważ rzeczywiście „słyszymy" nie śledzone z uwagą dźwięki. przypomnienia sobie treści przekazu. czy w ogóle słyszał głos. Jak gdyby jakiś wyłącznik odciął naszą świadomość od dopływu wszystkich sygnałów. Z kolei fakt. >Jie jest zdolny do: Rezultaty te potwierdzają. nie rozpoznaje języka. określenia. że osoba badana rejestruje przede wszystkim najprostsze właściwości sygnałów. wyodrębniając go z pozostałego. stwierdzenia. na które nie zwraca uwagi. W obu wypadkach „słyszymy" głos wykładowcy. ale nie pozostawiają żadnego śladu w świadomości. rozpoznania języka przekazu. Następnie włącza się przełącznik. . 1 chociaż materiał właściwy podlega dość pełnej analizie (z udziałem wszystkich poziomów przetwarzania omówionych w rozdziale 3 o rozpoznawaniu obrazów). . jak to przedstawiono na rysunku 9-19. . to subiektywnie wydaje się nam. Fakt. jeżeli nawet ich nie rozumiemy. że przypomni sobie co nieco z dodatkowych informacji. aby zaobserwować. . co wymaga interpretacji. na przykład równoczesnym powtarzaniem wyrazów. które nas interesują. Co odbieracie lub zapamiętujecie z drugiego przekazu'' Większą część opisywanych tu wyników badań dotyczących równoczesnego powtarzania można z łatwością sprawdzić na sobie samym. odbiór wykładu będzie całkowicie odmienny. a nawet nie wie. . Dźwięki głosu wykładowcy docierają do Waszych uszu. lub nawet pogrążeni w marzeniach. Przetwarzanie odrzuconego przekazu Kiedy jesteśmy całkowicie pochłonięci jakimś zajęciem. lub będąc w teatrze czy też w kinie. i blokujący ostałe. ciągle jeszcze możliwe jest. System ten wydaje się ogólnie użyteczny w procesie uwagi. odróżnienia mowy od bezsensownych dźwięków. . mogą zostać dostrzeżone.j? przełącznik. że zamyśliliście się w trakcie wykładu. że mechanizm analizy cech poddaje wszystkie sygnały choćby pobieżnej ocenie. oZ Nawet proste badania nad uwagą pozwalają stwierdzić. Wyobraźcie sobie. że szczegółowa RYSUNEK 9-20 . ale w jednym śledzimy wykład. lub gdy znajdujemy się jakby w transie w czasie czytania dobrej powieści. analiza wszystkich innych napływających sygnałów najwidoczniej dość wcześnie zostaje przerwana. że dzieje się to na poziomie analizy cech. na które chcemy zwrócić uwagę. Chociaż w przełączeniu uwagi z marzeń na słowa wykładowcy nie uczestniczą żadne mięśnie czy części ciała. niewłaściwego. Wydaje się. a w drugim nie. na ^óry nie jest zwrócona aktywna uwaga. czy dźwięki tworzą sensowny przekaz językowy. możliwe. czy głos męski został zastąpiony żeńskim. z wyjątkiem tych.

Jeżeli uwaga skoncentrowana jest na czymś. Po zakończeniu eksperymentu sprawdzono zapamiętanie słów. prosi się badanych. które poddamy analizie.analiza sygnałów nieistotnych zostaje przerwana na poziomie wyodrębniania cech ogólnych. za pomocą których układ nerwowy może stworzyć logiczny ekwiwalent przełącznika. Kiedy przeprowadzimy eksperyment w taki sposób. że opisywany tu mechanizm uwagi okazuje się zgodny z systemem rozpoznawania obrazów który omówiliśmy wcześniej. W trakcie wykonywania zadania polegającego na równoczesnym powtarzaniu tekstu uwaga skoncentrowana jest na napływającej informacji. ale związanych z innym zadaniem. aby powtarzać lub strukturalizować słowa angielskie. blokujący informację dotyczącą jednej rozmowy. stanowi przeszkodę w zrozumieniu ich sensu. na którym jego uwaga nie była skoncen- RYSUNEK 9-21 /?. Najwidoczniej uwaga potrzebna do powtarzania wyrazów całkowicie pozbawiła badanych zdolności do analizowania informacji docierającej do drugiego ucha. Źródło: Madigan i McCabe (1971) irowana.. Prosty model przełącznika z powodzeniem wyjaśnia omawiane dotąd zjawisk uwagi. co zapamiętali oni z innych rzeczy. dajemy osobom badanym do równoczesnego wykonywania kilka zadań. dodatkowo napływająca informacja rzeczywiście dociera do pamięci krótkotrwałej. czy materiał leżący poza strefą uwagi trafia do pamięci krótkotrwałej. Różnorodne mechanizmy synaptyczne komórek nerwowych stwarzają takie możliwości. Następnie. Jednak tak się nie dzieje. aby badani musieli skoncentrować całą uwagę na wykonywaniu jednego z zadań. Ale jeżeli odstęp czasu między prezentacją materiału a sprawdzeniem stopnia jego zapamiętania wyniesie 30 sek. że badany zupełnie nie pamięta pozycji. Do tego potrzebny jest jedynie jakiś mechanizm hamujący. Jeżeli od razu sprawdzamy zapamiętanie. Inaczej mówiąc. po prostu przedstawiamy ten proces za pomocą logicznego schematu wchodzących w grę funkcji. co potrafią ze wszystkich wcześniej prezentowanych list. przedstawionej na rysunku 9-2 la. Zwróćcie uwagę na podobieństwo między zadaniami z równoczesnym powtarzaniem tekstu a liczeniem wstecz. Cel eksperymentu polega na tym. Później następuje sprawdzenie tego. czy badani pamiętają z niego cokolwiek. Przyjmijmy. dopóki nie zostanie przedstawionych 50 różnych list. to pewna część informacji. że badani mogą wydobyć ze swej pamięci krótkotrwałej kilka ostatnich jednostek. że osoby badane otrzymują listy wyrazów do zapamiętania. W czasie wykonywania zadania polegającego na liczeniu wstecz uwaga zajęta jest liczeniem bezpośrednio po przekazaniu informacji. okazuje się. Oczywiście badani nie mieli czasu na to. Z jakiego powodu zapamiętywanie końcowych pozycji nie występuje w . Oczywiście. Móre zostały przedstawione na rysunku 9-15. aby przypomnieli sobie wszystko. Jedyne. na której nie była skoncentrowana uwaga? Czy doszła do pamięci krótkotrwałej? Aby ustalić. Źródło: Madigan i McCabe (1971). Co się wtedy dzieje? Jedyna logiczna odpowiedź polega na tym. którymi posługuje się układ nerwowy. Wystarczą pewne cechy ogólne aby można było odróżnić głos ludzki od innych dźwięków. że wyniki powinny nieco przypominać te. ale na razie nie ma potrzeby tworzenia spekulatywnego schematu połączeń. Ale tu może zaniknąć bez śladu. istnieje wiele sposobów. Okazuje się. w jakim się mówi. Pamięć bez uwagi Pierwszym zjawiskiem. Ale czy badani rzeczywiście słyszeli te słowa? Jak daleko przedostała się ta informacja. należy zaraz po ekspozycji tego materiału przerwać wykonywanie zadania. 9-216). to przełącznik. może zostać przypomniana. Eksperyment kontynuowany jest dopóty. podczas gdy do drugiego ucha docierały w tym samym czasie powszechnie używane słowa angielskie. nawet rozpoznać języka. RYSUNEK 9-2la. przy czym każde słowo było powtarzane 35 razy. które występowały jako ostatnie na każdej liście. Przypominanie ich będzie odpowiadało standardowej krzywej kolejnej pozycji. Ale zjawisk tych jest więcej. które docierały do tego właśnie ucha. i załóżmy. bez żadnego uprzedzenia. powinny być takie jak na rysunku 9-2la. że sprawdza się stopień zapamiętania natychmiast po prezentacji każdej listy. chociaż może sobie przypomnieć wiele pozycji z początku listy (rys. Istnieje również inny sposób przedstawienia wpływu uwagi na pamięć krótkotrwałą. Taki rezultat nie stanowi niespodzianki. co dodaliśmy. Żadne z tych słów nie pozostało w pamięci. która utrzymuje się jeszcze w pamięci krótkotrwałej. W jednym z eksperymentów proszono osoby badane o powtarzanie wyrazów przekazywanych przez słuchawkę do jednego ucha. Ważne jest. a przepuszczający inną. występujących równocześnie. a następnie sprawdzić. jest pamięć. ale bez udziału komponentu pamięci któtkotrwałej. ale na tej podstawie nie można określić niczego więcej. badany nie będzie już mógł przypomnieć sobie niczego z tego materiału. Co dzieje się z pamięcią w sytuacji wyłączenia uwagi? Aby to zbadać.

zbudowane z TEORIE UWAGI zakreskowanych słów. Na przykład. gdy badany zgodnie z instrukcją powtarzał wyłącznie materiał docierający do lewego ucha (rys. nieoczekiwaną próbę. wszyskrótkotrwałe. to pamięć chwilowa obejmuje każdy materiał podlegający Po drugie. że jeżeli zajdzie konieczność natychmiastowego przypomnienia sobie tych informacji. i N. jakie wykonuje. Zarówno w eksperymencie z równoczesnym powtarzaniem tekstu. rzeczywiście istnieje niezależnie od tego. uwagi dotyczącej napływającego materiału może spowodować normalne zapamiętanie Można stosować szereg różnorodnych wariantów omawianego eksperymentu. problemy związane z tym modelem: jednym z nich jest bardziej precyzyjne zdefiniowanie. Wyławia z drugiego kanału słowa trwała była sprawna. że w trakcie przeprowadzania obu eksperymentów badani stosowali różne strategie podziału uwagi. 9-20). ^ później nastąpi sprawdzenie stopnia zapamiętania materiału. Strategia ta RYSUNEK 9-22 doskonale odpowiada początkowej części eksperymentu. albo też nie. Kontekst i znaczenie przekazu często wdzierają się do zadania. a pamięć trwała obejmuje jedynie materiał przepuszczony przez mjemy. Powinno tkie jednak prowadzą w zasadzie do tego samego stwierdzenia: badani uświadamiają to przypomnieć Wam opis dwu pacjentów H. osoba badana często zauważa. W eksperymencie którego wyniki ukazane zostały na rysunku 9-15. że wypowiedziane zostało jej rzeczy ani też zapamiętywać czegokolwiek nawet na krótko. Jeżeli tak jest. że całkowity brak jadani dostrzegają swoją omyłkę. Ale mieliśmy już podobieństwo. Nie zwracali uwagi na ostatnie pozycje. Pozostają jednak inne uczestniczących w spostrzeganiu i rozpoznawaniu obrazów. przytoczony w rozdziale 8. Jest to jedno z możliwych wyjaśnień. że pamięć chwilowa należałoby oczekiwać biorąc pod uwagę model przełącznika. Czy pamiętacie przykład. Możliwe więc. można je będzie wydobyć z pamięci ktrótkotrwałej bez większego wysiłku. gdy wprowadzimy późniejszą. Jeżeli w trakcie eksperymentu z Model osłabiacza równoczesnym powtarzaniem. że nastąpi sprawdzenie zapamiętania słów ze wszystkich uprzednio prezentowanych list. a samo zdanie kontynuowane było w postaci słów niezakreskowanych. nagle Problem związany z przełącznikiem polega na tym. Łatwo można zrozumieć.eksperymencie przedstawionym na rysunku 9-216. materiału docierającego do tego ucha. które odbierało uprzednio tenże materiał. ale przed tym. licząc na to. jak i w eksperydrugie ucho. Po trzecie. musi być zgodna ze wszystkimi danymi eksperymentalnymi. przełącznik. ale też całkowity brak przechowania go w pamięci długotrwałej. że pewna część informacji przepływającej kanałem nie będącym w . ale materiał ten nie jest całkiem stracony. jakimi dyspoanalizie sensorycznej. Natomiast w eksperytnen. 9-22).A. że urządzenie to działa zgodnie z sensowny ciąg materiału zostanie przełączony do drugiego ucha. uczestniczące w przekazywaniu materiału z jednej pamięci do drugiej. cie przedstawionym na rysunku 9-21 b (przeprowadzonycm przez Madigana i McCabe'a 1971) badani nic nie wiedzieli o tym. ponieważ są one rzeczywiście najtrudniejsze do zapamiętania. które należało omijać. zatrzymują się i przepraszają. osoby badane dobrze wiedziały. czy uwaga koncentruje się na materiale czy też Jak zatem połączyć te wszystkie dane w opisie procesu uwagi? Teoria ostateczna nie. Po pierwsze.zasadą „wszystko albo nic": informacja albo przechodzi. że przełączy się on z ucha. nierzadko mencie ze zwykłym przypomnieniem znajdujemy potwierdzenie tego. w którym mieliście za zadanie odczytać zakreskowany tekst nie zwracając uwagi na niezakreskowany? Nagle sensowne zdanie.imię do ucha. nie reagując na nic więcej. na które uwaga nie była dwie osoby cierpiały wskutek uszkodzenia mózgu. nim zadziała różnych procesów uczestniczących w skierowywaniu uwagi na jeden lub kilka sygnałów. musi wyodrębnić i wyjaśnić organizację wyłączać bezpośrednio po analizie cech (rys. ale okazuje się nieprzydatna.M. przekształciło się w bełkot. Oczywiście nie spostrzega dokładnie uwagi. co nie pozwoliło im uczyć się nowych skierowana. chociaż pamięć krótko. na to Jkazję przekonać się. że uszkodzenie mózgu miało wpływ na mechanizmy mające sens zbliżony do zadania. że koncentrowali zatem swoją uwagę głównie na początkowych pozycjach z każdej listy. to jest duże prawdo. jaki materiał przepływający kanałem będącym poza sferą uwagi przechodzi przez przełącznik. Możliwe jest. podczas gdy w eksperymencie przedstawionym na rysunku 9-15 pewna część tych pozycji była zapamiętana? Jedno z możliwych wyjaśnień polega na tym. czego Wróćmy ponownie do modelu uwagi. musi być również zgodna z zasadami organizacji systemów urządzenie przełączające. Te sobie w pewnym stopniu materiał docierający kanałami. które odbiera informację niewłaściwą. że system pamięci krótkotrwałej może się powinna połączyć wiele aspektów. Wystarczy w tym celu wyobrazić sobie.

takjak to przedstawia rysunek 9-23. że proces analizy przez syntezę przebiega w sposób nadzwyczaj graniczony. sprzeczne i wieloznaczne. I właśnie to obserwujemy. To znaczy. jak analiza sygnałów docierających bezpośrednio. Byłoby to zgodne z wynikami badań: przypuszczalnie tylko sygnały poddawane późniejszej analizie przechowywane są w pamięci trwałej. Czy model ten może wyjaśnić wszystkie dane eksperymentalne? Jeśli w wyniku osłabienia przepływu informacji w niepożądanym kanale zmniejsza się ładunek energetyczny niezbędny do dalszego jej przetwarzania. aby mechanizm aktywnej syntezy mógł zbudować wewnętrzny model środowiska. dociera jednak do świadomości badanego. ale wszystkie zawarte w nim e . czyli urządzenie ograniczające ilość przepływającej informacji. jakie wyrazy mogą mieć związek z danym zdaniem (a więc. Model z osłabiaczami lepiej zatem wyjaśnia pewne zjawiska uwagi. Aby móc przewidzieć na podstawie •ontekstu zdania. działającymi zgodnie z zasadą „wszystko albo nic". lo .RYSUNEK 9-23 -ySUNEK 9-24 centrum uwagi. Oczywiście. kiedy ten się pojawi. pozwala to na skierowanie podstawowego wysiłku na kanał główny. Wywody te są w pełni zgodne z wymaganiami stawianymi mechanizmowi uwagi. że bezpośrednio przed osłabiaczem znajduje się jakiś system pamięci. Możliwe jest więc przyjęcie następującego rozwiązania. Bez procesu aktywnej syntezy ludno byłoby analizować sygnały zawierające luki. ale w pamięci czasowej przechowywane są wszystkie sygnały. który stwarza możliwość uzupełniania i porównywania Schodzących sygnałów i tym samym zapewnia dokładne rozpoznawanie nawet w •ytuacji zakłóceń i zmienności napływających sygnałów.tych. mimo że odbiór ich został osłabiony. osłabiacz powinien przełączyć kanały w środku (dania. Otóż przełącznik działa w istocie jako osłabiacz (attenuator). Wówczas będzie można kreślić. jaki będzie następny wyraz. który-jak się przypuszcza-został wyłączony. Odpowiednio zatem należy zmodyfikować nasz schemat. poprzedzającą osłabiacze. jakich wyrazów lalcży szukać). żeby cała informacja :otycząca sygnału ułożyła się w zrozumiały obraz. Model procesu aktywnej syntezy 'rzechodzimy teraz do omówienia modelu uwagi mającego wiele wspólnego z systemem ozpoznawania obrazów. Skąd będziemy wiedzieli. Aby zapewnić taki wynik. analiza osłabionych sygnałów nie jest tak efektywna. gdy nie Cdzie on zupełnie wyraźny. zaproponowanym w rozdziale 3. iż system musi być tak skonstruowany. to z dużym prawdopodobieństwem powtórzy ona słowa „John rzucił swoją piłkę do Toma". co jest potrzebne. oraz metodę regulacji względnj siły osłabiaczy. Cóż można powiedzieć o zapamiętywaniu sygnałów niewłaściwych? Nie jest wykluczone. i tym samym iitwić im wybór właściwego sygnału.[smenty wydają się niezbędne i system wydaje się zaspokajać stawiane mu wymagania. Rozważcie. nawet wówczas. którym przepływa informacja właściwa. które mają szczególne znaczenie albo które pasują do kontekstu przekazu właściwego. Rysunek 9-24 przedstawia pełny system . a jakich nie należy oczekiwać. w każdej jednostce czasu biegnie wyłącznie jedną drogą. Doszliśmy tam do wniosku. aby oczekiwania wyłonione w irakcie analizy przetwarzanego materiału mogły wpływać na regulację ustawienia istabiacza do pracy nad przyszłym materiałem. Model ten jest nieco przeładowany. Oznacza to. należy uwzględnić omawiany temat. tak że •k jeden zespół sygnałów korzysta z dobrodziejstw rozszerzonej analizy. dlatego też w toku analizy sygnałów osłabionych nieuniknione są liczne błędy. jakich sygnałów należy oczekiwać. że gdy poprosi się osobę badaną o powtarzanie materiału docierającego do jednego ucha: równocześnie zaś do drugiego ucha przekaże wyrazy: „Dom jest piłkę do Toma". styl mówiącego i analizę gramatyczną odebranej już części zdania. W ten sposób kontekst może z góry uprzedzać mechanizmy spostrzegania. tym samym osłabiacz częściowo spełnia swoją rolę.c w analizie sygnałów sensorycznych w znacznej mierze trzeba odwoływać się do mechanizmu aktywnej syntezy. Przede wszystkim jest niezbędne. ale nie powodujące jej całkowitego zablokowania.vraz i pamięcią krótkotrwałą. aniżeli model z przełącznikami. jaki kanał powinien zostać osłabiony? Wspomnieliśmy o tym. . Ponadto powinien on dawać jednak możliwość analizowania pewnych słów. Na podstawie danych uzyskanych w badaniach nad uwagą •lożna dojść do wniosku.

2. Powstaje pytanie. Dopełnejanalizyniezbędna jest informacja pochodząca z aktywnych mecha„j/inów.Przyjmijmy.viżnychsygnałów. aby mógł on uwzględnić równoczesny przepływ pewnej liczby sygnałów. Na rysunku 9-25 kanał ten po prostu wisi w powietrzu. Jest to proces aktywny i tylko on wymaga poznawczej.RYSUNl-IK 9.. Przyjmijmy. A teraz przypomnijmy sobie.p/. Pasywna część analizy nie wystarcza do wykrycia .słabione. Problem polega na ustaleniu.żewszystkiesygnałyanalizowane sąprzez system pasyw*\. Wszystkie pozostałe •ttSUNEK 9-26 . żeby pełnej analizie podlegał tylko jeden z nich. że te same założenia odnoszą się do równoczesnej analizy kilku . automatyczne i prawdopodobnie mogą dokonywać ciągłej analizy . że tylko proces zwany „aktywną syntezą" może mieć ograniczenia co do liczby dokonywanych analiz w danej jednostce czasu. irocesy są pasywne. świadomej uwagi. ale tylko jeden kanał w określonej jednostce czasu podlega analizie w aktywnej części psiemu.jchyleń i zniekształceń sygnału i do wydobycia zawartego w nim skomplikowanego . ale tak. Zasadniczy rezultat przedstawiony jest na rysunku 9-25. co począć z wynikiem analizy cech płynących z kanału nie śledzonego. jakie zmiany należy wprowadzić do modelu omówionego szerzej w rozdziale 3.ystkich napływających sygnałów. Sygnały nie analizowane przez aktywną część systemu są w pewnym sensie .naczenia.

tylko te cechy poddane zostają pełnej analizie. pamięć w tym procesie. że istnieje pamięć czasowa obejmuj1. na który skierowana jest uwaga. poddawali jest zarówno jednej. bez względu na to. czy skierowana jest na nie uwaga LV też nie. System ten może przełączać kanah.. poddawany jest równi-: dodatkowemu procesowi aktywnego przetwarzania.. W modelu z osłabiaczem problem ten rozwiązany został dzięki wprowadzeniu <•• schematu specjalnego systemu pamięci krótkotrwałej-pamięci dla każdego kanńinformacji. poddaje je różn\>: możliwym analizom i w ten sposób wydobywa wszystkie posiadane przez nie cech1. pozwu'. ' wszystke nadchodzące sygnały. Ale mechanizm aktywnej syntezy dokonuje wdanej jednostce czasu tylko jed:kanalizy. aby pogodzić ze sobą olv' formy korzystania z pamięci. które M zgodne z oczekiwaniami procesu aktywnej syntezy. zastanówmy się ponownie. że w toku analizy przy rozpoznawaniu obrazów niezbędne b. aby przyciągnąć uwagę procesu aktywnej syntezy. jeżeli sygnały nadchodzące z kanału nie śledzonego mają szczególny sens-na przykku: może to być imię osoby badanej. co reprezentuje konfigura cech wyodrębnionych z sygnału. fizyczne. jak i drugiej analizie. prża1-wszystkim dlatego. A zatem pasywna analiza informacji nieistotnej -analiza osłabiona-wystarcza. Ale w przypadku sygnałów przepływający!: przez kanały nie śledzone uwagą. Problem polega na tym. polegającemu na syntezie sygnałó1. że pamięć krótkotrwała jest formą rozszerzenia pamięci długotrwałej. Zwróćmy uwagę.. 9-26). że system pamięci odgrywa tu szczególnie ważną rolę. . porównaniu ich z oczekiwaniami wynikłymi z analizy już odebranych cech. W omawianym wypadku jednak możliwe jest nieco inne rozwiązanie. aby móc określić. jaką rolę ne. założenia.1. na który skierowana została uwaga. Przypomnijmy sobie. Jednakże kanał.'•' korzystanie z systemu pamięci trwałej.Zanim jednak zilustrujemy ten system. A zatn: system rozpoznawania obrazów przetwarza wszystkie sygnały. Informacja uzyskiwana przez kanał.nam zbudować dość interesujący system. Przyja-:. Teraz uzyskana została pełna symctiiwszystkie kanały informacji poddawane są procesowi przetwarzania przez pasywną cz-x systemu rozpoznawania obrazów (rys.

to jaką trudność może mu sprawić ich odszukanie. wyróżniających się. Fakty. ODPOWIADANIE NA PYTANIA Prawdopodobnie siła ludzkiej pamięci nigdzie nie ujawnia się tak wyraziście jak w wypadku odpowiadania na pytania dotyczące nagromadzonej wiedzy. co właśnie tam powinno było się znajdować. rekonstrukcji myślowej tego. jak i struktury pamięci. jak gdyby rozwiązywał jakiś trudny problem. w którym mieszkaliście przed laty: z której strony znajdowała się klamka u drzwi wejściowych-z prawej czy też z lewej strony? Oto pytanie. które zakłada posiadanie pamięci oraz wydobywanie z niej informacji.10. to przystępuje do wypracowania strategii poszukiwawczej. rozwiązywania problemów. w której te czy inne zdarzenia i pojęcia powiązane są ze sobą w wyniku uprzedniego doświadczenia. potrafi gromadzić olbrzymie ilości danych. które wznoszą się nad tysiącami zapamiętanych szczegółów. Jego droga poszukiwań opiera się na wydarzeniach ważnych. Człowiek usiłujący intensywnie sobie coś przypomnieć wygląda tak. dokonanie oceny ewentualnych sprzeczności i w efekcie zestawienie wszystkich danych tak. Aby znaleźć odpowiedź na pytanie. czy ma on w pamięci potrzebne informacje. a jeżeli tak. W istocie badania procesów przypominania. gdy uda się odkryć potrzebną informację. Badanie pamięci długotrwałej jest zarówno badaniem procesu rozwiązywania tego lypu problemów. w której ten proces zachodzi. że nastąpiło to głównie w wyniku logiki. które przypominamy sobie. nie wystarcza posiadanie w pamięci odpowiedniej informacji. aby zadecydować. Ićdnak w trakcie odpowiadania na nie odkrywamy. Struktura pamięci ODPOWIADANIE NA PYTANIA Kiedy należy poszukiwać informacji? Odszukiwanie obrazu Odszukiwanie informacji jako proces rozwiązywania problemów Poszukiwanie i rozumienie DONIOSŁOŚĆ ROZUMIENIA MODEL PAMIĘCI Zapamiętywanie pojęć Pojęcia pierwotne i wtórne Zapamiętywanie zdarzeń Postarajcie się przypomnieć sobie dom. Przede wszystkim dokonuje on analizy samego pytania. zorganizowane są w złożoną strukturę. gdyż między samymi czynnościami umysłowymi istnieją niewielkie różnice. W toku analizy takich systemów . wydaje się. Konieczne jest odszukanie całej przechowywanej informacji dotyczącej zadanego pytania. Akt przypominania polega na systematycznym stosowaniu reguł w analizie tych przechowywanych informacji. ile rozwiązania określonego problemu. W miarę odnajdywania rozwiązań częściowych konfrontuje je z informacją tkwiącą w zadanym mu pytaniu i w ten sposób formułuje nowe pytania. poczynając od tradycyjnych bibliotek. a kończąc na nowoczesnych systemach komputerowych. Mózg ludzki nie jest jedynym systemem. Jeżeli zdecyduje się na próbę przypomnienia sobie potrzebnego materiału. I nawet wówczas. czy zostało ono właściwie postawione. przed którym pojawia się problem odpowiadania na pytania na podstawie obszernych zasobów informacji. będących czymś w rodzaju drogowskazów w pamięci. że sama sprawa wymaga nie tyle „wypomnienia sobie czegoś. myślenia i operacji myślowych mają wiele elementów wspólnych. umożliwiające prowadzenie dalszych poszukiwań. Wiele systemów. aby dojść do najlepszej w zaistniałych warunkach odpowiedzi.

jedną z pierwszych rzeczy. ' Telefon Białego Domu ma numer (202) 456-1414. Procedur poprzedzających proces przetwarzania informacji nie potrafimy jeszcze określić z taką precyzją. Zobaczymy dalej.zukiwaniu informacji. Jaki numer telefonu ma Twój najlepszy przyjaciel? Jaki jest Twój numer telefonu? Przykłady te wyraźnie pokazują. Może on również ocenić koszt poszukiwania informacji. analizujecie pytanie. tak aby można było ustalić liczbę ludzi w wieku do 30 lat. jaka informacja jest mu nieznana. Możecie wyobrazić sobie każde pomieszczenie i tolejno policzyć okna: najpierw w jednym. Po prostu nie znacie tego numeru. który zachodzi w pamięci. jeżeli nawet miał on telefon? Sądzicie chyba. Należy po prostu usiąść i pomyśleć o tym. jakie tylko przyjdzie nam do głowy. Jak zaprogramować taki system pamięci. względnie łatwo można zbudować system spisu ludności. ponieważ pozwala mu to skoncentrować się na nowych. A zatem nie pojemność mechaniczna. Kiedy należy poszukiwać informacji? Pytanie: Jaki był numer telefonu Beethovena? Co odpowiecie na to pytanie? Powiecie. Wiemy. . Może też być tak. jeśli uda mu się prawidłowo sformułować pytania. Po tej analizie wstępnej możecie dojść do wniosku. kiedy chcemy tę informację z nich wydobyć. odkrywamy. Jaka jednak informacja jest potrzebna. że wymagana informacja w ogóle nie istnieje. było to. jaką odkryto. Trudności pojawiają się dopiero wówczas. na wysiłek potrzebny do jej znalezienia i na szansę powodzenia całej próby. oraz o mechanizmach i procedurach odpowiadania. żenię znajdziecie jej we własnej pamięci. aby zdecydować. że mechanizmy takie działają w ludzkiej pamięci. że to nonsens. potem w drugim i tak dalej aż do końca. że człowiek w sytuacji ciągłego bombardowania przez informacje sensoryczne musi dokładnie wiedzieć. Czy jesteście całkowicie przekonani. że możliwe byłoby zdobycie tej informacji. że byłoby w ogóle bezsensowne zawracanie sobie iym głowy. podobny do pamięci ludzkiej. to nie rzucacie się na oślep w pc ". czy w ogóle można na nie udzielić odpowiedzi. ciężeniu wszystkich trudności związanych z gromadzeniem informacji rzeczywiście potrafiłby wyszukiwać pożądane informacje? Jakiego typu strategia poszukiwawcza jest tu potrzebna? Jeżeli rodzaj zadawanych pytań znany jest wcześniej. Niemniej jednak jakiś wszechwiedzący postronny obserwator mógłby w zasadzie twierdzić. unikalnych aspektach zdarzeń zachodzących w otoczeniu. że nie znacie numeru Hemingwaya. że wprowadzenie do nich informacji nie stanowi zazwyczaj głównego problemu. Ta sekwencja operacji najwidoczniej przebiega w naszym mózgu szybko i nieświadomie. pozwalająca na przechowywanie ogromnej liczby informacji. że nie znacie tegu numeru? A co z następującymi pytaniami: Pytanie: Jaki jest numer telefonu do Białego Domu? Odszukiwanie obrazu Pytanie: Ile jest okien w Twoim mieszkaniu? Tym razem poszukiwania idą łatwo. Na przykład. a następnie umiejętnie zestawić otrzymane wyniki. duże archiwum albo też pamięć dużego komputera-istnieją takie typy pytań. Jednak w szczegółach nie potrafimy jeszcze opisać mechanizmu tych procesów. który po przezwy. że kiedy poprosi się Was o przypomnienie sobie czegoś. Możemy się wiele nauczyć o istocie procesu przetwarzania informacji. czego i tak nie wie. Mamy jedynie niejasne odczucie złożoności związanych z tym reguł. aby pozwalało to nam posłużyć się nimi przy konstruowaniu systemu wydobywania informacji. Przypuśćmy jednak że spytają Was o kogoś. na prawdopodobieństwo jej obecności w pamięci. Dzięki temu nie traci on czasu na poszukiwanie tego. na jakie pytania ludzie potrafią udzielać odpowiedzi. ale wiecie o tym. który z systemów pamięci wzięlibyśmy pod rozwagę-może to być mózg ludzki. Ale co zrobić z pytaniami. stanowi o wartości dużego systemu pamięci. tego rodzaju system organizacji jest niezmiernie użyteczny dla dużego systemu pamięci. że występują w niej specjalne procedury analizujące przekaz ze względu na istnienie w ogóle odpowiedniej informacji. katalog fiszek w księgarni. Beethoven zmarł zanim wynaleziono telefon. Niezależnie od tego. jeżeli tylko wiadomo było wcześniej przed zebraniem danych. których wcześniej nie przewidywano? Czy można zbudować system przetwarzania danych. którą trudno jest uzyskać. ważnych. katalogi czy streszczenia) okazuje się niedostosowana. Raczej stanowi o tym jego zdolność odnajdywania na żądanie określonych porcji danych oraz dawania odpowiedzi na pytania odnoszące się do zgromadzonych w nim informacji. jednakże wymagałoby to zbyt wiele wysiłku i starań. Jesteśmy w stanie określić niektóre z nich i w ogólnych zarysach przedstawić ich główne właściwości. że przy odrobinie wysiłku nie udałoby się zdobyć numeru telefonu Białego Domu1? Kiedy zastanowimy się nad pamięcią ludzką. do których organizacyjna struktura pamięci (włączając w to odpowiednie indeksy. kto mógł mieć telefon? Pytanie: Jaki był numer telefonu Hemingwaya? Znowu odmawiacie odpowiedzi. Bezspornie. że informacja istnieje. bez uciekania się do skomplikowanych badań. który mógłby odpowiadać na każde dowolne pytanie. Po pierwsze. Skąd jednak wiecie. Może się okazać. że informacja potrzebna do uzyskania odpowiedzi na dane pytanie znajduje się w systemie i użytkownik może ją uzyskać. że informacja tego typu będzie niezbędna. to problem może się okazać nie taki trudny. abyście doszli do przekonania.

nie ulega jednak wątpliwości. Jednakże oprócz samego faktu. Tak. że pewnego dnia zostaniecie zapytani o ilość okien w swoim mieszkaniu. Nie jest wykluczone. która w konsekwencji może okazać się ważna.. Ten zapis doświadczeń wzrokowych wskazuje na pewne zasady ważne dla analizy strategii odszukiwania. Ogranicza to zakres i różnorodność sposobów posługiwania się przez nas uprzednim doświadczeniem oraz pytań. Większa część tego. zadajcie to pytanie przyjacielowi i poproście. nie stara się odtworzyć informacji od razu. kiedy stawia mu się problem podobnego typu. Nie potraficie wyczarować obrazu poszczególnych stron i odczytać z nich określonych słów. czy należy. 8. Przypominacie sobie jedynie wysoce abstrakcyjną wersję własnego doświadczenia wzrokowego. 3. Trzeci tydzień września-zaraz po wakacjach-to było w pierwszym półroczu.. chociażby dachy i ściany. że pamięć nasza potrafi przechowywać znaczną liczbę obrazów z naszego przeszłego doświadczenia.. chyba przypomniałem sobie: siedziałem. nie została zarejestrowana w protokole. nie zostanie zarejestrowana. Osoba badana najwyraźniej znalazła się w impasie (krok 7). na które potrafimy odpowiedzieć... co zostało do tej pory powiedziane w niniejszym rozdziale. jak informacja wzrokowa jest rzeczywiście zapamiętywana. kiedy znajdujecie się w tym czy innym pokoju. Często analizujemy i kondensujemy napływającą informację. Jak tylko udaje mu się rozwiązać tę kwestię (krok 3). 6. nie trzeba się martwić o odszukanie w przyszłości dowolnej informacji o nich. które przychodzą wam do głowy w trakcie poszukiwania informacji. 5. które upraszczając proces zapamiętywania nie powodują równocześnie utraty szczegółów? Poza wszystkim domy mają wiele rzeczy wspólnych. reorganizacja i kondensacja informacji oraz zapamiętywanie wyłącznie ich głównych cech może spowodować zwiększenie ryzyka tego. jak i jej przekształconą.. że trudno będzie uzyskać potrzebną informację lub też okaże się to niemożliwe i badany zdecydowanie odmawia podjęcia jakichkolwiek prób (krok 1).) 2. byście zajmowali się liczeniem okien za każdym razem. w jakich warunkach przeżywane przez nas zdarzenia są zapamiętywane w całości. to był mój ostatni rok w szkole. skondensowaną wersję. Z drugiej zaś strony. zajmuje się podstawowym elementem postawionego pytania „trzeci tydzień września". Spróbujcie odtworzyć wszystko to. że istnieją jeszcze bardziej wyrafinowane sposoby posługiwania się danymi wyuczonymi na pamięć. Przede wszystkim pojawia się pytanie.. bardziej konkretnych pytań (krok 4). Mogłem być w szkole średniej w Pittsburgu. Być może. co robił przed dwoma laty (krok 2). gdy system musi odpowiedzieć na jeszcze inny rodzaj pytań. Chociaż protokół ten został sfabrykowany. że badany . Spróbujcie zanotować myśli. Skąd mam to wiedzieć? (Eksperymentator: „Proszę jednak spróbować". odrzucając nieistotne szczegóły. co zachodziło w pamięci między zdaniami 7 i 8. wykorzystuje zdobytą informację do postawienia nowych. jak pracuje system pamięci. co widzimy. abyście myśleli o tym. Konstruktywny aspekt ludzkiej pamięci jawi się nam w całej pełni wówczas. Początkowo stara się ustalić.. co wydaje się ważne. może uda wam się znaleźć odpowiedź na to pytanie.. Jedną chwilkę.. Prawdopodobnie byłem w laboratorium chemicznym. że on zaczął od tablicy atomów . ważne jest. Czy istnieją ogólne reguły zapisu i odtwarzania obrazów. Jest rzeczą mało prawdopodobną. przeorganizowanego i przedstawionego własnymi słowami. jak w czasie rozwiązywania problemów. Tak czy inaczej nie ulega wątpliwości.tak duża dziwna tablica. wiemy bardzo mało o naturze tych obrazów wewnętrznych. Wykorzystawszy już pierwszą wskazówkę „dwa lata temu". Coś takiego. aby myślał na głos. to był drugi tydzień zajęć w szkole.. W procesie wydobywania informacji mechanizmy te współdziałają w określony sposób: jeden wydobywa i tworzy obraz. Zobaczymy. Rozbija ogólne pytanie na pytania cząstkowe. że ludzie pamiętają obrazy i posługują się nimi. zapamiętujemy w całej pełni. Teraz przychodzą mu do głowy bardziej konkretne wspomnienia (kroki 5 i 6). że w poniedziałki mieliśmy ćwiczenia z chemii. a zapamiętując tylko to. a w jakich wyodrębniamy i zapamiętujemy jedynie pewne cechy istotne. Pomyślałem wtedy. Zachowanie pewnego rodzaju kopii informacji pierwotnej zapewnia w następstwie dużą elastyczność operacji poszukiwania odpowiedzi na pytania dotyczące naszych doświadczeń. to jednak daje on określone wyobrażenie o tym. Zastanówcie się chwilę. Kiedy jednak zaczyna poszukiwania. Tak długo. 1. że informacja. jak długo w pamięci zachowane są obrazy wszystkich pomieszczeń. abyśmy dysponowali zarówno jakimś obrazem naszych pokoi.. jak i procedurą pozwalającą policzyćokna. system ludzkiej pamięci wykorzystuje te podobieństwa. Zupełnie tak. I oczywiście nie ma potrzeby. że najlepiej byłoby przechowywać zarówno pełny zapis informacji. Już wiem. 1. Nie wiem. A jeszcze lepiej.. A zatem adekwatny model ludzkiej pamięci powinien wyjaśniać. Niezależnie jednak od tego. Typowe odpowiedzi ludzi mogą wyglądać jak przytoczony poniżej protokół. przedłuża i komplikuje poszukiwania i może doprowadzić do zaśmiecenia pamięci nieistotnymi szczegółami. Zapis kopii wrażeń wzrokowych potrzebuje znacznego miejsca w pamięci. jak są przechowywane albo jak odszukiwane. Możliwe. drugi zaś analizuje i przetwarza uzyskaną informację. zabierać się do poszukiwań: analiza wstępna wskazuje na to. czy też nie. Zdaje mi się. Zaraz. Odszukiwanie informacji jako proces rozwiązywania problemów Pytanie: Gdzie byłeś w poniedziałek po południu w trzecim tygodniu września dwa lata temu? Nie zniechęcajcie się od razu. wydobywanie informacji wymaga aktywnej konstrukcji i analizy informacji na podstawie określonych reguł i procedur.niepoważny facet. 9.Zadanie to wydaje się łatwe. sceny z ostatniej wycieczki doświadczenia związane z nauką jazdy na rowerze.Przypominam sobie. Dwa lata temu. 4. Nie zawsze jednak wszystko to. chce] abyśmy to zapamiętali. W porządku. Człowiek może wydobywać i poddawać analizie różne obrazy: twarz przyjaciela.

W procesie porozumiewania się z DOKTOREM człowiek może wprowadzić do komputera dowolne teksty dzięki maszynie do pisania z klawiszami oznaczonymi literami. że możecie odpowiedzieć na to pytanie. to pierwsze przekonywające dowody popierające ten punkt widzenia przedstawili William James (1890) oraz Frederick Bartlett (1932). że w Waszej pamięci jako część informacji skojarzonej z gołębiem znajdziecie zapis informacyjny o tym. co się do nich mówi? Jeśli sądzicie. Po zastanowieniu się możecie nawet zmienić swój pierwotny werdykt: być może gołąb (po pewnych modyfikacjach gołębia lub samolotu) mimo wszystko potrafi prowadzić samolot2. nie zastanawiając się analizuje napływającą informację. nie jest nowe. W pierwszym etapie analizy coś nam sugeruje natychmiastową odpowiedź. co powinno być. jak widać. to radzimy Wam zapoznać się z dwoma kolejnymi dialogami. Ale macie jedynie mglistą świadomość anal'/>. Studiowanie tablicy pierwiastków. to następne pytanie . było ważnym wydarzeniem wjeg0 życiu. Następną reakcją było jednak zastanowienie się. że gołębie nie prowadzą samolotów. an. ! Na to pytanie szybko znajdziecie odpowiedź. Pierwszy to dialog między osobą a programem komputera nazwanym DOKTOR. który potrafi Kiedy pytanie to zostało postawione 8-letniej córce jednego z autorów tej książki. «ie głupie. W kroku 8 najwyraźniej gotów jest ponownie przystąpić do odtworzenia tego. tak aby można było łatwo porównać ze sobą pojęcia dla wyrobienia sobie sądu o ich podobieństwie lub też różnicach. czego rzeczywiście doświadczono. Nowym elementem jest fakt. Zachowanie takie wskazuje na to. Dowolny model pamięci musi uwzględniać ten podstawowy aspekt pamięci długotrwałej u ludzi. aby stwierdzić. pojawiają się nowe i poszukiwania trwają nadal. Jest mało prawdopodobne. Nawet więcej. Jest ona mieszaniną logicznej rekonstrukcji tego. aby rozstrzygnąć. uzyskano je od dwu różnych modeli pamięci występujących w tym wypadku w postaci programów komputerowych. że może to nie jest . odpowiedź. Istnieją obecnie metody konstruowania i badania modeli pamięci. Tak czy inaczej. symulującym zachowanie psychiatry. system daje w końcu odpowiedź.brzmi: dlaczego? Czy gołąb z zasad\ nic może prowadzić samolotu? W tym wypadku problem nie sprowadza się ani do analizy obrazów wzrokowych. Poszukiwania mają aktywny. jest wynikiem logic/nci analizy informacji dotyczącej obu pojęć. To ostatnie pytanie prowadzi nas do kluczowej kwestii badań nad pamięcią: zdolności rozumienia. Przeciwnie. Podobny pogląd głosili na przestrzeni tysiącleci poeci i filozofowie. jak sądzimy. Odszukanie tej informacji niewątpliwie pozwoliło mu znaleźć nowe drogi do uzyskania odpowiedzi. wyraźnie podobnej do procedur rozwiązywania problemu. z fragmentarycznymi odtworzeniami tego. odpowiedź na takie pytanie w nas/yni wypadku nie może być zwykłym przypomnieniem. czy da się ona wyjaśnić w znanych mu terminach. musicie zdobyć się na pewien wysiłek. czym zajmował się dwa lata temu w poniedziałek po południu. porównywanie takie występuje na różnych poziomach. Również jest mało prawdopodobne. jaką przeprowadziliście udzielając pierwszej impulsywnej odpowiedzi. aby gołąb stał się pilotem?-I przechowywana informacja jest oceniana ponownie z perspektywy tego postawionego w nowy sposób pytania. że dysponujemy dziś pewnymi narzędziami analitycznymi pozwalającymi na szczegółowe badanie podobnych procesów. twórczy charakter. W przypadku osiągnięcia powodzenia. że rozwiązują problem poprzez rozbijanie głównego pytania na pytania szczegółowe i próbują zbliżyć się do rozwiązania przez wielokrotne przeformułowywanie i analizę pytań cząstkowych. które mają tę właściwość. czy człowiek lub maszyna rozumie to. jak i samoloty latają. że pojęcia „gołąb" i „prowadzenie samolotu" są niespójne logicznie. dlaczego właśnie gołębie nie mogą prowadzić samolotów. Przekonanie o tym. na ile przybliży mnie to do wyznaczonego celu? Jak tylko zostanie rozwiązany podproblem. Jeżeli. nie jest zdolny do odpowiedzi na pytanie tego typu. pamięć rozkłada problem na szereg podproblemów lub podcelów Dla każdego podproblemu pytanie brzmi następująco: Czy można je rozwinąć.oczywiście . o których wspominaliśmy uprzednio. jej pierwszą reakcją był wiech z tej wyraźnie niedorzecznej myśli. Żaden system gromadzenia danych. z wyjątkiem mózgu ludzkiego. Jeśli chodzi o psychologów. też do wstępnego opracowania przekazu czy ustalenia strategii poszukiwawczej w celu uzyskania określonej informacji. jednak odpowiedź tę z trudem tylko można by tu nazwać prostym przypomnieniem. Co więcej. że pamięć ludzka nie może być przypadkowym zbiorem faktów. Pytanie cząstkowe brzmi: Co jest potrzebne. jakiej udzieliliście. Tak czy owak ludzie rozumieją znaczenie napływających informacji i posługują się tym rozumieniem w ocenie aktualnego doświadczenia z punktu widzenia ich uprzedniej wiedzy. Jeżeli nie można iść bezpośrednio do celu. Poszukiwanie i rozumienie Pytanie: Czy gołębie mogą prowadzić samoloty? DONIOSŁOŚĆ ROZUMIENIA Rozumienie to proces dość iluzoryczny. Drugi etap wymaga znacznie szerszej analizy.kontynuował poszukiwania w różnych kierunkach stosując nowe strategie poszukiwawcze. informacja w pamięci musi być w wysokim stopniu powiązana i ustrukturalizowana. W konsekwencji . abyście kiedykolwiek myśleli o konkretnej możliwości prowadzenia samolotu przez gołębie. W przykładzie tym pamięć jawi się nam jako zbiór zhierarchizowanych pytań i odpowiedzi. Człowiek jednak. Cóż w istocie znaczy zrozumieć to czy inne słowo? Jak można zorientować się po objawach zewnętrznych. że pamięć jest procesem rozwiązywania problemów. odpowiedź b^l/it przecząca. skoro zarówno gołębie. Drugi program steruje robotem. sprawdzając jej zgodność ze swym dotychczasowym doświadczeniem.

Możecie przeczytać każde słowo. iż uda się Warn dowiedzieć czegoś o minsokach i dodacie to nowe słowo do waszego słownika.przecież człowiek poznaje w toku swego życia średnio około 50 000 różnych słów. Proszę mi powiedzieć coś więcej o swojej rodzinie. tak aby być rzeczywiście pewnym. mój przyjaciel przyprowadził mnie tu. Niemniej jednak natychmiast odrzucicie to stwierdzenie jako bezsensowne. macie rację: to bezsens. 10-1. Może minsoki to słowo warte zapamiętania? Odnotujcie. Ale jak zbudować system pamięci zdolny do tak szybkiego określenia tego. Przykro mi. że pani ma depresję. Możliwe. że takie sprawdzenie nawet nie jest konieczne? Rozpoznajecie od razu te wyrazy jako nowe. s. Model. co to są minsoki lub rakany. których używa tak samo. Na przykład zastanówmy się nad następującym stwierdzeniem: Oranz minsoki tankin rakany. że boję się pani? • Mój ojciec boi się wszystkiego. to jest niewątpliwe. Dlaczego pani myśli. . chociaż nie znacie znaczenia obu tych słów. że jestem mało agresywny? • Pan się ze mną nie spiera. Pani ojciec? 9 Pan mi w czymś przypomina mojego ojca. Taka jestem nieszczęśliwa. ani o tym. Niemniej jednak może on robić wrażenie na zwykłym obserwatorze. podobnie jak w przypadku procesów spostrzegania. A kto jeszcze z wami mieszka? • Mój ojciec. co tą są minsoki. W jaki sposób? i Ciągle czepiają się czegoś tam. istotę procesów pamięci możemy badać na takich przekazach. Niemniej jednak stwierdzenie to traktujecie inaczej niż poprzednie. Drugi program posiada pewien zasób wiedzy dotyczącej klocków i języka Ale czy na pewno rozumie terminy. Wypowiedzi ludzi wydrukowane są specjalną czcionką i poprzedzone symbolem • Odpowiedzi komputera wydrukowane są tym krojem czcionki • Zapoznajcie się z tymi dialogami. ? którymi odpowiednie mechanizmy nie dają sobie łatwo rady. czy komputer rozumie to. co to znaczy „być w stanic depresyjnym" czy w stanie agresji. t To prawda. że wizyta ta pozwoli pani nie być nieszczęśliwą? 1 Potrzebuję pomocy. Jakie podobieństwo pani widzi? • Nie jest pan zbyt agresywny. że przyjaciel przyprowadził panią tutaj? c Tym razem prawdopodobnie będziecie skłonni przyjąć. co nie jest mu znane? A co powiecie o tym stwierdzeniu? Te minsoki to rakany. dlaczego nie kłócę się z panią? • Bo pan się może obawia. Czego pani oczekuje w ramach tej pomocy? • Być może nauczyłabym się postępować z mamą. i Dobrze. że tekst ten ma jednak jakieś znaczenie. Jak pani sądzi. Skąd jednak o tym wiecie? Czy rzeczywiście sprawdziliście wszystkie słowa. $ Mieszkam z mamą. Jak sądzicie. że sam fakt niezrozumienia słowa i niemożności interpretowania go za pomocą nabytego doświadczenia nie przeszkadza we wprowadzeniu tego słowa do pamięci i przechowywania w niej przez dłuższy czas.manipulować plastykowymi klockami leżącymi na stole. i uświadamiacie to sobie. procesy związane ze zrozumieniem przekazu przebiegają tak szybko i automatycznie. 172-173). Nadal nie wiecie. Oczywiście. jakie napotkaliście w ciągu wielu lat posługiwania się językiem. WSUNEK. Źródło: Weizenbaum (1968. że ciągle mam stan depresyjny. Co jeszcze przychodzi pani do głowy. że uświadamiamy je sobie dopiero w wypadku ich wyraźnego zaburzenia. I właśnie dlatego. Cóż jednak pozwala nam sądzić. ale myślę. Przyjaciel przyprowadził panie tutaj? 0 On mówi. że pan to ukrywa przede mną. to dokonaliście tego bardzo szybko . jak rozmawiający z nim człowiek? Jak to można sprawdzić? Podobnie jak w procesach percepcyjnych. gdy myśli pani o ojcu? • Tchórze. to prawdopodbnie będziecie mogli przypomnieć sobie. a całe wyrażenie jako bezsensowne z punktu widzenia waszego dotychczasowego doświadczenia. Czy ma to jakiś związek z tym. że są to rakany. co do niego mówią ludzie? Program symulujący wywiad psychiatryczny najzwyczajniej oszukuje Nie ma najmniejszego pojęcia ani o przyjacielach. Czy pani sprawia przyjemność to. Jeśli po dwustu stronach tego tekstu zapytamy Was ponownie. że wyrazu minsoki nigdy nie napotkaliście? Jeśli tak. Wszyscy mężczyźni są podobni. Proszę podać przykład. Sądzi pani.

W porządku. jak sądzę. « Co leżało na czerwonym sześcianie. na którym stoi piramidka. a na nim czerwona piramidka. W porządku. duży czerwony klocek i zielony sześcian. zielona piramidka. Czy pan ma na myśli: 1 — Bezpośrednio na powierzchni? 2 — Gdziekolwiek powyżej niej? Gdziekolwiek powyżej niej. duży czerwony klocek i duży zielony sześcian. następnie pozostawiłem ten sześcian. s. następnie położyłem na ten sześcian czerwony sześcian. Czy dotykałeś jakiejś piramidki przed położeniem zielonej piramidki na małym sześcianie? Tak. zielonej. aż trzy: duży czerwony klocek. następnie położyłem na nim duży zielony sześcian. następnie pozostawiłem tam ten sześcian. t ••• • Dziękuję. kiedy stawiałem jeden na drugim: czerwony sześcian. Po co uwalniałeś ten sześcian? Aby móc go położyć na dużym zielonym sześcianie. duży zielony sześcian i niebieski klocek. . na którym stoi najwyższa piramidka? Jeżeli tak. Źródło: Winograd (1970. przed tym nim go wyjąłeś? Zielona piramidka. A dlaczego to zrobiłeś? Ponieważ o to mnie prosiłeś. Bardzo proszę! RYSUNEK 10-2. Po co to zrobiłeś? Aby postawić jeden na drugim: czerwony sześcian. tylko cztery: czerwony sześcian. Po co było ci to potrzebne? Aby uwolnić czerwony sześcian. rozumie pan najmniejszy z przedmiotów stojący na tym samym przedmiocie. Trzy. Kiedy to było? Wtedy. następnie pozostawiłem go tam. Czy stoi coś zielonego na najmniejszym z przedmiotów stojących na tym samym przedmiocie co najwyższa piramidka? Tak. Proszę postawić teraz mały klocek na zielony sześcian. co oznacza „nad" w zdaniu „nad zielonymi sześcianami". 35-60). W porządku.• • • • • • • • • • • • • • • Proszę postawić jeden na drugi oba czerwone klocki i jeszcze czerwony sześcian lub piramidkę. « A zatem w tym czasie na lewo od pudełka leżało pięć przedmiotów? Nie. to jest on czerwony. Ile przedmiotów znajduje się teraz nad zielonymi sześcianami? Nie jestem całkiem pewien. Jaki to ma kolor? Przez „ t o " . f Ilu przedmiotów dotykałeś w czasie tej pracy? Czterech. Po co? Aby ją stamtąd zabrać. Jak to zrobiłeś? 9 Położyłem duży czerwony klocek na stole. Jaki sześcian leży teraz na stole? Duży zielony. dwa duże zielone sześciany i duży czerwony klocek. Czy z tyłu za piramidką leży jakiś większy klocek? Tak. Teraz proszę postawić na wierzchu najmniejszą piramidkę.

wreszcie do oceny wiarygodności tego czy innego przekazu z punktu widzenia własnego doświadczenia. Pierwsze zadanie. to przetworzenie go w umyśle wymaga odszukania i ocenienia ogromnej ilości informacji: o jakich autorach jest mowa. co do niej dociera. Teraz zaczynacie dostrzegać całą złożoność wymagań. czy jakieś stwierdzenie jest faszystowskie. Tu otwierają się przed wami nieograniczone możliwości.jaki mamy zbudować. aby rozwiązywać problemy. jacy autorzy znani są zarówno nam. takie jak w przedstawionych przykładach. będziecie wyczuleni na tego typu stwierdzenia w trakcie dalszego czytania tego tekstu. poczynając od pewnego momentu. jak i Warn. który posługuje się informacjami nagromadzonymi w banku danych. musi zatem posiadać zdolność decydowania. Całkiem prawdopodobne. Pamięć składa się w rzeczywistości z dwu części jednakowo ważnych. Bank danych musi być zdolny do zakodowania i przechowywania pojęć i zdarzeń. następnie do ich prac. że będzie to imbryk. Zapamiętywanie pojęć Pamięć ludzka zawiera olbrzymią liczbę różnorodnych pojęć. MODEL PAMIĘCI Do tej pory mówiliśmy o generalnych zasadach. która pasywnie rejestruje to. kiedy próbujemy zarysować wiarygodny model pamięci ludzkiej. Druga część pamięci to proces interpretacji danych. omówić ich dzieła w kontekście własnych doświadczeń itd. Ale jak rozpoznać. psach. jaką posiadacie. a taką pamięcią. komunistach i zuchach. W takim razie jest możliwe. odpowiedzi na pytania i poszukiwanie informacji potrzebnej do tego. a także całej złożonej sieci powiązań wzajemnych między nimi. która jest niezbędna dla oceny komunikatu. w którym wszystkie informacje są jak najrozleglej powiązane z wszystkimi innymi informacjami. Często całkowicie sensowne stwierdzenia wymagają od naszej pamięci złożonego wysiłku: Ci autorzy są faszystami. jak powinny być reprezentowane pojęcia w systemie pamięci. że jesteśmy faszystami. którzy ze znanych Warn autorów są faszystami? Być może. Jeśli traktujecie to sformułowanie serio. niezależnie od rozwiązania tego problemu w tej chwili. system powinien mieć możliwość wykorzystania go w przyszłości podczas interpretowania nowych zdarzeń. mimo że. zapamiętywanie nowych danych. Model ten musi być zdolny do posługiwania się strukturą pojęć w celu zinterpretowania odbieranej informacji oraz do porównywania napływających przekazów z tym. samochodach. myśleć oraz kierować codziennymi czynnościami. których znacie. Badaniom nad tym procesem interpretacyjnym będzie poświęcony następny rozdział. mówić. Możecie mówić w nieskończoność pozostając w granicach wiedzy. jeśli nawet nigdy się z nimi nie stykali nie rozumie ich. powiedzmy. czyli całego materiału pamięci ludzkiej. co znaczy to słowo. zapamiętywanie tego. co jest mu wiadome. Przedstawione przykłady ukazują nam decydującą różnicę między pamięcią. iż uda się Wam uniknąć powtórzeń. które mogą być wydobywane z niej i wykorzystywane. W uzupełnieniu do etykietki w razie potrzeby można wydobyć z pamięci znaczną liczbę informacji związanych z danym pojęciem. który będzie miał pewne właściwości pamięci ludzkiej. 1 na koniec. w której informacje są przechowywane. Postaramy się teraz przekształcić te ogólne zasady w konkretny model. Po tym wszystkim możemy zabrać ję wreszcie do zbudowania modelu. Ludzie posiadają pojęcia o domach. a nie o specyficznych modelach. Tak czy owak. a nawet. Jaki rodzaj informacji zostanie przez Was wykorzystany do opisania tego znaczenia? Typowe wyjaśnienie wygląda na przykład tak: . Chociaż wszystkie wyrazy mają tu sens. mówimy sami o sobie. chociaż nie zawsze. Znowu pojawia się tu pytanie. to ta część systemu pamięci. że powinniście prześledzić przeczytaną już część książki. czy są w niej teksty sugerujące. jakie aspekty z tej ogromnej sumy danych przechowywanych w pamięci ważne są dla danego przekazu napływającego na wejściu? System taki ponadto powinien posiadać zdolność do szybkiego odszukania właśnie tej informacji. Możecie zacząć od omówienia autorów ogólnie. Pomyślmy sobie jakieś słowo. system. Od niego zależy ocena napływającej informacji. jak odniesiecie się do takiej prośby: Powiedz mi wszystko to. jakie stawiamy przed rzeczywistym modelem pamięci ludzkiej. aby wyjaśnił Wam albo też głośno powiedźcie sami sobie. Takie właśnie zagadnienia stają przed nami. W większości wypadków. aby ustalić. Potrzebny jest nam taki system pamięci. kiedy przekaz zostanie odrzucony. jakie rzeczy będą potencjalnie użyteczne i wymagają zapamiętania. Spróbujemy zatem zbudować system pamięci. Pierwsza. to wypracowanie reguł dla banku danych. jak zbudować taki system pamięci. która aktywnie analizuje i interpretuje napływające informacje. jakie przed nami stoi. Poproście kogoś z przyjaciół. to jednak odbiór tego przekazu nie zachodzi czysto automatycznie i biernie. Budując taki model należy poczynić jedno ważne rozróżnienie. Tak więc pierwsze nasze zadanie polegać będzie na ustaleniu. który posiadałby te podstawowe właściwości s pamięci ludzkiej.bank danych (data base). do pojęć dołączone są etykietki. potem możecie przejść do autorów. który wiedziałby. co myślisz o autorach. zajmiemy się tym w następnym paragrafie. wymaga z pewnością ogromnego wysiłku pamięci. gdzie nowe związki wiążące stare pojęcia można łatwo odnaleźć. co zostało już powiedziane. czyli nazwy.

że sprzedaje się w niej piwo i wino. i a mistyfikacja wyjdzie na jaw dopiero wówczas. Pojemnik z uszkiem lub dzióbkiem do przygotowywania herbaty (The Thorndike Bernahardt Comprehensive Desk Dictionary). tkana z cienkiej nici wełnianej lub jedwabnej. rz. Podobnie o innych słowach. Specyficzną cechą tawerny jest to. . gdy będziemy obstawać przy wyjaśnianiu tych wyrazów. jednak nie niepokoi nas to zbytnio. ciastko owocowe i tawerna. Jeżeli weźmiecie Oxford Dictionary. to znajdziecie się w skomplikowanym labiryncie. miasteczko lub obszar. ren). Kiedy szukamy w słowniku wyjaśnienia dla wyrazu miejsce. Miejsce. Jak widać. Innym rodzajem informacji.MODEL PAMIĘCI 393 Imbryk (teapot) rz. zrobiony z metah lub porcelany (The Gulden Book Illustrated Dictionary for Child. często wykorzystywanym do wyjaśniania pojęć. Podobnie. że jeśli osoba lub słownik pytane są o znaczenie jakichś słów. a po odszukaniu jej zechcecie RYSUNEK 10-4 wyjaśnić użyte w niej wyrazy. na przykład puszka. Następnie definicja koncetruje się na ograniczeniach dotyczących pojęcia A. ciastko owocowe to niewielki kawałek słodkiego upieczonego ciasta. Pojemnik. przedmiot. takich jak: gobelin. który zazwyczaj służy do przechowywania cieczy. gdzie podają piwo. miasto. który jest na nim przedstawiony. i tak dalej. zazwyczaj znajdujemy same przykłady. (Zauważcie. Albo też: Imbryk (teapot) rz. Imbryk ma uszko i dzióbek oraz służy do parzenia herbaty. aby znaleźć definicję wyrazu syn. Jeżeli chcielibyście wyjaśnić koledze. Przykłady te przypominają nam o tym. prawdopodobnie przytoczylibyście właściwe przykłady. które były używane do definiowania innych wyrazów. przekładany lub przybrany owocami. gobelin to tkanina dekoracyjna. co to jest tawerna. W ten sposób ważna część znaczenia tego czy innego pojęcia zasadza się na jego związkach pamięciowych z innymi pojęciami. że definicja wyrazu zawiera inne wyrazy. naśladująca malowidło. że dziecko definiowane jest jako potomek. jednostronna. Pojemnik czasem przypominający czajnik. że kilka z tych związków pełni dominującą rolę. są to: klasa pojęć. rz. jest przykład. wino oraz inne trunki. słownik powie Wam gobelin to tkanina dekoracyjna. Okazuje się zatem. ciastko owocowe to kawałek ciasta. a potomek określany jest jako dziecko. bańka czy dzbanek. który ostatecznie wprowadzi was w ślepy zaułek. baryłka. że mówi nam „Pojęcie A jest w rzeczywistości niczym innym jak pojęciem B". za\we otrzymujemy w odpowiedzi inne słowa. tawerna to miejsce. Badanie struktury typowych definicji prowadzi do wniosku. że słownik nie wymienia tawerny jako przykładu dla słowa miejsce). Wpadniecie w błędne koło odkrywając. Zazwyczaj definicja zaczyna się od tego. Wyróżniająca cecha gobelinu to utkany obraz.

Po drugie.łożonego w systemie pamięci niż konkretne rzeczowniki. używając wyrazu właściwość w dziwnym sensie. że przykłady prawie zawsze odnoszą się do nazw klas. Możemy poruszać się w kierunku odwrotnym od wskazywanego. Standardowa definicja pojęcia przedstawiona została schematycznie na rysunku 10-3. to otrzymamy kolejne schematy (z rysunku 10-4). Zastanawiając się nad opisanym tu sposobem przedstawienia informacji. przykład i klasa. Dla jednej osoby zwierzęciem domowym będzie każde zwierzę przebywające w domu. Jeśli wypełnimy puste klatki tego schematu uwzględniając niektóre z omawianych definicji. która nie jest widoczna podczas definiowania. zamiast strzałki właściwość wprowadźmy dwa czasowniki: ma i jest. kiedy właściwości są przedmiotami: złvierzę ma łapy. która zapewniałaby możliwość przedstawienia prawie każdej czynności lub związku. jeżeli klasa tawerna odnosi się do klasy zakład. poi. Po pierwsze. ale wówczas znaczenie się zmienia. definicję wyrazu tawerna możemy przedstawić tak jak na rysunku 10-6. wyróżniające je spośród pozostałych pojęć tej samej klasy. w zdaniu: John jesto człowiek do której należy dane pojęcie. Strzałki. to przedstawione tu związki nie wystarczą nam. jakie mogą się zdarzyć. co już jest zaletą. Jest to bardziej zadowalający opis wzajemnych powiązań. Zakładamy po prostu. na przykład John jest głodny lub TUmer jest tłusty (Nie można mylić wyrazów jesto i jest. Jest natomiast stosowane będzie przede wszystkim wtedy. (Przyp. Aby przedstawić związki pojęć w pamięci. bowiem taka jest właśnie pamięć ludzka. Oczywiście. Tak więc: klasa właściwość właściwość przykład jesto ma jest jesto w kierunku odwrotnym Jak Jak Jak Jak w zdaniu: John jesto człowiek. Po drugie. że przykład przedstawiony jest na naszych schematach strzałkami klasa i jesto. i w końcu przykłady danego pojęcia. W rezultacie wyłania się struktura z różnorodnymi powiązaniami. 1 na koniec zauważcie. na przykład John jesto człowiek. jeżeli zostanie przedstawiona w postaci graficznej (rys. zbudowanym z dwu oddzielnych wyrazów jest . ale idą w przeciwnych kierunkach. przykład. w zdaniu: Zwierzę ma łapy. 0. właściwości. Zamiast mówić. powiemy teraz po prostu. Co jest prawdziwe? W gruncie rzeczy „kołowość" i widoczne braki precyzji są pożądane w modelach pamięci. posłużymy się w schematach dwoma rodzajami elementów: prostokątami i strzałkami. Nie jest to trudne. Strzałki z nazwami klasa i przykład łączą te same prostokąty. gdyż są one całkowicie różne). Tak więc. red. Po drugie. możecie się zaniepokoić widoczną „kołowością" rzeczy: przedmioty definiowane są przez nie same. co jest istotne. Strzałka jesto zawsze łączy się z określonym przedmiotem. a czasem jeden przedmiot należy równocześnie do kilku klas. że jedną z właściwości tawerny jest wino. co jest znacznie odpowiedniejsze dla tego faktu. Jesto będzie złożonym słowem. mają kierunek. Prostokąty przedstawiają pojęcia. Dlatego nie ma potrzeby komplikować schematu przez wprowadzenie oddzielnej strzałki. ale staje się wyraźnie oczywista. mają więc i one swoje definicje. wydaje się prostszy od poprzedniego. Po pierwsze. należy zamienić strzałkę klasa na strzałkę z napisem jesto fis a). kla używane jest głównie w takich wypadkach. że pies jesto ssak.) . charakteryzują się dwiema ważnymi właściwościami. 3 że <c>it& jesto zwierzę domowe . że tawerna ma wino. a zatem pies jest typowym przykładem zwierzęcia Angielskie słowo pet trudne do przetłumaczenia na język polski. ale biegnących w kierunku odwrotnym. Pierwszym krokiem w rozbudowaniu naszego systemu powinna być taka zmiana nazw ukierunkowanych strzałek. Po pierwsze. Ich końcówki wskazują określony kierunek. to przykładem zakładów będzie tawerna. Pamięć może Warn wskazać. jeżeli zechcemy przedstawić coś bardziej Uwzględniając te zmiany. lepiej odzwierciedla pewne pojęcia. kiedy właściwość ma charakter jakościowy. Ponieważ słowa wykorzystane do definicji same stanowią określone pojęcia. przypisane są im określone nazwy: do tej pory wymieniliśmy trzy rodzaje nazw: właściwość. w zdaniu: John jest wysoki. a także. 10-5).

że lew ma bolący pysk (rys. Jednak struktura jej pamięci już się utrwaliła i musi po prostu dodać nowe pojęcie do starego. że wiemy również. że „jest to pies przebywający w domu". Opis ten byłby prawidłowy pod warunkiem. że Leo jest cały obolały. Trudność pojawia się w momencie. że tak być może. dlatego będą one dla niej jedynym przykładem zwierząt zW domowych. kiedy chcemy dodać fakt. jak reprezentowane są w pamięci różne rodzaje informacji. że pojęcie pysk byłoby zatrzymane w pamięci tylko w tym jednym wypadku. że wyraz bolący powinien być określeniem dla wyrazu pysk. Pojęcia pierwotne i wtórne Rozpatrując. że w istocie zwierzę domowe to zwierzę przebywające w domu. RYSUNEK 10-7 RYSUNEK 10-8 RYSUNEK 10-9 . co to takiego zwierzę domowe. Proste zsumowanie tej informacji dałoby nam co następuje (rys. Z czasem może ona rozszerzyć swoją definicję: „Zwierzę domowe to pies lub kot przebywający w domu". głodny lew. napotykamy poważny problem. że pies jest to zwierzę domowe. Jeśli tak zrobimy. Zauważcie. Najwidoczniej czysta i systematyczna logika nie jest tym. w ciągu których nieraz rozszerzy ona swoją definicję i pewnego pięknego dnia zaświta jej myśl. czego należy szukać w naszym doświadczeniu i języku. że John ma bolący pysk i że Leo ma wielki pysk i również bolący pysk. Przypuśćmy. Tak więc na pytanie. znaczyłoby to. Opisujemy jednak realne zachowanie. jak tylko psy. iż John jest osobą. która ma wielki pysk. odpowie ona. a w wielu wypadkach można mówić. że staramy się zapamiętać informację: Leo. Ale załóżmy. w którym nie było innych ierząt.RYSUNEK 10-6 domowego. a nie tylko jego pysk. 10-9). Jeżeli przeprowadzilibyśmy strzałkę od wyrazu słowa Leo do wyrazu bolący. Miną lata. Jest to jeden ze sposobów przedstawienia tego stwierdzenia. Ale inna osoba mogła się wychować w domu. a nie zwierzę domowe jest to pies. to wydobywając informację o Johnie pamięć przekaże nam. 10-8). ma bolący pysk. Jasne jest. zagmatwane i występują w nim błędne koła. a ono jest często skomplikowane.

w jaki sposób opisywane jest zdarzenie. zwany strukturą powierzchniową. Wystarczą tylko dwa uzupełnienia. Odszukując informację możemy automatycznie zastąpić bolący pysk przez Sl oraz wielki pysk przez S2 dla uzyskania każdorazowo prawidłowej informacji. ograniczyliśmy się dotąd do opisu konkretnych rzeczowników i trzech podstawowych rodzajów związków: jesto. możemy rozbić na trzy części: podmiot (pies). Które słowa należy uważać tu za podmiot? Człowiek czy też pies? Chcemy. Jednak. podstawowa definicja została nazwana definicją pierwotną. Można ją łatwo znaleźć śledząc strzałkę jestu (rys. Cała informacja /wiązana ze zdarzeniem może być zakodowana w systemie pamięci. Wtórny węzeł nazwany Sl odpowiada pojęciu pysk. Te pojęcia konkretne stanowią istotną. W celu zarejestrowania zdarzeń musimy zdefiniować pewne nowe pojęcia. Pierwsza. reprezentuje część.RYSUNEK 10-10 ZapawiCtywanie zdarzeń posługując się tą samą podstawową strategią. A jak wygląda to w odniesieniu do zdarzeń? Co i w jaki sposób zapamiętujemy z intrygi zawartej w przeczytanej ostatnio książce? Jak w naszym systemie pamięci może być reprezentowane działanie? . chociaż mają całkowicie różny sens. a równocześnie mogą oznaczać całkiem różne rzeczy na poziomie semantycznym. aby wyłonić zespół prostych powiązań charakteryzujących podstawowe pojęcia zdarzenia. z którą zazwyczaj ludzie mają do czynienia. Lingwiści dają przykład takiej ostrożności starannie odróżniając kilka poziomów języka. jest i ma. która stoi w kuchni i coś gotuje: prawdopodobnie to matka gotuje kolację. W drugim trudno nam sobie wyobrazić kolację. Nie ma jednak potrzeby. Zdanie to. a w tym wypadku bolący pysk. ponieważ mogą one nawet być mylące. Nasza koncepcja polega na tym. Przedstawiamy pojęcia wtórne w trójkątnych nawiasach. W jednym wypadku matka stoi przy kuchni i coś gotuje. Rozróżnienie pojęć na pierwotne i wtórne jest nieocenione. Przecież to on. ale w tym momencie wielki pysk. która jest widoczna: rzeczywiste zdania. Drugi poziom. a nie człowiek jest sprawcą zdarzenia. Zastanówmy się ponownie nad sytuacją pies gryzie człowieka. Można go rozwiązać dodając nowy typ węzła do pamięci. 10-11). Problem polega na tym. Zdarzenia opisywane są często za pomocą zdań. Jasne. jak wskazuje rysunek 10-10. Zastanówmy się. Jeden. Lew John Gtodny Bolący RYSUNEK 10-11 Teraz nie jest już nawet konieczne zamieszczanie nazwy odpowiadającej pojęciom wtórnym. jedno bardzo proste. aby zagłębiać się w analizę pojęć podmiot. jaki kryje się w określonych zdaniach. ale zdania te muszą być analizowane z pewną ostrożnością. Pewne zdania mogą wydawać się podobne na poziomie struktury powierzchniowej. Łatwy krok polega na zwiększeniu liczby możliwych typów strzałek. Tak np. jakie ludzie wypowiadają. do sytuacji pies gryzie człowieka chcemy dodać opis tego zdarzenia. który ma akcję. zwany strukturą głęboką lub przestrzenią semantyczną. zanim dopuścimy do swobodnego rozmnożenia strzałek. żeby to był pies. Inne konkretne przypadki używania pojęcia noszą naszwę definicji wtórnej. Weźmy na przykład zdanie: człowiek jest gryziony przez psa. łatwo możemy dodać do banku danych różne typy informacji. opisujące pewne zdarzenie. aktorów oraz dekorację i rekwizyty. jak na przykład: <pysk> . W tym celu będziemy analizować zdarzenie jako scenariusz. Aby rozwiązać ten dylemat. Wprowadzając pojęcie banku danych w celu wyjaśnienia sposobów przechowywania informacji i sieci powiązań między nimi. reprezentuje sens. Zapis taki należy odczytywać jako „ten pysk". jeśli w odpowiedni sposób za pomocą tych terminów przedstawimy każdą scenę i jej rolę w zdarzeniu. Rozpatrzmy następujące zdanie: Matka gotuje. konieczne jest ustalenie. czasownik (gryzie) i dopełnienie bliższe (człowiek). lecz nic jedyną część informacji. jakiego typu strzałki mogą łączyć się ze zdarzeniami. że dla systemu pamięci ważna jest struktura głęboka lub przestrzeń semantyczna. musimy mieć tylko jedną definicję pojęcia pysk. zwany węzłem zdarzenia. Kolacja gotuje się. Wtórny węzeł S2 przedstawia także pojęcie pysk. łączących pojęcia. aby zdarzenia mogły być reprezentowane w systemie pamięci. i drugie bardziej skomplikowane. ale potrzebujemy wielu przykładów posługiwania się tym pojęciem. przy czym w każdym wypadku może ono występować w zmodyfikowanej formie. Oba zdania wydają się podobne. czasownik i dopełnienie bliższe.

Aktorów biorących udział w czynności będziemy nazywać wykonawcami lub agensami. Rzeczy. . Czynność: Gotowanie Wykonawca: Nie występuje Przedmiot: Kolacja Matka gotuje kolację dla Huberta. Osią zdarzenia okazuje się być czynność i ją też należy uczynić węzłem centralnym: w schemacie węzeł ten jest przedstawiony w postaci koła otaczającego słowo (zazwyczaj czasownik). Dlatego też nie ma potrzeby tworzenia dla njch nowej struktury. Ponadto gotowanie zawsze musi odbywać się w określonym miejscu (miejsce czynności). Czynność: Gotowanie Wykonawca: Matka Przedmiot: Kolacja Odbiorca: Hubert Wyodrębnienie rzeczy w taki sposób znacznie upraszcza sprawę. teraźniejszy lub warunkowy (Jack pocałował Luizę: czas przeszły). . Aby odkryć podstawową strukturę zdarzenia nie wpadając w pułapkę struktury powierzchniowej zdania. musimy zacząć od odrzucenia szczegółów zdania i wyłonić z niego samą akcję. instrument: przedmiot za pomocą którego wywołane jest zdarzenie (Bob uderzył Jacka w głowę kamieniem: instrument to kamień). jaki jest scenariusz! Jaka jest akcja? Następnie odnajdujemy aktorów i przedmioty biorące udział w czynności. Czynność: Gotowanie Wykonawca: Matka Przedmiot: Nie występuje Kolacja gotuje się. za pomocą określonych środków {instrument) oraz w pewnym określonym czasie (czas). Ogólny schemat przedstawiony jest na rysunku 10-12. I chociaż oba zdania oglądają na całkowicie różne (mają różne struktury powierzchniowe). kiedy zachodzi zdarzenie.Matka gotuje kolację. (Nie widziałem Jacka: prawdą jest nie). jgśli chodzi o zapis informacyjny.jłna lista przypadków użytych do opisu zdarzeń przedstawiona została w tabeli Te przyktady wraz z analizami podane są według Fillmore'a (1968) oraz Bacha i Harmsa (1968). czy też nie. prawdziwość: czy zdarzenie było prawdziwe. a osoby. jak przedstawić zdarzenia w banku danych.przeszły. która je wyraża. określimy mianem odbiorcy. przedmiotu i odbiorcy) potrzebne będą również takie. czyli czynność4. Te pojęcia uzupełniające są po prostu dodawane do węzła zdarzenia. Aktorzy i przedmioty objęte scenariuszem czynności łączą się z węzłem zdarzenia strzałkami określającymi ich rolę. miejsce: wskazanie. gdzie zachodzi zdarzenie (Bob uderzył Jacka w głowę: miejscem jest głowa). przedstawione są na rysunku 10-13 jako mające ten sam scenariusz. znaczenie ich jest julcje same (mają tę samą strukturę głęboką) i dlatego rejestrowane są wpamięci tak samo. jak: czas: wskazanie. które będą odbierały skutek czynności. Pierwszy krok w naszej analizie polega na wyjaśnieniu. często nazywa się go po prostu w formie czasownikowej . na których zachodzi działanie nazwiemy przedmiotami. Teraz już wiemy. Tak więc oba zdania: Matka gotuje kolację dla Huberta. RYSUNEK 10-12 RYSUNEK 10-13 Oprócz podstawowych przypadków (tak nazywamy pojęcia wykonawcy. Oto przykłady podobnej analizy: Matka gotuje. jeśli są znane. 4 Kolacja Huberta jest gotowana przez matkę.

The were 93 people in class. (Zwariowany profesor rzucił tablicą w Petera). Hubert. na którą czynność oddziałuje: The wind demolished the house. (John oblał egzamin testowy. (Fala podniosła się wczoraj). Prawdziwość (Truth) Stosowane głównie do twierdzeń fałszywych. aby go upić). Przedmiot (Object) Rzecz. Oto zdarzenie: Wczoraj na plaży sfotografowałem swoim nowym aparatem dom na Dziewiątej ulicy. Instrument (Instrument) Rzecz lub urządzenie powodujące lub umożliwiające zdarzenie: The wind demolished the house. Analizę tę można ciągnąć dalej. jaką rolę odgrywa w nim każde pojęcie (Matka i kolacja). Wszystkie te związki są wprowadzane do banku danych dokładnie tak samo jak pojęcia. Przedmiot może być analizowany}&ko pojęcie (dom) plus miejsce (Dziewiąta ulica). Miejsce. Często w grę wchodzą dwie lokalizacje. (W klasie były 93 osoby).Tabela 10-1. w którym zachodzi zdarzenie. na którą oddziałuje skutek czynności: The crazy professor threw the black-board at Peter. W takim przypadku Dom 9-ulica Wczoraj Plaża Nowy RYSUNEK 10-14 Aparat Mój . Określa się je jako lokalizację od i lokalizację do: They hitchhikied from La Jolla to Del Mar. właśnie mój. (Człowiek zosta! ugryziony p^. (Fala była wysoka). można przeanalizować tak: czynność: fotografowanie wykonawca: ja przedmiot: dom na Dziewiątej ulicy miejsce: plaża instrument: mój nowy aparat czas: wczoraj. gdy jest gjodny). Odbiorca (Recipient) Osoba. (Wiatr zdemolował dom). Cecha (Quality) Modyfikator pojęcia . który spowodował wystąpienie czynności: The man was bitten by the dog (pies). Często w przypadku prostych zdarzeń. Czasem przydatny jest sposób uproszczenia struktury. Czynność jest zwykle wyrażona za porno czasownika: The man was bitten by the dog. Instrument to konkretny aparat fotograficzny. (Oni podróżowali autostopem od La Jolla do Del Mar. ponieważ zawsze śpi na wykładach).. Uwarunkowanie (Conditional) Warunek logiczny uzależniający dwa zdarzenia: A shark is dangerous only if it is hungry. John flunked the test because he alrays sleeps in lectures. psa). W rezultacie otrzymujemy strukturę przedstawioną na rysunku 10-14. (Rekin jest niebezpieczny tylko wówczas.opisuje jego właściwości. Wykonawca lub agens (Agent) Aktor. The surf was heavy. jedna na początku. From the University. (Wiatr zdemolował dom). z tą jednak różnicą. (Od Uniwersytetu aż na plażę dojechali autostopem). (Jack zabrał Hcnry'cgo do baru. lokalizacja (Location) Miejsce. they hitchhikied to the beach. jak np. Cel (Purpose) Określa cel zdarzenia: Jack took Henry to the bar to get him drunk. Elementy zdarzenia Czynność (Action) Zdarzenie jako takie. I do not like you. Hubercie). zwany skróconym zapisem. (Nie lubię Cię. że jest tu znacznie więcej możliwości niż tylkojestojest i ma. Czas (Time) Kiedy zachodzi zdarzenie: The surf was up yesterday. nie ma wątpliwości co do tego. a druga na końcu zdarzenia. Matka gotuje kolację.

przedstawionych wcześniej na rysunku 10-6. ale. Ale. Tawerna^H„U Luigiego"* mlejsce RYSUNEK 10-16 Mamy zatem podstawowy opis banku danych. Wzór takiego wzbogaconego banku danych przedstawiony został na rysunku 10-16. ponieważ ten krzyczał na Mary. można poruszać się po najrozmaitszych drogach. a mimo to nie ma kłopotów ze zrozumieniem wynikających z tego połączeń (w schemacie zastosowano nowe techniki ilustracyjne. pies Ala. Widzimy. Zauważcie. Al właściciel tawerny „u Luigiego". tej podstawy pamięci człowieka. W zasadzie można wystartować z dowolnego punktu banku 1anvrh. kiedy do opisu zdarzenia dołącza się nowy szczegół. jak i zapis skrócony. Wybór jednej z nich prowadzi do wielu różnych skrzyżowań. następujące zdarzenia: Bob pije piwo. 10-15c). że w tym skróconym zapisie nazwa czynności służy po prostu za określenie relacji (strzałka). kiedy ukazują się nam pełne możliwości banku danych. a następnie wybierając prawidłową kolejność dróg labiryntu dotrzeć w końcu do . Wczoraj „u Luigiego" Mary mocno uderzyła Luizę. Każde nowe skrzyżowanie to całkiem nowy labirynt z nowym zestawem punktów wyboru i nowymi sieciami dróg. Poczynając od danego węzła. to skrócony zapis staje się nieprzydatny. System pamięci jest pewnym zorganizowanym zbiorem dróg umożliwiających przepływ informacji w banku danych. że teraz bank danych sta! się znacznie bogatszy. tak że warto zapoznać się z nimi dokładnie).zaistniała możliwość zrozumienia zdarzeń. Bob lubi Luizę. Teraz. że do przedstawienia zdarzeń zastosowano zarówno zapis pełny. ponieważ nie tylko wzrosła liczba zdefiniowanych pojęć. I tak zdarzenie Matka gotuje kolację dla jiuberta musi być przedstawione w pełnym zapisie (rys. ponieważ warianty a i b są rozpoznawane jako równoważne. Henry. Ten sposób prezentacji nie prowadzi do nieporozumień. Zwróćcie uwagę na to.przede wszystkim. Wydobywanie informacji z pamięci jest zatem działaniem podobnym do poszukiwania drogi w labiryncie. w których pojęcia te występują. Luiza pije wino. która łączy dwa pojęcia.RYSUNEK 10-15 pełny zapis zdarzenia przedstawiony na rysunku 10-15a nie jest nam potrzebny Wystarczy tu skrócony zapis jak na rysunku 10-156. ugryzł Sama. Mary lubi Boba. a z każdego skrzyżowania można trafić do różnych pojęć. spróbujemy dodać do danych.

Do tej pory rozpatrywaliśmy pamięć jako system bierny. Jako sieć potencjalnych dróg z których w zasadzie każda może być wykorzystana w procesie wydobywania i interpretacji informacji. opisujące sposób posługiwania się pamięcią. Jako wprowadzenie do problemu spróbujcie odpowiedzieć na następujące pytania pochodzące z banku danych przedstawionych na rysunku 10-16. Pytanie: Czy ludzie piją napoje alkoholowe? Pytanie: Czy Al lubi Mary? Pytanie: Czy Luiza jest klientką? .innego wybranego punktu. aby prześledzić niektóre z procedur wydobywania i manipulowania przechowywanymi w pamięci informacjami. Nadszedł czas. Tak więc w systemie pamięci wszyskie informacje & wzajemnie powiązane. czyli procedur.

W rozdziale tym zbadamy drugą grupę procesów pamięci: procesy interpretacji (rys. Musi być zdofny do odbioru przekazów i przekodowywania ich na odpowiednią do przechowywania w pamięci formułę. Opis struktury pamięci to tylko jedna strona ^gadnienia. Powinien być zdolny również do odpowiadania na pytania. Ogólne podejście może mieć prawidłowy kierunek. Główne zadanie na wejściu to. Badanie procesów poznawczych pamięci to rzecz nowa. zarówno w odniesieniu do logicznych właściwości omawianych procesów. jednak szczegóły wymagają dokładniejszej analizy. który opisywałby te przechowywane dane. Procesy pamięci MECHANIZMY WEJŚCIA I WYJŚCIA Przetwarzanie na wejściu Udzielanie odpowiedzi WNIOSKOWANIE O STRUKTURZE PAMIĘCI LUDZKIEJ Na poprzednich stronach przedstawiliśmy strukturę organizacyjną pamięci. które mogą zachodzić y tej strukturze. Rozpatrzmy najpierw dwa typy prostych przykładów takich zadań. MECHANIZMY WEJŚCIA I WYJŚCIA System pamięci musi komunikować się z otaczającym go światem. a zatem omawiane poniżej zasady to zaledwie pierwszy krok w tym kierunku. jak dołączyć nowe przekazy do znajdujących się już w banku danych? Główne udanie na wyjściu polega na przełożeniu informacji przechowywanej w banku danych tt powiązany ciąg przekazów. ponieważ jego pełne rozwinięcie byłoby wplątaniem się w złożoności ludzkiego myślenia. . Teraz należy zbadać rodzaje procesów poznawczych. jak i w sensie eksperymentalnego badania ich implikacji.11. Jeżeli przyjąć opisaną wcześniej strukturę pamięci. Wykład nasz ma jedynie na celu zarysowanie ogólnego kierunku POSZUKIWANIE INFORMACJI W PAMIĘCI Wieloetapowy proces poszukiwań Relacje podrzędności Relacje zachodzenia na siebie Relacje rozłączne REORGANIZACJA STRUKTUR PAMIĘCI POPRZEZ PROCESY MYŚLOWE Korygowanie błędów Ocenianie na wejściu PENETRACJA BANKU DANYCH Imbryk ROZUMIENIE A ZAPAMIĘTYWANIE PAMIĘĆ JAKO PROCES PRZETWARZANIA INFORMACJI RYSUNEK 11-1 poszukiwań. to podstawowa strategia przekształcania przekazów wejściowych i dawania odpowiedzi staje się w miarę prosta. łącznie z metodami kodowania pojęć i zdarzeń. 11-1).

wychodzących z każdego węzła.. które muszą rzeczywiście zachodzić. Udzielanie odpowiedzi Zacznijmy od prostej sytuacji: mamy pewien zbiór pojęć. aby określić jego właściwości.. Pozwólcie mi teraz opowiedzieć o czajniku. którą właśnie poznaliśmy. W szczególności są to pojęcia pośrednie. ie pojęcie Mary. będące rezultatem różnorodnych procesów spostrzeżeniowych i rozpoznawczych możemy ująć jako obraz Mary. Wymaga to czasu i wysiłku i dlatego człowiek wypełnia ten czas takimi nieszkodliwymi wyrażeniami. a następnie śledzi się inne strzałki. W jaki sposób system ten odpowiada na pytania dotyczące tego. Aby wprowadzić to pojęcie do banku danych. Garnek to coś w rodzaju okrągłego pojemnika. Tu nie jest jeszcze wymagana ' Ten hipotetyczny przykład ma nam pokazać możliwe strategie przypominania. tak. Przykłady. Taki przekaz wyjściowy jest prosty. Pytanie: Co wiesz o imbryku? System pamięci może odpowiedzieć na nie w następujący sposób: Imbryk to garnek. wykonanego z metalu.Przetwarzanie na wejściu Przypuśćmy. co jest mu znane? Przeanalizujmy najpierw proste przykłady. za pomocą której informacja jest tam przedstawiona.. pryszczatą osobą. Czajnik ma dzióbek. C4. Pojęcia pośrednie to pojęcia wtórne. ma ucho. Innymi słowy. że po raz pierwszy w życiu spotkaliśmy Mary. C2. że nie wszystkim pojęciom odpowiadają określone nazwy. mają charakter wyłącznie językowy-Mary jest opisywana za pomocą prostych zdań . Odbieramy ją jako proste pojęcie: Mary jest tłustą. Przypuszczalnie rzeczywista natura pamięci o Mary jako tłustej i pryszczatej nie jest werbalna. wiesz". trzeba przede wszystkim nadać mu standardową formę. A teraz powiem wam o. „no. Mary ma pryszcze. Mary jest tłusta. wewnątrz wypełniony bywa gorącym płynem. RYSUNEK 1I-- . Po prostu opis zawartości banku danych najłatwiej jest przedstawić za pomocą słów. niech się zastanowię. yj tym momencie interesuje nas mechanizm. rozpada się na trzy proste twierdzenia: Mary jest osobą. który dołączy te trzy przekazy do banku danych. Jest on z fajansu. o których mówiliśmy wcześniej. Jest on po prostu rezultatem usiłowania przejścia wszystkich dróg. bez trudności zrozumiemy zasady używania tych pojęć. Najpierw opisywana jest informacja znajdująca się wokół głównego węzła. Jeżeli prześledzimy ten zbiór przechodząc od jednej definicji do drugiej.. Zakładamy. jest on starannie badany najpierw zgodnie ze strzałką jesto. aby przekodować ten obraz do banku danych. które służą do definiowania innych wejść.wprowadzamy tę konwencję jedynie dla ułatwienia wykładu. Kiedy przechodzi się do kolejnego węzła. Czajnik to też garnek. Bank informacji przedstawiony na rysunku 11 -2 zawiera definicje różnego rodzaju garnków i pojemników. „ m h m " i . Należy jednak pamiętać. Zadanie nasze polega na tym. na który składają sjc te trzy przekazy. wypełniony jest również wewnątrz gorącym płynem. że te werbalne opisy są jedynie wybranym przez nas sposobem przedstawienia procesów symbolicznych. pojęcie Mary. następnie przechodzi się do któregoś z węzłów odnoszących się doń i tak dalej. jakich używamy. jak •Jiiech się zastanowię". oznaczone symbolami Cl. C3. Zauważcie. niech się zastanowię. „aby dotrzeć do jego nazwy. dzióbek.'.

że odpowiedział słowem pryszcze? Doświadczony ••linicysta postara się wykorzystać to dziwaczne skojarzenie do zbadania leżącej u jego podstaw •"uktury pamięci. A zatem obie drogi doprowadziły nas do pojęcia Klient. Droga prowadzi do płynów i napoi. Ale Mary. Typ odpowiedzi. jak też klientów. W tym przykładzie '!ruktura pamięci ma racjonalny charakter. Jeden z wariantów tej metody polega na tym. to mogą one trwać bez końca. Jednak struktura przekazu wyjściowego jest ściśle związana ze strukturą banku danych. 11 -3) dla zilustrowania metody swobodnych skojarzeń w powiązaniu z tematem dotyczącym słowa imbryk. jakie przyjdzie mu na myśl". jeżeli posłużymy się bardziej rozbudowaną wersją banku danych (rys. dotyczy go bezpośrednio. A. stanowiących opis incydentu u Luigiego. a następnie lokalu „u Luigiego". C. Stąd 2 A łatwa droga do przypomnienia sobie szeregu zdarzeń. czy ma on. co nastąpi. ta tłusta i pryszczata dziewczyna. jeżeli nie ograniczymy czasu poszukiwań. B. Ale dzięki temu znaleźliśmy się bardzo blisko wszystkich powiązanych ze sobą zdarzeń. gdy konieczne będzie przeprowadzenie chuOh\ najprostszego rozumowania? Posługując się rysunkiem 11-2. Klienci wydają pieniądze w tawernie. W tawernie „u Luigiego" mają wino i piwo. Co jednak dzieje się wtedy. żeby odpowiedzią! „pierwszym słowem. Pacjentowi mówi się określone słowo. Jeśli zaczniemy od imbryka. jak wiemy. Jedna to metoda swobodnych skojarzeń. . Przypuśćmy. Fakt ten można wykorzystać w klinicznych badaniach pacjentów. D. Zacznijmy od imbryka. że krzyczał na Mary. aby otrzymać napoje alkoholowe w celach towarzyskich. Pytanie: Czy dzbanek ma rączkę?2 Pytanie: Czy garnek wykonany jest z metalu? Pytanie: Czy imbryk jest naczyniem? Pytanie: Czy imbryk jest z fajansu? Pytanie: Czy odpowiedź dotycząca D jest sprzeczna z wnioskami płynącymi / odpowiedzi na pytania B i C? RYSUNEK 11-3 WNIOSKOWANIE O STRUKTURZE PAMIĘCI LUDZKIEJ Potencjalnie w systemie pamięci wszystko jest ze sobą powiązane.interpretacja. A zatem. Można w tym celu posłużyć się szeregiem różnych metod. Jest rzeczą oczywistą. czy też nie ma związku z problemami chorego. jest wysoka i przystojna). niezależnie od tego. kiedy to Henry go ugryzł. a następnie prosi się go. Spójrzmy. dowolny temat może mieć związek z rozważaniami dotyczącymi innego dowolnego tematu. że Sama poproszono o wypowiedzenie swobodnych skojarzeń w związku ze •towem imbryk. że odtworzy tym sposobem pełny jej obraz. spróbujcie odpowiedzieć na następujące p\ianja dotyczące systemu pamięci. E. najprawdopodobniej dlatego. Dalej droga zmierza w dwu różnych kierunkach. uderzyła Uizę (Luiza. mając nadzieję. jest zdeterminowany w znacznym stopniu przez system interpretujący. Do kogo należy ten bank danych? Może to bank danych Sama? Jeżeli tak. Od klienta przejdziemy łatwo do osoby i stąd prosto do Mary (dziewczyny z pryszczami). Czy jest w tym coś niezwykłego. jakiej udziela bank danych. jak zobaczymy później. W wyniku istnienia struktury powiązań w banku danych. że w przypadku zaburzeń Prawidłową odpowiedzią jest tak. Alternatywna droga prowadzi do: Wino i piwo to napoje. to incydent. że pacjenta prosi się o wypowiadanie się na jakikolwiek wybrany przezeń temat. będzie to dobry punkt wyjścia do przypomnienia sobie przezeń klienta lub tawerny.

)uilliana (1969) i przekształconym przez nas zgodnie z konwencją stosowaną w tej „jiążce. Obecnie jednak interesować nas będzie nie to. Co wiemy o zwierzętach? Zgoda. jak: ma skórę. zwierzę może oddychać. Następny zatem krok. może oddychać. Jo której przynależy? Czymjesto kanarek? Kanarek jesto ptak. 3 . Badani udzielają odpowiedzi na pewną liczbę serii takich pytań.• junientem dotyczącym banku danych. ma żołędzie. Ponadto wyróżniono dwa rodzaje zdań.zwane pytaniem jesto. odpowiemy niezwłocznie tak.wystarczy iść w kierunku zgodnym ze strzałkami oznasającymi relację jesto. Jedno zdanie Czy kanarek jesto kanarek? zostało włączone do serii dla celów skalowania czasu. Aby odpowiedzieć na jedno z nich. zostanie nam udzielona. Rozważmy następujące pytania: i Czy kanarek jest żółty? < Czy kanarek ma skrzydła? I Czy kanarek oddycha? Ijk odpowiedzielibyście na nie posługując się schematem przedstawionym na rysunku ijó? Zacznijmy od pytania najtrudniejszego: 3. że odpowiedź tak na stwierdzenie kanarek RYSUNEK 11-4 psychicznych związki między pojęciami nie są tak racjonalne. jakiego potrzebują na udzielenie każdej odpowiedzi. pacjenta. których prawdziwość ocenia badany. 11 -4). The Three Christs ufYpsilanti (1964).1 sek. że odpowiedź nasza musi brzmieć nie. tym dłuższy czas jest potrzebny na udzielenie odpowiedzi. Ale jeśli oddychania tu nie będzie. nie oznacza to jeszcze. POSZUKIWANIE INFORMACJI W PAMIĘCI Pytanie: Czy wszystkie turnie są górami? Pytanie: Czy kanarek ma krew? Pamięć można badać analizując odpowiedzi. Pouczające i zabawne będzie zapoznanie się ze strukturą pamięci Leona Gabora. Ross . Wyniki tego typu eksperymentu zostały przedstawione na rysunku 11-6. W Oczywistości można zauważyć. Jeżeli informacja reprezentowana jest w pamięci właśnie w taki sposób. Dane przedstawione na rysunku 11 -6 wskazują na to. niż odpowiedź na pytanie w rodzaju: Czy kanarek ma skrzydła? To właśnie chcemy sprawdzić: czas potrzebny na udzielenie odpowiedzi na tego typu pytania. że cecha oddychania jest przechowywana w pamięci jedynie przy pojęciu ptaka czy zwierzęcia: Czyż bowiem wspólna cecha nie może określać całej klasy. to sprawdzić definicję jotyczącą ptaków: Czy ptak oddycha? I tu również nie znajdujemy informacji o oddychaniu. Czy kanarek oddycha? Pierwszym i-rokiem jest oczywiście sprawdzenie wszystkich cech specyficznych związanych z lanarkiem i ustalenie. lest bardzo możliwe. to odpowiedź na pytanie w rodzaju: Czy kanarek oddycha? wymaga więcej czasu. zapoznajmy się z innym . Pokazano tu kilka typów zdań. Jeżeli na iście tych cech znajdzie się oddychanie.:-iką szybkością. zaczerpniętym z pracy Allana Collinsa i M. że im większa jest liczba pojęć. Ptak jesto wierzę. Aby to zaobserwować. A zatem. Czas oceny jego prawdziwości przez osobę badaną pozwala eksperymentatorowi ustalić czas niezbędny do przeczytania pytania i udzielenia odpowiedzi w warunkach nie wymagających poszukiwania informacji w pamięci. a jednocześnie mierzony jest czas. ale z Struktura pamięci Leona-Gabora została odtworzona na podstawie studium tego przypadku zamieszczonego w pracy Rokeacha. tóre należy sprawdzić. czy oddychanie stanowi część charakterystyki kanarka. A zatem ptak (który sio zwierzę) także może oddychać: a więc kanarek (który jesto ptak) może oddychać. jakich ludzie udzielają na zadane im pytania. który uważał siebie za Jezusa Chrystusa3 (rys. Zauważcie. co usłyszymy w odpowiedzi. musimy zatem kontynuować poszukiwania w tym kierunku. że każdy dodatkowy poziom poszukiwań w pamięci zabiera dodatkowo około 0. kanarek jesto ptak? Czy kanarek jesto zwierzę? Czy dąb iesto drzewo? Inny typ pytania dotyczący cech wymaga sprawdzenia takich cech.

18 sek... Zdanie wymagające poszukiwań na jednym poziomie. czy jest to prawda czy też fałsz. który pozwoliłby operować /daniami w rodzaju: RYSUNEK 11-5 1. dłużej. podjęcie prostej decyzji i naciśnięcie odpowiedniego guzika.18 sek. . Będzie to operacja zupełnie innego rodzaju.8 sek. Igloo na pewno roztopi się w Teksasie.kanarek śpiewa . posługując się rysunkiem 11-5. to znaczy o 0. że dodatkowe 0. jaka jest rzeczywista struktura pamięci i jak przebiegają procesy wydobyta z pamięci.jesto (np. Rowery rozpędzają mgłę. Jak postąpilibyście z twierdzeniami w rodzaju kanarek jest niebezpieczny lub nawet kanarek jest spokojny. czy struktura definicji smarków jest zgodna z przedstawionym twierdzeniem. a wykrycie tego.5 Madryt jest meksykański. W Mestii kanarka podstawowy problem polegał na zadecydowaniu. kanarek jesto zwierzę)zajmuje p0 iikoło 1. przynajmniej bezpośrednio dostępnej informacji? Na koniec spróbujcie wyobrazić sobie taki bank danych.Jeść Oddychać Latać Pływać Pióra Płetwy Skrzydła jesto kanarek następuje po upływie około 1 sek. Prowokują niewątpliwie do dalszych poszukiwań dotyczących ogólnej natury systemu pamięci. potrzebne było na poszukiwania w pamięci. Spróbujcie teraz.24 sek.3 sek. kanarek jesto ptak). że kanarek ma skórę-o 0.zabiera około 1. Ćwiczenie: Zwróćcie uwagę na dodatkowe dane. zajmuje około 1. Zdanie wymagające przeszukania dwu /iomów pamięci dotyczących stwierdzeń typu jesto (np. Źródło: Collins i Quillian (1969).24 sek. stąd można wnioskować. gdy wymagane jest sprawdzenie listy cech. najprostsze poszukiwanie . Wyniki tych eksperymentów mają wyłącznie charakter wstępny: pozwalają jedynie przypuszczać. W przypadku turni natomiast konieczne jest sprawdzenie wszystkich konkretnych przykładów turni. dla których to twierdzeń nie ma w banku Janych odpowiedniej. niezbędny jest inny rodzaj pamięci b "iz ten. Chicago ma góry. RYSUNEK 11-6. Jest to czas potrzebny na przeczytanie /dania. określić możliwe drogi poszukiwania odpowiedzi na te pytania. Wieloetapowy proces poszukiwań Pytanie: Wszystkie turnie są górami A y zdecydować się. Orzech laskowy ma zamek. przedstawione na rysunku 11-6. więcej niż najprostsze zdanie. takie jak: kanarek ma skrzela i kanarek jesto ryba. To -zasy reakcji na fałszywe twierdzenia. Podobnie w wypadku. zgodnie z kierunkiem strzałki. który był potrzebny przy rozstrzygnięciu kwestii typu: kanarek ma skórę.

Na przykład. Wspólną cechą wszystkich naszych procedur poszukiwawczych jest to. tłum. Wszyscy pisarze są kobietami. Rezultaty tego typu eksperymentów wskazują. pytania te wymagają różnych strategii poszukiwawczych. Fałsz. Meyer (1970) analizował znaczną liczbę pytań tego typu. Wszystkie kobiety są pisarzami. Jeżeli będziemy postępować w ten sposób to czas niezbędny na udzielenie odpowiedzi na pytanie: Czy wszystkie trony są meblami? będzie znacznie krótszy niż czas potrzebny do udzielenia odpowiedzi na pytanie poprzednie. Niektóre koty są książkami. z którą zapoznawaliśmy się dotychczas.przyp. Stąd: Wszystkie rubiny są kamieniami szlachetnymi. W końcu w naszym życiu z tronem nie spotykamy się tak często jak z krzesłem. Ogólnie poszukiwanie odpowiedzi na pytania tego typu można przedstawić jako proces dwustopniowy. Prawda. ale żadne z nich nie jest przykładem drugiego. Niektóre kamienie szlachetne są rubinami. Tak więc otrzymamy cztery typy zdań. Niech P oznacza kobiety. Rozpatrywał On odpowiedzi osób badanych na pytania czterech następujących typów: Wszystkie P są S. Prawda. i upewnić się. Fałsz. odpowiedź na pytanie: Czy wszystkie krzesła są meblami? można zacząć od pojęcia krzesło. tak więc od razu rzuca się w oczy. (Zakresy pojęć nie zachodzą na siebie . (Zakresy obu pojęć w części się pokrywają . jak zmieniają się odpowiednie czasy reakcji u osób badanych. zachodzący w zorganizowanej strukturze pamięci (rys. że proces odpowiadania na pytania składa się przynajmniej z dwu etapów. aby dać odpowiedź: prawda. W końcu niech P i S oznacza rzeczy nie mające ze sobą nic wspólnego. Dodatkowe przetworzenie informacji wymaga. czyli wszystkich D. że każdy stanowi pewien typ mebla. a następnie zbadanie.). Wszystkie kamienie szlachetne są rubinami. Niech P będzie jednym z przykładów S. to pierwszy etap analizy nie dostarczy nam odpowiedzi. dokonać przeglądu jego zakresu. aby sprawdzić. Zgodnie z naszym rozumowaniem możliwe jest sprawdzenie różnych teorii poszukiwania w pamięci poprzez dobranie pytań z różną liczbą przykładów. (Wszystkie S są P. P i S zachodzą na siebie znaczeniowo. dodatkowego czasu i osoby badane odpowiednio wydłużają czas swoich odpowiedzi. Odpowiedź taka następuje szybko. czy wszyscy piloci na pewno są mężczyznami. że w wypadku twierdzenia w rodzaju: Niektórzy piloci są mężczyznami. Wszystkie S są P. Niech P oznacza dom. jak na przykład: Wszyscy piloci są mężczyznami. Jeżeli jednak oba pojęcia będą miaiy cokolwiek wspólnego. W takim przypadku konieczny jest drugi etap analizy. Niektóre P są S. Prawda. że do udzielenia odpowiedzi na pytania niezbędne jest zarówno wydobywanie informacji z . Fałsz. a S górą. a S-kamieniem szlachetnym. (Wszystkie S są P. W zależności od relacji między S i P.) Relacje rozłączne. tłum.przyp. Niektóre S są P. tak więc czas poszukiwania powinien być krótszy. Niektóre rubiny są kamieniami szlachetnymi. potrzebne są jeszcze inne procedury poszukiwawcze. aby móc znaleźć odpowiedź na te pytania. oczywiście. że te twierdzenia są fałszywe. które trzeba odszukać. czy pojęcia te zachodzą na siebie? Na przykład.) (Niektóre S są P. aby znaleźć odpowiedź. Niektóre książki są kotami. czy oba porównywane przedmioty mają coś wspólnego. a S próżnię. Niektóre krzesła są ludźmi. Niektórzy pisarze są kobietami. albo P niech oznacza książki. Prawda. a S pisarzy albo też P konserwatystów. Rozważmy następujące przypadki: Relacje podrzędności. w kolejnych dwu twierdzeniach: Wszystkie zboża są tajfunami.). przyjmując istnienie struktury pamięci. We wszystkich czterech wersjach zdania będą fałszywe. Prawda. a S studentów. W pierwszym następuje sprawdzenie.) Relacje zachodzenia na siebie.D. (Niektóre S są P. .) wystarczy jeden przykład potwierdzający. a S-koty. to znaczy. (Zakres jednego pojęcia wchodzi w zakres drugiego . Fałsz. ponieważ uzyskiwana jest od razu w pierwszym etapie analizy. Fałsz. Niektóre kobiety są pisarzami. Wszystkie koty są książkami.). Wszystkie książki są kotami. Zauważmy. tak więc P może być turnią. Fałsz. tłum. 11-7).-Zykładów krzeseł. nie ma żadnych wspólnych relacji między S i P (zboża-tajfuny lub krzesła-ludzie). albo P-rubinem.przyp. Fałsz.

wydobyta z cichego kącika. poi. pamięci. Źródło: Meyer ny7ll R YSUNEK 11-8 Północ :e!ona Radykał pamięć rzadko jest zwykłą przechowalnią zdarzeń. (Przyp. ze Gra typu bilard. gdzie może być najbardziej wydajna. twierdzenie typu ma skrzydła nie jest przechowywane przy każdej nazwie ptaka. 11 -9) przedstawiający pojęcia. Nawet tak proste pytanie. jak: Co to jest ąuigee?4 wymaga intensywnych poszukiwań i logicznych konstrukcji na podstawie posiadanych informacji (rys. jest raczej zbiorem sądów. konstruktywna natura pamięci ludzkiej odkrywa się przed nami jedynie wtedy. gdzie się skrywała. które rozpatrywaliśmy przed chwilą.RYSUNEK 11-7. Przeanalizujmy zatem niektóre procesy zapewniające reorganizację i generalizację informacji. ponieważ od czasu do czasu zdarza się.) REORGANIZACJA STRUKTUR PAMIĘCI POPRZEZ PROCESY MYŚLOWE Dane. Wydaje się. że informacja jest przechowywana tam. jak i rozumowanie dedukcyjne. red. które mogłyby być zakodo- . że system powinien mieć pewną inteligencję. a następnie trzeba ją pracowicie złożyć z oddzielnych części. kiedy starannie badamy jej budowę i zachodzące w niej procesy wydobywania informacji. że informacja zgromadzona w banku danych jest odpowiednio ustrukturalizowana. ale zapisane zostało tylko jeden raz. że informacja przechowywana w pamięci ulega pewnej reorganizacji. Musi ona być wyszukana. które muszą być opracowane w celu zrekonstruowania poszukiwanego obrazu. Nasuwa się przypuszczenie. 11-8). Jednakże prawdziwa. A zatem. wskazują na to. W ciągu długiej historii badań psychologicznych wskazano. W gotowej formie odpowiedź rzadko przechowywana jest w systemie pamięci. Przed nami schemat (rys. obok bardziej ogólnego pojęcia „ptaki".

RYSUNEK 11-9 iv. że wszystkie osoby są rude. że Bob i Sam są osobami płci męskiej. Jednak w przypadku przedstawionego systemu posiadanie rudych włosów oraz niskiego wzrostu jest tak samo dobre do scharakteryzowania osoby. Takie uogólnienia (rys. lecz pojęcia dotyczące Mary. 11-10) mogą nam się wydawać nieco osobliwe: Wszyscy ludzie mają rude włosy. Chętnie godzimy się na to ostatnie. że może odnaleźć w banku danych wspólne pojęcia dla niektórych osób. Jednak w procesie formułowania tej odpowiedzi mogą zajść nieresujące rzeczy. . że wszystkie osoby maja ciało. jak i fakt. Jeśli przy każdym pojęciu przechowywana jest ta sama informacja. Ale spójrzmy na to: Bob Mary i Sam są niscy.ine w banku danych czyjejś pamięci. Uwzględniając tę informację. tłusta. Nie godzimy się z tym. to do jakich wniosków możemy dojść myśląc o istniejących tu /wiązkach? Poza tym. Boba i Sama. gruba. są niscy i mają ciało. wiedza o nich zostaje uogólniona. Źródło błędu tkwi w tym. Możliwe jest pewne udoskonalenie naszego modelu pamięci. być może. przynajmniej po części. ale nie na dwa pierwsze. Aby uprościć rozważania. w schemacie nie zostały przedstawione zdarzenia. a mianowicie cechę „być płci męskiej". Tak więc pojęcie osoba zostało uogólnione przez zestawienie wspólnych informacji. i wiele z nich wcale nie miało rudych włosów.wyłączyć cechę dotyczącą ciała każdego z trzech przypadków i umieścić ją tylko raz jako informację osoba ma ciało. Później. Mary ma rude włosy. Pytanie: Powiedz. co wiesz o osobie? W odpowiedzi na takie pytanie system pamięci powinien przejrzeć listę osób i wskazać ia właściwości każdej z nich. Zgodnie z informacją przechowywaną w tym banku danych. Bob i Sam jesto osoba. Spójrzcie na rysunek 11-10. Wszystkie osoby są niskie. Sam ma rude włosy. nauczy się RYSUNEK 11-10 Niskiego wzrostu Ciało Rude włosy Istota ludzka Pryszcze Tłusta Quigee Brzydka Radykał Bystry . osoba płci męskiej (rys. Widać. niska i brzydka. Bob jest rudowłosy i radykał. że ilustrowana na schemacie pamięć zna jedynie trzy osoby. płci żeńskiej. Oczywisty wniosek natury praktycznej . Wszystkie przykłady danego pojęcia są analizowane kolejno w celu wykrycia cech wspólnych. Czy wszystkie osoby mają ciało? W banku danych mamy do czynienia wyłącznie z trzema przypadkami osób i każda z nich rzeczywiście ma ciało. że mieliśmy okazję spotkać setki i tysiące osób. można utworzyć nowe pojęcie NI. Jeżeli dysponujemy informacją w rodzaju: Mary jest niska. w miarę gromadzenia się coraz większej ilości informacji odnoszących się do tych czy innych pojęć rozsądnie jest zatrzymać się i ustalić. W tym momencie system pamięci wie jedynie tyle. Taki system uogólniania jest raczej prosty. Wszystkie osoby mają rude włosy. Przeanalizujmy na przykład hipotetyczny efekt pracy procesu interpretującego: Mary. Mary jest płci żeńskiej. rudowłose i mają ciało. Bob jest niski. Bob ma rude włosy. Hmm. 11-11). czego naprawdę dowiedzieliśmy się. a to dlatego. wszystkie osoby są niskie. W ten sposób upraszczamy sobie ogólną strukturę banku danych. Sam jest bystry.

jak i Bob są radykałami. Podobnie dodajemy Sam do definicji pojęć radykał i brzydki. że dostępne są następujące fakty: Osoba jest szczęśliwa. Tak.vtuacji błędów. że Mary jesto osoba. Ułatwi wam to zapis dalszych wywodów). które są dla niego albo specyficzne. oznacza informację. Luiza i Harry. Czy mam porównać Mary z innymi znanymi mi osobami? Korygowanie błędów Jestoczywiste. Dodajmy te trzy fakty do listy rzeczy. Harry jesto osoba Jak dotąd. ale jest to jedyna. i co wyróżnia ją spośród innych osób. łącząc się z jednostkami ogólniejszymi. 11-12): określać to pojęcie słowem mężczyzna. podstawiamy symbol * na miejsce tego pojęcia. którą dysponuje w danym momencie. brzydką osobą płci żeńskiej. Luiza jesto osoba. klient jesto *. Przypuśćmy. Myśląc o Mary system pamięci będzie zwracał uwagę przede wszystkim na to. Cechy bardziej ogólne można łatwo odszukać przechodząc w górę zgodnie ze strzałkami jesto. Tak więc * jesto istota ludzka. i utwórzmy też trzy nowe pojęcia: szczęśliwy. niech się zastanowię. Mary jesto *. co jest specyficzne dla Mary. ponieważ jego wiedza może być dość szczupła. * ma rude włosy. W danym momencie nasz system pamięci przechowuje następujące informacje. albo też szczególnie ważne. Przede wszystkim do definicji pojęcia Sam dodajemy nowe informacje. oznaczony dla wygody symbolem NI. Jednak prostota tego schematu uogólnienia jest myląca. wspólna dla obojga cecha. Zauważmy. Mamy więc okazję zaobserwować. a zatem jest niska.RYSUNEK 11-11 . NI jesto *. Przypuśćmy. ma rude włosy i ma ciało. \by uprościć opis danego węzła. że osoba jesto istota ludzka. tak abyście mogli go przekształcać w miarę jak będziemy posuwali się naprzód. niezbędny jest mechanizm przebudowywania pojęć w miarę napływu dalszych informacji. że dowiedzieliśmy się nowych szczegółów: Sam jest radykałem. Mary jest grubą. Jednakże zarówno Sam. Powinna jednak istnieć jakaś przeciwwaga dla tej tendencji do nadmiernych uogólnień. * jest niska. że dokonując uogólnień system pamięci może posługiwać się wyłącznie tą informacją. który został przedstawiony na rysunku 11-11 i wprowadzili doń trzy wskazane uzupełnienia. ale na razie uogólnienie to wyznacza nie nazwany węzeł wtórny. Informacja ta umożliwia dalsze udoskonalenie schematu. w miarę kolejnego przystosowywania się. Dzięki takiemu mechanizmowi uogólnienia można uzyskać następującą odpowiedź na pytanie dotyczące pojęcia Mary: Pytanie: Opowiedz mi o Mary. ma pryszcze i „quigee". jak na podstawie analizy informacji nabytej w uprzednim doświadczeniu tworzą się pewne pojęcia ogólne. Prowadzi to do nieuniknionych w tej . Ta cecha systemu jest zbieżna z zachowaniem się rzeczywistych ludzi. (Od tego miejsca byłoby dobrze. Sam jest brzydki. Struktura pamięci przedstawia się teraz w sposób następujący (rys. które już wiemy o osobie. nie ma specjalnych problemów. struktura pamięci podlega ciągłej reorganizacji. * ma ciało. że Sam jest brzydki i jest radykałem. a Mary jesto * reprezentuje informację. I jeszcze do tego obaj są NI. które chcemy zdefiniować. I oczywiście jest osobą. Cechy wspólne dla pewnych pojęć mają tendencję do przemieszczania się w górę. że Mary jest również brzydka. żebyście przerysowali schemat. Stopniowo. Stąd też wynika nowe uogólnienie-NI jest radykałem. związane z pojęciem osoby: osoba * jesto istota ludzka. Wraz z upływem czasu bezpośrednio powiązane z danym pojęciem pozostają tylko cechy.

W tym punkcie system pamięci musi przedsięwziąć określone środki w celu usunięcia konfliktu. należy wycofać twierdzenie osoba jest niska z definicji osoby. to sprawdzić prawdziwość napływającej informacji. * jest wysoka. Sam jesto * Bob jesto * Załóżmy. * jest głupia. * jest płci męskiej. jaką musi uczynić. o których pamięć wie. a w szczególności Mary. Co nam teraz wyszło? Luiza jest wysoka. że są niskie. skoro są dowody przeciw takiemu umiejscowieniu tego twierdzenia. * jest przystojna. nadmiernego uogólnienia. 11-13). Dotychczas system wiedział o Luizie tylko tyle. a osoba jest niska. że Luiza jesto osoba. * jest radykałem. aby wycofać sporną informację z pojęć wyższych i przenieść ją do węzłów wszystkich pojęć podrzędnych. Pierwsza rzecz. i przypisać je tym osobom. że Luiza jest wysoka? Jeżeli informacja została sprawdzona. NI * jesto osoba. * jest stara. * jest bystry. ale Luiza jesto osoba.Sam * jesto NI. system musi znaleźć sposób skorygowania wcześniej dokonanego. Teraz dochodzą następujące nowe informacje: RYSUNEK 11-12 Luiza * jesto osoba. RYSUNEK 11-13 . zadając informatorowi następujące pytanie: Czy masz pewność mówiąc. NI i Harry'emu (rys. Bob * jesto NI. Jedna ze strategii polega na tym. a szczególnie wiedza dotycząca Luizy. że wiedza systemu pamięci dotycząca ludzi ciągle rośnie. Inaczej mówiąc. * jest brzydki. Następnie system powinien w stosunku do każdej z tych osób dokonać Ponownej analizy zgodności cech.

że: Harry jest stary.Druga strategia-i ją właśnie przyjmiemy . Harry. Harry jest wysoki. przystojne osoby wydają się głupie. jest jedną ze starych. * ma ciało. Harry jest przystojny. człowiek mógłby rozważyć. Czy radykałowie płci męskiej mają pryszcze? Rozważam sobie pojęcie osoby. to idę o zakład. jakimi regułami posługujecie się przy ocenie tej informacji wejściowej. Jeżeli byłaby to pamięć ludzka. że Luiza i Harrym oboje przystojni i starzy. Niektórzy radykałowie są bystrzy ale brzydcy. jak z tego wynika. Niektóre wysokie. brzydki. Rysunek 11-15 przedstawia schemat pamięci. Jak się zachowa omawiany system pamięci. Osoby niskie też mogą dzielić się na dwa typy. ^ Udało nam się zgromadzić raczej pełną listę cech. o których mówiliśmy poprzednio? Czy pamiętacie to stwierdzenie? Ci autorzy są faszystami. iż dowiedzieliśmy się jeszcze o tym. jeden jest płci żeńskiej. Każda osoba. jest bardzo podobny do Lui/y. 11-14): Czy Mary jest radykałem? Jeżeli tak. jest szczęśliwą rudowłosą istotą ludzką). co o nim wiemy. ma ciało. kiedy otrzyma jedno z zadań. to radykał może być płci męskiej lub żeńskiej i jest bardzo prawdopodobne. Proponowaliśmy wam wówczas. drugi zaś to osoby niskie. Harry jesto N3. Teraz mamy już określone podstawy do zbadania tego typu oceny. czy są one wysokie czy też niskie. stare i przystojne. Wszystkie zostały przedstawione na rysunku 11-14. Jest ona również istotą ludzką. są dwa podstawowe typy osób: jeden typ to osoby wysokie. że można by rozstrzygnąć pewne kwestie przedstawione na wstępie. jak wszystkie pozostałe osoby. w zależności od tego. . * jest niska. że Bob jest brzydki. lecz próbowali aktywnie je zinterpretować. W gruncie rzeczy nasz model jest już na tyle rozbudowany.polega na podzieleniu pojęcia osoby na dwie różne grupy. że napewno jesto osoba (a zatem. * jest wysoka. to. wysokich przystojnych osób. Oto co otrzymaliśmy: osoba * jesto istota ludzka. rude włosy i jest szczęśliwa. którym będziemy się posługiwać. gruby. W ten sposób tworzymy pojęcia N2 i N3: RYSUNEK 11-14 N2 * jesto osoba. co wie jego bank danych i przeprowadzić następujący wywód (rys. Drugi to radykałowie płci męskiej. że Harry jest głupi. Ocenianie na wejściu Posunęliśmy się znacznie naprzód. Mary jesto * NI jesto * N3 * jesto osoba. najwidoczniej. Ale przypuśćmy. klient jesto * N2 jesto * N3 jesto * A co z Harrym? Wszystko. Jeśli się dobrze nad tym zastanowić. żebyście nie przyjmowali biernie tego twierdzenia. Jak na razie brak tu jedynie uogólnienia informacji. mający pryszcze i „quigee". Luiza jesto * Teraz musimy dokonać odpowiednich zmian w pojęciu osoba. Jak widać. Interesowało nas.

co jest widoczne.RYSUNEK 11-15 pamięć: Pamięć: Aha. Bob i Sam są faszystami. Ta część pamięci. Zapamiętam to sobie. Być może. ale nie przypuszczam. Hitler. to fakt. Czy są brzydcy? I są radykałami? Informator: Tak bym ich określił. czy są osoby. to mężczyźni czy kobiety? Informator: Mężczyźni. Bobie i Samie. które już poznała. mówisz o jakiejś określonej osobie. Mussolini i Napoleon.i cechę tego typu. ponieważ odpowiadające im pojęcia zostały uogólnione jako N2. A zatem w drodze implikacji bank danych zakoduje. Pamięć: Dziękuję. zawiera więcej informacji o Mary. że w stosunku do poprzedniego uległ on pewnej reorganizacji. została przedstawiona na rysunku 11-16. Pamięć: Mało wiem o faszystach. ale. którzy są faszystami. Po prostu nigdy ich tak nie nazywałem. ale wie jedynie to. żeby osoba miała •. I teraz otrzymuje informacjo: Osoba jesto faszysta. Jedna z Brzydki - Zauważcie.*: są wysocy czy niscy? Informator: W7 istocie rzeczy faszyści są zazwyczaj niskiego wzrostu tak jak Hitler. aby zilustrować kilka możliwych procedur stosowanych do reorganizacji informacji przechowywanej w banku danych. że faszyści bywają grubi.. która uczestniczy w powyższym dialogu. Informator: W pewnym sensie. Pamięć ta miała już do czynienia ze >to\\cm faszyści. Ale. że faszyści są okrutni. brzydcy i okrutni i że wobec tego Mary. Informator: Osoba jest faszystą. niscy.•w. Pierwsza sprawa.-i-". Teraz pamięć musi powiązać napływającą informację z tymi. że N2 otrzymało nową nazwę: N2 oznacza to samo co faszysta. Znam takich ludzi. które już wymieniłeś. Ponadlo. Mussolini i Napoleon. pamięć: Rozumiem. RYSUNEK 11-16 . Czy :. jaką należy zaznaczyć.••. Opracowaliśmy tak dokładnie te przykłady. Tym razem nie wystarczy już akceptacja wartości fasadowej tej informacji.

Wtedy widzi jedynie to. Ćwiczenie: Z banku danych dotyczących garnków i pojemników (rys. a nie fizyczną miarą średnicy plamy świetlnej). PENETRACJA BANKU DANYCH Jak wiele danych może być objętych jednocześnie procesem interpretacji? Dotychczas przedstawialiśmy na rysunku taki schemat banku danych. co zostało oświetlone. ponieważ w rzeczywistości stopień dostępności sieci w banku danych mierzony jest liczbą równocześnie spostrzeganych strzałek i pojęć. Jeszcze inna procedura polega na wyszukiwaniu a następnie eliminowaniu błędów i niezgodności. 11-2) należy wyeliminować następującą niezgodność. że analogia ze snopem światła nie jest zbyt ścisła. (Zauważcie. że interpretator ogląda sieć banku danych oświetlając go latarką.na przykład taki. dostrzegamy różne możliwe poziomy widoczności. Jest jednak bardzo prawdopodobne. który w całości był obejmowany jednoczesna obserwacją: w takich warunkach nie trudno zrozumieć wzajemne powiązania między przedstawionymi rzeczami. I n n a wprowadza specjalny podział na klasy. że system interpretujący nie obejmuje całego schematu w jednym akcie obserwacji. dedukowaniu wspólnych cech różnych pojęć. • Lager Cabernet sauvignon Fermentujące owoce Hałaśliwy RYSUNEK 11-17 RYSUNEK 11-18 .procedur polega na uogólnieniu. Powstaje pytanie. chociaż w schemacie jest określony jako garnek. jak szeroki jest snop światła rzucanego przez latarkę? Porównując ze sobą rysunki 11-17 i 11-18. że takie wyspecjalizowane klasyfikacje okażą się kiedyś przydatne. Jeden ze sposobów przedstawienia sobie tego może być. przy założeniu. że garnek powinien być wykonany z metalu jednak równocześnie imbryk może być wykonany z fajansu.

Jak badani przypominają sobie te zdania? Rysunek 11-19 przedstawia cztery zdania i ich struktury. czy nawet szczegółów samej tawerny. Galaretka jest słodka. Jeżeli zajmiemy się szczegółową analizą odpowiednich węzłów. chociaż bowiem jego znaczenie jest właściwe. W pobliżu kręci się zawsze jego pies Henry. na przykład węzły reprezentujące każdego uczestnika incydentu. jeżeli skoncentrujemy uwagę na blaszce wiszącej przy obroży. długości czy koloru ich włosów. osobom badanym postawiono pytania testowe. to powiedzcie: Jakiej rasy jest pies Henry? Jak długi jest jego ogon? Spójrzcie na jego obrożę. c iż zapamiętać. ROZUMIENIE A ZAPAMIĘTYWANIE Główną implikacją tych rozważań jest to. a te bardzo odległe (na przykład rola Henry'ego w incydencie „u Luigiego") pozostają z dala od centrum rozważań. ile promień światła latarki zdoła oświetlić). Spróbujmy zastanowić się nad tym. I chociaż początkowo wydawało im się. które nie powinno obejmować żadnych szczegółów. Badając obrożę. Głaz uszkodził chatę. w pamięci długotrwałej). Kiedy śledzimy któryś ze szczegółów. określający jego wygląd zewnętrzny i szczegóły jego psiego żywota. to jego obraz znajdzie się w centrum Waszej świadomości. co z kolei ograniczy zdolności procesu interpretacyjnego do wyszukiwania oceny informacji przechowywanych w banku danych (tzn. Nagle w grupie osób siedzących w rogu wybucha kłótnia. które było prezentowane pierwotnie. Ludzie starają się raczej zrozumieć. Gdyby poproszono Was o przyjrzenie się różnym szczegółom psa. Jaki napis widnieje na blaszce przyczepionej do obroży? Większość osób zgodzi się zapewne z tym. Głaz uszkodził chatę. Właściciel Al. Następnie w 5 minut po zakończeniu ekspozycji wszystkich zdań. że w pamięci krótkotrwałej może mieścić się jednocześnie tylko ograniczona liczba węzłów (to znaczy. zego doświadczaliśmy. Po prezentacji każdego oddzielnego zdania badany odpowiadał na proste pytania (Co zrobił? Gdzie?). że to pamięć krótkotrwała przetrzymuje informację w celu przetworzenia jej w procesie interpretacyjnym. znikają z centralnego miejsca w procesie myślowym. Osoby badane mają wybrać ze wszystkich prezentowanych zdań te cztery. Zdanie A jest to jedno z tych zdań. co człowiek może „widzieć" w jakimś jednym momencie w procesie wydobywania informacji ze swej pamięci. odnoszący się do całego incydentu w tawernie . Głaz jest mały. Badani zapoznają ię z historyjką składającą się z oddzielnych zdań: s Głaz stoczył się z góry. Chata stoi nad rzeką. aby się upewnić. Postarajcie się wywołać \v swojej wyobraźni całą tę scenę. jak sądzili. że prawidłowo zrozumiał każde zdanie. że w banku danych znajduje się wtórny węzeł centralny. to wówczas okazałoby się. Możliwe. złożony zbiór połączeń dotyczących Henry'ego. inne węzły przedstawiające pozostałe szczegóły zdarzenia przestają być widoczne. które składają się na historyjkę. C. chociaż w pewnym sensie nic przestają istnieć. że obraz samego psa nie jest już taki wyraźny. a muszą przyznać. pozostałe szczegóły incydentu. Henry. jaki charakter mają te jednostki. gryzie Sama. Przeprowadźmy następujący eksperyment myślowy. Rozważmy incydent w lokalu „u Luigieąo" opisany i przedstawiony na rysunku 11-3 w tym rozdziale i na rysunku 10-16 w poprzednim rozdziale. że system pamięci koduje znaczenie tego. Głaz uszkodził małą chatę nad rzeką. tyle. czy słyszały wcześniej dane zdania kontrolne. gdzie konsumenci siedzą w boksach w słabo oświetlonych rogach sali.. chociaż nie jest pokazany na schemacie. Zdanie B jest najbardziej interesujące. a następnie ułożyć je we właściwym porządku (ze wszystkich prezentowanych zdań można było zbudować cztery historyjki). Badany powinien potwierdzić. aby stwierdziły. co więcej. Słychać. ale zostały przypadkowo pomieszane z innymi zdaniami. gubimy z pola widzenia części ciała psa. Wyobraźmy sobie tę scenę: „U Luigiego"-to ciemna. to stwierdzimy. Bardzo interesujące wydaje się założenie. że jednostką pamięci krótkotrwałej jest węzeł. Zakres tej pamięci jest mierzom w jednostkach psychologicznych. Zdanie C nie należy do tej grupy. Gdyby poproszono Was o przyjrzenie się psu.u Luigiego" (nie pokazany na schemacie). B. a nie samo doświadczenie. że istnieją pewne granice wyobrażania sobie tej c/) innej sceny. to w takiej formie nie było prezentowane. n Rozważmy następujący eksperyment (Brandsford i Franks. jak Sam wrzeszczy na Mary. pies Ala.to wystarczy zadać im kilka pytań dotyczących szczegółów ubioru osób. mogą w rzeczywistości polegać na ograniczeniach pamięci krótkotrwałej. że sama obroża zeszła na dalszy plan i jakby rozpłynęła się we mgle. jego znaczenie różni się od tego.Ograniczenia w tym. czy też nie. Mrówki zjadły galaretkę. 1971). Czy wszystko jest jasne? Jeśli tak. takimi jak: Wietrzyk jest ciepły. to towarzyski sympatyczny gość. Chata jest mała. Jest też prawdopodobne. lecz jest to ogólne pojęcie zdarzenia. mówiąc obrazowo. Na przykład takie trzy zdania: A. że przypomina je sobie. Istnieje też. Zauważcie. Opowiadanie jest wydrukowane w gazecie. że sposób kodowania informacji przez system pamięci . że wyobrażają sobie dokładnie i wyraźnie cak| bójkę w tawernie. zadymiona tawerna. Zdania te nie były prezentowane w takiej kolejności. to węzły sąsiednie stają się słabo widoczne. Można sobie łatwo wyobrazić że ograniczona liczba węzłów zmieści się w pamięci krótkotrwałej. że obraz nie jest tak dokładny. proszono je. Można tak iść w nieskończoność. Jest bardzo prawdopodobne. Można go analizować. co było prezentowane. W gruncie rzeczy. które nie wiążą się z tą historyjką. w pewnym momencie w trakcie tego rozgardiaszu Mary uderzyła Luizę.

11-19). uszkodził małą chatę nad rzeką. czy zdanie B było prezentowane. będąc niejako produktem ubocznym tego procesu. im bardziej są one zgodne ze znaczeniem. Każda prowadzona teraz dyskusja dotycząca Hiawaty determinowana jest po części tym. Różnica ta polega na położeniu nacisku na dynamiczne i integracyjne procesy pamięci. a ponadto dokonuje się ciągłe ich porządkowanie i wzbogacanie nawet wówczas. jakie wywarł na was bohater opowieści? Jak myślicie. Test 2. Jeśli w pamięci przechowana jest właśnie ta ostania. co zostało przechowane w pamięci. Głaz uszkodził małą chatę nad rzeką. czy też w rezultacie tego. stając się również bardziej precyzyjna. a zdanie Test 1 pokrywa się z nim jedynie częściowo. że ich nie widziały. Następny w kolejności uzyskanych głosów okazał się Test 3. Ale zdania A i B są równie dobre. Natomiast co do Testów 2 i 1 (a zdanie Test 7-to jedyne. gdy nie stykamy się ponownie z danym pojęciem bezpośrednio. które zachowało się w ich pamięci. Natomiast taki rozwój jest naturalną właściwością systemu pamięci tego typu. Nie mogło być inaczej. aniżeli ten. że stale wzbogaca się nasz zakres pojęć. komplikuje założenia tych teorii.yj prezentowany. Głaz uszkodził małą chatę. Taki sposób działania przenika wszystkie nasze doświadczenia i jest podstawowym sposobem. jaki został zapamiętany. a nie w wyniku pasywnego tworzenia związków między bodźcem a reakcją. PAMIĘĆ JAKO PROCES PRZETWARZANIA INFORMACJI Opis struktury pamięci dokonany w tym rozdziale przedstawia całkiem inny punkt widzenia na naturę uczenia się. System uczy się poprzez aktywną interakcję z otoczeniem. Automatycznie też w wyniku Mian struktury pamięci zmienia się wciąż nasza wiedza. że wielokrotne oddziaływanie specyficznego bodźca stanowi podstawę zdobywania informacji. który was otacza. o Indianach. Pamięć zakodowuje i przechowuje myśli i znaczenie. Jednak takt. . Czy pamiętacie pierwsze wrażenie. Zdanie C jest wyraźnie błędne: przeczy bowiem temu. czy też nie? Niewątpliwie jest zgodne ze schematem. pozwala połączyć wszystkie struktury w jedną (rys. taki. to w jaki sposób można stwierdzić. w jaki regulujemy nasze stosunki z otaczającym światem. uzyskano zaskakujące wyniki: większość wskazała na Test 4.Głaz stoczył się z góry RYSUNEK 11-19 fest 3. Jedynie pierwsze z tych zdań było prezentowane naprawdę badanym w eksperymencie ifest !)• Kiedy jednak zapytano osoby badane. W miarę gromadzenia coraz większej ilości informacji o świecie. A zatem. o specyfice literatury dziecięcej i o dawnych amerykańskich tradycjach związanych z folklorem indiańskim? Klasyczne teorie uczenia się zazwyczaj wychodzą z założenia. że dziś wiecie więcej o świecie. wiedza systemu pamięci nieustannie rośnie. Tak więc jest całkowicie zrozumiałe. Chata stoi nad rzeką. fest 4. na przykład: Test 1. W omawianym eksperymencie zestaw zbudowany był ze zdań kontrolnych o różnym stopniu złożoności: niektóre zdania zawierały większą liczbę prostych myśli niz pozostałe. które rzeczywiście było prezentowane) osoby badane zdecydowanie twierdziły. Głaz. Zdanie Test 4 stanowi najpełniejszy opis zdarzeń. które z tych zdań słyszały one już wcześniej. Prawdopodobnie wielu z Was zapoznało się w dzieciństwie z opowieścią o Hiawacie. że wasze obecne wyobrażenia dotyczące historyjki o Hiawacie różnią się znacznie od początkowych. czy pod wpływem lat zmieniły się Wasze wyobrażenia o nim? Dlaczego tak się stało? Czy dlatego. że przeczytaliście ponownie tę legendę. jaki rozpatrywaliśmy. który stoczył się z góry. który wynika z analizy tworzenia się skojarzeń w klasycznych zadaniach dotyczących uczenia się. osoby badane powinny rozpoznawać zdania tym łatwiej. który w ogóle nie j.

Struktura pojęciowa u dzieci jest znacznie słabiej ukształtowana i powiązana wzajemnie niż u jorosłych. czyta. Podstawowa trudność w danym momencie polega na ?raku systematycznych narzędzi analizy naturalnego. marzy i działa. pozwalającymi na jej przyswojenie i organizację. gdy odbierana informacja jest . zależy zarówno od jego doświadczenia. bez wątpienia.Iowieka w toku pracy i zabawy. Bardzo rzadko człowiek dorosły spotyka się z czymś zupełnie . jego struktura pojęciowa. że staracie się przypomnieć sobie przede wszystkim t0 co rzeczywiście w niej było? Ciągły rozwój gromadzonej wiedzy. rekonstrukcja nie polega na tym. uczenie się nabiera zazwyczaj innego charakteru. aniżeli przebudować lub zmodyfikować system swych przekonań. jak i od kolejnych wnioskowi dedukcji. Wskazywaliśmy pewien sposób. l t myśleliście od tego czasu.jpwym. Zdolność do radzenia sobie z najróżnorodniejszymi sytuacjami za pomocą niewielkiego zbioru podstawowych mechanizmów stanowi. Zrozumienie dokonuje się powoli.. jedną z główmiMcech adaptacyjnych systemu pamięci. Nowe pojęcia mogą już teraz być przyswajane głównie na podstawie analogii z tym. W -tfultacie człowiek dorosły raczej woli odrzucić sprzeczne informacje lub zmienić ich . co sobie na ten t e n i . Opisany przez nas model dotyczy •daśnie tych spraw. Zauważcie. w jaki sposób przyswajana jest nowa informacja. .czego o nim dowiedzieliście się początkowo.v obchodzeniu się z nowymi informacjami będzie się ciągle zmieniała w miarę ^ztałtowania jej struktury. że podstawowa struktura pamięci. wywien istotny wpływ na to. Człowiek zadaje piania. Rozumienie rozwija się w wyniku połączenia doświadczenia zewnętrznego z mechanizmami wewnętrznymi. co człowiek sądzi. W późniejszych latach życia kiedy nagromadzone zostały duże zasoby informacji i zorganizowane w bank danych o rozwiniętym systemie krzyżujących się połączeń. które manipulują i reorganizują napływającą informację. To. w jaki system pamięci może zadawać pytania w celu sprawdzenia tworzonych rsrzez siebie porównań i wysuwanych wniosków. Początkowy etan konstrukcji banku danych nieuchronnie związany jest z olbrzymią ilością informacji zapamiętywanej w sposób mechaniczny. jest bardzo mało prawdopodobne. całe uprzednie doświadczenie jest automatycznie włączone do pełniejszej interpretacji i rozumienia tych nowych zdarzeń. A zatem. co jest nie powiązane z jego strukturą pojęciową. On też wyznacza te ogromną różnicę. jeśli nawet podstawowe mechanizmy są takie same. 1/ dziecka każde nowe pojęcie powinno tworzyć się na pustym miejscu.y. sprzeciwia się rewizji. nie zawsze prowadzi to do pojawienia się takich samych struktur pamięciowych. Początek został jednak zrobiony. Na początku większość pojęć znajdujących się w pamięci jest tylko w części zdefiniowana i słabo powiązana z innymi przechowywanymi informacjami.lU znane z uprzednich doświadczeń. w miarę gromadzenia się cech przedmiotów. bez względu na u\ że podstawowe mechanizmy interpretacji i pamiętania informacji są wspóine ii!j wszystkich ludzi.vvraźnie sprzeczna z tymi doświadczeniami. lecz nie uwzględnia ich w pełnej mierze. eksploracyjnego zachowania się . a po części tym. myśli. która wypraco. ale w gruncie rzeczy ten ważny problem jotraktowaliśmy dość pobieżnie. przedstawiająca świat ich doświadczeń. Spośród wielu jeszcze nie zbadanych obszarów dotyczących świadomości ludzkiej laibardziej interesujący jest interakcyjny aspekt umysłu ludzkiego. z czym się styka. Nowe doświadczenie przyswajane jest w dużych dawkach. żeby u dwu różnych osób ukształtowała się jedna i ta sama struktura pojęciowa. że otrzymują one dokładnie taką samą informację w jednakowym porządku i posługują się identycznymi procedurami. jakie stosowane były w toku gromadzenia informacji. Kiedy zostanie ustalony związek między nimi. W modelach tego typu występowanie różnic indywidualnych oraz systemów idiosynkratycznych będzie raczej regułą niż wyjątkiem.iaczenie. Nawet bardzo j-obieżne obserwacje wykazują. co leży u podstaw takiego idiosynkratycznego rozwoju. jaka istnieje między sposobem zakodowania informacji w pamięci dziecka a sposobem. poznawania przykładów oraz rozwoju pojęć dotyczących rozumienia wzajemnych stosunków między klasami pojęć. że elastyczność pami^': . że zachowanie dziecka jest związane z aktywnym itączeniem otoczenia w proces systematycznego poszukiwania informacji niezbędnych jo budowania jego wewnętrznej reprezentacji świata. Przyjmujemy. w jaki ta sama informacja zostaje zakodowana przez dorosłego. ponieważ sprzeczności pojawiają się rzadko. jak również procesy przetwarzania informacji powinny być jednakowe u wszystkich ludzi. co jest już znane. Nawet bardzo subtelne różnice w otoczeniu mogą pozostawić różne ślady w pamięci. Należy też się spodziewać. analizuje własne doświadczenia. Jednakże. >Jiemal wszystko. Główny problem polega teraz na włączeniu nowego pojęcia do istniejącej struktury.viita tak skomplikowany system wzajemnych powiązań. Spróbujcie przypomnieć sobie tę historyjkę: czy \ Vas/ . Pamięć dwóch różnych osób rozwijałaby się jednakowo jedynie pod warunkiem. przechowywanej w systemie pamięci. co jest . może być w jakiś sposób powiązane z tym. Nawet wówczas.

a pojęcie piłki może opierać iic na jej ruchu. Systemy językowe są tak złożone. krzesła są do siedzenia. Nabywanie znaczenia poprzez działanie Działanie jest podstawą początkowej wiedzy nabywanej przez dziecko. kiedy zostanie wyrzucona. Tak więc jego pojęcie o psie może być oparte na odczuciu dotykowym sierści psa i na zabawnych jźwiękach. Poproście siedmioletnie dziecko o zdefiniofanie dowolnego przedmiotu codziennego użytku. A mimo to każde normalne dziecko może opanować dowolny istniejący język. W miarę rozwoju jego zdolności do porozumiewania jięza pomocą symboli. Język rozwija się w ramach inteligencji sensoryczno-motorycznej. Jeszcze Eez długi czas po opanowaniu języka. członków rodziny. Nawet po opanowaniu języka wczesne mechanizmy inteligencji serisoryczno-motoyeznej odgrywają nadal decydującą rolę w organizowaniu doświadczeń dziecka. na której stabilizuje się opanowanie języka. Dziecko nazywa śwnież swoje własne czynności: nie przypadkowo dzieci często rozmawiają same ze > ą Ale w końcu struktura taka jest niewystarczająca. pienia się podłoże jego wiedzy o otaczającym świecie: następuje przejście od joświadczeń czysto sensorycznych i motorycznych do operacji na symbolach. jak pokażemy w rozdziale 13. Opanowanie języka stanowi punkt zwrotny w rozwoju dziecka.ego z doświadczeń. a odpowiedź będzie oparta na jego Kalaniu: stoły są do jedzenia. Rozwój odpowiednich schematów działań zostanie jokładnie omówiony w rozdziale 13. plus wiedza o stałości i niezależności przedmiotowi zdarzeń. Poprzez działanie niemowlę tworzy ogólne pojęcia o przedmiotach. Może jno uczyć się za pomocą języka. ojcowie są do bawienia się. działanie pozostanie dla normalnego dziecka :mtralną częścią jego struktury pojęciowej. z którymi się styka.nazw . Od tego momentu dziecko nie musi uczyć się wyłącznie poprzez własne doświadczenia. kiedy zostanie uszczypnięty. Początkowo Toblem uczenia się języka może sprowadzać się głównie do przyswojenia językowych lykietek . Rozumienie . że schematy łączące ioznania sensoryczne z działaniami motorycznymi zwane są schematami sensorycznonototycznymi. jakie wydaje pies. Język Nabywanie znaczenia poprzez działanie Znaczenie nazw STRUKTURA JĘZYKA Struktura znaczeniowa a struktura powierzchniowa Przekazywanie struktury Przekazywanie znaczenia UCZENIE SIĘ JĘZYKA Uczenie się reguł Naśladownictwo Język jako środek komunikowania się Pierwsze kroki w komunikowaniu się Wytwarzanie a rozumienie Na dm iern a gen era lizać ja GRAMATYKA ANGIELSKA Rozumienie języka stanowi z pewnością unikalną i najważniejszą właściwość ludzkiego umysłu. że do tej pory nikomu jeszcze nie udało się dać pefnego opisu reguł tworzących te systemy. Dziecko zaczyna posługiwać się językiem w wieku około dwóch lat i. Do czasu opanowania języka struktury jercepcyjne i poznawcze mogą tworzyć się wyłącznie na podstawie działania wynikają. język i myślenie dziecka przeplatają się tak silnie. Pierwsze roki dziecka w posługiwaniu się językiem to nazywanie znanych mu już przedmiotów: ibawek. Te wczesne struktury zawierają sekwencje działań wykonywanych przez dziecko w jdniesieniu do jego otoczenia. prostych przedmiotów z otoczenia. Różnorodne schematy sensoryczno-motoryczne wyuczone przez dziecko (pierwszych dwóch latach. że niemożliwe już staje się ich rozdzielenie. worzą tę podstawę. Tu wystarczy zaznaczyć.dla istniejących już schematów sensoryczno-motorycznych. ' b.12.

Przypomnijmy sobie. Czy jednak posługiwanie się nazwami (etykietkami językowymi) wpływa na zmianę naszego sposobu myślenia? Czy wpływa na to. to •wuezenie się języka nie sprawiałoby żadnej trudności: dziecko uczyłoby się znaczeń pojedynczych wyrazów. w jaki dany język odnosi się do doświadczenia percepcyjnego. jednak wpływ ten nie dotyczy mechanizmów poznawczych. że istnieją poważne podstawy. Tak więc ze słów: pies. trzeba siać reguły konstruowania znaczących ciągów słów. co widzimy. może odróżnić różne rodzaje ryżu. Ludzie ze wszystkich wspólnot językowych mogą wymieniać między sobą dowolne informacje percepcyjne. jak prosto dany język potrafi oddać to doświadczenie. Odpowiedniość między dźwiękiem a znaczeniem musi być wyuczona oddzielnie dla każdego słowa w danym języku. Zwróćmy na przykład uwagę na jtugość przyimków: w. Sposób. W większości ję/yków najczęściej używane słowa są zarazem najkrótsze. •0 relacje między tymi pojęciami stają się ważne. co pamiętamy? Siła słów polega na ich nieograniczonej wręcz elastyczności. przeważa •endencja do łatwości i ekonomii w procesie porozumiewania się: automobil zastępuje . ponieważ efektywność kodowania doświadczenia w pamięci uzależniona jest od gotowej struktury symbolicznej banku danych. Kiedy język zaczyna uczestniczyć w kształtowaniu pojęć. uczestniczące iazwyczaj w nabywaniu doświadczeń i zapamiętywaniu. jak ich użycie w języku staje się coraz częstsze. Ponadto. początkowo otrzymują stosunkowo długie opisowe określenia. telephone-phone). Dziecko z Filipin musi budować system pojęciowy pozwalający mu rozróżnić 92 rodzaje ryżu. STRUKTURA JĘZYKA \'ie ma reguł pozwalających określić znaczenie słowa na podstawie jego brzmienia. przekształcasz podstawa. że język zbudowany jest inaczej. Zdarzenia i spostrzeżenia ważne dla danej wspólnoty są zwykle nazywane bezpośrednio za pomocą niewielkiej liczby słów. jakie jak automobil czy telewizja. Jeżeli byłoby to tak proste. które odgrywają w życiu tych społeczności rolę najważniejszą. słowa przejmują rolę punktów oparcia dla struktury pojęciowej Od chwili. które otrzymały specjalne nazwy u mieszkańców Filipin. tworząc znaczenie całego zdania. John. System symboli. bardziej owalny i ciemniejszy-chociaż musi użyć w tym celu więcej słów. . telewizję natomiast TV (W oryg. które są podstawą powstawania tych struktur. z organizacji pojęciowej opartej na działaniu stopniowo przechodzi do organizacji opartej na słowie. od których to zależy łatwość kodowania. Nowości technologiczne wprowadzane do naszego życia. bez względu na to. Wydaje się. chociaż pewne rzeczy mogą okazać się dla nich trudniejsze niż inne. które odnoszą się do konstrukcji wyrazów z oddzielnych dźwięków. śanowi użyteczne narzędzie komunikowania się. Jeżeli dana wypowiedź obejmuje więcej niż jedno pojęcie. to język straciłby swą ogromną giętkość jako narzędzie wyrażania i przekazywania myśli. nawet wówczas. że każda wspólnota językowa wypracowuje własne struktury znaków. która zostanie przechowana o danym zdarzeniu. w jaki powstaje to znaczenie. gdy nie potrafi ich odpowiednio nazwać. car. można myśleć manipulując słowami. angielskim: automobil-auto. dzięki swej złożoności. Stanowią one specjalną klasę słów. iż napływająca informacja jest częstokroć kodowana w postaci akustycznych etykietek. na. liczba możliwych połączeń słów przewyższyłaby znacznie zdolność naszego systemu pamięci. 1 ielevision-TV. na której buduje ono swe pojęcia. uto lub wóz. których używa się hardzo często. czego oczekujemy. A nawet więcej. potrafi bowiem opisać te różnice za pomocą symboli językowych-dany rodzaj ryżu jest drobnoziarnisty. zanim dotrze do pamięci długotrwałej. aby sądzić. a następnie uczyłoby się łączyć ze sobą wyrazy. Etykietki te mogą pełnić rolę potencjalnego filtra informacji. a to jest często znacznie prostsze niż manipulowanie samymi pojęciami. Jednak w miarę tego. aby uzyskać znaczenie zdania. które są komunikowane iv innych językach. że opanowanie języka nie wpływa bezpośrednio na zdolności percepcyjne. którym posługuje się dana społeczność językowa. odzwierciedla te struktury percepcyjne i symboliczne. przechowywania i mówienia na temat określonych doświadczeń percepcyjnych. dziecko eskimoskie musi umieć rozróżnić dziesiątki rodzajów śniegu. a tym samym można włączyć do rozwijającej się struktury pojęciowej dziecka określony wzorzec uogólnienia i różnicowania. Zapamiętanie prostego percepcyjnego doświadczenia jest bezpośrednio powiązane z tym. Znaczenia pojedynczych wyrazów w zdaniu łączą się zgodnie z zasadami gramatyki. ponieważ oddają one ogólne relacje istniejące między pojęciami. Każdy człowiek. Sposób. nie jest prosty. Dowolny zbiór konkretnych przedmiotów może zostać połączony dzięki nadaniu mu ogólnej nazwy. kto rzeczywiście gryzie: John czy pies? Aby odpowiedzieć na to pytanie. Konieczny byłby wówczas słownik do określania znaczeń każdego możliwego zdania. Nazwy są nadawane arbitralnie. Jest jednak całkiem oczywiste. do. Każda wspólnota językowa dysponuje w pewnym stopniu swobodą w zakresie sposobu podziału swego percepcyjnego doświadczenia poprzez przypisywanie nazw określonym sferom tego doświadczenia. gryźć. Język. ale równocześnie jest dla dziecka (albo ':-ż dorosłego) trudny do przyswojenia. gdy słowo staje się nazwą przedmiotu lub zdarzenia. Każdy język wpływa w szczególny sposób na struktury wewnętrzne. ponieważ trzeba byłoby uczyć się oddzielnie znaczenia Każdego nowego ciągu słów. może wywierać znaczny wpływ na kodowanie i przechowywanie informacji sensorycznej. Istnieje jednak ogromna różnica między iżyciem języka jako mechanizmu nazywania przedmiotów a językiem jako środkiem Urażania twierdzeń o świecie. Jest oczywiste. Nie wystarczy po prostu dodać do siebie znaczenia oddzielnych słów. jakim posługuje się językiem. A mimo to tyrania słów nie jest absolutna.Znaczenie nazw W miarę jak dziecko zaczyna posługiwać się symbolicznymi nazwami. Skróty opowiadają tej samej zasadzie. Słowa wydają się podporządkowane pewnej zasadzie (zwanej prawem Zipfa). kiedy potrzebowałoby połączyć ich znaczenia. nie •Unika. Jeżeli zdania byłyby budowane z oddzielnych słów według tych samych zasad.

ponieważ zależy ono od strukiur> pamięci ludzi włączonych w sytuację komunikowania się. Mówiąc o języku. że krążki trzeba wrzucać do otworu w aparacie. mających to samo znaczenie. w jaki sposób za pomocą krążków wydostać / automatu winogrona. Ponadto nie istnieje koniec/nosi: przekazywania struktury znaczeniowej w całości. a pojawią się winogrona. W rzeczywistości podstawowa struktura zdarzenia w którym na •>konawca (agens) John przestraszył odbiorcę Mary. kiedy znajdzie się pan w pomieszczeniu. Zdanie czynne: Zdanie bierne: Zdanie przeczące: Pytanie: Zdanie bierne przeczące: Pytanie przeczące: John przestraszył Mary.i!v. Z tego właśnie powodu nazywani1. że odbiorca informacji opanował już pewien zasób podstawowych pojęć. w którym będą te właśnie niebieskie krążki i taki automat z otworem. Zakładamy. dokonujemy rozróżnienia między słowami służącymi do przekazywania myśli a samymi myślami. a nie z jakichś kółek i strzałek. użytych przez nas do przedstawienia struktury znaczeń. nie musimy mówić o tym. Przypuśćmy. Co więcej. Czy John przestraszył Mary? Mary nie została przestraszona przez Johna Czy John nie przestraszył Mary? . że nie trzeba o nich wspominać. . że winogrona pojawiają się v\ odpowiednim pojemniku automatu. Z tego właśnie powodu znaczenie przekazywane w komunikacie nazywamy strukturą znaczeniową. człowiek dorosły zrozumiał związek między krążkiem a odpowiednim otworem w automacie.. Zdanie to przekazuje tę samą informację. że wszystkie te stosunki są już znane lenn: człowiekowi albo są tak oczywiste. jak i mówione strukturami powierzchniowym. ilustruje on sytuację omawianą w rozdziale 13. Słowa są jedyną częścią składową zachowaniu językowego. zwłaszcza gdy zakładamy. albo też o tym. Ponieważ język składa się ze słów. wystarczy włożyć krążek do automatu. że krążki należy uprzednio wziac w rękę. konkretne zdania. lepiej będzie powiedzieć mu: Za każdym razem. John nie przestraszył Mary. że zależy nam na tym. Zastanówmy się nad takim zdaniem: John przestraszył Mary. Zbudowano go zgodnie z oznaczeniami wprowadzonymi w rozdziałach 10 i 1! . że dla dowolnej struktury znaczeniowo istnieje znaczna liczba możliwych opisujących ją zdań. kiedy to kręcąc ypo pomieszczeniu odkryje wreszcie ten związek. Zamiast pozostawić go w pokoju zdanego na przypadek. to ich struktura znacze• v jest taka sama. hociaż struktura powierzchniowa obu tych zdań jest różna. Różnicę między strukturą powierzchniową a strukturą znaczeniową najlepiej /ilustrują przykłady. a będzie pan miał ochotę na winogrona. która da się obiektywnie rejestrować. co zdanie: Przedmiot Okrągły RYSUNEK 12-1 Winogrona <C8> Kwadratowy Przedmiot Przedmiot Okrągły Duży Mary została przestraszona przez Johna. muszą istnieć w nim pewne konwencje. nie musimy precyzować tego. które pozwalają na odróżnianie słów i relacji między nimi oznaczających pojęcia od słów i relacji oznaczających działania i od słów odnoszących się do stosunków 1 między działaniem a pojęciem. w zdaniu wyjaśniającym naszemu słuchaczowi. Mary została przestraszona przez Johna. Zaznaczmy.Struktura znaczeniowa a struktura powierzchniowa Przeanalizujmy sieć związków znaczeniowch i działań przedstawioną na rysunku 12-1 Jest to obraz możliwego systemu znaczeń reprezentowanych w strukturze pamięci jakiej osoby. danego języka. zarówno pisane. aby móc się nimi posłużyć. Język można rozpatrywać jako metodę przekazywania struktury pamięci mówiącego strukturze pamięci słuchającego. pozwala na utworzenie ośmiu -instormacji zdania. A zatem. takich jak na rysunku 12-1. Nie można zobaczyć znaczenia.

aby zbudować poprawne zdania. którzy pracują) Reguły gramatyczne języka określają nam sposób przekształcania struktur znaczeniowych w struktury powierzchniowe.est niegramatyczne. (Oni są pracującymi studentami. a mimo to trudne do Jterpretacji. Pewne zniekształcenia grama:yczne mogą uczynić przekaz niezrozumiałym. .Pytanie bierne: Pytanie przeczące bierne: Czy Mary została przestraszona przez Johna? Czy Mary nie została przestraszona przez Johna? They are working students. nek 12-2 pokazuje strukturę znaczeniową dla wszystkich ośmiu zdań. to jednak nie są tym samym. zawarta w nim . to część znaczenia gubi się: RYSUNEK 12-2 Kopać John Mary. Jeżeli zakłócenia dotyczą informacji o specyficznych rolach osób biorących udział w zdarzeniu. że chociaż znaczenie i poprawność gramatyczna są ze s b powiązane. jak to zostało przedstawione na rysunku 12-3. Każdemu z nich odpowiada odrębna struktura znaczeniowa. że wiele struktur powierzchniowych przedstawia tę sarmi strukturę znaczeniową. Te osiem transformacji struktury podstawowej stanowi zasadę tworzenia się większości struktur powierzchniowych zdań w języku angielskim. drugie znaczenie: Oni sprawiają. Warto jednak pamiętać o tym. ponieważ brak jest informacji pozwalającej na rozszyfrowanie dwuzna•zności. RYSUNEK 12-3 Cl's are students who work (Cl to studenci. że różne struktury znaczeniowe leżą u podstaw jednej i tej samej struktury powierzchniowej. udanie to ma dwa możliwe znaczenia. W czasie słuchania lub czytania zachodzi odwrotny proces: człowiek itara się zrozumieć wypowiadane doń słowa i odtworzyć strukturę znaczeniową. że studenci pracują). Człowiek mówiąc lub pisząc sięga do własnych struktur znaczeniowych i stosuje odpowiednie reguły gramatyczne. ale w kontekście jest ono całkiem sensowne. Rysi. W każdym z ośmiu zdań podstawę stanowi jedno zdarzenie: John przestraszający M i l n W wersjach przeczących występuje negacja tego faktu.^formacja o związkach i pojęciach jest jednoznaczna. Zdania te zmieniają wyłącznie formalną strukturę powierzchniową. Bywa i tak. w pytających poddaje się g0 -A wątpliwość. Zdanie: oą Jeść jabłek . Oto przykład (w języku angielskim): •^reszcie zdanie może być całkowicie poprawne gramatycznie. Jest zatem możliwe.

lecz zupełnie różne struktury znaczeniowe. po pierwsze. W ten sposób możemy wyprowadzić prosty zbiór reguł służących do podziału tego typu zdania: Czytamy je następująco: 1. (Bardzo stary człowiek je ostrygi. Rozważcie zdanie: The very old man eats oysters. że może wystąpić cały ciąg modyfikatorów we frazie rzeczownikowej w tym sensie. 2. czasownika i dopełnienia. Przykładem może tu być zastosowanie Reguły 4. a pozostały wyraz tygrys. zastosowano ją raz we frazie the old man (kiedy to rzeczownik N z Art+N został zastąpiony przez Ad+N) oraz użyto jej dwukrotnie we frazie the very old man.] analizę formalną wypowiadanych zdań.) 1 . Jak to już stwierdziliśmy. tylko jeden wyraz John musi z konieczności oznaczać wykonawcy (agensa) będącego istotą ludzką. nie stanowi to jednak gwarancji. Zgodnie z tradycyjną gramatyką zwykłe proste zdanie angielskie składa się z podmiotu i pfzeczenia lub z podmiotu. instrument: ością. dając w efekcie Art + Ad + Ad + N).sentence) dzieli się na NP + VP.noun). frazę eats oysters ije ostrygi) nazwiemy frazą czasownikową (VP-verb phrase). adverb) plus rzeczownik (N). oni czy tamten jest oczywiste. dzieli się na V + Fraza rzeczownikowa może być poddana dalszej analizie: Reguła 3 umożliwia zastąpienie frazy rzeczownikowej przez rodzajnik (Art . Tak więc zdanie: Całować John tygrys jest zarówno niepoprawne gramatycznie. reguły struktur frazowych. Reguła 4 pozwala na wytworzenie frazy: The very tired big fat hungry dirty old man (Bardzo zmęczony wielki gruby głodny brudny stary człowiek). które opisują strukturę głęboką języka. czy profesorowie są wykonawcami czy też odbiorcami czynności odwiedzanie. mają taki uniwersalny charakter. Liczne opuszczenia. której celem jest opis uniwersalnych reguł językowych. szeroko stosowane zaimki. które pośredniczą między strukturą powierzchniową a znaczeniem. dwuznaczne odniesienia znaczeniowe bardzo utrudniaj. (kiedy to rzeczownik N z Art+Ad+N został ponownie zastąpiony przez Ad+N. Po drugie. Ludzie dość rzadko mówią zdaniami poprawnymi gramatycznie. z istoty swej ~ńc być stosowany do każdego języka naturalnego.Żeglarz zabił ością rekina. że N (rzeczownik) może być w sposób ciągły zastępowany przez przymiotnik lub przysłówek (Ad -adjective. GRAMATYKA ANGIELSKA 2 /dania angielskie są złożone z kilku różnych rodzajów składników połączonych ze sobą według formalnych reguł gramatycznych. Z psychologicznego punktu widzenia język jest środkiem komunikacji. poi. to zapis formalny. jak: to. ponieważ zbiór relacji znaczeniowych jest całkiem ograniczony (Schank. red. 2 Reguły gramatyczne przedstawione w niniejszym paragrafie wywodzą się z gramatyki generatywno•ftnsformacyjnej. Zwłaszcza pierwsze z omawianych "Sut. instrument: ości. poi. musimy jakoś inaczej rozczłonkować zdanie. natomiast zdanie: Strzelać John tygrys chociaż niepoprawne gramatycznie. Jakkolwiek więc •Pisane poniżej reguły egzemplifikowane są zdaniami języka angielskiego (tłumaczenia podajemy w nawiasach) -ickióre z nich stosują się wyłącznie do tego języka.) Możemy rozłożyć to zdanie na różne sposoby. Zdanie (S . w istocie sprawy te są ze sobą ściśle powiązane. struktury znaczeniowe dają się przekazać nawet wtedy. że fraza the very old man •bardzo stary człowiek) jest frazą rzeczownikową (NP . która w ogóle nie została użyta we frazie the man (Art+N). W drugim zdaniu występują dwie różne struktury znaczeniowe w zależności od tego. (Przyp. że mechanizmy poznawcze zdołają odpowiednio wykorzystać jego znaczenie i odwrotnie: wiele zdań o najwyraźniej niejednoznacznej strukturze powierzchniowej jest w praktyce całkiem zrozumiałych. gdy struktura powierzchniowa formalnie nie jest prawidłowa. Niemniej jednak oba zdania można zrozumieć bez większych trudności. gdy znaczenie takich słów. jak i niezrozumiałe. W tej książce głównie zajmowaliśmy się dotąd raczej znaczeniem zdań niż ich bezpośrednią strukturą powierzchniową. Psychologiczne badania dotyczące gramatyki koncetrują się na procesach poznawczych. reguły transformacyjne. W rzeczywistości większość wypowiadanych zdań trudno zrozumieć w oderwaniu od ich kontekstu. Odwiedziny profesorów mogą być nudne1. jaki tu jest prezentowany. mogą mieć bardziej specyficzny charakter. Reguły te są fakultatywne. czynności strzelać. ponieważ konkretny dobór słów może odnosić się tylko do jednego znaczenia. Z punktu widzenia języka jako środka komunikowania się sytuacja taka jest zupełnie oczywista.verb) i z frazy rzeczownikowej. Jednak w kontekście. Reguła 4 stwierdza. Kolejne zdania: I saw the sparrows flying to the trees (Widziałem wróble lecące na drzewa) I saw the Grand Canyon flying to New York (Widziałem Grand Canyon lecąc do Nowego Yorku) mają w języku angielskim podobne struktury powierzchniowe. Jeśli nawet przekaz odpowiada dokładnie regułom poprawnego mówienia. to jednak w razie potrzeby może być jednoznacznie zinterpretowane. że fraza czasownikowa składa się z czasownika (V . to znaczy jedna z nich lub obie mogą być zastosowane do analizy zdania. których celem jest przekształcenie struktury głębokiej w ciąg wyrazów zjawiających się w konkretnej wypowiedzi.article) plus rzeczownik (N . Przyjmijmy.) Mogą być dwie struktury znaczeniowe tych zdań: Żeglarz zabił a) przedmiot: kogoś. tego typu rozróżnienia nie są dla nas szczególnie użyteczne. a po trzecie zauważmy. (Przypred.nounphrase).) rekina i b) przedmiot: rekina. \o'ejiie reguły. jest wystarczającym (a nawet wielce prawdopodobnym) przedmiotem tego działania. 1969).

z jest rzeczą oczywistą.Np+Vp NP NP . RYSUNEK 12-4 RYSUNEK 12-5 . Przyimek {in . Art.Art+N N . to analiza zdania The very old man eats oysters zostanie zakończona. musimy po prostu rozszerzyć Regułę 2: 2A. 2C. Rysunek 12-4 przedstawia zastosowanie tych reguł w postaci struktury drzewkowcj wraz obrazem struktury znaczeniowej tego samego zdania. fraza in the tree house jest frazą przyimkową {PP .prepositional phrase) i składa się z przyimka (prep -preposition) plus zwykła fraza rzeczownikowa. VP -» V+PP. (Bardzo stary człowiek mieszka w dziupli). że następująca po nim fraza rzeczownikowa określa lokalizację. że w konkretnej sytuacji stosuje się albo regułę 2A. zdaniu: lV The very old man lives in the tree House.yimkowe.Ad+N N -> Ad+N Art -> The (rodzajnik określony) N -> man (człowiek) Ad -> very (bardzo) Ad -» old (stary) VP VP .w) w tym zdaniu oznacza. N. S . 2B. Aby nasza gramatyka objęła frazy pr/. PP -> Prep+NP.V+NP NP -* ArtVN V -> eats (je) Art -> (opuszczony) N -> oysters (ostrygi) Dotychczas opisana gramatyka nie może jednak poradzić sobie z frazami przyimkowymijak np. Ad) w wyrazy. nigdy obie na raz. VP -> V+NP.Jeżeli dodamy do tego jeszcze reguły przekształcające wyniki zastosowania powyższych reguł (V. albo 2B.

Stanowi on po prostu skróconą •ormę zapisu struktury drzewkowej. Conj -> and.. house. mało. je. ostryga. (stary. Konkretne struktury.. które tu przytoczyliśmy. (Tych kilka reguł. Nieco inny sposób łączenia zdań polega na zastosowaniu spójnika (Conj .Obecnie uzupełniwszy słownik możemy zastosować powyższe reguły do nowego zdania. Do reguł struktur frazowych należy jeszcze dodać reguły transformacyjne. W związku z tym w zdaniu zachodzi więcej zmian: Przyimek z początkowej PP zostaje opuszczony pozostawiając samą NP. Utworzenie zdania biernego wymaga przegrupowania fraz zdania. (w. lecz. która pozwala na wyeliminowanie NP2: The very old man lives in the tree house and eats oysters.. je ostrygi. to.. IB. nie uważa się zwykle /a zdanie gramatyczne (w języku angielskim . red. . S . (mieszka. I tak w tym przypadku zdanie wyjściowe miało następującą strukturę frazową: NP (The very old man) (Bardzo stary człowiek) + V + PP \[a ogól konstrukcje bierne są oznaczane przez specjalne formy czasownika.. poi. widzimy. an. chociaż. at. poi. red. które dotąd analizowaliśmy. na. Zwykle w takich przypadkach stosujemy regułę opuszczania. a. przedstawione są na wykresach 12-4 i 12-5.. dom.. aczkolwiek jest ono całkowicie zrozumiałe. przyjmowanymi w poezji: In the tree house lives the very old man who constantly eats oysters as fast as he can1. limeryk. drzewny.Aux)\ końcową NP poprzedza przyimek przez. + (lives) + (mieszka) + (in the tree house) + (w dziupli) Skonstruowanie zdania biernego wymaga przegrupowania tych fraz do postaci: PP (In the tree house) + V + NP + (lives) + (the very old man) Zdanie w powyższym układzie.. limerick. Zwykle temu przetasowaniu towarzyszą wskazówki syntaktyczne •/apewne po to. na jego wykres i wykres struktury znaczeniowej tego zdania.) jest złożone z dwóch zdań..) N -> man. jak też pełni tę samą rolę.. Słownik przedstawia się następująco: V -» lives. but. or.. Rozważcie dla przykładu zdanie bierne: The tree house is lived in by the very old man. ponieważ.. przez. 3 Limeryk ten w wolnym przekładzie: W dziupli drzewa bardzo stary człowiek mieszka co ostrygi jedną po drugiej łyka od rana do zmierzcha. by. Patrząc na samo zdanie. Ze zdań prostych można budować zdania złożone. sings.. (człowiek..... że omawiane reguły obracają się wokół fraz. przekształcając ją tym samym w PP. czasem jako reguły przepisywania (rewrite rules). (Przyp. tree.. Zmiany te w kolejnych fazach wyglądają następująco: (The very old man) (NPi) (PP) (Pr^p+NP 2 ) (NP2) (The tree house) + + + (lives) (V) (V) + + (in the tree house) (PP) (NPi) (by+NPi) (PP) (by the very old man) ( A "x+V) + Prep + + (Aux+V) + (Prep) + (is lived) (in) + Reguły te są transformacyjne. który mieszka w dziupli. śpiewa. jak t0 pokazuje wykres na rysunku 12-5.. którą należałoby wykreślić dla przekształcenia fraz rzeczownikowych i czasownikowych w końcowe wyrazy. lub. because. czyli na jego transformację.) Tak więc dzięki Regule 1A nasze dwa zdania można połączyć następująco: (The very old man lives in the tree house) and (the very old man eats oysters) Wykres tego zdania znajduje się na rysunku 12-6 4 . S^ S + Conj + S. że wprowadziliśmy nowy symbol do wykresu: duży trójkąt. a pełny zbiór tych reguł określa gramatykę struktur frazowych. Ze względu na to. Ponadto wykonawca (lub instrument) czasownika jest oznaczony za pomocą przyimka przez. oyster. ponieważ pozwalają na przetasowanie różnych segmentów zdania. daleko nic wyczerpuje pełnego zestawu)... (i. Tak więc zdanie The very old man who lives in the tree house eats oysters... very. jak te frazy mogą być przegrupowywane w rzeczywiste struktury powierzchniowe zdań.* N P + VP.. few. (Bardzo stary człowiek. które zostały zastąpione przez trójkąty. że w Si NPi jest zarówno tożsama. do czasownika zostaje dodana forma posiłkowa {auxiliary. eats. opuszczony Prep z początkowej PP zostaje wstawiony po czasowniku. -> in. aby osobie słuchającej czy czytającej przekształcone zdanie umożliwić dotarcie do wersji wyjściowej. przy. on. nie zawsze jest to konieczne. Ad -* old..) poza szczególnymi konwencjami stylistycznymi. tree... many.) Prep. dużo.przyp. do. (Dziupla jest zamieszkana przez bardzo starego człowieka)..) Art -» the. określa się je jako reguły struktur frazowych (phrase-structure rules)..conjunction): 1A. drzewo. bardzo.) Wykresy na rysunkach 12-4 i 12-5 pokazują drzewka derywacyjne obu zdań. 4 Zauważcie. co NP2 w S2. które wskazują. jak to wskazuje przykład z podanego limeryku...) .

Drzewo brak wskazówki dotyczącej czasu lub celu czynności. Wiele czynności określa dość dokładnie typy relacji niezbędne do pełnego opisu danego zdarzenia. przedmioty itp. zależy to od rodzaju informacji. co tam było pierwotnie.to po prostu ożywiony instrument. w wypadku czynności położyć. jaką chce on przekazać. wykonawca W wyniku takich opuszczeń powstają często trudności w analizowaniu zdań.RYSUNEK 12-6 przekazywanie struktury /vby słuchacz lub czytelnik mógł zrozumieć dany tekst. gdyż po zniknięciu jakiegoś elementu zdania może nie być łatwo stwierdzić. ponieważ są ze sobą ściśle związane: wykonawca (agens) . jak i miejsce. W wielu wypadkach wykonawca zastępowany jest po prostu przez instrument. instrument Mary przywiozła ąuigee. przekaz będzie niepełny: Henry położył książkę. W języku angielskim. Tabela 12-1 przedstawia te relacje (jest w zasadzie taka sama jak tabela 10-1). samo słowo położyć tego nie wymaga: Wczoraj książka została położona na podłodze. w którym znajdują się i te wskazówki: Wczoraj Henry położył książkę na podłodze. aby mu nie przeszkadzała. Tak na przykład. kiedy informujący pragnie opuścić wskazówkę dotyczącą sprawcy czy wykonawcy działania. czas cel Ostryga Stary Bardzo Co więcej. Dlatego też opuszczenia zwykle oznaczane są przez zaimki. Czy mówca wymienia wykonawcę czy też nie. wykonawca przedmiot miejsce Jeżeli opuścimy przedmiot lub miejsce. chociaż jest całkiem możliwe i takie zdanie. które zastępują opuszczoną frazę: The very old man lives in the tree house and he eats oysters (he = on). którą ty wczoraj widziałeś rozmawiającą z Johnem i ona mi pomachała. może zastosować formę bierną zdania. Musi odnaleźć ciąg przyczynowo-skutkowy wykonawców czynności. Na przykład. zdarzenie musi obejmować zarówno przedmiot. Henry położył na podłodze. w zdaniu wyjściowym jesto Henry położył książkę na podłodze. Pociąg przywiózł quigee. I saw the girl you saw talking to John yesterday and she waved at me. W rozdziałach 10 i 11 omawialiśmy sposób opisu tych relacji. Henry The very old man (Bardzo stary człowiek) lives int the tree house (mieszka w dziupli) the very old man (Bardzo stary człowiek) eats oysters (je ostrygi) położył książkę na podłodze. musi ustalić związki między pojęciami a opisywanymi zdarzeniami. (Zobaczyłem dziewczynę. jakkolwiek wszystkie przedstawione zdania określają wykonawcę czynności.) . Dom Człowiek Niektóre relacje są fakultatywne.

Chociaż zbiór podstawowych relacji może być wyrażony we wszystkich systemach językowych świata. Co to są Minsoki? . Zobaczmy. Hubert. (Człowiek zostai ugryziony przez psa). o co nam chodzi. charakteryzując w zarysie strukturę zapamiętywanego zdarzenia. a druga na końcu zdarzenia. lokalizacja (Location) Miejsce.Tabela 12-1. Tryb (Modę) Oznacza strukturę powierzchniową zdania. Przekładając tę strukturę na przekaz werbalny. Uzyskamy w rezultacie coś w rodzaju schematu przedstawionego na rysunku 12-7. Tryb rozkazujący). (Jack zabrał Henry'ego do baru. Wyrazy te zwane sąfunktorami. (John oblał egzamin testowy. The were 93 people in class.opisuje jego właściwości: The surf was heavy. mechanizmy używane do określenia różnorodnych relacji różnią się w poszczególnych językach. z. Hubercie). W tym celu powróćmy do rysunku 12-1 i podstawmy dla każdego węzła pojęciowego w strukturze pamięci jakieś nazwy nie mające znaczenia. (Nie lubię Cię. ponieważ służą głównie do wyrażania relacji. jak: w. Miejsce. prawdziwość (Truth) Stosowane głównie do twierdzeń fałszywych: I do not like you. (Modę is imperative). (Wiatr zdemolował dom). jeśli jest to potrzebne. Uwarunkowanie (Conditional) Warunek logiczny uzależniający dwa zdarzenia: A shark is dangerous only if it is hungry. Jeżeli język ma komunikować o zdarzeniach. na którą czynność oddziałuje: The wind demolished the house. otrzymamy: W gliku z rupowymi loksenami i katerem munkniecie loksen w blump i w gracu pojawi się bim. Why isn't modę listed in Chapter 10? (Modę is a ąuery). Odbiorca (Recipient) Osoba. they hitchhikied to the beach. (W klasie było 93 osoby). przeprowadźmy kilka prostych eksperymentów. Wykonawca lub agens (Agent) Aktor. Przekazywanie znaczenia Ma podstawie struktury powierzchniowej przekazu nie możemy dokładnie określić. jest co najmniej wieloznaczny. (Nie pytaj tak dużo. Cecha (Quality) Modyfikator pojęcia . jeżeli informacja jest niejednoznaczna lub też niezrozumiała. pozostanie w nim jedynie informacja dotycząca relacji. Często w grę wchodzą dwie lokalizacje. (Oni podróżowali autostopem od La Jolla do Del Mar). From the University. (Zwariowany profesor rzucił tablicą w Petera). (Rekin jest niebezpieczny tylko wówczas. Tworzą one podstawowe ramy dla zapisu pojęć w pamięci. Cel (Purpose) Określa cel zdarzenia: Jack took Henry to the bar to get him drunk. Czynność jest zwykle wyrażona za pomocą czasownika: The man was bitten by the dog. który spowodował wystąpienie czynności: The man was bitten by the dog (pies). i. w którym opuszczono informację o pojęciach. jak dany język przekazuje znaczenie5. ponieważ zawsze śpi na wykładach). (Fala podniosła się wczoraj). Nośnikami jej są takie wyrazy. gdy jest głodny). w którym zachodzi zdarzenie. Instrument (Instrument) Rzecz lub urządzenie powodujące lub umożliwiające zdarzenie: The wind demolished the house. na którą oddziałuje skutek czynności: The crazy professor threw the black-board at Peter. Elementy zdarzenia Czynność (Action) Zdarzenie jako takie. jedna na początku. Kiedy w jakimś przekazie pojęcia mające znaczenie zastąpimy wyrazami bezsensownymi. że jest w nim zawarte jakieś znaczenie. • Gdzie znajduje się kater? W gliku. to jednak wydaje się. John fiunked the test because he alrays sleeps in lectures. Należy również zaznaczyć. z których tworzy się struktura znaczeniowa przekazu. (Dlaczego tryb nie został umieszczony w tabeli w rozdziale 10? Tryb w tym przypadku to pytanie^. na podstawie samej tylko informacji strukturalnej całkiem możliwe są sensowne odpowiedzi na następujące pytania: • Jak zdobyć bim? Munknąć w blump rupowy loksen. C:us (Time) Kiedy zachodzi zdarzenie: The surf was up yesterday. (Od Uniwersytetu aż na plażę dojechali autostopem). (Fala była wysoka). aby go upić). Określa sieje jako lokalizację od i lokalizację do: They hitchhikied from La Jolla to Del Mar. Don't ask so many ąuestions. • Co jest rupowe? Loksen. co się zdarzy. Tak na przykład. że chociaż przekaz. (Wiatr zdemolował dom). Przedmiot (Object) Rzecz. powinien mieć mechanizmy służące do przekazywania informacji o pojęciach i relacjach. Aby lepiej zrozumieć.

Wydaje się. że należy mówić białe mleko w takim zdaniu. Potocznie sądzi się. ma telegraficzny styl. porządek. że mimo ich braku przekaz jest zrozumiały? Skąd czerpiemy odpowiednią strukturę? Na pytanie to mamy dwie odpowiedzi. przekaz będzie w pełni zrozumiały. a po nim przymiotnik). t CZENIE SIĘ JĘZYKA Uczenie się reguł Fakt. pomimo braku funktorów: Pomieszczenie niebieskie krążki automat włożyć krążek otwór winogrona. np. Ale jak !o się odbywa w rzeczywistości? W rzeczywistej mowie te same dwa słowa mogą pojawiać się w różnym porządku. Ź całej tej plątaniny słów dziecko musi jakoś wyodrębnić reguły dla przekazywania informacji dotyczącej pojęć i relacji. Weźmy prosty przykład: dziecko uczy się kolorów. co pomaga określić w przybliżeniu relacje między pojęciami. Pyta. że przymiotnik poprzedza określony rzeczownik. Tabela 12-2 przedstawia wybrane przykłady roli. niepoprawnych fragmentów zdań. i otrzymuje odpowiedź: „Kolor mleka. Dziecko mówiące po angielsku powinno nauczyć się. Podstawiliśmy nonsensy zamiast pojęć. Nie wystarczy po prostu nauczyć się znaczenia wszystkich słów.biały". Czasami mowa dziecka jest korygowana. rozdział 1) po • Co się znajduje w gliku? Pewna ilość loksenów i kater. znaczenie poszczególnych słów pozwala na częściową interpretację ciągu wyrazów nawet wówczas. że dziecko uczy się mówić prawidłowo wówczas. gdy rodzice nieustannie poprawiają jego błędy. ale funktory pozostały nie zmienione. że opuszczone zostały w nim wszystkie słowa nieważne. a pozostały jedynie najbardziej znaczące składniki zdania. dostarcza informacji o ich funkcji. wypowiedzi dotyczących przewidywań przyszłych zdarzeń. Po drugie. A zatem: Strzelać John tygrys albo krążek włożyć otwór niożna interpretować wyłącznie na podstawie semantycznych wyznaczników. Po pierwsze. w wielu językach. że językiem rządzą określone reguły. zmusza dziecko do specjalnego typu uczenia się w procesie rozwoju. w angielskim. Usuńrrn zatem te ostatnie. Chociaż przekaz ten jest zrozumiały. jak to się dzieje. jaką pełnią wypowiedzi matki komentujące mowę dziecka. chociaż istnieje nieznaczna przerwa między rzeczownikiem a nazwą koloru. Uczenie się reguł to zupełnie inna rzecz niż uczenie się nazw czy pojęć.Rup Loksen RYSUNEK 12-7 Automat niebieskie włożyć pomieszczenie krążki otwór winogrona krążek. zniknie: . Skoro jednak funktory są podstawowymi nośnikami informacji o relacjach. Jak zatem dziecko. Występuje tu odwrotna kolejność (najpierw rzeczownik. Otrzymamy całkowicie bezsensowny przekaz: Glik rupowe lokseny kater munknięcie loksen blump gracu bim. które przekazywały. dochodzi do wniosku. jak na przykład: Nie chcę białego mleka. Brown i Hanlon (1970. nawet w sytuacji braku słów . Od pierwszych dni życia dziecko bombardowane jest mieszaniną zdań poprawnych gramatycznie. ucząc się na podobnych przykładach. pytań czy wreszcie naśladowań mowy małego dziecka przy próbach porozumiewania się z nim. ale zazwyczaj nie zwraca się na to uwagi i odpowiada na jego pytania. informacja o wzajemnych relacjach tkwi również w szyku wyrazów. gdy brakuje wszystkich pozostałych wskazówek.funktorów. a znaczenie. chcę różowego (truskawkowego) mleka. W rzeczywistości jednak nie wygląda to tak prosto. Kiedy jednak zastąpimy wyrazy bezsensowne wyrazami sensownymi. Pomieszajmy porządek słów. jaki kolor ma mleko. w jakim pojawiają się po sobie kolejne pojęcia. ale trzeba jeszcze opanować reguły ich łączenia.

nawet edyby usilnie ich szukało. a kończąc na mowie podobnej do mowy dorosłych. to dlaczego mówi goed zamiast went. koledzy stanowią model zachowań interpersonalnych. A mimo to dziecko wcale nie próbuje poprawiać i vzelować pierwszych słów.12. Jeżeli dziecko uczy się przez naśladowanie. tabela 1. poczynając od pierwszych pojedynczych słów. Przykłady akceptowanych i nieakceptowanych przez matki wypowiedzi dzieci* Akceptowane Adam Ewa Sara Draw a boot paper. Pierwsze słowa. gd\/ wypowiedzi są nieprzetłumaczalne na język polski. Ponadto dziecko z wrodzonymi defektami aparatu mowy uczy się dobrze rozumieć język. a to dlatego. jak również poprawianie popełnianych przez nie błędów zachodzi nie dość często. No. zaskakująca w mowie dziecka jest jej oryginalność. że ich zdawkowość nie pozwala na prawidłowe wydobycie istoty stosunków między słowami a czynnościami. poi. jakie wypowiada dziecko. Na c kolejnych etapach stopniowego przyswajania języka. Otaczająca je rodzina. poi. Dziecko niewątpliwie potrafi tworzyć na podstawie obserwacji skomplikowane schematy działań. 49). dziecko uczy się zachowań społecznych. Istnieją dwa główne mechanizmy uczenia się. Rozważmy kilka prostych zdań z repertuaru 2-letniego dziecka: Baby highehair Sat wali Pick glove Mommy eggnog Throw Daddy 6 (Dzidziuś krzesełko) (Usiadł murek) (Zdjąć rękawiczka) (Mama eggnog) (Mama kanapka) (Rzuć tatuś) Naślado wnict wo Naśladownictwo niewątpliwie ułatwia nabywanie rozwiązań praktycznych problemów. jakie otoczenie stawia przed dzieckiem. W efekcie takich obserwacji. aby dziecko w trakcie uczenia się języka napotkało częściej niż kilka razy identyczną kolejność słów. red. ponieważ natychmiastowe wzmocnienie zdań prawidłowo gramatycznie wymawianych przez dziecko. There's the animal farmhouse. that's a lighthouse. są tylko prymitywnym przybliżeniem właściwych układów dźwięków. doszli do wniosku. iż. w •akim je wygłoszono. drugim naśladownictwo. co Mommy sandwich Czy wypowiedzi te mają sens? Dla Czytelnika chyba nie są zrozumiałe. Szczególną cechą języka jest nieskończona różnorodność wyrażeń. Ważna jest tu znajomość warunków. przeanalizowaniu znacznej liczby przykładów (niektóre z nich prezentuje tabela 12-2) rozmów matek z dziećmi. doed zamiast did. No. bohaterowie ulubionych programów telewizyjnych. pojawia się pytanie: jak sobie z tym radzi dziecko? Odpowiedź brzmi: dobrze. matka poprawia błędy gramatyczne dziecka wystarczająco często. Um hmm. jak widać. którzy sporządzili zapis prezentowanych powyżej przykładów mowy dziecka. A co możemy powiedzieć o naśladownictwie? Czy dziecko może opanować język naśladując po prostu mowę dorosłych? Język jako środek komunikowania się Jeśli traktujemy język jako narzędzie komunikowania się. Dla matki wypowiedzi dziecka są całkowicie zrozumiałe dzięki temu. That's right. Nie zdarza się. Matka Adama Matka Ewy Matka Sary No. zarejestrowali również te same zdania uzupełnione przez matkę: r Eggnog. co słyszy. zanim przejdzie do przyswojenia sobie nowych.). Matka Adama Matka Ewy Matka Sary Nieakceptowane Adam Ewa Sara And Walt Disney comes on Tuesday. pierwszy z nich nic daje odpowiedzi na pytanie Jak następuje opanowanie języka. Czy można jednak uważać naśladownictwo za podstawowy mechanizm uczenia się języka? Wydaje się to raczej nieprawdopodobne. That's right. (Przyp. Przeciwnie. sheeps. chociaż nie potrafi mówić. What the guy idea.alkoholowy napój jajeczny. że dziecko uczy się języka przez naśladowanie tego. red. s. wzorce mowy dziecka nie są naśladownictwem słyszanej mowy. że brak jest podstaw do twierdzenia. Obserwowane wzorce przenosi ono do swojego własnego zachowania. usłyszało. Brown i Bellugi (1964). aby mogło ono nauczyć się form gramatycznych. Ale. Wydaje się. że przebieg rozwoju języka dziecka odzwierciedla różne zmagania procesów dziecięcej indukcji próbującej wydobyć system reguł leżących u podstaw języka. nie pozostawia cienia wątpliwości co do ich intencji. Draw a boot on papc. wjaki sposób inni manipulują rzeczami i posługują się nimi. Naśladownictwo może również odgrywać dużą rolę w rozwoju społecznym dziecka. że kontekst. he does not. Może ono uczyć się po prostu obserwując. that's not right. * Źródło: Brown i Hanton( 1970. z kolei wypowiedzi matek wiążą się ściśle z wypowiedziami dzieci i w oderwaniu od nich nie są jasne. Jednym z nich jest wzmocnienie (omówione w rozdziale 13). Etapy rozwojowe w procesie przyswajania języka przeczą twierdzeniu.) .Tabela 12-2. (Przyp. Wise idea. a więc naśladować tego. Her curl my hair. które są właściwe w różnych sytuacjach społecznych. Zrezygnowaliśmy z tłumaczenia tekstu tabeli [2-2. albo you naughty are? W istocie trudno byłoby dziecku znaleźć odpowiednie wzorce do naśladowania. Mama isn't boy. he girl. w jakich zostały one wypowiedziane.

a następnie poproszono go. to trudno jest określić. Throw it to Daddy. W efekcie mowa dziecka jest telegraficzna. Gdyby dziecko po prostu „telegrafowało" to zdanie. aby opowiedział ją innemu dziecku. II 'ytwarzanie a rozumienie. Mommy'H have a sandwich. (On usiadł na murku). Czy za tym istotnie kryje się nierozumienie użytego pojęcia. Odpowiednie uzupełnienie matki było następujące: Yes. Dziecko nie zna jeszcze wszystkich reguł frazowych i transformacyjnych (jeśli w ogóle zna . Za pierwszym razem matka przygotowywała obiad i dlatego uzupełniła jej wypowiedzi w taki sposób: Yes. który pojawia się systematycznie od początku w mowie dziecka. jeszcze przez dłuższy czas z trudem uczą się uwzględniania perspektywy innych osób. (Mama piła eggnog). Pierwsze kroki w komunikowaniu się Zanim dziecko zacznie posługiwać się językiem. Mommy is going to fix Eve's lunch (Tak. Można zatem wnioskować. (Dzidziuś siedzi na krzesełku). powinno by powiedzieć Key open (Klucz otworzyć). Oczywiście. często bez trudu. Po raz drugi Ewa powiedziała Eve lunch siedząc już przy stole. nie wie również. Dlaczego? Najwyraźniej dziecko ma w pamięci inne zdanie. że Ewa posługuje się w pełni zadowalająco językiem jako narzędziem komunikowania się. Znajduje w nim odbicie zbiór podstawowych pojęć o świecie nabytych prze/ dziecko. Pierwsze próby komunikowania się stanowią prawie bezpośredni przekaz wewnętrznej struktury jego pamięci. dziecko buduje swoje zdania dość swobodnie. Na przykład w wypadku czasownika put (położyć). na przykład: Daddy opens the door with his key. pozwalającą na określenie ich znaczenia i dodając funkton. drugie czyni ją podmiotem czynności jeść. W takim wypadku telegraficzne zdanie Open key (Otworzyć klucz) jest prawidłowe.Baby is in the highchair. Pick the glove up. Ewa wypowiedziała to zdanie dwukrotnie w ciągu pół godziny. Chłopcu Gio opowiedziano historię. świadczy o tym. niezbędnymi do przekazywania istoty relacji między pojęciami. ale. (Rzuć to do tatusia). w uczeniu się pojęć czy wreszcie w próbach wyjaśnienia pojęć innym ludziom. co wydaje się niezbędne. że język dziecka oparty jest raczej na znaczeniu aniżeli na gramatyce. a ohiaii przedmiotem tej czynności. czy dziecko stosuje właściwy porządek słów. o których mówi. (Zdejmij rękawiczkę). w którym występuje wykonawca. gdy opanują już język. (Mama będzie jadła kanapkę). jakiekolwiek). czy nasza analiza jest poprawna. Nawet wówczas. Pierwsze uzupełnienie stawia Ewę w relacji dzierżawczej wobec obiadu. e/\ cokolwiek innego. Piaget badał. jeżeli w wypowiedzi dziecka występuje wykonawca czynności. W pracy tej podany jest przykład typowego zadania postawionego przez Piageta 8-letniemu chłopcu. Jeśli idzie o inne typy relacji. a jaką może opuścić. Nie określa wszystkich pojęć związanych z działaniem i nie posługuje się specyficznymi symbolami językowymi. Kolejność słów wydaje się jedynym rodzajem informacji o relacjach. mama przygotowuje obiad dla Ewy). Zakres pamięci dziecka jest znacznie mniejszy w porównaniu z dorosłym. w żadnym wypadku nie możemy stwierdzić. to istnieje tendencja do umieszczania go przed czasownikiem. czy też nieumiejętność właściwego użycia słów? Częściowo opuszczanie funktorów może być związane z główną trudnością. rozdział 3). a przedmiot znajduje się za czasownikiem: The key opens the door. Ale dla dziecka. może uzupełnić wypowiedź dziecka. A zatem badania nad rozwojem języka dziecka należy prowadzić równocześnie z badaniami nad jego rozwojem ogólnym. posługując s^ informacją kontekstową. jak przebiega rozwój zdolności rozumienia przez dziecko perspektywy innych osób (Piaget. chociaż jej umiejętności gramatyczne wciąż *| bardzo ograniczone. szczególnie wyraźny jest brak wszystkich funktorów przekazujących informację o relacjach. 1926. Mommy had her eggnog. to w zdaniu czynnym instrument poprzedza czasownik. jaką informację musi koniecznie przekazać. Ogólnie biorąc. Zgodnie z zapisem Rogera Browna. Mowa dziecka sprawia wrażenie telegraficznego przekazu pełnych zdań mowy dorosłych. dostarcza nam wiarygodnego wyjaśnienia. Brak funktorów we wczesnej mowie dziecka jest oczywisty i uderzający. jak się okazuje. że matka tak łatwo interpretuje tę samą wypowiedz w dwojaki sposób. podczas gdy inne relacje są fakultatywne. Dobrą ilustracją tego może być uzupełnienie przez matkę wypowiedzi Ewy: Eve lunch (Ewa obiad). przyswaja sobie już wcześniej niezbędny zasób podstawowych informacji strukturalnych w wyniku interakcji ze środowiskiem. (Ojciec otwiera drzwi swoim kluczem). jaką stanowi dla małego dziecka niezdolność do postawienia siebie w sytuacji innej osoby. Ewa je obiad). Eve is eating lunch (Tak. jeżeli opuszczony został wykonawca. Złożone związki gramatyczne prawie nie występuj Jednak dorosły. Zamiast tego mówi ono Open key (Otworzyć klucz). W języku angielskim używanym przez dorosłych. Istnieje też jeszcze więcej ograniczeń. Musi jednak nauczyć się komunikowania się za pomocą symboli. miejsce i przedmiot działania muszą być określone. Małe dzieci si egocentryczne: widzą świat jedynie z ich własnej perspektywy. instrument przedmiot Klucz otwiera drzwi. ale niełatwe jest wskazanie przyczyn tego zjawiska. Brak tej zdolności widoczny jest w wielu dziedzinach: w wykonywaniu różnych zadań percepcyjnych. a w zdaniu znajduje się jedynie instrument i przedmiot działania. Funktory zostały opuszczone. jak widać. wszystko jest fakultatywne. He sat on the wali. Fakt.

went (szedł). (Dziś on glinga). ani też słowa posiłkowe. . potem wróżka miała chłopca i dziewczynkę. Kiedy dziecko 2. Ale tak będzie tylko do czasu aż dziecko opanuje ogólną zasadę tworzenia czasu przeszłego za pomocą końcówki -ed. W pierwszych wypowiedziach dziecka dotyczących czasu przeszłego z użyciem tych czasowników będą wykorzystane na ogół prawidłowe formy: came (przyszedł).jakie sprawia to słuchaczowi. takich jak nazwy przedmiotów i czynności. Pokazano to błyskotliwie w eksperymentach ze słowami bezsensownymi (Berko. Bez względu na to. która miała tylko jednego syna i wcale nie miah córek. On zmienił się w skałę. może też stosować go w nowych kontekstach. red. Dziecko natychmiast proponuje najbardziej prawdopodobne słowo: glinged (glingał). Aż w końcu zamieniła się w skałę. 1958). Wtedy ona się rozgniewała. że dziecko zrozumiało to. s. to i tak biedny słuchacz nie może zrozumieć. A w końcu. dorosły mimo woli może sobie wyobrazić specjalny rodzaj papieru. I wtedy Niobe chciała mieć jeszcze więcej synów. Jeżeli jednak ośmioletnie dziecko używa zaimków. Po opanowaniu tej ogólnej zasady przychodzi czas na wyjątki od reguły. Pierwsze rozpoznanie czasowych aspektów czynności wydaje się być związane z posługiwaniem się czasownikami mocnymi (strongverbs) (które oznaczają proste czynności konkretne): come (przyjść). do (robić). jego. zaś zwrot No. run (biec). jej. Adam po prostu opuścił funktor określający lokalizację czynności: Draw (a picture oj) a boot (on the) paper. który potrafi glingać). Wtedy pani zaczęła wyśmiewać się z wróżki. określające czas. Jeśli pomiń iemy błędy tego przekazu (zresztą nie mają one związku z naszą analizą). Nie można skłonić dziecka do wprowadzenia tej informacji. glang. że ma tylko jednego svna Wróżka bardzo się rozgniewała i przykuła panią do skały. glung i glought. który płynie do dziś dnia (Piaget. s. Reguła odrzuciła poprawne formy.lub 3-letnie opuszcza funktory. wyjątki zostaną ponownie przyswojone. Today he glings Yesterday he ? (To człowiek. on. których nie można rozszyfrować. gdy ogólna reguła zostanie już dobrze opanowana. Ona przykuła ją do kamienia. ran (biegł). did-w doed. 102). to powtórzy ono Daddy briefcase (taty portfel). że początkowo posługuje się ono prostym sygnałem językowym celu przekazania pojęcia. Następnie mówiono: This is a man who knows how to gling He glings every day. że Adam nie opanował jeszcze funktorów. 1926. ważniejszych. Ale możliwe. Historia ta opowiedziana została przez 8-letnie dziecko. czy dziecko rozumie czy też nie informację o funkcjach. [Rysować (obraz) buta (na) papierze]. Poznawszy regułę. a potem z jego łez zrobił się strumień. (On glinga codziennie). w pełni rozwinięte umysłowo. czego chce). 82). Jaskrawym tego przykładem jest uczenie się informacji o czasie. że uporczywie pomijają w całym swym zachowaniu werbalnym. iż w pewnym . jak długo może porozumiewać się zupełnie dobrze z dorosłymi (jego matka rozumie to. Nadmierna generalizacja. że nie potrafi zrozumieć trudności. Zaczynają pojawiać się końcówki czasownikowe. którą nazywano Niobe. Kiedyś napotkała wróżkę. końcówki liczby mnogiej rzeczownikowi końcówka dopełniacza (chodzi o końcówkę 's w dopełniaczu języka ang. można to więc choć w części wyjaśnić tym. wahają się między glinged. (A wczoraj on ?). papier do butów. a z jej łez utworzył się strumień. Na przykład.).przyp. Początkowo w mowie dziecka nie występują ani końcówki czasownikowe. nie wolno ci pisać na kapeluszu mamy) będzie powtórzony jako: Write Mother hat (pisać mama kapelusz). a Gio nie próbuje mu tego ułatwić. W wieku około 3 lat struktury gramatyczne jego mowy w pełni odpowiadają codziennej mowie dorosłych. który płynie do dziś dnia (Piaget.Oryginalna historia Pewnego razu była sobie pani. Obecnie istnieje kilka różnych programów działających tak. czteroletniemu dziecku pokazywano obrazek z człowiekiem. do jakich osób odnoszą się te zaimki. miała ona 12 synów i \t córek. który wywijał czymś nad głową. Jeżeli wypowiemy frazę Daddy's briefcase (taty portfel) i poprosimy o jej powtórzenie. did (zrobił). tak długo może się koncentrować na słowach bardziej konkretnych. A mimo to w jej zakończeniu pełno jest zaimków ona. dziecko stosuje ją bezwzględnie: run przechodzi w runned. Dorośli mają znacznie większy kłopot z podjęciem decyzji co do wyboru właściwego słowa. Rozumienie Co to znaczy rozumieć? Na jakiej podstawie mogą rodzice czy w ogóle dorośli sądzić. nie nauczyło się jeszcze brać pod uwagę punktu widzenia innych ludzi. o przedmiotach. Historia opowiedziana przez Gio Pewnego razu była sobie pani. które widzi. Z upływem czasu do mowy dziecka zaczyna przenikać informacja o funkcjach. Wydaje się najwyraźniej mówić wyłącznie o teraźniejszości: o zdarzeniach zachodzących wokół niego. że można przyjąć. Pani rozpaczała przez 1() lat. nawet dając mu bezpośrednie wzorce do naśladowania. która miała dwunastu chłopców i dwanaście dziewczynek. to przyczyna tego może być tylko jedna. Kiedy dziecko opanowało mechanizm przekazywania informacji o różnego rodzaju relacjach. Stwierdzenie: He is going out (on wychodzi) powróci do nas jako: He go out (on wyjść). go (iść). które odnoszą się nie wiadomo do czego. Kiedy Adam mówi Draw a boot paper (rysować but papier). Poza tym. nie ulega wątpliwości. Wzorce uczenia się mowy przez dziecko wskazują. you can't write on Mother's hat (nie. a dopiero później wyodrębnia ogólną zasadę występującą w w danym języku do wyrażania tego pojęcia. 1926. co zostało do niego powiedziane? Postaramy się wyjaśnić istotę problemu posługując się przykładem komputera rozumiejącego język angielski.

(Jeżeli mówisz o dużym. że rozumie język angielski. aby wykazać. mimo że miało już okazję do wykazania swych zdolności poznawczych rozwiązując problemy o zbliżonym typie trudności. W przypadku programu DOKTOR odpowiedź nie zawiera wskazówki. W najlepszym razie dziecko zaledwie spojrzy na matkę. dopóty nie możemy stwierdzić. że pytanie jest dla programu zrozumiałe (warunek oierwszy). Możliwe. Ale skąd mamy pewność. pozwalającej przypuszczać. że je rozumie. If you mean the little one. dając tym samym do zrozumienia. Trudności. możemy uzyskać bardziej zadowalającą odpowiedź: Będzie ono zapewne przenosiło wzrok z matki na piłkę i z powrotem. Dziecko bowiem z największym trudem zmienia opanowaną niedawno czynność. co z tego wyniknie. Albo też rozumie on pytanie. wymagające konkretnej odpowiedzi i zobaczyć. że matka zwraca się do swego 6-miesięcznego dziecka: Give me the bali (Daj mi tę piłkę). Ale ciągle jest to dowód niezbyt pewny. Trzeba przyznać. że nas zrozumiało. blokowego (rys. w jakim stopniu zrozumiało ono to. Program odpowiada: see. jak znaleźć na nie odpowiedź. że mamy do czynienia z trzema różnymi zadaniami. dziękuję). że w ogóle nie zrozumiał zadanego mu pytania. chociaż zmienimy polecenia na: Give me the horse. Zrozumiał czy może nie? Na razie nie wiadomo. że nie rozumie znaczenia słowa give (daj). I nawet wówczas. czasami trudno to ustalić. Problem ten polega na tym. a zatem po kilkakrotnym wypełnieniu polecenia: Put a ring on the peg. Nie potrafi jednak postępować prawidłowo w sytuacji. co zostało powiedziane. prawdopodobnie doprowadzi do następujących odpowiedzi: Which green cylinder do you mean? (Który zielony walec masz na myśli?) If you mean the big one. A jak to wygląda u dzieci: w jakim stopniu rozumieją to. wynikają z tego. Możliwe jest również. 10-2). ale na poziomie niejęzykowym. potrafi znaleźć odpowiedź (warunek drugi). ale nie dowiadujemy się niczego więcej. Na przykład napiszmy zdanie: • The red błock is on top of the big green cylinder. to prawdopodobnie odpowie on: Why is it that you want to know? (Po co chcesz to wiedzieć?) To samo pytanie skierowane do innego programu. baby. \Vróćmy jeszcze do programu DOKTOR. Możliwe. (nałóż kółko na kołek). Natomiast dziecko. it is far away. Albo też rozumie całe zdanie. czy program rozumie język angielski. jakiej udzielił nam program blokowy. Działanie to w najlepszym razie wskazuje. iż słowo me (mi) oznacza odbiorcę czynności (You. (Jeśli myślisz o małym. to czerwony klocek leży daleko od niego). polega na zmuszeniu go do działania. dający się interpretować rezultat. (Daj mi konia). które ukończyło 18 miesięcy. jak postąpić z odnalezioną informacją (trzeci warunek). (Czerwony klocek leży na dużym zielonym walcu). • • Musi prawidłowo interpretować zdanie. aby wydostało monetę spod filiżanki. że program rzeczywiście rozumie język angielski? Spróbujmy to sprawdzić pisząc takie lub inne zdania na klawiaturze pulpitu komputera. że słyszy jej stówa. że dla 12-miesięcznego dziecka jest to dość skomplikowany zespół czynności. Dziecko mogło po prostu wziąć do ręki pierwszy z brzegu przedmiot. dopóki dziecko nie spełni wszystkich trzech przedstawionych wyżej warunków. to czerwony klocek leży na nim). the red blocks is on top of it. tzw. ale nie wie. mimo zmiany poleceń ia na: Take a ring off. że dziecko rozumie znaczenie słowa bali (piłka). Naj lepszy sposób ustalenia. to znaczy rzeczywiście je zrozumieć. please give to me the bali). że program zrozumiał pytanie. Należy wydać mu określone polecenie lub zadać pytanie. Jeżeli zaś pytanie to zostanie powtórzone dziecku 12-miesięcznemu. że nie potrafi ono wydobyć z przekazu słownego odpowiedniej informacji. co zostało powiedziane? Podobnie jak i z komputerem. Jeśli poprosimy dziecko w wieku poniżej dwu i pół lat. jakie napotykamy analizując rozumienie. thank you. które człowiek bądź maszyna musi wykonać. Czy zrozumiało jednak sens zdania? Prawdopodobnie nie. I znów. zanieść do mówiącego oraz wręczyć mu dany przedmiot. powtórzy tę czynność. Musi wytwarzać prawidłową wewnętrzną reprezentację lub program otrzymanego przekazu. (Rozumiem. to okaże się. gdy wszystkie warunki zostaną spełnione i uzyskamy odpowiedź zbliżoną do tej. to nie może być wątpliwości: musiał zrozumieć pytanie. ale nie wie on. Przypuśćmy. • Is the green cylinder near the red błock? (Czy zielony walec leży obok zielonego klocka?) Jeśli pytanie to skierujemy do programu DOKTOR (rys. Tymczasem osiem . to jest całkiem możliwe. W końcu mamy dowód na to. Jeżeli chodzi o zrozumienie pytania przez drugi program. że poziom rozumienia możemy ocenić tylko wówczas. (Zdejmij kółko i kołka ). Możliwe też.stopniu rozumieją one język angielski (2 podobne przykłady przedstawione zostały na rysunkach 10-1 i 10-2 w rozdziale 10). że ponownie przyniesie piłkę. wziąć go do ręki. 10-1). ale nie nauczyło się jeszcze wykonywać określonych czynności: skierować się do przedmiotu. ale nie wie. gdy ulegną zmianie warunki związane z czynnością. Dziecko dwuletnie może wykonać proste polecenia. gdy wykona poprawnie polecenie kilka razy z rzędu. f Musi być zdolny zaktywizować te wewnętrzne reprezentacje i wytworzyć widoczny. potrafi wykonać podobne polecenie.

jaką posiada. niż zwykłą zdolnością do wydobywania znaczenia z przekazu słownego. który realizuje określoną sekwencję czynności na podstawie otrzymanej instrukcji z zewnątrz. poczeka na światło zanim naciśnie gruszkę. 1961. oczywiście. Polecenie musi zostać zintegrowane z istniejącą strukturą pamięci. tak aby odpowiednie zdarzenie mogło być rozpoznane już w chwili pojawienia się i aby prowadziło do odpowiednich czynności.miesięcy wcześniej. naciska natychmiast gruszkę nie czekając na pojawienie się światła. i przekształcenia jej we właściwą sekwencję czynności (Łuria. czy informacja. dziecko rozwiązywało bardziej skomplikowane zadania. o jaką czynność chodzi. Jeśli otrzyma polecenie: „Kiedy zapali się światło naciśnij gruszkę". albo też mogą nie występować w repertuarze reakcji dziecka. to. i albo samodzielnie wywnioskować. czy nie może zastąpić ich innymi czynnościami. jeśli tylko zrozumie. prawidłowej kolejności. Polecenie: „Naciśnij gruszkę. Jeśli chcemy badać rozwój umiejętności językowych. System. to znaczy w wieku 22 miesięcy. naśladując po prostu innych Dziecko dwuipólletnie przejawia skłonność do reagowania na polecenie. musi dysponować czymś znacznie więcej. to skoro tylko zidentyfikuje czynność. Shelton i Flavel. Nawet i wtedy nie potrafi rozszyfrować bardziej złożonej informacji dotyczącej warunków. Nie czeka przy tym na precyzyjniejsze ustalenia lub ograniczenia tej czynności. Dopiero w wieku 4 lub 5 lat dziecko opanowuje umiejętność wydobywania informacji o wszystkich warunkach dodatkowych. tak aby czynności pojawiały się jedna po drugiej we właściwej. zakodowanych w informacji werbalnej. zobacz również Miller. które pozwoliłyby osiągnąć ten sam cel. gdy pojawi się światło czerwone. Ponadto należy starannie przeanalizować informację o następstwach czasowych. Niektóre z wymaganych czynności mogą okazać się niejednoznaczne. 1970). W takim wypadku dziecko musi zadecydować. ponieważ procesy te oddziałują na siebie wzajemnie. musimy analizować wszelkie zdolności umysłowe dziecka. związane z odszukiwaniem. albo też poprosić o wyjaśnienie. tj. jakich danych mu brakuje. . Dziecko w wieku trzech i pół lat może reagować właściwie. wystarczy do wykonania potrzebnego działania. ale nie naciskaj na zielone"wywołuje reakcję na oba rodzaje światła. Dziecko musi umieć zadecydować.

określony rezultat . Pominięto tam jednak pewien ważny problem. Wyrażając to w języku jednego z czołowych badaczy rozwoju poznawczego. Jeana Piageta. że oba te procesy są ze sobą ściśle związane. to znaczy zdolność do zapamiętywania skutków własnych działań. kładziemy przede wszystkim nacisk na nabywanie wiedzy. działaniami człowieka i rezultatami tych działań. badając pamięć interesujemy się natomiast przechowywaniem i wykorzystywaniem tej wiedzy.charakteryzują się dobrze rozwiniętymi schematami sensoryczno-motorycznymi. organizm musi być zdolny do wykrywania pożądanych następstw w miarę ich pojawiania się i następnie starać się ukierunkować swoje 1 Schemat sensoryczno-/notorycznyjest to plan (schemat) zorganizowanego ciągu czynności prowadzących do wykonania określonego aktu. Jest też szczególnie wrażliwy na pewien rodzaj skutków. W rozdziale tym położono główny nacisk na sposób nabywania wiedzy o zbieżnościach. Jeżeli pewien wynik występuje wyłącznie przy równoczesnym zaistnieniu szeregu specyficznych warunków środowiskowych albo też po wykonaniu określonego działania. jest podstawą zachowań przystosowawczych wszystkich organizmów. które wiążą się z jakimś przyjemnym lub też koniecznym wynikiem. a jednocześnie uniwersalna reguła. która znajduje się w systemie pamięci: Jak podmiot ustala związki zachodzące między różnorodnymi sytuacjami w otaczającym świecie. Badając uczenie się. to znaczy na problemie uczenia się zbieżności.no-motorycz. SCHEMATY SENSORYCZNO-MOTORYCZNE Badania eksperymentalne nad uczeniem się wskazują. Akty typu jedzenia. dowolny „spektakl sensoryczny". chodzenia. organizm uczy się przez konstruowanie schematów sensoryczno-motorycznych: Wydobywa on związki między informacją odbieraną przez swoje systemy sensoryczne a swoimi działaniami (czynnościami motorycznymi)1. Jednakże w przypadku dziecka każda gwałtowana zmiana w świecie zewnętrznym.1 3. takich. jak na przykład otrzymanie pokarmu. tak że badając jeden z nich musimy z konieczności badać i drugi.ny ZJAWISKA UCZENIA SIĘ Zbieżności między czynnościami a wynikami W z m ocn ien ie z ach o wan ia Poziom sprawczy Generalizacja Wygaszanie Różnicowanie Rozkłady wzmacniania Uczenie się ucieczki i unikania Kara Wykrywanie korelacji Zbieżności między warunkami zewnętrznymi a wynikami Kontrola bodźcowa Wybór Różnicowanie Tworzenie łańcucha reakcji Modelowan ie zachowań ia Wyuczona bezradność Wygaszanie a różnicowanie Efekt częściowego wzmacniania zdolność do uczenia się. jazdy na rowerze. Jasne jest jednak.deszcz -jest zależny od pewnych warunków atmosferycznych). działaniami i wynikami (Na przykład. Aby uczyć się zbieżności. że podstawą inteligentnego zachowania się jest prosta. to wówczas mówimy o bezpośrednich zbieżnościach (contingencies) między warunkami środowiskowymi. Organizacja naszej percepcji i zachowania wynika z obserwacji skutków naszych działań. Uczenie się i rozwój poznawczy SCHEMATY SENSORYCZNO-MOTORYCZNE Schemat sensorycx. Istnieje pewna niewielka formalna różnica między uczeniem się a pamięcią. może przyciągać jego uwagę i służyć za podstawę do uczenia się zbieżności między działaniami a ich skutkami. Wiele jjadań nad rozumnym zachowaniem można scharakteryzować jako badania nad Wolnością uczenia się o związkach zachodzących w otaczającym świecie. w jaki sposób nabywana jest ta wiedza. Omawialiśmy już zasady uczenia się w kilku obszernych rozdziałach poświęconych pamięci. koordynującego informację wydobytą z systemu sensorycznego wraz z niezbędnym ruchem motorycznym (mięśniowym). Podsumowanie WARUNKOWANIE KLASYCZNE UCZENIE SIĘ POZNAWCZE Wzmocnienie jako sygnał Uczenie się i świadomość Uczenie się przez eksperymentowanie Znaczenie oczekiwań Zachowanie ukierunkowane na osiągnięcie celu ROZWÓJ POZNAWCZY Uczenie się sensoryczno-motoryczne Myślenie przedoperacyjne Operacje konkretne Operacje formalne MYŚLENIE ROZWÓJ OBRAZÓW .

gdzieś do automatu). żeby szympans przed tym eksperymentem miał do czynienia z •Mcjami. Pojęcie Cl reprezentuje środowiskowe. a utrudniły nasze. że niebieski krążek włożony do otworu automatu spowoduje pojawienie się kiści winogron w pojemniku. dopóki nie wystąpi -wszy „przypadkowy" sukces. w warunkach fw r . przygotowawczy etap uczenia się. Dokonany został pierwszy. o co tu chodzi. które ułatwiłyby znacznie jego zadanie. I nagle po zrobieniu czegoś pojawia się kiść winogron. Za przykład posłuży nam zachowanie szympansa w pewnej specyficznej sytuacji. wokół porozrzucane są książki. lub może umieścić •Aieskie krążki bardzo blisko automatu mając nadzieję. Dlatego też musi umieć rozpoznawać. W tym kontekście sytuacyjnym czynność wkładania określonego przedmiotu w •t ó prowadzi do następstwa . Końcowym produktem jego uczenia się powinna być struktura pamięci. przynajmniej w fazie początkowej.zachowania na ich osiągnięcie. a w pojemniku pojawiły się winogrona. automat (C3) i pewne inne. to może odkryć zupełnie przypadkowo. że nie posiada ono uprzedniej wiedzy o czynnościach. w którym znajduje się szereg różnych przedmiotów: na ścianach wiszą obrazki. a co najważniejsze . Aby bardziej dokładnie zrozumieć. bada sytuację. Jeżeli będzie on przebywał odpowiednio długo w pokoju. Pojęcie to obejmuje różne elementy. Szympans musi odkryć potrzebną sekwencję czynności poprzez próby i błędy oraz szczęśliwe zbiegi okoliczności. Cała opisana przez nas kolejność uczenia się nie zajdzie dopóty. udaje mu się włożyć we właściwy otwór niebieski krążek: automat zaczyna pracować. zupełnie przypadkowo. Poobserwujmy zatem zachowanie szympansa w pokoju. został on przedstawiony na rysunku 13-2. przedstawiająca schemat sensoryczno-motoryczny wrzucania niebieskiego krążka w otwór automatu w celu uzyskania winogron. Inaczej mówiąc. 13-1). Po swym pierwszym sukcesie zapamiętał przede wszystkim jedno: coś tam gdzieś włożył (zdaje się. Szympans pamięta jedynie w ogólnych zarysach swoje czynności. nie licząc pewnych szczegółów przechowywanych ciągle jeszcze w jego pamięci krótkotrwałej. będzie to więc wynik w pełni pożądany i szympans z chęcią ponowi próby (ucząc się w ten sposób) rozwiązania tego zadania. na podłodze leżą zabawki i pudełka. Na przykład może on sprawić. Problem stanowi dla zwierzęcia przede wszystkim to. bada go. Zwykle eksperymentator tak ustala warunki. aby szympans nauczył się tej sekwencji zdarzeń. jest dostatecznie inteligentny. żetony i małe różnokolorowe kwadraciki oraz stoi coś w rodzaju automatu z otworem (Rys. iest oczywiste. należy opracować scenariusz określający czynności oraz rolę różnorodnych przedmiotów i uczestników. Ponieważ szympansy przepadają za winogronami.pojawienia się winogron. W celu opisania zdarzeń. Jest mato prawdopodobne.nie ma żadnych umiejętności językowych. W każdym razie chodzi o to. kiedy ten wystąpi. Nie wykluczamy jednak takiej ewentualności. Napotkawszy na swej drodze automat. Początkowo biega on po pokoju. bawi się zabawkami i wskakuje na pudełka. a które nie mają ztymnic wspólnego. Przedstawmy informację uzyskaną przez szympansa w formie. Będzie to pierwszy próbny schemat sensoryczno-motoryczny. aby proces ••'snia się rozpoczął się. W podobnych warunkach szympans nie znajdował się jeszcze nigdy: jest on eksperymentalnie czysty. że „przypadek" jest bardzo prawdopo•-bn\. do którego czynności te prowadzą. że może on wypracować iobie jakiś abstrakcyjny (niejęzykowy) ekwiwalent tego słownika. RYSUNEK 13-1 . że i tym razem spróbuje to uczynić. W trakcie tych działań. w których umieszczanie przedmiotów w automacie było nagradzające. którego pragnie. że naturalna skłonność szympansa do wsuwania "'Ciimiotów w otwory spowoduje. jeśli rzeczywiście będziemy • ohć na „przypadek". rozlega się głośny dźwięk „klik" i w dolnym pojemniku ukazują się winogrona2. ani o wyniku. które działania rzeczywiście są związane z uzyskaniem oczekiwanego wyniku. stworzymy sytuacje hipotetyczną i na jej przykładzie ustalimy. na razie nie określone przedmioty C2 i C4). Jak odbiera szympans za istn ialą sytuację? Oto skakał sobie po pokoju wykonując różne czynności nie prowadzące do określonych wyników. co istotnie musi zajść. Szympans jest odpowiednim zwierzęciem do naszego eksperymentu. W dodatku musi on zapamiętać i umieć spożytkować pożądany rezultat. czyli poprzedzające warunki związane z daną sytuacją. żeby organizm nauczył się zbieżności między jego czynnościami a wynikiem. jakich od niego oczekujemy. Dla wygody Czytelnika podaliśmy słownik nazw różnych pojęć oznaczonych literami. próbując wsunąć różnorodne przedmioty do wszystkich jego otworów: do pojemnika i do otworu szczelinowgo. że szympans nie dysponuje tymi wiadomościami. Schemat sensoryczno-motoryczny Umieśćmy szympansa w pokoju. jaką stosowaliśmy analizując problemy pamięci ludzkiej w rozdziałach 10 i 11.

Tak więc szympans ma teraz określony cel: odkryć odpowiedni przedmiot i odpowiednie miejsce. Jego zachowanie zostało ukierunkowane na osiągniecie tego specyficznego celu. choć nie posiada wiedzy o języku. do którego należy go włożyć. W pewnym momencie. to jest jej jakimś. jasne jest. może trafić na praw kilowe połączenie i dodać je do swego scenariusza zdarzeń w pamięci. po wielu próbach.SŁOWNIK Cl Otoczenie C2 Przedmiot C3 Przedmiot z pojemnikiem C4 Przedmiot C8 Winogrona w pojemniku RYSUNEK 13-2 RYSUNEK 13-3a środowiskowych Cl czynność wkładania jakiegoś nieokreślonego przedmiotu prowadzi do następstwa C8 (winogrona). Zwierzę zrozumiało rolę tak istotnych czynników. jakkolwiek nie występuje ona w formie językowej. Schemat przedstawiony na rysunku 13-2 wskazuje na znaczny postęp w stanie wiedz\ szympansa. Pozostaje teraz jedynie odkryć. z grubsza rzecz biorąc. Należy zatem przypuszczać. że szympans. jest mimo to zdolny do zdobywania wiedzy o czynnościach i zdarzeniach zachodzących w świecie. W terminach struktury znaczeniowej trzeba zatem określić przedmiot i jego miejsce. to C8. Mogą tu pomóc ograniczenia.jakie narzuca czynność wkładania. odpowiednikiem. Nawet jeżeli zwierzę nie pamięta żadnych szczegółów. Następstwo zdarzeń określone jest przez relacjo jeśli (warunek poprzedzający) i to (następstwo): jeśli Cl. Jeden z mo/liw>eh schematów sensoryczno-motorycznych dla pełnej akcji zdobywania winogron pr/edsuiwiony został szczegółowo na rysunku 13-3a i w postaci uproszczonej na rysunku 13-3/1- < Niebieski krążek > Otoczenie wraz < z niebieskim > krążkiem < Winogrona > miejsce < Automat > SŁOWNIK Cl Otoczenie C2 Niebieski krążek C3 Automat C4 Skrzynka C5 Obrazek C6 Czerwony krążek Cl Niebieski kwadracik C8 Winogrona w pojemniku RYSUNEK 13-3A . jak automat i c/>unosi wkładania. że w jego pamięć: istnieje wewnętrzna reprezentacja czynności wkładania. że czynność wkładania wymaga. żeby jeden przedmiot włożyć do drugiego. wkładanie. Zakładamy. jakie są warunki konieczne cz\nności uzyskiwania winogron.

ma tendencję do powtarzania się w podobnych okolicznościach. kiedy dziecko będzie głodne. im jest bliższa głodu odczuwana przez nie dolegliwość. że czegoś mu brak. że głód doprowadzi do płaczu. W jednym z najbardziej popularnych poradników dotyczących opiekowania się dzieckiem. które i instrumentem w osiąganiu jakiejś nagrody. a to z kolei prowadzi do jeszcze mocniejszego płaczu iv miarę pojawiania się innych form dolegliwości. Od początku prawdopodobieństwo tego. Nadmierna troskliwość rodziców może w rezultacie doprowadzić do tego. . Pierwsze wzmocnienie może nastąpić wówczas. napisanym przez znanego doktora Spocka i zatytułowanym Baby and Child Cure (1957). ponieważ zachowanie. która prowadzi do pożądanego wyniku. że zacznie płakać nie tylko. W końcu dziecko nauczy się płakać zawsze wtedy. określa jednak podstawowy warunek. Skinnera. że dziecko zapłacze. aby zwrócić na siebie uwagę. Zanim przejdziemy do rozważań dotyczących rozwoju struktur znaczeniowych w procesie uczenia się. pokarmu. leżący u podłoża większości wyuczonych zachowań. nie tylko płaczu. które przekodowują sytuację zewnętrzną w strukturę pamięci danego organizmu. następnie w wyniku rozległych badań uległo ono różnorodnym modyfikacjom. które nie występuje. Badania w tej J/^dzinic pozostawały pod silnym wpływem prac B. jest lym wyższe. Tak więc w tej części rozdziału prześledzimy te zjawiska w celu określenia warunków wpływających na uczenie się. najwyraźniej widać. Potem powrócimy do wyjaśnienia problemu uczenia się poprzez dedukowanie mechanizmów wewnętrznych. Jest to ogólny paradygmat uczenia się instrumentalnego. Płacz pojawiający się w innych sytuacjach będzie prawdopodobnie także wzmacniany pojawieniem się rodziców i usunięciem dolegliwości.Szympans nauczył się następującego schematu: jeśli w warunkach Cl włoży C2 w otwór C3. W końcu zaczyna płakać. Badania nad lżeniem się sprawczym stanowią część badań nad uczeniem się instrumentalnym — nabywaniem reakcji. Termin warunkowanie sprawcze pojawił się w wyniku podkreślania faktu. beneralizacja. ale ruchy jego nie mają wyraźnego celu. gdy brak było wzmocnienia. Wraz z otrzymaniem pokarmu zaczyna działać prawo efektu. psycholog Thorndike. ale również w innych przykrych sytuacjach. Dziecko generalizuje udaną reakcję na inne podobne sytuacje. Ta podstawowa zasada nabywania wiedzy o zbieżnościach w otaczającym świecie stanowi istotę zachowania przystosowawczego wszystkich organizmów. Dziecko niespokojnie porusza się. . poziom sprawczy. Pokarm jest zdarzeniem Opis uczenia się zbieżności w niniejszym paragrafie opiera się w znacznej mierze na badaniach eksperymentalnych w dziedzinie zwanej warunkowaniem sprawczym (operant conditioning). Być może. że ta klasa reakcji ma odpowiednio wysoki wyjściowy poziom sprawczy. F. Odgrywa ważną rolę w organizacji zachowań ludzkich we wczesnym dzieciństwie i pozostaje czynnikiem dominującym w ciągu całego ludzkiego życia. Jednocześnie zwiększa prawdopodobieństwo pojawienia się tej reakcji w przyszłości. kiedy pojawi się pierwsza reakcja instrumentalna. umacniającym i zachowanie typu płacz „ma tendencję do powtarzania się w nodobnych okolicznościach". Pierwszy sformułował je w 1898 r. Wzmocnienie zachowania. co zwraca uwagę jednego z rodziców. Możliwe jest również wzmacnianie innych reakcji. Przedtem jednak musimy dowiedzieć się nieco więcej o podstawowych zjawiskach związanych z uczeniem się. Zatrzymuje reakcję instrumentalna-płacz. Na tym polega ważny aspekt uczenia się instrumentalnego. jednak po dzień dzisiejszy jego pierwotna forma stanowi najbardziej funkcjonalny opis warunków koniecznych do uczenia się. że dziecko będzie płakać nieustannie.mych organizmów działa sprawczo na środowisko w celu wywołania jakiegoś wyniku. gdy odczuje głód. wywiera dwojaki wpływ na zachowanie dziecka. wjaki sposób organizm zdobywa wiedzę o otaczającym go świecie. aby móc następnie określić warunki i sytuacje charakteryzujące tę skomplikowaną formo zdobywania doświadczeń. najlepszym dotąd opisem czynnika regulującego zachowanie jest Prawo Efektu: Czynność. Tak więc na skutek płaczu dziecko otrzymuje pokarm i zaspokaja głód. problem ten jest wyjaśniony w następujący sposób: Samo prawo jest proste. Zbieżności między czynnościami a wynikami Rozpatrzmy łącznie zachowanie się noworodka i jego rodziców jako pierwsze interakcje między nimi. kiedy zechce zwrócić na siebie uwagę. omówimy niektóre znane właściwości uczenia się. było względnie wysokie nawet wówczas. A zatem do rozpoczęcia całego procesu niezbędny jest pewien dość wysoki wyjściowy poziom reakcji sprawczej. Pojawienie się zdarzenia wzmacniającego. czyli sprawcza. Jest bardzo prawdopodobne. wówczas.ionieważ reakcje dziecka są instrumentalne w stosunku do zmiany warunków otoczę- Ina3- ZJAWISKA UCZENIA SIĘ Nasz podstawowy problem polega na ustaleniu. że zachowanie "•3ii. to uzyska C8. Mądra matka może wybrać jako sygnał głodu dowolną z kilku różnych reakcji dziecka-pod warunkiem jednak. Rozpoczniemy nasz opis od głodnego niemowlęcia. który zaspokaja potrzebę dziecka. nie może być wzmacniane. Początkowo prawdopodobieństwo tego. który rozpoczął je na początku lat ••/ydziestych. ponieważ jego płacz jest niezmiennie wzmacniany pojawieniem się czułych i troskliwych rodziców.

pobawiono się z nim. które nie prowadzą do niego. Mówiliśmy do tej pory o wzmocnieniu pozytywnym: niemowlę otrzymuje to. Rodzice.„Jeżeli rodzice nie zdołają ukrócić tego przykrego nawyku. Jeżeli matka po prostu liczy ataki płaczu. Różnicowanie. uczy się różnicować warunki prowadzące do wzmocnienia od tych. wstrzymując jego wzmacnianie. Uczenie się ucieczki i unikania. A jeżeli liczba reakcji. mówimy. czego chce. Jeśli niemowlę dopiero co otrzymało wszystko. Mamy tu do czynienia z sekwencją dwóch rozkładów. Niech płacze . 188). VR-5).iczy się uciekać przed wstrząsem przeskakując do drugiego „bezpiecznego" pomieszaenia. metalowa siatka znajdująca się na podłodze przewodzi elektryczność i jego łapy odbierają uderzenia prądem. nie rozwiązuje to problemu rodziców. a trzecią noc może w ogóle prześpi spokojnie (s. zwłaszcza gdy dziecko zanosi się płaczem i zaczyna wymiotować. Pierwszej nocy może przepłakać 20-30 minut (choć wyda wam się to bardzo długo). że taki reżim niełatwo wytrzymać. tj. ustalające się w wyniku pojawiania się przypadkowych frustracji dziecka i czynienia przez rodziców chaotycznych prób opanowania tych sytuacji. to mamy do czynienia n 1 J0-minutowym rozkładem o zmiennym odstępie czasowym (variable-interval. VR-3. to nie należy zwracać uwagi na jakikolwiek płacz w ciągu 30 min. Zdarza się np. przykryto). zmieniono pieluszki. wytrzymując czasem tylko 10 min. Sam słyszałem o wypadkach kiedy rodzice musieli nosić dziecko na ręku po trzy. W sytuacjach normalnej pielęgnacji niemowlęcia przeważają rozkłady umiarkowanie złożone. Można też przed włączeniem prądu dawać ostrzeżenie: dziesięć sekund przed uderzeniem prądu pojawia się sygnał świetlny. i bezwarunkowo „postawić na swoim": nie podchodzić do dziecka. Możliwe są również inne rozkłady. to dziecko nauczy sie budzić w nocy już nie jeden raz. Oczywiście. gdy płacz pojawi się po upływie 30 minut od otrzymania poprzedniego wzmocnienia. Jeżeli przy tym średni odstęp wynosi jak dawniej 30 min. Pies szybko . FI-30). i jeśli spróbuje ona położyć je 7 powrotem do łóżka. to jednak samo dziecko prawdopodobnie po prostu reaguje na dany rozkład i zaczyna płakać za każdym razem w pół godziny po otrzymaniu wzmocnienia. aby zastanowić się nad niektórymi głównymi cechami wzmocnienia negatywnego. czy płacz dziecka oznacza głód czy też jakiś inny przykry stan. Kiedy pies znajduje się w jednym pomieszczeniu. Spock uprzedza rodziców. Przyjmując taką zasadę. zaś po upływie tego czasu należy podejść do dziecka jak tylko zapłacze. Matka może początkowo odczekać ileś razy po 20 min... jak mówi Spock. między głodem lub brakiem komfortu fizycznego z jednej strony a osiągnięciem stanu komfortu z drugiej. Rodzice udręczeni płaczem dziecka mogą spróbować wygasić płacz jako formę zachowania.. FI-20. że matka wprowadza do tej reguły óżne zmiany. Niemowlę. co mu było potrzebne (nakarmiono je. Psa umieszczono w skrzynce wahadłowej.. a którego płacz jest wygaszany w sytuacjach mało istotnych. itórego dwie części oddzielone są od siebie barierką. lecz również noszenia na ręku. Ucieczka przed mierzeniem prądem pozwala na przerwanie jego oddziaływania na psa. że jego zachowanie jest kontrolowane przez bodźce. a potem podejść do dziecka po takiej lub innej liczbie ataków płaczu. Matka jednak powinna okazać „twarde serce". aby płakało tylko przy odczuwaniu głodu. dziecko dość szybko reaguje na zbieżności występujące w tych połączonych rozkładach wzmacniania i odpowiednio przystosowuje swoje zachowanie. po której podchodzi się do dziecka. Jest to rozkład wzmacniania o stałym 30-minutowym odstępie czasowym (fixed-interval. które otrzymuje wzmocnienie. w przeciwnym razie dziecko może przepłakać większą część doby. Jedyna różnica dotyczy warunków środowiska. W końcu istnieją również połączone rozkłady. Rozkłady wzmacniania. nie wiedząc. I chociaż matka pragnie poddać dziecko kontroli bodźcowej. zmienia się przy tej samej (5 reakcji) średniej proporcji. że krzykiem pośród nocy nic nie wskóra. które nastąpiło po uprzednim płaczu. zacznie rozpaczliwie płakać. Wtedy pies uczy się unikać wstrząsu przez przeskakiwanie barierki w czasie tych dziesięciu sekund. Analogiczny system reguł rządzi jego reakcjami na wzmocnienie negatywne. Kiedy już może ono kontrolować swoje zachowanie zgodnie z tymi bodźcami. na warunki związane ze zdarzeniami nieprzyjemnymi bądź też szkodliwymi dla niemowlęcia. Oba sposoby postępowania nazywają się odpowiednio uczeniem 'if ucieczki i uczeniem się unikania. 3 razy (VR-3). a czasem dopiero po 50 min. Tak więc dziecko powinno uczyć się różnic między swoimi różnymi stanami sensorycznymi. ale coraz częściej i domagać się nie tylU towarzystwa matki. Oba typy uczenia się są związane ze wzmocnieniem negatywnym. VI10). W danym wypadku wzmocnienie następuje jedynie wówczas. Niemowlę może wyuczyć się reakcji na rozkład. Wrócimy jeszcze do tego problemu. ustalamy określony rozkład wzmacniania. następnej nocy przepłacze 10 minut. które oddzielają sygnał świetlny xl uderzenia prądem. Wygaszanie. FR-5). sami mogą wymyśleć prostą regułę. Jak to zrobić? Wróćmy ponownie do doktora Spocka: „W wielu wypadkach łatwo można zaradzić tej sprawie. Pozostawmy niemowlę na jakiś czas. Dziecko powinno nauczyć się. decydując się podejść do dziecka jedynie po każdym piątym płaczu. cztery godziny w ciągu nocy" (s' 188). mamy do czynienia z rozkładem wzmacniania o stałych proporcjach równych 5 reakcjom (fixed-ratio. ale średnio ok.nie podchodźcie do niego. Jego zadanie polegało na uczeniu się przeskakiwania przez barierkę z jednej części pomieszczenia do drugiej. według którego otrzymuje ono wzmocnienie. po ostatnim wzmocnieniu (FI-20). gdy płacze z jakiegoś ważnego powodu. zwiększając tym fimym prawdopodobieństwo tej reakcji ucieczki w przyszłości. reaguje r a płacz. Pojawienie się pożąda- . Niestety. urządzeniu. to mamy do czynienia z rozkładem wzmacniania o zmiennych proporcjach (vańable-ratio.

Wracając do płaczu niemowlęcia należy powiedzieć. jak j wzmocnienie negatywne zwiększają prawdopodobieństwo pojawienia się reakcji. W czasie. dziecko płacze jeszcze głośniej dlatego. z największą trudnością uczy się. gdy źródło prądu zostanie odłączone od podłogi skrzynki wahadłowej. że jeden warunek wyklucza (choć nie całkowicie) drugi. których nie mógł uniknąć. to zbieżność. Wyuczona bezradność. Przy próbach karania powstaje błędne koło akcji i reakcji: matka daje dziecku klapsa dlatego. Kiedy pies doświadcza przez pewien czas tej nowej sytuacji. Brakjest korelacji międzyjego czynnościami a wynikami. pies po dawnemu przeskakuje barierkę zaraz po włączeniu światła. którym nie "udało się wyuczyć ucieczki. jego zachowanie jest bardzo trudne do wygaszenia. powtarza to setki razy. to jego zachowanie ulegnie szybkiej zmianie. która poprzedziła je bezpośrednio. że możemy ich zapytać. to pojawienie się nieprzyjemnego zdarzenia lub przerwanie zdarzenia przyjemnego powinno to prawdopodobieństwo zmniejszać. Przy kolejnych uderzeniach prądem hipoteza ta się potwierdzała. która następuje w wyniku przerwania działania nagrody. Czynność prowadzi do pożądanego rezultatu. Tak też jest w istocie. jeśli chodzi o zwierzę. że psy te przyjęły hipotezę dotyczącą bezradności. w jaki sposób może uniknąć uderzenia prądem. jednak sytuacja. Kara. starając się raczej stłumić dużą liczbę zachowań niż ryzykować ponowne ukaranie. Jeżeli wystąpienie czynności gwarantuje wynik. że korelacja między warunkami środowiska ciemne chmury a wynikiem deszcz wynosi 0. że podejmie on jakieś działanie przy następnym uderzeniu. przenosząc je przez barierkę (Scligman.00). Jeżeli czynność wyklucza pojawienie się wyniku. Czasem wystarczy jedna próba.00). Jeśli taka hipoteza utrwaliła się. Zarówno wzmocnienie pozytywne. Zwierzęta są zdolne nie tylko do uczenia się korelacji. a zatem nie ma powodu zmieniać zachowania. Kara polegająca na uderzeniu prądem ma tendencję do rozszerzania się na inne formy zachowania. Wykrywanie korelacji powiliśmy dotychczas o tym. kiedy po tej reakcji zamiast oczekiwanego pokarmu otrzyma uderzenie prądem. Tendencja ta w powiązaniu ze znaną niekonsekwencją rodziców w stosowaniu kary sprawia. dlaczego nie mogą się wyuczyć reagowania ucieczką na zmianę warunków. który miał pierwsze doświadczenia w sytuacji korelacji zerowej. W toku naszych rozważań dotyczących motywacji (rozdział 17) wskażemy.75. gdy pies otrzymywał uderzenia prądem. że jeśli przeskoczy ono przez barierkę. korelacja wynosi-100% (lub -1. Korelację między piękną słoneczną pogodą a deszczem można ocenić na-0. Powróćmy do sytuacji opisanej jako uczenie się ucieczki i unikania. że między pewnymi czynnościami a wynikami istnieje korelacja zerowa. Pewien wgląd w istotę tej sytuacji może dać przeprowadzenie podobnych eksperymentów z ludźmi. która pozwalałaby uniknąć uderzenia lub też uciec przed nim. że wszystkie reakcje znajdujące się w jego repertuarze powodują uderzenia prądem. jak zwierzę uczy się zbieżności między własnymi czynnościami a wzmocnieniem. że płacze. eksperymentator zmienia sytuację. A zatem możemy powiedzieć. istnieje korelacja 100% (zazwyczaj określana jako 1. Zapala się światełko. Wyłączenie prądu nie ma żadnego wpływu na tę zależność. stawało się coraz mniejsze. Zbieżność jest po prostu szczególnym przypadkiem korelacji.nego zdarzenia zwane jest wzmocnieniem pozytywnym: Zakończenie przykrego zdarzenia nazywamy wzmocnieniem negatywnym. Jeżeli brak jest jakiejkolwiek współzależności między czynnością a wynikiem. Pies zostaje umieszczony w skrzynce wahadłowej i otrzymuje uderzenia prądem. pies skacze i nie otrzymuje uderzenia prądem. I oto okazuje się. znaczy to. Maier i Solomn. Tak więc. skoro zwierzę nauczyło się unikać uderzenia prądem przez przeskakiwanie barierki po pojawieniu się sygnału świetlnego. Okazują się być bardzo ostrożne w ocenianiu źródła kary. aby na stale przerwać tę reakcję. Ale tym razem nie ma barierki i nie występuje reakcja. że próby oddziaływania na zachowanie dziecka za pomocą kary są przedsięwzięciem dość wątpliwym. polega na tym. W wielu sytuacjach zbieżności te mają charakter probabilistyczny. Skoro już reakcja unikania została wyuczona. Ustawiona zostaje barierka i w tej zmienionej sytuacji możliwe jest uniknięcie uderzenia lub też ucieczka przed nim przez przeskoczenie barierki w odpowiednim czasie. Nawet wówczas. że kara jest wyraźnie nieskutecznym sposobem redukowania płaczu. to trudno ją wykorzenić. Spróbujmy zastanowić się. że dostało klapsa. że w sytuacji dużego zachmurzenia deszcz jest wynikiem w wysokim stopniu prawdopodobnym. W tym wypadku korzystne jest to. Możliwe są tu również wartości pośrednie. zaledwie pośrednio związanych z reakcją karaną. mimo że eksperymentator pokazuje im prawidłowe rozwiązanie. Jeżeli zakończenie działania przykrego lub pojawienie się przyjemnego zdarzenia zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia poprzedzającej je reakcji. uczą się również tego. Ponadto wzmożona aktywność i stres. 1969). różni się nieco od wygaszenia reakcji. Większość organizmów jest szczególnie wrażliwa na przykre zdarzenia. Wydaje się. stwierdziło że: . znaczy to.95. Tłumi znaczną liczbę różnych reakcji. mogą utrudniać uczenie się bardziej właściwych form zachowania. że w nowej sytuacji (w odróżnieni u od zachowania się zwierząt w opisanych wcześniej eksperymentach) pies. że częstą reakcją na przykre lub uciążliwe zda rżenia jest agresja. korelacja jest równa 0. to nie otrzyma uderzenia prądem. potwierdzały się oczekiwania psa i prawdopodobieństwo tego. W jednym z eksperymeniów tego typu 60% osób badanych. Korelacje między dwoma zdarzeniami mogą przybierać dowolną wartość od -100% do +100%. Jeżeli zwierzę wyuczyło się reakcji specyficznej w celu otrzymania pokarmu. Mówimy wtedy o istnieniu korelacji między czynnością a wynikiem. które zazwyczaj towarzyszą karaniu przez przykre zdarzenia. jaka powstaje w wyniku ukarania przez pojawienie się przykrego zdarzenia. Niektóre psy nie mogą się tego nauczyć. która tu funkcjonuje. najwidoczniej przyswoił sobie przekonanie. czego nauczyio się zwierzę w rezultacie wytworzenia się reakcji unikania.

Wyobrażają sobie zaraz najgorsze rzeczy: główka dziecka utkwiła między prętami łóżka. Stało się jasne. Po takim treningu wydajność dziecka nie ulegnie zmianie nawet wówczas.. aby przekonać się. Przez dłuższy c/as nic zmodyfikuje swoich reakcji.Im rzadziej (lub z większą zmiennością) wzmiacniamy zwierzę w czasie ćwiczenia. (Thoronton i Jacoba. Moc niewłaściwej hipotezy ujawniła się najwyraźniej w zachowaniu tych osób. Badani. Rozważmy problem ćwiczenia dziecka do efektywnej pracy w szkole podstawowej.. następnie do I "R-100 i nawet do FR-1000. gdy będzie musiało naciekać dźwignię po 1000 razy dla jednego wzmocnienia. mimo że wzmocnienie zostało wstrzymane. Byłoby idealnie. gdy istniała możliwość uniknięcia uderzenia. Zdaniem Dr Spocka: „Bardzo ważne jest uniknięcie pokusy podejścia do dziecka. reagowali zupełnie inaczej. to wygaszanie będzie bardzo powolne.stwierdziło. powiedzmy. to wkrótce po rozpoczęciu wygaszania zwierzę przestanie naciskać dźwignię. Jeżeli jednak nauczyciel pominie taką okazję do nagrody. że rodzice zawsze podchodzą do dziecka. jak tylko ono zapłacze. aby otrzymać wzmocnienie w takiej sytuacji. jakim rozkładem wzmocnienia posługiwano się podczas uczenia. trzeba go tylko znaleźć". Jeżeli stosowany był rozkład o stałej proporcji równej 1 (FR-1). że musi dłużej płakać. s. Brak oczekiwanego wzmocnienia nie tylko zahamuje daną czynność. gdyby nauczyciel zwiększał powoli odstępy między wzmocnieniami. Przedłużające się występowanie podczas wyga^/aiiu reakcji nabytych przy zastosowaniu rozkładu sporadycznego wzmacniania na7>wam> efektem częściowego wzmacniania (partial reinforcement ejJect-PRE). gdy jest spokojne. Jeżeli umiejętnie przeprowadzi się stopniowanie. to wszystko będzie szło dobrze dopóty. t>m dłużej po rozpoczęciu wygaszania utrzymywać się będą reakcje zwierzęcia. Nie tylko nauczyli się unikać uderzeń. trwające trzy sekundy. Przypuśćmy. ale przy następnych próbach ponownie otrzymywały pełne uderzenie. Jeżeli zwierzę nauczyło się rozwiązywać jakieś zadanie. dziecko stanie się niepewne. gdy wykonuje ono zadanie w terminie. Wynik jest oczywiście zupełnie odwrotny od pożądanego.„.czują się bezsilni. ogarnął je lęk z powodu osamotnienia" (s. Zmiana rozkładu jest wyraźna i łalwu ją zauważyć. Czasami osobom tym udawało się „. że sfustrowani rodzice starają się zupełnie nie zwracać uwagi na płacz dziecka i aby wygasić tę formę jego zachowania postanowili podchodzić do niego dopiero wówczas. dostało torsji i leży całe zabrudzone. 371). czyli 100% rozkładu wzmacniania (FR-1). Jest to zjawisko ogólne: jeżeli różnica między dwoma rozkładami wzmacniania jest trudna do wykrycia.. kiedy budząc się nie spostrzega rodziców. Aby wprowadzić nowe zachowanie. Przypuśćmy również. dopóki nauczyciel będzie zawsze obecny. że uderzenia są nieuniknione.. najlepiej uczyć zwierzę według rozkładu. kiedy po naciśnięciu dźwigni nie pojawia się pożywienie? Odpowiedź zależy od tego. natomiast w celu podtrzymania tego zachowania należy wprowadzić rozkład częściowy. Załóżmy teraz. 187). 187). dziecko zaczyna płakać zawsze wtedy. jakie napotyka zwierzę lub osoba badana w eksperymentach teuo typu. konieczne jest zastosowanie ciągłego. a którym w warunkach. powiedzmy co godzinę (VI-60). Dziecko nauczyło się. gdy nauczyciel nie będzie poświęcał mu tyle uwagi (albo będzie nieobecny przez kilka dni). że osoby te nie kojarzyły swoich reakcji ze wzmocnieniem". ale również można się spodziewać wystąpienia u dziecka reakcji frustracyjnej. zanim dokona odpowiedniej zmiany swego . (Ocz> wiście. które przyzwyczaiło MC działać według rozkładu FR-1000. że z pewnością istnieje sposób kontrolowany uderzeń. Efekt częściowego wzmacniania. albo je uspokoić. Jak pisze dobry Dr Spock: „Rodzicom o wrażliwym sercu trudno słuchać ciągłego płaczu dziecka. Musi ono wiedzieć. którzy nie uczyli się w sytuacji korelacji zerowej. W rezultacie dziecko otrzymuje częściowe wzmocnienie według jakiegoś rozkładu. że warunki korelacji zerowej tylko nieznacznie różnią się od nowej. Jedna z trudności. Płacz staje się jeszcze dłuższy i trudniejszy do wygaszenia. od FR-1 do FR-10. które uważały. że po naciśnięciu jednego czy dwu przycisków (prawidłowa kombinacja pozwalała zapobiec uderzeniu) stracili nadzieje ucieczki". to zmiany w rozkładach nieznacznie wpływają na zachowanie (przynajmniej nie od razu).. ale ponad 70% spośród nich „. zwierzę prawdopodobnie nauczy się zdobywać pokarm nawet wówczas. Zwierzę. Jeśli nauczyciel nagradza dziecko zawsze za prawidłowe wykonanie. samo uczenie się w takich warunkach jest trudniejsze). tak że zwierzę po każdym naciśnięciu dźwigni otrzymywało pokarm. w momencie gdy rozpoczyna się wygas/anic / największym trudem może dostrzec. Zbieżności między warunkami zewnętrznymi a wynikami Wygaszanie reakcji można traktować jako postawienie zwierzęciu problemu polegającego na różnicowaniu. Wygaszanie a różnicowanie. „przypadkowo" udawało M\ ich uniknąć. że rozkład zmienia się powoli. ostrożnie przygotowując dziecko do jeszcze skromniejszego rozkładu nagród. Około 35% badanych oświadczyło. więc po co próbować? Badani twierdzili. ponieważ przedłużający się brak nagrody za prawidłowe zachowanie nie będzie łatwo odróżniony od normalnych wahań w rozkładzie wzmocnień. prądem. powiedzmy naciskać dźwignię w celu otrzymania pokarmu. To tylko rozzłości je jeszcze bardziej i będzie płakało znacznie dłużej" (s. polega na tym. zmienionej sytuacji. Jeśli zas oralni rozkład przed wprowadzeniem wygaszania był zmienny. w którym wzmacniana jest tylko część jego reakcji. że jesteście w pobliżu.uciec lub uniknąć uderzeń nawa więcej niż jeden raz. 1971... że pojawiła się jakaś zmiana. Zastanówmy się ponownie nad problemem płaczącego niemowlęcia. Z reguły nie udaje się im wprowadzić w życie tego postanowienia. że nic mu nie jest. że znaczną część czasu spędzają na przygotowaniu się do kolejnego uderzeni. na przykład VR-H>00. jeśli chodzi o uniknięcie uderzeń. to co zdarzy się podc/a^ wygaszania nawyku. jeśli w ogóle doprowadzi do przerwania reakcji. W rezultacie częstość jego płaczu wzrasta. Aby utrzymać na trwałe daną formę zachowania w warunkach jej wygaszania. najlepiej rzadko i przy tym w zmiennych proporcjach.

powiedzmy o zmiennych proporcjach (VR-100). W tym samym czasie. to SA. gdy zapali się światło). można też trenować zwierzę według innego rozkładu. że trenujemy zwierzę według rozkładu o stałych proporcjach. Zaczynamy od dwu rozkładów wzmocnień. tak że staje się coraz bardziej podobne do SA. światłem o dużej intensywności i o małej intensywności. Stanowi to główny element siły technik instrumentalnych. jeżeli nauczymy szympansa zdobywać winogrona przez wrzucanie niebieskich krążków do automatu. Końcowym rezultatem tego skomplikowanego ćwiczenia będzie łańcuch następujących po sobie reakcji. Jest to standardowa metoda mierzenia wrażliwości i czułości zwierząt na światło. aby uzyskać odpowiedni SD. aby pojawił się SD. który z danych rozkładów ono preferuje. oderwanie jednej przedniej łapy od ziemi w pozycji siedzącej. możemy nauczyć go pociągać za sznur. Stopniowo kryteria wydawania gwizdu zmieniają się: siedzenie na tylnych łapach. Jednym ze sposobów dawania wskazówek. A zatem. może być użyty do wzmocnienia reakcji.) Kiedy już SD ustabilizowało się. dając sygnał zawsze wtedy. Teraz powoli zmieniamy intensywność światła SD. (Zazwyczaj w eksperymentach ze zwierzętami SD i SA to-odpowiednio-pojawienie się lub brak sygnału świetlnego. Prostym przykładem może być zastosowanie FR-1 w jednym rozkładzie przy braku wzmocnień w drugim.słabe światło (to znaczy S ). po którym zawsze następuje wzmocnienie. nabiera mocy wzmacniającej. Różnicowanie. Kiedy czynność ta zostanie utrwalona. (Oczywiście. Wcześniej czy później gwizd przekształci się w SD i nabędzie wartości wtórnego wzmocnienia. ale w innych godzinach. Modelowanie zachowania. jest wprowadzanie zmiany jednego elementu środowiska zawsze wtedy. prowadzącego w efekcie do otrzymania pokarmu. Sygnałem dla tego rozkładu (FR-100) będą pionowe pasy umieszczone na dźwigni. Załóżmy. Powszechną formą S'4 dla ludzi jest napis „nieczynne"). Kontrola bodźcowa. uzyskujemy możliwość sprawdzenia. gdy podawany jest pokarm. Teraz możemy wyuczyć szympansa wykonywania innych czynności. Następnie niezbędne będzie wprowadzenie jakiegoś sygnału różnicującego dla pokarmu. sam bodziec SD może mieć właściwości wzmocnienia wtórnego: zwierzę podejmuje różne działania. otwiera je i pociąga za sznurek. aby mógł dostać się do sznura. krążki te prędko nabierają wartości jako wzmacniacze. Zgodnie z techniką instrumentalną należy ustalić przede wszystkim zdarzenie wzmacniające. Przypuśćmy. Taką zewnętrzną wskazówko nazywamy bodźcem sygnałowym. Tak więc zwierzę może nauczyć się działać według pewnego rozkładu wzmocnień. szympans wrzuca go do szczeliny automatu i otrzymuje kiść winogron. Tworzenie łańcucha reakcji. jak tylko zwierzę nauczyło się kojarzyć określony S" z odpowiadającym mu rozkładem wzmocnień. Ważne jest. o których wiemy. A w dodatku. że dobór rozkładów i bodźców świetlnych do danych dźwigni jest przypadkowy. Na przykład. w wyniku których uzyskiwać będzie niebieskie krążki. Bodziec sygnalizujący obecność wzmocnienia oznaczamy jako S!)bodziec. A do włączania światła można sporządzić odpowiedni włącznik. w tym momencie wypada błękitny krążek. Tera/ znacznie łatwiej kontrolować sytuację: zwierzę zwykle łatwo uczy się. że może otrzymać wzmocnienie. Początkowo wzmacniamy każdy ruch psa. choćby w niewielkim stopniu przypominał on próbę stawania na tylnych łapach. ich zdolności do modelowania zachowania Rrzez wybiórcze wzmacnianie jego pożądanych cech. pies w czasie treningu musi być w miarę głodny. FR-100 lub VR-100. gromadząc stopniowo sekwencje reakcji. oznaczający początek drugiego rozkładu wzmocnień.zachowania. Teraz zwierzę ma do czynienia z dwiema dźwigniami oraz dwoma bodźcami. światło (drzwi otwierają się tylko wówczas. można zaczynać ćwiczenie. tak aby ich lokalizacja była bez znaczenia). W tym celu można posłużyć się gwizdkiem. gdy zmienia się rozkład wzmacniania. aby formowanie lub modelowanie zachowania zwierzęcia odbywało się bardzo powoli. Po pierwsze. a dla A drugiego . Oczywiście tę technikę można wykorzystać do porównania dowolnych dwu (lub więcej) rozkładów wzmocnień. Podczas tworzenia łańcucha reakcji należy postępować wspak. że zwierzę wyraźnie preferuje jeden niż drugi. aby otrzymać krążki. który sygnalizuje brak wzmocnienia (procedura wygaszania). że ktoś chce nauczyć swego psa chodzenia na tylnych łapach. to według wszelkiego prawdopodobieństwa zawsze będzie wybierać dźwignię „oznaczoną" silnym światłem SD. Zdolność zwierzęcia do różnicowania intensywności światła ustalamy na podstawie jego zdolności wyboru prawidłowej reakcji (jest oczywiste. a w końcu próba podniesienia się bez dotykania do ziemi obu przednimi łapami. Tworzenie łańcuchów zachowań wiąże się ze stosowaniem w toku uczenia się wzmocnień utrwalonych już wcześniej. aż . Bodźcem (SD) do otwarcia drzwi może być np. łatwo możemy je rozszerzyć na sygnały innego rodzaju. Niech sygnałem dla pierwszego rozkładu będzie silne światło (to znaczy S ). Wprowadzając pojęcie kontroli bodźcowej. Wybór. Technika ta może być stosowana do pomiaru zdolności różnicowania przez zwierzę dowolnych bodźców stosowanych jako SD lub SA. kiedy wystąpi SD. Obserwując reakcje zwierzęcia możemy ustalić względną preferencję dotyczącą jednego z dwu rozkładów. a nie ma czego oczekiwać. Dlatego zazwyczaj łańcuch taki przyswajany jest w odwrotnej kolejności niż w opisanym przykładzie. Następnie pozostawia się zwierzęciu możliwość wyboru którejś z dwu dźwigni: jednej z poziomymi pasami i drugiej z pionowymi pasami. Jest to sytuacja wyboru. gdy pojawia się SA. aby S było skuteczne. a nie wzmacnianie innych. wzmacniając co setną reakcję. do tego celu służy dźwignia z pasami poziomymi. Ta sama technika z niewielkimi zmianami może być użyta do badania u zwierząt zachowania polegającego na różnicowaniu. Jeżeli zwierzę może odróżnić różnice intensywności obu świateł. jaki rozkład wystąpi. Można nauczyć szympansa otwierania drzwi. Jeśli bodziec nabrał wartości wzmocnienia wtórnego. Teraz gwizd SD może stanowić wzmocnienie D dla następnej reakcji. Obserwowanie tego wywiera niezwykłe wrażenie: wygłodniały szympans przebiega przez pomieszczenie i włącza światło. jakiemu rozkładowi wzmocnienia podlega. następnie podchodzi do drzwi. powiedzmy zjadanie przez psa niewielkiej ilości pokarmu. dźwięki i inne sygnały.

Ale teraz wystarczy sama obecność eksperymentatora. W warunkowaniu klasycznym. który nie byt jeszcze w sytuacji eksperymentalnej. w zależności od tego. kiedy to pies wydziela ślinę na dźwięk dzwonka. czy bodziec bezwarunkowy i reakcja bezwarunkowa są rzeczywiście bezwarunkowe. Pierwszy krok w modelowaniu zachowania to ustalenie jego zbieżności ze wzmocnieniem. tracą swą skuteczność jako wzmocnienie. żeby wzmacniane były te zachowania. ale również źródłem informacyjnego sprzężenia zwrotnego. P. Inaczej mówiąc. prowadzone na początku naszego stulecia. eksponujemy dzwonek.ld uczeniem się dotyczy tego typu uczenia się. Pawłów byt fizjologiem i swoje badania (za które otrzymat Nagrodę Nobla) zacząt od interesującego go mierzenia reakcji wydzielania się śliny i soków żołądkowych u głodnego zwierzęcia. Wróćmy zatem do rozważań nad pewnymi procesami. P. cechującą prawdziwego naukowca. które stopniowo przybliżają się do zachowania pożądanego. a wydzielenie się śliny to albo Rb. żeby jadł. a tylko będziemy eksponować dzwonek. Potrzebne jest do tego niezawodne i szybko pojawiające się wzmocnię me. W rezultacie szeregu powtórzeń. jak czynności zwierzęcia lub człowieka są związane ze zdarzeniami zewnętrznymi. co organizm robi. sprawdzamy. a dzwonek (Bw) jej nie wywoła. jeśli przestaniemy podawać psu Bb. gdy zwierzę ma możność nabywania wiedzy wolno i systematycznie. albo Rw. W istocie. że podtrzymywanie wzmacniajcej wartości gwizdu wiąże się z podawaniem jedzenia zwierzęciu bezpośrednio po jego ekspozycji (dozwolony jest częściowy rozkład wzmacniania). Rb wywołana przez określony Bb ma charakter wrodzonej odruchowej czynności. gdy „sprawuje się dobrze" w czasie ćwiczenia. smak jedzenia w pysku (Bb) wywoła wydzielanie śliny (Rb). Zapewne informacja. jak on to robi. Większość współczesnych badań . tylko wtedy. Staje się on Bw. że nie stosujemy żadnych kar. Pierwszy. Uczenie psa przez pozwolenie mu. Po minucie powtarzamy całą procedurę. zastosowanie nie tylko w sytuacji wzmocnienia jednostkowego. Teraz. za każdym razem. jakim jest pokarm w jamie ustnej. Pies może zrozumieć czego się od niego wymaga. która pojawiała się tylko na smak pokarmu. ale pod warunkiem. Wypowiadane w innych sytuacjach. jakim jest strumień powietrza skierowany na oko. Pawłowowskie (lub klasyczne) warunkowanie różni się nieco od uczenia się. że ślinienie zostało uwarunkowane na ten nowy bodziec: nowy bodziec warunkowy określamy jako Bw. Należy pamiętać o tym. Inaczej mówiąc. Przed eksperymentem upewniamy się. gdy wzmocnienie pojawia się natychmiast po prawidłowej reakcji. lecz tylko wzmocnienie. ale i przez inne bodźce. po pewnym czasie ślina (Rb) zaczyna pojawiać się przed podaniem sproszkowanego pokarmu. W warunkowaniu klasycznym istnieją dwa rodzaje bodźców i dwa rodzaje reakcji. Prawo Efektu ma. że wydzielanie śliny wywołane jest nie tylko przez pokarm. pozwalają one na opisanie. w luźnej uprzęży. a reakcja ślinienia na jego obecność to reakcja warunkowa (Rw). która ograniczała jego ruchy. leżącymi u podłoża zdolności organizmów do przystosowywania swoich reakcji do wymagań świata zewnętrznego. aby wywołać u psa wydzielanie śliny. Ścisła kolejność zdarzeń wzmacniających może być różndla różnych psów. obejmuje już całość korelacji między kontekstem bodźcowym. Dzwonek w warunkowaniu klasycznym wyprzedza o około 3 sekundy podawanie pokarmu. Początkowo wydzielanie śliny było Rb. Jest to widoczne szczególnie wyraźnie wówczas. Zjawiska związane z uczeniem się zbieżności mówią nam o tym. to mówi się. jeśli nowy nieznany bodziec. Modelowanie zachowani'! dokonuje się w wyniku wybiórczego wzmacniania kolejnych przybliżeń do pożądanego zachowania. Istnieje kilka podstawowych różnic między pawłowowskim lub klasycznym warunkowaniem a Podsumowanie Takie są podstawowe zjawiska związane z uczeniem się bezpośrednich zbieżności między czynnościami a wynikami. Ale już naciśnięcie dźwigni po pojawieniu się światła nie można uważać za Rb na światło jako Bb: reakcja ta nie ma charakteru wrodzonej czynności odruchowej. dzwonek lub osoba eksperymentatora. najważniejsze jest. że już Bw wywołuje tę reakcję: za każdym razem w reakcji na dzwonek zwierzę wydziela ślinę. jak się okazuje. zwierzęta zaczynały wydzielać ślinę: Pawłów odkrył silę bodźca warunkowego. Ogólnie biorąc. Odznaczając się przenikliwością. A zatem pokarm to Bb. Na tym polega istota warunkowania klasycznego. Przedstawimy teraz techniki warunkowania klasycznego na klasycznym przykładzie. Zwróćcie uwagę na to. . WARUNKOWANIE KLASYCZNE potychczas zajmowaliśmy się uczeniem się instrumentalnym. Można również posługiwać się wzmocnieniem werbalnym (na przykład słowami „dobry pies"). Jednak pierwszy poważny impuls do badań nad . kiedy występuje prawidłowa reakcja. Mruganie jest Rb na Bb. że słowa te stosowane są wyłącznie jako SD dla wzmocnienia. eksperymentator to Bw. Pawłów uzyskiwał to umieszczając psa w specjalnym izolowanym pomieszczeniu. nie przyniesie żadnych rezultatów. jaką wydobywa ono w trakcie uczenia się. W rezultacie opracował szereg technik mierzenia ilości śliny wydzielanej przez psa. Na przykład. Pawiowa. !. które omawialiśmy. Jedną z najbardziej zaskakujących właściwości tego uczenia się jest ogromna wrażliwość zwierząt na bardzo subtelne związki między działaniami a wynikami tych działań. kiedy to bodziec (bodziec bezwarunkowy) automatycznie wywołuje specyficzną reakcję (reakcja bezwarunkowa): w skrócie bodźce bezwarunkowe będziemy określać jako Bb. taki jak światło. Pokarm zatem byt Bb. Wydzielenie śliny jest Rb na Bb. Gwizd jest nie tylko czynnikiem wzmacniającym.zostanie osiągnięty pożądany rezultat. reakcje bezwarunkowe jako Rb. czy u psa. Pawtow odkryt. że można go eksponować w tym czasie. a. ale dotyczy również całego układu powiązań między zdarzeniami. reakcjami oraz wynikami działań. Gwizd jest skuteczny dlatego. tuż przed wdmuchnięciem sproszkowanego pokarmu. wywołuje reakcje wydzielania śliny. który z bodźców je wywołał. kiedy wchodzi! do pomieszczenia z psami. a w odpowiednim czasie specjalne urządzenie wdmuchiwało sproszkowany pokarm do pyska zwierzęcia. okaże się. ale nie wiemy jeszcze.i.jeżeniem się przyszedł z innej strony: byty to prace rosyjskiego fizjologa 1.

aby zrozumieć. która jest godzina? Pewnie nie. w tym w USA. Oczywiście. red. że wzmocnienie pomaga organizmowi w opanowaniu poprzedzającej je właśnie reakcji. tak aby nie wiązało się z wykonaniem innych czynności i aby odpowiednia czynność tkwiła ciągle jeszcze w pamięci krótkotrwałej. istnieje duże prawdopodobieństwo jej zapamiętania. Po pierwsze. jaka konkretnie czynność jest wzmacniana. jaki staje przed uczącym się. gdy zwierzę ich doświadcza. musimy wzmacniać ją nie później niż po 5 sekundach od momentu pojawienia się tej czynności. Stosując warunkowanie klasyczne. Normalnie. Ale wzmocnienie jest również sygnałem wskazującym organizmowi. Natomiast badanie warunkowania instrumentalnego pozwala nam zrozumieć w jaki sposób zwierzę uczy się interakcji ze swoim środowiskiem. że uderzenie prądem jest nieuniknione. nawet wtedy. w jaki sposób zwierzę uczy się skojarzeń. które są rzeczywiście silnie skorelowane z przyszłymi mdłościami. Wzmocnienie nie jest koniecznym warunkiem zapamiętania. aby zapobiec ponownemu wystąpieniu mdłości wywołanych pokarmem. potwierdzające i podtrzymujące ich przekonanie. gdy warunki te są wyraźnie oznaczone przez światła. W przeciwnym razie nie zostanie. Po drugie. u którego wywołano mdłości w jakiś nie związany z karmieniem sposób (na przykład promieniami Roentgena). Można więc oczekiwać. aby go W przyszłości unikać. jak zachowuje się człowiek czy zwierzę w sytuacji przyjęcia hipotezy bezradności. Ta reguła 5 sekund popuszcza jeden bardzo ważny wyjątek. chociaż nie stara się on zapamiętać menu swoich posiłków. możem powiązać daną reakcję z bodźcem (Bw). • Czy pamiętacie litery. brzęczyki itp. które warunki są pożądane. jako skutek działania wrodzonej strategii organizmu i właściwego wykorzystania struktury pamięci długotrwałej. to znaczy. Ta forma zachowania utrzymuje się. możemy wyuczyć zwierzę nieskończenie wielu nowych reakcji. Odpowiedzią jest pewnie „nie". która musi bv' automatycznie wywołana przez Bb. Akt wyboru odzieży i ubierania automatycznie zachował się w pamięci w formie schematu. że wynik musi pojawić się tak szybko. A nawet więcej. chociaż nie staraliście się tego zapamiętać. na tarczach telefonicznych umieszczone są zarówno cyfry. istnieje duże prawdopodobieństwo. (Odpowiedź jest wtedy „tak". Najwidoczniej zwierzę automatycznie kojarzy każde uczucie mdłości z ostatnim pokarmem. Zwierzęta wydają się zdolne do wykrywania (a tym samym unikania) szkodliwego pokarmu. które pojawiają się w wyniku uczenia się.warunkowaniem instrumentalnym lub sprawczym. Teraz zajmiemy się zbadaniem tego. co jedliście w czasie ostatnich dwu posiłków?). jak i litery. polega na określeniu warunków. gdy nie pojawiają się żadne wątpliwości co do tego. jest to taka reakcja. odmawia jedzenia ostatniego nowego pokarmu. tak aby można je było łatwo odnaleźć w pamięci długotrwałej. że wzmocnienie tylko wówczas będzie miało optimum właściwości sygnalizacyjnych. wzmocnienie powinno nastąpić od razu po wykonaniu właściwej czynności. kiedy ostatni raz sprawdzaliście. Mdłości najwidoczniej są wskazówką wstrętu do jedzenia i niczego więcej. kiedy w przeszłości specjalnie się ich wyuczyliście). chociaż choroba jako skutek spożycia takiego pokarmu ujawnia się dopiero po kilku godzinach (Garcia i Koelling. jak byliście wczoraj ubrani? Raczej chyba tak. to związane z nim zdarzenie powinno zdecydowanie odróżniać się od innych. chcąc wyuczyć zwierzę jakiejś czynności. Czy pamiętacie. A zatem Rb jest zazwyczaj prostą reakcją fizjologiczną lU[. a które nie. iż wzmacniana czynność pozostaje jeszcze w pamięci krótkotrwałej. Wrodzony charakter tej strategii potwierdza fakt. aby gwarantować. • Czy pamiętacie. Jeżeli informacja zostanie włączona do jakiegoś schematu lub czynności. Zazwyczaj strategia unikania nowego pokarmu jest wystarczająca. • . Stosując zaś warunkowanie instrumentalne. że zwierzę. ponieważ jest to jedna z pierwszych czynności codziennych. jakkolwiek widzieliście je i posługiwaliście się nimi niezliczoną ilość razy. Zapamiętanie pojęcia lub zdarzenia zapewne zależy od typu procesów przetwarzania w mózgu obrazu tego zdarzenia czy pojęcia w chwili. • Przypomnijcie sobie. który jadło. Ale reakcja ta mus' znajdować się uprzednio w repertuarze reakcji zwierzęcia. ale najprostsza interpretacja jest oczywiście taka. chyba że tę informację w jakiś szczególny sposób wykorzystaliście.przyp. Wzmocnienie jako sygnał W rozważaniach nad uczeniem się stwierdziliśmy. Problem. i na właściwym zarejestrowaniu tej informacji. 1966). jak można przypuszczać. celem naszym jest opisanie schematów pojęciowych. Maksymalizacja sygnalizacyjnej właściwości wzmocnienia może się dokonywać przy spełnieniu co najmniej jednego z dwu warunków. . Dla nich zagrożenie uderzeniem prądem to po prostu przykre informacyjne sprzężenie zwrotne.Czy pamiętacie. który zazwyczaj nie wywołuje jej. chociaż powoduje pojawianie się kary. odruchową. który dotyczy pamięci: nowa informacja jest dołączona do już istniejących w pamięci struktur znaczeniowych. Nasz punkt widzenia dotyczący uczenia się jest taki sam jak ten. gdy będzie jednoznaczne. przechowującej zdarzenia. Skojarzenie między specyficznym pokarmem a symptomami chorobowymi pojawia się. żeby pamięć o ostatnich posiłkach była wystarczająco pełna i stosunkowo łatwo dostępna (warunki te są spełnione z pewnością w przypadku człowieka. że zostanie zapamiętana. UCZENIE SIĘ POZNAWCZE Dowiedzieliśmy się już co nieco o zjawiskach uczenia się. kiedy wynik jest opóźniony. które nań wpływają. które znajdują się obok cyfry 7 na tarczy telefonicznej? (w niektórych krajach. w jaki sposób informacja reprezentowana jest w strukturze pamięci. nie można go nauczyć unikania warunków.). Taka strategia wymaga. Badamy warunkowanie klasyczne. Ta granica opóźnienia wzmocnienia interpretowana była bardzo różnie.

aby nie mógł jej dosięgnąć. za przeszkodą.. Uczenie się przez eksperymentowanie System uczenia się zbieżności nastawiony wyłącznie na wykrywanie korelacji między środowiskiem. ale samo ich nie wywołuje. trzy razy w to samo miejsce. który zniknął z pola widzenia. mogą wydawać się dość prymitywne: ostrożne macanie lub szukanie wzrokiem. które rzeczywiście spowodowały określony wynik. że schematy pamięciowe i hipotezy mogą powstawać i być wykorzystywane podświadomie. Ten aspekt uczenia się zbieżności pozwala wyjaśnić wicie rytualnych przesądów. Siedzi przy stole. że świadomość nie jest potrzebna. Przeanalizujemy zachowanie dziecka Piageta . Jednak w wieku około 6 miesięcy zaczyna przejawiać oznaki szczególnych oczekiwań w odniesieniu do interakcji ze swoim środowiskiem. że skrzyżowanie palców pomoże mu wygrać. Kładę przed nim skórkę od chleba. jak na przykład Piaget (1952) opisuje tego typu eksperymentowanie swego 10-miesięcznego syna Laurenta: Znaczenie oczekiwań '/. Wyraźnie zmienia miejsce upadku przedmiotu. W ten sposób odkrywa ono. gdy obserwujemy dziecko posługujące się własną inteligencją sensoryczno-motoryczną do rozwiązywania praktycznych problemów. U człowieka jednak istnieją pewne mechanizmy zapobiegawcze. zasadę tę trudno jest zastosować. myślenie człowieka możliwe jest bez świadomości bezpośredniej i. Niemowlę zmienia swoje czynności raczej umyślnie. kiedy znajdzie się w podobnych warunkach. Odpowiedź na to pytań ie jest bardzo trudna. wyciąga rękę i upuszcza przedmiot. pudełko itp. To trzyma rękę pionowo. często próbują uzasadniać swe stanowisko wskazując na fakt. Oto. Jest oczywiste. Gracz może sądzić. Oczekiwania te ujawniają się najpierw w zachowaniu poszukiwawczym. powstałymi w wyniku minionych doświadczeń. kiedy występuje. W wieku do 6 miesięcy życia próby odnalezienia przedmiotu. Spadochroniarz nie zdecyduje się na pozostawienie swego talizmanu w domu. Jednocześnie kładę w . a nie za sygnał. ale w takiej odległości. które korelują z nimi w sposób zupełnie przypadkowy. od tańców wywołujących deszcz do odpukiwania w niemalowane drewno. pochodzące z obserwacji zdarzeń zewnętrznych. jakby badając stosunki przestrzenne. Szybko jednak dziecko podejmuje systematyczną eksplorację możliwych kryjówek przedmiotu: pod przykryciem. że już w najwcześniejszym wieku życia niemowlę antycypuje określone konsekwencje swych działań. może po niego sięgnąć czy też włożyć go do ust. może wykryć absolutny brak świadomości tych zdarzeń. Kiedy przedmiot spada na nowe miejsce (na przykład na poduszkę). jak wykażemy w następnych rozdziałach. z tyłu lub z przodu głowy. możliwe jest bez świadomości retrospektywnej. (W pewnych wypadkach. 269). Na przykład możemy uświadomić sobie wskazówkę zastosowaną do rozwiązania zadania albo też treść marzenia w momencie. Do 6 miesiąca wydaje się reagować wyłącznie na sygnały zewnętrzne: reaguje na zdarzenia. W rezultacie eksperymentator. jak jego działania wpływają na otaczające je środowisko i dzięki temu chroni się również przed przypadkowymi związkami między reakcjami a ich zewnętrznymi skutkami. Strategia taka oddziela przyczyny od czystych zbieżności (korelacji). że stanie na lewej nodze jest ściśle związane z pojawieniem się winogron. Chwyta kolejno: celuloidowego łabędzia. oczywiście. Nawet niemowlę nie zdaje się ślepo na wskazówki wynikające z kontekstu i nie powtarza mechanicznie reakcji skojarzonych ze schematami sensoryczno-motorycznymi. to ukośnie. Zakłada się. Szympans zaś może być przekonany. po czym zmienia sytuację" (s. działaniami i ich wynikami ma fatamą wadę. W końcu dedukcje dotyczące miejsca danego przedmiotu. Spadochroniarz może wierzyć. czy możliwe jest uczenie się bez udziału świadomości. zadając pytanie kontrolne. nie wydaje się słuszne przypuszczenie. Nie pozwala mianowicie na oddzielenie tych aspektów. i drugie. Jeżeli dziecko widzi przedmiot. Można bardzo łatwo zademonstrować je w laboratorium. Przypuszczalny krótki żywot w świadomości określonych zdarzeń utrudnia eksperymentalne badanie tego problemu. Najbardziej złożone aspekty zachowania ukierunkowanego na osiągnięcie celu ujawniają się wtedy. Zjawisko to otrzymało nazwę zachowania przesądnego. którzy twierdzą. że talizman zapewni mu bezpieczeństwo. kiedy się pojawiają.Uczenie się i świadomość Przez wiele lat ważnym teoretycznym problemem było pytanie o to. jednak po upływie kilku minut możemy zapomnieć i jedno. upuszcza go jeszcze dwa. Hiemowlę eksperymentuje z otaczającym je światem. ale kontynuuje swoje wczorajsze eksperymenty. stają się normalną częścią jego zachowania poszukiwawczego. Ludzie. to niezbyt się tym przejmuje. w zaciśniętej dłoni ojca czy matki. oczywiście. Ale. aby w ten sposób sprawdzić jego skuteczność.Laurenta: „Laurent ma 16 miesięcy i 5 dni.uchowanie ukierunkowane na osiągnięcie celu. starając się przy tym zaobserwować podobieństwa i różnice w uzyskiwanych rezultatach. że w badaniach nad uczeniem się jego wynik może służyć za wzmocnienie. o czym świadczą długie i gwałtowne spory. ale gdy ten przedmiot nagle zniknie. od tych. bez udziału świadomości człowieka. Ale gdyby nawet było to możliwe. to zwierzę skazane jest na powtarzanie swych czynności za każdym razem. Mimo to eksperymentowanie jest decydującym czynnikiem w rozwoju intelektualnym istoty ludzkiej). „Tym razem Laurent leży na plecach. że skoro już raz zbieżności danego zdarzenia zostały ustalone.

W ciągu tego okresu dziecko stopniowo opanowuje rozumienie przedmiotów i działań. Bibliografia zawiera niektóre bardziej znane pozycje.na przykład obecność kijka-ułatwił mu poszukiwanie rozwiązania problemu? Nauczenie się tego. zaskakujące zmiany w zdolnościach poznawczych dziecka ludzkiego. język zaś znajduje się w zarodku. Wtedy rzuca kijek i wyciąga rękę w stronę chleba. Faktycznie tu leży granica możliwości intelektualnych istot pozaludzkich: jedynie bardzo rozwinięte gatunki zwierząt . Co kierowało jego wyborem czynności i czego konkretnie nauczyło go poprzednie niepowodzenie? Czy domyślił się.u łapie za kijek i przyciąga nim zabawkę" (s. może wydawać się zadaniem zbyt prostym. W pierwszych latach życia rozwój intelektualny szympansów przebiega szybciej niż u dziecka w tym samym wieku. czasie i kształtach. pojawiają się początki internalizacji myślenia. Zasadniczo dziecko nauczyło się już organizować cechy percepcyjne świata. jak nauczył się nowego schematu? Nigdy wcześniej nie posługiwał się kijkiem w celu uzyskania przedmiotów. aby je tu wymienić. następnie u dziecka zaczyna się powoli pojawiać świadomość pojęć j zdarzeń i rozwijają się proste schematy sensoryczno-motoryczne. że można posłużyć się kijkiem. Jest ono ograniczone do odkrywania świata za pomocą manipulowania przedmiotami. wtedy zaczyna się też rozwój języka. że aby osiągnąć określony cel. ponieważ złapał kijek w połowie. Jako ostatni występuje okres operacji formalnych (zaczyna się około 11 roku i trwa do okresu młodzieńczego). sekwencja czynnośćwynik musi zostać zmodyfikowana.Dwie następne próby prowadzą do tego samego rezultatu. Znany mu sposób zdobycia przedmiotu nie prowadzi do osiągnięcia pożądanego celu. ROZWÓJ POZNAWCZY Zdolności poznawcze człowieka zmieniają się radykalnie w okresie od narodzin do wieku młodzieńczego. Problem na jeszcze wyższym poziomie . umiejętności posługiwania się symbolami. W końcu tego okresu wyobraźnia dopiero zaczyna się rozwijać. ale zawiera się w tym jakaś niezaprzeczalna sugestia wizualna. Omawialiśmy już niektóre jego poglądy (oraz wspominaliśmy trochę o jego synku Laurencie). jego myśli zaczynają w mniejszym stopniu zależeć od zdarzeń zewnętrznych. Jednak nie może jej dosięgnąć. Następnie zaczyna się okres operacji konkretnych. Nauczyło się ono co nieco o przestrzeni. Ale jak wybrać ten nowy sposób: czy przypadkowo. Ten poziom rozwiązywania problemu przewyższa wyjaśniające możliwości każdej z istniejących teorii uczenia się zbieżności. Przeanalizujemy teraz stadia rozwoju intelektualnego wyróżnione przez Piageta4. że jego ręka jest zbyt krótka i musi znaleźć „przedłużenie ręki"? Jak do tego doszedł? W jaki sposób kontekst zewnętrzny . tymczasem jest ono zaskakująco trudne. Pierwszy to okres rozwoju sensoryczno-motorycznego. Drugi to okres myślenia przeduperacyjnego. trwający mniej więcej do 11 roku życia. że można" chwytać przedmioty i manipulować nimi. Uczy się. trwający od momentu narodzin do 18-24 miesiąca życia. nie dotyka on celu. czy też wychodząc od tych czynności. Uczenie się sensoryczno-motoryczne Omówiliśmy już podstawowe właściwości uczenia się sensoryczno-motorycznego.. które wykonywał do tej pory siedząc przy stole? „Wtedy kładę kijek między nim a chlebem. Dziecko nauczyło się już wyodrębniać siebie z otaczającego je świata oraz tego. a nie za któryś z końców. Jednak w wieku około 2 lat następują wyraźne. ponieważ występujący tu rodzaj uczenia się jest niezwykle skomplikowany. Po drugie. Laurent ma problem. że przedmioty mają określoną stałość. Po upływie godziny umieszczam przed Laurentem zabawkę (poza jego zasięgiem) i nowy kijek tuż przed nim. czy na oślep metodą prób i błędów. Po kilku próbach zaprzestaje działań". Piaget wyróżnił poszczególne okresy. Jean Piaget. 335). od ra/. Laurent patrzy na chleb siedząc nieruchomo. jednak jego procesy myślowe ciągle jeszcze są ściśle związane ze światem zewnętrznym. Największy wkład w badania nad intelektualnym rozwojem dziecka ma uczony szwajcarski. że można przemieszczać się w przestrzeni i wywoływać różne zdarzenia. bierze kijek ponownie. Początkowo Laurent stara się dosięgnąć chleba nie zwracając uwagi na kijek. mimo pozornej prostoty.niektóre gatunki naczelnych i człowiek-potrafią rozwiązać „problem kijka". która pozwoli dziecku czynić szybkie postępy w opanowaniu wiedzy. W rozwoju zdolności poznawczych człowieka można wyróżnić kilka stadiów. tym razem za koniec (przypadkowo czy świadomie?) i przyciąga chleb do siebie. . . co jest pod ręką) może rozwiązać wyłącznie człowiek. w którym wyłaniają się cechy inteligencji człowieka dorosłego. Po czym.pobliżujego prawej ręki kijek długości około 25 centymetrów. Należy próbować jakiegoś nowego sposobu. Po pierwsze. Nawet nie próbuje sięgnąć ręką po przedmiot. Laurent odkrył w jakiś sposób. aby dosięgnąć przedmiotu. jednak brak mu jeszcze dostatecznie dobrej wewnętrznej reprezentacji świata.skonstruowanie specjalnego narzędzia służącego do określonego celu (zamiast posługiwania się tym. Na początku występuje jedynie zdolność do uczenia się związków w otaczającym świecie.. następnie spogląda na kijek i nagle chwyta go i kieruje w stronę skórki. podokresy i stadia w rozwoju poznawczym dziecka. Prace Piageta są zbyt liczne. trwający od końca okresu sensoryczno-motorycznego (około 2 lat) do 7 lat. Ale. bez dłuższego marudzenia.

węzłem pamięci-jako jednostką (rys. 13-5). ponieważ wiele rzeczy z otoczenia niemowlęcia wykazuje zarówno podobieństwa. Myślenie przedoperacyjne W okresie od około 2 do 7 lat dziecko zaczyna się posługiwać wewnętrzną reprezentacją otaczającego je świata. początkowo dziecko może nawet nie rozumieć tego. oparty na tc. komponenty sensoryczne oddzielają się od czynności. Jak tylko właściwy zbiór cech połączy się w oddzielny niezależny obraz. Ten sam mechanizm działa dalej w miarę rozwoju dziecka. Dziecko zaś musi utworzyć wewnętrzny obraz zdarzeń zewnętrznych. odgrywa decydującą rolę w rozwoju poznawczym dziecka. gdy już się pojawi.wywołuje przyPrzyjemny dźwięk < Przyjemność > < > Błyszczący Długi Niebieski jemny dźwięk. system pamięci może rozpoznać dany przedmiot. Przypuszczalnie. jeśli.RYSUNEK 13-5 Długi Przedmiot Niebieski ROZWÓJ OBRAZÓW Centralne miejsce w uczeniu się zbieżności zajmuje organizacja cech percepcyjnych w wiązki oparte na ich skojarzeniach z ciągami działań. Rysunek ] 3-4 przedstawia możliwy schemat sensoryczno-motoryczny: zdarzenie . w miarę jak dziecko manipuluje otaczającymi je przedmiotami. nie wykonując równocześnie rzeczywistych czynności. Rozwój obrazów wewnętrznych.ruch ręki . W rzeczywistości.. które ono już zna. Kiedy powstanie już określony repertuar obrazów. nowe przedmioty muszą zostać włączone w istniejące struktury pojęciowe za pomocą procesów uogólniania i różnicowania. operując wewnętrzną wiązką informacji . Jest to pierwszy decydujący krok w nabywaniu wiedzy przez dziecko. Jest to pierwszy krok w kierunku myślenia ludzi dorosłych: wykonanie eksperymentu myślowego. że przedmioty zewnętrzne istnieją niezależnie od jego czynności. pierwsze pojęcia rozwijające się w mózgu niemowlęcia dotyczą przedmiotów z jego doświadczenia Początkowo jednak pojęcia te mogą mieć znaczenie jedynie w odniesieniu do jego własnych czynności (to znaczy wyłącznie znaczenie /notoryczne). Potrafi ono po raz pierwszy przewidzieć bieg zdarzeń. że w pierwszych rozwijających się u dziecka schematach sensorycznomotorycznych nie odróżnia ono cech percepcyjnych od samych czynności.. Stopniowo. jak i różnice w porównaniu z rzeczami. ale nie pojawiło się jeszcze oddzielnie pojęcie dotyczące potrzebnego do tego przedmiotu. Zdolność do organizowania informacji percepcyjnej na zasadzie jej zbieżności z reakcjami organizmu jest prawdopodobnie wrodzona. Piaget sugerował.? RYSUNEK 13-4 . Uczy się również odpowiadać na pytania: Co będzie. ale problemy związane z organizacją informacji percepcyjnej w sytuacji uczenia się ulegają zmianie.i zaczynają osiągać samodzielną egzystencję. zdolności.

Niektóre dzieci mówią. talerza z kaszką i lalki (oznaczającej mamę) znajdą się na jednej kupce. lodówki. jak się okazuje. kiedy nie ma innego wyboru. jaki to może mieć wpływ na zachowanie językowe (rozdział 12). Pod pewnym względem dorosły. to jego strategia polega na wybraniu jednej cechy i posługiwaniu sienią jako podstawą dokonywanego podziału. Teraz zapytajmy dziecko. Dysjunkcja jest znacznie trudniejsza (przedmiot powinien posiadać tylko jedną cechę: na przykład musi być albo czerwony. liczby i przestrzeni oraz prostego uogólnienia i prostej abstrakcji. W postępowaniu ze znanymi mu przedmiotami dziecko przejawia tendencję do grupowania ich zgodnie ze związkiem. niż oparte tylko na jednej cesze. Poza tym. W sumie jednak pewne cechy klasyfikującego zachowania się dziecka różnią się wyraźnie od odpowiednich cech w zachowaniu dorosłych. Dziecko nie opanowało jeszcze pojęcia zachowania masy. na przykład musi być równocześnie czerwony i duży). A nawet więcej. Dziecko w stadium przedoperacyjnym jest egocentryczne. która znajdzie zastosowanie w odniesieniu do wszystkich przedmiotów. inne zaś. że wody jest teraz więcej (jest wyższy poziom). jeżeli przedmiot jest czerwony. na jakich operacjach się koncentrują. Dziecko stara się skoncentrować uwagę na dominujących cechach danego zdarzenia. Jeżeli cechy muszą występować łącznie. jego uwaga zaś koncentruje się przede wszystkim na przedmiotach realnych. który znajdzie się w sytuacji eksperymentalnej dotyczącej kształtowania się pojęć. to wybiera i wypróbowuje nową regułę. poziom wody będzie tu znacznie wyższy niż poprzednio. Osoba dorosła. to musi być mały). aby ułożyło podobne obrazki na jedną kupkę. Dorosły tak nie postępuje. jakby wyobrażenie sobie zdarzenia miało właściwość realnego zaistnienia konkretnego zdarzenia: co się stało. czy między różnymi przedmiotami ułożonymi na jednej kupce istnieją wyraźne podobieństwa. a następnie sortuje systematycznie przedmioty zgodnie z przyjętymi kryteriami Dziecko jednak (w stadium myślenia przedoperacyjnego) zachowuje się zupełnie inaczej. jak też i tego. jakie reguły zostały już sprawdzone. a skoro jest niebieski. dziecko nie martwi się o to. Przypuśćmy. oprócz tych wszystkich ograniczeń (albo też jako ich nieunikniony wynik) proces myślenia dziecka jest nieodwracalny. z niewielką elastycznością lub też zupełnym jej brakiem. przedmiot powinien posiadać wszystkie cechy tej klasy. jedną wysoką i wąską. Najbardziej znanym przykładem nieodwracalności myślenia dziecięcego jest problem szklanki wody przedstawiony przez Piageta. dorośli uważają reguły klasyfikowania wymagające uwzględnienia równocześnie kilku cech przy selekcji za znacznie trudniejsze. zachowuje się dokładnie tak jak dziecko. bez konieczności odnoszenia się do pełnego zasobu dostępnej informacji. a następnie prosimy je. zazwyczaj wybiera jakąś cechę fizyczną albo też określoną kombinacje cech. Oczywiście. Najtrudniej nauczyć się pojęć. najwyraźniej nie potrafi ono przyjąć czy też choćby zrozumieć perspektywy innej osoby. nie można ich przekonać. Podobnie jak dziecko. że mniej (mniejsza szerokość). obwódką na jedną kupkę. Podobieństwa lub różnice cech fizycznych interesują je dopiero wówczas. które opierają się na zależnościach między cechami (na przykład. Dziecko w stadium przedoperacyjnym odpowie nam: nie. Rozwój w stadium operacji konkretnych można obserwować dając dziecku dwie . że ilość wody nie uległa zmianie. to nie jest w stanie powrócić do stanu wyjściowego. Obrazki: pieca. możliwe jest również tworzenie kupki obrazków związanych z podwórkiem czy gospodarstwem wiejskim. szeroką szklankę. różniące się między sobą określonymi cechami. kiedy badany ma wykonać zadanie bardziej złożone. Napełnijmy wodą niską. następnie piłeczkę z pomidorem (okrągłe). kiedy już się pojawiło przebiega systematycznie. to prosta koniunkcja cech wydaje się najłatwiejsza (aby należeć do danej klasy. Dorośli starają się raczej odnaleźć jedną regułę. Operacje konkretne Około 7 roku życia dziecko wchodzi w stadium operacji konkretnych. Myślenie dziecka jest jeszcze ciągle ograniczone konkretnymi sądami o przedmiotach. Mimo to w tym stadium myślenie dziecka pozostaje związane z konkretnymi przedmiotami i zdarzeniami. W sytuacji. Wygląda to tak. Tak więc może on układać obrazki z czerwona. brak mu prawdziwego pojęcia abstrakcji. i zaczyna się powtarzać. że jeden wymiar (szerokość) może być kompensowany przez inny (wysokość). aby podzielił i ułożył obrazki na dwie kupki według dowolnie przyjętej reguły. ale wiąże się również ściśle ze zdolnością do uczenia się dziecka przez komunikowanie się z innymi ludźmi albo poprzez myślowe przedstawienie danej sytuacji z innej perspektywy niż własna. a z niebieską-na drugą. Niektóre z widocznych osobliwości dotyczących zachowania dziecka w zakresie tworzenia abstrakcji i uogólnień możemy zauważyć obserwując jego zachowanie klasyfikujące. to musi on być duży. Inaczej mówiąc. czy w drugiej szklance jest tyle samo wody. Następnie na oczach obserwującego nas dziecka przelejemy wodę do wąskiej szklanki. że mechanizmy indukcyjne dziecka operują zazwyczaj tylko ograniczonym zakresem dostępnej informacji. jednak bez względu na to. Dziecko może zgrupować rakietkę i piłeczkę (ponieważ gra nimi). Ponadto wyobrażanie sobie ciągu czynności. Teraz już pojęcie zachowania masy nie sprawia mu kłopotu i dziecko szybko rozwiązuje próbę ze szklanką wody. Jeśli poprosimy studenta. ale dysponuje ono bogatym arsenałem metod myślenia: opanowuje zasady manipulacji. krok po kroku. może on zapomnieć. jego wewnętrzne przedstawienia myślowe koncentrują się wokół samego siebie. w wąskiej szklance nie jest tyle samo wody. albo duży). ile było w pierwszej. Mówiliśmy już o tym. a w końcu pomidor z różą (czerwone). Najważniejsze w tym. w odróżnieniu od dorosłych.Początkowo jednak dziecko ma ograniczoną zdolność do interioryzacji zdarzeń Ogranicza się przede wszystkim do konkretnych czynności: nie potrafi tworzyć abstrakcji czy uogólnień. to się nie odstanie. Weźmy dwie szklanki. mając do rozwiązaniu takie zadanie. Chociaż dziecko może sobie wyobrazić wynik pewnego ciągu operacji. Ponadto. że pokazujemy dziecku serię obrazków przedstawiających różne przedmioty. jest to. zadowala się ono istniejącą w danym momencie zgodnością w doborze przykładów. który nic odpowiada danemu kryterium. w jaki łączy je wspólna sytuacja zewnętrzna. drugą szeroką i niską. Jeżeli pojawi się obrazek. Nauczyło się prawa zachowania masy.

które wystąpiły w danej chwili. Ciągle jeszcze egocentryczne (choć w mniejszym stopniu). Może posługiwać się konkretnymi pojęciami. stawiania hipotez dotyczących nowych możliwości oraz manipulowania nimi za pomocą symboli. co z tego wyniknie. Operacje formalne Rozwój implikacji. Uczy się aktywizowania schematów sensoryczno-motorycznych w myśli. że masa wałeczka nie uległa zmianie. odwracalności i kompensacji. opanowuje umiejętność posługiwania się rozumowaniem logicznym i wycia. Tabela 13-1. ciągle ograniczone do możliwych realnych zdarzeń. gania wniosków i zaczyna przejawiać rozumowanie abstrakcyjne. że objętość jest inna I dopiero po upływie 11-12 lat stabilizują się wszystkie trzy pojęcia. hipotetyczne. Uczy się stałości przedmiotów : czynności. czego szukać. Operacje konkretne Pojawia się zdolność do rozumowania logicznego. bez wykonywania odpowiednich czynności .identyczne wielkością i ciężarem kulki plasteliny. Mogą one pomóc w wyodrębnianiu krytycznej informacji. Operacje formalne W końcu. Kiedy pojawiają się wewnętrzne struktury. ale zmieniły się objętość i ciężar. poczynając od samego wyobrażenia celu. Piageta) Wiek dziecka w przybliżeń tu (lata) 0-2 Opis Rozwój sensoryczno-motoryczny Rozwój schematów sensoryczno-motorycznych. Okresy rozwoju umysłowego dziecka (według J. jakie korzyści daje możność posługiwania się reprezentacją wewnętrzną. Jedną z kulek należy rozwałkować n długi wałeczek. Wewnętrzne schematy sensoryczno-motoryczne mogą pełnić rolę selektywnego filtra dla uwagi i spostrzegania: podpowiadają człowiekowi. ale sądzi. w jakim stopniu ich aktualne reakcje są uzależnione od antycypacji przyszłych zdarzeń. które byłyby odpowiednie dla ich osiągnięcia. We wczesnych latach dorastania doskonalą się jego możliwości językowe. W ciągu pierwszych dwu lat życia dziecko rozwija inteligencję -ensoryczno-motoryczną. procesy myślowe uniezależniają się od środowiska. Przy wewnętrznej reprezentacji świata nie jest już konieczne wykonywanie czynności wyłącznie po to. 2-7 7-11 11-15 pomoc dla procesów umysłowych wyższego rzędu. Ogranicza się do konkretnych czynności związanych ze zdarzeniami. Zapewne są zdolne do tworzenia względnie złożonych łańcuchów czynności. Myślenie wymaga zdolności do umysłowego symulowania całego scenariusza danej sytuacji. Operacje są egocentryczne. MYŚLENIE Wstępnym warunkiem zdolności do myślenia jest tworzenie wewnętrznych reprezentacji zdarzeń zewnętrznych. kierują jego badaniem dostępnych cech środowiska oraz wykrywaniem cech brakujących. Badając zachowanie dorosłych związane z rozwiązywaniem problemów (rozdział 14) i podejmowaniem decyzji (rozdziały 15 i 16). Rozważmy. Człowiek myślący może zacząć od jakiegoś pożądanego dlań celu i. jednak trudno stwierdzić. Warunki brakujące można rozpatrywać jako podcele prowadzące do poszukiwania metody wykrywania schematów sensoryczno-motorycznych. jest zdolne do myślowego sprawdzania hipotez. Te same podstawowe zdolności niezbędne dla rozwoju i symbolicznego przekształcania schematów sensoryczno-motorycznych są ważne na wszystkich poziomach myślenia. gdy zdarzają się pomyłki. przekonamy się. Około 9 roku życia rozpoznaje ono. W znacznej większości zwierzęta i dzieci w wieku poniżej 2 lat wydają się polegać na próbnym działaniu po to. Procesy związane z organizacją i strukturalizacją informacji percepcyjnej w postaci schematów sensoryczno-motorycznych stanowią nieoceniona . Oczekiwania mogą tu odgrywać główną rolę nawet wtedy. Czy organizmy niższe mają zdolność planowania? Nie wiemy tego dokładnie. pojawiające się w toku rozwiązywania problemu. sądów logicznych. niezbędnej do Inteligentnego wyboru nowych czynności w wypadku. kiedy stare nie doprowadziły do pożądanego wyniku. że odkryje w ten sposób możliwe czynności prowadzące do celu oraz warunki wymagane do jego osiągnięcia. poczynając od około 11 roku życia dziecko wkracza w ostatnie stadium na drodze do pełnego opanowania całego bogactwa logicznego myślenia. Myślenie przedoperacyjne Początki rozwoju języka. posuwając się wstecz w obrębie swoich struktur wewnętrznych. Rozwijają się pojęcia stałości. Ogranicza się jedynie do operacji dotyczących świata otaczającego. nie potrafią zaś wypracować określonej strategii osiągania odległego celu. W 7-8 roku życia sądzi ono. aby określić jej wyniki.możliwe są eksperymenty myślowe. mieć nadzieję. ciężar i objętość wałeczka zmieniły się. abstrakcji. Cały ciąg zdarzeń może być antycypowany dzięki symulacji umysłowej: symulacja umysłowa jest istotą myślenia. przejawiając wówczas jedynie początki rzeczywistej planowej Jziałalności. pojawiają się operacje logiczne. że masa i ciężar nie uległy zmianie. że rozwiązywanie sytuacji problemowych obejmuje szeregi realnych i umysłowych działań i ich skutków oraz różne punkty wyboru. aby zaobserwować. Przed 7 rokiem życia (przed operacjami konkretnymi) dziecko sądzi ż masa. nieodwracalne.

. jak ocenia swoje postępy. białe zaczynają i dają mata w pięciu ruchach? Co robiłeś 16 miesięcy temu? Graf rozwiązywania problemu Stany wiedzy Graf zadania DONALD+GERALD Cofanie się STRATEGIE ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW Poszukiwanie rozwiązań Wybór operatorów Ograniczenia metody analizy protokołów STANY WEWNĘTRZNE A STANY ZANOTOWANE W PROTOKOLE Heurystyki Gra w szachy problemy te mają dobrze określone atrybuty: określony cel. kiedy zbliża się do rozwiązania. zamieszczonego we wczorajszej gazecie. jak: zachowanie poszukiwawcze oparte na oczekiwaniu celu. jakie stosuje reguły. Problemy mogą należeć do dwu szerokich klas: problemy dobrze określone oraz problemy źle określone. od którego należy zacząć. to analiza jakiegoś problemu. czy proces rozwiązywania problemu zmierza w prawidłowym kierunku. A zatem: . Jak najlepiej dojechać na drugi koniec miasta. Ułatwi bowiem nasz wywód. jakie wybiera strategie. które będziemy omawiać. jak ludzie rozwiązują abstrakcyjne problemy pojęciowe. W rozważaniach nad inteligencją sensoryczno-motoryczną omawialiśmy takie pojęcia. jak tworzy swój wewnętrzny model problemu. prześledzenie całego łańcucha schematów sensoryczno-motorycznych w celu wykrycia końcowego efektu jakiegoś ciągu czynności. Chcielibyśmy zrozumieć. Naszym celem jest zrozumienie procesów zachodzących u człowieka. rozpoczęcie od tego celu końcowego i posuwanie się w myśli wstecz jako metoda zbudowania planu pozwalającego na osiągnięcie tego celu. ANATOMIA PROBLEMU Być może. . Formułowaliśmy już wcześniej niektóre podstawowe zasady zachowania dotyczącego rozwiązywania problemów. najlepszy sposób. Stworzyć dzieło sztuki o nieprzemijającej wartości. jeżeli wszystkie główne ulice są zamknięte dla ruchu w związku z odbywającym się festynem? Jakie jest rozwiązanie problemu szachowego. gdy zajmuje się on rozwiązywaniem określonego problemu.14. Chcemy dowiedzieć się. Jednakże częściej mamy do czynienia ze źle określonymi problemami. Teraz wykażemy. . Zrobić coś ważnego w życiu. Wyreżyserować najbardziej znaczący film stulecia. Badaliśmy. w jakim stopniu strategie te stosowane są do rozwiązania praktycznych problemów środowiska. Rozwiązywanie problemów ANATOMIA PROBLEMU Protokoły Protokół rozwiązywania problemu DONALD+GERALD Analiza £o właściwie trzeba zrobić. W dobrze określonym problemie mamy jasno sformułowany cel. MECHANIZMY MYŚLENIA Reguły a fakty Podprogramy Pamięć krótkotrwała Liczenie w pamięci Mamy pełne podstawy. aby rozwiązać problem? W rozdziale tym zbadamy strategie i procedury stosowane przez ludzi. że te same procedury pojawiają się w badaniu tego. . jeśli będziecie mieli jakiś pogląd na kolejne kroki i operacje. Zajmo- . Spróbujcie rozwiązać problem przedstawiony poniżej. aby skoncentrować nasze badania na problemach dobrze określonych. określony sposób pozwalający ocenić. . Rezultaty tych badań powinny znaleźć zastosowanie w odniesieniu do wszystkich zachowań związanych z rozwiązywaniem problemu źle lub dobrze określonego.

na które on odpowiedział „Jedną wartość numeryczną"). nawet jeślj wyda się Wam. dla siebie. Badany ten po raz pierwszy próbował rozwiązać problem U1^' typu1. zatem T wynosi zero. że badany nie podchodzi do problemu prosto i bezpośrednio. czy nie ma gdzieś jeszcze T. otrzymał podobną instrukcję jak Wy. zatem T wynosi zero. W wyrażeniu tym wykorz\ stano dziesięć liter. Zadanie polega na tjm. Pełny zapis protokołu werbalnego osoby badanej zawiera około 2200 słów wypowiedzianych w ciągu 20 minut rozu u r wania problemu. nie 5. aby opisywał na głos to. • ): '/ Problem ten. nie da się obserwować bezpośrednio. że mogę wpisać 5 z drugiego końca. Tak więc. gdy nie uda się Wam go rozwiązać. Och. wypowiadajcie wszystkie myśli. Zobaczmy. Prosimy o mówienie wszystkiego. co robi. Badany startuje energicznie. najważniejszą rzeczą w dokon\. notujcie to. prosząc go na przykład. Zato jest jeszcze jedno D. Badany był studentem Camegie-Mellon University. co robi. czy rozwiążecie ten problem. to razem zero. które przyjdą Wam do glmu w trakcie rozwiązywania. jakie rodzaje operacji umysłowych wykonują ludzie u. Dwa L równe są jednemu R. Wpisuję: 5 i 5. Patrzę na lewą stronę zadania. Jest to problem typu szyfru arytmetycznego. Więc są dwie litery D i każdej z nich odpowiada 5. do czego one prowadzą. miał on za zadanie głośno myśleć w trakcie poszukiwania rozwiązania. oraz. z których każda odpowiada określonej cyfrze. Oczywiście. W rzeczywistości nie jest istotne. kiedy usiłuje rozwiązać problem. co uznacie /a stosowne. aby dla każdej litery odnaleźć odpowiadającą jej cyfrę. Spójrzcie na protokół. jego analiza i wszelkie cytaty pochodzą z pracy Newella (1967). (Zamiast zero wstawiamy znak 0. że R powinno być liczbą nieparzystą. Przeanalizujemy małą część protokołu werbalnego jednej z osób badanych. możliwe.s/c/c na głos w toku Waszej pracy. Jeżeli będziecie mieli ochotę coś zapisać. to razem zero. dostarczają one niezmiernie użytecznej informacji wstępnej o procesach malenia zachodzących w trakcie rozwiązywania problemu. mam dwa A i dwa L. Oczywiście. A zatem R może być równe 1 lub 3. gdzie dodawane są E+O. czy też nie. Raczej gromadzi on informacje i sprawdza rozliczne •'ipotezy. jeżeli musiałbym przenieść 1 z poprzedniej kolumny. tam. o czym myślicie próbując rozwiązać tni problem. 7 lub 9. A/y. Poświęćcie temu problemowi chociaż 5 minut. myślę. jaką można tu przyjąć takuk . że najlepszy sposób rozwiązania tego problemu to wypróbowanie różnych możliwych rozwiązań. Często zapuszcza się w ślepy zaułek i • ycofując się próbuje nowej drogi. Ludzie wykonują własne operacje myślowe po cichu. jakie podjąć decyzje nawet wówczas. protokół werbalny. trakcie rozwiązywania problemu. gdzie sumuje się D+G. ponieważ są dwa L . To znaczy. wanej tu analizie jest odkrycie. a D równa się 5. Tekst ten będzie dla nas materiałem do analizy. (Tu nastąpiła dłuższa przerwa i eksperymentator zapytał „O czym teraz myślisz?) Teraz G-ponieważ R to liczba nieparzysta.wanie się tym problemem pozwoli Wam zorientować się. Mamy tu dziesięć różnych liter i każda z nich ma jedną wartość numeryczną. mimo trudności w interpretowaniu tych protokołów. Tak więc myślę. która próbowała rozwiązać problem DONALD plus GERALD. Możliwe. Jakie prawidłowości możemy w nim dostrzec? Pierwsze wrażenie z protokołu jest takie.-każda para w jednej kolumnie-aha-i R-trzy R. Pamiętajcie. że można to tu wpisać. tak aby po zastąpieniu liter cyframi działanie arytmetyczne dało prawidłowy wynik. nie. DONALD łGERALD ROBERT D=5 protokół rozwiązywania problemu DONALD+GERALD Każda litera ma jedną i tylko jedną wartość numeryczną (Pytanie to skierowano do eksperymentatora. i . że T jest równe 0. nie ma. a 1 to liczba nieparzysta. wynika stąd. czy nie. \naliza. że zostawię to na chwilę. że trzeba tu jeszcze dodać 1. ustalając. czy jest to najłatwiejsza droga. od '• ' "•izu odkrywając. W rezultacie otrzymujemy dosłowny zapis jego zwerbalizowanych procesów myślo w\ ch. 1 ' • . Jeden ze sposobów pr/e/w\ciężenia tej trudności polega na skłonieniu człowieka do ujawnienia tych procesów. Więc są dwie litery D i każdej z nich odpowiada 5. Wpisuję 5 i 5. przenoszę 1 do drugiej kolumny. Protokoły Pierwszym krokiem w badaniu jakiegoś zjawiska jest obserwacja związanego / nim zachowania. Nie.a suma dwu jednakowych liczb daje zawsze liczbę parzystą. aby nie było "omyłek z literą O). Myślę. że można to tu wpisać. to G powinno być liczbą parzystą. Oczywistą trudność w badaniu rozwiązywania problemów przez człowieka sprawia fakt. że wiele z tego. Dalej. Nie jestem jednak pewien. że nie czynicie postępów.

Dalej mam dwa A i dwa L-każda para w jednej kolumnie i R-trzy R. Sama dedukcja zaczyna się dopiero od Sierdzenia: Są dwie litery D i każdej z nich odpowiada 5. gdzie da się zastosować w zadaniu wiedzę o tym. Początkowe wypowiedzi osoby badanej dotyczą po 'tostu weryfikacji. to rozbicie tego końcowego celu na pewną liczbę małych kroków. Opis ten można również odnieść do szerokiego wachlarza problemów i zadań poznawczych. Operuje swą n-yjściową wiedzą dodając do niej stwierdzenia dotyczące problemu.Następnie patrzy. Zna on ogólny cel. Oczywiście. jakiego Ypu strategie mogą być przydatne w rozwiązywaniu danego problemu? Skąd wie. Podobne ogólne zasady odnajdujemy w sensoryczno-motorycznym rozwiązywaniu problemów praktycznych. stosując odpowiednie reguły lub strategie. Po dłuższej przerwie badany jednak rezygnuje z tej drogi. że każda z nich dostarczy mu określonej informacji. wynika stąd. Teraz G . Ale w przedstawionym opisie jest na razie wiele niejasności. 14-1). zatem T wynosi zero. i» jest równe 5. nie ma. kiedy zastosuje on określoną operację do określonego nowego faktu. czy też zaprowadzi go w ślepą uliczkę? Aby móc odpowiedzieć na te pytania. a operację związaną z przechodzeniem z jednego stanu wiedzy do drugiego w postaci >trzałki (rys.a suma dwu jednakowych liczb daje zawsze liczbę parzystą.. To się nie udało. jaką badany dysponuje w danym momencie. aby ukazać pewne ogólne schematy w zachowaniu badanego w czasie rozwiązywania problemu. czy nie ma gdzieś jeszcze T? Nie. ponieważ są dwa L. . Ta krótka analiza pierwszych pięciu minut protokołu wystarcza. To znaczy. Opis jego zachowania w trakcie rozwiązywania problemu powinien uwzględniać to stopniowe przechodzenie od jednego do drugiego stanu wiedzy. mając nadzieję. Zobaczymy. Jedne strategie przynoszą efekty i liczba danych ciągle wzrasta. potrzebna jest procedura doskonalsza od analizy protokołu. Następnie przystępuje do sukcesywnego sprawdzenia różnych prostych strategii. czy rozumie reguły zadania. h każdym razem. badany odnajduje nowy obiecujący punkt wyjścia ze względu na możliwość rozwiązania problemu. że T równa się [) •. że R jest liczbą nieparzystą i czy daje to jakieś informacje o G. jaką musi przejść osoba badana poprzez kolejne stany wiedzy.. a I to liczba nieparzysta. potrzebna jest metoda pozwalająca na przedstawienie zachodzących tu zdarzeń. Aby to "lustrować. Stara się znaleźć T. jakby sprawdzając swój wywód: . że R jest liczbą nieparzystą. nie 5. Użyteczną techniką jest zastosowanie obrazu wzrokowego sekwencji operacji wykonywanych w czasie rozwiązywania problemu. t Graf rozwiązywania problemu Protokoły werbalne są dosyć niewygodne do analizy. powróćmy znów do protokołu zadania DONALD+GERALD. Operacja RYSUNEK 14-1 Stany wiedzy Teraz protokół możemy przedstawić jako zbiór kwadratów. to G powinno być liczbą parzystą.ponieważ R to liczba nieparzysta. zmienia się stan jego wiedzy. połączonych strzałkami 'pisującymi drogę. metoda rozwinięta przez Allena Newella z Carnegie-Mellon University (patrz Simon i Newell. ponownie wraca do tej sprawy. W celu dokładniejszego zbadania procesu rozwiązywania problemu. Odnotowawszy już ten fakt. 1971). że R powinno być liczbą nieparzystą. Co się kryje za procesem rozbijania na kolejne proste kroki w toku osiągania końcowego celu? Skąd osoba badana wie.. przyczyna jest oczywista: nic ma sposobu na wybranie spośród wielu kandydatów odpowiedniej wartości dla R. Pierwsza rzecz. Ponownie powraca do myśli. "'((/zadania DONALD+GERALD. Dwa L równe są jednemu R. Cała informacja o problemie. nazywa się stanem jego wiedzy. a D równa się 5. przenoszę 1 do drugiej kolumny. Na podstawie analizy protokołu stwierdziliśmy. że badany stopniowo gromadzi informację o problemie. że mogę wpisać 5 z drugiego końca. Inne strategie wyraźnie nie funkcjonują: w takim wypadku badany rezygnuje z nich i próbuje innych sposobów. który stara się osiągnąć.. wiele pytań bez odpowiedzi. a co z Dl Za to jest jeszcze jedno D. Sumy wiedzy. 7 lub 9. czy zastosowana w jaiiytn momencie strategia pozwoli na osiągnięcie celu. jaką konkretną strategię najlepiej zastosować w danej chwili? Skąd wie. Jedną z technik przydatną do tego celu jest graf rozwiązywania problemu. jaką robi. Chociaż doszedł już do wniosku. Ale tym razem posuwa się w analizie nieco dalej i konkretyzuje listę możliwych liczb: A zatem R może być równe 1 lub 3. \a naszym diagramie stan wiedzy przedstawimy graficznie w postaci kwadratu.

druga kończy się powodzeniem. gdzie konkluduje. to jednak w sytuacji przedstawionej w stanie 10 odpowiada aktualnemu stanowi wiedzy osoby badanej (patrz rys. aby nie było pomyłek z literą O. czytamy: Oczywiście. a w stanie 8 metodycznie sprawdza wszystkie Hczby nieparzyste.Badany w sposób oczywisty przetwarza informację zawartą w tej kolumnie. wnioskuje.) Czy osoba badana wie również o tym. 7 lub 9. Na grafie (rys. Osoba badana milczy. wykonuje tę pracę metodycznie. RYSUNEK 14-2 Kilka następnych twierdzeń z protokołu koncentruje się na zapisie danych. co przedstawia rysunek 14-2.każda para w jednej kolumnie . W stanie 7 badany ponownie powraca do faktu.trzy R. a D jest równe 5. 14-6). mówi: Dwa L równe są jednemu R. że D = 5) do nowego stanu. że R jest liczbą nieparzystą. że proces ponownie się cofa. Stan 6 . że R jest liczbą nieparzystą. Prowadzi ją to do tego punktu rozważań. Nazwijmy tę operację przetwarzaniem kolumny 1 (Ponumerujcie sześć kolumn zadania.ponieważ R to liczba nieparzysta. przenoszę 1. znajduje kolumnę zawierającą D. że G musi być liczbą parzystą.a suma dwu jednakowych liczb daje zawsze liczbę parzystą.. Następnie mamy próbę znalezienia innych kolumn. tym razem badany przechodzi do kolumny 6 i wychodząc z założenia. w których znajduje się T lub D. RYSUNEK 14-5 RYSUNEK 14-3 Teraz osoba badana decyduje się znów na to. Jednakże RYSUNEK 14-4 . przy stanie 5. (Zamiast zera wstawiamy znak 0.. że R = 5. w której występuje D+D = T. które do tego momentu osoba badana zebrała. zaś ostatni. Chociaż dedukcja ta nie jest prawidłowa. jakie możliwe wartości dla R zostały wykorzystane. gdzie warto zacząć przetwarzać kolumnę 2. że R jest liczbą nieparzystą. W efekcie przechodzi od stanu wiedzy 4 do stanu 5. licząc od prawej do lewej.. Cofanie się. Pierwsza operacja poszukiwania nowej kolumny z (T) nie przynosi sukcesu. Jak do tej chwili nasz graf ma dwa stany wiedzy. a następnie dopiero odrzuca możliwość. że kiedy już badany generuje liczby kandydujące do R. 14-5) ten ruch cofania się przedstawiony jest w ten sposób. Wybiegając jednak nieco w przód. to G powinno być liczbą parzystą. aby mówiła dalej. Nie pomija jednak zwyczajnie takiej ewentualności. że T = 0. że strzałka do następnego stanu 6 przechodzi od stanu 4. w tym celu wraca do stanu 4 i wypróbowuje nowe podejście. stanu 2. nie 5. Początkowo. Prowadzi nas to do stanu 10. próbując najpierw z kolumną 3. Teraz G . dodany diagram został zacieniowany). że R powinno być liczbą nieparzystą. a D równa się 5. A więc najpierw po prostu wytwarza. Następna partia zapisu ilustruje trudności. ponieważ są dwa L . Oczywiście.t o po prostu ten sam stan co stan 4. jakie ma eksperymentator sporządzający protokół.. Widzimy raczej. Ale teraz decyduje się na ustalenie wartości liczbowej litery R. a zatem badany wie o tym. Teraz osoba badana cofa się do stanu uprzednio osiągniętego. Dalej mam dwa A i dwa L . aby sprawdzać nowe kolumny. Zauważcie. kiedy wie również. nie wykluczając wartości wykorzystanych uprzednio. A zatem R może być równe 1 lub 3. a 1 to liczba nieparzysta. a potem z 2. że należy dokonać przeniesienia do następnej kolumny 2? Do tego momentu nie ma o tym wzmianki w protokole. wynika stąd. . przenoszę 1 do drugiej kolumny.i R . W rezultacie nie mamy pewności. Graf rozwiązywania problemu posunął się nieco jak na rysunku 14-3 (na rysunku stare stany wiedzy są niezacieniowane. tylko w późniejszym czasie. Zwróćcie uwagę na ciąg czynności. Postęp ten został pokazany na rysunku 14-4. a więc eksperymentator musi się włączyć i poprosić ją. Operacja ta posuwa badanego od początkowego stanu wiedzy (kiedy wie.

jednak ogólna struktura jego zachowania w toku rozwiązywania problemów jest zawsze podobna. gdzie sumuje się D+G. ile jest to Wtr/ebne. nim rozwiązaliście tę. Analizując cały protokół dostrzegamy te same prawidłowości. RYSUNEK 14-6 >TRATEGIE ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW Jeśli łamigłówka. Przedstawia graficznie niieszaninę sukcesów i pomyłek typowych w rozwiązywaniu każdego problemu. że zostawię to na chwilę. którą rozwiązaliście potem. Oczywiste jest. kiedy dany ciąg operacji doprowadzi go do martwego punktu. Poszukiwanie rozwiązania w kierunku : Stosowanie grafu. nim rozwiązaliście tę. była trudniejsza aniżeli łamigłówka. Odpowiedni fragment grafu rozwiązywania problemu przedstawiony został na rysunku 14-6. Patrzę na lewą stronę zadania. cofając się. którą rozwiązaliście przedtem. przechodząc tym samym do nowego stanu wiedzy. Przedstawia informację nagromadzoną do tego momentu. która kończy się na stanie 12. Ten krótki fragment analizowanego protokołu ilustruje metodę rozłożenia 1 graficznego przedstawienia kolejnych kroków prowadzących do rozwiązania problemu. osoba badana zużyła na wykonanie tego zadania 20 minut2. jeżeli musiałbym przenieść 1 z poprzedniej kohiinn>. szybko ugrzęźniemy w •o skomplikowanej strukturze lingwistycznej. że konkretne reguły stosowane przez badanego zależą przede wszystkim od rodzaju problemu. Przechodzimy kolejno przez wszystkie poziomy nie powtarzając żadnego z nich aż przejdziemy przez ł «\stkie idąc zawsze z lewa na prawo.gysunek 14-7 przedstawia w formie schematycznej graf całego protokołu rozwiązywania problemu. wracamy do lewego krańca następnej linii i znów posuwamy się poziomo w Prawo. dość szybko przychód/i mu dn głowy. Badany przekształca problem ogólny na szereg prostych podcelów i podproblemów. nie zajmując się już wartością G. następnie z powrotem do następnej linii poziomej i tak dalej. pełna analiza zawiera nieco ponad 200 przejść między kolejnymi stanami wiedzy. jak rozwiązaliście łamigłówkę. możliwość że G niekoniecznie musi być liczbą parzystą.k-> nad kolumną 6. drogą prób i błędów. sprawdzając skuteczność różnorodnych operatorów. W wypadku powodzenia zdobywa nową informację. Reguta brzmi: Przechodź wszystkie punkty grafu idąc na prawo do "Olka. możliwi1. Kiedy dojdziemy do końca. Osoba badana najwidoczniej dysponuje niewielkim zasobem różnych strategii. Jeżeli jednak czniemy po prostu analizować zdanie od początku do końca. Do opisu jego zachowania wprowadzone zostały takie pojęcia. Och. tx trzeba tu będzie jeszcze dodać 1. nie. stany wiedzy i operatory. Badany przechodzi od jednego stanu wiedzy do drugiego usiłując zastosować jedną z operacji wybranych z niewielkiego zbioru. Czytając grafy zawsze zaczynamy od lewej górnej klatki i posuwamy się poziomo w Wiwo. 1969) Ostateczny cel tej zagadki jest jasny: podanie odpowiedzi tak lub nie. które wielokrotnie powtarza. rozłożenia tego procesu na serię małych kroków. jak: cele. . Posuwa się okrężnie. tam. na ile te terminy znajdą zastosowanie w odniesieniu do rozwiązywania problemów w ogóle. którą rozwiązaliście przedtem nim rozwiązaliście tę. jednak do opisania ich wystarczyły zaledwie cztery różne operacje. To ostatnie stwierdzenie wskazuje. W każdym momencie osiągnięty postęp stanowi sumę stanów wiedzy. którą rozwiązaliście przedtem. to czy łamigłówka. że osoba badana chce ponownie przystąpić do pr. Na tym zakończymy analizę fragmentu protokołu. Graf rozwiązywania problemu jest jedną z metod podziału etapów rozwiązywania problemu. Ta ogólna forma analizy i schemat zachowania się wydają się możliwe do zastosowania w bardzo różnorodnych sytuacjach problemowych. Powtórz czytanie grafu tyle razy. następnie decyduje się raz jeszcze na cofnięcie się. Myślę. uznając możliwość przeniesienia. była od niej trudniejsza czy też nie? (Restle. Zobaczymy. aby zacząć od nowa. gdzie dodawane są E4O.

Źródło: Simon i Newell (1971). Teraz już problem jest wręcz tanalny: Jeśli łamigłówka B była trudniejsza aniżeli łamigłówka A. Zgodnie ze stosowanymi zasadami podstawienia łamigłówka poprzedzająca A to łamigłówka B. którą rozwiązaliście przedtem nim rozwiązaliście łamigłówkę A frazą „łamigłówka B". A co będzie. po prostu jróbować zrozumieć każdą frazę zdania. A zatem odwracając stosunki otrzymamy wariant. Po tym podstawieniu mamy nową wersję tekstu zadania: Jeśli łamigłówka B była trudniejsza aniżeli łamigłówka. Fraza ta odpowiada oczywiście frazie ta łamigłówka. to czy łamigłówka. była trudniejsza aniżeli łamigłówka. to czy łamigłówka B była trudniejsza niż łamigłówka A? 238 stanów RYSUNEK 14-7.^ przodu nie daje efektu. . jak rozwiązaliście łamigłówkę B". tj. Tak więc frazę „łamigłówka.a następnie ^stanowić się. Jeśli łamigłówka. to czy łamigłówka B była trudniejsza niż łamigłówka A? Jeszcze jedna fraza w tekście wymaga interpetacji: „łamigłówka. Nie ulega wątpliwości. którą rozwiązaliście przedtem. Określamy ją konkretnie łamigłówka A. z którymi . którą rozwiązaliście potem. nim rozwiązaliście łamigłówkę A. Każdą frazę dotyczącą danej iaaadki zastępujemy zatem odpowiednią literą. jak rozwiązaliście łamigłówkę. jeśli przyjmiemy odwrotną. Zastępujemy we wszystkich przypadkach frazę „łamigłówka. aby osiągnąć cel. od tyłu. jak rozwiązaliście łamigłówkę B. którą rozwiązaliście przedtem. drogę „oszukiwań? Zacząć od sformułowania celu . nim rozwiązaliście łamigłówkę A.nacznie łatwiej sobie poradzić. podstawiając odpowiednie oznaczenie. A więc. którą rozwiązaliście przedtem nim rozwiązaliście łamigłówkę A. jak np. litery alfabetu. którą rozwiązaliście potem. ta = ta łamigłówka = łamigłówka A. można przyjąć taki podcel. czy też nie? Wyszło nieźle: spróbujmy jeszcze raz tej samej metody. którą rozwiązaliście potem jak rozwiązaliście łamigłówkę B". była trudniejsza niż łamigłówka A. którą rozwiązaliście potem. należy zastąpić frazą „łamigłówka A". Na przykład. że najlepsza w :Vm wypadku będzie strategia polegająca na rozbiciu zdania na podcele.odpowiedzieć tak lub n i e . czego potrzeba. przekształcamy tekst zagadki w nowy. to łamigłówka A. bardziej zrozumiały. Jaki operator okaże się dobry do osiągnięcia go podcelu? e Jeden sposób polega na wprowadzeniu w miejsce różnorodnych zagadkowych sformułowań takich oznaczeń. w którym łamigłówka następująca po łamigłówce B.

Woda po prostu zaczyn•! płynąć w dół po pochyłości: wyłącznie rzeźba powierzchni ziemi określa dokładną drogo przepływającej wody. jeżeli sawet analogia ta jest dość odległa. a w najlepszym wypadku aż do punktu wyjścia. Algorytm to zbiór reguł. Reguły mnożenia stanowią swoisty algorytm: jeśli będziemy je stosować właściwie. •jra w szachy. Określony zostaje podcel i czynione są próby jego rozwiązania. Jest to jeden z przykładów zastosowania strategii analizy środków-celów. że jeden z nich gwarantuje uzyskanie prawidłowego wyniku. takie proste poszukiwanie do przodu nie dało rezultatu Inne podejście to zaczynać od końca. Proces ten jest podobny do rzeki tworzącej meandry na zboczu góry. !. bezpośrednich kroków. Problem polega na odnalezieniu odpowiedniego operatora . często z nadzwyczajnym powodzeniem. Heurystyki wchodzą w grę w każdej skomplikowanej sytuacji rozwiązywania problem . W wypadku problemu z łamigłówkami celem było zrozumienie poszczególnych fraz zdania. Analiza środków-celów jest użyteczna przy ocenie wartości danego operatora dla rozwiązania zadania. Podręczniki gry w szachy nie dostarczają przepisów gwarantujących •Ograną. Matematyk Polya (1945) uważa.środka który zmniejszałby istniejącą rozbieżność. Musimy jasno rozumieć cel. jeśli są ściśle :ir/estrzegane. aby ignorować oczywiste różnice. . a ich wartość opiera się na ich efektywności w rozwiązywaniu poprzednich problemów. Dla wielu bardziej skomplikowanych i zarazem bardziej interesujących problemów nie znaleziono odpowiednich algorytmów rozwiązania. Pojawia się tu jedna z najskuteczniejszych strategii: analiza środków-celów {means-ends analysis). Inaczej mówiąc. Niezmiernie ważna metoda heurystyczna polega na odnajdywaniu analogii między Janym problemem a innymi problemami ze znanym rozwiązaniem. a jednocześnie pewnego sprytu. są to procedury lub wskazówki. że poszukiwanie od początku do końca dokonuje się za pomocą prostych. właściwych operatorów. W poszukiwaniu w kierunku odwrotnym postęp dokonuje się małymi krokami.ióre doprowadzą do rozwiązania. Ważnym aspektem tego faktu jest to. W analizie tej pożądany podcel ( w tym wypadku najbliższy podcel) jest porównywany z aktualnym stanem wiedzy. Po dokładnym ustaleniu tego kroku. gdzie w ogóle jej nie ma.Poszukiwanie rozwiązań Omawiany przykład wskazuje na nowe strategie. . który został podany w sformułowaniu danego problemu. ustalić niezbędne warunki oraz dane. 1962). czy przyniosła nam ona jakikolwiek postęp. W tej szczególnej łamigłówce o łamigłówkach. Ale żadna z tych taktyk nie mówi nam. Większość problemów wymaga obrania kierunku poszukiwań <|( przodu". ]^i\tak. Istnieje oczywiście niebezpieczeństwo doszukiwania < analogii tam. jakie stosują ludzie próbujący rozwiążą • określone problemy. które. Różnica między nimi jest teka.\le sedno sprawy polega na obmyśleniu odpowiedniego planu. Heurystyki są bardziej podobne do reguł taktycznych. jaki poprzedzający krok należy uczynić. W tych wypadkach należy posłużyć się metodami turystycznymi. powoduje to znaczną stratę czasu i wysiłku. określamy krok bezpośrednio go poprzedzający i tak dalej. który doprowadzi nas do rozwiązania. że w celu rozwiązania problemu: Po pierwsze. prowadzą automatycznie do generowania prawidłowego rozwiązania. Strategia ta znajduje częste zastosowanie w wielu różnych sytuacjach problemowych. aby skomplikowaną frazę zastąpić literą i tym samym uprościć problem łamigłówki? Bez wątpienia jednym z głównych problemów jest znalezienie właściwych operatorów. Po drugie. Poszukiwanie w kierunku odwrotnym jest niezwykle użyteczne w wypadku pewnych problemów wzrokowych. którymi można posługiwać się bez większej trudności. musimy obmyśleć plan. to posuwamy się dalej w tym samym kierunku od osiągniętego już punktu. Podział ogólnego problemu na podcele jest z pewnością użyteczny w momencie pojawienia się problemu. a może w ogóle one nie istnieją. Ijciirystyki. działanie tych reguł widoczne jest szczególnie w końcówce partii-to znaczy w trakcie Wybór operatorów Skąd przyszła nam do głowy myśl. Rozwiązanie przez analogię jest niezwykle cenne. • istocie różnice między szachistami wydają się wynikać głównie z siły i skuteczności 'V thematów heurystycznych zastosowanych w trakcie gry (patrz Simon i Simon. zdolnych do działania w danej sytuacji. Należy zapewnić bezpieczeństwo królowi. Środek redukujący różnice między jednym a drugim polegał na uproszczeniu fraz przez wprowadzenie właściwych oznaczeń. aby dotrzeć do tego rozwiązania. i c zanim błąd zostanie odkryty i poszukiwania podjęte zostaną na nowo. Rozpatrzenie przytoczonego niżej przykładu ułatwi zrozumielie roli strategii heurystycznej. musimy zrozumieć problem. W gruncie rzeczy wiele z badań poświęconych myśleniu i rozwiązywaniu probleu m w w znacznej mierze sprowadza się do poszukiwania określonych rodzajów heurystyk ó losowanych przez ludzi. W takim ujęciu koncetrujemy się na pożądanym rozwiązaniu i zastanawiamy się. Często wymaga to jmicjętności rozpoznawania ukrytych podobieństw. W badaniach nad rozwiązywaniem problemów rozróżniane są dwa typy planów lub operatorów: algorytmiczny i heurystyczny. Jednak w odróżnieniu od algorytmów metody heurystyczne nie gwarantują pełnego powodzenia. zawsze otrzymamy prawidłową odpowiedź. na przykład poszukiwanie na mapie drogi z jednego punktu do drugiego. a następnie sprawdzamy. początkowo wypróbowujemy określoną metodę atakowani' problemu. jaki operator należy właśnie wybrać. stanem wiedzy była złożona struktura lingwistyczna. Raczej zawierają one pewne reguły heurystyczne: Należy kontrolować cztery pola środkowe.

• W przypadku dwu możliwości szachowania równocześnie. . 70 _u^ kombinacja ruchów jest rzeczywiście wartościowa i logiczna. mogą doprowadzić do uzyskania oczekiwanych efektów. że zapamiętanie ich nie jest dla szachM> zbyt uciążliwe i nie wymaga specjalnej pojemności pamięci: wystarczy. . aby poi!j. Próbka wybranych heurystyk wykorzystywanych przez arcymisir/. który zmusza króla przeciwnika do oddalenia się od własnych pól.. to otrzymamy około tysiąca kombinacji. Stara się RYSUNEK 14-8 . to procedury. • Daj pierwszeństwo szachowania tej figurze. kiego komputera. Skąd on wie o tym.K decyzję. tfinut. Szachista. jego zdanien-. . że zadanie takie nie wymaga uruchomienia jakichś nadzwyczajnych zdolności umysłowych. nawet sama analiza protokołów nie ogranicza się wyłącznie do czystej sytuacji rozwiązywania problemów. aby rozwa/>l on jedynie od 9 do 77 możliwości w fazie eksploracji dotyczącej osiągania rozwiązania. milionowi miliardów miliardów). że mistrzowie szachowi posługują się pr/\ ocenie sytuacji i wyborze ruchów licznymi regułami heurystycznymi. . Podobny wysiłek przekracza nawet możliwości niezwykle v\h. Jeśli chcielibyśmy zbudować a Igois im. jakie stosuje. . wynika z tego. oczywiście. Niektóre końcówki zaczynają się o .! . są oparte na nieco mniej sformalizowanej analizie protokołu wywiadu ze swoim pacjentem. przeprowadzony. który powoduje równoczesne zaatakowanie króla przez dwie figury) oraz odkrytemu szachowi (ruch. Reguły te N uporządkowane według ich ważności i ten porządek wykorzystywany jest przy w\rw. Ograniczenia metody analizy protokołów Zaczynając od zwerbalizowania przez osobę badaną jej myśli w trakcie rozwiązywania problemu. Jednakże. które stosują. któr\ stwarza sytuację do ataku króla przeciwnika w efekcie wycofania własnej figim / linii ataku). i ^ -" do 19 możliwości w fazie weryfikacji..v najlepszego ruchu.-/ystych zdolności umysłowych. • Daj pierwszeństwo takiemu szachowi. istota sprawy jest ta sama. aby ocenić najlepszą z możliwych kombinacji. Analizuje jedynie w dość ograniczonym zakresie te ruchy. • Daj pierwszeństwo tym ruchom. Są to proste reguły.o .. gdy zastosuje sieje do pewnej liczby typowych końom ck szachowych (wziętych z dowolnego podręcznika szachowego). . różnych możliwości.. Jeśli rozważymy wszystkie możliwe ruchy i przeciwruchy występujące w ka/il\jv stadium gry w szachy. kió:v / milionów możliwych ruchów należy dokładnie przeanalizować? Badania nad mistrzami szachowymi-posiadającymi tytuły Arcy mistrzów międ/\ narodowych . jakie może ona wykonywać w irakcie gry).. a w mniejszym stopniu od . które.dostarczają informacji o tym. na które przeciwnik może odpowiedzieć jed\nic minimalną liczbą ruchów. osiem ruchów przedtem nim nastąpi mat.ostatnich kilku ruchów tuż przed daniem mata królowi (atak na króla przeciwnika t . Kiedy psycholog kliniczny próbuje zbadać <wego pacjenta. Ponieważ na znale/ICIIK1 rozwiązania niektórych ze wspomnianych problemów arcymistrzowi potrzeba oko. . w wielu wypadkach zapewniają sukces. atakuj silniejszą hgunj (siła figury zależy od różnorodności ruchów.ów szachowych pozwoli nam lepiej zorientować się. która do tego momentu nie nale/ala do grupy figur aktywnych.|. Jeszcze ważniejsze jest to. W rzeczywistości zadanie to wydaje się podobne do zadania wymagającego zapamiętania w ciągu 15 minut 75 do 100 słów. które teoretycznie mo^ wystąpić. kiedy utwierdza się w przekonaniu. ułożonych w poprawnym gramatycznym porządku (na przykład trzech zdań tego tekstu). nie sprawdza wszystkich możliwych kombinacji. Liczba możliwych sekwencji złożonych z ośmiu ruchów może być równa 10(m(a jeśli wolicie. w jaki sposób poszukują oni odpowiednich operatorów: • Należy dać pierwszeństwo podwójnemu szachowi (ruch. że nie ma przed nim obrony). mogliśmy dowiedzieć się nieco o naturze zaangażowanych tu procesów :nyślowych. . Co więcej. musielibyśmy zbadać dosłownie miliari!. Obserwowane różnice między szachistami pod względem ich różnych możliwości zależą raczej od skuteczności ^lektywnych schematów heurystycznych..

Musimy założyć zatem. bez wahania przy opisywaniu sposobu rozwiązywania wymieniają rolę wskazówki. Wydaje się to mało prawdopodobne. nie wiem jak"). Przyjmujemy. mogą pomijać szereg kroków ważnych dla rozwiązania tych problemów.protokół . ci zaś. są zgodne ze strategiami i operacjami analizowanymi w grafie rozwiązywania problemu. Ponadto badany. Liczba możliwych rozwiązań wiązała się ze zręcznym wykorzystaniem wielu różnych przedmiotów. które rozwiązywały problem etapami. Zastanówmy się. Przestrzeń wewnętrzną można przedstawić schematycznie w postaci grafu rozwiązywania problemów. Pomimo to nie wszystkie jego procesy wewnętrzne znajdują dokładne odbicie w jego sprawozdaniach werbalnych. po drodze zaczepia o sznur. Te osoby badane. większość badanych znalazła rozwiązanie wciągu jednej minuty od otrzymania wskazówki.... Średnio.. (Świadomie nie podajemy odpowiedzi. że tylko część aktywności poznawczej osoby badanej dostępna jest obserwacji zewnętrznej. i zewnętrzną. To.] Maier podzielił osoby badane. w której występują 22 stany. jeżeli mógłbym ruszyć sznur. rzucić weń czymś.odgadnąć naturę operacji wewnętrznych w strukturze pamięci. [Szczegółowy opis wskazówek udzielanych przez Maiera znajduje się w jego artykule (1931). ale nie chciały się do tego przyznać. Odbywa się to w taki sposób.. jest jasne. aha!"). przyznali (z jednym wyjątkiem). Rozwiązanie to jest przedstawione w przestrzeni wewnętrznej. rozkołysać jak wahadło. Wskazówka 2. Niebezpiecznie byłoby całkowicie zawierzyć metodzie analizy protokołu. co jest w nich dostępne. to możemy oczekiwać. że badany nie mógł ich równocześnie złapać (rys. którzy dochodzili do rozwiązania drogą kolejnych kroków. wykonuje pewne czynności. Na rysunku 14-9 przedstawiony został przykład przestrzeni wewnętrznej. Przykładem tego może być jedno z wcześniejszych badań nad rozumowaniem (Maier. Jeżeli osoba badana nie dostrzega oczywistego kroku w swym postępowaniu. Tak czy inaczej.. Wypowiedzi ustne dokonywane przez osobę badaną w trakcie rozwiązywania problemu . . rozwiązały zadanie szybciej niż grupa osób.. Eksperymentator spaceruje po pokoju i przechodząc obok sznura wiszącego bliżej środka pokoju. Interesująca jest kwestia. Graf rozwiązywania zadania w przestrzeni protokołu może wyglądać na przykład tak. STANY WEWNĘTRZNE A STANY ZANOTOWANE W PROTOKOLE W celu zilustrowania naszego problemu rozpatrzmy różnice między trzema różnymi przestrzeniami problemu: wewnętrzną. W tym wypadku. że protokoły robione w czasie eksperymentów nad rozwiązywaniem problemów. aby osoba badana niczego nie podejrzewała. Jeżeli tak było. jedynie 13 z 22 stanów pojawia się w jego protokole. Dlaczego zatem dla osób z grupy „całościowej" miałoby to być tajemnicą? Nasuwa się wniosek. idąc po prostu w stronę okna. w swym protokole-co zaznaczone zostało w postaci zaciemnionych kwadratów. aby skłonić swoich badanych do wybrania tego właśnie rozwiązania. W grupie. że wskazówka pomogła im w tym. że korzystali ze wskazówek. które przeprowadza w trakcie dochodzenia do rozwiązania. nieznacznym ruchem powoduje jego rozkołysan ie. Eksperymentator. które. można znaleźć inny sposób rozwiązania tego zadania". w którym przeprowadzano eksperyment. bez względu na pewne jej słabości analiza protokołów stanowi skuteczną metodę rekonstrukcji zdarzeń zachodzących w świadomości człowieka rozwiązującego problem oraz badania strategii myślenia. A może osoby z grupy „całościowej" dostrzegły wskazówkę. posuwając się w kierunku rozwiązania. jeśli zachęcimy badanego do szczegółowego werbalizowania swego procesu myślowego i jeśli będziemy sporządzać protokół w trakcie trwania czynności rozwiązywania. zapisaną w protokole. gdyby uprzedzano ich wcześniej. dlatego nie możemy go obserwować bezpośrednio. Maiera interesowało tylko jedno rozwiązanie. Po pierwsze. którymi posługuje się on w tych złożonych zadaniach. niby przypadkowo rozrzuconych na podłodze pokoju. stosował więc system wskazówek (sugestii). nie wspomniały o tym. jednakże były one tak oddalone od siebie.. Zadanie osoby badanej polegało na związaniu obu końców sznura. Ale osoba badana może przedstawić jedynie część z nich. abyście sami spróbowali rozwiązać to zadanie). W wypadku. Eksperymentator (który znajdował się w tym samym pokoju co osoba badana) posługiwał sie dwiema różnymi wskazówkami.Interesujące nas różnice między obiema grupami polegają na różnym sposobie relacjonowania wartości wskazówek.są zapisem rozwiązywania problemu w przestrzeni protokołu. która nie korzystała w ogóle ze wskazówek. chociaż nie uświadamiały sobie jej roli. że badany rozwiązując problem odwzierciedla w swym opisie słownym różnorodne strategie i operacje myślowe. które rozwiązały zadanie od razu „całościowo". które prawidłowo rozwiązały problem po otrzymaniu wskazówek. 1931) \y eksperymencie tym posłużono się dwoma sznurami zwisającymi z sufitu. które najwyraźniej rozwiązywały go etapami („Popatrzmy. jedynie 20% osób znalazło prawidłowe rozwiązanie. że badany rozwiązuje problem wewnętrznie według pewnych ogólnych strategii i określonych operacji. gdy wskazówka 1 nie przyniosła rezultatu. W konkluzji musimy stwierdzić. Osoby badane. robi jakieś notatki. eksperymentator po upływie kilku minut bierze w ręce szczypce i zwracając się do osoby badanej mówi: „Posługując się wyłącznie tym przedmiotem. stanowi jedynie częściowy opis zachodzących procesów wewnętrznych. Nawet „całościowi" badani Maiera mogliby uświadomić sobie rolę wskazówki. jak te trzy „przestrzenie" mają się do siebie wzajemnie. chociaż otrzymały poi godziny na rozpracowanie problemu. jak to zostało przedstawione na rysunku 14-10. że powinni uważnie śledzić tok swoich myśli i informować na głos o drogach dochodzenia po omacku do rozwiązania. że osoby badane. że korzystały ze wskazówek. Wskazówka 1. na dwie grupy-do jednej grupy należały osoby. 14-8). śledząc wybrane pr/cpacjenta drogi. dmuchnąć na niego. które nie wspominały o roli wskazówek. które rozwiązały problem od razu „całościowo" („Rozwiązanie przyszło samo. jak mamy nadzieję. których odbicie znajduje w jego wypowiedziach. które nie otrzymały w ogóle żadnej wskazówki w tym względzie. a do drugiej te. Zapis będzie bardziej kompletny. że wskazówka w znacznym stopniu ułatwiła im rozwiązanie. to jej protokół z całą pewnością jest niepełny. czy istotnie przedstawiciele grupy „całościoyvej" nie wiedzieli o tym. tworząc w ten sposób przestrzeń zewnętrzną swego rozwiązania.

Stosunki między stanem wewnętrznym a stanem protokołowym można sobie wyobrazić na przykład w ten sposób. Stany pośrednie 2 i 4. ponieważ jednak nie zostały zapisane w protokole. że są one niezbędne. Ostateczny graf zrekonstruowany na podstawie protokołu ma wiele podobieństwa z grafem stanów wewnętrznych. możemy jedynie domyślać się ich istnienia. Podobnie gubi się stan 18. Wiemy. ponieważ nie można go odróżnić od stanu 20. nazwijmy je A i B. 14-11). że procesy wewnętrzne znajdują swe odzwierciedlenie w . a ponadto żaden z nich nie może występować bezpośrednio po stanie 7. jak też ślepa droga prowadząca do stanu 3. W omawianym Przestrzeń protokołu RYSUNEK 14-11 RYSUNEK 14-10 wypadku protokół zawiera sprzeczności: stany 10 i 13 nie mają takiego charakteru. aby jeden wynikał z drugiego. zostały całkowicie pominięte.RYSUNEK 14-9 Wyraźnie widać co zaszło. jednakże nie stanowi on z pewnością odbicia zachodzących tam procesów (rys. Często w toku analizy protokołu można dostrzec brak pewnych łączących ogniw. W „przestrzeni" protokołu wygląda to tak. W takim wypadku możemy wprowadzić pewne stany hipotetyczne. Na dodatek stany 10 i 13 następują po stanie 7. jakby osoba badana przeszła bezpośrednio od stanu 1 do stanów 5 i 6.

ale dzieje się to kosztem nieekonomicznego wykorzystania przestrzeni pamięci. Na przykład. wypadku najprawdopodobniej nie znamy prawidłowej odpowiedzi. uczenie się konkretnych wyników ma swój sens. który analizuje oddzielne podrzędne frazy arnknięte w nawiasach). Podprogramy Zdarza się często. Jeśli całe życie zajmujecie się liczeniem w • myśli. aby w danym uomencie było wiadome. Druga strategia polega na jroniadzeniu programu. Ponadto trzeba mieć możność kontrolowania. skąd wziąć podpro?am i gdzie go zwrócić po wykorzystaniu. wydobywają i wykorzystują informacje. Przechodząc przez kolejne stany wewnętrzne. mają w pamięci dość znaczną liczbę iloczynów liczb trzycyfrowych (jednak nie wszystkie 499500 z możliwych). W takich wypadkach dobrze jest mieć w pamięci jeden : c odpowiedni program i posługiwać się nim zawsze. Są to dwie różne strategie posługiwania się informacją. Jeżeli podczas rozwiązywania określonego robieniu podprogram wykorzystywany jest wielokrotnie. te ogólne zasady organizacji muszą też stosować się do określonych systemów. celowe jest przeanalizowanie zasad organizacji i struktur wszelkich systemów informacyjnych. wspólnych dla wszystkich systemów tego typu. ponieważ nakładają one fundamentalne ograniczenia na pracę tych systemów. czy są to systemy elektroniczne czy biologiczne. Niektórzy zagorzali entuzjaści sztuczek liczbowych. MECHANIZMY MYŚLENIA Strategie rozwiązywania problemów. Każdy system. Za przykład posłuży nam program niezbędny do mnożenia dwu liczb dwucyfrowych. Jeśli chodzi o mnożenie. W tym celu wystarczy dwukrotnie zastosować regułę mnożenia jednej liczby dwucyfrowej przez . kiedy w trakcie działania 'odprogram musi wykorzystać sam siebie. Taki jednostkowy zestaw reguł będziemy nazywać podprogramami. Od tego. będący w interakcji z nieustannie zmieniającym się światem zewnętrznym. błyskawiczni kalkulatorzy.:cdnocyfrową.protokole jedynie okazjonalnie. pozwala to na zaoszczędzenie miejsca w przestrzeni pamięci. aby posługując się regułami mnożenia uzyskać prawidłową odpowiedź. który analizuje całe frazy. Pierwsza polega na gromadzeniu faktów bezpośrednio w pamięci. musimy posłużyć się dwiema różnymi strategiami. który to raz jest on wykorzystywany. ale kosztem obniżenia szybkości odszukania informacji. które omawialiśmy. Bierzemy zatem ołówek i papier. jak ją zaleźć. która wymaga rekursji. podprogram. Nacisk kładziemy tu na słowo zasady. który we właściwym momencie wwoła z pamięci podprogram. zależy to. Jeśli jesteśmy w stanie stwierdzić. Dzięki bezpośredniemu gromadzeniu informacji przyspieszamy i uła[wiatny sobie odszukanie ich później. że w trakcie rozwiązywania danego problemu wielokrotnie powtarza > określone następstwo operacji. zestawu reguł. aby Szumieć następujące zdanie. ważne jest.zcsto wykorzystujemy dany materiał. musimy na ogół pamiętać iloczyny wszystkich par liczb jednocyfrowych (około 45 iloczynów) i niektóre z iloczynów dwucyfrowych (do 4950 iloczynów). gdy jest to konieczne. wymaga podprogramu. badany tworzy rr poziomie zachowania skondensowaną wersję wewnętrznych procesów myślowych. Szczegóły dotyczące różnych sposobów funkcjonowania oraz mechanizmy uruchamiania tych systemów w tym miejscu zupełnie nas nie interesują. czy też przekładni i dźwigni-heurystyka we wszystkich wypadkach jest taka sama. czy zbudowany jest on z neuronów. oraz w razie konieczności podawania odpowiedzi częściowej? Jeśli istnieją ograniczenia tego typu. bardziej efektywne okazuje się zapamiętywanie reguł. czy damy pierwszeństwo zapamiętywaniu reguł czy też konkretnych wyników. Dotyczy to na przykład takich kwestii: czy system zapamiętuje rozwiązania poszczególnych problemów czy też wyłącznie procedury dochodzenia do rozwiązań? Co dzieje się z procedurami. jak . Kiedy rzecz dotyczy już większej liczby informacji. Taki proces nazywamy rekursją (powróce•iein). dzięki którym można je uzyskać. które pozwalają na wytworzenie potrzebnej formacji. tzw. niezależnie od tego. musi gromadzić i przetwarzać informacje. Co więcej. W badaniu struktur systemów przetwarzających informacje należy skupić uwagę na pewnych podstawowych sprawach. Reguły a fakty Obliczcie w pamięci: Ile to będzie 8x4? Ile to będzie 262x127? Aby odpowiedzieć na oba pytania. Po pierwsze. w jakim stanie znajduje się proces rozwiązywania problemu. przypominamy sobie właściwą odpowiedź. elektronicznych obwodów scalonych. to nie ma znaczenia. które są stale wykorzystywane do rozwiązywania różnorodnych zadań? Czy ograniczona jest zdolność systemu do sprawdzania na bieżąco. wiemy jednak. potrzebny jest pewiem program nadrzędny. to jaki mają one wpływ na zdolność systemu do rozwiązywania problemów. Każda z nich ma jVvoje zalety. W związku ze znacznym stopniem ogólności. Dla większości z nas jednak taki balast w pamięci byłby nieuzasadniony. zależą od ogólnego charakteru procesów zachodzących w mózgu człowieka oraz od ich organizacji. Ludzie na ogół mają trudności w sytuacji. W drugim zas . że dany system posługuje się metodą heurystyczną analizy środków-celów. W pierwszym wypadku odpowiednia informacja przechowywana jest w naszej pamięci i kiedy zostanie zadane pytanie. gdy usiłujemy odnaleźć zasady organizacji mózgu ludzkiego. które przechowują. Program nadrzędny nazywany jest zazwyczaj programem wykonawczym. Posługiwanie się podprogramami wymaga spełnienia pewnych warunków. z tego właśnie faktu wynika szereg fundamentalnych problemów. Specjalne środki powinny być przygotowane na wypadek. in W wielu wypadkach możliwy jest wybór między obiema strategiami.

m k a*v było zrozumiałe bez stosowania rekursji. Kolejne kroki w działaniu pamięci /ostały przedstawione na rysunku 14-13. przemnożyć w pamięci liczbę dwucyfrową przez jednocyfrową.] Z problemem rekursji wiążą się niemałe trudności. że głównym czynnikiem wpływającym na przebieg wewnętrznych procesów rozwią/y wania problemów oraz podejmowania decyzji są ograniczenia w utrzymywaniu inlonnaeji w pamięci krótkotrwałej.The movie (that the script (that the novel (that the producer (whom slio thanki-di discovered) became) madę) was applauded by the critics. posługuje się on nią bowiem do śledzenia przebiegu procesu rozwiązywania zadania i zapisu uzyskanych wyników częściowych. ludzi ma kłopoty z przemnożeniem w pamięci dwu liczb dwucyfrowych. że nie będzie w stanie śledzić równocześnie wszystkich zdar/en zachodzących w danym momencie.•/ęściowy (6x8 = 48) i teraz w pamięci krótkotrwałej znajduje się sześć liczb. że mu\ini\ ciągle pamiętać o tym. siedem fclnostek na 9 kroków-to zaniżony poziom obciążenia pamięci. Zwierzęta. które należy pomnożyć. 1970). (Ona d/ię-kowala producentowi. Nawet u człowieka mała pojemność pamięci krótkotrwałej (5-lOjednostekinformacji)stwarzapewneograniczenia wstrukturzei stopniu /ło/onosci procesów myślenia. (Miller. Przeanalizujmy zadanie: 95x49. na jakim etapie obecnie jesteśmy i jakie wyniki osiągnęliśmy do tego momentu. aby rozwiązać zadanie tego typu. który odkrył powieść. że większość ludzi rzeczywiście jest zdolnych. She thanked the producer who discowered the novel that became the script that mad? the movie that was applauded by the critics. -hociaż nie jest to pokazane na wykresie.p. [Millcr. Jak vidać zadanie jest łatwe. jest to krok ornych liczb. z której zrobiono scenariusz. W ięks/. świadczy o tym. który był entuzjastycznie przyjęty przez krytykę). aby przepracować zdanie whom she thanked (któremu ona dziękowała). że odpowiedź jest już od dawna w pamięci. Pierwszy krok polega na wprowadzeniu do pamięci krótkotrwałej dwu liczb. Fakt. . między dwiema a sześcioma Ah 'izbami równocześnie. którą musimy śledzić. Obciążenie pamięci krótkotrwałej • a a się zatem w trakcie rozwiązywania w sześciu krokach. w którym wszystkie liczby wymagające pomnożenia zostają zapomniane. Zajmijmy się teraz mnożeniem liczby dwucyfrowej przez jednocyfrową. Wraz ze wzrostem stopnia złożoności problemu. nie potrzeba więcej niż ::zech rejestrów pamięciowych: jeden dla 9. powiedzmy 69 razy 8. rośnie ilość inlormacii doraźnej. że 9 pomnożono przez 8). Oprócz tego w pamięci krótkotrwałej. Teraz tę samą informację można w/s:lodnic łatwo zrozumieć. Czy wiąże -»ię w . W drugim kroku wytwarza się pierwszy wynik częściowy. Ale opisany system ulegnie zaburzeniu. które po prawidłowym rozmieszczeniu i dodaniu prowadzą do rozwiązania. ll)7()|. odnotowując wypróbowane już drogi dochodzenia do rozwiązania ora/ ws/yMkie uzyskane wyniki częściowe. możemy przyjąć. Obciążenie pamięci rośnie od 6 jednostek w4.. jakie są wymacania dla pamięci. Zapisy te stanowią coś w rodzaju pamięci zewnętrznej naszej aktywności w toku rozwiązywania problemu. Tak więc. A więc. ograniczoną pojemnością pamięci krótkotrwałej? Spróbujmy ustalić. j | n (którego scenariusz (z której powieści (którą producent (któremu ona (l/ickimał-n odkrył) został) zrobiony) był entuzjastycznie przyjęty przez krytykę. Zacznijmy od pomnożenia dwu liczb jednocyfrowych.7 i 10 krokach do siedmiu jednostek w 9 kroku. pozostaje jedynie wynik operacji (3 krok). To samo zdanie można zbudować inac/ci. w pamięci krótkotrwałej znajduje się pięć liczb. którą należy przenieść lub dodać do rozwiązania teściowego w celu podsumowania. W czwartym kroku oblicza się ostatni wynik . a w pamięci pozostają jedynie dwie liczby. kiedy człowiek nie będzie mógł rozwiązać takiego czy innego problemu po prostu dlatego. Problem ten można rozwiązać za pomocą kroków. nie bez pewnego wysiłku. dającego ostateczną odpowiedź. Dalej następuje piąty krok. Dwie z tych pięciu liczb odpadają (fakt. ale i tu podprogram zostaje przerwany po to. mają odpowiednio większe trudności w rozwiązywaniu /łożonych zadań poznawczych. ale ponieważ nie przekracza się tej granicy. Czasami opieramy się na pomocach zewnętrznych. Liczenie w pamięci. jeden dla 4 oraz jeden dla odpowiedzi 36. Zakładamy. na przykład wskazówka o tym. W istocie można przewidzeć. podprogram musi być użyty do uporządkowania zdania that the produccr (która producent). kiedy zajdzie konieczność przemnożenia dwu •xzb dwucyfrowych. W jednym punkcie obciążenie zbliża się do granic możliwości pamięci krótkotrwałej (gdzieś około siedmiu). / którego zrobiono film. Podprogram wykorzysiyuam ^(i analizy zdania that the novel (z której powieści) przerywa się w trakcie działaniu i iL<n ^. na przykład 9 razy 4. Zastanówmy się nad prostym zadaniem pamięciowym. musi być przechowywana również inna formacja. RYSUNEK 14-12 Zadanie Struktura pamięci krótkotrwałej Pamięć krótkotrwała W pracy nad jakimś złożonym problemem podstawową trudność sprawia to. które nie dysponują takimi możliwościami w zakresie pomocy zewnętrznych. | | . jaka część zadania jest opracowywana w •-unym momencie albo liczba. że często uciekamy się do tych pomocy zewnętrznych.i'*.

jak u i nn\ cli ludzi. Wystarczy wziąć ołówek i kartkę. a uzyskany wynik pomnożyć znów przez 7. mimo. który pozwoli nam łatwo rozwiązać w myśli ostatnie zadanie. że pojemność ich pamięci krótkotrwałej jest taka. bowiem tera/ papier zastępuje nam pamięć krótkotrwałą. Oznacza to. Cały problem został sprowadzony do dwu prostych działań. większość ludzi przekonana jest o tym. Zastanówmy się nad prostym trikiem.. Po przeprowadzeniu obliczeń. które muszą być przechowywane w pamięci krótkotrwałej. Niektórzy ludzie-na przykład magicy estradowi-osiągają niezwykłe elekt) w liczeniu w pamięci.Zadanie RY S U N K K I4. xc granice te wyznacza pojemność pamięci krótkotrwałej. że 49 równe jest 7x7. że możemy sprowadzić zadanie do dwu zadań prostych: najpierw pomnożyć 95x7. pozwalając) mi n. że maksymalne obciążenie pamięci /ostało obniżone do sześciu liczb.j Struktura pamięci krótkotrwałej Prawdę mówiąc. Po prostu przy mnożeniu posługują się innymi regułami. Jest oczy w istc. a nie zdolności intelektualne. że pomnożenie lic/hy dwucyfrowej przez inną liczbę dwucyfrową przekracza ich możliwości. a zadanie staje się dziecinnie proste. Zwróćcie uwagę na fakt. zobaczycie. Inne triki polegające na zmniejszeniu obciążenia pamięci krótkotrwałej mogą przynieść jeszcze bardziej efektowne wyniki.i zmniejszenie ilości informacji. .

. co się z nią wiąże.. nie starając się nawet przeanalizować jej wszystkich możliwych następstw. męczył go głód. [„Stary marynarz" („The Old Sailor"). Pić mu się chciało.1 5. która sama często z góry nie wie. nawet jeśli istnieje możliwość rozważania poszczególnych wyborów w konfrontacji z niektórymi innymi. Podejmowanie decyzji OKREŚLANIE WARTOŚCI Psychologiczna wartość pieniędzy Wartość złożonych alternatyw Jak wybrać małżonka? Strategie decyzyjne Ogólne wrażenie Porównywanie wymiarów Ocena strategu • Tak rozmyślając całe tygodnie. że tak postępując czynił niemądrze. Nie budzi też zdziwienia fakt. Aż dwaj koledzy przyżeglowali i marynarza wyratowali. kiedy już za późno na zmianę. gdyby zostało wybrane inne. jak zareaguje na nią inna osoba. Badając zachowanie człowieka w trakcie podejmowania Przeciążenie poznawcze Co jest przedmiotem optymalizacji? LOGIKA WYBORU PODEJMOWANIE DECYZJI RYZYKOWNYCH Użyteczność w sytuacji ryzykownego wyboru Pra wdopodobieńst wo Wartość oczekiwana Prawdopodobieństwo subiektywne Reprezentatywność i dostępność Subiektywnie oczekiwana użyteczność GROMADZENIE DOWODÓW Szansę Testowanie raka Dowody EFEKTY NASTĘPCZE PODEJMOWANIA DECYZJI Racjonalizacja O konikach polnych i innych rzeczach Racjonalizacja podecyzyjna WNIOSKI . jak wybrać określoną linię działania w sytuacji niepewnej. że człowiek zdesperowany opuszcza ręce i stara się jak najdłużej odwlec moment decyzji. lepsze rozwiązanie. że zawsze może wystąpić pewna liczba nieznanych czynników.kto wie. 1957] Decyzje przenikają całe nasze życie. Teoria podej mowania decyzji daje receptę na to. Porównanie kilku sposobów działania i wybór jednego z nich-to bardzo trudne zadanie psychologiczne. w przypadku występowania złożonych alternatywnie ma dobrych sposobów ich porównywania. jaka będzie jej reakcja. Ja wniosek prosty wyciągam stąd. skąd wziąć kapelusz. Po drugie. chatkę i spodnie. A w końcu trzeba powiedzieć. leżał na piasku brzuchem do góry. z których każda musi być oceniona ze względu na jej wartość. kiedy sama tylko złożoność sytuacji podejmowania decyzji prowadzi często do tego. w końcu pod naciskiem podejmuje decyzję. a co mogłoby być. Ze zbiorku: A. co się zrobiło. w szal owinięty leżał na słońcu. aby dojść do optymalnej decyzji. ciągle stoimy wobec problemu wyboru jednej z alternatywnych form zachowania. nie mówiąc już o sytuacji. kiedy musi przedstawić wszystkie warianty równocześnie dla porównania ich ze sobą. Uczy nas. jakie informacje są konieczne i jak należy je złożyć. w przekładzie Ireny Tuwim. I tak nic zgoła nie robiąc w końcu. Milne Now we are six 1927. Po pierwsze. bo wciąż nie wiedział co zrobić wprzód. kozę i kury. pamięć krótkotrwała może być przeciążona nawet wówczas. komplikujących sytuację: pewne efekty działania są jedynie problematyczne . A. łódź ratunkową. co się zdarzy naprawdę? Pewne następstwa decyzji zależą od tego. jeśli każdy sposób działania jest chociaż trochę skomplikowany. gdy będzie miała zobrazować tylko jedną z alternatyw i wszystko to. po wszystkim. Później. często podjęciu decyzji towarzyszy kłopotliwa mieszanina osiągnięć i porażek. nadchodzi czas dręczenia się i żałowania tego. czasami odgrywa rolę przypadek. Czasami decyzja zależy od reakcji innych ludzi.

że dostaliście w prezencie 20 dolarów bez żadnych zobowiązań. jaką właśnie analizował. w jaki sposób połączyć je.) Różni ludzie różnie odpowiadają na te pytania-i to jest naturalne. W rzeczywistości typowa odpowiedź brzmi: suma powinna wzrosnąć czterokrotnie. Wartość psychologiczną. jak lud/ie szacują wartości i koszty w sytuacji podejmowania decyzji. a później zupełnie <i tym zapomniałem"). zanim przejdziecie do dalszego czytania. Jeśli ktoś podejmuje decyzję nielogiczną z punktu wid/enia osoby postronnej.ik<! Wartość złożonych alternatyw K co się stanie. Badania nad podejmowaniem decyzji dotyczą sytuacji. j. Różnica ta jest dość subtelna. c/\ też przemyślane i celowe? Odpowiedź brzmi: oczywiście jedno i drugie. iż wartość psychologiczna określonych jednostek. nawet tak dobrze znanych. Dla niektórych względnie biednych ludzi prezent 20 dolarów będzie powodem do radości. A teraz spróbujcie na serio określić wielkość tego zadowolenia z 20 dolarów w jakichś jednostkach. Innymi słowy. s Psychologiczna wartość pieniędzy Naturalną koleją rzeczy rozważania nad użytecznością rozpoczniemy od psychologicznej wartości pieniędzy. którymi człowiek powinien się posługiwać. ale rzeczywiste. ta prosta maksyma działania w celu maksymalizacji z\sku i minimalizacji straty wygląda całkiem rozsądnie.decyzji. Jest ona również podstawową reuułą teorii decyzji. pozytywny (nagroda) bądź iK-yatywny (kara). aby zadowolenie wasze było dwukrotnie większe? A czterokrotnie? Ośmiokrotnie? (Jest to technika skalowania oceny wielkości w jej zastosowaniu do pieniędzy1. który mu go ofiarowuje. Jakie zachowanie mamy badać. aby zadowolenie (użyteczność) mogło wzrosnąć dwukrotnie. A zatem. że decyzja ta miała sens z jego własnego punktu widzenia. Na ogół biorąc. Główna trudność związana z pojęciem optymalizacji polega na ustaleniu. że użyteczność pieniądza nie stanowi prostego odpowiednika jego wartości nominalnej: w oczywisty sposób musi ona zależeć między innymi od stopnia zamożności danej osoby. najczęściej odpowie nam. Rzec/ w tym. Istnieje ścisły związek między działaniami ludzkimi a ograniczonymi możl i woniami ludzkiego poznania. Przy podejmowaniu decyzji przez człowieka możliwe wyniki są c/csio znacznie bardziej skomplikowane i nie tak łatwo ocenić je właściwie. w których zmuszeni jesteśmy do podjęcia decyzji oraz działania. Nie należy traktować tej zależności zbyt poważnie. których dochody miesięczne wynoszą 1000 dolarów. że teoria podejmowania decyzji napotyka szereg problemów podobnych do tych. przynajmniej w świetle tej informacji. Na pierwszy rzut oka. kto je przysłał. aby dojść do właściwej konkluzji. wybrany wariant powinien mieć największą wartom. że po prostu „zapomniał" o tej ważnej informacji („O do diabła. pełne błędów. Ale w tak prostej postaci ma ona względnie niewielką wartość dla teorii podejmowania decyzji przez człowieka. . Zróbcie ten eksperyment. Nie spodziewaliście się tych pieniędzy i nie macie pojęcia. Jeśli jego oczywisty błąd zostanie mu wytknięty („Dlaczego poszedłeś tym pionkiem? Pr/ecież teraz zabiorę ci królową"). nazywamy ich użytecznością dla tej osoby. Wybór możliwych działań i przewidywanie oczekiwanych wyników musi wynikać z logicznej analizy sytuacji. ponieważ ludzie często opisują swoje zachowanie jako jasne i logiczne nawet wówczas. odkryjemy. że użyteczność pieniądza wydaje się rosnąć z pierwiastkiem kwadratowym ich wartości nominalnej. rośnie znacznie wolniej. które prowadzą do pożądanych wyników. nie rośnie proporcjonalnie do ich nominalnej wielkości. aniżeli z prostą ilościową oceną wartości pieniądza? Jak określić wartość złożonych celów bądź sytuacji? Abstrakcyjna natura problemów czasem lepiej daje się przedstawić za pomocą takiej Eksperyment ten byt przeprowadzony po raz pierwszy przez Galantera (19626). Jasne jest.uilc pamiętać o różnicy między tymi regułami. że z tego przykładu wypływa stwierdzenie. Zastanówcie się teraz. OKREŚLANIE WARTOŚCI Funkcja racjonalnej teorii podejmowania decyzji polega na wyodrębnieniu informacji istotnych dla decyzji oraz ustaleniu. Często w tym samym stopniu może on zależeć od zachowania innych ludzi. . do których prowadzi. musirm >. W uczeniu się zbieżności zachowanie regulowane jest przez wyniki. suma pieniędzy musi zwiększyć się więcej niż dwukrotnie. zazwyczaj okazuje się. ich ocena sytuacji znacznie się różni. przecież wiedziałem to wcześniej. które wyłoniły się w toku analizy uczenia się zbieżności (rozdział 13) Istota tego ostatniego sprowadzała się do określenia poprzez doświadczenie warunków zewnętrznych i działań. Jest to podstawowa zasada uczenia się zbieżności. W znacznym stopniu utrudnia to badanie procesu podejmowania decyzji. Niemniej jednak wszyscy zgodni są co do tego. Zastanówmy się nad takim prostym eksperymentem. na tych zaś. że różni ludzie w różny sposób oceniają wartości zysków i strat. Oznacza to. ile trzeba pieniędzy. że aby podwoić zadowolenie. którymi w rzeczywistości się posługuje. nie wywoła większego wrażenia. Najważniejszą zasadą racjonalnej decyzji jest zasada optymalizacji: pr/y pozostałych równych warunkach. badając proces podejmowania decyzji. Ważne jest. omawiana w Dodatku A.i tymi. mimo ograniczonej wiedzy odnoszącej się do warunków. jak też od naszych własnych działań. dana osoba wiąże z określonym sposobem działania lub określonym przedmiotem. Wyobraźcie sobie. Jeden dolar dany'biedakowi ma dla niego wyższą użyteczność niż dla bogatego. iiik w rzeczywistości tak nie jest. kiedy będziemy mieli do czynienia z czymś innym. w jaki sposób ludzie przypisują danej rzeczy określoną wartość i jak te oceny użyteczności a wykorzystywane w trakcie podejmowania decyzji. Powiedzmy. jak dużą przyjemność sprawił Wam taki prezent. jak pieniądze. Zadanie teorii decyzji polega na określeniu.

Ponieważ słyszała. Pierwszy krok do osiągnięcia rozwiązania to upewnienie się. jak mówiono o dwu swatach. Ważne jest. 2 Jeden ze sposobów takiego porównania polega na przekształceniu każdej wartości rangowej na jedną skalę. Jedną ze strategii określimy mianem ogólnego wrażenia. Jeśli obniżka ta. Poprzez oferowanie kilku takich wyborów dla różnych ocen na rożnych wymiarach staje się możliwe wyrażenie ocen na każdym z wymiarów za pomocą powszechnie znanej skali monetarnej. zgodnie z obyczajem. naukowo ustalonej tradycji. Ich indywidualne oceny przedstawione zostaK w tabeli 15-1. zależnie od umiejętności i uzdolnień. 15-1) Pozostaje wciąż problem łączenia różnych wymiarów. która nie całkiem ściśle wynika z rzeczywistości. drugą zaś porównywaniem wymiarów. co +3 przyznane Malikowi za inteligencję. Jak wybrać małżonka? W odległym kraju. Pochodzi z dobrego rodu i posiada znaczną wiedzę zakresu umiejętności wojennych. zażądała. na którym A oceniony jest wyżej od B. w ten sposób możecie unikną • wpływu przeszłego doświadczenia w trakcie poszukiwania rozwiązań. zgodn ie / jej wymaganiami. Maga z Kantabary zapragnęła małżonka którego mogłaby dołączyć do swojej kolekcji. świetny w •alce. Ocena przyszłego małżonka Wymiary Shar Umiejętności militarne Umiejętności seksualne Umiejętność konwersacji Inteligencja Osobowość Atrakcyjność fizyczna Prestiż rodowy 2 5 -2 -4 4 2 3 Kandydat Malik -1 4 3 3 2 1 Opis kandydatów przedstawiony przez swata: SHAR: Mężczyzna z rodu cieszącego się dużym prestiżem. Jak duża różnica w cenie kupna mogłaby wyrównać tę różnicę w ocenach? Załóżmy. Prześledzenie sytuacji wyboru. skalę monetarną. że jest dwóch kandydatów A i B. Oderwij im s j . +5 nadzwyczajny. Cena obu była taka sama. Obaj swaci powrócili ze swymi kandydatami. Posiada bogatą wiedzę i umiejętności w sztuce miłosnej. a drugi Malika. w końcu są to różne rzeczy. to wtedy różnica w tej jednej ocenie ma tę samą psychologiczną wartość. aby właśnie oni udali się na poszukiwania nowego małżonka. o atrakcyjnej powierzchowności. a kandydata B za obniżoną cenę. zwłaszcza ze względu na wysoki poziom umiejętności rowadzenia konwersacji. czy wszystkie te wartości mają wspólną skalę. władczyniami i sułtanami po dziś dzień.000 $. zero punktów oznac/alo średnią. Przyczyni się o reputacji dworu. jakie powinien posiadać kandydat na męża. że przyszłemu nabywcy zaoferowano kandydata A za określoną cenę. Przyjmijmy jednak. Następnie. Spróbujmy podjąć decyzję: Którego z nich powinna Maga wybrać? Jak Wy poradzilibyście sobie z różnymi ocenami na różnych wymiarach? Podejmując próbę rozwiązania tego problemu. Każdy miał być poddany ocenie liczbowej w rangach od -5 do +5. •fabela 15-1. RYSUNEK 15-1 . z wyjątkiem jednego. czy +3 przyznane Sharowi za prestiż rodowy ma dokładnie tę samą psychologiczną wartość dla Magi. zatem na moment od rzeczywistości i zajmijmy się opowiastką. bardzo przystojny. że są najlepsi w całym kraju. Maga określiła najważniejsze cechy. iż zasadniczy problem polega tu na porównaniu różnych wymiarów. każdy potencjalny kandydat miał zostać poddany surowej próbie kMuwcj w kilku najważniejszych wymiarach. Atrakcyjny laterial na męża. -5 całkiem do niczego. Opierając się na długiej. Przypuśćmy. wynosząca powiedzmy 1. aby stwierdzić. jeden przyprowadził Shara. MALIK: O wybijającej się inteligencji. Strategie decyzyjne. np. że ten pierwszy problem został rozwiązany i każda z przypisanych na poszczególnych wymiarach ocen jest tak starannie wyważona.sytuacji.000$. gdzie kobiety. co 1. wykazuje. którzy są identyczni na wszystkich wymiarach. aby zrównoważyć niższą rangę B natym jednym wymiarze. wjakiej znalazła się Maga. musimy rozpatrzeć dwie całkowicie różne strategie tworzenia kombinacji wartości wielowymiarowych dla obu kandydatów w celu wyboru jednego z nich. 2 że mogą one być porównywane bezpośrednio ze sobą (rys. *. Ale jak ma ona zestawić ze sobą umiejętności seksualne z inteligencją. jest wystarczająca. Przyjemny.

Maga ma całkowitą rację nie wykazując zadowolenia z takiej ściśle określonej listy wartości kandydatów: oczywiście w każdej z tych alternatyw jest coś więcej ponad to. jest stopień przeciążenia poznawczego w toku tych operacji. a wtedy zobaczę. kiedy ma podjąć decyzję. że ograniczone możliwości człowieka w zakresie liczenia w pamięci wynikają z ograniczonej pojemności jego pamięci krótkotrwałej. które należy przechowywać równocześnie w pamięci krótkotrwałej. raz drugą. żeby zostać mężem Magi. W metodzie porównywania wymiarów. Chociaż jest w stanie zrozumieć racjonalnie reguły. Wiele osób sądzi. można wyjaśnić tym. każda alternatywa jest oceniona odrębnie i następnie suma tych ocen tworzy jedną wartość. Ta sama procedun stosowana jest w odniesieniu do każdego kandydata. Utalentowany szachista posługuje się znanymi mu układami figur. to śledzenie tych reguł stanowi takie obciążenie jego pamięci. W normalnych sytuacjach nie jest jednak możliwe takie pełne ocenianie wartości. Umiejętność wyboru najlepszego z możliwych ruchów. Obie strategie. podobnie jak to się dzieje w przypadku zapamiętywania przez Was liter. jak my rozpoznajemy i określamy znaczenie konfiguracji liter tworzących wyrazy. Przypuśćmy. żeby poczynili tego typu oceny alternatyw. to znika zarówno jego znakomita pamięć. Najpierw różnice między alternatywami są oszacowane dla każdego wymiaru. wszystko to jest dobre dla dokonania wstępnej selekcji kandydatów. takiej jak rozwiązywanie problemów. Każda ma zalety i wady. ponieważ każda litera przekształca się w samodzielną jednostkę psychologiczną (spróbujcie zapamiętać XPCWPIMSQXKR). gdy wszystko odbywa się „na spokojnie". W istocie. Najpoważniejszym czynnikiem ograniczającym jest tu pojemność pamięci krótkotrwałej. Poważne ograniczenia w zdolności do liczenia nałożone przez pamięć krótkotrwałą u człowieka podejmującego decyzje wpływają na jego sposób podejścia do różnych zadań. przy jednym wymiarze identycznym dla obu. mimo że wynik jest mniej efektywny. Po prostu mistrz szachowy zdobył tak szerokie doświadczenie w grze w szachy. Analogiczne problemy pojawiają się przed człowiekiem. że pozwala ona na podjęcie racjonalnej decyzji. Dla kandydata Malika ta sama procedura daje wynik ogólny 13. a jeden z nich. Łatwo zapamiętujemy wyrazy. że mistrzowie szachowi (arcymistrzowie międzynarodowi) posiadają jakiś specjalny. Ocena strategii. że jeden z kandydatów potknie się o dywan lub też ubrany jest w krzykliwe kolory. Główną zaletą oceny liczbowej jest to. Niewątpliwie Shar okazałby się bardziej zręczny". która wydaje się nam niezwykła. Malika zaś w dwu. Ale có robi większość ludzi. jaką strategię wybiera? Odpowiedź brzmi: obie. że dany wyraz stanowi jednostkę psychologiczną. które nie tworzą sensownych wyrazów. albo też . pamięć nasza zaraz ulega przeciążeniu. Jeśli przedstawicie szachiście do zanalizowania przypadkowy i bezsensowny z punktu widzenia gry w szachy układ figur na szachownicy. Nie ulega również wątpliwości. dokładnie tak samo jak my posługujemy się dobrze znanymi wyrazami. Przeciążenie pozna wcze Głównym czynnikiem stanowiącym o zdolności człowieka do podejmowania decyzji albo do wykonania dowolnej pracy umysłowej. Tak więc przedstawiliśmy problem podejmowania decyzji w sytuacji. i w ten sposób wyjaśniliśmy. Wynik tej analizy wymiarów stawia Shara jako zwycięzcę w czterech wymiarach. trudności związane z porównywaniem dwu złożonych alternatyw nakładają się w tej sytuacji na ograniczenia wynikające z osobistych kontaktów. Prosta reguła decyzyjna polega na wyborze kandydata mającego preferencje w większej liczbie wymiarów: tu Shar będzie zwycięzcą z wynikiem 4 do 2. zostaje wybrany. jak i umiejętności analityczne. jej dokładnością i zdolnością człowieka do dokonania niezbędnej oceny. nawet wtedy. to zazwyczaj osoba. mimo posiadania naukowo uzasadnionej skali ocen dla przyszłego małżonka. lecz może raczej zostawcie mi każdego z nich po kolei na jeden wieczór. ten z nąjwyższ-i ogólną użytecznością. uczenie się czy myślenie. z których każda prowadzi do innego rozwiązania. Mamy tu do czynienia z dwiema strategiami. Mówiąc o swym zachowa- . Istnieje skomplikowany związek między złożonością reguły decyzyjnej. Strategia ta przewiduje oddzielne zbadanie każdego z kandydatów •) pojedyncza wartość cyfrowa stanowi całościową ocenę kandydata. a to dlatego. W metodzie ogólnego wrażenia. jak się wydaje. osobisty kontakt może przynieść marne rezultaty. że napotykając realną sytuację najczęściej bardzo je upraszcza. przewyższa też Malika w ocenie osobowości i prestiżu rodowego. nie jest z tego w pełni zadowolona. W tym przypadku Shar wygrywa w umiejętnościach wojskowych i seksualnych. jacy są naprawdę". niezależnie od długości (liczby liter). Następnie końcowy sąd opiera się na analizie różnic tych wymiarów.-obi coś innego równie przypadkowego a irytującego: „Ten Malik jest zanadto niezdarny. W wypadku nonsensownej konfiguracji liter. Co powinna zrobić Maga? To już jej sprawa. W osobistym kontakcie nawet najbardziej trywialne wydarzenie może często nabrać znaczenia. W tej strategii alternatywy są porównywane bezpośrednio wymiar po wymiarze. że wiele ważnych subtelności zostaje tu pominiętych. Porównywanie wymiarów. W poprzednim rozdziale zwróciliśmy uwagę na związek między stopniem skomplikowania różnych zadań obliczanych w pamięci a liczbą cyfr. wyższy poziom zdolności umysłowych. Tak więc wartość Shara łącznie wynosi 10. Jednakże. która musi podjąć decyzję. gdy efektywnemu biznesmenowi lub pracownikowi administracji państwowej wyższego szczebla uda się przekonać decydentów. Tak więc. których trzeba się trzymać przy podejmowaniu decyzji. W istocie jednak jest inaczej. są stosowane przez ludzi w różnych sytuacjach. Maga najprawdopodobniej odpowie: „Dobrze. Zgodnie z tą strategia decyzyjną Maga powinna zakupić Malika na małżonka. ale jest ona również trudna do stosowania: oszacowanie danej alternatywy jest względnie trudne. raz jedną. samo porównanie między sobą alternatyw na prostych wymiarach jest względnie łatwe.Ogólne wrażenie. Procedura ta jest prawdopodobnie najbardziej dokładna. że potrafi rozpoznać znaczenie różnorodnych kombinacji figur na szachownicy równie łatwo. co da się ująć liczbowo. że szczególna wiedza szachowa pozwala mistrzowi szachowemu na operowanie całymi układami figur jako oddzielnymi jednostkami psychologicznymi. niestety.

vii|/. Zazwyczaj można jednak zrozumieć. okazała się nielogiczna. którymi rzeczywiście się posługują. wydawałoby się.trzy reguły stanowią racjonalny zespół postulatów dotyczących zachowania decyzyjnego.-. . Niedługo też musi spotkać się z przyjacielem.. o których ludzie sądzą. który można by osiągnąć. („Tak. :. że się nimi posługują. Oczywiste..e jednego przedmiotu nad inny. że procesy decyzyjne powinny być logiczne. że przecież jedno potknięcie nie czyni jeszcze nikogo niezdarą I uh.ywać przy porównywaniu ze sobą różnych przedmiotów. •.k:śli A > B i B > C. A zatem pozostaje mu do wyboru albo wrócić do sklepu B i zaoszczędzić 5 dolarów. że student Bob długo zbierał pieniądze.jak się sądzi. to A + C > B. a ..whodniość tego rodzaju jest podstawową cechą myślenia logicznego i możemy ją zaobserwować . to jednak wiadomo. spokojnie zjeść i chwilę odpocząć przed podróżą powrotna. Nasze podstaii'we założenie jest takie. że w danej sytuacji pojawiły się nowe zmienne.." ••. . która ma dlań największą wartość? Przypuśćmy. ale wówczas nie będzie miał czasu na to. a symbol = kompletny brak różnicy między dwoma • . to logicznie rzecz biorąc A powinno mieć wyższą wartość niż C. Więcej. ponieważ nie znamy i nie możemy znać \wWkich zmiennych wpływających na daną sytuację decyzyjną.•. jakim było w rzeczywistości. mimo że możemy zarzucić jej brak konsekwencji. gdzie aparat kosztował 135 dolarów. a nie takie. że kupi tam odpowiedni aparat w granicach swoich możliwości finansowych.ja. s . Nazajutrz jednak bardzo możliwe. a . zakładając. . Pracował studiując równocześnie. to A > C.-^które ze starych nie zostały uwzględnione. Jeśli A ma wyższą wartość niż B. ' . okazują się często . •r. jakie powinno h\<.. Jednakże. Co jest przedmiotem optymalizacji? Czy zawsze po ustaleniu wartości decydent wybiera tę alternatywę. że nie zawsze są one stosowane. formalne teorie •A\ jmowania decyzji wywodzą się z tej samej zasady logicznej spójności. A zatem nawet decyzja prowadząca do •.u danej sytuacji. to postulaty te będą wyglądały jak wskazówki ••vv. gd> dcc\ zia jaką podjął. Pod koniec tygodnia Bob wraz z przyjacielem zrobili wypad do Los Angeles (około 160 km).Kepu. • 1. jeśli Maga wybiera jako partnera Shara ponieważ wydaje się jej bardziej zręczny niż Malik.•kazało się. Bob spodziewał się.j wskazać na to. I oś! i A = B i B = C. Rano znalazł sklep A. wiem.-Włączających poza sytuacje analizowane przez teorię. kiedy już zapomniał o zmęczeniu i głodzie. Albo -"•i. ZosiawpiMadze ocenę faktu. w ten sposób głód i zmęczenie wezm.•:.Kih A = B i C > 0. Poniżej "•. -. . a w końcu n 1 f>"znalazł się w sklepie C. to dlaczego nie pow rócić do oceny osobowości Shara? •pilnego wyboru.•dmiotami. że te 5 dolarów trzeba będzie zarobić pracując dodatkowo 2 godziny w kafeterii. Jawnie •-logiczny wybór decyzyjny może być po prostu wynikiem tego. to musimy uznać. niezręczności. Nie nie jadł przez cały dzień.| górę nad ewentualną stratą 5 dolarów.cy sposób: . tym. '•'•z na znaleźć dostatecznie dużo przykładów wskazujących na naruszenie każdej z tych reguł. a więc nie łatwo przyszło mu zarobić potrzebną sumę. . aby razem wrócić do domu. recjalista w zakresie teorii decyzji może przyjąć dwojaką postawę wobec tych trudności.iio kto zaprzeczy. l ł n/.eplywane przez zdrowy rozsądek. >c wysoka inteligencja Malika może rekompensować popełniane przezeń od czasu do cza>i. może się okazać. że popełniłem błąd wychodząc tak wcześnie. Zasada maksymali/acii. bowiem cały problem pojawi się od początku w całej swej złożoności. albo też zrobić zakupy w sklepie C. że u jej podłoża tkwiły logiczne przesłanki nawet wówczas.•v. W danym momencie jest to logiczna decyzja. Biegał cały dzień po mieście od jednego do drugiego sklepu z aparatami fotograficznymi.!. stracić 5 dolarów. usuniemy oznaczenia matematyczne. a nie inną decyzji. to znaczy takie. Niech symbol > oznacza prefero. żeby coś zjeść.pełnie zwariowanego wyboru może być traktowana jako logiczna i rozsądna.'Alstawiamy kilka anegdotycznych przykładów naruszenia każdej z trzech podstawowych reguł r '-^-jmowania decyzji.we. regularni.. to A = C. że naruszenie reguł zachodzi jedynie w niezwykłych okolicznościach. że Bob pożałuje swojej decyzji.•Jnym z najważniejszych czynników determinujących aktualny wybór.:j!nego jest warta więcej niż wynik. kiedy porównujemy ze sobą jakiekolwiek przedmioty. Ma 140 dolarów i za wszystkie pozostałe po zakupieniu aparatu pieniądze zamierza kupić podręczniki potrzebne w następnym semestrze. w jaki sposób wynikają one z takich czy •• ' '••'•'•: ch niedostatków człowieka traktowanego jako system przetwarzania informacji. że każda decyzja optymalizuje użyteczność psychologiczną. jest podstawą każdej decyzji. w którym ten sam aparat kosztował 115 dolarów. że w pewnej chwili . Wówczas podstawowe reguły logicznego wyboru mogą być przedstawione w •.niu. że jest to całkiem logiczna reguła decyzyjna.T>wać je. ograniczające liczbę •vrównań. ab\ kupii sobie aparat fotograficzny z lustrzanym obiektywem. w którym cena aparatu wynosiła 120 dolarów. człowiek opisuje je z zasady jako racjonalne. ukazując równocześnie. " . gdyby prowadzić dalszą i •viniejszą analizę alternatyw. a uzmysłowił sobie. jeśli •A/ględnione zostaną wszystkie informacje związane z analizą alternatyw. jakie mogą być dokonane w określonej jednostce czasu. kiedy nadchodzi czas dokonywania iiKJIKA WYBORU \!. li wyższą wartość niż C. Ale jest już głodny i zmęczony. Tak więc. I chociaż te trzy założenia stanowią jądro •'•^szóści teorii podejmowania decyzji. albo też może włączyć fakty związane z ••: i szaniem reguł do samej teorii. W południe trafił na sklep B.•. jeśli ma się oceniać ponownie inteligencję Malika.:uet jeśli ktoś z zewnątrz (a czasem i sam decydent) będzie później zdziwiony skonanym wyborem. Właściwości pamięci krótkotrwałej. Bob najprawdopodobniej wybierze drugi wariant. dlaczego właśnie ten czy inny człowiek podjął taką. że Bob powinien wrócić do sklepu B. iż psychologiczna wartość wypoczynku lub minimalizacji wysiłku intelek:. Kiedy usiłujemy zrozumieć konkretne decyzje podejmowane przez kogoś innego napotykamy wielkie trudności. jaka powinna -i--. ale musiałem pójść do łazienki"). Jednakże uczeni badający procesy decyzyjne przekonali • -• rc istnieje pewna różnica między tymi regułami.

wykładana jest lepiej niż antropologia. a i sam przedmiot też jest bardziej interesujący. Jeżeli oznaczymy antropologię A. Przypuśćmy. Psychologia czy antropologia? Stojąc w kolejce na antropologię nie przestaje jednak myśleć o psychologii.00 $. mimo że posługuje się on prostą i logiczną regułą w celu dokonywania swoich wyborów. 8 . Kupujący stwierdza. 9 . Tak więc socjologia jest dla niego lepsza od psychologii. student utwierdza się w przekonaniu. a B ceną amochodu z chromowanymi obręczami kół. to dla kupującego A = B. a psychologię C. samochód kosztuje 3500 dolarów. Przyjmij my. Przypuśćmy. ..50 $. antropologii. socjologię H. Student powinien więc przejść do kolejki zapisujących się na socjologię. Wykłady z tej dziedziny przewyższają socjologię zarówno pod względem jakości. Poza wszystkim. A zatem socjologia na dwu z trzech wymiarów oceniana jest wyżej niż psychologia. . Kupujący zdecydował się na sportowy • ó . Ponadto wszystkie te wahania związane zjego wyborem pojawiają się. Stojąc zaczyna myśleć o swym wyborze między socjologią a psychologią. którego cena podstawowa wynosi 3500 dolarów. Kiedy musimy uczynić wybór między złożonymi przedmiotami. to A = C.00 $. 3-tylko 27. Inacienie małych różnic: reguła 2 Jeżeli A = B i B = C.tylko 49. Problem podjęcia decyzji często wiąże się z analizą większej liczby wymiarów. Zmuszony jest szybko podjąć decyzję. pokryte aluminium obręcze kół znacznie poprawiają wygląd samochodu.vybór wariantu z takim czy innym wyposażeniem dodatkowym .. jeżeli A będzie ceną samochodu. 5 . To konieczne. Tak jest chyba naprawdę. 4-tylko 50. A zatem. Przypuśćmy. czy zapłaci 3500 czy 3549 dolarów za samochód. A może powinien powrócić do kolejki na psychologię? Przyczyna tego „błędnego koła" w zachowaniu naszego studenta tkwi w braku przechodniości w jego wyborze pomiędzy przedmiotami. zobac/\ I diugie kolejki chętnych do zapisu. że antropologia jest wyraźnie lepsza od socjologii i słusznie będzie przenieść się do trzeciej kolejki. Jakość wykładu z psychologii jest bardzo wysoka. Socjologia czy psychologia? Kiedy student przyszedł zapisać się na kursy przedmiotowe.Błędne koło: reguła 1 Jeżeli A > B i B > C.00 $. 2 -tylko 37. to wyraźnie widać. że tak właśnie zrobił. Poza tym realnie nie ma różnicy między ceną 3549 dolarów a 3586 dolarów. ponieważ logiczne reguły podejmowania decyzji prowadzą do wyboru przedmiotu mającego wyższe oceny na większej liczbie wymiarów. że za te obręcze trzeba będzie •iopłacić zaledwie 49 dolarów. aby zdążyć przed zamknięciem list. Aby podjąć racjonalną decyzję. Ale teraz rozmyśla o trzecim przedmiocie. Oczywiście. Przeanalizujmy problem decyzyjny stojący przed studentem. ocenia wszystka przedmioty według tych trzech wymiarów. Przedmiot Psychologia Socjologia Antropologia Jakość wykładu Wysoka Niska Średnia Oczekiwana ocena Niska Średnia Wysoka Zainteresowanie materiałem Średnie Wysokie Niskie . Tak więc. chociaż są mniej interesujące.oczywiście za odpowiednią Joplatą. Sprzedawca skromnie zauważa.00 $. Zgodnie z tą samą regułą podejmowania decyzji.95 $. oczekiwanej oceny (z uwzględnieniem trudności materiału i wymagań egzaminatoni osobistym zainteresowaniu przedmiotem.tylko 42. Tvm razem historyjka dotyczy zakupu nowego samochodu. więc ta dodatkowa dopłata jest nieznaczna. to podobna sytuacja nic jest rzadka. ale również C niż A: A > B > C > A > B. zwłaszcza gdy dach jest często odsłonięty. Sprzedawca ze swej strony proponuje mu yz . jak i spodziewanej oceny. że zaczął od kolejki na psychologię. że nie sprawia mu różnicy. ale nie oczekuje tu wysokiego stopnia. istnieje dość duże prawdopodobieństwo pojawienia się błęjnego koła.tylko 75. który studiując nauki społeczne do wyboru wysłuchanie i zaliczenie jednego z trzech przedmiotów: psychologię.95 $. 6-tylko 20. Kontynuujmy rozważania w tym duchu: pokrowiec na tablicę rozdzielczą z pięknej czarnej *óry kosztuje tylko 37 dolarów 95 centów. że tak postąpił. a i sam przedmiot nie jest dla niego tak bardzo interesujący jak socjologia. że preferuje raczej A niż B i B niż C.vażaniem ich wartości oraz na koniec obraniem odpowiedniej strategii dla porównania różnych 'lC'en. Antropologia czy socjologia? Student stoi w kolejce na socjologię. socjoloui antropologię.tylko 92. to Ą > C.00 $. Kiedy przedmioty są złożone. Klient wybrał czerwony solidny wóz. wyRYSUNEK 15-2 1-tylko 72. że system preferencji studenta koncentruje się na trzech cechach-jakośwykładu..50$.

nie o winie. Możecie sami wybrać trasę t podróży: całkowicie bezpłatną wycieczkę do Paryża czy też podobną do Tokio? Przyjmijmy. Nie godzicie się z tym? Słusznie. że podejmujemy decyzje w sytuacjach niepewnych. a C =. . że wydał już 4000. że trudno mu sizatrzymać. nie wystarczy ocena użyteczności różnych możliwych wyników. Możliwe. gdy wybierzecie podróż do Paryża. Klient wie. A zatem wycieczka do Paryża powinna mieć wyraźną preferencję w porównaniu z wycieczką do Tokio: przecież P = T. przypuśćmy. co jest Przez Was pożądane. gdzie pojedziecie. Nie jest to problem. po prostu analizując zachowanie decyzyjne człowieka należy brać pod uwagę zarówno użyteczność. Pytanie.wycieczkę zagraniczną. i B = C wynika. Wartość decyzji dotyczącej wzięcia na spacer parasola zależy od prawdopodobieństwa deszczu. i możecie rozstrzygnąć problem grając w „orła i szkę". ale byłaby to oszczędność 19 dolarów 95 centów. Powiedzcie. aby móc dokonać wyboru. Wygraliście na loterii główną nagrodę . Wygląda z o tak. Jeżeli sprzedawca jest dostatecznie sprytny. i tym samym obniżyć cenę wozu. że jest \Vani całkowicie obojętne. Oznaczmy psychologiczną wartość podróży do Paryża przez P. to zatrzyma się w porę zanim kupujący zastanowi się poważnie nad tym. niż z niego zrezygnujecie. to A + C > B. ale trzeba starać się przewidzieć rozwój wydarzeń. że wszystkie drobne dopłaty stanowią odczuwalną sumę. jest ściśle związane z szansą przeżycia jeszcze pewnego określonego odcinka czasu. Oznacza to. że psychologiczna wartość prezentu (oznaczmy go W) stanowi dla Was wielkość pozytywną: W > 0. że psychologicznie rzecz biorąc jest mu łatwiej zapłacić dodatkowe pieniądze niż precyzować wykaz tych uzupełniających dodatków. że raczej przyjmiecie prezent. Wy zaś Możecie wstawić tu dowolny przedmiot wedle Waszego życzenia. ustalamy. Wybór strategii politycznej zależy od -prawdopodobieństwa zastosowania przez przeciwników pewnych kontrdziałań. łączny koszt samochodu przekroczy już4000 dolarów Nie ulega wątpliwości. To dołączenie czynnika szansy do sytuacji nie zmienia podstawowej zasady optymalizacji. co wolicie: 1.10 dolara czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 1 dolara? RYSUNEK 15-3 3 W tradycyjnym przykładzie podawanym przez teoretyków decyzji mowa jest o martini. Nieraz. Istnieje bardzo popularny przykład ilustrujący sytuację będącą w opozycji do tej reguły. jak i specjalistom w zakresie teorii podejmowania decyzji.zupełna błahostka biorąc po^ uwagę. czy ubezpieczyć się na wypadek śmierci czy też nie. że P =T. Podkreśla jedynie znikomość ceny każdego dodatku w porównaniu z całą sumą. Sprawa polega na tym. zatem P+W > T. logika nie znajduje tu zastosowania. Jak odniesiecie się do tej propozycji? Zakładamy. jest on nany zarówno ekonomistom.jeżeli B to cena samochodu z chromowanymi osłonami kół. Ponieważ jest Warn obojętne. że wino nie ma wartości. bez których mógtbs się obyć. czy zawsze z A= B.B plus cena czarnego pokrow to dla kupującego B = C. Jakoś butelka wina naprawdę tu „nie pasuje". że różnica między 3500 a 4000 dolarów nie jest już dlań bez znaczeni' Jednakże mając takie doświadczenie. a W > 0. Zręczny sprzedawca unika oczywiście wymienienia całej skumulowanej ceny z dodatkami. kupujący zaczyna orientować się. że A = C. jak i szansę. w jakim on występuje. PODEJMOWANIE DECYZJI RYZYKOWNYCH W życiu codziennym często się zdarza. a wycieczki do Tokio przez re T. że wartość przedmiotu zależy również od kontekstu. dokąd pojedziecie. W tej sytuacji wino wyraźnie nie ma związku z problemem wyboru. Teraz wyobraźcie sobie. Całkowicie pewne 0. W oderwaniu od tej sprawy większość ludzi woli otrzymać bezpłatnie wino niż go nie dostać. W innej ta sama butelka może okazać się czynnikiem decydującym. A co z białym pokrowcem na tylne siedzenie? Zanim kupujący zorientuje się. że teraz ktoś zaoferuje wam w prezencie butelkę wina3. ale musi to być niewielka ilość tego. że całkowicie może się obejść bez obicia wewnątrz bagażnika z imitat-i' krokodylej skóry. że otrzymacie butelkę wina tylko wówczas. Problem Paryż-Tokio: reguła 3 Jeśli A = B i C > 0. Użyteczność w sytuacji ryzykownego wyboru Rozważcie zespół następujących alternatyw.

Całkowicie pewnego 1 dolara czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 10 dolarów? 3. że im bardziej zasobny jest człowiek. to liczba ta stanowi ocenę wynikającą z wieloletnich obserwacji meteorologicznych. Całkowicie pewnych 100 dolarów czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 1000 dolarów? 5. Teoria prawdopodobieństwa stanowi aparat matematyczny pozwalający na określenie stopnia prawdopodobieństwa. 150). w takich wypadkach prawdopodobieństwo pojawienia się danego zjawiska określone jest dzięki długotrwałej obserwacji jego względnej częstości występowania w przeszłości. że przy jednym rzuceniu monetą wypadnie i orzeł. Całkowicie pewnych 1000 dolarów czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 10 000 dolarów? 6. Po prostu nie jest ono oczekiwane. Jest do pomyślenia. a nie podejmie ryzyka. jest równe zeru. Kiedy przypisujemy pośrednie wartości prawdopodobieństwu. Po pierwsze. należy brać pod uwagę zarówno prawdopodobieństwo. który z wariantów wybrać. Jeżeli wypadnie orzeł. Przekonacie się. Kiedy wyniki są niepewne. których prawdopodobieństwo wynosi jeden. i reszka. iż prawdopodobieństwo pokazania się jednego z boków wynosi średnio 1 /6. jeszcze będziecie preferować szansę wygrania 100 dolarów nad pewne 10. że dokładnie wiemy. Drugie przypuszczenie wiąże się z tym. Orzeł powinien pojawić się w przybliżeniu w 50% rzutów monetą przy odpowiednio dużej liczbie prób. Przejście od ryzyka do pewności następuje wówczas. wynikającego z właściwości fizycznych danej sytuacji. Jest to typowy przykład podejmowania decyzji w sytuacji ryzykownej. oczekuje się. płacicie 5 dolarów. oznacza to. Im jest bogatszy. Ale od jakiegoś momentu sytuacja ulegnie zmianie i zaczniecie preferować pewne pieniądze niż nadzieję na szczęśliwy przypadek. Całkowicie pewnych 10 dolarów czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 1()() dolarów? 4. mówiąc językiem statystyki. ile razy wystąpi dane zjawisko. Zdarzenie. 1952. teoria podejmowania decyzji przewiduje. iż zdarzenie zajdzie z określoną częstością. że nigdy ono nie nastąpi. otrzymujecie 10 dolarów. że użyteczność 1000 dolarów jest mniejsza niż dziesięć razy 100 dolarów. w miarę możliwości o zróżnicowanych dochodach. które wolicie od 1 pewnego dolara. Zarówno prawdopodobieństwo samego zdarzenia. to prawdopodobieństwo śmierci dowolnego człowieka równe jest jedności. Zostaje rzucona moneta. Wszystko to dotyczy pojęcia prawdopodobieństwa obiektywnego. Prawdopodobieństwo tego. musimy dodać dwa nowe pojęcia do naszych rozważań: prawdopodobieństwo oraz oczekiwana wartość. którego prawdopodobieństwo wynosi 0. które są ich źródłem. że wystąpienie określonego zdarzenia przewidywane jest w określonym procencie (w przedziale między 0 a 1) przypadków przy długiej serii prób. Czy warto zagrać? Pra wdopodobieństwo Prawdopodobieństwo jakiegoś zdarzenia to po prostu jego względna częstość pojawienia się w długim ciągu oczekiwań. z jakim można oczekiwać wystąpienia takich czy innych zdarzeń albo też całej kombinacji zdarzeń. Wartości prawdopodobieństwa układają się liczbowo . że racjonalny decydent maksymalizuje na dłuższą metę oczekiwane zyski. jak i użyteczność. zacznijcie od pierwszego wyboru i posuwajcie się w dół listy. w jakim momencie każdy z nich wybierze pewne pieniądze. Nie oznacza to jednak. Pozwolimy sobie wysunąć dwa przypuszczenia dotyczące Waszych preferencji tej sytuacji. W sytuacjach ekstremalnych można nawet preferować monetę 10-centową nad szansę wygrania 1 dolara. być może.01. Często można obliczyć prawdopodobieństwo zdarzeń. Całkowicie pewny milion dolarów czy też jedną na dziesięć szansę uzyskania 10 milionów dolarów? (według Markowita. Jeżeli prawdopodobieństwo jakiegoś zdarzenia jest równe zeru. tym później następuje przestawienie się. Czasami istota mechanizmów fizycznych powodujących dane zdarzenie nie jest nam znana. Prawdopodobnie jedynie zwolennik silnych wrażeń związanych z ryzykiem nie przyjmie 1 000 000 dolarów. że w przyszłości prawdopodobieństwo to ulegnie zmianie. nie jest Warn wszystko jedno. powoduje. że kostka do gry ma sześć boków symetrycznych w stosunku do jej środka ciężkości. zależy od jego sytuacji materialnej. Podobnie uczynicie w wypadku propozycji wygrania 10 dolarów. nie zawsze musi ono pokrywać się z konkretną subiektywną oceną przez danąjednostkę prawdopodobieństwa wystąpienia takiego czy innego zdarzenia. gdy użyteczność pieniędzy zaczyna rosnąć wolniej niż ich wartość nominalna. Przypuśćmy. co nastąpi: jeśli wszyscy ludzie są śmiertelni. Podobnie jest możliwe. iniędzy zerem a jednością. Jeśli pewnych 100 dolarów przedkłada się nad 10% prawdopodobieństwa zdobycia 1000 dolarów. oznacza to. mając nadzieję na 10% prawdopodobieństwa wygrania 10 000000 dolarów. Jeżeli wypadnie reszka. wiemy z całą pewnością. kiedy wyniki mają charakter probabilistyczny. Prosta gra hazardowa lustruje podstawowe zasady łączenia obu tych aspektów w sytuacji decyzyjnej. Znaczy to wyłącznie tyle że. Jak zobaczycie za chwilę. że prawdopodobieństwo opadu deszczu w Kalifornii wynosi na dany dzień 0. W wypadku na przykład wyboru 1 preferujecie prawdopodobnie raczej szansę wygrania 1 dolara niż pewne 10 centów.28. następnie zaznaczcie. s. W odniesieniu do zdarzeń. że nadarzyła się Wam okazja do wzięcia udziału w następującej grze. analizując cechy fizyczne urządzeń. tym chętniej będzie ryzykował dla wygrania odpowiednio wysokiej stawki.2. Fakt. Wybierzcie kilku znajomych. w którym człowiek przestaje „iść na ryzyko" i woli otrzymać pewne pieniądze. Aby wprowadzić porządek. wystąpi w 28% przypadków podczas długotrwałej serii obserwacji. to można z pewnością stwierdzić. że moment. jak i jego wartość muszą być brane pod uwagę w wyborze optymalnego sposobu działania. że nastąpi zdarzenie o prawdopodobieństwie zerowym. Oczekiwana wartość W przypadkach. Jeśli mówi się o tym. Podobny eksperyment można łatwo przeprowadzić z przyjaciółmi.

prowadzącej do uzyskania najwyższej oczekiwanej wartości. a zatem rozkład a D Ch Ch D Ch D : c D Ch D Ch Ch D : d Ch D Ch D D Ch : e Ch D D Ch D Ch : Pomysł. niezależnie od wyników uzyskanych wcześniej. towarzystwa ubezpieczeniowe oraz inni zajmujący się zbliżoną branża. że interesuje nas kolejność pojawienia się chłopców i Jziewcząt w takich rodzinach.5]. wartość przegranej jest równa 5 dolarów [F(reszka) = -5 dolarów ] Z prostego połączenia tych wartości i prawdopodobieństw możemy uzyskać cala oczekiwaną wartość (EV) dla tej gry. które mają po -ześcioro dzieci. Szansa pojawienia się or\:i czy też reszki jest jednakowa. Reaguje on na swe subiektywne poczucie prawdopodobieństwa. (Ale możecie być pewni. Oba zdarzeni. udzie rozumują następująco: skądby się wziął taki uporządkowany układ. a wartość tego zdarzenia wynosi 10 dolarów [V (orzeł) = 10 dolaniu | Kiedy wypada reszka. jak zachowuje się w podobnej sytuacji przeciętny człowiek..Oczekiwana wartość wygranej w tej grze to po prostu suma algebraiczna wygranu-n i przegranych po dłuższym okresie gry. Jaka kolejność według Was jest bardziej prawdopodobna: a: D Ch Ch D Ch D b: Ch Ch Ch D D D Kiedy myślimy o przypadkowej kolejności. E V.5 dolara w Każihm rzucie. Tak oto w trakcie dłużej trwającej gry powinniście wygrać średnio 2. możliwe w danej sytuacji mają równe prawdopodobieństwo. możecie uzyskać po pewnym. przy . EV=2. że w każdej próbie zawsze będziecie wygrywać.5+(-5 dolarów)x0. Ocenę aktualnego obiektywnego prawdopodobieństwa poprzez subiektywną percepcję szans wystąpienia takiego lub innego zdarzenia nazywamy prawdopodobieństwem subiektywnym. że sporządziliśmy spis wszystkich rodzin w Kalifornii. moneU i inne podobne rzeczy nie mogą pamiętać tego. Prawdopodobieństwo pojawienia się orla jest równo (i. Inaczej mówiąc. że w ostatnich 100 rzutach 7 punktów nie było..jesl wyrzucenie 7 punktów? Urządzenia takie jak dwie kości nie mają pamięci. na ile jest ono typowe dla procesu jędącego podstawą jego pojawienia się4.ym wszystkie te warianty są równie prawdopodobne. mało kto rozumie tę procedurę albo też rozumiejąc ją zadaje sobie trud przeprowadzenia niezbędnych obliczeń przed podjęciem decyzji. prawdopodobieństwa różnych możliwych zdarzeń jest zawsze ten sam w każdym rzucie.. że około jedna trzecia tych rodzin ma trzech synów i trzy „•orki.[ F(orzeł) xp (orzeł)]+[ F(reszka) xp (reszka)]. Jednakże gracz często gotów jest założyć się.5.5 dolara. jak: Prawdopodobieństwo subiektywne Jeśli rzucacie jednocześnie dwie kości to.ni rzucie wyjdzie 7 punktów: „Dlatego. '. Przypuśćmy. lo teraz. a każda kosc jest całkowicie niezależna od drugiej (mamy na myśli czystą grę i nie sfałszowane kości). że właściciele kasyn gry. że przy wielokrotnym powtarzaniu slraiedi optymalnej. pojawił się w pracach Daniela Kahnemana i Amosa Tversky'ego z •'••^rajskiego Uniwersytetu w Jerozolimie. Kości.) Zastanówmy się teraz nad tym. dłuższym czasie łączną wygraną maksymalną. że w następuj. Nie znaczy to oczywiście. należy wybrać taką strategię działania. Chociaż obliczenie oczekiwanej wartości zapewnia wybór optymalnej decyzji. na ile prawdopodobni. Zauważyliśmy. Najwyraźniej pierwszy przykład (a) bardziej odpowiada wyobrażeniu o przypadkowej kolejności pojawiania się dzieci i większości ludzi wydaje się on bardziej prawdopodobny. W wypadku rodziny nającej 3 synów i 3 córki istnieje 20 możliwych kolejności narodzin synów i córek.y. same kości nie mogą przecie/ o tym wiedzieć.* \p (orzeł) = 0. co zdarzyło się wcześniej. Oczekiwaną wartość można obliczyć dla każdej dowolnej sytuacji w wypadku. aby opisywać reprezentatywność zdarzeń w podejmowaniu decyzji w postaci tworzonych w yśle scenariuszy możliwych wyników. gd\ możemy przypisać prawdopodobieństwo każdemu z możliwych wyników. Przypuśćmy następnie.t przypadkowy? Problem w istocie jest bardzo prosty. skoro proces >. EV=\0 dolarówxO. Reprezentatywność i dostępność Często bywa tak.coś pomieszanego". Znaczy to tylko. W rzeczywistości natomiast obie sekwencje są równie prawdopodobne. Aby podjąć decyzję optymalną.ne sekwencje. muszą się pojawić". a nie na realną sytuację. Obliczenia są bardzo proste. zgodnie z regułą prawdopodobieństwa. to zazwyczaj wyobrażamy ją sobie jako . Jest możliwe. 1 . prawdopodobieństwo subiektywne sekwencji • jest znacznie wyższe od prawdopodobieństwa subiektywnego sekwencji b. odnoszą się do niej z pełnym szacunkiem i uznaniem. jak sądzicie. która doprowadź i do uzyskania najwyższej oczekiwanej wartości. nie ma to najmniejszego znaczenia. Po wykonaniu 1000 rzutów będziecie mieli zatem około 2500 dolarów. a może nie zdarzyło się ani razu. że dla człowieka subiektywne prawdopodobieństwo wystąpienia janego zdarzenia jest następstwem własnej oceny tego. że uprzednio 7 punktów wyrzucane było 100 razy pod rząd. Ludzie najwyraźniej traktują jako podobne tak w. A jednak sekwencja a wydaje się "ardziej odpowiadać wyobrażeniom przez ludzi czystego przypadku niż sekwencja b.

Jeśli chodzi o lekarstwo B. 3. jakich wyrazów jest więcej w języku angielskim: a: wyrazów zaczynających się na literę k. jakie tylko możemy sobie przypomnieć. że lekarstwo A wywołało u jednej pacjentki silne bóle głowy. każde też ma pewne działania uboczne. z tego trzej chorzy odeszli nie kontaktując się z nim ponownie. aby uwzględniając prawdopodobieństwo subiektywne oraz użyteczność można było w efekcie końcowym maksymalizować oczekiwany zysk. pokrewny sposób określania subiektywnego prawdopodobieństwa wystąpieniu zdarzenia polega na rozważeniu wszystkich przykładów. Jeśli zostaniecie zapytani o to. należy jednak działać tak. mającego prawdopodobieństwo subiektywne sp (B). które lekarz sobie przypomina dla leku A. że zdarzenie. W przypadku leku B jest całkiem możliwe. Może przypomnieć sobie. Weźmy dla przykładu lekarza. Ludzie zdradzają skłonność do przeceniania występowania zdarzeń mających niskie prawdopodobieństwo i niedoceniania pojawienia się zdarzeń mających duże prawdopodobieństwo. który zamierza przepisać choremu lekarstwo. Zastanówmy się na przykład nad tym. to SEU(E) = [U(A)xsp(A)]+[U(B)xsp(B). lecz pacjenci nie skarżyli się. uważając. b: wyrazów. Subiektywnie oczekiwana użyteczność y[imo niepewności realnych zdarzeń życiowych. Tak jak przy obliczeniach oczekiwanej wartości. który skarżył się na nią przez dwa tygodnie. 2. Wzór na obliczenie SEU jest analogiczny do wzoru obliczania oczekiwanej wartości.. jednak „w wielu przypadkach" nie było żadnych skarg. i niedoceniania tych.„wiele przypadków". Ludzie zdradzają skłonność do przeceniania rzeczywistego prawdopodobieństwa tych zdarzeń. W tym celu należy połączyć subiektywne prawdopodobieństwo zdarzenia z oceną jego użyteczności i posługując się tą oceną dokonać wyboru. W rzeczywistości wyrazów z . i D D D Ch Ch Ch). że w istocie . chociaż mogliście znać jedynie znikomą część z tych tysięcy wykładowców matematyki działających w całym kraju. Problem polega na tym. Niemniej jednak ten właśnie przypadek . ale tylko dwa sposoby uzyskania sekwencji „w rodzaju" h u-\ Ch Ch D D D. cl lub e (dokładnie 18). który maksymalizuje oczekiwany na dłuższą metę zysk. A zatem większość ludzi będzie oceniała możliwość a jako znacznie bardziej prawdopodobną niż możliwość b. które Warn przyjdą na myśl. Jednak w rzeczywistości konstrukcja scenariusza ściśle wiąże się z ogólną oceną subiektywnie oczekiwanej użyteczności. tak również i tu mało kto zajmuje się tymi rachunkami przed podjęciem decyzji.k" jako trzecią literą jest w języku angielskim trzy razy więcej niż wyrazów zaczynających się od tej litery. nie zaś inne podobne Niemniej jednak jest to pouczająca lekcja: ludzie oczekują tego. które są dla nich pomyślne. że organizacja ludzkiej pamięci sprzyja poszukiwaniu słów według pierwszej litery (lub początkowego dźwięku). a które by odpowiadały warunkom a lub b. a zamiast wartości (V) pojawia się użyteczność (U). że w życiu urzeczywist niają się typowe (reprezentatywne) wzorce. a u czterech wystąpił ból głowy. ma większe prawdopodobieństwo wystąpienia w najbliższej przyszłości. ale nie ułatwia poszukiwań środkowych liter. to okaże się. Oczywiście pytanie postawione było inac/u'porównywane były tylko dwie ściśle określone sekwencje a i b. że te pierwsze można znaleźć znacznie łatwiej niż drugie. które nie wystąpiło przez dłuższy czas. Zasadniczo lekarz powinien porównać SEU lekarstwa A z SEU lekarstwa B i wybrać to. chociaż taka ocena SEU nie będzie ściśle odpowiadała wyżej zaprezentowanym obliczeniom dokonywanym wedle wzoru. trzeba tak czy inaczej połączyć jego użyteczność z subiektywnym prawdopodobieństwem jego pojawienia się. Ludzie skłonni są podzielić błędny punkt widzenia graczy przewidujących.Mogą więc wyobrazić sobie wiele różnych sposobów dojścia do sekwencji „w rodzaju"' c. Co zaś dzieje się w istocie? Jedna z możliwości polega na wytwarzaniu przez ludzi wyimaginowanych scenariuszy zdarzeń z możliwymi konsekwencjami każdej alternatywnej decyzji. połączenie subiektywnego prawdopodobieństwa z użytecznością nazywane jest subieklywnie oczekiwaną użytecznością (subjective expecled utility-SEU) danego zdarzenia. Może jednak okazać się. tym bardziej uważamy je /a prawdopodobne. Jednakże odwoła się on w swej analizie przede wszystkim do własnego doświadczenia w zakresie stosowania tych medykamentów. To wyjaśnienie zależności między ocenami subiektywnego prawdopodobieństwa z jednej strony a reprezentatywnością próbki i dostępnością zdarzeń w pamięci z drugiej strony prowadzi często do sformułowania trzech ogólnych postulatów dotyczących subiektywnego prawdopodobieństwa. Im zdarzenie jest „dostępniejsze" w pamięci. Może wybrać jedno z dwu lekarstw A lub B. z tym że w miejscu obiektywnego prawdopodobieństwa (p) pojawia się subiektywne prawdopodobieństwo (sp). że jest to „normalne". każde z nich ma swoje plusy. czy wykładowcy matematyki są dobrzy czy źli. a następnie na wyborze scenariusza najbardziej atrakcyjnego. 1. Jeśli więc zdarzenie E może doprowadzić do wyniku A z subiektywnym prawdopodobieństwem równym sp (A) lub do wyniku B. że pojawienie się wysypki u nieprzyjemnego pacjenta było jedynym na 50 pacjentów przypadkiem wystąpienia skutków ubocznych. które są niepomyślne. to wywołało ono wysypkę u jednego z pacjentów. w których k jest trzecią literą. Ocena oparta na „dostępności" zniekształca szacunek subiektywnego prawdopodobieństwa. Drugi. to raptem 15. Jeśli podacie wszystkie wyrazy. będziecie opierać się w swej odpowiedzi na własnych wspomnieniach. Pomimo to. wyobrażając sobie możliwe konsekwencje każdego zdarzenia. dla którego uzyska większą wartość SEU.

gdzie w części naukowej dowiedział się o przypadkach niewykrytego raka i jest poważnie zatroskany o swoje zdrowie. przeanalizujmy los dwu osób. żeby dokładnie ocenić prawdopodobieństwo tego czy innego wyniku. /. nigdy w życiu nie chorował. formułą obliczania szans. albo też prościej. Jesteś ciekaw. Jednakże przed podjęciem ostatecznej decyzji możemy zgromadzić dodatkowe informacje. jaką monetą posługuje się kolega. jakie jest prawdopodobieństwo. że oba lekarstwa prowadzą do wyleczenia pacjenta. Dla leku A prawdopodobieństwo działania ubocznego przejawiającego się bólem głowy wynosi Vis lub Vi. Tak więc ten scenariusz przeważa i lekarz wybiera lek A. co ma się zdarzyć. co człowiek cz\ ni w podobnej sytuacji. jak opisane powyżej szansę są wykorzystane i modyfikowane w miarę gromadzenia rzeczywistych danych.75. że ma raka. Aby zobaczyć. że kolega w 3 przypadkach na 4 posługuje się spreparowaną monetą. Zwracasz się do drugiego gracza szepcząc: „Stawiam trzy do jednego. znany oszust. Obaj rozważają możliwość zachorowania na raka. a następnie uważnie śledzisz wyniki rzutów. Stwierdzenie „trzy do jednego"-to wyjściowa ocena szans dokonana przed uzyskaniem danych rzeczywistych. Mamy jakieś przeczucia lub też intuicje dol\ezace tego. pana A. jakie będą dwie możliwe alternatywne hipotezy. zawsze zaniepokojony o stan swego zdrowia. jak najlepiej wykorzwać zgromadzone dowody. że wypadnie orzeł = 0. i pana Z. formułą stosunku szans a priori do prawdopodobieństwa a posteriori. SEU (B) <SEU (A). Szansę trzy