Procesy przetwarzania informacji

U C z ł o w i e k a wprowadzenie do psychologii
Wydawnictwo Naukowe PWN ^ -*'*'.'" '•*' . ' • • » . " . j k

P.H. Lindsay D.A. Norman

./

.

Peter H.Lindsay Donald A. Norman

Procesy przetwarzania informacji u człowieka

wprowadzenie do psychologii
Tłumaczył Artur Kowaliszyn

Wydawnictwo Naukowe PWN

Warszawa 1991

Z oryginału angielskiego: HUMAN INFORMATION PROCESSING. An Introduction to Psychology Copyright © 1972 by Harcourt Brace Jovanovich, Inc. Published by arrangement with Harcourt Brace Jovanovich, Inc.

Spis treści

Przedmowa do wydania polskiego... \i Przedmowa... 19 Podziękowania...21 Uwagi dla Czytelnika... 25 1. Spostrzeganie
INTERPRETACJA PRZEKAZÓW SENSORYCZNYCH... 29 Dopasowywanie do wzorca... 29 ROZPOZNAWANIE OBRAZÓW... 35 Organizowanie niepełnych obrazów... 36 Obrazy konkurencyjne. ..37 Obrazy pozbawione znaczenia... 39 Naginanie danych sensorycznych do przyjętej interpretacji... 42 ZNACZENIE REGUŁ... 44 Spostrzeganie przestrzeni... 46 Znaczenie kontekstu... 55 ANALIZA CECH... 59 Zatrzymywanie obrazu... 61 Efekty następcze... 66 Wyjaśnienie efektów następczych... 68 Adaptacja do barwy uzależniona od kierunku... 70 SPOSTRZEGANIE BEZ WYODRĘBNIANIA CECH... 72 Widzenie skórne... 72
JAK UZYSKAĆ EFEKTY NASTĘPCZE RUCHU?... 67 ORGANIZOWANIE INFORMACJI SŁUCHOWEJ... 38

Redaktor naukowy Ida Kurcz Dodatki tłumaczyli Herbert Szafraniec (A) i Józef Radzicki (B) Redaktor Irena Kaltenberg Układ typograficzny Tadeusz Piasecki Korektorki Ewa Bojara, Ewa Dąbrowska, Janina Wanat Okładkę projektował Zygmunt Ziemka © Copyright for the Polish edition by Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1984 ISBN 83-01-04689-9 Wydawnictwo Naukowe PWN Wydanie drugie Arkuszy wydawniczych 55,25; drukarskich 43,5 Papier offsetowy klasy III 70 g, 70 x 100 cm Oddano do reprodukcji 9 grudnia 1991 r. Druk ukończono w lutym 1992 r. Zamówienie 2326/91 Olsztyńskie Zakłady Graficzne im. Seweryna Pieniężnego

2. Przetwarzanie informacji przez układ nerwowy
OKO ZABY... 77
ANATOMIA DETEKTORÓW... 78

Cechy związane z rozpoznawaniem mowy... 149 Detektory cech związane z analizą mowy... 1 51 Podsumowanie dotyczące analizy cech... 153 ANALIZA PRZEZ SYNTEZĘ... 154 Znaczenie kontekstu... 154 Mokre skarpetki... 156 Ważna rola redundancji... 158 DOKONYWANIE SYNTEZY PRZEKAZU SENSOR YCZNEGO... 158
KOLEJNOŚĆ OPERACJI... 1 64

METODY FIZJOLOGICZNE... 80 Neuron... 80 Rejestracja reakcji neuronów... 82 TWORZENIE OBWODÓW NEURONOWYCH... 84 OBWODY PODSTAWOWE... 85 Budowa bloków... 85 WYODRĘBNIANIE KONTURÓW... 88 Wrażliwość a czułość sensoryczna... 88 Hamowanie oboczne... 89 Obwody służące do wyodrębniania konturów... 93 Pola centralne i peryferyjne... 101 Obwody włączeniowo-wyłączeniowe... 105 REAKCJE W CZASIE... 108 Obwody służące do wytwarzania przemijających reakcji... 109 REAGOWANIE NA RUCH... 112 Obwody służące do wykrywania ruchu... 114 PRZETWARZANIE SYGNAŁÓW W CIELE KOLANKOWATYM BOCZNYM 118 WYODRĘBNIANIE CECH... 120 Proste komórki... 120 Komórki złożone... 128 Komórki superzłożone... 130 WNIOSKI... 136
DIPOLE... 1 2 7

CECHY A OCZEKIWANIA... 165

4. System wzrokowy
ŚWIATŁO... 171
DECYBELE... 1 72

DROGA WZROKOWA... 173 Źrenica... 173 Soczewka... 175 Siatkówka... 178 REAKCJE CHEMICZNE NA ŚWIATŁO... 178 Reakcja fotochemiczna... 179 NEUROANATOMIA WIDZENIA... 180 Sieć nerwo wa siatkówki... 182 DROGA DO MÓZGU... 185 WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ... 185 Ruchy oka... 185 Lokalizacja przedmiotów... 189 Widzenie bez udziału kory wzrokowej... 191 Widzenie bez udziału wzgórków czworaczych górnych... 193

3. Teorie rozpoznawania obrazów
PANDEMONIUM... 139 Cechy związane z rozpoznawaniem liter... 141 Jak zbudo wać pandemonium?... 141

5. Podstawowe właściwości widzenia
SPOSTRZEGANIE JASNOŚCI... 195 Pasy Macha... 195 Kontrast jasności... 200
JASNOŚĆ A GŁĘBIA... 2 0 3

ADAPTACJA... 206 Warstwice równej jasności... 209 WŁAŚCIWOŚCI WIDZENIA ZWIĄZANE Z CZASEM... 211 Czas integracji... 211 Kiedy migające światło wydaje się ciągłe?... 211 Krytyczna częstotliwość migotania... 212 BARWA... 214 MIESZANIE BARW... 215 Koło barw... 215 Obrazy następcze... 222 WRAŻLIWOŚĆ CZOPKÓW NA BARWY... 223 Teoria widzenia barwnego oparta na procesach przeciwstawnych... 225 Kontrast indukowany... 230
BARWNIKI I ŚWIATŁA... 2 2 0

WYSOKOŚĆ DŹWIĘKU... 269 Skala muzyczna... 269 Skala melowa... 270 Teoria miejsca: położenie na błonie podstawowej... 270 Cykliczność wysokości dźwięku... 274 Maskowanie nieobecnego tonu podstawowego... 277 Argumenty przeciw teorii periodyczności spostrzegania wysokości tonu... 281 Dwoistość teorii spostrzegania wysokości dźwięku... 282 KRYTYCZNE PASMO CZĘSTOTLIWOŚCI... 283 PRZESTRZENNE SPOSTRZEGANIE DŹWIĘKU... 286 Lokalizacja... 286 Interakcje dwuuszne... 290 Znaczenie słyszenia dwuusznego... 291 Zapis dźwięku... 293 Efekt pierwszeństwa... 295
ODRÓŻNIANIE WYSOKOŚCI DŹWIĘKU , _ n BEZ UDZIAŁU BŁONY PODSTAWOWEJ... I /y

6.\System słuchowy
FIZYKA DŹWIĘKU... 234 Częstotliwość dźwięku... 235 Intensywność dźwięku... 237
DECYBELE... 2 3 8

8. Nerwowe podłoże pamięci
SYSTEMY PAMIĘCI... 299 System przechowywania informacji sensorycznej... 299 Pamięć krótkotrwała... 300 Pamięć długotrwała... 301 PRZECHOWYWANIE INFORMACJI... 302 Obwody nerwowe pamięci... 303 CHEMIA PAMIĘCI... 309 Zmiany w RNA a uczenie się... 309 Uczenie się po wprowadzeniu zmian w RNA... 310 Przekazywanie pamięci. ..313 ZABURZENIA PAMIĘCI... 314 Wstrząsy elektryczne. ..315 Amnezje. ..316 Przypadki H.M. i N. A.... 321 Mechanizmy pamięci. ..323 POSZUKIWANIE LOKALIZACJI PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ... 324

BUDOWA I FUNKCJONOWANIE UCHA... 239 Ucho wewnętrzne... 239 Ruchy błony podstawowej... 241 Komórki włoskowe (włosowate)... 243 REAKCJE ELEKTRYCZNE NA DŹWIĘK... 246 Krzywe strojenia (tonów)... 246 Charakterystyka czasowa reakcji neuronów... 247 Kodowanie intensywności informacji... 249 Przetwarzanie informacji słuchowej... 251

7. Wymiary dźwięku
GŁOŚNOŚĆ... 259 Warstwice równej głośności... 260 Słuchanie muzyki... 261 Maskowanie... 265 Pomiar głośności... 268

JEDEN MÓZG CZY DWA MÓZGI?... 325 Rozszczepienie mózgu u zwierząt... 327 Rozszczepienie mózgu u człowieka... 329 Dwa mózgi: niezmienność czy plastyczność?... 333 WNIOSKI... 335

Pojęcia pierwotne i wtórne... 397 Zapamiętywanie zdarzeń... 399

11. Procesy pamięci
MECHANIZMY WEJŚCIA I WYJŚCIA... 409 Przetwarzanie na wejściu... 410 Udzielanie odpowiedzi... 411
WNIOSKOWANIE O STRUKTURZE PAMIĘCI LUDZKIEJ... 4 1 2

9. Pamięć przemijająca
PRZECHOWYWANIE INFORMACJI SENSORYCZNEJ... 337 Pojemność systemu SIS... 340 PAMIĘĆ KRÓTKOTRWAŁA... 344 Błędy w przypominaniu z pamięci krótkotrwałej... 346 Powtarzanie... 348 Zapominanie... 349 Właściwości pamięci... 353 OD PAMIĘCI KRÓTKOTRWAŁEJ DO PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ... 357 ZJAWISKA UWAGI... 362 Wybór przekazów. ..363 Przetwarzanie odrzuconego przekazu... 366 Pamięć bez uwagi... 368 TEORIE UWAGI... 371 Model osłabiacza... 371 Model procesu aktywnej syntezy. • • 373
TACHISTOSKOP... 3 3 8

POSZUKIWANIE INFORMACJI W PAMIĘCI... 414 Wieloetapowy proces poszukiwań. . . 4 1 7 REORGANIZACJA STRUKTUR PAMIĘCI POPRZEZ PROCESY MYŚLOWE... 421 Korygowanie błędów... 424 Ocenianie na wejściu... 429
PENETRACJA HANKI; DANYCH... 4 3 2

ROZUMIENIE A ZAPAMIĘTYWANIE... 435 PAMIĘĆ JAKO PROCES PRZETWARZANIA INFORMACJI... 437

1 2. Język
Nabywanie znaczenia poprzez działanie... 441 Znaczenie nazw... 442 STRUKTURA JĘZYKA... 443 Struktura znaczeniowa a struktura powierzchniowa... 444 Przekazywanie struktury... 455 Przekazywanie znaczenia... 457 UCZENIE SIĘ JĘZYKA... 459 Uczenie się reguł... 459 Naśladownictwo... 460 Język jako środek komunikowania się... 461 Pierwsze kroki w komunikowaniu się... 462 Rozumienie... 465
GRAMATYKA ANGIELSKA... 4 4 9

10. Struktura pamięci
ODPOWIADANIE NA PYTANIA... 379 Kiedy należy poszukiwać informacji?... 380 Odszukiwanie obrazu... 381 Odszukiwanie informacji jako proces rozwiązywania problemów... 383 Poszukiwanie i rozumienie... 384 DONIOSŁOŚĆ ROZUMIENIA... 385 MODEL PAMIĘCI... 391 Zapamięty wanie pojęć... 391

13. Uczenie się i rozwój poznawczy
SCHEMATY SENSORYCZNO-MOTORYCZNE... 471 Schemat sensoryczno-motoryczny... 472 ZJAWISKA UCZENIA SIĘ... 476 Zbieżności między czynnościami a wynikami... 476 Wykrywanie korelacji... 481 Zbieżności między warunkami zewnętrznymi a wynikami... 483 Podsumowanie... 486
WARUNKOWANIE KLASYCZNE... 4 8 7

1 5. Podejmowanie decyzji
OKREŚLANIE WARTOŚCI... 528 Psychologiczna wartość pieniędzy. •• 529 Wartość złożonych alternatyw... 529 Przeciążenie poznawcze... 533 Co jest przedmiotem optymalizacji?... 534
LOGIKA WYBORU... 5 3 5

UCZENIE SIĘ POZNAWCZE... 488 Wzmocnienie jako sygnał... 488 Uczenie się i świadomość... 490 Uczenie się przez eksperymentowanie... 490 Znaczenie oczekiwań... 491 ROZWÓJ POZNAWCZY... 493 Uczenie się sensoryczno-motoryczne... 493 Myślenie przedoperacyjne... 49 5 Operacje konkretne... 497 Operacje formalne... 498 MYŚLENIE... 498
ROZWÓJ OBRAZÓW... 4 9 4

PODEJMOWANIE DECYZJI RYZYKOWNYCH... 539 Użyteczność w sytuacji ryzykownego wyboru... 539 Prawdopodobieństwo... 540 Oczekiwana wartość... 541 Prawdopodobieństwo subiektywne... 542 Reprezentatywność i dostępność... 543 Subiektywnie oczekiwana użyteczność... 545 GROMADZENIE DOWODÓW... 546 Szansę... 546 Testowanie raka... 547 EFEKTY NASTĘPCZE PODEJMOWANIA DECYZJI... 550
Racjonalizacja... 550 O konikach polnych i innych rzeczach... 551 Racjonalizacja podecyzyjna. . . 5 5 2

WNIOSKI... 553

14. Rozwiązywanie problemów
ANATOMIA PROBLEMU... 501 Protokoły... 502 Protokół rozwiązywania problemu DONALD + GERALD... 503 Graf rozwiązywania problemu... 505 STRATEGIE ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW... 509 Poszukiwanie rozwiązań... 512 Wybór operatorów... 512 Ograniczenia metody analizy protokołów... 515
STANY WEWNĘTRZNE A STANY ZANOTOWANE W PROTOKOLE... 5 1 7

16. Społeczny kontekst decyzji j
WPŁYW CZYNNIKÓW SPOŁECZNYCH NA PODEJMOWANIE DECYZJI... 555 ZACHOWANIE SIĘ OSÓB POSTRONNYCH... 556 Apatia osób postronnych... 558 Podporządkowanie się autorytetowi... 559 DECYZJE INTERAKCYJNE... 564 Targowanie się... 564 Procedura targowania się... 565 Proces negocjacji... 567 Negocjacje strategiczne... 572 Taktyka konfliktu... 573
GRY I DECYZJE... 5 7 5

MECHANIZMY MYŚLENIA... 520 Reguły a fakty... 520 Podprogramy... 521 Pamięć krótkotrwała... 522

Motywacja MÓZGOWE MECHANIZMY MOTYWACJI.655 Rozkład normalny..... 670 BIBLIOGRAFIA.. 616 Emocje: jedna czy wiele?. 638 Jak skalować?. 583 Elektryczna regulacja głodu i pragnienia. 630 Techniki skalowania. 667 Abstrakty Psychologiczne (Psychological Abstracts). 649 GRA W KOŚCI.... 591 Zakończenie jedzenia...... 637 Porównywanie między modalnościami. 657 PROBLEMY.. 662 Problem tryskaczy przeciwpożarowych.. 631 Ocenianie wielkości. 6 1 4 BIOCHEMICZNE REAKCJE NA STRES....636 Zakres zastosowania. 600 Reakcje na konflikt.. 583 Zaburzenia systemu regulacji motywacyjnej....He" wobec .... 671 INTERPRETACJA WZBUDZENIA EMOCJONALNEGO.. 649 Reguła określania kryterium. 585 Sprawdzian liczbowy. 642 Indeks nazwisk....... .. 667 Roczne Przeglądy (Annual Reviews). 619 MOTYWACJA A POZNANIE.. 599 REAGOWANIE NA NIEPEWNOŚĆ............... 629 Rodzaje skal. 669 Zbiory artykułów.... 6 1 6 Jak wywołać gniew lub euforie?. 662 Pamięć. 609 Nerwowe mechanizmy wzbudzenia. 694 ..... 627 SKALOWANIE..... 633 Pra wo potęgo we.. 606 Reakcja na nic.. 690 Indeks rzeczowy.... 665 Bibliografia WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE......... 622 DODATEK A Mierzenie zmiennych psychologicznych DOZNANIA ZMYSŁOWE. . 6 0 2 DODATEK B Charakterystyki funkcjonowania PROBLEM DECYZJI. 664 Gra w kości po raz drugi..... 600 Reakcje na stres.. 635 In terpretacja funkcji potęgo wej...1 7. . .. 668 PODRĘCZNIKI. ..... 651 Oceny pewności. 594 Czynniki pozabiologiczne... 61 1 SEN. Jakiego rodzaju"?.634 ....... 668 Czasopisma. 667 Indeks Cytowań (The Science Citation Index). 584 SYSTEMY REGULACJI MOTYWACYJNEJ.

Podręcznik Lindsaya i Normana zdobył sobie zasłużoną sławę na uniwersytetach amerykańskich i innych na całym świecie. pamięci i myślenia do psychologii społecznej i osobowości. Jak długi był. Mam nadzieję. jak ongiś był paradygmat behavioryzmu. a z drugiej ukazanie związku tego modelu z problematyką motywacji i zachowania społecznego. że podejście poznawcze w psychologii amerykańskiej stało się dominujące i objęło stopniowo wszelkie jej dziedziny . Podręcznik Lindsaya i Normana powstawał w czasie (początek lat siedemdziesiątych). a co stanowiło właśnie ową reprezentację świata w pamięci trwałej. niech świadczy fakt. Ta nowa psychologia („New Look".Przedmowa do wydania polskiego Po kilku latach pracy tłumaczy i zespołu redakcyjnego oddajemy do rąk Czytelnika polskiego podręcznik psychologii poznawczej Lindsaya i Normana. jakie toczyły się i toczą nadal nad zaletami i wadami różnych modeli . nie analizując bliżej innych modeli ani nie wnikając w dyskusje. wydany w 1972 roku. poprawione wydanie podręcznika w języku angielskim (w 1977 roku) i ono miało już kilka kolejnych wydań.od psychologii percepcji. Modele opracowane dla maszyny zaczęły prowokować badaczy jako możliwe modele pracy umysłu ludzkiego. obrazujących złożoną. modeli o charakterze strukturalistycznym. jak ją określano) wyznaczyła nowy paradygmat myślenia psychologów amerykańskich. kiedy psychologia poznawcza zaczyna się umacniać w badaniach i teoriach psychologicznych. dając zarazem klucz do otwarcia szczelnie dotąd przez behaviorystów zamkniętej „czarnej skrzynki". Jest to okres tworzenia modeli i teorii reprezentacji świata w umyśle ludzkim. że w tym czasie zdążyło się ukazać drugie. Podręcznik ten przyczynił się niewątpliwie do tego.ten okres pracy zespołu polskiego. że doczekamy się tego poprawionego wydania w wersji polskiej. co określano jako pamięć semantyczną i epizodyczną. używany jest jednak powszchnie jako podręcznik podstawowego kursu psychologii procesów poznawczych. tłumaczony na wiele języków. Z drugiej strony dzięki bujnemu w owych czasach rozwojowi teorii i badań psycholingwistycznych nad przyswajaniem i używaniem języka przez człowieka wykazano kompletną nieprzydatność koncepcji behaviorystycznych do zrozumienia rzeczywistych mechanizmów zachowań językowych. W zamierzeniu autorów stanowić miał kurs wstępny psychologii. który zaczyna być tak powszechnie stosowany i obowiązujący. Lindsay i Norman przedstawiają własny model struktury pamięci. Ten poznawczy paradygmat myślenia wyłonił się na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych z jednej strony w wyniku badań nad modelami sztucznej inteligencji i symulowanego myślenia. Jego wielką zaletą jest z jednej strony pokazanie fizjologicznych podstaw poznawczego modelu funkcjonowania umysłu ludzkiego. zwykle hierarchiczną organizację tego.

Przedmowa reprezentacji świata. Chcieliśmy im wyjaśnić. jak i pisania tej książki. Zmusiło to nas do skrystalizowania naszych idei i dziś sami jesteśmy bardziej zafascynowani psychologią niż wtedy. to nowe podejście. ale bogata i dowcipna szata graficzna (tak rzadko spotykana w pracach rodzimych) powinna ułatwić odbiór prezentowanego tekstu. Nie odnieśliśmy jednak błyskawicznego sukcesu. W Europie. Pragnęliśmy skłonić studentów do aktywnego obcowania z pojęciami z zakresu psychologii. Czekamy z niecierpliwością na postępy. że sprawy. gdy zaczynaliśmy ten kurs. zgłaszało się na nie coraz więcej chętnych. myśli itp. oryginalnej i tłumaczonej. ale sprawiał nam trudności brak odpowiedniego podręcznika. Wiele nauczyliśmy się zarówno w toku nauczania. Chociaż w polskiej literaturze psychologicznej. W polskiej psychologii również nowe podejście poznawcze napotyka bardzo podatny grunt. szczególnie w PWN-owskiej serii „Biblioteka Psychologii Współczesnej". tak jak ongiś podejście beheviorystyczne. które nam wydawały się bardzo interesujące. Sposób podejścia zaprezentowany w tej książce ukierunkował nasze studia z zakresu psychologii. Chcieliśmy przekazać im. a zwłaszcza w rozwijanych w Polsce teoriach osobowości. jak prowadzimy badania. gdzie tradycje behaviorystyczne nie były nigdy zbyt silne. zwłaszcza dlatego. Ukazało się wiele prac. Lindsay jest psychologiem fizjologicznym i jego to kompetencji zawdzięczamy. w czerwcu 1982 roku Wszystko zaczęło się latem 1966 roku. którą określa się jako badania nad poznaniem . który od deklaracji swego akcesu do psychologii poznawczej w Koncepcjach psychologicznych człowieka przechodzi do przedstawienia własnej teorii typu „poznawczego" w Psychologicznej teorii samowiedzy. że jedynym sposobem zdobycia takiego podręcznika będzie napisanie go. to brak "jest podręcznika akademickiego. co robimy w naszych laboratoriach. rozwijał się nasz zestaw notatek i pomysłów. A. Wpływ psychologii poznawczej na polskich psychologów da się zaobserwować we wszystkich dziedzinach tej nauki. Przykre było odkrycie. Norman jest wybitnym reprezentantem nurtu poznawczego. Jest przykładem bardzo kompetentnego przedstawienia podejścia poznawczego. I da Kurcz Warszawa. Najbardziej reprezentatywnym autorem jest Józef Kozielecki. Dojeżdżaliśmy wtedy obaj do La Jolla-P. wpływa też na inne nauki humanistyczne dając w wyniku podstawy do wyłonienia się nowej interdyscyplinarnej dziedziny wiedzy. do innego. jak też wszystkim zainteresowanym tą dziedziną wiedzy. Lukę tę w zamierzeniu naszym ma zapełnić podręcznik Lindsaya i Normana. artykułów i monografii. jak też nad kodami tej reprezentacji: obrazowym i abstrakcyjnym (analogowym i analitycznym) versus tylko abstrakcyjnym. H. w jaki sposób nauczać wstępnego kursu psychologii. że w prezentowanym podręczniku abstrakcyjne modele symulujące pracę umysłu znalazły realne podstawy w przedstawianych modelach funkcjonowania układu nerwowego. aktualnie żywo zaangażowany w rozwijaniu cognitive science. rolę procesów decydujących o ciągłej jej transformacji. zamiast wbijania sobie do głowy długich list faktów i eksperymentów. który by konsekwentnie taką wiedzę wykładał. które po długiej przerwie ponownie powraca do problematyki świadomości i analiz wewnętrznych procesów psychicznych. jak myślimy i jak widzimy badania nad psychiką ludzką. Doszliśmy zatem do wniosku. Postanowiliśmy wspólnie prowadzić wykłady z tego przedmiotu. które należą do nurtu poznawczego. Norman z Harvardu. D. W miarę jak zdobywaliśmy doświadczenie. akcentującym dynamiczny.cognitive science. kiedy obaj spotkaliśmy się po raz pierwszy na konferencji w Driebergen w Holandii. jest wiele prac reprezentujących orientację poznawczą. Książka Procesy przetwarzania informacji u człowieka powinna więc dobrze służyć studentom i wykładowcom psychologii. funkcjonalnym. jakie niewątpliwie uczyni ona w ciągu najbliższych lat. wywodzącego się z badań nad sztuczną inteligencją. Nasze wykłady utrzymywały się przez kolejne lata. nie zawsze były takimi dla studentów: jednocześnie i my uczyliśmy się. Panujące w amerykańskiej psychologii podejście poznawcze. a zarazem twórczego wykorzystania wiedzy neurofizjologicznej (na co wskazuje chociażby posługiwanie się w książce koncepcją hamowania obocznego). . Cechującą autorów lekkość stylu i jasność wykładu zapewne nie zawsze potrafiliśmy oddać w polskim przekładzie. Słowo o autorach. W ostatnim okresie to strukturalistyczne podejście w psychologii poznawczej bywa zastępowane podejściem bardziej procesualnym. I oto on. o przechodzeniu od jednego stanu pamięci. proceduralny charakter reprezentacji świata w umyśle. Lindsay z Toronto. Celem naszym było zafascynowanie początkujących studentów współczesną psychologią eksperymentalną. ze względu na bezsporne zalety merytoryczne i formalne. wywołało zainteresowanie i żywy odzew. że nie jest trudno pokazać jego korzenie tkwiące w europejskiej psychologii postaci i piagetowskim strukturalizmie. Uniwersytet Kalifornijski otworzył właśnie swój oddział w San Diego i nie opracowano jeszcze programu z zakresu psychologii dla studentów pierwszych lat.

Ponadto jeszcze przygotowała szkice rysunków.) w ciągu lat jej działania przyczynili się do wskazania sposobu. i ukierunkował organizację materiału w rozdziałach 12 i 13. Julie Lustig i Martha Norman sporządziły indeks rzeczowy w czasie jednego nadmiernie przydługiego. poi. chociaż ostre i przykre. Uwagi Petem'Deana pomogły nam w opracowaniu ostatecznej wersji tekstu na temat rozwiązywania problemów i w odniesieniu do współczesnej sztuki. Allen Newell-rozdział 14. Pracę edytorską nad książką wykonała Margaret Jackson.) Podobnie uczestnicy „grupy badawczej LNR" (Lindsaya. Marlene Farnum. Larry Sąuires przeczytał i skomentował rozdział 8. Każdy z nich indywidualnie i wszyscy razem zasługują na naszą wdzięczność. red. W szczególności pragnęlibyśmy podziękować za pomoc. Chcielibyśmy zwłaszcza podziękować Recenzentowi nr 3.materiał na temat uczenia się sprawczego. . które stanowią rozdziały 6 i 7. 1972. (Patrz artykuł napisany przez Rumelharta. Normana i Rumelhart a . Cathy Cox pomogła nam w transkrypcji wykładów na temat słyszenia.materiału. który stał się punktem wyjścia tej książki. Uwagi Ulrica Neissera i kilku anonimowych recenzentów pomogły nam wnieść poprawki w różnych partiach książki. były bardzo inspirujące i użyteczne. Wiele osób przeczytało poszczególne rozdziały i poczyniło niezwykle cenne uwagi. Szczególnie wiele zawdzięczamy Davidowi Rumelhartowi. Lindsaya i Normana. następnie je uporządkowała i przepisała. Najpierw nagrywała nasze wykłady na taśmie magnetofonowej. którego uwagi. na podstawie których wykonano ilustracje do druku. swoje działania i swoje myśli. czarujące demony i niekształtne ciała przyczyniają się do tworzenia atmosfery tej książki i rozjaśniają tekst. Leanne Hinton wiele nam pomogła w toku pisania tej książki. maratońskiego weekendu. Jim Levin i Marc Eisenstadt. Wielu (chyba z pięćdziesięciu) doktorantów i asystentów pomagało nam w prowadzeniu wykładu. Ed Fantino . Jej rysunki anatomiczne . Jack Nachmias i Charles Harris poczynili uwagi do pierwszej wersji rozdziałów 1-7. George Mandler-rozdział 17.Podziękowania Wiele osób poświęciło nam bezinteresownie swój czas.przyp. Odegrał on szczególnie stymulącą rolę w opracowaniu i rozwinięciu modelu pamięci . który został przedstawiony w rozdziałach 10 i 11. natomiast Julie Lustig zajmowała się w ostatnim roku sprawdzaniem i nadzorem nad końcowymi pracami. w jaki widzimy procesy poznawcze od percepcji do myślenia. jakiej udzielili nam kierownicy grup asystenckich: Richard Meltzer. który współpracując z nami w naszych badaniach i w zajęciach dydaktycznych wniósł do nich poważny wkład intelektualny. sprawdziła bibliografię i w ogóle pomagała we wszystkich fazach naszej pracy nad książką.

6-13 Rys. 7-1 Rys. 1967. 62. F. Allrights reserved. Based on DeValois and Jacobs (1968). and reproduced by permission. Reprinted from D. Journal of'Experimental Psychology. G. Jr. R. Luckiesh. Copyright 1964 by the American Association for the Advancement of Science. From S. E. Murdock. Bush. R.64. By permission of John Wiley & Sons. 1962. Handbook ofexperimental psychology. From R. Journal of'Comparative & Physiological Psychology. 1965. Graph from E. used with permission of McGraw-Hill Book Company. 2-1 Rys.7-12. Lenneberg. Murdock. and used by permission. B. Rasmussen and W. By permission of John Wiley & Sons. New York: Wiley. 5-29 Rys. S. Model of loudness summation. 5-8 Rys. From Denes and Pinson (1963). 1961. Inc. 7-2 Rys. Neural mechanisms of the auditory and vestibular systems. Courtesy of Charles C. Fay. S. Rys. From S. Hanlon. R. Derivational complexity and order of acquisition in child speech. Illinois. Handbook of mathematical psychology. 7-11. 1970. By permission of John Wiley & Sons. 9-8 Rys. Stevens (Ed. From B.Wreszcie powinniśmy wyrazić wdzięczność naszym cierpliwym wydawcom. R. Copyright © 1963 by the University of Chicago Press. New Jersey. From D. Reprinted through permission of the publisher. Copyright 1965 by the American Psychological Association. Lindsley. From Wald (1964). Copyright© 1961 by Scientific American. III. Sleep and wakefulness (2nd ed. and E. Scharf. Psychology Review. B. and reproduced by permission. Judd. From R.). Auditory freąuency stimulation in the goldfish (Carassius Auratus). Inc. Ltd. Vol. H. From J.. 1951. Inc. Inc. Conn. Courtesy of Bell Telephone Laboratories. Springfield. Thomas. 6-4 i 6-5 Rys. Inc. From N. 2-6 i 4-7 Tabela 3-2 i rys. Stabilized images on the retina. From E. Simon and Allen Newell. From Pomeranz andChung (1970).. 1965. 1970. and reproduced by permission. Basic correlates of the visual stimulus. The retention of individual items. From S. 14-7 Rys.). Copyright 1961 by the American Psychological Association. 3-26. Polyak. Journal of Experimental Psychology. 1960. lecz mimo to ich pomoc pozwoliła na ostateczne edytorskie wykończenie pracy. Hayes (Ed. R. From Herbert A. 7-6 i 7-8 ŹRÓDŁA RYSUNKÓW I TABEL Rys. 618-625.). Brown and C. 16-4 i 16-5 Rys. Copyright 1961 by the American Association for the Advancement of Science. Stevens (1961b). Bargaining and group decision making: Experiments in bilateral monopoly. Incorporated. In D. 72.. From B. B. By permission of John Wiley & Sons. Zwislocki. Copyright 1970 by the American Psychological Association. Inc. Copyright 1970 by the American Association for the Advancement of Science. Siegal and L. Rys. 73 (2). Psychophysiology and . 8-15 Rys. 7-18 Rys. Illinois. Luce. 17-15 Illustration courtesy of C. From R. 17-14 Rys. 1-45 Rys. Copyright 1962 by the American Psychological Association. 9-11 oraz 9-14 Tabela 12-2 Rys. Analysis of some auditory characteristics.. którzy z perspektywy Nowego Jorku i San Francisco musieli widzieć całe nasze przedsięwzięcie jako chaotyczne i niepewne. After G. (1970). Copyright© 1957 by the University of Chicago Press and used by permission. i 7-21 Rys. In S. In J. 6-11 Rys. By permission of Prentice-Hall. Englewood Cliffs. From Robinson and Dadson (1956). Zwicker and B. Inc. 1965. Cognition and the development of language. and reproduced by permission. Human problem sohing© 1971. Pritchard. The vertebrate nsual system. Yisual illusions. 1-38 Rys. Galanter (Eds. The serial effect of free recall. Copyright 1968 by the American Association for the Advancement of Science. Copyright 1960 by McGraw-Hill. New York: Wiley. B.482-488. M. By permission of the Institute of Physics and the Physical Society. Windle (Eds. 5-28 Rys.). Biological foundations of language. Oak Brook. 175-180. New York: Wiley. Photo is from Bredberg et al. Publisher. Fouraker. New York: Wiley.). Kleitman. New York: Dover Publication. Copyright 1970 by the American Association for the Advancement of Science. L. 5-18 From M. Jr. Inc.

Press. Copyright © 1957 by The University of Nebraska Press. W pierwszych siedmiu rozdziałach książki rozpatrujemy wybrane zagadnienia związane z percepcją i wyjaśniamy.I. 483 Str. Dutton. i nie na to. nie mogą. Spock. Neuropsychologica. Pamięć odgrywa nadzwyczaj ważną rolę w działalności intelektualnej człowieka. Milne. 527 Str. Inc.. S. P. 1946. Analizujemy procesy intelektualne człowieka. M. Human Relations. A. P. 371-378. problem ten omawiamy w rozdziałach 8-11. 559 Str. and H. .' From Stevens (1966a). . 1968. 478. oczywiście. Sensory communication. D. Inc. szereg bardzo istotnych problemów psychologicznych do tej pory pozostaje nierozwiązanych. analizując odtwórcze właściwości pamięci krótkotrwałej i jej rolę w wybranych rodzajach działań ludzkich. Modele. 1965. Uwagi dla Czytelnika ZRODŁA CYTATÓW Str. The bisected brain. 1968 By Benjamin Spock.T. co już znane. lecz na sposoby dochodzenia do tego poznania.. W rozdziale 8 omawiamy nerwowe mechanizmy pamięci. New York: Pocket Books. Copyright 1963 by the American Psychological Association and reproduced by permission: From S. Zresztą w fazie początkowej modele z konieczności są proste: należy pamiętać o tym. 332 Str. Educational Division. co jest wiadome o jej podłożu fizjologicznym oraz o dysfunkcjach pamięci wywołanych przez różne zaburzenia procesów fizjologicznych.. przejdziemy następnie do szczegółowej analizy niektórych rzeczywistych mechanizmów fizjologicznych. Published by E. M. Copyright 1927 by E.. Po prześledzeniu głównych właściwości połączeń nerwowych. Corkin. In W. Od percepcji i rozpoznawania obrazów przejdziemy do pamięci. Książka ta wprowadza Czytelnika w metody badania czynności psychicznych człowieka. In M. W kolejnych rozdziałach 10 i 11 omawiamy jeden z prawdopodobnych modeli przechowywania informacji w pamięci długotrwałej. jak również to. Massachusetts. Rosenblith (Ed. Some conditions of obedience and disobedience to authority. jak też systemów wzrokowego i słuchowego. pomagają jednak wyłonić najistotniejsze elementy badanego problemu. L. 18. Rozważywszy kilka problemów teoretycznych. Dutton & Co. Jones (Ed. 561 Ciągle jeszcze świadomość ludzka stanowi dla nas zagadkę. A-3 i A-6 i tabela A-3 Rys. The psychophysics of sensory function. dlatego też jej istota i funkcje wymagają wnikliwej analizy. Renewal © 1955 by A.Rys. From B... . Meredith Corporation. Cambridge. Copyright © 1970 by Meredith Corporation. A.). Reprinted by permission of Plenum Publishing Corp. Obszar ten ciągle jeszcze nie . Copyright © 1945.. co nie jest istotne. S. Press.I. Milne.). Na kolejnych stronach tej książki próbowaliśmy budować modele charakteryzujące istotę opisywanych zjawisk. Teuber. . Inc. że człowiek dopiero zaczyna zbliżać się do poznawania własnej psychiki. 6. A-4 i A-5 motivation. From Michael S. Copyright 1966 by the American Association for the Advancement of Science. aby zbudować pełny obraz wyjaśniający to zjawisko. Milgram. R. Further analysis of the hipocampal amnesic syndrome: 14 year follow-up study of H.. and used with their permission. From S. że nasza wiedza o fizjologicznych mechanizmach percepcji jest niewystarczająca... Reprinted by permission of Pocket Books. Milgram. Copyright © 1961 by the M. inc. by permission of University of Nebraska Press. jakimi posługujemy się w książce. Nebraska symposium on mothation. 322 From B.. koncentrując się na właściwościach pamięci. 1957. ponownie wrócimy do ogólnych zagadnień percepcji i pokażemy. który posiadałby właściwości percepcji ludzkiej. jak powinien funkcjonować system.. przy czym główny nacisk położony został nie na to. Ltd. 1963. Potrafimy już jednak stawiać właściwe pytania. co jeszcze nie zostało poznane. Milner. Baby and child care. Stevens. Stosując modele możemy odkrywać zasady leżące u podstaw teoretycznego wyjaśnienia tego czy innego zjawiska i ujawnić zarazem zalety i niedostatki teorii. Gazzaniga. . ukazać procesów myślowych człowieka w całej ich złożoności i precyzji. Behavioral study of obedience.. Str.T. . Reprinted with permission from Pergamon Press. From the book Now we are six by A. 67. W rozdziale 9 podajemy przegląd badań nad pamięcią krótkotrwałą i uwagą. Reprinted from S. Reprinted by permission of Appleton-Century-Crofts. odsuwając to. Journal ofAbnormal andSocialPsychology. 215-234. a division of Simon and Schuster. and Methuen & Co.. 57-75.. by permission of The M. W szczególności zajmiemy się budową połączeń nerwowych będących podłożem wielu podstawowych operacji przy rozpoznawaniu obrazów. A.

Podane tam źródła mogą prowadzić do bardziej specyficznych (i zwykle trudniejszych) lektur. regulują emocje i zachowanie człowieka. W następnych rozdziałach prezentowany model pamięci zajmuje główne miejsce. przy czym szczególnie zajmujemy się analizą rozwiązywania problemów i procesami decyzyjnymi oraz społecznym kontekstem decyzji podejmowanych przez ludzi. uzupełniające go Dodatki przynoszą obszerny materiał dotyczący technik. charakterystyk funkcjonowania. poszukujemy sposobu. Informacje o tym. wyjaśniamy rozwój mowy dziecka. którzy pragną poznać dane zagadnienie bardziej szczegółowo. poczynając od jego narodzin. Porozumiewanie się ludzi między sobą wydaje się podstawowym warunkiem powstania języka u człowieka. 671. Pełną informację bibliograficzną o każdej cytowanej pozycji zawiera „Bibliografia" zamieszczona na s. Wprowadzamy ją zarówno w tekście. jak i w spisie bibliografii na końcu książki. W Dodatku B przedstawione są zagadnienia dotyczące podejmowania decyzji. . W rozdziałach 14-16 poddajemy analizie czynności intelektualne dorosłego człowieka. jak szukać dodatkowych pozycji.667). Literatura naukowa stanowi podstawę danej dziedziny nauki. a kończąc na okresie dojrzewania. rzadko był badany. zwrócono także uwagę na procedury oceniania wprowadzając pewne proste zadania. które w toku naszych studiów nad danym tematem wydały się nam interesujące. Rozdział 13 dotyczy mechanizmów uczenia się oraz stadiów rozwoju inteligencji dziecka.spenetrowany. Ostatnia część książki (rozdziały 12-17) poświęcona jest analizie procesów poznawczych. Wychodząc z tego punktu widzenia. Rozdziały 1-17 składają się na pełny tekst książki. stanowiącym przewodnik dla tych czytelników. zawiera on również wprowadzenie w ważną technikę tzw. w jaki stany chemiczne i biologiczne ciała. Wychodząc od prototypowego modelu systemu motywacji. W Dodatku A przedstawiony jest skrótowo problem pomiaru w psychologii. a poznanie tej dziedziny jest niezbędne do zrozumienia wyższych czynności psychicznych człowieka. W rozdziale 12 staramy się przedstawić badania nad językiem jako środkiem komunikowania się ludzi. Często cytujemy prace. Czyniąc to wracamy do pewnych kwestii podnoszonych w rozdziałach 1 i 3. współdziałając z procesami poznawczymi. W rozdziale ostatnim rozpatrujemy zagadnienia dotyczące motywacji i emocji. podajemy w paragrafie „Wskazówki bibliograficzne" (s. choć nie mają one bezpośredniego związku z materiałem prezentowanym w danym rozdziale.

Jeżeli z lewej strony rozlegnie się dźwięk. Spostrzeganie INTERPRETACJA PRZEKAZÓW SENSORYCZNYCH Dopasowywanie do wzorca ROZPOZNAWANIE OBRAZÓW Organizowanie niepełnych obrazów Obrazy konkurencyjne Obrazy pozbawione znaczenia Naginanie danych sensorycznych do przyjętej interpretacji ZNACZENIE REGUŁ Spostrzeganie przestrzeni Znaczenie kontekstu Niemożliwe organizacje figur ORGANIZOWANIE INFORMACJI SŁUCHOWEJ Celem naszym jest zrozumienie mechanizmów spostrzegania. ani nad tym. jakie cechy odróżniają ołówek od innych przedmiotów. że związane z rozpoznawaniem operacje również są proste i bezpośrednie. które byłyby zdolne do rozpoznawania symboli i dźwięków występujących w otaczającym nas środowisku. Rozpoznawanie dokonuje się w drodze dopasowywania sygnału płynącego z zewnątrz do wzorca wewnętrznego. Odnalezienie wzorca. Na przykład. Podobnie mowę ludzką odbieramy od razu jako sensowne słowa. podlegającego rozpoznaniu. aby nadać im dopiero określony sens. w czasie czytania znaków drukarskich zapełniających stronicę tekstu szybko i bez widocznego wysiłku przekładamy w myśli symbole wzrokowe na sensowne zdania. prowadzi do zidentyfikowania tego ostatniego. Efekty następcze barwy Wyjaśnienie efektów następczych Adaptacja do barwy uzależniona od kierunku SPOSTRZEGANIE BEZ WYODRĘBNIANIA CECH . Człowiek. jak działa taki system przy odbieraniu sygnałów wzrokowych.. a niejako mieszaninę dźwięków. że . Biorąc ołówek do ręki. Dla naszych potrzeb można przyjąć. Popatrzmy. nie zastanawia się w sposób świadomy ani nad tym. jak należy kierować ruchami ręki i dłoni. oraz na zorientowaniu się na tyle. szybko i bez wysiłku poznaje otaczające go przedmioty. Po dojściu do brzegu chodnika. idąc ulicą. że zadanie polega na rozpoznawaniu liter alfabetu. dlaczego zadanie to jest aż tak trudne. Załóżmy. które należy jakoś uporządkować. na ile jest to możliwe. to z tej strony słyszy go. biorących udział w spostrzeganiu. ANALIZA CECH Zatrzymywanie obrazu Efekty następcze Efekty następcze mchu JAK UZYSKAĆ EFEKTY NASTĘPCZE RUCHU? INTERPRETACJA PRZEKAZÓW SENSORYCZNYCH Zajmując się spostrzeganiem zaczniemy od analizy rozpoznawania układów bodźcowych. ani też nad tym. Doświadczenia inżynierów wskazują jednak.1. konieczna jest określona reprezentacja-wzorzec-dla każdego obrazu. Zadanie to polega na ujawnieniu procesów psychologicznych. jakie mają w tym zakresie narządy percepcyjne najbardziej prymitywnych organizmów zwierzęcych. Wielokrotnie ponawiane próby skonstruowania maszyn zdolnych do rozpoznawania obrazów dały rezultaty znacznie odbiegające od możliwości. aby móc nim się posługiwać. który lepiej od innych odpowiada sygnałowi. Widzenie skórne" Dopasowywanie do wzorca Dopasowywanie do wzorca to najprostszy z możliwych sposobów klasyfikacji i rozpoznawania obrazów. w systemie połączeń nerwowych. Zaczniemy od zbadania. w odpowiedniej chwili wstępuje nań lub schodzi zeń. że pogląd taki daleko odbiega od prawdy. Nie skonstruowano takich maszyn. Aby móc posługiwać się tą metodą. jak należy umieścić ołówek w ręku. aby go uchwycić. Problemów jest tu wiele. W jaki sposób sygnały płynące z zewnątrz i oddziałujące na narządy zmysłowe przekształcają się w mające sens doznania sensoryczne? Zwykle rozpoznajemy otaczające nas przedmioty i zdarzenia na pozór tak łatwo i szybko. iż nasuwa się przypuszczenie.

Jest rzeczą oczywistą. 1 -4). . Jeżeli układ świateł rozkłada się na siatkówce tak. Działanie tych receptorów omówimy później.. czy obraz przedstawiony jest . teraz zajmiemy się tym. Inny zespół receptorów stanowi wzorzec dla litery L (rys. specyficznie przystosowanych do wykrywania wystąpień litery A. jeszcze inny dla litery N. Gdybyśmy połączyli wszystkie te pobudzone receptory zjedna komórką detekcyj- „Tak" RYSUNEK 1-3 ną. że pobudza tylko ów określony zbiór receptorów. że zasada połączeń międzyreceptorycznych nie zmienia się w zależności od tego. Czynimy to dla wygody i ułatwienia wykładu. „detektor litery A" zaczyna intensywnie reagować (rys. w 1 Na przedstawionych tu rysunkach pomijamy fakt. Taki możliwy wzorzec dla A przedstawiony jest na rysunku 1-2'. na jej siatkówkę. Podczas prezentacji litery A na siatkówce oka ulega pobudzeniu układ receptorów (rys. aby rozpoznawanie liter alfabetu było możliwe. 1-3). otrzymalibyśmy wzorzec komórek receptorycznych.do góry nogami" czy też nie. że soczewka oka odwraca obraz. 1-1). zwanych receptorami. jak muszą być one ze sobą połączone.obraz prezentowanej litery pada na wewnętrzną powierzchnię oka. Siatkówka składa się z wielu setek tysięcy światłoczułych komórek nerwowych.

zbstają sprowadzone do wcześniej . Takie dopasowywanie do wzorca można przyjąć za najprostszy schemat rozpoznawania obrazów. Wiele programów dla maszyn liczących i urządzeń posługujących się techniką porównywania z wzorcem w celu rozpoznania układów sygnałów przewiduje wcześniejsze przekształcenie tych sygnałów. l-5b. Zauważmy. Wystarczy spojrzeć na rysunki l-5a. W tym celu zanim rozpocznie się proces rozpoznawania litery obraca się ją tak. to poszukiwany. że schemat ten ma jedną specyficzną właściwość: układ napływających sygnałów dopasowywany jest do wszystkich możliwych wzorców równocześnie. l-5c. Można jednak znaleźć różne sposoby udoskonalenia rozpatrywanego schematu rozpoznawania przez porównywanie z wzorcem. Jednakże ten prosty schemat nie nadaje się zbytnio jako model rozpoznawania obrazów przez człowieka. przewidziawszy wszystkie możliwe warianty wielkości oraz wszystkie możliwe nachylenia liter (rys. właściwy wzorzec. zwiększyć ilość wzorców. odpada konieczność żmudnego kolejnego sprawdzania wszystkich istniejących wzorców w poszukiwaniu najbardziej odpowiedniego. aby jej dłuższa oś znalazła się w położeniu pionowym. Pobudzeniu ulegająjednocześnie wszystkie możliwe wzorce i ten z nich.PORÓWNYWANIE POŁOŻENIA Z WZORCEM „Nie" RYSUNEK l-5a RYSUNEK l-5c RYSUNEK \-5b ten sposób można zbudować wzorzec dla rozpoznawania dowolnego obrazu. 1-6). aby zrozumieć. jeżeli nie zawiera odpowiedniego wzorca dla danego obrazu. Inny sposób podejścia wymaga wcześniejszego procesu przekształcania liter na jakiś standardowy format zanim nastąpi proces porównywania z wzorcem. jeżeli litera będzie lekko pochylona albo rozmiary jej okażą się trochę mniejsze (lub większe) od wzorcowych. Można np. który reaguje na dany układ silniej niż inne. co zajdzie. Następnie za pomocą skalowania rozmiary jej. Przedstawiony tu system rozpoznawania okazuje się mało przydatny.

ich analiza może być bardzo pomocna. rozmiar. kiedy odkrywamy błędy. Na dole każdego czeku numer seryjny i numer konta wydrukowane są specjalnymi czcionkami (rys. System spostrzegania popełnia często omyłki. pokażemy obrazy pozbawione znaczenia. W dodatku schemat porównywania z wzorcem nie przewiduje rozpoznawania nowych wariantów układów. żeby układ. Zaczniemy przede wszystkim od zbadania. 1-8). to znaczy odbiera ona rozkład światła w wyznaczonym polu. Otaczające nas przedmioty nie zawsze wydają się nam takimi. 1-8). zawierający wzorcowe rozkłady odbicia światła. które mogą być odczytane zarówno przez człowieka. Zwróćcie uwagę na kształty cyfr (rys. w przeciwnym bowiem razie urządzenie odczytujące czeki myliłoby się. I dopiero wówczas tak przekształcony sygnał jest porównywany ze standardowym zbiorem wzorców (rys. po której system spostrzegania musi przyjść do siebie. aby zobaczyć. pozwała na rozpoznanie danej cyfry i w ten sposób również całego kodu bankowego. Nie ma potrzeby przeprowadzania dodatkowych eksperymentów. Z tego też względu zaczniemy od prześledzenia kilku zjawisk z dziedziny spostrzegania w celu poznania podstawowych zasad. Można by sobie w zasadzie z tymi trudnościami poradzić. Wielka różnorodność obrazów. Po drugie. Podczas opracowywania metod prezentacji cyfr cały wysiłek skierowano na to. ale zarazem najbardziej zawodna metoda rozpoznawania. bardziej pewnym i elastycznym systemie niż porównywanie z wzorcem. odpowiadające każdej z dziesięciu LAJOLLASHORES OFFICE 2256Avenida De La Playa. Proces interpretacji możemy uczynić w pełni świadomym.Calitornia 92037 SOUTHERN CALIFORNIA FIRST NATIONAL BANK RYSUNEK 1-8 . ponieważ często mechanizmy tego czy innego systemu najlepiej daje się odsłonić w wyniku analizy jego błędów i zaburzeń. Jakie są zatem alternatywy? Należy najpier>v prześledzić zjawiska spostrzegania. stwarza olbrzymie trudności dla tego schematu. Po trzecie. jeżeli zastosujemy specjalne tricki: po pierwsze. od czego zacząć poszukiwania. aby były one najmniej podobne do siebie.RYSUNEK 1-6 możliwych cyfr.Ls Jolla. jak i przez bankowy komputer. że zdolność człowieka do rozpoznawania obrazów oparta jest na jakimś innym. lub są wynikiem braku czasu na interpretację przedstawionego mu obrazu. Trudno zdecydować. System elektroniczny. Wynika z tego jasno. z jakimi styka się człowiek. kiedy indziej powstają w efekcie długotrwałej stymulacji. Wszystkie te zjawiska są ważne dla nas. dla których nie ma wzorców. usuwając pewne elementy obrazu czynimy jego interpretację trudną (jeśli nie niemożliwą). jakie udało się z nich wyprowadzić. aby się o tym przekonać. a to dlatego. co uczyniłoby system nadzwyczaj złożonym i mało elastycznym. A człowiek potrafi to robić. wystarczy prosta logika. ROZPOZNAWANIE OBRAZÓW Nieprzydatna okazała się analiza za pomocą porównywania z wzorcem. „klatki" dla cyfr wyraźnie zaznaczono. co w istocie zachodzi. Najprostszy przykład praktycznego wykorzystania systemu porównywania z wzorcem (który zresztą dość wyraźnie pokazuje pewne słabości tego systemu)-to sortowanie czeków bankowych. jak są interpretowane informacje sensoryczne. aby rozpoznawanie obrazów przez człowieka posługiwało się tym mechanizmem. RYSUNEK 1-7 ustalonych wielkości. jeżeli wszystko przebiega sprawnie. ale wówczas każdy nowy przypadek należałoby rozpatrywać oddzielnie. stworzymy możliwość konkurencyjnej organizacji obrazu przez dostarczenie kilku sprzecznych interpretacji tego samego obrazu. jakimi są w rzeczywistości. Porównywanie z wzorcem to najprostsza. 1-7). Wydaje się mało prawdopodobne. jaki wpływ na proces interpretacji wywiera uprzednie doświadczenie. Maszyna „czyta" cyfry prześwietlając kopertę. Nie zawsze widzimy i słyszymy to. Ale w momencie. kształt każdej z cyfr był narzucony jednoznacznie. Czasem błędy te polegają na złudzeniach.

Jeden sposób takiego zwolnienia polega na ograniczeniu dostępnej informacji wzrokowej. Do pewnego stopnia . W celu ujawnienia uwikłanych tu mechanizmów. Sahador Dali „Targ niewolników wraz ze znikającym popiersiem Waltera. Ohio. Obserwując rysunek 1-9. przyspiesza cały proces interpretacji: kiedy wiemy. Ale przy innej organizacji percepcyjnej obrazu twarze mniszek -zamieniają się w oczy Woltera. a białe części ich ubioru w talii . że można na nim zobaczyć psa . James (fotograf). Za zgodą autora. 1-10). musimy zwolnić przebieg tego procesu. R. ponieważ istnieje wiele sensownych sposobów jego interpretowania. Obrazy konkurencyjne Obraz może okazać się dwuznaczny wskutek braku istotnej informacji lub też nadmiaru nieistotnych danych. jakie to skomplikowane zadanie. dwa różne sposoby równocześnie. Tak więc wiedza na temat tego. czego szukamy. RYSUNEK 1-9. Cleveland. możemy też prześledzić procesy organizowania obrazu. Może on też być dwuznaczny. ich połączone ramionami sylwetki w jego nos. Kiedy dodamy informację. że rzadko zdajemy sobie sprawę. W takich warunkach trudno jest interpretować obraz na RYSUNEK 1-10. zachodzące podczas interpretowania obrazu wzrokowego. W samym centrum obrazu stoją dwie małe zakonnice dotykając się ramionami.Organizowanie niepełnych obrazów Zazwyczaj interpretacja przekazów sensorycznych przebiega tak szybko i automatycznie. co przedstawia obraz. Tytuł obrazu: „Targ niewolników wraz ze znikającym popiersiem Waltera"dostarcza wskazówek dla alternatywnych interpretacji przedstawionej sceny. łatwiej jest to odnaleźć.dalmatyńczyka (z głową skierowaną na lewo).w jego podbródek. Ilustruje to praca artysty Salvadora Dali (rys. Kolekcja: Mr i Mrs Reynolds Morse. W tym wypadku jeden sposób organizowania informacji prowadzi do spostrzegania małych figurek ludzkich. Za zgodą fotografa Muzeum Sabadora Dali. to wystarczy raz zobaczyć psa i już trudno go nie dostrzec. C. a drugi do spostrzegania powiększonego popiersia.

Uczymy się śledzić układ melodii. a słuchacz. Wiązki elementów o podobnym kształcie albo też przerwy w powtarzającym się układzie jawią się nam jako figury. wybieramy sobie temat i śledzimy go. Źródło: Vasarely V. podobnie jak przy spostrzeganiu wzrokowym.se. zmuszając wykonawcę przez cały czas do przechodzenia od jednego do drugiego. że w tym wypadku kompozytor (Telemann) dokładnie oddziela dwa tematy. i tak zdarza się wiele razy. Kompozytorzy często podają dwa różne tematy równocześnie. przedstawiony na rysunku 1-11. Słuchacz może zgodnie z własnym wyborem śledzić jeden temat lub drugi. a potem przełączamy się na inny instrument. Yictor Vasare/y. przenosząc uwagę z jednego instrumentu na drugi. Zauważcie. gdzie możliwe jest przerzucanie uwagi z jednej rozmowy na inną.Suis. Ten temat. wyodrębniamy jako jednostki takie ugrupowania. Za każdym razem. które mają wyróżniające się cechy. Editions du Griffan. Bogactwo i różnorodność możliwych organizacji percepcyjnych pojawi się stopniowo. a wszystkie pozostałe dźwięki spostrzegane są jako tło czy akompaniament. który przyciąga jego uwagę. wszystkie pozostałe schodzą na dalszy plan. Kiedy jedna z wielu rozmów prowadzonych obok nas zostaje wyodrębniona. jeżeli wiemy czego szukać. a wszystkie pozostałe dźwięki stają się tłem. Klasyczna maksyma kompozycji ciekawej struktury graficznej wymaga wprowadzenia punktu ogniskowania uwagi poprzez zaburzenie powtarzającego się układu.te dwa sposoby organizowania informacji wzrokowej wzajemnie się wykluczają: trudno spostrzegać oba obrazy jednocześnie. Tu. trudno mu będzie potem go uniknąć. staje się „figurą". kiedy w świadomości pojawia się wyraźnie nowa rozmowa. Bogactwo odbioru muzyki w dużej mierze uzależnione jest od organizacji percepcyjnej. Seuchdtel. odkrywamy w nim nowe tematy. 1956. Efekt ten występuje szczególnie wyraźnie na dużym i gwarnym przyjęciu. „Tlinko". lecz kiedy słuchacz odkryje określony sposób organizacji percepcyjnej dzieła muzycznego. Niektóre kompozycje napisane są tak. wszystko pozostałe tworzy tło. W takim wypadku grający przechodzi na przemian od tonów wysokich do niskich. Organizowanie naszych spostrzeżeń w figurę i tło jest znane w muzyce. Być może trzeba będzie dziesięć razy przesłuchać ten sam kawałek. Obrazy pozbawione znaczenia Czy nasza zdolność organizowania i wyodrębniania określonych komponentów obrazu wzrokowego jest w pełni niezależna od umiejętności tworzenia znanych spostrzeżeń? Wcale nie. kolejne następowanie po sobie tonów wysokich i niskich może być odebrane jako dwa oddzielne ciągi dźwięków -dwa różne tematy muzyczne. Temat wyodrębniony w danej chwili staje się figurą. Wielu malarzy współczesnych-to mistrzowie w odkrywaniu różnorodnych kompozycji. Spróbujcie wsłuchać się w muzykę trudniejszą Bacha czy Strawińskiego lub nawet dobry jazz czy rock. spostrzega jedną melodię. że słuchacz wybierze jeden jako główny. Słyszymy kontrabas i przez chwilę tylko go słyszymy. iż w dźwięku jednego instrumentu grającego solo można równocześnie usłyszeć dwa różne tematy. Słuchając orkiestry. Interpretując przekaz wzrokowy. s: 120. wiedząc. a przysłuchując się niskim tonom-inną. Wypróbujcie różne sposoby wsłuchiwania się w muzykę. łatwiej to znajdujemy. które RYSUNEK 1-11 Przykładem podobnej kompozycji jest fragment solówki dla fletu. . przysłuchując się wysokim tonom. RYSUNEK 1-12. Słuchając jakiegoś utworu ponownie. ORGANIZOWANIE INFORMACJI SŁUCHOWEJ Tendencja do wybiórczego wyodrębniania i organizowania danych dostarczanych przez system sensoryczny to jedna z podstawowych cech wszystkich doznań spostrzeżeniowych. zanim określony układ pojawi się wyraźnie i jasno. rozmowa ta staje się figurą.

67°5". 45°. Rysunki 1-12 i 1-13 przedstawiają próbki ich prac. raz inną formę.niestała. „Tremor". Wyjątkowo interesujący jest obraz „Tremor "(rys. Paris. Za zgodą Mr Darida M. Jak odbieracie te obrazy? Na co patrzycie? Z jakiego powodu na niektórych obrazach tego typu organizacja pola bezustannie się zmienia? Obrazy te pozwalają nam wykryć bardzo istotne sprawy. Francois Morellet. Brickn Rilev. . Uważnie przyjrzyjcie się tym obrazom. 1-14). Za zgodą artysty. Po pierwsze. Strukturę tę wnosi sam widz. że jest on odbierany jako zbiór długich poziomych to znów pionowych. a czasem wręcz niemożliwie. trudno jest. czy przedmiot ma jakieś znaczenie i czy jest on nam znany. zapobiec organizacji informacji. zasady organizacji percepcyjnej działają niezależnie od tego. Winlona. można wykorzystać jako ciekawe przykłady zależności między figurą a tłem. przyjmuje raz taką. Organizacja ich jest WT&JOT* V8W RYSUNEK 1-14. 22"5. Po drugie. ' V T ł* T T • ™ ~ • r?mTTf •••••••• mtfTf JW9X RYSUNEK 1-13. „Screen Painting: 0°. 48x48 cali. gdy artysta świadomie starał się uniknąć standardowej formy organizacji obrazu. Kolekcja: Muzeum Sztuki Współczesnej. przy czym jeden z tych układów występuje zawsze. Ale jakaś struktura obrazu zawsze występuje i to nawet wówczas. znany lub obcy-proces spostrzegania wzrokowego zawsze nadaje mu jakąś organizację. prostokątnych rurek lub jako układ dużych przesuwających się trójkątów. Obraz może być sensowny lub bez sensu. 1962. a to dlatego.

Aby uzyskać omawiany efekt. Przygotujcie kawałek twardego kartonu2. ponieważ wygina się jakby był z gumy. Kiedy obserwator porusza głową. jednak po dłuższym wpatrywaniu się weń karton nagle podnosi się i wygląda tak. A zachodzi to dzięki temu. Przedstawia on figurę. Ale jeżeli przedmiot spostrzegany jest jako „stojący". Istnieją dwa różne sposoby organizacji obrazu tej figury. żeby wprowadzając na wejście systemu wzrokowego wieloznaczną informację sensoryczną i poddając analizie błędy. to wskazówki związane z paralaksą ruchową zbiegają się z rzeczywistym ruchem przedmiotu. musimy zdobyć się na chwilę koncentracji oraz cierpliwości. Kiedy przedmiot widoczny jest w jego prawidłowej orientacji przestrzennej. W ten sposób udaje się często poznać lepiej szczegóły operacji systemu spostrzegania niż byłoby to możliwe w normalnych warunkach. Istota wywołania złudzenia polega na tym. 1-17). jak to widać na rysunku 1-16. której poszczególne części znajdują się w różnej głębi. dane sensoryczne zmuszają nas do spostrzegania go właśnie w ten sposób. nie ograniczając się jedynie do przeczytania opisanego tu zjawiska. Kiedy przedmiot spostrzegany jest jako stojący. Zanim odłożycie ten kawałek kartonu. zgodność orientacji pionowej ze wskazówkami paralaksy ruchowej możliwa jest tylko w takim wypadku. Kiedy przedmiot spostrzegany jest jako leżący. Wszystkie dane sensoryczne służą do konstruowania spójnej interpretacji świata widzialnego.Naginanie danych sensorycznych do przyjętej interpretacji Inne ważne aspekty organizacji informacji wzrokowej można przedstawić na przykładzie złudzeń. że przedmiot obserwowany nie może się tak zachowywać. tak aby oko i linia kartonu znalazły się na jednej płaszczyźnie. jak na rysunku 1-17. to wydaje mu się. 1-17). spróbujcie przeprowadzić jeszcze jedno Złudzenia te najlepiej sprawdzić samemu. Złudzenie warte jest tego. Początkowo przedmiot wygląda tak. Następnie popatrzcie rtań jednym okiem. odsłonić pewne ukryte właściwości tego systemu. wszelkie informacje dotyczące głębi pasują do siebie. Punkt fiksacji wzroku nazwiemy punktem O. że' używamy ciągle jednego oka). wszystkie punkty zgięcia wydają się jednakowo oddalone. 1-16) albo „stojący" (rys. lekko poruszcie głową w przód i w tył (pamiętając o tym. Kiedy dostrzeżecie przedmiot w pionie (rys. I chociaż dobrze wiemy. rozmieszczenie jego konturów i cieni wydaje się nieco inne niż powinno być (dzięki czemu przedmiot wydaje się lekko świecący). Zwróćcie uwagę na zmiany kształtu przedmiotu przy ruchach głowy. Spójrzmy na rysunek 1-15. złóżcie i ustawcie tak. że przy obrotach głowy obraz najbliższego punktu zgięcia przemieszcza się na siatkówce oka szybciej niż obraz bardziej oddalonego punktu. a oko znajdowało się nieco wyżej od linii zgięcia. gdy sam przedmiot wygina się i skręca. zjawisko to nazywamy paralaksą ruchową. 2 RYSUNEK 1-15 RYSUNEK 1-16 RYSUNEK 1-17 RYSUNEK 1-18 . że przedmiot sporządzony jest z jakiegoś elastycznego materiału. którą można spostrzegać jako przedmiot „leżący" (rys. jakie system spostrzegania przy tym popełnia. jak to przedstawia rysunek 1-18. Układ stymulacji podobnego typu pojawia się podczas obserwacji sceny.

w których przecinają się kontury (rys. to znaczy tych miejsc. będąc specjalistą od maszyn liczących. dwie najednej prostej K . próbował ustalić zasady. . że powierzchnie 20 i 18 albo też (trudniejszy przykład) powierzchnie 3 i 29 należą do jednej bryły? Aby rozwiązać to zadanie. f mogą należeć do tego samego ciała. że obraz można rozczłonkować za pomocą różnorodnych metod. mówiącą o konieczności interpretowania danych sensorycznych.Przecięcie. przy czym jeden z kątów jest większy od 180° T . Pytanie dotyczy tego. aby jedna jego strona była silnie oświetlona. przy czym wierzchołek przecięcia znajduje się w górze RYSUNEK 1-19. a powierzchnią do drugiego. wyodrębnione z całego obrazu. to powierzchnie lewa a i prawa b. zwróćcie szczególną uwagę na zmianę pozornej jasności tej strony przedmiotu. w którym dwie linie się spotykają Widełki . aby zadecydować. nie tworzące żadnego z omówionych typów RYSUNEK 1-20. z jakiej informacji korzystamy. a dwa pozostałe rozmieszczone są po obu jej stronach Iglica . należy rozpatrzyć poszczególne linie i kąty. Ustawcie przedmiot w ten sposób. a dwa pozostałe po jednej stronie tej prostej X . 1-20). L . Czy możecie wyjaśnić te różnice jasności? ZNACZENIE REGUŁ Przytoczone w tekście przykłady ilustrują ogólną tezę teoretyczną.Przecięcie. Autor ten. Strzałka zazwyczaj wyznacza przynależność trzech powierzchni do dwu różnych ciał: powierzchni /iii do jednego. Okazuje się jednak. Guzman przeanalizował szereg zadań tego typu i wywnioskował.przecięcie utworzone przez cztery lub więcej linii.Trzy przecinające się linie tworzą kąty mniejsze od 180° Strzałka .utworzona przez cztery lub więcej linii. Źródło: Guzman (1969). jak poszczególne powierzchnie brył współgrają w tworzeniu figur percepcyjnych? Skąd wiadomo. gdzie dwa wierzchołki leżą na tej samej prostej co środek. należą do różnych ciał. Jakie reguły rządzą procesem interpretacji? Spójrzcie na lysunek 1-19. która znajduje się w cieniu. Kiedy nastąpi iluzoryczna zmiana poiożenia przedmiotu z pozycji poziomej w pionową. Przykład ten zapożyczyliśmy z pracy Guzmana (1969). gdzie dwa wierzchołki tworzą linię prostą. częściowo zasłaniających się wzajemnie.Trzy linie schodzą się w jednym punkcie. Źródło: Guzman (1969). że najważniejszych informacji dotyczących zasłaniania jednych brył przez drugie dostarcza analiza przecięć. Przy przecięciach w kształcie widełek wszystkie trzy powierzchnie: d. Skrzyżowaniewieloramienne . Jeżeli przecięcie ma na przykład kształt litery L. za pomocą których maszyna licząca mogłaby rozwiązywać podobne zadanie.Wierzchołek. na której znajduje się środek.doświadczenie.Trzy linie zbieżne. e. Spostrzegamy go od razu jako zbiór trójwymiarowych ciał. według wszelkiego prawdopodobieństwa.

Spostrzeganie przestrzeni Zazwyczaj spostrzegamy przestrzeń jako trójwymiarową. Dlatego też po odkryciu przecięcia typu T należy sprawdzić.interpretację znaczenia przekazywanego przez przecięcia tych linii. czy w pobliżu nie ma innych przecięć tego typu. s i z-drugim.spotykamy się ciągle podczas badania procesu spostrzegania. leżące bliżej nas. Co więcej. ta dwoistość procesu spostrzegania zaznacza się wyraźnie nie tylko w toku analizy prostych brył. jakiej dostarczają widełki. a jeżeli są. a świadcząca o przynależności r. stanowią one dostateczne wskazówki. Takie przecięcie często oznacza. podobnie jak powierzchnie s i r. że powierzchnie u i p są powiązane ze sobą. że jeden przedmiot umieszczony jest przed drugim w taki sposób. RYSUNEK 1-22. p. Za zgodą Instytutu Sztuki w Minneapolis. drugie . ale i w tych przypadkach. . r. W przytoczonym tu przykładzie niewątpliwie wykorzystuje się dwa różne źródła informacji: pierwsze . że powierzchnie k i / należą do jednego ciała. .. . jakiej dostarcza analiza przecinających się linii. wynikające zeń spostrzeżenie ujawni ją w pełni. kiedy występuje sprzeczność między cechami specyficznymi a całościową interpretacją danego przedmiotu. to jak one łączą się z pierwszym? Na rysunku 1-21 widoczne są dwa przecięcia typu T. i że o i r stanowią tę samą powierzchnię. Renę Magritte. podobnie jak p i s.Spacery Euklidesa". Z tym podwójnym procesem . W taki to sposób informacja zawarta w cechach samego obrazu łączy się tu z interpretacją struktur widzianych całościowo.wyodrębnienia cech oraz ich interpretacją w kontekście całości . u stanowi tło.specyficzną informację o obrazie. które rozpościera się z tyłu ciała m. kiedy taka sprzeczność się wyłoni. natomiast o. pozwala na jednoznaczną interpretację całej figury: £7—jest jednym ciałem. Uzupełniająca informacja.RYSUNEK 1-21 W Widełki Dwa przecięcia typu T Szczególnie ważnych wskazówek dla ostatecznej rekonstrukcji obrazu dostarcza przecięcie typu T. Odległe przedmioty widziane są pod mniejszym kątem aniżeli przedmioty tej samej wielkości.y i z do jednego ciała.

a pozorne ich schodzenie się-to rezultat odległości. We wszystkich przypadkach. możliwe są dwa podejścia interpretacyjne. Linie równoległe zdają się stykać w oddali. . Oba stożki nakreślone są. Spróbujemy rozpatrzyć szereg reguł wykorzystywanych prawdopodobnie przez aparat wzrokowy do tego celu i wyjaśnimy zasady ich działania przy powstawaniu niektórych znanych zjawisk. Ponieważ człowiek żyje i porusza się w świecie trójwymiarowym. Jego brzegi nie wydają się równoległe. Może to być albo przedmiot dwuwymiarowy. które spostrzega.. Na obrazie Jeffreya Steele'a (rys. Jego brzegi wydają się równoległe. zawierających zbiegające się linie lub krawędzie. jest rzeczą naturalną. to jest tak dlatego. Źródło: Carraher i Thitrston (1968). aby był przystosowany do tworzenia trójwymiarowej reprezentacji tych obrazów. ale przedstawiają dwie różne rzeczy. Jeżeli zaczynając od środka przenosimy wzrok w prawo i pojawia się wrażenie cofania się w głąb. mający te same rozmiary.. ustawiony frontalnie. kiedy mamy do czynienia z układem obrazów wzrokowych. Poziome kontury. że ma on tak ukształtowany w procesie ewolucji aparat wzrokowy. Stożek z prawej strony. Wybór jednego z możliwych sposobów interpretacji dokonuje się. i w tym przypadku linie istotnie zbiegają się. to możecie się przekonać. rozmieszczone w równych odstępach w przestrzeni. . że odstępy między liniami stopniowo się zmniejszają. Kolekcja:Ho.Eksperyment barokoWy:FredMaddoX". Rozpatrzmy dwie stożkowate figury na obrazie Magritte'a (rys.Zmienia się struktura powierzchni widzianej z różnych odległości i pod różnymi kątami. Anthony Samuel Za RYSUNEK 1-24. Zdolność widzenia głębi nie zależy od stopnia znajomości przedmiotu obserwacji. Przypatrzcie się układowi na rysunku 1-24. jak widać. 2 1 J ^y^e(c. I oto ta sama informacja wzrokowa może być interpretowana zupełnie inaczej. 1-22). rzutowane są na siatkówkę w coraz mniejszych odstępach. albo też przedmiot trójwymiarowy. Jeżeli uważnie przestudiujecie geometrię rysunku. . niemal identycznie. na podstawie analizy wszystkich dostępnych informacji. 1-23) złudzenie głębi tworzy się dzięki umiejętnemu wykorzystaniu perspektywy przy niekończących się powtórzeniach danego układu. przedstawia ulicę oddalającą się w stosunku do obserwatora. . widziany pod pewnym kątem-i wówczas linie w rzeczywistości mogą być równoległe. że gradient zmniejszania się tych odstępów daje wystarczająco dokładną informację o kątach i o S . Lewy stożek wyraźnie jest ustawiony pionowo.

RYSUNEK 1-27 RYSUNEK 1-28 .RYSUNEK 1-25 WIDZIANY OBRAZ Z boku WIDZIANA SYTUACJA Z góry RYSUNEK 1-26. Źródło: Gibson (1950).

Kolekcja: Hags Gemeentemuseum . RYSUNEK 1-32. Źródło: M.The Hague. które widzi przedstawione są w postaci gładkiej powierzchni z naniesionymi na nią odstępach liniami.RYSUNEK 1-29 RYSUNEK 1-31. nachylenia. Escher „Cube with Magie Rlbhons". odległościach. Źródło: Penrose i Penrose (1958). C. . Źródło: Penrose i Penrose (1958). w równych patrzącego. przy czym powierzchnia nachylona jest w kierunku od Gradient odstępów linii pozwala obserwatorowi bezbłędnie ocenić kąt obserwator. RYSUNEK 1-30. Na rysunku 1-25 gradienty różnych linii.

uzyskujemy informację o odległości. że jeśli (tak jak w pokazanym przypadku) położenie brzegów płaszczyzny jest znane. 1-30). 79. że tworzące go linie przecinają się pod kątem prostym. że obserwator nie zna rzeczywistych odstępów między poziomymi liniami). ta część przedmiotu. Niemożliwe organizacje figur.DesnitP P Straight Lines. 1953-1958 Źródło. w zasadzie nie ma nic nienormalnego w jakimkolwiek połączeniu tych linii i kątów na rysunku. różnorodne rodzaje gradientów płaszczyzny (rys. stanowi częste źródło licznych złudzeń wzrokowych. Spróbujmy je połączyć (rys. 1-37 s. 63. że jego interpretacja też jest sprzeczna (patrz również rys. Nie trzeba wiele. Rysunek ten dostarcza obserwatorowi sprzecznych informacji. s. 57). ponieważ w przedstawionym przypadku ten sam gradient odstępów może być obserwowany z dowolnej odległości (pod warunkiem. Josef Albers. Należy jednak pamiętać. których części nie da się logicznie połączyć w jedną całość. jeżeli jednak uzupełni się te informacje dodatkową informacją o głębi. Interpretując oddalenie się od kąta prostego jako informację o głębi. jak na rysunku 1-28. w obrazie siatkówkowym kąty są rozbieżne. Pierwszy rodzaj takiego złudzenia przedstawia rysunek 1-24. to te same przecięcia odbierane są zupełnie inaczej. aby pojawiła się informacja o głębi. Na rysunku 1-29 przedstawione są fragmenty. które wyglądają jak kąty i boki jakiegoś trójwymiarowego przedmiotu.Odległość nie jest jednak znana. równocześnie robi wrażenie większej. Do tego celu nadają się np. Jeżeli przedmiot prostokątny jest oglądany na wprost. ale także zmniejszenie długości linii w rzucie. 1 -26). „Structural Constellations". która wydaje się znacznie bardziej oddalona. a jednak w tym przypadku interpretacja oddzielnych części zaprzecza całości. Niczego nie spostrzegamy w izolacji. sytuacja podlega dalszym ograniczeniom. Tak więc na rysunku 1-27 łatwo możemy stwierdzić. 1-32 i 1-33 przedstawiamy jeszcze kilka figur tego typu. to obserwator widzi. Każda informacja musi być zintegrowana w jakąś spójną interpretację całego obrazu wzrokowego. Stopień rozbieżności kątów od kąta prostego zależny jest od ukierunkowania przedmiotu w przestrzeni. pomimo że (a w istocie właśnie dlatego) wszystkie pionowe linie na rysunku mają jednakową długość. Za zgodą artysty. nic więc dziwnego. że fragmenty te niezupełnie pasują do siebie. Jeżeli przedmiot ten jest nachylony lub obraca się w przestrzeni. Na rysunkach 1-31. wywołuje to nie tylko zgęszczenie linii w dalszych partiach obrazu na siatkówce (w rzeczywistości linie te rozmieszczone są równomiernie). Co otrzymaliśmy? Okazuje się. Na rysunku 1-25 płaska powierzchnia jest nachylona. Inny sposób pozwalający ujawnić nasze wysiłki umiejscowienia przedmiotów w trzech wymiarach polega na zbudowaniu figur. Trzy baryłeczki na rysunku 1-34 . jakim jest gradient odległości. Znaczenie kontekstu RYSUNEK 1-33. że górna poprzeczka krzyża przecina linię pionową pod kątem prostym. To dobrze znane nam zjawisko.

RYSUNEK 1-37. Przedstawia idealne koło. . Źródło: Luckiesh (1965). Źródło: Luckiesh (1965). RYSUNEK 1-36 Dwie poziome linie na RYSUNKU 1-386 są równolegle. Źródło: Luckiesh (1965). 1-37 mają tę samą długość. RYSUNEK 1-34 RYSUNEK 1-35 RYSUNEK l-38a. Dwie linie poziome na rys.

Patrząc na rysunek 1-40 (krata Heringa). w których informacja wzrokowa może być wieloznaczna lub niepełna. (patrz też rozdziały 4 i 5). aby wielkość jabłka i pokoju były odbierane jako normalne. co mógł. wielkość jego obrazu odpowiednio się zmniejsza. W warunkach laboratoryjnych możemy stwarzać sytuacje. Kiedy nań patrzymy. 1-37 i 1-38). Stosunek wielkości i odległości jest dokładnie taki. pomocne będzie prześledzenie pewnych bardziej ogólnych właściwości systemu wyodrębniania cech poprzez przyjrzenie się. gdyby receptory działały niezależnie od siebie. „The ListeningRoom". widzimy małe szare plamki na skrzyżowaniach wszystkich białych pasów. na które pada część obrazu. że kwadraty wewnętrzne mają różne odcienie szarości. ANALIZA CECH Poprzednie partie tego rozdziału dotyczyły interpretacji cech sensorycznych i reguł działających w toku spostrzegania. na którym spoczywa nasz wzrok w danym momencie. tak że ani jedno. jak również w rozdziałach 4-7. to wydaje się nam. że pokój jest bardzo malutki. między kwadratami RYSUNEK 1-39. co w efekcie dostarczyło nam dodatkowe wskaźniki głębi. gdzie receptory nie współdziałają zbytnio ze sobą i nie zachodzi w nim efekt pojawiania się szarych plamek na skrzyżowaniach-jest to mały obszar siatkówki dokładnie odpowiadający punktowi fiksacji. Renę Magritte. Podobny efekt możemy zauważyć również na rysunku 1-42. Ale. Kiedy patrzymy na rysunek 1-41.59 wyraźnie różnią się wymiarami. ale tym razem wskaźniki ruchu zostały zinterpretowane jako zupełnie nowe spostrzeżenie. zrobiliśmy ruch głową. . jak wpływa on na spostrzeganie. W badaniu działania systemu sensorycznego można wykorzystać metody rejestracji i bezpośredniego pomiaru aktywności włókien nerwowych. że obserwowaliśmy go jednym okiem przy względnie stałym położeniu głowy. Copley. kiedy mamy do czynienia ze znanymi przedmiotami. stosowane w fizjologii. Rezultaty tych badań zostaną omówione w rozdziale 2. Jego rola ujawnia się nawet w bardzo prostych rysunkach linii (rys. W zwykłych warunkach wszelkie informacje stanowiące kontekst pasują do siebie. ani psycholog nie ograniczają swych zainteresowań do zwykłych sytuacji życiowych. 1-35 i 1-36). artysta osiąga interesujący efekt. co możemy powiedzieć o samych cechach? Jaką informację wyławia układ nerwowy z sygnałów docierających poprzez narządy zmysłowe? I znowu przychodzi nam z pomocą obserwacja anomalii w spostrzeganiu. chociaż w istocie są takie same. Możemy zgodzić się na to jabłko pod warunkiem. jaki powinien być. z wyjątkiem tego jednego. Na przykład. A surrealiści w swych dziełach odkrywają. Tak długo. że w toku integracji informacji sensorycznych powstaje spójny obraz realnego świata. złudzenie utrzymywało się. Jednakże ani artysta. 1-39). ani drugie nie jest odbierane w pomniejszonej skali. Tak więc praca receptorów. a nawet z rozmysłem zniekształcają prawa logicznej proporcji obrazu wzrokowego (rys. która stworzy określony kontekst (rys. Kiedy przedmiot oddala się od obserwatora. Zwróćcie uwagę na to. Zanim zajmiemy się jednak pracą układu nerwowego. Nosi on nazwę plamki żółtej (fovea). a każdy posyłałby po prostu własny niezależny sygnał do mózgu. W istocie jest jedno takie miejsce na siatkówce. Te dwa rysunki ilustrują jedno z praw analizy sensorycznej: wzajemnego oddziaływania na siebie komórek nerwowych. okazuje się być zależna od sąsiadujących z nimi receptorów. Wszystkie zjawiska tego typu świadczą o tym. Łatwo jednak możemy zmienić istniejące stosunki wielkości między nimi: wystarczy tylko dodać informację. Jak tylko pojawiło się złudzenie. Świadomie naruszając reguły. Prześledźmy uważnie rysunek 1-40 i 1-41. w doświadczeniu ze złożonym kartonem brakowało informacji o prawdziwym położeniu przedmiotu. że kontekst działa nie tylko w przypadku. Żaden z opisanych wyżej efektów nie miałby miejsca. Kolekcja William N. Ale Magritte zrobił. jak długo interpretacja okazywała się możliwa (nawet jeżeli obraz był nieznany lub jedyny w swoim rodzaju). a to dlatego.

ujawnia pewne właściwości mechanizmu wyodrębniania cech. Źródło: Cornsweet (1970). Jeżeli wpatrujemy się w czarny punkt fiksacji (kropka w środku rysunku) bez odrywania wzroku.RYSUNEK 1-42. RYSUNEK 1-40. dostrzegamy szare ukośne linie. jeśli uprzednio przez długi odcinek czasu obserwowany był inny przedmiot. ale i w efekcie ciągłego tremom samego oka-drobnych drgań. znajduje się w ciągłym ruchu. na którym spoczywa nasz wzrok w danym momencie. jak silny wpływ ma mechanizm wyodrębnienia cech na nasze spostrzeganie. ale nie wnoszą nic nowego do zrozumienia działania tego mechanizmu. Drugi rodzaj to ruch powolny 180 oscylujący. jakie nakładają się na odbiór danego przedmiotu. (Przypomnijmy. Dodatkowy obraz jest efektem współdziałania komórek nerwowych siatkówki.ślady. polegające na pojawieniu się szarych ukośnych linii (których tu nie ma). kiedy oko porusza się około 20 sekund kątowych z szybkością 30-70 razy na sekundę. I trzeci . i to nie tylko z powodu ruchów otoczenia. Pierwsza z nich uwzględnia stałe ruchy gałek ocznych. w jaki obraz przestaje być widoczny. Złudzenie to. które często korygują ruch powolny. to po około 30 sekundach czarne i białe części obrazu zaczynają minut. W istocie żadnych ukośnych linii na rysunku nie ma. że minuta kątowa składa się z 60 sekund. kiedy ruchy oka są zatrzymane. Zatrzymywanie obrazu Obraz. Sposób. z wyjątkiem tego jednego. które nazywamy nystagmusem fizjologicznym. Krata Heringa: Szare plamki pojawiają się na każdym skrzyżowaniu. oglądany przedmiot stopniowo zanika.szybkie skoki o amplitudzie około 5 minut kątowych. wszystkie małe kwadraty mają ten sam odcień szarości. Wszystkie te proste przykłady pozwalają nam zaobserwować. Nieco więcej możemy dowiedzieć się o mechanizmach wyodrębniania cech korzystając z dwu procedur psychologicznych: . Kontrast równoczesny. a w stopniu kątowym mieści się 60 1 stopnia). odkryte zostało przez Roberta Springera. Jeśli zatrzymać ruchy oka. 20 sekund kątowych stanowi RYSUNEK 1-41. Druga wykorzystuje obrazy następcze . Spróbujmy zobaczyć ten efekt wynikający z ruchów oczu. Można wyróżnić kilka typów mimowolnych i subiektywnie niedostrzegalnych ruchów oczu: Bardzo szybkie i drobne ruchy. przypatrując się rysunkowi 1-43. który odbiera oko.

Źródło: Pritchard (1961). RYSUNEK 1-44. Źródło: Yerheijen migotać. Cornswett. że kiedy oko porusza się w prawo. Istnieje szereg technik stabilizacji obrazu na siatkówce. tłum. tak że w efekcie pozostaje puste jednorodne pole w miejscu. ile zjawisko znikania obrazu w rezultacie zatrzymania ruchów oka. Zwróćcie uwagę przede wszystkim na pewne cechy specyficzne rysunku. Obraz utrzymuje się tym dłużej. 1952). obraz następczy . Przy starannej kalibracji można doprowadzić do sytuacji. analizującego informacje sensoryczne. To właśnie jest efekt nystagmusa fizjologicznego. 1-45). Obserwując za pomocą tego urządzenia jakąkolwiek scenę. Obraz następczy kraty będzie przez cały czas przemieszczał się na rysunku bez względu na wysiłki „utrzymania" go na miejscu. inne pozostają nietknięte. trwa najdłużej (rys. Szczególnie interesujący jest nie tyle fakt ciągłego ruchu gałek ocznych. Ta część obrazu. na które z projektora rzutowano obrazy. Obraz „nie roztapia się". Wtedy przenieśmy wzrok na biały punkt. w której przestrzeń poruszania się obrazu będzie ściśle odpowiadała kątowi widzenia oka.przyp. 1-46 -wkładka kolorowa). Ratliff. Tak odbity obraz pada na powierzchnię receptoryczną.) nałożony na właściwy rysunek. Obrzeża koncentrycznych kół namalowane są tak. jakby się rozpływały.RYSUNEK (1961). (Riggs. widziany obraz już po kilku sekundach zaczyna stopniowo znikać. Za pomocą tego urządzenia uzyskujemy to. jakie osoba badana miała oglądać. Do szkła kontaktowego w oku przymocowano małe lusterko. Ratliff: Cornsweet i Cornsweet (1953) rysunku 1-44. Zjawisko to dostarcza nam ważnych informacji o pracy systemu receptorycznego. na którą świadomie zwraca uwagę obserwator. Nikną kolejno jego sensowne fragmenty. Znikająjedne części. a tym samym i rzutowany obraz. Powinniśmy dostrzec zbiór białych kwadratów na czarnym tle (tzn. im bardziej sensowna jest jego struktura. to wraz z nim przesuwa się lusterko. 1-43. Źródło: Riggs. Nie jest to przypadek. to znaczy zatrzymania jego ruchu na siatkówce. Właśnie dzięki temu można uzyskać określony efekt. Możemy sami zaobserwować znikanie obrazu dzięki reprodukcji obrazu angielskiego artysty Petera Sedgleya Lustrzana suita nr 9" (rys. wtedy żadne ruchy oczu nie doprowadzą do zmiany położenia obrazu na siatkówce. Skierujmy wzrok na środek obrazu (z bliskiej odległości) . Jeden z nich przedstawiony jest na RYSUNEK 1-45. gdzie uprzednio był obraz. Znikanie obrazu przebiega w sposób dość szczególny.

Jak widać. że mechanizmy spostrzegania błędnie interpretują tę informację sensoryczną. to znaczy przestają przesyłać sygnały do centrum. a miejsce ich zajęło żółte pole. Początkowo dość trudno jest wywołać go. Wyjaśniałoby to względnie długi okres trwania odbioru skomplikowanych obrazów w porównaniu z prostszymi.i nie odrywając go nie poruszajmy też oczami. gdy poruszymy zegarkiem. że ruch rozpływającego się brzegu nie może wywołać na tyle silnej stymulacji. jeżeli upływa dłuższy czas. pasek do zegarka przestajemy odczuwać po jakimś czasie. a po chwili jako pierwszy zniknie krąg centralny. które wydają się stałe ze względu na ich wysokość i głośność. i to nie powoli. aby była zauważalna przez receptory.obwodów nerwowych odkrywających linie. U góry: Wyjaśnienie. kiedy sygnały te są zmienne. Nawet te dźwięki. Jednostajne sygnały dźwiękowe nie istnieją. Należy odpowiedzieć na dwa pytaniar Po pierwsze. Rysunki te pochodzą z pracy Cornsweeta (1969). 1-47). W efekcie braku sygnałów detektory te przestają funkcjonować i obraz wzrokowy znika w całości. w końcu w tym tkwi przyczyna zniekształconego spostrzegania złożonych obrazów. (Nie zniechęcajcie się. że miały rozpływające się brzegi. mającego miejsce w momencie. a następnie zaczną znikać części innych kręgów. Kiedy oko przestaje się poruszać. Dopóki od receptorów nerwowych siatkówki dociera wystarczająca ilość informacji. Należy zachować ostrożność przy wyciąganiu wniosków o mechanizmach nerwowych na podstawie tego typu danych behawioralnych. jeśli choć odrobinę poruszymy oczami. ale nie rezygnujcie. Ale.) Kręgi zniknęły. są niczym innym jak stałym układem drgań ciśnienia powietrza. krawędzie. dopóty detektory te ciągle pracują i widzimy cały obraz. Znikanie i pojawianie się na nowo obrazów może być np. Wrażenie smakowe lub zapachowe również znika po pewnym czasie. Wszelkie alternatywne wyjaśnienia trzeba też starannie rozpatrzeć. ale pozostaje informacja o barwie: od tej chwili widzimy tylko ją. Czy wyjaśnia to znikanie kręgów na obrazie Petera Sedgleya (rysunek 1-46 na wkładce kolorowej)? Na dole: Przedstawiono wpływ nagłych zmian intensywności. Jest to sprawa praktyki: im częściej będziecie to powtarzać. Jak wyjaśnić te zjawiska? Najpopularniejsze wyjaśnienie dotyczy faktu. Może RYSUNEK 1-47. to zamglony krąg szybko zniknie. Przejście od jednego koloru do drugiego następuje tak płynnie. kiedy mrugniemy okiem lub też przeniesiemy wzrok na punkt X. Inne systemy (zmysły smaku i dotyku) mają zdolność do adaptacji. dlaczego znikają kręgi Sedgleya. Mimowolne ruchy gałek ocznych (nystagnnis fizjologiczny) prowadzą do znacznej zmiany intensywności obrazu na siatkówce (a). kiedy fiksacja oka jest na wyraźnym kręgu. Nie spieszmy się zbytnio. a nawet koła. tym szybciej pojawi się pożądany efekt. że percepcja obrazu jest zależna od pracy bardzo złożonych detektorów cech . wszystkie systemy sensoryczne są zdolne do długotrwałego odbierania sygnałów tylko w takich warunkach. pozwala również Wyjaśnić nagłe znikanie całych fragmentów obrazu. czy podobnie zachowują się inne zmysły? Na przykład. Pojawi się natomiast ponownie z chwilą. Doznanie jest tego warte. wasze oczy mimowolnie poruszają się. ale od razu w większych częściach. Zatrzymajmy obraz-to przestaniemy go spostrzegać. kiedy wygasający sygnał sensoryczny powoduje. Jeżeli będziecie nieruchomo wpatrywać się w czarny punkt na rysunku b (lepiej zamknąć jedno oko). zanim kręgi zaczną znikać. takich jak przesuwanie się soczewek. Ilekroć układ nerwowy zaprzestaje normalnie działaćjego braki nie są odczuwalne. a ponownie przypomina nam on o swoim istnieniu w momencie. Na przykład. chociaż nie stosowaliśmy specjalnej aparatury w celu stabilizacji obrazu na siatkówce? Łatwo możemy znaleźć odpowiedź na pierwsze pytanie. receptory wzrokowe przestają reagować. dlaczego znika tylko krąg zamglony. ale te same ruchy oczu powodują jedynie nieznaczne zmiany w intensywności zamglonego kręgu (b). jeśli pobudzenie nie ulega zmianie. W tym wypadku znika obraz kręgów. która jeszcze pozostaje dostępna. A jak wygląda odpowiedź na drugie pytanie? Kręgi znikały dlatego. czy po pewnym czasie przestajemy słyszeć jednostajny sygnał dźwiękowy? Po drugie. . W końcu kręgi całkiem znikną i pozostanie jednolita żółta płaszczyzna. Wyraźnie zarysowany krąg (a) oczywiście nie znika. kąty. kręgi znowu się pojawią. Sygnały dźwiękowe charakteryzują się towarzyszącym im ruchem. ale te ruchy o nieznacznej amplitudzie prowadzą jedynie do wibracji obrazu na receptorach siatkówki (rys. a nie krąg wyraźny. a system wzrokowy wymaga sztucznego wprowadzenia ruchu. skutkiem technicznych trudności aparatu. Kiedy spoglądacie na rysunek.

ale możemy też znaleźć i inne przedmioty. zauważymy. a następnie przenosi wzrok na powierzchnię gładką i białą. RYSUNEK 1-48. Jeżeli pierwotne oświetlenie było niebieskie. zależnie od kierunku obrotów. to obraz następczy będzie żółty. a następnie obserwując obracający się krążek odnosimy wrażenie. Przyglądając się uważnie powierzchni z określoną fakturą. że spirala ta zwija się lub rozwija. a wzrok zatrzymamy na jej środku przez 30 sek. Jeśli spiralę tę (lub jej odbitkę) umieścimy na wirującym talerzu gramofonu.obraz nie został idealnie zatrzymany. to w obrazie następczym będzie się zwijała. ale jedynie jako impuls do dalszych badań. Klasycznym przykładem jest efekt wodospadu. JAK UZYSKAĆ EFEKTY NASTĘPCZE RUCHU? Niezwykle efektywnym źródłem ruchu jest wirownica obracająca się z prędkością 3^1 obrotów na sekundę. . jeżeli obserwujemy powierzchnię o barwie czerwonej. to obraz następczy przemieszcza się z dołu do góry. a jeżeli początkowo obserwowaliśmy czarną powierzchnię. który będzie się odbywał w kierunku odwrotnym w stosunku do obserwowanego wcześniej. tak jakbyście chcieli powiększyć przejście. Stańcie w otwartych drzwiach. Spirala Efekty następcze Drugim ważnym źródłem dostarczającym informacji o procesie spostrzegania jest analiza następstw silnej stymulacji. który początkowo patrzy na jaskrawo oświetloną kolorową płaszczyznę. I w tym przypadku efekt następczy silnej stymulacji mówi nam co nieco o wewnętrznym funkcjonowaniu systemu. Problemów tych nie należy oczywiście traktować jako podstaw do odrzucenia opisywanego zjawiska. Źródło: Gregory (1970). jakie potrafimy bez trudu opisać. zaopatrzyliśmy was w odpowiednią spiralę (rys. utrzymując w absolutnym bezruchu wzrok przez kilka minut. ponieważ są to jedyne zmiany w percepcji. jeżeli obserwujemy rozwijającą się spiralę. to wystąpi efekt następczy ruchu. lecz kolorowa-w kolorze dopełniającym do uprzednio oglądanego. 1-48). to odniesie wrażenie pozornego ruchu. np. które wyraźnie kontrastują z tłem krążka. kiedy odejdziecie na bok i rozluźnicie mięśnie rąk. Najwyraźniejszy efekt ruchu można uzyskać rysując na krążku spiralę. a następnie silnie „odpychajcie" rękoma framugę nad głową. którą po przerysowaniu na karton należy umieścić na talerzu gramofonu. to oglądana następnie biała powierzchnia wyda się nam zielona. Podstawowy warunek-obserwator bez przerwy patrzy w jeden punkt. Może tylko dlatego sądzimy. Efekty następcze ruchu. ta wydaje się nie biała. Analogiczne efekty charakteryzują również system mięśniowy. Poobserwujcie poruszający się przedmiot. zasłonę lub prześcieradło). ułatwi to obserwację ruchu. odniesiecie wrażenie. Obserwatorowi. Szczególnie wyraziście prezentują się efekty następcze ruchu. że znikają sensowne składniki obrazu. Aby ułatwić wam obserwację efektu następczego ruchu. Jeżeli przedmiot poruszał się z góry na dół. w czasie których trwa ruch. jakby ręce same podnosiły się do góry. Eksperymenty nad zatrzymywaniem obrazu stanowią zapewne użyteczny pomost między naszym doświadczeniem percepcyjnym a mechanizmami nerwowymi leżącymi u podłoża systemu wzrokowego człowieka. Tak więc. Odbieramy wrażenie ruchu pozornego przy braku poruszającego się obrazu. Jeżeli potem przeniesie wzrok na przedmiot o wyraźnej fakturze (na przykład na ścianę albo jeszcze lepiej na tkaninę o delikatnej fakturze. to obraz następczy będzie biały. Na wirownicy należy narysować linie. że w istocie nie ma żadnego ruchu: obraz wzrokowy jest nieruchomy.

oba typy detektorów znajdują się w równowadze i wówczas na wyjściu tej nowej jednostki detektora występuje pewien stały niski poziom wyładowań-potencjał tła. po ustawieniu obrazu na maksymalną jasność i maksymalny kontrast należy ostrożnie manipulować pokrętłami synchronizacji poziomej. Następnie wpatrujcie się w środek wirującej spirali nie odrywając wzroku co najmniej przez 30 sekund.ta została przystosowana do szybkości 33 -^ obrotów na minutę. Musimy jeszcze przyjąć. a potem przenieście wzrok na dowolne przedmioty znajdujące się w pokoju lub na czyjąkolwiek twarz. Aby móc to wyjaśnić. to znaczy aktywność jednych hamuje równocześnie aktywność drugich. co przeszkadza w uzyskaniu efektu. Jednostka ta reaguje wzmocnieniem reakcji neuronów w wypadku ruchu w jednym kierunku i osłabieniem ich reakcji. że zaangażo- wane tu mechanizmy nerwowe ulegają procesowi adaptacji lub zmęczeniu. Rozpatrzmy na przykład efekt następczy ruchu. w przybliżeniu z prędkością około 33 -y obrotów na minutę. tym sposobem „zielone" reakcje przeważą nad „czerwonymi" i w efekcie białe światło będzie odbierane jako zielone. Stopniowo receptory czerwieni ulegają zmęczeniu i tracą swą zdolność do reagowania. kiedy ruch pojawia się w kierunku przeciwnym. Z tego względu w następstwie nadmiernej stymulacji (i zmęczenia). Przyjmijmy dalej. jak i napięcia mięśniowego lub barwy (kiedy zajmiemy się mechanizmami widzenia barw. tam. Efekty następcze barwy. Można zatem przypuszczać. W analogiczny sposób można wyjaśnić również efekty następcze barwy. zwłaszcza w dobrym telewizorze. ale daje ona pożądany efekt. że oko obserwuje przez pewien czas czerwoną powierzchnię. który wskazuje brak ruchu. Starajcie się jednak obracać ją dosyć wolno. to istnieje jeszcze jedna alternatywna metoda znalezienia ruchu. Wyjaśnienie efektów następczych Zwróćcie uwagę na dwa aspekty dotyczące efektu następczego. dotyczy to zarówno ruchu. gdzie znajdują się zielone serduszka. w dodatku detektory ruchu odbywającego się w jednym kierunku występują w parze z detektorami ruchu w kierunku przeciwnym. co w konsekwencji prowadzi do obniżenia ich wrażliwości na sygnały płynące z zewnątrz. efekt następczy zawsze jest w swej istocie przeciwstawny lub dopełniający w stosunku do oddziaływania początkowego. na białym tle. Podstawowy sposób uzyskania tych faktów polega na oddzieleniu pól widzenia obu oczu. tak aby obraz przesuwał się przez ekran w sposób ciągły w górę lub w dół. ale samo wystąpienie efektu nie daje informacji o tym. iż tworzą nową jednostkę-detektor wyższego rzędu. Efekty następcze wskazują. Zapoznajcie się z rysunkiem 1 -49 (wkładka kolorowa). w tym również te. Starajcie się nie poruszać głową i nie odrywać oczu tak długo aż cata figura zacznie migotać. Wówczas przenieście wzrok na drugi czarny punkt. Po drugie. Metody tej specjalnie nie polecamy. potrzebne są dodatkowe fakty. można po prostu umieścić w centrum spirali ołówek i wprawiać ją w ruch obrotowy. ten z prawej strony. których działanie jest wzajemnie przeciwstawne. Można dostrzec efekt następczy oddziaływania barwy wykorzystując dowolną barwną powierzchnię. główne efekty następcze ruchu powstają w wyniku długotrwałej obserwacji wodospadu. reakcja na wyjściu takiej pary będzie stanowiła różnicę reakcji obu komórek. Kiedy ruch nie występuje. Jeżeli po tym włączymy białe światło. Jak już wspominaliśmy. zmęczone detektory nie mogą przyczynić się w wystarczającym stopniu do zrównoważenia aktywności przeciwstawnych im detektorów i cały obwód sygnalizuje ruch przeciwny do tego. Ale komórka „czerwona" będzie reagowała na czerwone światło i na wyjściu pary pojawi się reakcja pozytywna. dowolny efekt następczy pojawia się w wyniku długotrwałej stymulacji jednego z tych antagonistycznych systemów: długotrwałej ekspozycji jednej z barw dopełniających lub długotrwałego ruchu w jednym kierunku. który był charakterystyczny dla stymulacji początkowej. Po pierwsze. Oba komponenty systemu reagują identycznie na białe światło i na wyjściu połączonych komórek znajduje się jedynie potencjał tła. Wreszcie można symulować wodospad odkręcając maksymalny strumień wody w wannie lub prysznicach i wpatrując się weń przez co najmniej jedną minutę. kiedy obserwujemy ten sam przedmiot. tak aby można było sprawdzić możliwość transferu efektu następczego z jednego oka na drugie: jeżeli stymulacja jednego oka prowadzi do pojawienia się efektu następczego w drugim oku. Powinniście zobaczyć szereg czerwonych serduszek (obraz następczy łatwiej pojawi się. że detektory ruchu są tak ze sobą połączone. Może to świadczyć o istnieniu dwu antagonistycznych systemów. dlaczego barwa czerwona jest dopełniającą w stosunku do zielonej). w każdej parze komórki reagują na dwa różne rodzaje bodźców. że istnieją w układzie nerwowym specyficzne detektory ruchu. to zmęczenie obejmuje centralną część systemu. że w pewnym momencie jedno z ogniw w łańcuchu procesów prowadzących do spostrzegania ulega zmęczeniu w wyniku długotrwałej stymulacji. będzie drgał. Jeśli nie możecie znaleźć wodospadu i nie chcecie lub nie potraficie skonstruować wirownicy. Opisane wcześniej efekty . Również i tu komórki nerwowe połączone są parami. Jeżeli receptor czerwieni znajduje się w jednej parze z receptorem zieleni. Jeżeli nie dysponujecie gramofonem. dotyczy ono jedynie części obwodowej. Taką metodą jest użycie telewizora. Obraz następczy. to oba reagują identycznie na obecność światła białego i na wyjściu połączonych komórek brak będzie sygnałów. Niestety obraz. Wpatrujcie się uporczywie w czarny punkt z lewej strony. polega na pojawieniu się barwy dopełniającej w stosunku do poprzednio działającej lub-jeśli wolicie-barwy przeciwstawnej. ale normalna reakcja zmęczonych receptorów czerwieni jest zahamowana. która część całego systemu spostrzegania uległa zmęczeniu. to receptory zieleni będą reagowały normalnie. Załóżmy. Przypuśćmy teraz. że oba typy detektorów są antagonistyczne. które znajdują się na wkładkach barwnych. Teraz musimy przyjąć nowe założenie. Należy w takiej sytuacji wpatrywać się weń dłużej (róbcie to przy wyłączonym dźwięku). zrozumiemy. że przy długotrwałej jednostajnej stymulacji detektory zasilające ten obwód wyższego rzędu ulegają zmęczeniu. który występuje w wyniku intensywnego wpatrywania się w daną barwę. a komórka „zielona" będzie reagowała na światło zielone i na wyjściu pary pojawi się reakcja negatywna. jeżeli mrugniecie kilkakrotnie powiekami). jeśli zaś transfer nie wystąpi.

że możliwy jest transfer tego efektu z jednego oka na drugie. które mają maksymalną wrażliwość na linie o określonej barwie. b) Adaptacja do barwy uzależniona od kierunku Stosunkowo niedawno odkryto szereg dość zagadkowych efektów następczych. Kiedy zajmiemy się omawianiem obwodów nerwowych. \-50b). a linie ukośne biały. należałoby oczekiwać zniknięcia efektu w sytuacji rozmycia konturów. Niektórzy ludzie nawet po upływie 8-10 godzin od zakończenia eksperymentu ciągle RYSUNEK 1-50. tak aby białe pionowe linie ukazały się zabarwione na zielono. Przypuśćmy. Detektory linii są znacznie bardziej złożone niż byłoby to niezbędne do wyjaśnienia omawianego tu zjawiska. co pozwalałoby na wysunięcie sugestii. iż należy wywołać zmęczenie jednego rodzaju detektorów linii. to ujawni się ona w wystąpieniu efektu następczego. Zanim skończymy omawianie efektu McCollough. Źródło: Gibson i Harńs (1968). Efekt następczy wymaga długotrwałej stymulacji przy nieruchomych oczach. że lepszego wyjaśnienia danych eksperymentalnych. jak i o istnieniu specyficznych detektorów ruchu i barwy. l-50c). dopóki linie są wyraźnie widoczne. Jak dowiemy się później. rozpływania się granic między czarnymi a białymi liniami na wzorcu kontrolnym. otóż efekt ten utrzymuje się również w sytuacji spostrzegania poruszających się . białe linie poziome mają czerwonawy odcień. a zwiększenie kontrastu nawet zwiększało efekt następczy. jest to niezwykle długotrwałe utrzymywanie się zjawiska stosunkowo prostego dla systemu spostrzegania. To właśnie zjawisko jest efektem McCollough. Ale najdziwniejsze w tym wszystkim jest to. Jak zademonstrować ich obecność? Rozważania w poprzedniej części rozdziału wskazują. a następnie zaprezentować neutralny bodziec. że istnieją również specjalne detektory kolorowych linii w systemie widzenia człowieka. każdy wzorzec eksponowany jest przez około 5 sekund. Jeżeli badany przechyla głowę w taki sposób. że zmęczeniu ulegają procesy ośrodkowe. Jeżeli istnieje antagonistyczna grupa detektorów. związany prawdopodobnie z wyczerpaniem się zapasów substancji chemicznej w receptorach barw siatkówki. przekonamy się o tym. Wysuwaliśmy już przypuszczenie dotyczące istnienia specyficznych detektorów linii. Efekt McCollough służy do zademonstrowania organizacji funkcjonalnej dwu uzupełniających się wzajemnie systemów. Po długotrwałej ekspozycji zielonych linii poziomych. Jednak w toku sprawdzania uzyskano odwrotny rezultat: zmiany ostrości nie miały wpływu na efekt. Zjawiska te po raz pierwszy opisała McCollough w 1965 r. wrażliwych na pewne układy cech zawarte w bodźcu wzrokowym. 127). jeszcze spostrzegają białe linie jako zabarwione. jakimi dysponujemy. trzeba równocześnie wywołać także zmęczenie odpowiednich detektorów czerwonych pionowych linii. W ciągu 5 minut osobie badanej pokazywane są na przemian czerwone pionowe linie (rys. Trudno natomiast określić dokładną lokalizację zmęczenia leżącego u podstaw efektów następczych ruchu. Jedna z nich to fakt. 1 -50a) i zielone poziome linie (rys. białe linie poziome powinny wydawać się czerwonawe (ponieważ białe światło składa się z równych ilości czerwonego i zielonego światła). 1965). Teraz przyjmijmy. czy też jest przejawem ogólnej adaptacji do koloru zielonego? Aby to ustalić. Inne prace jednak tego nie potwierdzają. którzy twierdzą. że jest on niezwykle trwały. że istnieją odrębne detektory dla czerwonych i zielonych poziomych linii. Czy efekt ten ogranicza się wyłącznie do linii poziomych. to znaczy jednostek funkcjonalnych. Następnie prezentuje się osobie badanej wzorzec kontrolny złożony z białych i czarnych linii ułożonych w różnych kierunkach (rys. dostarcza nam model znacznie prostszego detektora (patrz s. Wniosek jest tu oczywisty: efekty następcze świadczą zarówno o występowaniu specyficznych obwodów nerwowych w systemie analizy sensorycznej. Efekt ten wyraźnie nie jest prostym obrazem następczym w rodzaju białego obrazu następczego. Z kolei zmiana stopnia kontrastu między czarnymi i białymi liniami na wzorcu kontrolnym nie powinna mieć wpływu na efekt następcz"y dopóty. że efekt następczy utrzymuje się około tygodnia. Nie należy jednak zbyt pochopnie wyciągać wniosków. chcemy odnotować interesujące zjawisko.następcze barwy nie przenoszą się z jednego oka na drugie. Jeśli te specyficzne efekty adaptacji do barwy byłyby wynikiem istnienia specyficznych obwodów detektorów linii. Wyjaśnienie tego efektu wiąże się ponownie z założeniem dotyczącym istnienia w systemie spostrzegania człowieka specyficznych detektorów cech. i zostały one nazwane efektem McCollough (McCollough. można zatem traktować je jako wynik zmęczenia lub adaptacji mechanizmów obwodowych.odcień zielonkawy. że linie ukośne staną się poziome lub pionowe. to przybiorą one wówczas odpowiednie zabarwienie. została niedawno wykryta w mózgu małp. białe pionowe . że efekt ten nie jest zgodny z dwiema intuicyjnie wysuniętymi tezami dotyczącymi detektorów linii. A są i tacy. pewna liczba detektorów linii barwnych. jawiącego się po obserwacji czarnego kwadratu. Efekt ten niesie kilka niespodzianek. służących do rozpoznawania cech. Jedne badania wykazały.

a u człowieka stanowią coś w rodzaju niedopatrzenia. które prawdopodobnie funkcjonują w systemie wzrokowym człowieka. poruszających się w górę lub w dół.słynnej rozrzutności procesu ewolucji. zaś przy ruchu w dół przybierają barwę zielonkawą (Stromeyer. już przy pierwszej próbie. Osoba badana obserwuje całość przez 5 minut. zdolność obserwatorów zarówno widzących (z oczyma zasłoniętymi). jakie metody mają zastosowanie przy poznawaniu tych rodzajów detektorów cech. Scadden. potem 5 sekund w dół i tak dalej. filiżanka czy telefon. 1969. wibratory odpowiadające fragmentom obrazu o niskiej intensywności są nieaktywne. że detektory cech są niezbędne wyłącznie dla niższych gatunków zwierząt. Spójrzcie na cętkowanego psa lub też na inne rysunki. do rozpoznawania obrazów przy użyciu tej aparatury jest w istocie bardzo duża. Biorąc pod uwagę prymitywność obrazów dotykowych. jak np. lecz na dotykowych receptorach skórnych. RYSUNEK 1-51. Szybko uczą się odróżniać proste figury geometryczne . Czyżby skóra posiadała detektory cech pozwalające na rozwiązanie tego zadania? W celu zinterpretowania tego typu wrażeń skórnych człowiek musi być zdolny do odtworzenia drogi. jak i niewidomych. Pewne właściwości ludzkiego spostrzegania dość trudno wyjaśnić. Udaje się im bardzo łatwo. odróżnić pasy pionowe od poziomych. Wibratory przejmują wzorzec z kamery (aparat ten został skonstruowany i wypróbowany przez Withe'a. ani też wyrazistych konturów? Jak rywalizują ze sobą różne obrazy na płótnie Salvadora Dali albo też różne interpretacje form stożkowatych w obrazie Magritte'a? Jak to wyjaśnić opierając się wyłącznie na detektorach cech? Pozwólcie. że istnieją rzeczywiście wrażliwe na barwy detektory ruchu? SPOSTRZEGANIE BEZ WYODRĘBNIANIA CECH Badania nad zatrzymywaniem obrazów oraz nad efektami następczymi dają nam wyobrażenie o tym. które nie zawierają ani linii. Po nabyciu wprawy. Zmieniony został tylko jeden warunek: zamiast nieruchomych linii położonych w różnych kierunkach eksponowano linie poruszające się w różnych kierunkach. to czy są one potrzebne w normalnym rozpoznawaniu wzrokowym? Rozpatrzmy sytuację bardziej kontrolowaną. które zachowało się dzięki. Początkowo osobie badanej prezentowany jest obraz składający się z poziomych pasów. Scaddena. które mogą poruszać się w górę lub w dół. przy czym w momencie poruszania się w górę pasy zabarwiają się na zielono. Aparat przekształcający obraz wzrokowy na obraz dotykowy składa się z kamery telewizyjnej. .koła. kiedy obserwator przesuwa obraz kamery telewizyjnej wzdłuż obserwowanej sceny. w której założony obraz wzrokowy rysuje się" nie na fotoreceptorach siatkówki oka. połączonej z zestawem wibratorów pobudzających dotykowe receptory skóry. zarówno niewidomi. którym towarzyszy wysoka intensywność oświetlenia. Większego doświadczenia wymaga rozpoznawanie przedmiotów bardziej złożonych. Po 5 minutach eksponuje się osobie badanej wzorzec kontrolny. Kiedy obraz kontrolny porusza się w górę.5 sekund w górę. iaką literę ona przedstawia. Widzenie skórne" Jeżeli ktoś „nakreśli" palcem na waszych plecach lub dłoni jakąś dużą literę. nie zostały też wyodrębnione poszczególne typy tych detektorów. odwołując się do systemów zawierających detektory cech. że człowiek rzeczywiście ma detektory do wykrywania cech specyficznych. trójkąty. i zdecydować. W każdym razie jeden z wybitnych neurofizjologów (Spinelli. W ten sposób.. Jednakże ciągle jeszcze nie znamy dokładnie ich ogólnej roli w procesie spostrzegania. składający się z czarnych i białych linii poziomych. 1970). 1967) twierdzi. Fragmenty obrazu wzrokowego. przy czym ruch przebiega naprzemiennie. Bach-y-Rita i Collinsa. Jeżeli rozpoznawanie obrazów na podstawie wrażeń dotykowych może odbywać się bez pomocy detektorów cech. Obserwator siedzi na krześle plecami do wibratorów. Stromeyer i Mansfield. Saundersa. Dane te uzyskano w toku ostatnich badań nad systemami zastępującymi wzrok i przeznaczonymi dla osób niewidomych. 1970). Nie ulega bowiem wątpliwości. Bachy-Rita i Collins (1970). Przeanalizujcie raz jeszcze ilustracje zamieszczone w tym rozdziale. Jest to zjawisko analogiczne do efektu McCollough. jak i osoby widzące biorące udział w . jaką przebył palec na jego skórze. 1-51). zaś przy ruchu w dół na czerwono. że przeanalizujemy jeszcze problem „widzenia skórnego". układ intensywności oświetlenia tej sceny zostaje przetworzony na obrazy dotykowe na skórze pleców (rys. Saunders. bez trudu uda się Warn ją rozpoznać. kwadraty. Źródło: White. Jeden z takich aparatów przetwarza obraz wzrokowy na dotykowy w następujący sposób: 400 wibratorów dotykowych umieszczonych w kwadratowej kracie (bok kwadratu wynosi 25 centymetrów) jest przymocowanych do oparcia krzesła. aktywizują wibratory w odpowiadających im miejscach kraty. Jakie cechy specyficzne są tam przedstawione? Jak rekonstruowany jest obraz psa z różnorodnych plamek. linie wydają się czerwonawe. Czy oznacza to.obrazów.

Jeden z niewidomych. nie mógł go rozpoznać. ale nie potrafimy jeszcze odpowiedzieć na nie. to w jaki sposób analizowane są złożone obrazy dotykowe? Być może złożone detektory nie są aż tak ważne i stanowią „przedmiot luksusu" w systemie wzrokowym? Wszystkie te pytania są zapewne niezmiernie intrygujące. kiedy kamera pozostawała nieruchoma. w tym celu niezbędne jest wykorzystanie odpowiednich bodźców dotykowych. linie rysunku. co powiedzieliśmy do tej pory. że na ogół systemy spostrzegania są tak zaprogramowane. jak i na ocenie wybranych teorii rozpoznawania obrazów. badany czuje. receptory. który wielokrotnie opowiadał studentom o zmianach wielkości przedmiotów wraz ze zmianą ich odległości. Dysponujemy analogicznymi danymi dotyczącymi ruchów oczu . W zasadzie niewidomi od urodzenia wykonywali to zadanie nie gorzej niż obserwatorzy mający normalny wzrok. jak i w konstruktach teoretycznych. iż uzyskują więcej informacji z następstwa zjawisk wywołanego poruszającym się obrazem. Czy to. Badanie systemów zastępujących widzenie pozwala na postawienie zasadniczych pytań dotyczących struktury analizy percepcyjnej. że kanały nerwowe przekazujące informację dotykową funkcjonują podobnie jak kanały przekazujące dane wzrokowe? Czy zatem system analizujący informację dotykową posiada detektory linii oraz detektory kątów? A jeżeli nie. A jednak tą drogą rozpoznawane są skomplikowane obrazy. Co więcej. z zawodu psycholog. Ale. Tak więc nawet ludzie niewidomi mogą doznawać złudzeń „wzrokowych". Nawet niektórych złudzeń wzrokowych można doświadczyć w ten sposób. jeżeli przedmioty były rozmieszczone na stole i obserwowane nieco z góry. Ruch odgrywa ważną rolę w przetwarzaniu informacji wzrokowej. W dwu następnych rozdziałach rozpatrzymy niektóre z tych problemów bardziej szczegółowo. regulowane przez mięśnie oczne. jak wskazują materiały zawarte w tym rozdziale. którego kształty nie były mu znane z wcześniejszych doświadczeń dotykowych.aktywnych i pasywnych. Mamy za sobą pierwsze kroki w zakresie badania problemów dotyczących rozpoznawania obrazów.eksperymencie mogą na podstawie obrazów dotykowych rozpoznawać 25 przedmiotów codziennego użytku. tzn. chociaż zazwyczaj uważa się. które obserwator może sam regulować. Przy pasywnych ruchach oczu. że takie złudzenia pojawiają się na stosunkowo wysokim poziomie analizy percepcyjnej. analiza cech nie może być uważana za wystarczającą do wyjaśnienia wszystkich właściwości ludzkiego spostrzegania. że dotyczy to tylko tych ruchów. . obserwatorzy potrafili opisać ich wzajemne położenie oraz względną głębię obrazu. Możliwe. uzyskujemy wrażenie. wywołanych przez lekkie naciskanie palcami. choć nie widzi. pobudzającego receptory siatkówki. Kiedy jednak niewidomemu obserwatorowi eksponowano przedmiot. łatwiej identyfikowano w sytuacji. że wszystko wokół porusza się. kiedy sam posługiwał się telekamerą. których badani nie mogli nauczyć się rozpoznawać. Ta ostatnia zdolność do odbioru głębi obrazu na podstawie dwuwymiarowego obrazu dotykowego jest szczególnie interesująca. że proces wyodrębniania cech odgrywa ważną rolę tak w badaniu mechanizmów fizjologicznych. Główną wskazówkę pozwalającą na ukierunkowanie przedmiotów w przestrzeni stanowi niewątpliwie względna wysokość przedmiotów znajdujących się w różnej odległości od obserwatora. Należy szczególnie zaznaczyć istotną rolę aktywnego ruchu w rozpoznawaniu obrazów dotykowych. kiedy obserwatorowi pozwolono swobodnie poruszać plecami. iż prawidłowe rozpoznanie ułatwiła obserwatorowi sytuacja. że tak samo wygląda sprawa ruchu dla wrażeń dotykowych. Część obserwatorów dostrzegła również związek między odległością przedmiotu a jego odbieraną wielkością. Skoncentrujemy się zarówno na operacjach zachodzących w komórkach odpowiedzialnych za wstępne przetwarzanie sygnałów. otaczający nas świat wygląda normalnie. jak po raz pierwszy odkrył związek między modyfikacją dotykowo odbieranej wielkości przedmiotu a jego odległością: efekt ten wykrył nagle. Można więc sądzić. Warto dodać. poinformował o tym. aniżeli z reakcji na sygnał statyczny dochodzący z otoczenia. Jeżeli ktoś inny porusza przedmiotem (lub kamerą telewizyjną). tak że obraz dotykowy przesuwał się po plecach drażniąc różne. W omawianym przypadku skóra odbiera układ kropek-gruba analogia obrazu wzrokowego. Wiele przedmiotów. Przekonamy się. upoważnia nas do stwierdzenia. to wywołany w ten sposób ruch nie ułatwia spostrzegania. Kiedy oko wykonuje naturalne ruchy. na zasadzie wglądu (typu reakcji „aha") w czasie przybliżania obserwowanego przedmiotu do obiektywu kamery telewizyjnej. Trzeba tu dodać. Ten fałszywy efekt kompensuje się tylko w toku aktywnych ruchów oczu.

jakie posiada. W miarę jak przedmiot zbliża się do żaby. detektor wypukłych krawędzi zaczyna wysyłać słabe impulsy. reagujące na ogólne obniżenie oświetlenia. nieruchome i poruszające się itp. powinien się poruszać i mieć względnie okrągły kształt. McCullocha i Pittsa (1959). różnorodne figury geometryczne. Co badacze ci spodziewali się znaleźć w oku żaby? Pozornie świat wzrokowy żaby nie wygląda na zbyt skomplikowany. Aby ten detektor zaczął działać. Maturany. z włókien nieuszkodzonego nerwu wzrokowego. że nasza praca powinna wyglądać następująco: Po pierwsze. silnie reagujące na granicę między jasnymi i ciemnymi częściami. w wyniku mrugnięcia). Detektor kontynuuje swą pracę nawet wtedy. impulsy stają się coraz silniejsze. Jak tylko taki przedmiot pojawi się w polu widzenia. i wykazuje względnie słabą aktywność poznawczą. po czym łowi go szybkim i precyzyjnym ruchem języka. Najbardziej interesujące są jednak detektory czwartego typu-detektory wypukłych krawędzi. że żaba robi użytek ze swego wzroku. kiedy ta granica porusza się. które ją otaczają. Po drugie. kiedy w polu widzenia porusza się mały ciemny przedmiot. że odpowiada on w pełni zachowaniu żaby.. np. jeżeli nagle zmieni się oświetlenie. gdy przedmiot nagle zniknie z pola widzenia (ale impulsy zanikają. detektory kontrastu ruchu. które to uprzedzają ją o zbliżającym się napastniku. lecz również takie przedmioty. Oko żaby okazuje się być zdolne do wyławiania z sygnału wzrokowego tylko czterech typów informacji. stanowią poruszające się cienie. W efekcie chcieliśmy ustalić. Właśnie z powodu braku aktywności poznawczej łatwo jest ją złapać . jakie cechy wspólne z całego bogactwa bodźców są wyodrębniane przez określone włókna albo też grupy włókien znajdujące się w nerwie wzrokowym. reagujące tylko w tych przypadkach. Żaba wydaje się na ogół nie zwracać uwagi na wiele rzeczy. Analizując system wzrokowy żaby.. trzy związane są z wyodrębnieniem względnie ogólnych cech sytuacji wzrokowej: Są to: detektory ostrości. reagujące tylko wtedy. jaki dociera do żaby. Wydaje się.2. które byłyby dla niej jadalne. Przetwarzanie informacji przez układ nerwowy OKO ŻABY ANATOMIA DETEKTORÓW OKO ŻABY Od czego należy zacząć badanie nad przetwarzaniem informacji w układzie nerwowym? Jeden ze sposobów podejścia zaprezentowany został w klasycznej już dziś pracy Lettvina. przeznaczonym do wyszukiwania pokarmu: METODY FIZJOLOGICZNE Neuron Rejestracja reakcji neuronów TWORZENIE OBWODÓW NEURONOWYCH OBWODY PODSTAWOWE Budowa bloków Receptor Komórka nerwowa WYODRĘBNIANIE KONTURÓW Wrażliwość a czułość sensoryczna Hamowanie oboczne Obwody służące do wyodrębniania konturów Pola centralne i peryferyjne (center-surround fields) Obwody włączeniowo-wyłączeniowe REAKCJE W CZASIE Obwody służąCe do wytwarzania przemijających reakcji REAGOWANIE NA RUCH Obwody służące do wykrywania ruchu Światło porusza się z lewe] strony na prawą Światło porusza się z prawej strony na lewą PRZETWARZANIE SYGNAŁÓW W CIELE KOLANKOWATYM BOCZNYM WYODRĘBNIANIE CECH Proste komórki Charakterystyczne reakcje Jak zbudować detektory -szczeliny i detektory linii? DIPOLE Komórki złożone Komórki superzłożone WNIOSKI Jak zbudować komórki złożone? Jak zbudować komórkę superzłożoną? . które mogłaby odebrać jako zagrażające. takie. Oczekuje ona momentu. Właściwie jedyną oznaką. że główny sygnał niebezpieczeństwa. należało znaleźć sposób rejestracji impulsów nerwowych. jest jej umiejętność chwytania poruszających się szybko owadów.wystarczy zbliżyć się do niej od tyłu. chcieliśmy spróbować znaleźć podłoże anatomiczne grupowania percepcyjnego". Po trzecie zaś. Detektor ten jest oczywiście detektorem owadów. Z czterech detektorów. należało eksponować żabie możliwie zróżnicowany zestaw bodźców wzrokowych: nie tylko plamki świetlne. dotyczącej badań nad systemem wzrokowym żaby: „Postanowiliśmy. przedmiot musi być ciemny. Lettvin i jego wpółpracownicy stwierdzili. kiedy owad znajdzie się dostatecznie blisko. i detektory ciemności.

że na peryferiach siatkówki oka kijanki znajdują się komórki wyłącznie jednego rodzaju. może zginąć z głodu: w efekcie braku ruchu wzorzec zawodzi i żaba nie zwróci najmniejszej uwagi na otaczające ją martwe muchy. Następnie udało się ustalić." Nie potrafimy badać komórki pod mikroskopem i w tym samym czasie odprowadzać od niej impulsy elektryczne. Pozostały już tylko do wyodrębnienia dwa rodzaje komórek: detektora kontrastu ruchu i detektora ciemności. z drugiej ogranicza możliwości przystosowawcze. która z tych komórek odpowiada danemu receptorowi. jak ona wygląda. Wystarczy jednak umieścić żabę w nowych warunkach. nie żabę. których brak jest w oku kijanki. . Mózg żaby jest dość prymitywny. Przygotowanie komórki wzrokowej do badań mikroskopowych musi naruszyć jej funkcjonowanie jako detektora bodźców. że na preparacie mikroskopowym widzimy martwe komórki. Tak więc należy przypuszczać. Źródło: Pomeranz i Chung (1970). że są to detektory wypukłych krawędzi. Pozwoliło to na zidentyfikowanie komórek określonego rodzaju-tych. że nie mają one detektora kontrastu. jakie są niezbędne do efektywnego łapania much. lecz trzy rodzaje różnych komórek (rys. udało się ustalić. jaki przedstawiliśmy. Rejestrując reakcje żywych kijanek na peryferyczne bodźce. Oczywiście można zrobić sekcję oka żaby i oglądać je pod mikroskopem. Niełatwo jest określić. które komórki odpowiadają receptorom każdego z tych typów. Dlatego też Pomeranz i Chung szukali wsparcia w logice dedukcyjnej. nie znajdujemy odpowiedzi. Ustalenie związku między typem detektora a rodzajem komórki wymagato dużego sprytu. Dzięki istnieniu w oku żaby detektora owadów cały proces koordynacji wzrokowo-ruchowej związanej z łapaniem much zostaje znacznie uproszczony.dostarcza właśnie takich informacji. odkrytych w siatkówce kijanki. aby móc równocześnie określić nie tylko. nie jest odpowiednio elastyczny. ANATOMIA DETEKTORÓW Różnorodne funkcje czterech typów detektorów odkrytych w oku żaby mają swoje odpowiedniki w morfologii komórek nerwowych. mimo takiego nadmiaru pożywienia. Podstawowa trudność polega na tym. 2-1). ale i jak funkcjonuje. Mikrofotografia • (jednakowe powiększenie) trzech typów komórek zwojowych. Rysunek 2-1 przedstawia: a) klasyfikację komórek nerwowych postulowaną przez Lettvina i współpracowników (1961). Widocznie ten detektor pojawia się w późniejszej fazie rozwoju u dorosłego osobnika. Ponadto detektory te wysyłają impulsy do różnych części mózgu i każdy z nich wygląda inaczej. Taka specjalizacja żabiego oka świadczy z jednej strony o wysokiej efektywności i skomplikowaniu mechanizmów nerwowych. b) klasyfikację neuronów rzeczywiście odkrytych u kijanki przez Pomeranza i Chunga (1970). System rozpoznawania bodźców wzrokowych. I tu znowu odwołano się do logiki dedukcyjnej. RYSUNEK 2-1. Oko kijanki ma bowiem nie cztery. że oko żaby zawiera wzorzec nerwowy pozwalający rozpoznawać muchy i inne owady. szczegółowe badania fizjologiczne dokonane na żywych kijankach wykazały. Obrali za przedmiot swych badań kijankę. aby przystosowywać się do nowych warunków. Przygotowanie histologiczne zawsze narusza struktury nerwowe. na przykład rozsypać wokół niej świeżo zabite muchy. i c) fotografie komórek odkrytych przez Pomeranza i Chunga. a ona. Ale na pytanie. Wtedy rzeczywiście widzimy cztery typy komórek.

b) Schemat budowy neuronu pokazujący promienistą strukturę aksonu i dendrytów wychodzących z ciała komórki.Spośród dwu pozostałych komórek jedna jest dwuwarstwowa. druga zaś jednowarstwowa. Włókna nerwowe i dendryty można rozpatrywać jako izolowane przewodniki. Badania nad okiem żaby ilustrują metody i założenia będące podstawą badań fizjologicznych. Ograniczymy się do wyłożenia podstawowych danych dotyczących budowy i funkcji neuronu. Proces ten przebiega małymi krokami.dendryty. ale jest równocześnie bardziej precyzyjny i elastyczny. Wskaźniki te okazały się wystarczające do rozwiązania zagadki. po którym informacja przechodzi od jednego neuronu do drugiego. W istocie u wyżej niż żaba zorganizowanych osobników system przetwarzania informacji sensorycznych jest zbudowany w pewnym sensie znacznie prościej. że żaba ma dość skomplikowany system analizy sensorycznej. lecz skuteczne zasady łączenia. że detektory owadów znajdziemy u wszystkich zwierząt. Źródło: Eccles (1953). regulowany poprzez proste. Podobnie ciało komórkowe jednego neuronu może odbierać sygnały od niewielu lub też od tysięcy różnych neuronów. albo też odgałęzień tych jest wiele i wówczas możliwa jest znaczna liczba połączeń synaptycznych z innymi neuronami. Te elektryczne (a ściślej jonowe) sygnały są generowane w ciele komórki jako reakcje na pobudzenie wejść synaptycznych. powinien zatem mieć prostszą jednowarstwową strukturę. Synapsa i dendryt Synapsa i soma Dendryty a) Dendryty METODY FIZJOLOGICZNE Neuron Podstawowym elementem układu nerwowego jest neuron-komórka. Aby móc zrozumieć te zasady. w których dokonuje się analiza informacji dostarczanej przez narządy zmysłów. przy tym komórek drugiego rodzaju było znacznie więcej. W połączeniach między neuronami bierze udział samo ciało komórki lub też jej cienkie wypustki . Oczywiście nie należy oczekiwać. Ponieważ detektorciemności ma większe pole recepcyjne i w dodatku spełnia znacznie prostsze funkcje niż detektor kontrastu ruchu. przez którą przechodzi informacja przekazywana z jednej części organizmu do drugiej. Akson jest zakończony albo niewielką liczbą odgałęzień. dostarczanych przez receptory z otaczającego środowiska.neuronem . W samej synapsie pod wpływem napływającego b) RYSUNEK 2-2 a) Rysunek schematyczny różnych połączeń synaptycznych. Pojedynczy neuron składa się z kilku części: ciała komórki (zwanego samą) oraz włókna nerwowego (zwanego aksonem). . w której pobudzenie jednego neuronu przekazywane jest do drugiego. którymi przekazywane są sygnały specyficzne dla układu nerwowego-impulsy elektryczne. część. 2-2).i metodami badania jego zachowania. przeznaczony do wyodrębniania specyficznych informacji z obrazu wzrokowego. przegrupowywania i analizowania danych. musimy najpierw zapoznać się z podstawową jednostką układu nerwowego. c) Schemat połączeń neuronów w mózgu szczura i myszy. Rezultatem tych badań było wykazanie. Następnie musimy poznać sposoby połączeń neuronów w obwody nerwowe. nosi nazwę synapsy (rys.

Przyrządem rejestrującym jest tu elektroda. który poprzez akson dociera do następnego połączenia synaptycznego. gdzie cały ten proces powtarza się od nowa. 2-3). gdy neuron wytwarza impuls. Tak więc.impulsu uwolniona zostaje specyficzna substancja chemiczna . że nie udaje się jej dostrzec pod normalnym mikroskopem i widoczna staje się dopiero przy użyciu mikroskopu elektronowego. na ekranie pojawiają się małe punkciki lub kreski. Jeżeli sygnał ten zostanie przekazany do głośnika. Podobnie komórki wioskowe (włosowate) ucha wewnętrznego przekształcają energię mechaniczną sygnałów akustycznych w kod nerwowy. Pobudzenie pierwszych zwiększa prawdopodobieństwo reakcji neuronu.komórki przetwarzające energię fizyczną przekazywaną z sygnału zewnętrznego w impulsy elektryczne. Z drugiej strony. teoretycznie maksymalna częstotliwość reakcji neuronu wynosi ok. Dla nas szczególnie interesujące są tzw. aby słabe impulsy elektryczne komórki stały się dostępne dla obserwatora. Wszystkie połączenia synaptyczne można podzielić na pobudzeniowe i hamujące. która wypełnia lukę między zakończeniem aksonu od przekazującego impuls neuronu a częścią odbiorczą następnego neuronu. co pozwała na dokonanie analizy po jakimś czasie. praktycznie zaś jest znacznie niższa i waha się w granicach 300-800 impulsów na sekundę.mediator. dlatego też jego aktywność można rejestrować jedynie wówczas. które przekształcają elektromagnetyczną energię padającego na nie światła w impulsy nerwowe. jeżeli ilość mediatora jest dostatecznie duża. używa się bardzo małych elektrod-mikroelektrod. jak i mikroelektrody.001 sek. W celu rejestracji aktywności grupy leżących obok siebie włókien stosuje się makroelektrody. gdy uda się nam połączyć przewodniki elektryczne z neuronami. aby dać możność obserwatorowi zarówno widzenia. Reakcja komórek na pobudzenie wszystkich synaps jest rezultatem jakby „głosowania chemicznego": stosunek „głosów" płynących z synaps pobudzeniowych i hamujących na wejściu danego neuronu determinuje poziom jego finalnej aktywności. Zależnie od rodzaju mikroelektrody. Po wytworzeniu impulsu neuron przestaje działać przez okres 0. W celu wyjaśnienia . 1000 impulsów na sekundę. Zwykle neuron musi otrzymać wiele impulsów. tak że pojedyncze włókno nie może być odpowiedzialne za dostarczenie właściwej informacji do mózgu. pobudzenie zaś drugich zmniejsza je. Jedynie w rzadkich przypadkach pobudzenie jednej synapsy wystarczy do pojawienia się impulsu w komórce odbiorczej. zależnie od potrzeb badawczych. jej końcówka ma średnicę od 0. W takim wypadku wygodniej jest badać średnią aktywność sąsiadujących neuronów za pomocą makroelektrody. co wywołuje zmianę normalnego potencjału elektrycznego tego neuronu. W momencie. Znamy obecnie wiele różnych rodzajów komórek nerwowych. mające nieco większą średnicę. Częstotliwość reakcji neuronu zależy na ogół od częstotliwości i rodzaju impulsów na wejściu synaps. w celu regeneracji. kiedy impulsy nerwowe przechodzą przez elektrodę. W użyciu są zarówno makroelektrody. Sygnał z wyjścia wzmacniacza przekazywany jest na monitor elektroniczny. zmiana potencjału elektrycznego ciała komórkowego neuronu osiąga wystarczający poziom do wzbudzenia impulsu. Ponadto aktywność neuronu przebiegającą w określonym czasie możemy zapisać na taśmie magnetofonowej. W celu rejestracji obrazu zmian napięć w neuronie w ciągu określonego czasu posługujemy się zazwyczaj oscylografem.1 do 1 mikrona. RYSUNEK 2-3 Elektryczna wtyczka umieszczona na czaszce Rejestracja reakcji neuronów Reakcja neuronu stanowi krótkie wyładowanie elektryczne. Dla większości systemów sensorycznych charakterystyczne są cienkie włókna nerwowe o średnicy 3-5 mikronów («). Czasem końcówka mikroelektrody'jest tak cienka. ale występują tu również pewne ograniczenia. Przykładem takich komórek (receptorów) są pręciki i czopki w siatkówce oka. Aby zarejestrować aktywność pojedynczego neuronu. zanim w jego ciele komórkowym pojawi się impuls-reakcja. każda z nich spełnia wyspecjalizowane funkcje. podobnie można fotografować obraz pojawiający się na ekranie oscylografu lub też analiza pojawiających się impulsów może być dokonana za pomocą komputera. Zwykle łączy się ją z wzmacniaczem elektrycznym. można usłyszeć trzask w momencie. jak i słyszenia reakcji neuronów wywołanych przez sygnały zewnętrzne (rys. Często duże liczby sąsiadujących ze sobą neuronów zdają się wydobywać z nadchodzącego sygnału podobną informację. receptory . oddzielne neurony w toku analizy i kodowania sygnałów sensorycznych współdziałają często z innymi w sposób złożony.

inne zaś ciągle wywołują dyskusje. Jak przejść od prostej reakcji światłoczułych receptorów oka do neuronu reagującego tylko wtedy. nie dochodząc do tego ostatniego etapu. a następnie prześledzimy drogi nerwowe wiodące od nich do mózgu.komórki amakrynowe. badanie stacji synaptycznych jest niezmiernie użyteczne. Najczęściej eksperymentuje się z małpami i kotami. jakie uzyskano do dziś. kiedy w istocie w grę wchodzi cały kompleks elementów . zwane po prostu komórkami nerwowymi. aby sprawnie funkcjonowały. a to dlatego. że badania dotyczące specyficznych funkcji pojedynczych komórek mózgu są w powijakach. jak receptor czy komórka zwojowa (ganglion). Zanim jednak przystąpimy do stojącego przed nami zadania. Czytając kolejne paragrafy trzeba pamiętać. Część materiału przedstawionego w tym rozdziale to precyzyjnie ustalone fakty. próbujemy dociec. Możliwe są tylko wtedy. że stanowi materiał dla naszych celów dogodny. ale ciągle jeszcze niepełne. Im bardziej chcemy zbliż> c się do człowieka. Ponieważ większość operacji. gdy konieczne je^ dokonanie operacji neurochirurgicznych. i to. należy wyrazić uznanie. jakich dokonuje układ nerwowy. co dajemy na wejściu. Nie będziemy sztywno posługiwać się terminologią przyjętą w neurologii i często będziemy używać takich terminów. powinniśmy zorientować się. TWORZENIE OBWODÓW NEURONOWYCH Mamy już teraz wszelkie niezbędne dane do utworzenia obwodów nerwowych. musimy ostrzec Czytelnika. Zasady budowy bloków strukturalnych układu nerwowego są takie same dla wszystkich modalności zmysłowych. Oznacza to. które w różny sposób zbierają i łączą nadchodzące impulsy nerwowe. koloru i innych cech przedmiotów. pozostałą część stanowią konstrukcje czysto teoretyczne. tym bardziej złożone organizmy musimy wybierać do badań. po pierwsze dlatego. kiedy przechodzi przez stację synaptyczną. . w czasie których rejestracja neuronów stanów i dopuszczalny margines samej operacji lub stanowi niezbędny element jej przebiegu. W toku badania różnorodnych typów analizy informacji w systemach sensorycznych należy zawsze pamiętać o nieprawdopodobnym stopniu złożoności połączeń elementów nerwowych mózgu. W świetle tych liczb oraz uwzględniając czułość mikroelektrod używanych do badania pojedynczych neuronów i wiele czynników biologicznych.istoty tych interakcji konieczne jest dokładne badanie pracy każdego neuronu z osobna. rzadko ptaki. System wzrokowy człowieka zawiera około 125 milionów podstawowych elementów receptorycznych w każdym oku. wszerz pola widzenia? Jak sformułować teorię obwodów neuronowych? Na kolejnych stronach tej książki będziemy tworzyć obwody neuronowe. Eksperymenty / ludźmi są zjawiskiem niezmiernie rzadkim. jak łączyć neurony. gdy ona pojawi się w polu widzenia? Analiza i rozpoznanie złożonych obrazów będzie tematem rozważań w następnym rozdziale. że mimo to udało się nam nauczyć tak wiele. OBWODY PODSTAWOWE Budowa bloków Badając budowę obwodu sensorycznego. A tymczasem. Będziemy jednak musieli zatrzymać się w pewnym miejscu. w zależności od tego. mechanicznych i elektronicznych. zanim przejdziemy do wyczerpującego omówienia problemu. a po drugie dlatego. Podstawowym przedmiotem naszego zainteresowania będzie system wzrokowy. Wybór zwierzęcia eksperymentalnego zależy od wielu czynników. są niezmiernie obiecujące. Czy rzeczywiście można utworzyć detektor babci? Czy istnieje w mózgu komórka. że neuron> jego siatkówki są dostatecznie duże i dostęp do nich jest łatwy. bada się tylko wówczas. jak je»t przekształcana informacja sensoryczną. na przykład na pojawienie się w polu widzenia naszej babci. przeprowadzana jest na połączeniach międ/> neuronami. Rozpatrzmy problem wykrywania poruszającego się przedmiotu. do jakiej części mózgu należy. łatwo będziemy mogli opracować analogiczne obwody dla innych systemów sensorycznych. od 6000 do 60 000 synaps. Niektóre z nich są ogólnie przyjęte.są to receptory lub odbiorniki oraz komórki. Kiedy poznamy już zasady budowy obwodów nerwowych dokonujących analizy sygnałów wzrokowych. zdolne do wykrywania konturów figur. że o połączeniach neuronów w oku oraz o wzrokowych ośrodkach mózgu wiemy więcej niż o innych systemach sensorycznych. Przeprowadzono liczne badania podstawowe nad okiem ostrogona (Limulusa). przechodząc stopniowo do bardziej złożonych. które także wpływają na pomyślny przebieg każdego badania tego typu. kiedy przedmiot porusza się z lewej strony. Analizując to. Zaczniemy od bardzo prostych interakcji układu nerwowego i stopniowo będziemy postępować w ten sposób. co otrzymujemy na wyjściu. Rezultaty. komórki horyzontalne. jaką zasygnalizowaliśmy na początku książki. Pojedynczy neuron kory mózgu (a jest ich setki milionów) obejmuje. Inne zwierzęta. aby przejść (teoretycznie) do systemu neuronów reagujących tylko na bardzo złożone przedmioty. że zaczniemy od systemów sensorycznych. ruchu. musimy wyróżnić dwa poziomy tego systemu: zespół komórek przetwarzających nadchodzące z zewnątrz sygnały fizyczne w wyjścia nerwowe. Zaczniemy od prostych obwodów. gdy ich systemy sensoryczne dają nam więks/o możliwości w badaniu specyficznych typów kodowania nerwowego. w przeciwnym razie napotkamy trudność. takie jak ryb\. Na jeden centymetr sześcienny mózgu przypada aż 40 milionów synaps. a czasem określane jako dwubiegunowe (bipolars) lub zwojowe {ganglion cells). Gdzie należy umieszczać elektrody? Dla sygnałów sensorycznych charakterystyczne jest łączne występowanie synaps włókien przewodzących informację sensoryczną w miejscu zwanym stacją synaptyczną lub stacją przekaźnikową. która reaguje w specyficzny sposób tylko wtedy. W takich sytuacjach wykorzystuje się mikroelektrody.

różnorodne receptory i rozliczne rodzaje mechanizmów synaptycznych. Dla ułatwienia. Receptor reaguje na sygnały zewnętrzne . Rysunek 2-4 jest przykładem stosowania przyjętych oznaczeń. z zasady będziemy pomijać mechanizmy przetwarzające intensywność sygnału fizycznego w częstotliwość poszczególnych reakcji. gdy ograniczymy podział na dwa podstawowe typy: przetworniki i łączniki (transfurmers andcumbiners). dla której reakcja neuronu stanowi pięć jednostek umownych. dotyk. działanie czynnika chemicznego-poprzez impuls nerwowy. Sygnał o intensywności 5 oznacza sygnał o takiej intensywności. które wytwarza on w receptorze.światło. albo .receptory i komórki nerwowe. dźwięk. RYSUNEK 2-5 . Wyjścia receptora oznaczyliśmy liczbami: wskazują one na szybkość. Model receptora przedstawiony został na rysunku 2-4.w terminologii neurofizjologicznej . Tak więc intensywność sygnału będziemy przedstawiać za pomocą liczby impulsów nerwowych.Receptor. Jednakże wyjaśnienie istotnych dla nas cech neuronu będzie łatwiejsze. z jaką receptor przewodzi impulsy nerwowe.

Przeanalizujemy w ogólnych zarysach rozmieszczenie receptorów jednego z systemów sensorycznych . Neuron odbiera na wejściu znaczną liczbę impulsów. ale na wyjściu przekazuje tylko jeden (chociaż może być skierowany w różne miejsca). . W opisywanych niżej obwodach częstotliwość własna. rozważając najlepszy sposób rozmieszczenia receptorów na pierwszym poziomie sensorycznego przetwarzania informacji. Tak więc. aby systemy sensoryczne były możliwie jak najbardziej wrażliwe na sygnały dopływające z otoczenia zewnętrznego. Jeżeli na przykład mnożnik na wejściu wynosi „0. Wartość wyjścia neuronu obliczamy jako sumę algebraiczną aktywności własnej plus aktywność na wszystkich wejściach pobudzeniowych. to wejście hamujące. Neuron ma często własne „wewnętrzne" tempo (częstotliwość) wyładowań. Na rysunku 2-6 możemy zobaczyć znaczną liczbę ciasno stłoczonych receptorów siatkówki.5x100). Komórkę nerwową oznaczamy kółkiem. Wrażliwość a czułość sensoryczna Pożądane jest. Mikrofotografia komórek siatkówki człowieka w obrębie plamki żółtej.-0.Komórka nerwowa (rys. Wejście charakteryzujące się dodatnim (+) mnożnikiem. Jeżeli wejście ma współczynnik . Inaczej mówiąc. odpowiadając różnej jasności poszczególnych jej składników. Możemy badać równocześnie zaledwie kilka różnych komórek. czyli wejść: pobudzeniowe i hamujące. a połączenia hamujące kropkami. to zanika zdolność rozróżniania niejednakowych rozkładów światła w obrębie tego obszaru. a wejście mające ujemny (-) mnożnik. Oba te wymagania wydają się sprzeczne. aby przechowywały one jak najwięcej szczegółów rozkładu energii odpowiadającego sygnałowi dochodzącemu z zewnątrz. Ma ona dwa rodzaje połączeń. Im więcej receptorów zostanie przyłączonych do jednej komórki zwojowej. Aby zachować szczegóły układów świetlnych. Źródło: Poiyak (1957). Jeżeli jedna i ta sama komórka zwojowa zbiera reakcje receptorów z dużego obszaru siatkówki. Hamowanie oboczne Metody badania systemu połączeń w siatkówce oka są dość skomplikowane. to wejście pobudzeniowe. Energia świetlna docierając do oka rozkłada się na powierzchnię zbudowaną z oddzielnych receptorów. Maksymalną reakcję komórki zwojowej uzyskuje się przez zsumowanie reakcji jak największej liczby receptorów (rys. zmuszeni jesteśmy pójść na kompromis między utrzymaniem wrażliwości a rejestrowaniem szczegółów struktury sygnału. RYSUNEK 2-6. 2-7). Aby system był dostatecznie wrażliwy. W pewnych wypadkach wielkość ta może być większa lub mniejsza od 100. Dla ułatwienia.5". WYODRĘBNIANIE KONTURÓW W obrazie na siatkówce najistotniejszą informację niosą zmiany intensywności światła padającego na poszczególne części powierzchni siatkówki. kiedy na jej wejściu brak jest jakichkolwiek sygnałów. aby ich reakcje sumowały się w jednej komórce zwojowej.5". tym wrażliwszy będzie system na słabe sygnały świetlne. W miejscach odpowiadających konturom przedmiotów mogą występować znaczne i bardziej gwałtowne zmiany intensywności. Jest to miejsce łączenia się różnych impulsów nerwowych. Jednocześnie pożądane jest. pole odbiorcze komórki zwojowej powinno być dość małe. minus aktywność na wszystkich wejściach hamujących.foto recepto rów oka (słupki i czopki). Zmiany te mogą się rozciągać na znacznej części oglądanej sceny. to na wyjściu neuronu aktywność maleje o 50 jednostek na każde 100 znajdujących się na wejściu. Ale za podwyższenie wrażliwości trzeba zapłacić określoną cenę. że na każde 100 jednostek aktywności na wejściu.. często przyjmowana jest za 100. najprościej będzie przyłączyć do każdej z komórek kolejnego poziomu (komórki zwojowe) jak najwięcej receptorów-tak. Znaczna część wiedzy dotyczącej systemu połączeń neuronowych pochodzi z pewnych niezwykle pomysłowych eksperymentów. komórka nerwowa może wysyłać impulsy nawet w takich wypadkach.Podstawowej wiedzy na temat oka dostarczyły badania nad okiem ostrogona (Limu- . wyjście neuronu powiększa się o 50 jednostek (0. oznacza to. odpowiadająca spontanicznej aktywności. Rozmieszczenie połączeń nerwowych w aparacie receptorowym determinuje sposób kodowania tych zmian w postaci impulsów nerwowych w systemie wzrokowym. 2-5). a czasem nawet równa 0. Każdemu wejściu neuronu przypisana jest dodatnia lub ujemna wartość liczbowa-mnożnik. połączenia pobudzeniowe (pobudzające) oznaczyliśmy na rysunku 2-5 strzałkami.

Jednakże zanim stwierdzimy. to jednak obniża aktywność tej komórki (jeśli znajdowała się ona uprzednio w stanie aktywności). zobaczmy. krab ostrogon. Źródło: Cornsweet (1970).RYSUNEK 2-8. że jest ono związane z aktywnością receptora A. aby można było bezpośrednio stymulować odrębne receptory. RYSUNEK 2-7 lusa)-(rys. Najpierw preparujemy oko w ten sposób. co się stanie. siła reakcji komórki zwojowej maleje (rys. a następnie oświetlimy receptor B. 2-8). 2-11). Ten prosty eksperyment pokazuje jeden z najważniejszych mechanizmów przetwarzania informacji sensorycznej . Dogodnie umieszczone oko ostrogona ma grube włókna nerwu wzrokowego. Jak się okazuje. Zaczniemy ponownie od włączenia źródła światła pobudzającego receptor A.hamowanie oboczne (lateral inhibition): aktywność . z pominięciem soczewki i innych tkanek (rys. kiedy światło skierowane jest bezpośrednio na receptor A (rys. Widocznie receptor B nie wpływa na aktywność komórki zwojowej A. chociaż światło padające na inne niż A receptory nie może wywołać reakcji w omawianej komórce zwojowej. Załóżmy. że wyłącznie receptor A oddziałuje na komórkę. Skierujmy teraz światło na receptor B (rys. Limulus. Tym razem elektroda nie rejestruje żadnych zmian aktywności komórki zwojowej. Następnie umieszczamy elektrodę w komórce zwojowej i włączamy światło. dlatego łatwo można je preparować. możemy przyjąć. 2-12). 2-9). że obserwowana jest reakcja komórki zwojowej. kiedy podrażnimy jednocześnie oba receptory. Jeżeli pobudzenie komórki zwojowej wzrasta. Tak więc. 2-10).

jednej komórki jest modyfikowana przez aktywność sąsiadujących z nią komórek. inaczej mówiąc. Jeżeli receptory oraz komórki zwojowe byłyby połączone ze sobą w sposób prosty i bezpośredni. natomiast przy zmianach oświetlenia aktywność ta musi się znacznie zwiększać. Światło skierowane na receptor B Światło skierowane na receptor A Obwody służące do wyodrębniania konturów Przyjmując założenie o istnieniu mechanizmów hamowania obocznego. padającego na powierzchnię receptorów. Wszystkie zostają oświetlone. Prostota jest tu tylko pozorna. Pozornie koncepcja ta jest dość prosta. który w efekcie końcowym będzie przesyłany do wyższych ośrodków nerwowych. Dla wyróżnienia konturów niezbędny jest taki układ. rozpatrzymy podstawowe cechy sieci wyodrębniania konturów figur. gdzie następuje zmiana intensywności światła. gdzie wszystkie receptory ustawione są w jednym rzędzie. Zaczniemy od sieci jednowymiarowej. w logicznie uporządkowany przekaz sensoryczny. 2-13).Światło na B Światło na A ł ł RYSUNEK 2-12 Rzeczywiste impulsy nerwowe RYSUNEK 2-9. Struktura aktywności neuronów byłaby wówczas jedynie bardziej lub mniej dokładnym powtórzeniem właściwości układu światła padającego na te receptory. Problem wyodrębniania konturów polega na określeniu miejsca. Oko boczne ostrogom. ale nie może stanowić mechanizmu wyodrębniania konturów figury za pomocą takiej sieci. Takie warunki może . Niezbędne są jakieś czynniki dodatkowe. Daje to bowiem możliwość wyliczenia wszystkich przekształceń złożonego sygnału świetlnego. Źródło: Cornsweet (1970). pozwala na obliczenie różnicy między dwoma wejściami. który powoduje. niewiele by to dało (rys. w którym aktywność neuronów pobudzanych światłem o stałej intensywności byłaby stosunkowo słaba. że reakcje jednej komórki mogą być odjęte od reakcji innej komórki. Dla pewnych celów byłoby to wystarczające. Odzwierciedla ona działanie procesu hamowania.

Musimy więc So Jednostek aktywności. Można to zrobić na przykład. poprzez zmniejszenie efektu hamowania oboranego. Na rysunku 2-17 przedstawione są zapisy graficzne aktywności neuronowej. Zauważcie również. P r z e m k a świat w rysunek kreskowy. własnej możliwe są pozytywne . negatywne reakcj iomórkr wyrażają się one w podwyższeniu lub obniżeniu jej normalnej aktywność.16. Łatwo to oaągnąc usSwszy współczynnik połączeń miedzy komórką zwojową a sąsiednimi receptorami ^Rysunk! 2-14 i 2-15 pokazują system. zarejestrowanej w sytuacji prawie identycznej z opisaną powyżej.newmć hamowanie oboczne. możemy zmienić również rodzaj informacji wydobywanej z obrazu wzrokowego. występujących w rzeczywistym procesie hamowania w k a d z i e nerwowym. . gdzie aktywność własna ustalona J t — t r n u S C k r S n y c h zagadme. mech będzie po 5 z każdej strony. Iluluje to wykres umieszczony u dołu rysunku 2-15.erwsze staje * oczywista RYSUNEK 2-13 .enia się dopiero wtedy gdy aktywność neuronu B osiągnie 10 wyładowań na sekundę. pozostawia z niego jedynie kontury. Musimy prowadzić bardzo staranne pomiary w celu ustalenia podstawo w ch wartość. ze ^ r e a g u j e tylko przy zrmanach różnic w intensywność. I oto uzyskaliśmy bardzo interesujący wynik Najsilniejsza reakcja pojawia się przy konturach. ale zmieniając stosunki w procesie hamowania. me moglibyśmy uzykać negatywnej część. Nie uwzględnia różnic w oświetleniu padającym na rożne części obrazu wzrokowego.2" (rys. a drug. Neurony oddziałują na siebie wzajem: A oddziałuje na B tak jak B na A. z których jeden zupełnie nie zmienia sygnału. Jeżeli byjej nie było. . Po p. hamowanie ma charakter liniowy Wykres przedstawiony na rysunku 2-17 wskazuje. P^edstawTony tu obwód reaguje wyiączme na kontury. że wpływ jednego czynnego elementu na drugi jest wprost proporcjonalny do częstotliwości wyładowań^ W omawianym przypadku współczynnik proporcjonalności jest równy 0. ' W Mn to sposób zachowując ten sam schemat zasadniczy. . który wyodrębnia ze struktury pobudzenia Jeftaego tylko kontury. Jednak w momencie kiedy pojawia się spadek częstotliwości wyładowań neuronów. gdy włączymy źródło światła A. światła padającego na k Jn eczTość istnienia aktywności własnej komórki. Przy zwięk- . że istnieje najwyraźniej pewien próg dla pojawienia się efektu hamowania: częstotliwość impulsów neuronu A zm.P<. dzięki któremu aktywność danego receptora zależy od " i w n S d receptorów lezących po obu jego stronach. Tak jak i uprzednio obniża się częstotliwość impulsów nerwowych z chwilą. Rozpatrzmy dla przykładu eouiący przypadek: mamy stale źródło światła 10 jednostek (oznacza to ze " b u E y t y m ^ a t ł e m receptor wytwarza reakcję charakteryzującą ac liczbą 10). Po uważnej analizie tych schematów można dostrzec. S m n o ż n i k wynosi „-0. ale pozostaje rowmez informacja o względnych intensywnościach światła padającego na różne części obrazu. Trzeba będzie poszukać kompromisu między dwoma typami obwodów. . 2-16). reakcji na pobudzenie. Taki model jest zbyt jednostronny.t na 20 wyładowań na sekundę. Scemy aby komórka zwojowa w ogóle nie reagowała na to źródło światła. ponieważ negatywna aktywność to ab ud DzTękHstniniu aktywność.

OBWÓD PODSTAWOWY Światło Reakcja ISTOTNE OBLICZENIA Receptory 5 10 Komórki zwojowe 10 5 5 Reakcje RYSUNEK 2-14 Procesy przetwarzania .

U góry: Źródło: Ratliff (1965).Receptor mórki zw Reakcje Odpowiada 0. Niżej: Źródło: Ratliff i Hartline (1959). .5 mm na powierzchni oka RYSUNEK 2-18.

pozostawiając elektrodę w pozycji stałej. Pouczająca będzie próba narysowania takich obwodów. przeanalizujcie uważnie pasma przedstawione na rysunku 2-19. w której zrobiono maleńki otworek umieszczony. Sąsiednia komórka receptoryczna może wywołać zarówno zwiększenie. który wspólnie wybraliśmy dla obwodu nakreślonego uprzednio. RYSUNEK 2-19. Elektrodę rejestrującą umieszczono na jednej komórce zwojowej. Wykres (linia ciągła) przedstawia aktywność neuronów w porównaniu z rzeczywistym rozkładem intensywności dla bodźca świetlnego^ (oznaczonym linią przerywaną). jednak wydaje się nam. na przykład ssaków. Aby odkryć reakcję na dany układ świateł. połączenia między receptorami i komórkami zwojowymi u wyższych organizmów mogą być pobudzeniowe. Jednak w toku analizy tych bardziej złożonych systemów wzrokowych pojawiają się nowe problemy. Dzięki temu jedynie pobudzająca część pola recepcyjnego otrzymywała bodźce. co przedstawiono na rysunku 2-16.20 -współczynnikowi. trzeba było przemieszczać światło tak. jak i obniżenie aktywności w danej komórce zwojowej. Zanim zakończymy ten eksperyment.6 impulsów na sekundę. Następnie maskę zdejmowano i na oko padał cały układ świateł. Rozważmy typowy zapis z siatkówki kota. który opisywaliśmy wcześniej. Czy występuje wrażenie. ale znacznie łatwiejsza do przeprowadzenia. W oku ostrogona dana komórka może mieć tylko negatywny wpływ na sąsiednie komórki. że zaciemnienie przedstawionych pasm zmienia się w sposób jednolity? Czy każde z pasm ma jednakową intensywność. co jest dość bliskie -0. jak to pokazują strzałki. że reakcja neuronów dokładnie oddaje układ pobudzenia świetlnego. aby pobudzało tylko jedną komórkę zwojową. zaznaczone są granice szybko zmieniających się intensywności światła. Elektrodę wprowadzono do komórki zwojowej i rejestrowano reakcje na bodziec świetlny. rezultat powinien odpowiadać waszemu spostrzeganiu tych pasm. Jest to operacja równoważna z przemieszczaniem elektrody. Z kształtu krzywej wynika. W ten sposób w obwodzie tym współczynnik hamowania osiąga-0. : Pola centralne i peryferyjne (center-surround fields) U bardziej złożonych organizmów. ale podstawowe cechy analizy są podobne. oparte na hamowaniu obocznym. Wszystkie badane przez nas do tej pory systemy sensoryczne zdają się mieć mechanizmy wyodrębniania konturów. Przemieszczając światło odnajdu- Położenie szeniu częstotliwości wyładowań o każde 10 impulsów na sekundę uzyskuje się obniżenie efektu hamowania do wielkości równej 1.Położenie Rysunek 2-18 przedstawia rzeczywistą częstotliwość reakcji neuronu zarejestrowaną w oku kraba (ostrogona). nakrywszy przedtem oko maską. Źródło: Cornsweet (1970). Po drugie. świetlne i krzywa oznaczona trójkącikami na rysunku 2-18 odzwierciedla wynik aktywności neuronu bez hamowania. Zarejestrowana aktywność przedstawiona została na rysunku 2-18 (krzywa oznaczona kółkami): sieć nerwowa nie reprodukuje już w prosty sposób bodźca świetlnego. Każde z pasm przedstawionych na fotografii ma jednakową intensywność. gdzie znajdowała się elektroda (kółko z krzyżykiem na rysunku 2-18). pojedynczy receptor może się łączyć z wieloma różnymi komórkami zwojowymi i wtedy nie możemy tak ograniczyć źródła światła. W tym momencie zaczynały działać wszystkie czynniki hamujące. dokładnie nad miejscem. Fotografia przedstawia ten sam test świetlny. Po pierwsze. Jednakże ten podstawowy mechanizm jest wielce elastyczny i może być użyty do innych typów analizy obrazu wzrokowego. która nie zmienia się w obrębie danego pasa? Spróbujcie odnaleźć typ reakcji neuronu na taki układ pasm opierając się na schemacie przedstawionym na rysunku 2-16. siatkówka działa nieco inaczej niż u kraba (ostrogona). Dzięki temu rozkład reakcji w oku ostrogona powinien być niemal identyczny z tym. jak i hamujące.16. że intensywność pojedynczego pasma nie jest jednolita. U innych zwierząt sprawa przedstawia się odmiennie. Początkowo światło eksponowano. .

rodzaj reakcji komórki ulega zmianie: zamiast obniżenia aktywności do poziomu stałej aktywności własnej. przy czym poziom aktywności występujący w ślad za gwałtownym skokiem może być tylko nieznacznie wyższy od poziomu spontanicznej aktywności własnej.Światło RYSUNEK 2-20. w którym pojawia się reakcja na zgaszenie światła. wyłączenie światła powoduje w komórce zwojowej krótkotrwały nagły skok aktywności. . strefę pobudzeniową (rys. Światło RYSUNEK 2-21 Pole recepcyjne Pole recepcyjne Komórka zwojowa Wielkość reakcji komórki zwojowej Komórka zwojowa Wielkość reakcji komórki zwojowej jemy tę część siatkówki. Do rozkładu reakcji neuronu dołączyła się nowa właściwość: dana jednostka funkcjonalna reaguje na pobudzenie świetlne początkowym gwałtownym skokiem aktywności powyżej poziomu aktywności stałej. ma także kształt kolisty i otacza. której pobudzenie prowadzi do wzmocnienia reakcji -jest to obszar pobudzeniowy. Widać to na rysunku 2-20. 2-21). Z kolei nieznacznie poruszając źródłem światła postaramy się dokładnie określić obszar na siatkówce. Kiedy odbierane źródło światła wychodzi poza granice tego kolistego obszaru pobudzeniowego. Typowy kształt obszaru pobudzeniowego to wydłużone koło ze średnicą około 0. który może aktywizować daną komórkę zwojową. Obszar.1 do 1 milimetra.

2-23). odkrywszy jakiś charakterystyczny dlań rodzaj reakcji. Rozpatrzmy pole z „plus-centrum" i „minus-peryferie". może w ogóle nie wywołać żadnej obserwowalnej reakcji (rys. 2-22). że istnieje tu szereg możliwości. oświetlenie peryferii . które dotychczas rozpatrywaliśmy.komórkę zwojową wraz z jej polem recepcyjnym-będziemy nazywać jednostką włączeniową (+) pole centralne i wyłączeniową (-) pole peryferyjne (on center-offsurround). Pole recepcyjne Obwody włączeniowo-wyłączeniowe Jakie mechanizmy nerwowe prowadzą do takiego uzupełniającego układu włączeniowo-wylączeniowego? Wykorzystując podstawowe mechanizmy receptor-komórka zwojowa. zarówno na Komórka zwojowa RYSUNEK 2-23 .do obniżenia aktywności tej komórki. że układ nerwowy jest raczej symetryczny. że obszar centralny jest całkowicie powiązany z pobudzeniowym systemem włączeniowym. jak i na peryferie. a pobudzana poprzez stymulację peryferii. Nazwiemy je jednostkami wyłączeniowymi pole centralne i włączeniowymi pole peryferyjne. że powinien istnieć drugi. Stwarza to konieczność wprowadzenia widocznej na diagramie nowej Pole recepcyjne Komórka zwojowa Wielkość reakcji komórki zwojowej Taką jednostkę funkcjonalną . Oświetlenie części centralnej prowadzi do wzmocnienia aktywności komórki zwojowej. gdzie jednostka jest hamowana w momencie stymulacji obszaru centralnego. jakim mechanizmem posługuje się rzeczywisty układ nerwowy? Możemy przyjąć. Dlatego też. a peryferie są w pełni powiązane z hamującym systemem wyłączeniowym (rys. możemy się spodziewać. tzn. Ogólnie możemy przyjąć. Problem jednak w tym. uzupełniający w stosunku do pierwszego. Jedną z możliwości jest założenie. typ reakcji. poprzedzonego jednak krótkotrwałą. A zatem jako uzupełniające w stosunku do jednostek włączeniowych pole centralne i wyłączeniowych pole peryferyjne istnieją w tej samej liczbie jednostki z odwrotnym typem organizacji. wzmożoną aktywnością zaraz po wyłączeniu źródła światła.Światło RYSUNEK 2-22 centrum. możemy bez większego wysiłku skonstruować odpowiednie obwody. Rozproszone światło na całe pola recepcyjne.

RYSUNEK 2-24 komórki. Zakłada ono jednak. a różnice są trudno uchwytne? Załóżmy. co Światło padające na: Obszar „plus" Reakcja komórki Intensywność światła Obszar „minus" b Równocześnie na „plus" a + b i „minus" RYSUNEK 2-26. Połączenia z obu dwubiegunowych komórek zbiegają się w jednej komórce zwojowej. Reakcja komórki zwojowej z siatkówki złotej rybki na pobudzenie półsekundowymi błyskami świetlnymi. mogą być hamujące lub pobudzeniowe. kiedy nie ma tak ostrej granicy. że reakcje receptorów. Źródło: Wagner. RYSUNEK 2-25. Jedna komórka dwubiegunowa odbiera impulsy płynące od receptorów z części „minus" pola. Nad każdym zapisem z prawej strony umieszczono dane dotyczące długości fal wietlnych. a druga z części „plus". zwanej komórką dwubiegunową. a w obszarze „minus" hamujące. MacNichol i Wolbarsht (1960). Ą co dzieje się wówczas. Źródło: Kuffler (1953).plus"-„minus". W obszarze centralnym będą przeważać połączenia pobudzeniowe. jest to niewątpliwie proste uzupełnienie mechanizmu .. W omawianym przypadku ogólny wzorzec reakcji będzie taki sam. bez względu na ich usytuowanie w polu. że istnieje ścisłe rozgraniczenie między obszarami centralnymi a peryferyjnymi. ale w obszarze „plus" przeważają połączenia pobudzeniowe. .

przedstawione są trzy warianty reakcji na dwa poziomy intensywności światła: na lewo-przy umiarkowanej intensywności światła. „minusperyferie" układ stosunków jest odwrotny. minus-peryferie".ponownie przy umiarkowanej. Źródło: Ratiiff(1961). Rysunek 2-26 przedstawia reakcje komórki zwojowej pochodzącej z siatkówki złotej rybki na pobudzenia światłem o różnych barwach. niż stwierdzić. Jedne z nich reagują tylko na zapalenie albo tylko na zgaszenie światła. Reakcja na sygnał. Na rysunku 2-25 a+b pokazana jest reakcja na połączenie oddziaływań a i b. pokazane zostały reakcje komórki na pobudzenie światłem o umiarkowanej i wysokiej intensywności. który nadchodzi z dowolnego punktu w dowolnym obszarze pola. Aktualnie jednak nie dysponujemy takimi danymi. . a na peryferiach połączenia hamujące. Jaki by nie był mechanizm tej przemijającej reakcji. Częstotliwość taka utrzymuje się do momentu zgaszenia światła.doprowadzi do reakcji typu „plus". mimo to spróbujemy coś wymyśleć. czy też jest to autentyczne zwiększenie wrażliwości właśnie na bodziec przemijający (krótkotrwałe oświetlenie). Rezultat zależny jest od względnego zmieszania światła w obszarach „plus" i „minus". Łatwo możemy uzyskać przemijającą reakcję przez wprowadzenie do systemu łączącego dwie komórki obok połączenia pobudzeniowego równoległego połączenia hamującego. Jak się okazuje. czy ta charakterystyczna reakcja to przejaw działania mechanizmów adaptacyjnych. Dla obszaru typu „plus-centrum". 2-27. Nie jest w pełni jasne. Białe kółka odpowiadają reakcji komórki zwojowej. Na rysunku 2-25 przedstawione są reakcje komórki zwojowej typu „plus-centrum. będzie zależała od stosunku elementów pobudzeniowych do elementów hamujących na danym obszarze. w omawianym wypadku aktywność własna komórki wynosiła 30 impulsów na sekundę. Początkowo częstotliwość reakcji komórki gwałtownie wzrasta-do około 80 impulsów na sekundę. to znaczy do poziomu znacznie niższego niż ten. ale też przy oświetleniu różnych obszarów różnymi barwami. ale z polami recepcyjnymi o przedziwnych kształtach. Obwody służące do wytwarzania przemijających reakcji Łatwiej jest zbudować model mechanizmu nerwowego. Pozostałe komórki wykazują bardzo zróżnicowane upodobania. A nawet proste komórki zwojowe z koncentrycznymi polami recepcyjnymi w zmienionych warunkach wytwarzają dość skomplikowane układy reakcji. aby później równie szybko ustabilizować się na poziomie 40 impulsów na sekundę. zwróćcie uwagę na skok reakcji typu „minus" przy zgaszeniu światła. Na rysunku 2-25a światło pada na obszar „plus". Inne. należą do typu „centrum-peryferie". W tej komórce następuje wyraźny krótkotrwały spadek aktywności do 5 impulsów na sekundę. pracującej w „systemie plus-minus". ale bez koncentrycznego pola recepcyjnego. Czarne kółka na rysunku 2-27 pokazują reakcje komórki zwojowej. Czas (w sekundach) Ten podstawowy mechanizm „centrum-peryferie" może funkcjonować nie tylko przy oświetleniu światłem białym. Na rysunku 2-25b światło pobudza obszar „minus". Na rysunku 2-28 przedstawione jest takie połączenie między poziomem REAKCJE W CZASIE Zwróciliśmy już uwagę na przemijający skok aktywności jako typową reakcję na zapalenie światła. Rysunek 2-27 przedstawia krzywą przebiegu tej reakcji. stosowanych zazwyczaj w typowych eksperymentach. W siatkówce kota około 30-50% komórek zwojowych reaguje na pobudzenie w sposób zgodny z formułą „centrum-peryferie". co da reakcję typu „minus" (rys. Oba opisane tu sposoby połączeń komórek receptorycznych prowadzą do tych samych w zasadzie rezultatów. wytwarzającego przemijającą reakcję. Pobudzana jest stale ta sama część pola recepcyjnego. w środku-przy obniżonej intensywności i na prawo . RYSUNEK. który utrzymuje się w pozostałym czasie oddziaływania bodźca. a dla wyjaśnienia rzeczywistego mechanizmu niezbędne są uważne i trudne badania mikroanatomii poszczególnych komórek. zapewniających zmniejszenie szybkości reakcji komórki i uczynienie całego systemu mniej wrażliwym na długotrwałe pobudzenie. 2-24). występuje ona bardzo wyraźnie. po zmianie długości fal świetlnych komórka zwojowa przechodzi od reakcji „plus" do reakcji „minus". Dla stworzenia modelu wystarczy wykorzystać zasady funkcjonowania obwodów podstawowych. Grupę receptorów oświetlano przez około 2 sekundy. a jest ich wiele. jak to dokonuje się rzeczywiście w układzie nerwowym. ale za każdym razem bodźcem jest światło o innej długości fal. Ta ważna właściwość komórek wrażliwych na długość fal świetlnych będzie szczegółowo omówiona w rozdziale 5. tak więc aktywność wzbudzona była znacznie wyższa. Jeszcze inne komórki wydają się nie reagować na żaden ze standardowych bodźców. której aktywność hamowana jest pod wpływem bodźca świetlnego.

Aktywność końcowa będzie zależała od stosunku oddziaływania kanału pobudzeniowego do oddziaływania kanału hamującego. Właściwie komórka A nie jest wcale niezbędna. Jeszcze inny sposób uzyskania efektu reakcji przemijającej przedstawiony jest na rysunku 2-30. Wykres pokazuje system hamowania w wyniku sprzężenia zwrotnego: reakcja na wyjściu komórki B działa hamująco na wyjście komórki A. Na przykład usuwając komórkę F tak. kiedy zaczyna działać proces hamowania. 2-29). lateralnego.komórek dwubiegunowych i zwojowych. można uprościć pętlę sprzężenia zwrotnego. ze tylko ten sposób hamowania poprzez sprzężenie zwrotne pozwala automatycznie wyjaśnić występowanie salwy szybkich impulsów przy zgaszeniu światła. że rozchodzenie się impulsów hamujących będzie znacznie wolniejsze niż rozchodzenie się impulsów pobudzeniowych. W odróżnieniu od innych mechanizmów. Tak jak w poprzednim wypadku uzyskamy efekt przemijającej reakcji pod warunkiem. załóżmy. Zauważcie jednak. Istnieje alternatywny obwód dla wywołania zachowania przemijającego: hamowanie zachodzi poprzez odrębny łańcuch neuronów (rys. W literaturze fachowej te dwa mechanizmy określane są jako hamowanie naprzednie (forward inhibition). Nieco później. Oczywiście. Wtedy po zapaleniu światła reakcja neuronów nasila się. . aby komórka B mogła bezpośrednio hamować A.do tej pory nie wiadomo. ponieważ system pobudzenia działa szybciej. które występuje między komórkami sąsiadującymi ze sobą. Ale czy istnieją w obwodach nerwowych . wówczas nie będzie dla tego samego neuronu równoczesnych połączeń pobudzeniowych i hamujących. Reakcja komórki zwojowej wywiera wpływ zwrotny na komórki dostarczające jej impulsów wejściowych. w tym obwodzie opóźnienie hamowania jest wmontowane w ten sam mechanizm i dlatego wszystkie jego ogniwa mogą działać z jednakową prędkością. w odróżnieniu od hamowania obocznego. Tendencja do pobudzenia wywołana pojawieniem się światła napotyka przeciwdziałanie ze strony równoległego połączenia hamującego. częstotliwość impulsów obniża się lub całkowicie zanika. że proces hamowania rozwija się wolniej niż proces pobudzania. Pośrednicząca komórka F zapewnia sprzężenie zwrotne. Takie systemy są dość powszechne w obwodach elektronicznych. można przekazać sygnał z wyjścia B wprost na jej wejście-i komórka będzie bezpośrednio hamować samą siebie. Aby nie doprowadzić do pełnego zablokowania reakcji.

Siatkówka oka królika. jak widać. polega na wykryciu i ocenie ruchu. Poruszające się źródło światła RYSUNEK 2-32. wiewiórki. znowu hamowanie i w końcu znów aktywność własna (rys. Oczywiście. zapewnia dostosowanie się systemu wzrokowego do zmian w strukturze przestrzennej bodźca świetlnego. Na przykład. Hamowanie oboczne wpływa na zaostrzenie konturów. żaby posiada elementy wyposażone w wybiórczą wrażliwość na określone rodzaje ruchu. Najwidoczniej podstawową strategią układu nerwowego jest przede wszystkim wykrywanie zmiennych aspektów sygnałów zewnętrznych. reakcja będzie ulegała zmianie zgodnie z lokalizacją światła w polu recepcyjnym tego systemu: początkowo. Hill i Lenek (1964). pobudzenie świetlne peryferii tego obszaru (przedstawione za pomocą symbolu O). gdy światło będzie padało po lewej stronie peryferii. później pojawi się efekt hamowania. Hamowanie naprzednie oraz hamowanie typu sprzężenia zwrotnego pozwala na subtelne dostosowywanie reakcji neuronów do czasowych zmian w oświetleniu. nie wywołuje żadnej reakcji. jeżeli przemieszczamy wiązkę świetlną z lewej strony na prawą poprzez jednostkę „centrum-peryferie". a poza tym na nic innego. Poszukiwanie detektorów ruchu we wzrokowym systemie nerwowym zakończy się z pewnością ich wykryciem. Większość dotychczas rozpatrywanych receptorów nie jest przeznaczona do odróżniania przedmiotów . W środku rysunku przedstawiono układ pól odbiorczych. wyodrębnienie ich i hamowanie tych aspektów. REAGOWANIE NA RUCH Ostatni z podstawowych problemów. naprzedni i typu sprzężenia zwrotnego. które pozostają niezmienne. Detektor ruchu powinien reagować "wyłącznie na poruszający się przedmiot.stałych i będących w ruchu. Źródło: Barlow. jaki musi rozwiązać system wzrokowy. Idealny byłby taki detektor. a nawet na szybkość poruszającego się bodźca.Badaliśmy trzy różne typy mechanizmów „pobudzenie-hamowanie": oboczny. zanotujemy aktywność własną. . jak i na drugie. potem zaś pobudzenie. który ma wybiórczą wrażliwość na kierunek. Zapoznajmy się więc z dostępnymi informacjami o systemie wzrokowym królika (rys. 2-32). Pole recepcyjne Kierunek ruchu Komórka zwojowa Elektroda Reakcja komórki zwojowej RYSUNEK 2-31 reagują one zarówno na jedne. Obszar centralny wytwarza reakcje typu „plus-minus" (oznaczone symbolem ± ) . 2-31). Taka kolejność reakcji nie pozwala jeszcze na traktowanie danej jednostki jako detektora ruchu.

Liczby wskazują tu nie mnożnik przyrostu. ani wzrost. a hamowane są na poziomie -10. Detektor ten nie reaguje ani na nieruchomy bodziec świetlny. Teraz bodziec o wysokiej intensywności oddziałuje na trzy receptory. że hamowanie oboczne ma pojawić się z pewnym opóźnieniem. w jakim kierunku porusza się plamka po polu recepcyjnym. że w normalnym polu recepcyjnym znajdują się mechanizmy hamowania obocznego. Zwróćcie uwagę na przykład na fakt. I dlatego na wyjściu każdego z receptorów jest ich 10. Ponieważ hamowanie jest opóźnione. W momencie. jak daleko znajduje się ten obszar od poruszającego się bodźca. reakcja komórki zwojowej pozostaje na stałym poziomie (20 jednostek). 2-34a) komórka zwojowa nie reaguje. Hamowanie z prawej strony nasila się już w momencie pobudzenia pierwszego receptora i uniemożliwia jego reakcję. Na dolnym wykresie przedstawiono częstotliwość reakcji przy poruszaniu się bodźca w pośrednich kierunkach. ale minęło już dość czasu od pobudzenia drugiego receptora. Każde połączenie hamujące powoduje opóżnienie o jednostkę czasu. Aby mechanizmy te reagowały w określonym kierunku. A opóźnienie hamowania oddziałującego na określony obszar receptorów może zależeć od tego. dokonajmy niezbędnych obliczeń. 2-34/). hamowanie zaczyna działać. drugą zaś to. ani obniżenie. Najpierw (rys. w omawianym wypadku jest równa 0 (rys. Co więcej. pomimo że trzy receptory odbierają silniejsze pobudzenie. ani też na bodziec poruszający się z prawa na lewo. że dobry detektor ruchu powinien reagować w sposób najbardziej aktywny na bodziec poruszający się z określoną prędkością.jak i procesów pobudzenia w układzie nerwowym zależny jest od stopnia intensywności bodźca. w dalszym ciągu zachodzą zmiany analogiczne do opisanych. Ruch można byłoby wykryć przez obniżenie częstotliwości reakcji w stosunku do normalnego poziomu aktywności własnej. Reakcja komórki zwojowej będzie utrzymywała się na poziomie 20 jednostek (rys. co w efekcie doprowadziłoby do zredukowania reakcji drugiego receptora. Na rysunku 2-34c światło osiągnęło już dwa receptory. lecz rzeczywistą częstotliwość reakcji. W miarę jak światło porusza się. Kiedy jednak Światło porusza się z lewej strony na prawą « »- najjaśniejsza część plamki świetlnej (o intensywności równej 20) dociera do pierwszego receptora. kiedy światło dociera do trzeciego receptora (rys. sumaryczna reakcja na wyjściu komórki zwojowej wzrasta do 20 jednostek. odpowiadającą prędkości rozchodzenia się hamowania w polu recepcyjnym. Dlatego możemy oczekiwać. Obwody służące do wykrywania ruchu Jak pracuje detektor ruchu? Wiemy. Impulsy te zostały całkowicie zniesione przez hamujący wpływ komórki położonej na prawo.Strzałki wskazują. Pierwsząjest to. Dlatego. Prześledźmy rysunek 2-34. a w konsekwencji i komórki zwojowej do-10 jednostek. 2-3Ąd). zostaje on pobudzony do poziomu 20 jednostek (a wpływ hamujący utrzymuje się stale na poziomie -10) i wówczas komórka zwojowa wytwarza reakcję na wyjściu równą 10 jednostkom (patrz rys. 2-34<?) aż do momentu. tak że może on już objąć wpływem hamującym pierwszy receptor. Na rysunku 2-356 światło dotarło już do pierwszego receptora. Posługując się tym schematem podstawowym. Rysunek 2-33 pokazuje obwód podstawowy. W tym wypadku uzyskamy zupełnie inny wzorzec reakcji (rys. że połączenia hamujące powinny być asymetryczne. Światło porusza się z lewej strony na prawą. kiedy światło przekroczy granice pola recepcyjnego i opóźniony wpływ hamowania rozprzestrzeni się na całym polu. ale ciągle jeszcze brak reakcji komórki zwojowej. Ale brak jeszcze nasilenia hamowania ze strony pierwszego receptora w stosunku do drugiego. Światło porusza się z prawej strony na lewą. Widzieliśmy. dla każdego kierunku ruchu podano odpowiednią częstotliwość reakcji. Opóźnienie hamowania jest wyjątkowo ważne. 2-?>Ab). to znaczy pionowo w dół (2 impulsy). Początkowa intensywność światła jest równa 10 jednostkom. muszą cechować je dwie właściwości. ale nie reagują odmiennie w zależności od kierunku ruchu. przedstawiono tu mnożniki przyrostu dla każdego połączenia. czas reakcji zarówno procesów hamowania. pierwsza komórka ciągle jeszcze nie odebrała podwyższonego działania hamującego i obie komórki reagują na poziomie 20 jednostek. Jednak z powodu opóźnienia hamowania nie zachodzą żadne zmiany w reakcji komórki zwojowej. Zbudowaliśmy detektor ruchu wrażliwy na jeden kierunek ruchu. . Gdyby hamowanie nie było opóźnione. wówczas hamujący wpływ pierwszego receptora wzrastałby szybko. możemy zbudować niezwykle skomplikowane detektory ruchu. 2-35). że reakcje Światło porusza się z prawej strony na lewą Receptor Obwody hamujące Komórka zwojowa RYSUNEK 2-33. reakcję minimalną-jego ruch w kierunku przeciwnym. Wówczas reakcja komórki zwojowej obniży się do poziomu wyjściowego. Reakcję maksymalną (79 impulsów) wywołuje ruch bodźca pionowo w górę. że obwody te są szczególnie wrażliwe na kontury.

RYSUNEK 2-35 .

Reakcja powinna być takajakby światło poruszało się w sposób ciągły z jednego receptora na drugi. po określonej przerwie . a także przejrzysta struktura anatomiczna LGN sugerują. Na przykład. lecz również od intensywności bodźca. W omawianych obwodach brak jest jakichkolwiek elementów pozwalających na odróżnienie ruchów wywołanych zmianą położenia głowy czy oka od ruchów wykonywanych aktualnie przez przedmioty zewnętrzne. Odległość między lampkami pozwalająca na pojawienie się zjawiska/ musi być znacznie większa niż średnica pola recepcyjnego przeciętnego detektora ruchu w typowym systemie wzrokowym. 2-36). Rola uporządkowanej. warstwowej budowy LGN do dziś jest dla nas zagadką. W rzeczywistości widzimy ruch ciągły. Pola recepcyjne włókien wychodzących z LGN są niemal identyczne z polami recepcyjnymi komórek zwojowych siatkówki. Zbliżone są rozmiarami i zbudowane na tej samej zasadzie „centrum-peryferie". możemy jedynie wymienić kilka hipotez. wywołanych ruchami głowy i oczu. Chociaż przedstawione obwody ilustrują możliwe mechanizmy służące do wykrywania ruchu. rzeczywistości tylko stacją przekaźnikową. nie pozwalają jednak na wyjaśnienie wszystkich problemów. bez żadnej deformacji.ciała kolankowatego bocznego (Lateral Geniculate Nucleiis. aby prześledzić tę drogę i zobaczyć. Zachodzące tu procesy to zaledwie pierwszy poziom analizy sygnałów. leżących jedne na drugich podobnie jak w przekładańcu. Łatwo możemy „oszukać" detektor ruchu: wystarczy w tym celu przekazać krótki błysk światła na jeden receptor. jakie powstają w dynamicznym środowisku wizualnym. docierają do określonego obszaru warstwy LGN. aby impuls był przekazywany dalej. trzy warstwy u kota.błysk światła na sąsiedni receptor. w mózgu. a sygnały z analogicznej części siatkówki drugiego oka (w którym aktywność wzbudził ten sam przedmiot) do odpowiedniego obszaru innej warstwy LGN. od zmian wywołanych ruchami w świecie zewnętrznym. jeżeli dwie lampki rozmieszczone w określonych względem siebie odstępach zapalają się naprzemiennie. Do czego zatem ono służy? Zagadka ta ciągle jeszcze nie jest rozwiązana. Tu włókna biegnące z komórek siatkówki tworzą połączenia synaptyczne ż neuronami przekazującymi informację sensoryczną do projekcyjnych pól kory mózgowej (rys. Wydaje się. Być może. nie potrzebują wzmacniaczy. Najwidoczniej wyższe mechanizmy mózgowe w jakiś sposób konfrontują informację płynącą od detektorów ruchu z nakazami motorycznymi. a następnie. Włókna odchodzące z przyległych do siebie części siatkówki dochodzą do przyległych do siebie części LGN. 2-36). Do jednej warstwy dochodzą włókna nerwowe z jednego oka. w jaki sposób informacja wzrokowa zostaje przetworzona. że do LGN docierają nie tylko impulsy z . należy pamiętać. gdzie następuje ich przetwarzanie (rys. Następnie bowiem sygnały nerwowe przewodzone są za pomocą nerwu wzrokowego do wyższych ośrodków. które wydają się dość prawdopodobne. przesyłając informację wzrokową na następny poziom przetwarzania. Dlatego sąsiadujące ze sobą części LGN otrzymują informację nerwową od sąsiadujących ze sobą części pola widzenia. Precyzja operacji przetwarzania informacji. w jednej z trzech warstw komórek tworzących siatkówkę. LGN jest w. Nie można również przypisać tej funkcji LGN. do przylegającej warstwy dociera informacja z drugiego oka i tak na przemian. Sygnały nerwowe z siatkówki płyną aksonami z komórek zwojowych do następnej stacji przekaźnikowej . Sygnały płynące od widzianego przedmiotu. w odróżnieniu od innych systemów komunikacji. że dalsze przetwarzanie i analiza informacji sensorycznej powinny zachodzić w tym ośrodku mózgowym. zjawisko to nazywamy zjawiskiem fi. w przeciwnym wypadku byłoby niemożliwe odróżnienie zmian obrazu na siatkówce. Oczekiwanie to jednak nie znajduje potwierdzenia. U większości zwierząt badano tylko te komórki. leżącej bezpośrednio nad warstwą poprzednią lub pod nią. że w LGN nie następuje żadna istotna faza przetwarzania informacji płynącej z siatkówki. który pobudził aktywność nerwową w określonej części siatkówki jednego oka. sześć u małpy i u człowieka. jakie zachodzą w połączeniach synaptycznych siatkówki. LGN zbudowane jest z oddzielnych warstw. które znajdują się w samym oku. sterującymi ruchami głowy i oczu.detektorów będą zależeć nie tylko od szybkości ruchu.LGN). Nadszedł czas. Nerw wzrokowy / Nerw wzrokowy Skrzyżowanie wzrokowe •zyzowanie 'okowe RYSUNEK 2-36 Kora wzroków PRZETWARZANIE SYGNAŁÓW W CIELE KOLANKOWATYM BOCZNYM Przeprowadzona przez nas analiza pozwala opisać i wyjaśnić mechanizm wyodrębniania podstawowych cech obrazu wzrokowego. Kanały nerwowe.

. które. Składa się z pięciu warstw. że LGN działa na zasadzie regulatora intensywności sygnałów wzrokowych. Na razie jednak nie została udowodniona. Każda z nich kontroluje niewielki odcinek siatkówki-pole recepcyjne-i komórka zwojowa reaguje tylko wówczas. po czym informacja wzrokowa przechodzi do innych części mózgu. Pola wzrokowe kory zbudowane są tak. Reakcje detektorowych komórek siatkówki są nadzwyczaj specyficzne. które należy przekazać dalej. Jeżeli będziemy rejestrować aktywność elektryczną tej warstwy. jak się wydaje. przy czym duża liczba oraz znaczne zróżnicowanie detektorów korowych w różnych obszarach kory pozwalają na specyficzną analizę cech sygnałów w danym obszarze. Jest jednak różnica między tymi komórkami a komórkami siatkówki. Włókna wychodzące ze wzrokowych pól kory dochodzą przede wszystkim do płatów skroniowych mózgu. kiedy bodziec natrafi na to niewielkie określone pole. Jednakże w odróżnieniu od LGN. gdzie zaczyna się proces analizy. Podobnie jak LGN. Przypuszcza się. które reagują zawsze. między wszystkimi trzema częściami istnieje mnóstwo wzajemnych połączeń. RYSUNEK 2-37 Proste komórki Charakterystyka reakcji. że aktywność tych niesensorycz-: nych dróg polega na tym. Analiza sygnału sensorycznego zaczyna się w czwartej i piątej warstwie i jest kontynuowana w wyższych warstwach kory. że istnieją w niej komórki. ale również sygnały z różnych części mózgu. że pomagają one wybierać te sygnały sensoryczne. W korze wzrokowej znowu pojawiają się obwody nerwowe.siatkówki. Z trzech części kory dwie otrzymują sygnały prosto z LGN. między warstwami kory istnieje wiele połączeń. zawiadują uczeniem się i przechowywaniem nawyków wzrokowych. Jest to kusząca hipoteza. ostrożnie wprowadzając elektrodę przez leżące nad nią trzy warstwy na głębokość kilku milimetrów. Ciało kolankowate boczne przesyła informację bezpośrednio do czwartej warstwy kory. Ogólny obraz procesu przetwarzania informacji w korze mózgowej obejmuje stopniowe przekształcanie i analizę specyficznych aspektów sygnału. że włókna odchodzące od sąsiadujących ze sobą części siatkówki docierają do sąsiadujących części kory. Po przejściu przez LGN informacja wzrokowa dochodzi do odpowiednich obszarówp projekcyjnych kory mózgowej. to zobaczymy. 1 WYODRĘBNIANIE CECH W analizie informacji wzrokowej przesyłanej z LGN uczestniczą trzy różne części kory. służące do przetwarzania sygnałów. Czy są w obrazie kontury? Czy są krawędzie? Ciemne lin ie? Czy tło jest jaśniejsze? Czy też jest to świecący błysk na ciemnym tle? Jaki jest kierunek ruchu? Czy wychodzi poza dany obszar? Czy zmienia kierunek? Na wszystkie te pytania detektory korowe muszą znaleźć odpowiedź. które znajdują się w siatkówce oka. kora wzrokowa zbudowana jest warstwowo. Włókna dochodzące z LGN kończą się głównie w czwartej i piątej warstwie (licząc od powierzchni kory). Dlatego wydaje się możliwe. Kora ma zupełnie inny . a szczególnie z twom siatkowa-: tego (reticular formation) pnia mózgu. płynących z oka do mózgu. Analiza dokonywana jest kolejno w różnych częściach kory. kiedy mała plamka świetlna przemieszcza się na siatkówce. Są one funkcjonalnie podobne do tych.

Jeśli pierwszy układ . W typowym wypadku plamka świetlna skierowana na dowolny punkt wzdłuż jakiejś linii zwiększa reakcję określonej komórki. które mogłyby rejestrować jej wydłużenie. uzyskamy detektor szczeliny. ponieważ nikt dotąd nie odnalazł takich obwodów w realnym układzie nerwowym. Zacznijmy od informacji płynącej z siatkówki. Oba typy reakcji są bowiem informacyjne i jedna z reakcji nie może być uważana za bardziej istotną lub bardziej ważną niż druga. to obok niej odkrywamy drugą. 2-40). to istnieją również układy o właściwościach dopełniających.bardziej złożoną organizację ma na przykład detektor szczeliny. ale nieco . plusperyferie". . „minus-peryferie". co wyniknie.(rys.dokładnie tak. tworząc jednostki reagujące na linie i szczeliny. Podobną. Zazwyczaj.detektor szczeliny . 2-39). Kiedy skrócimy jej długość. I rzeczywiście tak jest. a jeżeli należą one do typu „minus-centrum". jak to przedstawia rysunek 2-40. ale z odwrotnym efektem: oświetlenie dowolnego punktu na drugiej linii wywołuje efekt hamowania . Zwiększając długość szczeliny poza obszar recepcyjny. nie wywołamy zwiększenia reakcji. w jaki sposób informacja płynąca z jednostki typu „centrum-peryferie" łączy się. Podstawowy problem polega na tym. 2-386). Inne proste komórki mają pole recepcyjne odmiennego typu. położoną równolegle do osi obu pól. Jak zbudować detektory szczeliny i lin ii?'Zobaczymy. reakcje jej nie są ograniczone do małych kolistych pól recepcyjnych. to RYSUNEK 2-38 typ organizacji. Ważną sprawą są pewne zmiany w aktywności. możemy oczekiwać. 2-37). Każdy sygnał o innej strukturze wywoła reakcję niższą od maksymalnej (rys. W tym wypadku strefy hamowania rozmieszczone są symetrycznie po obu stronach strefy pobudzenia (rys. Tak więc mamy do czynienia z dwoma leżącymi równolegle liniowymi polami recepcyjnymi: jedno-pobudzeniowe i drugie-hamujące. Detektor szczeliny wywołuje przy tym reakcje maksymalne. jak i obniżeniem się poziomu reakcji komórki jako formą sygnału. ponieważ końce szczeliny znajdą się tam. Taką konfigurację pól pobudzeniowych i hamujących ma detektor krawędzi: komórka reaguje maksymalnie na jasno oświetloną krawędź. W granicach każdego obszaru krawędzie oraz linie powinny być ułożone odpowiednio. 2-3 8a). aby zebrać reakcje z tych komórek zwojowych. w której szczelina znajduje się nad pobudzeniowymi polami szeregu komórek zwojowych . że informacja płynie z komórki nie tylko przy podwyższeniu się poziomu reagowania (w stosunku do stałego poziomu).. Pamiętając o symetrii specyficznej dla układu nerwowego. to drugi . po bokach którego będą się znajdowały ciemne pola. gdy zestawimy razem te proste obwody. że skoro odnaleźliśmy układ hamowanie-pobudzenie-hamowanie. Zwróćcie przy okazji uwagę. Tak więc reakcję maksymalną wywoła pas świetlny. dlatego błędem byłoby traktować reakcje „plus" jako bardziej podstawowe lub ważniejsze niż reakcje „minus". Detektory krawędzi. Najprostsza metoda utworzenia detektora szczeliny lub detektora linii polega na tym. W celu uproszczenia naszych schematów wprowadzimy symbole w postaci pary kół koncentrycznych dla określenia układu reakcji komórek zwojowych siatkówki (rys. ale również przy jego obniżeniu. gdzie nie ma receptorów. Układ nerwowy posługuje się zarówno wzrostem. to otrzymamy detektor linii. aby móc wywołać maksymalną reakcję. Jeżeli komórki zwojowe należą do typu . mają jednak wybiórczą zdolność wyłowienia położenia i rodzaju sygnału.oznaczymy symbolami . które leżą wzdłuż jednej linii w określonym obszarze siatkówki. kiedy odnajdziemy taką pobudzeniową linię.który wywołuje ich reakcje.obniża aktywność tej komórki. Model nasz będzie czysto spekułatywny. Jakkolwiek więc komórki te reagują na bardziej złożone cechy obrazu wzrokowego. szczeliny i linii odbierają sygnały z określonych obszarów siatkówki. Rozważmy charakterystyczne reakcje takiego obwodu. paralelną do pierwszej. reakcję minimalną zaś wywołuje ciemna linia otoczona jasnymi polami.+ .plus-centrum". podłączając ich wyjścia do jednej komórki korowej (rys. Zaczniemy od sytuacji. 2-38).detektor linii-przedstawimy jako +-+ (rys.

Obszar centralny Obszar peryferyjny RYSUNEK 2-39 szczelinę tak. co się stanie. a w wypadku bardzo krótkiej szczeliny liczba pobudzonych komórek zwojowych będzie tak mała. wpływom pobudzeniowym centrów pól będą przeciwdziałać wpływy hamujące z peryferii i częstotliwość reakcji będzie spadać. A jak wygląda problem kierunku? Spójrzcie na rysunek 2-41. i zobaczmy. jeżeli zwiększymy jej szerokość. będzie również rosło hamowanie Długość świecącej szczeliny nie ma istotnego znaczenia dopóty. W miarę jak światło będzie rozprzestrzeniało się na pola recepcyjne peryferii. że ich reakcja nie wystarcza do pobudzenia komórki korowej i przestaje ona reagować. aby jej położenie odchylało się coraz bardziej od pozycji wyjściowej -optymalnej. Przy pewnej szerokości szczeliny te przeciwstawne oddziaływania wzajemne zniosą się i poziom reakcji komórki korowej powróci do poziomu równego spontanicznej aktywności własnej. Jeżeli przesuwamy Reakcja RYSUNEK 2-40 Wzrost szerokości . Stopniowo maleje potok impulsów w nerwie wzrokowym i w efekcie końcowym detektor korowy znowu powraca do poziomu aktywności własnej. Ogólny obraz jest jasny: możemy łączyć ze sobą podstawowe jednostki typu „centrum-peryferie" i w ten sposób otrzymać jednostki służące do rozpoznawania DŁUGOŚĆ I SZEROKOŚĆ Jeżeli szerokość będzie się powiększać. kiedy szczelina umieszczona jest dokładnie nad polami pobudzeniowymi. Właściwa reakcja dla określonego kąta położenia szczeliny zależy od stosunku wzajemnego pobudzeniowych i hamujących pól oświetlonych przez szczelinę. Zacznijmy znowu od idealnego przypadku. dopóki jest ona dłuższa od pola recepcyjnego Jednostki centrum-peryferie Słabe światło częstotliwość występowania reakcji korowej zostanie zmniejszona. znajdzie się pod nią coraz mniejsza liczba centrów pobudzeniowych.

Na przykład. że nie będzie ona reagowała ani na linię nieruchomą. Zawsze RYSUNEK 2-41 . zwany dipolem (Harris i Gibson. który reagował jedynie na poruszającą się plamkę świetlną. Możliwe jest jednak inne prostsze wyjaśnienie tego zjawiska. 2-42). Staje się jasne. poruszającą się w ustalonym kierunku-detektor poruszającej się linii. Można również wykorzystać jednostki w siatkówce o odmiennych kształtach i typach pól recepcyjnych. Można zbudować również taki detektor. Istnieje nieskomplikowany schemat połączeń nerwowych wrażliwy na kierunek. ani na poruszającą się pod innym niż „zadany" kątem. 70)? Po długotrwałej stymulacji oka za pomocą poziomych linii czerwonych. ale można też lączyćjedne i drugie w różne układy. W przedstawionym poprzednio przykładzie mieliśmy do czynienia z projektowaniem detektora. Jednostkę tę można zbudować tak. ani też na linię o tym samym położeniu co linia wzorcowa. Dowolne dwa pola mogą tworzyć dipol pod warunkiem. a z drugiej na zielony. wtedy jego część centralna jest bardziej wrażliwa na jedną barwę. a jednostki typu „minus-centrum" będą J4 pobudzać. 1968). ponieważ można nie tylko tworzyć jednostki typu „plus-centrum" i „minus-centrum". że nie są one do siebie dopasowane. Dipol może mieć dowolny kształt. DIPOLE Czy pamiętacie zjawisko McCollough (s. które jest bardziej wrażliwe na jedno z dwu wejść z jednej strony i jednocześnie na inne z dwu wejść z drugiej strony (rys. przy czym kształt nie ma tu żadnego znaczenia. nawet „okrągły". że na tym pierwszym poziomie przetwarzania informacji sensorycznej w korze mózgowej można zbudować szereg różnorodnych detektorów. Jedno z możliwych wyjaśnień tego zjawiska wiązało się z faktem zmęczenia detektorów linii barwnych. Można na przykład doprowadzić do tego. białe linie poziome odbierane były jako zielone. że jednostki typu plus-centrum" będą hamować komórkę korową. Istnieje przy tym dość dużo wariantów. Dipol to dowolne asymetryczne urządzenie.różnych układów. dipol może być z jednej strony bardziej wrażliwy na kolor czerwony. a peryferyczna na inną. który będzie reagował wyłącznie na linię w określonym położeniu. ale poruszającą się w innym niż „zadany" kierunku.

szczeliny. s. Bardzo rzadko trafiają się rzeczywiście okrągłe. Nie będąc w ścisłym znaczeniu detektorem linii. Nawet więcej. pod warunkiem. że komórki wrażliwe na barwę należą do typu „centrum-peryferie" z przeciwstawnymi barwami .czerwoną i zieloną (a inne niebieską i żółtą.jednak jego kształt odbiegać będzie od prawdziwego koła. poruszające się linie i inne-są te same. aby linia miała określoną szerokość i określone położenie. dipol nie jest wrażliwy na zamazanie się obrazu. krawędzie. Z tego też względu otrzymały nazwę komórek złożonych. por. Jasne jest. Typowe reakcje prostych i złożonych komórek. ale jej lokalizacja na siatkówce jest tu mniej istotna: linia może znajdować się na dowolnym miejscu siatkówki. Na następnym. Komórki na tym poziomie są nieco bardziej złożone niż komórki na niższym poziomie kory. linie. Lepiej też wyjaśnia działanie efektu McCollough. aniżeli detektor linii barwnych. Dipol stanowi znacznie prostsze urządzenie wrażliwe na położenie. Prosta komórka-detektor linii reaguje tylko na tę linię. a granice części centralnej i peryferycznej nie będą koncentryczne. której położenie na siatkówce jest dokładnie określone. RYSUNEK 2-44 •> Procesy przetwarzania . Podstawowe cechy podlegające rozpoznaniu. wyższym poziomie też jest wymagane. zaczyna reagować adaptując się stopniowo do bodźca. Kiedy tylko światło pada na jedną jego część. 108). ale jest mniej ograniczeń. że dipol zbudowany jest prościej niż detektor linii. Jednostki centrum-peryferie detektora szczeliny Komórki złożone Na następnym poziomie korowego przetwarzania informacji sprawa przedstawia się nieco inaczej. w granicach dostatecznie dużego obszaru (rys. Dowolna jednostka typu „centrum-peryferie" może być dipolem. niż detektor linii. Reakcja Proste komórki Komórka złożona RYSUNEK 2-43. że obie jej części nie są rozmieszczone zbyt koncentrycznie. Oświetlony cały dipol nie reaguje. Wiemy już. Jest natomiast wrażliwy na intensywność bodźca. komórki typu „centrum-peryferie" są z zasady asymetryczne. 2-43).

komórka superzłożona przestaje reagować. nie zmniejszając dokładności w odróżnianiu typu układów bodźcowych potrzebnych do aktywizowania detektora złożonych cech. że jej końce znajdą się poza granicami pola recepcyjnego (obwiedzionego cienką linią). Detektory krawędzi też uwzględniają wymiar długości. Zwróćcie uwagę. Jeżeli z pewnych powodów prosta komórka nie reaguje na dany bodziec. nie zareaguje na niego również komórka złożona. jeśli linia jest zbyt długa. Jeżeli będziemy zmieniali położenie linii na obszarze siatkówki. na którym znajdują się pola recepcyjne prostych komórek.określenie wielkości. Jednakże informacja uzyskana od tych detektorów jest bardziej abstrakcyjna niż informacja pochodząca od detektorów rozmieszczonych na niższym poziomie. Są to komórki superzłożone. Jeżeli tę samą linię przesunie się tak. żeby jeden jej koniec znalazł się w granicach pola. że szerokość i położenie linii mają tak samo decydujące znaczenie dla uaktywnienia komórki złożonej. krawędź lub linia kończy się w ściśle określonym miejscu. Zauważcie jednak. jeszcze bardziej złożone niż te komórki. na przykład długość linii stanowiącej bodziec. aby otrzymać jednostkę odpowiadającą komórce złożonej.Podobnie jak komórki proste. co się stanie w momencie. 2-46). Rysunki 2-48 i 2-49 ilustrują reakcje detektora krawędzi na wąski prostokąt. że reagują w maksymalny sposób tylko w takim wypadku. to reakcja będzie słaba albo też nie będzie jej wcale. jak na rysunkach 2-45 i 2-46. Unikalną właściwością tych komórek jest to. reakcje na wyjściach różnych. Jest to typowe zjawisko dla każdej komórki złożonej. jak i dla wywołania reakcji prostych komórek. Właśnie tym zajmują się komórki najwyższego z analizowanych poziomów kory. Na tym poziomie przetwarzania informacji dochodzi nowy wymiar . Na rysunkach 2-45 i 2-46 przedstawione zostały przykłady układów reakcji komórek superzłożonych. komórka przestaje reagować. Części siatkówki. kiedy zwiększymy długość linii tak. że komórka reaguje zarówno na przesunięcie linii w górę i na prawo. Jak zbudować komórki złożone? Czym jest komórka złożona? Najprostsze wyjaśnienie jest takie. że jest to wytwór połączenia szeregu prostych komórek. kiedy odpowiedni bodziec porusza się w granicach ich pola recepcyjnego. Linie o innym położeniu lub też poruszające się w innym kierunku wywołują słabszą (w porównaniu z maksymalną) reakcję. Jest to jeden ze sposobów rozszerzenia pola reagującego siatkówki. określenie wielkości nie jest precyzyjne. Komórki superzłoione Pewne cechy sygnału powinny podlegać dokładniejszej analizie. Komórka na rysunku 2-45 to detektor przemieszczającej się linii. Tak więc dla reakcji komórek złożonych ciągle jeszcze decydujące znaczenie ma typ. Ale. Na rysunku 2-47 można zaobserwować. Na rysunku 2-44 pokazujemy. to komórka zareaguje (rys. jak można połączyć reakcje ośmiu prostych komórek. pojawia się w polu recepcyjnym w różnych jego miejscach i wywołuje typową reakcję komórki złożonej. Komórki złożone. Jeżeli linia jest zbyt długa. Komórki te mają jeszcze inną właściwość. ponieważ w tej fazie położenie konturu w polu wzrokowym nie jest aż tak ważne. jak i na przesunięcie jej wdół i w lewo. reagują wówczas. oddzielnych prostych komórek przekazywane będą do komórki złożonej. tak jak i komórki proste. Chociaż detektor ruchu z samej swej natury przystosowany jest do rejestrowania ruchu w jednym kierunku. komórka nie reaguje. przy którym wychodzi on poza granice pola recepcyjnego. Kiedy któraś z prostych komórek uaktywnia się. odpowiadające reakcjom złożonych detektorów na preferowane przez nie bodźce. . gdy. Jak widać na rysunku. który. kierunek i rozpiętość bodźca. Kiedy jednak szerokość prostokąta przekroczy określoną wielkość krytyczną. wówczas zaczyna reagować również złożony detektor linii. komórki superzłożone niekiedy przejawiają specyficzną cechę oceny ruchu w dwu kierunkach. które omawialiśmy uprzednio. często też wykazują one preferencję dla kierunku ruchu. poruszając się w górę. są znacznie większe niż pola recepcyjne prostych detektorów korowych. tak i złożone komórki kory leżące w jej górnych warstwach nie reagują na takie zwiększenie rozciągłości bodźca. reaguje on jedynie na linię poziomą przesuwającą się w dół.

.

przesyłanych do centralnych części mózgu. ale ciągle jeszcze nie wiemy. ponieważ w tym miejscu gubimy ślad przekazów RYSUNEK 2-52 sensorycznych. który przesuwa się po polu recepcyjnym w górę. nową właściwością takiego modelu jest to. detektora szczeliny (. Na tym kończy się nasza analiza. (Zwróćcie uwagę. że efekt hamowania odgrywa tu główną rolę. że to samo można uzyskać bez hamowania. służące do wyodrębniania cech.RYSUNEK 2-51 Siatkówka Złożone komórki Superzlożona komórka Na poziomie komórek superzłożonych mamy do czynienia z jeszcze jedną innowacją: detektorem kąta. Sieci nerwowe. Podstawową.+ -) jako środkowego i dwu detektorów linii (+-+) po jego bokach. ciągle jednak nie znamy ich ostatnich ogniw. w jaki sposób należy połączyć trzy komórki złożone. Jak zbudować komórkę superzłożoną? Komórkę superzłożoną można utworzyć łącząc wyjścia komórek złożonych. maksymalnie wrażliwą na bodziec-linię o określonym położeniu i długości. dokąd i którędy ona wiedzie. Daleko nam jeszcze do pełnego rozumienia mechanizmów rozpoznawania obrazów. Ich droga nie jest jeszcze zakończona.). łącząc wyjścia trzech komórek. . Reaguje ona również na inne kąty. Na rysunku 2-52 przedstawione zostały wszystkie poznane już komórki. Na rysunku 2-51 pokazano. wydają się coraz bardziej skomplikowane w miarę jak śledzimy drogę informacji sensorycznej do mózgu. aby otrzymać jedną superzłożoną komórkę. ale poziom jej aktywności przy tym wyraźnie się obniża. Na rysunku 2-50 przedstawiona została komórka najbardziej wrażliwa na kąt prosty.

ekstrapolacje tego typu są niebezpieczne. Podstawowa zasada pracy układu nerwowego polega na wykrywaniu zmian w strukturze sygnału. ale gwałtowne fale aktywności pojawiają się jedynie w takich wypadkach. że jest jeszcze wiele tajemnic. ale już na poziomach następnych charakteryzują się znaczną wybiórczością i reagują tylko na linie określonej długości. wychodzących z komórek zwojowych siatkówki. być może. kiedy badania dotyczą tak złożonego systemu. Jak przekonaliśmy się jednak czytając rozdział 1 i jak przekonamy się czytając rozdział następny. które są wrażliwe na linie o określonej długości. Proste zestawienie w pary wpływów hamujących i pobudzeniowych stanowi podstawę wszystkich obwodów nerwowych we wszystkich systemach sensorycznych u wszystkich zwierząt. Niektóre obwody porównują nadchodzący sygnał z bezpośrenio poprzedzającym. ogólna ilość zawartych w nim informacji stopniowo maleje. Wydaje się mało prawdopodobne. samochodów czy domów. jak mózg ludzki. na każdym z nich dokonuje się przetwarzanie informacji przejmowanej z etapu poprzedniego. w jakie wchodzi 800 tysięcy włókien nerwowych. które były badane. na kąty albo punkty. aczkolwiek krótkotrwała reakcja. które są związane ze zmianą kierunku konturu. reakcji nie będzie. w których kończą się linie. kiedy sygnał przychodzący z zewnątrz uległ w jakiś sposób modyfikacji. jak wysoki poziom aktywności spontanicznej i utrzymywanie się reakcji przy długotrwałej stymulacji. Na wyższym poziomie znikają również inne właściwości typowe dla detektorów niższych poziomów. Sygnały napływające od 125 milionów receptorów oka przekodowywane są w różne układy reakcji. w miarę jak ładunek informacji sensorycznej przechodzi na wyższy poziom układu nerwowego. pracujące na tym obszarze. rzadkie i krótkotrwałe. detektory linii pierwszego poziomu kory nie są wrażliwe na długość. Czasem następuje jedynie sprecyzowanie informacji uzyskanej w etapie poprzedzają.//rokowego. występuje silna. Jeżeli oba sygnały są jednakowe. Tak więc linia pojawiająca się w odpowiedniej części siatkówki zmusza do działania wszystkie proste detektory linii. Procesy dodawania i odejmowania na wejściu neuronu dostarczają nożliwości dokonania obliczeń niezbędnych dla skomplikowanej analizy obrazu . Dokładne badania dotyczące spostrzegania przez ludzi wykazują. Analiza przekazów sensorycznych odbywa się małymi etapami. jeżeli są różne. Na najwyższych poziomach neurony reagują głównie na te części obrazu.WNIOSKI Przedstawiliśmy szereg zasad ogólnych. Drugi poziom przetwarzania korowego jest znacznie mniej wrażliwy na precyzyjne położenie linii niż poziom poprzedzający go bezpośrednio. Bardzo możliwe. Porównywana jest intensywność sygnałów nadchodzących z sąsiadujących części siatkówki. Różnice są wyławiane. które trudno wyjaśnić odwołując się do podstawowych mechanizmów przetwarzania informacji przez układ nerwowy. aby redukcja informacji dokonywana w toku analizy sensorycznej była przypadkowa lub dowolna. że uzasadniona jest prosta ekstrapolacja mechanizmów już znanych i układ nerwowy. Głównym mechanizmem porównywania jest rywalizacja wpływów pobudzeniowych i hamujących. . Przy okazji kolejnego przetwarzania informacji sensorycznej wyodrębniane są nowe dane. posługuje się takimi mechanizmami w rozpoznawaniu przedmiotów nawet bardzo skomplikowanych. Wydaje się. Mówiąc ogólnie. niezmienność nie jest notowana. W zasadzie możemy kontynuować tę pracę i budować w tym samym stylu nawet bardziej skomplikowane detektory-detektory rozpoznawania babci. Na przykład. iż podstawowa strategia analizy polega na porównywaniu. przez które przechodzi impuls w drodze od oka do centralnych ośrodków mózgu. dotyczących procesów sensorycznych. ale o dwa poziomy wyżej reagują już tylko te detektory. Kora jest względnie spokojna. cym. Obliczenia odbywają się w miejscach przerw w drogach sensorycznych-w kolejnych stacjach przekaźnikowych. reakcje zależą od różnicy w stopniu intensywności tych sygnałów. W miarę przepływu informacji do mózgu coraz mniej neuronów reaguje na jeden określony sygnał. Czasem wyodrębniana jest cecha bardziej ogólna dzięki kombinacji reakcji specyficznych detektorów niższego poziomu.

§§§ jak też w przypadku różnorodnych form druku tej samej litery. 1959). Wymaganiom tym musimy sprostać. błędów Reakcje na zniekształcone obrazy Problem segmentacji Cechy związane z rozpoznawaniem mowy Detektory cech związane z analizą mowy Fonemy Cechy dystynktywne w rozdziale poprzednim poznaliśmy niektóre mechanizmy nerwowe leżące u podstaw naszego spostrzegania. inaczej mówiąc spróbujemy zbudować model rozpoznawania obrazów przez człowieka. Następnie obraz ten jest analizowany przez demony cech. System taki powinien na przykład bezbłędnie rozpoznawać tę lub inną literę. kiedy brak jest jakichś jego części. 3-1) Pierwszy zespół demonów . aby wyjaśnić zdolność }o\vieka do rozpoznawania obrazów? Po chwili zastanowienia nasuwają się istotne cZ wątpliwości. Podsumowanie dotyczące analizy cech ANALIZA PRZEZ SYNTEZĘ Znaczenie kontekstu Mokre skarpetki Ważna rola redundancji DOKONYWANIE SYNTEZY PRZEKAZU SENSORYCZNEGO KOLEJNOŚĆ OPERACJI lub kiedy zawiera on dodatkowe elementy. które pracują nad odebranym obrazem i każdy z nich wykonuje inną czynność (rys. każdy z nich szuka w przedstawionym obrazie określonych cech charakterystycznych: linię lub kąt pewnego rodzaju. określoną krzywą lub kontur . Teorie rozpoznawania obrazów PANDEMONIUM Cechy związane z rozpoznawaniem liter Jak zbudować pandemonium? Znaczeń k.demony obrazu .3. niezależnie od WIELKOŚCI lub położenia konkretnej litery. Czy wystarczą te systemy detekcyjne. System ten składa się z kolejnych demonów. powolny system modelujący zdolność człowieka do rozpoznawania obrazów powinien być przede wszystkim bardzo elastyczny. Ponadto wszelkiego typu zakłócenia obrazu nie powinny mieć istotnego wpływu na rozpoznawanie. jeżeli chcemy zrozumieć proces przetwarzania informacji sensorycznej. Spróbujemy ustalić. CECHY A OCZEKIWANIA \JUIBSOU /tięS op" auooaiMpo Ai9}i[ oBjAzopo Auiazoui 'juazsnuiz oga} op Auisajsaf ijsaf 'JSAYBU y Jest to bardzo obszerna lista wymagań. Człowiek potrafi rozpoznać dowolny obraz nawet wtedy.wykonuje pracę najprostszą: po prostu rejestrują one pierwotny obraz sygnału zewnętrznego. PANDEMONIUM Jedną z możliwych metod wykorzystania analizy cech do rozpoznawania obrazów jest system zwany Pandemonium (Selfridge. który łączyłby zdolność wyodrębniania cech w procesie widzenia z siłą i elastycznością spostrzegania ludzkiego. jaki powinien być system.

itp. jak • należy interpretować różnorodne cechy związane z podlegającym im układem. Demony poznawcze śledzą reakcje demonów cech. Załóżmy. Im więcej wynajdzie cech charakterystycznych. Każdy demon poznawczy powiadamia. dają podstawy do przypuszczeń. Neurony sąsiadujące z nimi mogą też wytwarzać maksymalną reakcję na linię o określonym kierunku. Tak na przykład rozpoznaniem litery A zaj muje się jeden demon. jak można wykorzystać cechy do rozpoznawania obrazów. a nie jest bezpośrednio porównywany z posiadanymi wzorcami czy reprezentacjami. który „krzyczy" najgłośniej. System Pandemonium opisuje w ten sposób przypuszczalną kolejność operacji: występujących w toku analizy cech obrazów. . w jakim stopniu sygnał na wejściu pasuje do należącego do niego zestawu cech. Przypomnijmy. są wykorzystywane w prawdziwym systemie rozpoznawania obrazów przez człowieka. jak nam się wydaje. W ten sposób system wzrokowy z reguły wydobywa z obrazu wzrokowego ogromną liczbę szczegółowych informacji o jego '•'echach specyficznych. W poprzednich rozdziałach wykazano. podstawie porównywania z wzorcem (opisanego w rozdziale 1) tylko tym. niektóre oddzielne neurony reagują wyłącznie na występowanie linii prostej o określonym kierunku w określonej części pola siatkówki. aby wybrać cechy. przy której stosowalibyśmy proste obwody połączeń. Można na przykład skłonić go do uczenia się. że odpowiadający temu demonowi układ cech jest najbardziej prawdopodobny. jeżeli chodzi o dokładne jej położenie. W zasadzie mamy znaczną swobodę w wyborze określonej grupy cech. Rozpatrzmy ponownie cały ten proces. Ponadto system ten jest zgodny z tym. pozwalają z dużym prawdopodobieństwem odróżnić jeden obraz od wszystkich pozostałych. ale niczego nie powie o tym. powinien też dawać jak największą gwarancję uniknięcia pomyłek oraz poddawać się analizie. Inne neurony przejawiają maksymalną wrażliwość na kontury określonego kształtu albo też na linie przecinające się pod określonym kątem. W rzeczywistości wydobywa on znacznie więcej informacji. Cechy związane z rozpoznawaniem liter Przystępując do projektowania maszyny zdolnej do rozpoznawania obrazów wzrokowych. które dołączą swoje głosy do ogólnej wrzawy. Atrakcyjność tego systemu wiąże się z jego elastycznością. kierunku i położenia danego obrazu? Nie bezpośrednio Wszystko zależy od natury analizowanej cechy. jakie cechy w istocie są wyławiane z nadchodzącej informacji sensorycznej.drugi itd. System Pandemonium mówi jedynie o tyffl.• dząc z założenia. wycho. który przysłuchuje się wrzawie wywołanej przez alarmujące demony poznawcze. Demon litery A stara się odszukać cechy odpowiadające literze A. że w ośrodkach mózgowych. włączając do niego demony kontekstu. wszczyna alarm. jakie stwarza dla systemu porównywania z wzorcem. Należy tu posługiwać się następującymi kryteriami: zespół cech powinien być możliwie najprostszy. Czy system zbudowany na rozpoznawaniu cech pozwala nam rozwiązać problemy wnikające ze zmiany wymiarów. niż jest to konieczne do rozpoznawania liter w systemie pandemonium. Demony poznawcze mogą stopniowo uczyć się. Łatwo można też wprowadzić do systemu wpływ kontekstu na rozpoznawanie. wywołanych przez specyficzne sygnały na wejściu. W obu systemach niewątpliwie jedno jest wspólne: analizują równocześnie wszystkie dostępne elementy obrazu.od długości linii. System ten różni się od systemu wyboru na'. tym głośniej alarmuje. że litera H opisana jest jako dwie linie pionowe plus krótka linia pozioma. Reakcja ich jest niezależna. co wiemy o analizie sygnałów zewnętrznych w układzie nerwowym. że systemy spostrzegania u większości organizmów żywych są zdolne do wyodrębniania z dowolnego obrazu wzrokowego ogromnej liczby charakterystycznych dla niego cech. Przy takim zestawie cech dowolna zmiana położenia litery H wyłoni takie same trudności dla systemu Pandemonium.: W końcu demon podejmujący decyzję. które stanowią o unikalności danego obrazu. że typ reakcji specyficznych dla oddziel- Jak zbudować pandemonium? Badania nad rodzajami reakcji neuronów. Spróbujmy wykorzystać to. które. ale w postaci nieco bardziej konkretnej. Kadży demon poznawczy jest odpowiedzialny za rozpoznawanie określonego układu cech. które. że początkowy obraz zostaje przekodowany i rozbity na szereg cech. być może. otrzymujących od receptorów informację sensoryczną. Po odnalezieniu tej cechy demon. wybiera tego. rozpoznaniem litery B . ale nie są tak drobiazgowe. musimy przede wszystkim zbadać cały zestaw cech mających podlegać rozpoznawaniu i spróbować określić te cechy.RYSUNEK 3-1 DEMONY POZNAWCZE DEMONY OBRAZU vch neuronów systemu spostrzegania można identyfikować jako demony cech. co wiemy o układzie nerwowym człowieka.

trych itd. a drugi na pewną liczbę krzywych nieciąglych (jak w literach C i G). która została przeanalizowana ze względu na występowanie siedmiu typów cech ogólnych (tabela 3-1). aby. z której korzystaliśmy przy konstruowaniu wzorców: po prostu należy połączyć pewną liczbę komórek. Dla oS naszych celów warto stworzyć dwa demony linii krzywej. Również pewna informacja powinna być zawarta w liniach krzywych. a reagujące na występowanie w obrazie W X Y L 1 2 2 1 . ile „swoich" cech znalazł w obrazie. Można skonstruować analogicznego demona również dla linii poziomych lub skośnych.RYSUNEK 3-2 DEMONY CECH DEMONY POZNAWCZE tnii pionowych: otrzymamy ogólny detektor linii pionowych. Demon odpowiedzialny za każdą z cech zawiadamia. Jeden z nich będzie reagował na określoną liczbę krzywych ciągłych (jak w literach O i Q). Po przeprowadzeniu niezbędnych połączeń otrzymamy system zbliżony do przedstawionego na rysunku 3-2. Mamy tu do czynienia z informacją sensoryczną. można połączyć wszystkie neurony leżące w różnych częściach siatkówki. Reakcja takiego detektora zależniona będzie od liczby linii pionowych w danym obrazie bez względu na ich długość. skonstruować bardziej ogólny detektor cech. intensywność czy Jakość". Na przykład. To samo można zrobić dla kątów: prostych. Demony Tabela 3-1 DEMONY OBRAZU A B C D E F G H 1 J K L M N 0 P Q R S T U V Linie pionowe 1 1 1 • Linie poziome 1 3 2 3 2 1 1 Linie ukośne 2 Kąty proste 4 2 4 3 1 4 4 Kąty ostre 3 Krzywe ciągle Krzywe nieciągłe 2 1 1 1 1 2 1 1 1 1 2 2 1 1 1 2 ' 1 2 2 1 2 1 2 2 1 2 4 2 1 1 1 1 1 3 2 1 3 2 3 2 1 1 3 2 1 2 1 1 2 1 2 PRZETWARZANIE SYGNAŁU W KORZE Informację można skondensować stosując tę samą zasadę.

że mają pewne dodatkowe cechy. im więcej takich cech zawiera informacja sensoryczna. kiedy występują wszystkie poszukiwane przezeń cechy. red. Czy może on działać? Jedynym sposobem sprawdzenia go jest wypróbowanie w działaniu. poi. Zaczynają reagować demony cech. ponieważ najgłośniej ze wszystkich reaguje demon litery R. W tym wypadku demon decyzji łatwo dokona wyboru. na przykład R (rys. Dany demon reaguje maksymalnie tylko wtedy. której odpowiadają cztery z siedmiu możliwych cech. Tak w zarysie wygląda schemat systemu rozpoznawania cech specyficznych. Początkowo litera R zostanie zarejestrowana przez demony obrazu. Problem ten możemy rozwiązać przez ustanowienie standardowego maksymalnego poziomu reakcji dla wszystkich demonów. Oznacza to. a następnie informacja ta przekazana zostanie do dalszej obróbki. Na rysunku pokazano znaczną liczbę demonów poznawczych reagujących na linię pionową. 3-3). że pozostałe cechy litery R pobudzają aktywność różnych demonów poznawczych. V i Y. Znaczenie błędów. Spośród 26 możliwych liter alfabetu* 13 ma po jednej lin ii pionowej. a sygnały wysyłane przez nie będą tym głośniejsze. Pełny zestaw siedmiu cech niezbędny będzie tylko wtedy. Dalej widzimy. co się stanie. kiedy niektórym demonom wyodrębniania cech zdarzy się popełnić błąd. O i Q itp. W wypadku ekspozycji litery F zarówno demon F. Jeżeli dodalibyśmy do alfabetu nowe Chodzi o liczbę liter alfabetu języka angielskiego (Przyp. Niektóre litery różnią się między sobą tylko tym. 6 zaś po dwie linie poziome. gdy chcemy uzyskać pełny opis wszystkich liter i każdej litery oddzielnie. Podobny problem pojawi się również w sytuacji wyboru między literami P i R.RYSUNEK 3-3 DEMONY CECH DEMONY POZNAWCZE DEMONY OBRAZU Aby system ten mógł rozpocząć pracę. które wiążą się z odpowiadającym im układem cech. dwóch linii poziomych i trzech kątów prostych.). Jako pierwszy zareaguje demon linii pionowej. Nieobecność jakiejkolwiek z poszukiwanych cech albo też wystąpienie dodatkowej cechy powoduje pewne stłumienie reakcji. nie trzeba koniecznie korzystać z usług siedmiu demonów wyodrębniania cech. Zwróćcie uwagę na pewne istotne cechy charakteryzujące działanie takiego systemu rozpoznawania obrazów. siedem demonów wyodrębniania cech dostarcza nadmiar informacji. Litera P ma wszystkie te cechy plus krzywą nieciągłą. A zatem dla poszczególnych liter. że mamy do czynienia z kątem ostrym i zamkniętym konturem. a kolejna litera D ma ich trzy. poznawcze zwracają uwagę na te cechy. kiedy zaprezentujemy temu systemowi jakąkolwiek literę. Reakcja ta jednak nie wystarczy do sklasyfikowania obrazu. Właściwy układ cech ustalony zostanie przez demona decyzji na podstawie doniesień tego z demonów poznawczych. jak i demon P będą reagowały równie donośnie i demon decyzji będzie miał kłopot z ich odróżnieniem. gdy wszystkie możliwe wzorce będą rozważane równocześnie. że system będzie funkcjonował również w takim wypadku. potrzebne nam są wszystkie cechy. . Wystarczy odnotować. albo też wystarczy posłużyć się informacją o kątach: występowanie trzech kątów prostych i jednego ostrego jest charakterystyczne tylko dla wzorca litery R. Następna najbardziej zbliżona litera to P. Na przykład litera F składa się z linii pionowej. Zobaczymy. Jeżeli eksponowana jest litera P. który reaguje najbardziej energicznie. to nie ma problemu: demon P zareaguje głośniej niż demon F. Inaczej mówiąc. pozostaje do przezwyciężenia jeszcze jeden robieni. Aby rozpoznać na przykład literę R.

to należałoby wówczas również zwiększyć liczbę analizowanych cech. jakie mogą wystąpić w procesie rozpoznawania. Należy zwrócić uwagę również na to.DEMONY POZNAWCZE RYSUNEK 3-6 RYSUNEK 3-4. Jeżeli pojawiają się błędy w czasie rozpoznawania litery R. kiedy bowiem sygnał jest przetwarzany przez demony cech. Źródło: Kinney. to najczęściej wynikają z mylenia jej z literą P. Marsetta i Showman (1966). . zaś rodzaj tych cech byłby uzależniony od cech charakterystycznych nowych liter. układ cech dla P jest najbardziej zbliżony do R. są uzależnione od zestawu cech wybranych do rozpoznawania obrazów. że rodzaje błędów. A B C D E F G H I S T U V W X Y Z 1 J K L M N O P O R RYSUNEK 3-5 2 3 4 5 6 7 8 9 0 litery.

Z tego powodu demon decyzji bodzie miał trudność w dokonaniu wyboru między C i G. Rysunek 3-4 przedstawia taką matrycę wyników eksperymentu. wśród błędów powstałych przy rozpoznaniu litery G litera C pojawiła się tylko raz. otóż błędy pojawiające się przy •n/poznawaniu liter w wyniku analizy cech nie zawsze rozkładają się symetrycznie. ponieważ każda z nich składa się z czterech linii prostych i trzech kątów prostych. Weźmy na przykład literę C. Z lewej strony matrycy pionowo umieszczono litery. Marsetta i Showmana. Dorośli z reguły nie mylą tych liter. zamiast jednej linii pionowej i dwu poziomych prostych linii pojawia się jedna linia pozioma i dwie linie pionowe. Oczywiście można poprawić wrażliwość systemu na położenie. Natomiast. kiedy odwrócimy literę „do góry nogami". funkcjonującym u człowieka. Inny problem stanowi położenie linii. Reakcje na zniekształcone obrazy. Demony cech otrzymują przecież informacje od detektorów linii. a osoby badane odczytywały to.tworzą matrycę pomyłek popełnianych przez osoby badane w trakcie rozpoznawania liter. jak można posłużyć się schematem wyodrębniania cech do opracowania systemu rozpoznawania liter. system rozpoznawania nie będzie miał żadnych kłopotów: Demony linii pionowych i demony linii poziomych będą reagować dokładnie tak samo. co widziały w danym momencie (według danych uzyskanych przez Kinneya. 3-6). ponieważ teraz. które nie są wrażliwe na ich długość. Myli on litery M i W. DEMONY OBRAZU Jedna z metod sprawdzania tej teorii polega na prezentowaniu ludziom różnych liter w warunkach utrudnionego rozpoznawania. budując demony dla bardziej ogólnych cech. poziomo. Podczas prezentacji tej litery będzie reagował wyłącznie Jemon reagujący na otwarty kontur (krzywą nieciągłą).na bok" i demony znajdą się w kłopocie. 1966). litery podawane przez osoby badane. choć dzieciom to się czasem zdarza. w danym wypadku inpełniły one 6 błędów. jak to wynika z matrycy pomyłek.RYSUNEK 3-7 DEMONY POZNAWCZE górze zaś. które były istotnie eksponowane. Teraz. Tak więc te ostatnie kombinacje cech nie stanowią właściwego zestawu cech w systemie rozpoznawania obrazów. na przykład łącząc wszystkie demony linii prostych. to równocześnie w odpowiadającym jej szeregu poziomym możemy •ulnaleźć odpowiedzi osób badanych. w którym litery i cyfry pokazane na rysunku 3-5 eksponowano przez krótki czas na ekranie. uzyskamy demona reagującego na linie proste niezależnie od ich położenia (rys. a ostre-ostrymi. Wyniki takich eksperymentów . Nawet bardzo prosty zbiór cech nieźle . Również kąty proste pozostają prostymi. | ur nnie R. w tym czterokrotnie pomyliły R z literą P. 3-7). Jeżeli odszukamy w lewej . Zmiany wielkości liter nie stwarzają żadnego problemu w toku wyodrębniania cech przez system. Cechy związane z rozpoznawaniem mowy Nietrudno zrozumieć. niezależnie od wielkości litery. Wystarczy przewrócić literę F .. Teoretycznie wszystko to możemy łatwo wykonać. Podobnie będzie z Ni Z. kiedy znamy już pewne właściwości systemu pandemonium. usiłujących rozpoznać tę literę.jednakże. Zwróćcie uwagę na błędy pojawiające się przy rozpoznawaniu tych liter. Osobom badanym najwięcej trudności ze wszystkich liter przysporzyło rozpoznanie litery C: 21 razy zamiast C odczytywali literę (i. ponieważ mają one po trzy linie proste i po dwa kąty ostre (rys. Czy jednak taki system rozpoznawania może być zdolny do identyfikowania wszystkich liter na podstawie zestawu ich cech ogólnych? Wcale nie. rozpatrzymy problemy związane ze zniekształceniami w strukturze syąnału zewnętrznego. leszcze jedna sprawa zasługuje na naszą uwagę. a następnie na analizowaniu występujących błędów.

Ich i odbiór jest wynikiem analizy. Dla doświadczonego ucha specjalisty istnieje jednak stosunkowo niewielki zbiór podstawowych dźwięków. Kiedy jednak w grę wchodzi mowa. gdy ma pewną funkcjonalną wartość. W pewnych rejonach USA na przykład.nie wiadomo. które wolno i wyraźnie wypowiada jedna osoba 2 niewielkiej grupy ludzi. Lingwiści od dawna próbowali scharakteryzować dźwiękowe komponenty mowy. słowa merry. marry i Mary wymawia się identycznie. Weźmy pod uwagę wyrazy: bok.'• wania. Na przykład. że jest mu bardzo trudno wyławiać znane słowa z płynącego bez. W rzeczywistości mowa ludzka to dziwaczne splątanie. Dźwięki mowy pojawiają się w rezultacie kompleksowego współdziałania różnych części aparatu . jak na przykład rozczłonkovać układ dźwięków p-o-w-ó-z. Sam kształt fal charakteryzujących mowę ludzką stwarza poważne trudności dla analizy. Jeżeli język nie jest nam znany. Co najgorsze. Trudności związane z identyfikowaniem fonemów doprowadziły do przyjęcia innych systemów klasyfikacji dźwięków mowy. W . ale jest zdolny do zmiany znaczenia wyrazu. omówionym w następnym paragrafie. j nie widać żadnego wyraźnego związku między przerwami w kształcie fali głosowej a j granicami pomiędzy oddzielnymi wyrazami. W jednym wypadku dźwięki mają sens i wyrazy jawią się jako oddzielne jednostki. a nawet liczba i rodzaj fonemów mogą być różne w różnych dialektach w obrębie tego samego języka. I w wielu . Tak wyraźnie' odróżniane przerwy między oddzielnymi wyrazami w istocie w realnych sygnałach nie występują. a nawet czy w ogóle takie cechy istnieją. Pomimo ogromnych nakładów finansowych i wysiłków.częstotliwości amplituda fal dźwiękowych odpowiadające jednemu i temu samemu wyrazowi są nadzwyczaj silnie zróżnicowane zarówno w wypadku. Nawet ten. Na przykład. Traktując fonemy jako cechy niewiele zyskamy. zasób słów. jeżeli nie wiemy. Niektóre właściwości fizyczne fali głosowej można wykorzystać w celu segmentacji przekazu werbalnego. „e". nie są wyraźnie rozgraniczone. Ale w mowie ludzkiej nie tak łatwo wyróżnić podstawowe jednostki. Po drugie. „k" albo „1"). Problem segmentacji. sprawa nie jcst tak prosta.jak ktoś mówi. jeszcze większy odstęp znajduje się między wyrazami. nazywa się fonemem. czy wyraz ten wchodzi w skład zdania powóz dopiero co zajechał" czy też zdania „Szofer przyszedł po wóz do garażu". nieartykułowanych dźwięków. przerw i skrótów. jeżeli nie sygnalizują nam różnic w znaczeniu. na ogół są nie zauważane. Jeżeli fonemy w swej istocie są podstawowymi cegiełkami służącymi do budowy wyrazów. Różnice w dźwięku. Aby dokonać analizy fali głosowej. Cechy dynstynktywne. Detektory cech związane z analizą mowy fonemy. odnosimy wrażenie. „u" i inne również są fonemami. Różnice w odbieraniu szybkości mowy związane są z różnicą warunków jej rozpozna. dla którego jest to jego język ojczysty. W celu skonstruowania systemu rozpoznawania mowy należy przezwyciężyć trzv podstawowe trudności. które można by było wykorzystać do rozpoznania mowy. każda z nich jest oddzielona od sąsiednich liter odstępem określonej wielkości. Jednak żadna ze zbadanych do dziś cech fizycznych fali głosowej nie może służyć za pewną podstawę do określenia granic między wyrazami. czy fala głosowa może być opisana przez odwołanie się do operacji niezbędnych dla wytwarzania dźwięków. z których tworzą się wszystkie wypowiadane wyrazy. w drugim wypadku zaś te same dźwięki okazują się niezorganizowaną. jak i nawet wtedy. kto rozpoczął naukę i opanował podstawowy. jak mowa jest produkowana. aby stwierdzić. odnosimy wrażenie. gdy wyraz ten wypowiadają różni ludzie. że w tekście drukowanym sylaby i oddzielne litery stanowią elementarne jednostki wyrazu. jakby dźwięki płynęły i nieprzerwanym potokiem. Pojedynczy dźwięk zasługuje na miano jednostki podstawowej wówczas. Jedna z metod polega na zbadaniu. Słuchając. Wpadkach okazuje się. widocznych przerw potoku słów człowieka. tylko człowiek potrafi rozpoznawać fonemy w fali głosowej. I p0 trzecie . ale na ogół ani mówiący. który sam nie ma znaczenia. Każdy z tych wyrazów ma inne znaczenie. W przeciwieństwie do detektorów linii i kątów w systemie wzrokowym nie znamy obecnie sposobu analizowania i wyodrębniania fonemów z fali głosowej. wstawiając w środek wyrazu lok „e" lub „a" możemy uzyskać wyrazy o nowych znaczeniach. że dla skutecznego odnajdowania granic między wyrazami !iezbcdna jest znajomość poprzednich wyrazów w zdaniu. stanowią bowiem jedynie rezultat procesu rozpoznawania obrazów. różnica sensu występuje w trakcie zmiany jednego dźwięku-w naszym przykładzie początkowego („b". Po pierwsze-rozwiązać problem segmentacji mowy: jednostki które należy rozpoznać. bezsensowną plątaniną. W ten sposób wyznaczenie granic między literami. że rozróżniamy wyraźnie oddzielonej: na ogół dobrze artykułowane wyrazy. fonem „d" wymawia się całkiem różnie w wyrazach: dom i brud. Jest oczywiste. musimy posłużyć się znacznie bardziej skomplikowanym systemem rozpoznawania obrazów. wane dotychczas sztuczne systemy rozpoznawania mowy mają bardzo ograniczone zdolności: rozpoznają wyrazy. W trakcie analizy tekstu drukowanego łatwo możemy odnaleźć poszczególne litery. Nie każda litera musi koniecznie odpowiadać fonemowi. kok i lok. ale przy odbiorze słuchowym tego samego tekstu sprawa przedstawia się całkiem inaczej. wszystkie opraco. odkrywa. niewyraźnych zgłosek. to czy można by je wykorzystać jako cechy niezbędne w systemie rozpoznawania mowy typu pandemonium? Prawdopodobnie nie. w innych zaś zupełnie inaczej. j Łatwo możemy przekonać się o tym przysłuchując się mowie człowieka w obcym dla [ nas języku.funkcjonuje przy rozpoznawaniu liter. Dźwięk. jakie są w istocie te podstawowe cechy. „i". wyrazami i zdaniami w tekście drukowanym nie sprawia kłopotu. Dźwięki „a". To wszystko jest tylko złudzeniem. Jak dotąd. rzeczywistości ta płynność słów cudzoziemca w większości wypadków jest złudna. gdy ta sama osoba wypowiada go w różnych kontekstach. ani słuchający nie uświadamiają sobie tych różnic.

+ + + + + + + + + + + - ' + + + + + _ _ + + + + + + + + + + + + + _ _ _ _ . Jedna z przyjętych klasyfikacji fonemów języka angielskiego* Tnąca/ Nietnąca o (jak w pot) a (jak w pat) e (jak w pet) u (jak w put) 9 (jak w pirtt) i (jak w pit) 1 (jak w /uli) T| (jak w lu«g) J (jak w ship) T (jak w chip) k (jak w /rip) •% (jak w azure) £ (jakwjuice) g O'ak w goose) m (jak w mili) f(jakwy!ll) p (jak w pili) v (jak w vim) b (jak w Mil) n (jak w mil) s (jak w sil) 0 (jak w thill) t (jak w rill) z (jak w zip) y (jak w this) dGakwrfill) h G a k w hill) ft ( j a k w .i l l ) Ciągła/ Nieciągła Napięta/ Nienapięta Nosowa/ Ustna Mollowa/ j Ciemna/ Niemollowa Jasna + + + + + Skupiona/ Poproszona + + Spółgłoskowa/ Samogłoskowa _ _ _ + Wokaliczna/ Niewokałiczna + + + + + + + + + . Fant i Halle (19M ) .Tabela 3-2.+ _ _ + + + + + _ _ __ _ _ _ _ _ _ + + + _ _ _ _ _ _ + + + + + + + + + _ _ _ _ _ + + + + + _ + + + _ _ Źródło: Jakobson.

jakie popełnia człowiek. W liodatku charakter dźwięków zmienia się zasadniczo zależnie od kontekstu. nie mówiąc już o rozmowie prowadzonej przez kilka osób równocześnie. Jeżeli powietrze przechodząc przez tchawicę wywołuje wibrację strun ••losowych.wytwarzane są dźwięki szczelinowe „sz". Przeanalizowaliśmy sposoby budowania i weryfikacji teorii rozpoznawania obrazów. że dźwięki „z" i „s" różnią się jedynie y. W tabeli 3-2 przedstawiamy j^dną ze stosowanych klasyfikacji cech Jystynktywnych dla fonemów występujących w języku angielskim. Zauważcie.vm nagle uwolniony produkuje dźwięki zwarte. to powinien on popełniać takie same błędy. Niektórzy preferują systemy klasyfikacji oparte na wytwarzaniu dźwięków mowy. dźwięki te • vvorzą przerwę w kształcie fali głosowej.•losowe nie wibrują w trakcie artykułowania dźwięku. na przykład .t" i „d". wreszcie jeszcze inni starają się łączyć oba podejścia. albowiem każdy dźwięk ma unikalne właściwości. Ale też tylko •x trzy przerwy wystąpią przy wypowiadaniu zdania he uses standard oil. co zapewnia harmonijną i czasową strukturę produkowanych ciągów dźwiękowych. „w". Podsumowanie dotyczące analizy cech Przedstawiony materiał pozwala nam w zasadzie przejść do rozważań nad metodą zbudowania systemu rozpoznawania obrazów. „cz". druga po „n" i trzecia po „r". Jak na razie nie udało się jednak opracować takiego systemu. I'. w czasie wymawiania słowa standard występują trzy •.7V wymawianiu innych dźwięków strumień powietrza zostaje przerwany na krótko. uzyskujemy dźwięk bezdźwięczny na przykład „s" w słowie syk. „f'... nie ma ona jednak żadnego związku z odstępem między wyrazami. ale żaden z nich nie jest w pełni zadowalający. Czy rzeczywiście wyodrębnione cechy nadają się do klasyfikowania i identyfikowania wszystkich obrazów danej modalności zmysłowej? Jeżeli budujemy maszynę do odczytywania adresów na kopertach i sortowania przesyłek.więcznością. Tworząc dowolną teorię musimy przede wszystkim ustalić.wraźne przerwy w toku mowy: jedna po . „s". który umożliwiałby maszynie efektywne rozpoznawanie mowy. Język. Ale błędy są rzeczą ludzką. Podniebienie ^ • -kkie odsłania i zasłania kanały nosowe w celu przepuszczenia powietrza. wargi /-by poruszają się jednocześnie. Jeżeli zatem usiłujemy zbudować model rozpoznawania obrazów przez człowieka. opartego na analizie cech. Przepona. trudno jest wyodrębnić z fali głosowej. aby w miarę możliwości nie popełniała ona błędów. wytwarza się dźwięk dźwięczny. Dźwięki mowy możemy podzielić w zależności od sposobu i miejsca ich artykulacji w • mracie mowy. to staramy się.ił sowego. podobnie jak fonemy.s". Jeżeli struny . inni podkreślają wagę ich percepcji przez słuchaczy. unosząc się. przepycha powietrze przez tchawicę. Cechy dystynktywne. W rezultacie istnieje wiele sposobów klasyfikacji dźwięków. po ^v. W ten sposób możemy przekodować dźwięki mowy na cechy dystynktywne związane z wytwarzaniem dźwięków przez aparat mowy. czy możliwe jest potwierdzenie jej w praktyce. Analiza błędów okazała się być . na przykład „a" lub „z". Inna cecha dystynktywna tworzy się w wyniku ograniczenia strumienia nowietrza gdzieś w ustach . Na przykład.

W cóż jeszcze jest on wyposażony. co w nim się znajduje. Kontekst obejmuje całe środo- RYSUNEK3-8. W przypadku czfowie. Copyright © 1969. jaką ten sygnał zawiera. rzadziej zaś na informacji. poziomych i skośnych linii danego: obrazu. Na jednym z pozio. W jaki sposób analiza cech może być pomocna w ustaleniu. które nie przedstawiają żadnej trudności dla człowieka. a który słowa „nudist play"? Jakie cechy mówią nam o tym. ale szczegóły są niewątpliwie fałszywe. RoyLichtenstein. ANALIZA PRZEZ SYNTEZĘ Systemy działające na zasadzie wyodrębniania cech okazują się zawodne w wielu sytuacjach.E. Tę infomacw dodatkową dostarcza kontekst zdarzenia sensorycznego. mów system może reagować na wiele pionowych. Litografia 48xAx32lA cali. LV> ni sygnał ma być. i ka-prawdopodobnie-odbierany obraz klasyfikowany jest równocześnie na różnych. W wypadku niektórych zadań wystarczy jedynie. Przy \ próbie budowania takich ogólnych schematów. że A leży „na boku". Dla innych może okazać się konieczna szczegółowa analiza obrazu. rejestrując wszystkie dodatkowe kropki i spirale. odkrycie bardzo ogólnych cech obrazu. Niższe poziomy mogą sygnalizować na przykład. gdy zawiodą systemy porównywania z wzorcem i rozpoznawania cech? Znaczenie kontekstu Interpretacja danych sensorycznych opiera się w poważnej mierze na wiedzy o tym. gdyby istniały jakieś pośrednie: poziomy albo też analizatory jeszcze bardziej ogólnych cech.jednym z najważniejszych sposobów uzyskiwania informacji o działaniu systemu • rozpoznawania obrazów przez człowieka. Na najwyższym poziomie rejestrowane jest pojawienie się litery A. które zostają odfiltrowane na wyższych i poziomach przetwarzania informacji. który z dwu dźwięków „noo-dis-plaee" oznacza słowa „new display". Potrzeba więcej informacji.L. że symbole 13 są liczbą. . Jedna z ważniejszych spraw dotyczy różnorodnych : możliwych poziomów abstrakcji w systemie wyodrębniania cech. Gemini G. pomimo występujących zniekształceń. kiedy pojawią się w kontekście |3OY? A co ma robić system rozpoznawania cech z obrazem z rysunku 3-8-jakie cechy określają katedrę? Demony z pandemonium okazują się tu niewystarczające. na przykład jego nadmiernego wydłużenia lub s krzywizny. „Katedra nr 5". kiedy pojawiają się w kontekście 13 579. Na innym poziomie system mógłby tylko wyodrębniać ogólną liczbę linii \ niezależnie od ich położenia. należałoby przewidywać możliwość takich zniekształceń w odbieranym sygnale. Może byłoby lepiej. jaką ma system rozpoznawania obrazów przez człowieka. które pozwalałyby rozpoznawać obrazy. poziomach ogólności. Inne części systemu prawdopodobnie zajmują się różnymi szczegółami informacji na wejściu. lecz będą literą. : Takie ogólne podejście do problemu rozpoznawania obrazów jest słuszne. aby proces rozpoznawania obrazów osiągnął tę moc.

że maszynistka przepisująca tekst wstawiła automatycznie ten. A nawet wówczas. Zdolność do wykorzystywania kontekstu czyni system spostrze. mokrych. brags. W tej sytuacji szansa odgadnięcia zwiększyła się znacznie. Kiedy sprawna S . red. że cały wyraz składa . podczas głośnego czytania oczy czytającego biegną szybciej po linijkach tekstu niż jego głos. brings. Tytuł wiersza Dyiana Thomasa (przyp. Można opracować reguły. some. że fizycznie obie sytuacje . mokrych. Rysunek odbierany jest szybciej) łatwiej.' brakujący wyraz.pierwsza i druga-były identyczne.wisko. bought. jak i psycholog. być może. Wie. Opracowana została znaczna liczba technik eksperymentalnych. WI jednym przykładzie (eksperyment przeprowadzony przez Millera. która lepiej niż inne odpowiada danej konkretnej informacji kontekstowej. co na to sarno' wychodzi. Musi też mieć jakiś prawdopodobny sens. przyniósł. na przykład takie słowa. jakie to mechanizmy zajmują się informacjami występującymi w kontekście.! przyniósł. gania u człowieka znacznie doskonalszym i bardziej elastycznym. Bez informacji dodatkowej nie uda się podjąć żadnej decyzji. Na tym etapie rozwiązanie może być prawidłowe w 1 przypadku na 8. jeśli zawiera jakąś myśl. uchwyci tuszereg stotnych cech: na przykład może rozpoznać dźwięk . że ten sam wyraz wchodzi w zwrot. bit. jeśli tworzą one ciąg bezsensowny. więc jeszcze jedna możliwość jest wyeliminowana. poi. że aby w pełni wykorzystać informację płynącą z kontekstu.). bones. że w spostrzeganiu uczestniczy świadomy proces prób i błędów dla wszystkich możliwych alternatyw w celu wybrania tej. Te dwie cechy wystarczą. Nie można chwalić się (brag) skarpetkami. Zdolność do! czytania i zapamiętywania liter jest znacznie bardziej ograniczona.5% do 50%. Należy pamiętać. jak: brought. wet. że powstało sensowne zdanie:-kto. następnym badaniu zmieniono w ten sposób porządek słów.. niż wówczas.5%. Nie znaczy to wcale. Przewidywania te będą do tego stopnj. bananas i boondocks. prawdopodobieństwo prawidłowej odpowiedzi stanowi 12.b" i określić. że tekst jej napisany po polsku. gdy te same litery jawią się w sensownym porządku . . buys i bought. brought. nie zauważy jego braku. Czytelnik wie sporo rzeczy o treści czytam-1 książki. gdyż prawdopodobieństwo właściwego rozwiązania wzrosło od 12. „Who bit the wet socks" (kto gryzie mokre skarpetki) jest mało prawdopodobnym stwierdzeniem. w uzupełnieniu do konkretnych układów liter na danej stronicy. które pozwalają zademonstrować wpływ kontekstu na analizę percepcyjną napływających sygnałów. Kontekst dostarcza zasad. 1962a) osoba badana j słuchała szeregu wyrazów. gdy podzielone są w inny niż zazwyczaj sposób2. boy. Więcej nawet.sgtooeurua. Na przykład.. jak: hospital. skarpetek. Co się dzieje. who b some wet socks (kto p parę mokrych skarpetek?) Jest to drugi wariant eksperymentu Millera. to wyraz jest jednym z dwu: brought lub bought: tylko dwie możliwości. czego możemy oczekiwać. buys. kiedy litery tworzą sensowne słowainm ycr aft ors uli ena rt . że czytający automatycznie będzie wstawiał brakujące wyrazy. Dokładnie nie wiemy. że dotyczy zarówno ogólnie psychologii. i możemy sensownie interpretować nasze spostrzeżenia. who (skarpetek.niż wtedy. takich jak: socks. kontekst istotnie odgrywa bardzo ważną rolę w naszym spostrzeganiu.j rozpoznawania obrazów w szczególności.outrageous (oburzający). jaki uzyskiwany był w • rwszym eksperymencie przy obniżaniu stopnia szumów o 50% uprzedniej wartości. dzięki niemu wiemy. Nie znany wyraz jest prawdopodobnie czasownikiem. słuchający. Mokre skarpetki Efekt wpływu kontekstu łatwo jest udokumentować. kiedy jest pustą dekoracją. jakie w danym momencie należy brać pod uwagę. spostrzeganie musi „opóźniać się" w stosunku do informacji odebranej przez system sensoryczny. jak na przykład słowo „po" opuszczone w poprzednim zdaniu1. po pewnym czasie CzytelnjtJ zapoznawszy się ze stylem autorów może z dużym prawdopodobieństwem przewidzieć jakie słowa nastąpią uprzednio przeczytanych. Jasne jest zatem znaczenie kontekstu. Zatrzymajmy się na tych ośmiu wyrazach. parę. prawidłowe. Wyrazy wypowiadane były na tle szumu.trudno jest je odebrać. które pozwoliłyby na ograniczenie możliwych alternatyw. z je(inej długiej sylaby. kiedy słyszymy jakieś słowo bez kontekstu. aby móc ustalić zasadę odrzucenia takich wyrazów. określamy mianem kontekstu tych zdarzeń. w jakim zachodzi dane doświadczenie. A wraz z małą dodatkową informacją dotyczącą jakiejś cechy akustycznej tego wyrazu ograniczymy wybór jeszcze bardziej. Teraz mamy cztery alternatywy: brought. Missisipi. Musi też odnosić się do konkretnego przedmiotu. Odbiór wyrazu brought winien dopomóc nie tylko wyrazom pojawiającym się przedtem (who). Liczba możliwych alternatyw kurczy się. parę. Czy jest gdzieś syczący dźwięk „s"? Jeśli nie ma. W tym wypadku rozpoznawanie. więc można pominąć wyrazy boys i bones jako możliwe alternatywy. wiemy tylko jedno. p miętajmy. Ogromną ilość informacji. brings. To opóźnienie między dopływem informacji sensorycznej a interpretacją końcową przekazu odgrywa ważną rolę w analizie percepcyjnej. ale pozostaje jeszcze duża liczba innych możliwości. W. kto). każdy oddzielny! wyraz udawało się rozpoznać prawidłowo jedynie w około 50% przypadków. niż byłby jakikolwiek elektroniczny system rozpoznawania obrazów. albo też. na przykład słowo „brought"? Dźwięczy onojakgłuche burczenie na tleszumu. Załóżmy teraz. 1 osło w istotny sposób i odpowiadało takiemu poziomowi. ale również wyrazom pojawiającym się po nim (socks). Dobrym przyktadem tego jest fakt. zatem odrzućmy wyraz bit. : 2 Właściwy podział na słowa przedstawia się następująco: „In my craft or sullen art". jaka jest nagromadzona! zazwyczaj automatycznie wykorzystana do zrozumienia zdarzeń. To właśnie unik kontekstu przyczynił się do poprawy dokładności spostrzegania przy identycznym sygnale fizycznym. które pozwalają na tworzenie się naszego percepcyjnego świata.

zanim przystąpimy do tych działań. Mówimy i piszemy znacznie więcej słów niż jest to konieczne dla zrozumienia tego. Jednym ze sposobów oceny redundancji wyrazów w języku jest zamieszczone zniekształcenie tekstu przez systematyczne opuszczanie określonych jego elementów które czytający powinien odtworzyć. czyta tekst znacznie szybciej niż pisze go na masz\ni./Jednak proces konfron- . Trzeba by było przysłuchiwać się uważnie każdemu słowu. tym łatuodbieramy to.maszynistka przepisuje rękopis. fragmentarycznego komunikatu. aby dać Wam możliwość uchwycenia istoty problemu. W efekcie możemy nawet odwracać uwagę ufni. W jakiś sposób oba te źródła informacji muszą zbiegać się ze sobą. że pomimo braku wielu szczegółów mowy czy pisma nie zagubimy przekazywanego znaczenia. a mimo to zrozumiecie go dobrze. Każdy nieprzewidziany hałas mógłby doprowadzić do katastrofy. to porozumiewanie się stanowiłoby proces męczący i niepewny. Redundancja języka zatem pozwala nam koncentrować wybiórczo uwagę na oddzielnych częściach komunikatu. Dane sensoryczne muszą być skonfrontowane z nagromadzoną •^•/eśniej informacją. z jaką zadanie to może być wykonanej stanowi miarę redundancji języka. co chcemy powiedzieć lub też napisać. jeden opuszczony czy zniekształcony wyraz i już całe zdanie traciłoby sens albo też zostałoby źle zrozumiane. ii DOKONYWANIE SYNTEZY PRZEKAZU SENSORYCZNEGO Znacznie łatwiej jest przedstawić efekty działania kontekstu niż rozpracować podstawowe mechanizmy korzystania z informacji kontekstowej dla interpretacji sygnałów sensorycznych. Niemniej jednak musimy zrobić tu jakiś początek. Opuszczenie wielu wyrazów uczyni tekst krótszym. aby było możliwe rozpoznanie sygnału. co istnieje w danej chwili. skupić się na kluczowych słowach i frazach przenoszących główny sens przekazu. Łatwość. ale nie będziecie mieć trudności ze zrozumieniem go. Ważna rola redundancji i Jak się wydaje. Nie moglibyśmy ani na chwilę osłabić uwagi. Zaane bdze tudiesz gd ni zaełim prer. aby zbudować w pełni adekwatny model. Mxżexy sxokxjnxe uxunxć ex trxecxą lxtexę w xynj xekxcix. Na drugim zaś końcu znajduje sk system pamięci zawierający zapis minionych zdarzeń-danych i teorii niezbędnych dla "iterpretacji sygnałów sensorycznych. Gdyby język nasz był bardziej efektywny lub też. Zbyt mało jeszcze wiemy o procesach poznawczych i strukturze pamięci człowieka. Im więcej wiemy o tym. co będzie za chwilę. gdyby ludzie byli mniej zdolni do posługiwania się informacją kontekstową w ukierunkowaniu własnej percepcji. przewidywać następne jego części. jakie stawia przed mir wykonywane zadanie. struktura języka może poprawiać i uzupełniać zdolność człowieka do I wydobywania sensu z niepełnego. Język angielski jest w wysokim stopniu redundantny. Dotychczasowe rozważania pozwalają przypuszczać. że na jednym końcu systemu sensorycznego pojawia się reakcja na zdarzenia zewnętrzne i przekaz sensoryczny przekształcony zostaje w zespół cech specyficznych. Poruszamy się ciągle do przodu starając się zebrać możliwie jak najwięcej inforrrmpłynącej z kontekstu.

"! Clonego zdarzenia sensorycznego. /wodnego z obu źródłami informacji. Przypuśćmy. że jest ono w jakiś tam sposób związane z napływającym sygnałem sensorycznym. kiedy zatrzymał się na liu-rze R. ale także dane dotyczące dopiero co ! -' r e t o W a n y c h zdarzeń sensorycznych. Właśnie odkrył dwie linie proste jako cechy R w skrzynce analizy cech. Nie jest możliwe. Ma rysunku 3-10 zatrzymaliśmy proces w połowie czytania następującego zdania: HIE BOY WORRIED H I S FATHER (CHŁOPIEC MARTWI SWEGO OJCA). y.cyZji znajduje się zaś w skrzynce „procesu aktywnej syntezy" i ma on do czynienia nie •v |ko z danymi sensorycznymi. próbujący porównać pojawiające się oczekiwania z napływającą informacją sensoryczną. W miarę rozwoju drobiazgowej analizy kolejnego wyrazu pojawiają się nowe oczekiwania. który opisaliśmy powyżej. Jeśli zdarzenia byłyby wydobywane z pamięci przypadkowo. 3-11). które poddawane są sprawdzeniu przez porównanie z danymi sensorycznymi (rys. WORKED i WORRIED. System pamięci zawiera nie raZ klucz do rozpoznawania nowych danych.tacji nie może być arbitralny. że są czasownikami. jest zamknięta w skrzynce „analiza cech". Przyjrzyjmy się tym oczekiwaniom. co zachodzi wewnątrz skrzynki. ' Praca procesu aktywnej syntezy polega na tworzeniu logicznie spójnego przekazu. Aktualnie analizowane słowo zaczyna się od WOR . zgodne ze wszystkimi danymi posiadanymi do tej pory.w miarę tego jak postępuje p r/e twarzanie sygnału. toi trzeba by sporo czasu. jak stoły i krzesła. Niewątpliwie analiza wyrazu zaczyna się od znacznie dłuższej listy możliwości.:itezy. Są to oczekiwania tego. ponieważ poprzednie zdanie dotyczyło już stosunków rodzinnych chłopca. aby zidentyfikować takie proste przedmioty.lZywali procesem aktywnej syntezy.Msie system pamięci zawiera już zinterpretowaną część zdania: T H E BOY \\()R_ . oczekiwania bezustannie się zmieniają . jaką pełni kontekst. właśnie należy rozważyć rolę. A teraz spróbujmy ^•obrazić sobie to. i po drugie dlatego. Przedstawiliśmy system rozpoznawania. powstawanie i weryfikowanie oczekiwań w trakcie interpretacji przekazu będziemy . które może przyjąć podmiot osobowy. że są to dla tego systemu jedyne znane wyrazy. liczba ich ulega ograniczeniu do momentu aż pozostaną już tylko te trzy możliwości.-tem analizy sensorycznej przedstawiony został w momencie. w którym w miarę interpretacji przekazu sensorycznego bezustannie są konstruowane i sprawdzane oczekiwania odnośnie do tego. Na rysunku 3-9 główna część modelu pandemo''um. Po zakończeniu procesu syntezy jednego segmentu przekazu system przechodzi do następnego. c o jest spostrzegane. co ma nastąpić. aby z pamięci wydobywane było pierwsze' lepsze zdarzenie w nadziei. jak na przykład: W O R S H I P P E D . że istnieją różne możliwe do uwzględnienia słowa.. chwytając procesy syntezy w połowie interpretacji przekazu. W tym i. wynikającego z danych dopiero co spostrzega° . Na razie skrzynka jest pusta. ale również z pamięcią. Jednakże w miarę jak interpretacja posuwa się naprzód. System ten nie opiera się wyłącznie na własnych modelach wewnętrznych czy też tylko na świadectwie narządów zmysłowych. Informacja kontekstowa może nam sugerować. że należy oczekiwać jako kolejnej istotnej części przekazu dopełnienia orzeczenia będącego zapewne nazwą stopnia pokrewieństwa. Załóżmy. Będą one rozpatrywane po pierwsze dlatego. W środku między analizą sensoryczną a pamięcią leży proces aktywnej v. lecz dopiero •p .[-! Nawet więcej. Demon i . że zaczynają się od WOR.

jakie są możliwości. że stwarza on możliwości wyboru próbki informacji napływającej z otoczenia i poddania analizie tylko takiej niezbędnej ilości informacji. to poprzednia niezgodność mogła być po prostu następstwem przekręconego Słownik wyrazów: lub też niewłaściwie odebranego sygnału na wejściu. Analizie mogą być poddawane i takie słowa. która wystarczy do jednoznacznej interpretacji sygnału. Słowo. Płynny bieg procesu przetwarzania informacji musi zostać przerwany na Kontekst jakiś czas. przynajmniej dopóty. \V ramach tego ogólnego kontekstu mieści się jedynie niewielki zestaw słów. i pozwolić na zdominowanie sposobu interpretacji komunikatu sensorycznego przez RYSUNEK 3-11 bezpośrednie dane sensoryczne. Jeśli niezgodność występuje nadal. trzeba to sprawdzić choćby wyrywkowo. Możliwe. to trzeba cofnąć się dalej. Wielka zaleta procesu aktywnej syntezy polega na tym. nie znajdzie on wtedy znaczenia dla takiego sygnału wejściowego. Reguły zawarte w gramatyccj .fli i kolejnego oczekiwania. W procesie syntezy mogą pojawiać się fałszywe hipotezy i błędne przewidywania zdarzeń sensorycznych. z którymi system wcześniej nigdy nie miał do wówczas. że po uzyskaniu wszystkich danych okazało się. w tym przypadku system może FATHER kontynuować swoją pracę. Jak tylko demony konturów zaczynają iodnosić alarm. że po nim nastąpi rzeczownik. można zrozumieć. Dane sensory czne o długości wyrazu oraz jego kształcie ogólnym łączą się z informacją kontekstową w celu zawężenia kręgu możliwych alternatyw. Może jakieś litery zostały opuszczone. j Taki typ systemu rozpoznawania obrazów powinien mieć zdolność konstruowaniak sprawdzania hipotez równocześnie na kilku poziomach. które ^powiadałyby zarówno kontekstowi. Informacja dotycząca przybliżonej długości wyrazów oraz ich liczby i kształtu wykorzystywana jest prawdopodobnie przy wyborze następnego segmentu do interpretacji. jak i zinterpretowanej już części odebranego irzelcazu. które nie zgadza się z kontekstem zdaniowym. Na drugim krańcu system sensoryczny musi dostarczać wielu informacji sensorycznvch i to na różnych poziomach. Czy nowe dane sensoryczne zgodne są z oczekiwaniem? Jeżeli teraz mamy zgodność.._ droga. że wyraz jest czasownizz ! • . i że użyte wyrazy powinny wiązać się z sytuacją rodzinną chłopca. zabezpieczającymi przed takimi błędami. mający związek z tym Hśnie czasownikiem. czy nie została wybrana niewłaściwa FRII. Przypuśćmy. wówczas trzeba będzie rozluźnić ograniczenia. wbudowanymi weń mechanizmami. dopóki nie zostanie wyjaśnione to nieporozumienie. aby móc wykryć i poprawić Początek zdania ewentualne błędy. kończy się interpretacjai czynienia. słowo „houseboat" pojawiło się całkowicie w niezgodzie z TRA kontekstem. PASTOR FORMER INDIGENT aby ponownie prześledzić przekaz i sprawdzić. kiedy dane z obu tych źródeł informacji są zbieżne. którymi dysponuje system. Proces syntezy kieruje uwagę na najistotniejsze części przekazu i na najważniejsze cechy obrazu.naczenie języka pozwalają na tworzenie się oczekiwania.. chociaż może ono pobudzić system do powtórzenia całej analizy. WORRIED HIS. jednak system dysponuje licznymi. W uzupełnieniu do tych ogólnych cech zachodzi równocześnie szczegółowa analiza drobniejszych części przekazu. cały kompleks oczekiwań zostaje poddany równoczesnemu sprawdzeniu i system może przejść do następnego segmentu przekazu. sygnału wejściowego. Oczekiwania te ze swej strony generują przewidywania dotyczące określonego układu cech aktualnie interpretowanego sygnału. że np. Rozważmy. jakie niesie kontekst. że dane sensoryczne nie odpowiadają żadnej z oczekiwanych liter..

posłużymy się znaczeniem. Na rysunku 3-13 symbole. zawierające dostępną informację. Każda część tej sekwencji symboli pomaga w odbiorze innych • ' części i. że ana!iza zdania postępowała litera po literze. że proces analizy przebiega! miarę napływania sygnałów i. przy czym częściowa interpretacja wyrazu WOR określała wybór następnych liter. Robert Glasheen (fotograf). że wszystkie wyrazy w zdaniu mogły być odebrane dokładnie. są one jednak pewnym uproszczeniem. opisanym powyżej. ale teraz całkiem łatwo odczytujem zdanie: THE WORK MUST GET DONE (PRACA MUSI BYĆ ZAKOŃCZONA). Jeżeli calj człon wyrazu-lub też cały wyraz-nie wydają się niezbędne dla zrozumienia napływającycl zdarzeń sensorycznych. chociaż żadna z nich oddzielnie nie jest wyraźnie dostrzegana. że zagłuszone szumem wyrazj stawały się zrozumiałe dzięki informacji kontekstowej. Naturalne było założenie. a czasem nawet równocześnie. . dostarczonej przez te wyrazy. w efekcie tworzy się jednoznaczne spostrzeżenie. przy ocenie wpły^ kontekstu przyjęto. to zostaną one pominięte. Ważną sprawą w procesie analizy przez syntezę jest fakt. to całe słowo możemy dość łatwo odczytać. Przyjęto tu założenie. segment po segmencie. że proces ten może wykorzystywać wszystkie źródła informacji. Jeśli znaczenie może dopomóc. które były tl rysunku 3-12. z wyjątkiem tego który jest aktualnie przedmiotem analizy. Różne części mogą być analizowane w różny! porządku. Żadne z tych stwierdzeń nie jest nieprawdziwe. Jednak w RYSUNEK 3-12 MUST GET DONE RYSUNEK 3-13 RYSUNEK 3-14. Mamy tu do czynienia z sekwencją symboli. Żadnej litery nie można rozpoznać. Jeśli pojedyncza litera musi być przeanalizowana. która nie poddaje się analizie litera po literze. W eksperymencie Millera. odbiór zniekształconyc kleksem części litery W pozwala nam teraz łatwiej rozpoznać literę R. „La Jolla". litera po literze. Ale jeżeli ten ciąg symboli włączymy do zdania (ryi 3-13). lecz musi uić analizowana jako całość. Tak więc dopuszczamy. A nawet więcej. dotyczącą istoty analizowanego sygnału. Jak zatem zbiór źle odebranych wyrazów może pomóc rozszyfrować jeszcze jeden niejasny wyraz? Całkiem różne. percepcji każdej z części pomaga kontekst trzech ozostaiych. Zauważcii że ta ilustracja trafia w obie omówione przez nas sprawy. Po pierwsze. te inne wyrazy były również zagłuszane. które jjj zostały odebrane i pomogły zawęzić krąg możliwości. jak będą analizowane kolejne symbole. CECHY A OCZEKIWANIA Dwie rzeczy są wykorzystywane w analizie informacji sensorycznej: cechy sensoryczne i oczekiwania. W większości naszych normalnych doświadczeń cechy i oczekiwania doskonale się uzupełniają. choć żadnej z liter nie widzimy dokładnie. choć to jest wygodne (taki właśnie porządek przyjęliśmy w naszyi przykładzie). przy analizie wyrazi WORRIED w zdaniu THE BOY WORRIED HIS FATHER. Copyright 1966. aby móc zakończyć interpretację słowa. takjak rozpoznanie zakrył R ułatwia nam rozpoznanie W. Gtasheen Graphics. to litera ta zostanie przeanalizowana. Spróbujmy wyobrazić sobie. przedstawione na rysunk 3-12. Pierwsza.KOLEJNOŚĆ OPERACJI W poprzednich przykładach dwie sprawy uległy uproszczeniu. chociaż związane z poprzednią założenie zostało przyjęte w omawianym przed chwilą przykładzie. zostały przedstawione jako pokryte kleksem. Ponadto proces ten wcale nie musi zachodzi kolejno. to można je rozszyfrować bez specjalnego wysiłku. to jednak nie zawsze tak musi być.

63. którą łatwo można zinterpretować: cechy i oczekiwania pasują do siebie. . Za zgodą artysty. Źródło: Carraher i Thurston (1968). Oglądając ponownie niektóre 1 istracje. Źródło: Despite Straight Lines. s. że cały obraz usi być interpretowany jedynie na podstawie drugiego. Na rysunku 3-14 przedstawiona została fotografia. Josef Albers. przedstawione w poprzednich rozdziałach książki. „Konstelacje strukturalne" 1953-1958. Staramy się podporządkować nasze spostrzeganie to jednym. lecz spostrzegany obraz ulega fluktuacji. Cechy łatwo można wyróżnić i oczekiwania tak jakby sprawdzały „jg ale nie do końca. możemy wyraźnie stwierJZJĆ wzajemne współdziałanie informacji dostarczanej z wyodrębniania cech z informa• pjynącą z kontekstu oczekiwań. Ale spójrzcie na nrosty rysunek 3-15. RYSUNEK 3-16. to drugim regułom interpretacyjnym. RYSUNEK 3-15.wtiych sytuacjach brak jednego z dwu wymienionych źródeł powoduje to. 79.

Jest to niewątpliwie mechanizm skomplikowany. Na rysunku 3-16 [ wyraziście wyłaniają się cechy. Dzięki niej zaś pies jawi się wyraziście! jasno. ale interpretacja nie jest ograniczona jakimikolwiek j barierami. Układy energii oddziaływające na narządy. Operując w znanym i wysoce przewidywalnym świecie. R. 4naliza przez syntezę to taki system rozpoznawania obrazów. różnorodne etapy analizy informacji. wybierając do analizy tylko te dane. który rozpracowuje danie równocześnie ze wszystkich możliwych stron. pionowo czy | jeszcze inaczej. jednoznacznie i prawidłowo interpretując fotografię. James (fotograf). poznawczy i pamięciowy. sprawdza i rewiduje hipotezy o tym. . czego nie spostrzega zgodnie z regułami swego modelu wewnętrznego.myślowe mogą być interpretowane jako sygnały sensowne tylko w rezultacie równo•zesnego włączenia się do analizy sensorycznej procesów pamięci i myślenia. Tu ! nie mamy do czynienia z wyraźnymi cechami.cech sensorycznych. które są niezbędne do potwierdzenia aktualnych oczekiwań i uzupełniając to. system pracuje szybko i efektywnie. | W końcu przypomnijmy sobie obraz przedstawiający cętkowanego psa (rys. Ponadto. co odbieramy za pomocą zmysłów. odpowiadającą temu. tak aby połączyć w całość procesy: sensoryczny. co wiemy o otaczającym nas świecie. i Jeśli korzystamy tylko z jednego źródła informacji . zasady procesu aktywnej syntezy stawiają różne zadania wobec pamięci i funkcji poznawczych. C. ale takim jest mózg ludzki. RYSUNEK 3-17. musimy zrozumieć rozliczne i . Do zadań jej będzie należało szybkie i bezbłędne wydobycie potrzebnej informacji z pamięci trwałej. Cała jego złożoność jest w pełni niezbędna do wyjaśnienia systemu rozpoznawania obrazów przez człowieka. przy braku i oczekiwań. Aby zrozumieć proces rozpoznawania obrazów. zdając się prawie wyłącznie na dane sensoryczne. Niezbędna jest krótkotrwała pamięć rejestrująca rezultaty dokonywanej analizy. a proces syntezy przełoży ciemne i jasne plamy na obraz psa: dalmatyńczyka. dlatego obraz zmienia się i spostrzegany jest bądź jako zbiór trójkątów. 3-17). Kiedy oczekiwania nie sprawdzają się lub też brak jest kontekstu. Wystarczy jednak . Bez procesu interpretacji obraz byłby całkowicie nieczytelny. to całe spostrzeżenie nie poddaje się stabilnej interpretacji. Musi ona być zdolna do pracy z różnymi rodzajami informacji na różnych poziomach analizy w tym samym czasie. zwrócić uwagę na zarys psa. bądź j też jako prostokątne rurki skierowane w głąb i rozmieszczone poziomo. system pracuje wolno. r Bezustannie konstruuje. Za zgodą fotografika. Stara się przełożyć dane sensoyczne na formę przekazu. a tylko z interpretacją.

Aby móc określić bliżej tę rozpiętość. lecz długość fali. nie będziemy zatem posługiwać się jednostkami fizycznymi. tęczówkę. w końcu okazuje się. Część widma odpowiadająca światłu widzialnemu zamyka się w przedziale drgań od 400 (widzialnym jako fioletowy) do 700 nanometrów 3 (widzialnym jako czerwony) . że oko nasze jest niedoskonałym i niepewnym narzędziem. System wzrokowy ŚWIATŁO DECYBELE DROGA WZROKOWA Źrenica Soczewka Siatkówka Ogniskowanie i konwergencja 7anim światło dotrze do siatkówki oka. Jak to jednak zazwyczaj bywa również z innymi częściami naszego ciała. Z wielu względów możemy traktować oko jako bardzo dziwny zyrząd optyczny.4. Niewątpliwie. 2 Jeden cykl na sekundę nosi nazwę jednego herca (w skrócie Hz). 5 Nanometr (nm) jest jedną miliardową metra (10"9 m). angstremach (A) lub nawet w calach. Częstotliwość fali świetlnej to główny czynnik określający spostrzeganą barwę (odcień). intensywności i energii światła zawsze jest zadaniem skomplikowanym. Nazwa ta wywodzi się od nazwiska niemieckiego fizyka. dla ich opisu przyjęto nie ich częstotliwość. lub 40xl0~9 cala. Najbardziej intensywne światło. Procedura ta po raz pierwszy 1 Zalecamy przeczytanie pierwszej części Dodatku A „Mierzenie zmiennych psychologicznych" przed czytaniem tego paragrafu. 10 angstremom. bardziej elastyczny i bardziej niezawodny niż instrumenty zrobione prZez człowieka. w którym zajmujemy się systemem słuchowym. Każda część oka wykonuje proste zadanie. REAKCJE CHEMICZNE NA ŚWIATŁO Reakcja fotochemiczna NEUROANATOMIA WIDZENIA Sieć nerwowa siatkówki DROGA DO MÓZGU WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ Ruchy oka Lokalizacja przedmiotów Widzenie bez udziału kory wzrokowej Widzenie bez udziału wzgórków czworaczych górnych ŚWIATŁO 1 Główne cechy charakterystyczne światła to częstotliwość i intensywność. ultrakrótkich i promieniowania infraczerwonego z jednej strony a częstotliwościami promieniowania ultrafioletowego i Roentgena z drugiej strony (rys. 4-1 -wkładka kolorowa). jaką pokona światło w czasie niezbędnym do osiągnięcia jednego pełnego cyklu. Widzialne światło stanowi część widma fal elektromagnetycznych. Hertza (1857-1894). który wytwarza) i badał fale elektromagnetyczne. aniżeli najsłabsze widzialne światło (w przybliżeniu rząd 1016). posługując się skalą logarytmiczną (o podstawie 10). Częstotliwości odpowiadające widzialnej części widma leżą między częstotliwościami fal krótkich. Będziemy często używali tej jednostki w rozdziale 6. gdyby jakiś specjalista optyk postanowił zbudować nr oko starałby się uniknąć niektórych wad specyficznych dla oka ludzkiego. że oko to wspaniały instrument. Jeden nanometr równa się jednemu milimikronowi. świetnie przystosowany do funkcji. jest milion miliardów razy intensywniejsze. to znaczy odległość. jeszcze ciągle widzialne. Rozpiętość intensywności światła oddziałującego na oko jest olbrzymia. soczewkę i ciało szkliste. a nie wywołujące uczucia bólu. Heinricha R. trzeba porównywać dowolne dwa źródła światła. Intensywność jest głównym czynnikiem określającym jasność. przechodzi przez rogówkę. jaką musi wykonywać. Ponieważ w widzialnej części widma częstotliwości fal elektromagnetycznych są bardzo duże (1015 herców)2. płyn wodnisty. Ponieważ określenia te nie mają dla nas istotnego znaczenia. lecz każda wydaje się mieć wady. Dokładne określenie jednostek amplitudy. ponieważ defekty te powodują. Czasem we wcześniej wydanych książkach długość fal określana bywa w milimikronach (mu). bardziej wrażliwy. .

a przy słabym świetle rozszerza się (aby wpuścić możliwie najwięcej światła). Przy bardzo silnym oświetleniu otwór źreniczny kurczy się (chroniąc oko przed nadmiarem światła).00 -10 _g -8 -7 -6 -4 -3 -2 -1 0 _j I/lo 10000. jest to w przybliżeniu minimalna intensywność światła.0 31. że jakiś sygnał ma intensywność 65 dB jest całkowicie pozbawione sensu. chyba że znany jest poziom. W porównaniu z tak olbrzymią rozpiętością zmiany otworu źrenicy są bardzo słabo zróżnicowane. Właśnie zewnętrzna warstwa rogówki określa moc załamującą optyki oka. Jeśli dwa światła różnią się o lOn dB.25 0.0 2.9 6.40 0.0001 0.010 0. wygodniej posługiwać się jednostkami mniejszymi: dlatego stosunek dwu intensywności zazwyczaj określany jest za pomocą dziesiątych części bela .0 100.13 0. jeszcze dostrzeganego światła.79 1.001 0. jak i w optyce. Maksymalna średnica źrenicy wynosi 7-8 milimetrów (mm). Jest nim światło o bardzo niskiej intensywności. Zwróćcie uwagę na następujący problem: najbardziej intensywne światło. ^ujemy porównań. Mnożąc (lub dzieląc) stosunek intensywności sygnałów przez 10 dodaje się (lub odejmuje) 10 dB. Bel jest zbyt dużą jednostką. 4-2).2 2.rogówkę (rys.16 0.10 -40 -30 -20 -15 0. DROGA WZROKOWA Światło wpadając do oka napotyka najpierw zewnętrzną ochronną błonę .5 2.3 5. jeszcze nie wywołujące odczuć bólowych.3 1. stwierdzenie.63 0. na cześć Alexandra Grahama Bella nazwano ją belem. DECYBELE 1.50 0.032 0. 2.Tabela 4-1A( Intensywność (dB) 200 180 160 140 120 100 80 60 40 20 0 Biała kartka w świetle lampy stołowej Ekran telewizora Najsłabsze oświetlenie dla widzenia barw Światło progowe dla oka zaadaptowanego do ciemności Próg bólowy Światło słoneczne Odpowiednik psychologiczny Tabela 4-1B Długość fali (nm) 400 450 500 550 600 650 700 Odpowiednik psychologiczny fioletowy niebieski zielony żółtozielony pomarańczowy czerwony . jakie może być odebrane przez oko ludzkie. 3. Liczbowe określenie stosunku dwu intensywności światła /do L w decybelach wyraża się 10 log (I/L). 4.0 7. Na przykład 6 różnica 60-dB w intensywności dwu świateł oznacza. Przy największym zwężeniu źrenica przepuszcza około '/u tej ilości . jest miliardy razy silniejsze od najsłabszego. że sygnał jest 65 dB • tensywniejszy od standardowego poziomu odniesienia: 10"10 lambertów jest liczbą używaną w j książce jako standard. Podwajając (lub zmniejszając o połowę) stosunek intensywności sygnałów dodaje się (lub odejmuje) 3 dB. oznacza tó. z którym Źrenica Źrenica kontroluje ilość światła przenikającego do oka. Następnie światło przechodzi przez płyn wodnisty (substancja galaretopodobna) wypełniający komorę przednią oka i dalej przez otwór źreniczny w tęczówce. z tego względu jednostka wyrażająca logarytm stosunku dwu intensywności otrzymała tę samą nazwę zarówno w akustyce.6 10.32 0.0 1000.20 0. Decybele Liczba dB= 10 log (///o) dB 0. minimalna zaś około 2-3 mm. że jedno z nich jest 10 (1 milion) razy silniejsze niż drugie.0 3. Na ogól.0 1.0 1. jeśli spotkacie takie określenie. Ponieważ decybele odnoszą się do stosunku dwu intensywności. to stosunek ich intensywności wynosi 10".6 dB 40 30 20 15 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 zastosowana została przez inżynierów akustyków dla określenia siły dźwięków.decybela {dB).

6 miliarda do 1 (88 dB). Stopień rozszerzania się źrenicy jest regulowany tak. (w czasie 1. jak przebiega ogniskowanie. Z wiekiem soczewka funkcjonuje coraz gorzej. druga grupa mięśni bezustannie zwiększa krzywiznę soczewek obu oczu. zmian długości ogniskowej). aby chodziła pewna równowaga między maksymalną głębią ostrości (w tym celu otwór musi być minimalny) a stopniem przepuszczenia dostatecznej ilości światła do siatkówki (w tym celu otwór powinien być maksymalnie szeroki). jak też przy różnorodnych reakcjach emocjonalnych. 1 źrenica zmniejsza się do h maksymalnej średnicy). Aby zbadać. zwłaszcza obniża się jej zdolność ogniskowania. występujące przy tym zjawisko zniekształcenia obrazu nosi nazwę aberracji chromatycznej. że rozmiary źrenicy odzwierciedlają również stan układu nerwowego. że źrenica nie reguluje intensywności światła. dlatego tkanki soczewki pobierają substancję odżywczą zawartą w otaczającym ją płynie. tzw. w tej sytuacji obraz ulega zniekształceniu . Prey zmianach stanów emocjonalnych. Zmiany średnicy tęczówki przebiegają stosunkowo wolno. Soczewka składa się z pewnej liczby cienkich słojów przezroczystej tkanki. Podstawową jej funkcją jest oczywiście ogniskowanie światła płynącego z przedmiotu zewnętrznego na światłoczułych receptorach. która dociera do oka w przypadku maksymalnego rozszerzenia źrenicy. torebki. jego kontury zaczną się rozpływać i wyraźnie odczujecie napięcie mięśni oczu. Rozpiętość od 10 miliardów do 1 (100 dB) zostaje zredukowana do rozpiętości od 0. Teraz stopniowo zbliżajcie go do nosa nie odrywając od niego oczu. Przy przechodzeniu od silnego do słabego światła potrzeba 10 sekund na rozszerzenie się do 2/J maksymalnej średnicy i aż 5 minut na pełne rozszerzenie. które pada na centralne części soczewki. Ogniskowanie odbywa się w wyniku zmian w wypukłości soczewki (tzn. Sprawa polega na tym. leżących na dnie oka. vvielkość otworu źrenicznego zmienia się. Nie redukuje to jednak w sposób istotny zakresu intensywności padającego na oko światła. Zmiany szerokości otworu źrenicznego zmniejszają intensywność pobudzenia świetlnego oddzia-. Zmniejszanie się źrenicy pozwala na uzyskiwanie większej głębi ostrości-największej możliwej W . nie czyni to zbyt wielkiej różnicy. gdzie ogniskowanie jest najbardziej precyzyjne. Kiedy już ołówek znajdzie się na kilka centymetrów od nosa. Jasne jest. w czasie myślenia. że te biologiczne soczewki nie są najwyższej jakości. weźcie ołówek i trzymając go w wyciągniętej ręce skupcie na nim wzrok. które są przymocowane do otaczającej soczewkę błony. W rezultacie wewnętrzne warstwy soczewki odżywiają się w niewystarczającej mierze i wraz z wiekiem stopniowo tracą swe główne właściwości: przezroczystość i elastyczność.RYSUNEK 4-2 Tęczówka A nych warunkach oświetlenia. Światło barwne. Trzeba obiektywnie stwierdzić. Promienie światła przechodzące przez jej części peryferyczne załamują się silniej niż promienie przechodzące przez część centralną. rozmieszczonych podobnie jak warstwy cebuli. wskutek czego promienie światła załamują się w Twardówka światła. Dla różnych celów prowadzono nomiary zmian wielkości źrenicy w badaniach nad rozwiązywaniem trudnych problemów przez człowieka. łującego na oko około 16 razy (lub około 12 dB). aby przepuścić tylko to światło. Zmiany wypukłości zachodzą w efekcie pracy specjalnych mięśni. Mięśnie zewnętrzne Soczewka Z kolei na drodze światła leży soczewka. Ogniskowanie i konwergencja. że wszystkie żywe komórki muszą być stale zasilane substancją odżywczą.5 sek. Soczewka powoduje wiele zniekształceń. ponieważ ich obecność zmniejszyłaby jej przezroczystość. przechodząc przez soczewkę. do pełnego zwężenia źrenicy potrzeba około 5 sekund. Ponadto soczewka stopniowo traci swoje właściwości w miarę starzenia się.i rozwiązywania oblemów. podstawowa jej funkcja polega na tym. Tymczasem soczewka nie ma naczyń krwionośnych. którą otrzymują wraz z krwią. Przy przejściu od słabego do silnego światła. też załamuje się w sposób zróżnicowany. W miarę zbliżania ołówka zachodzą dwa zjawiska: jedna grupa mięśni zapewnia kierowanie obu osi wzrokowych na przedmiot (konwergencja).zjawisko to zwane jest aberracją sferyczną. Trzeba zaznaczyć.

U człowieka stopień załamywania promieni przez soczewkę zmienia się dzięki zmianom jej grubości. Możliwe. Mechanizm akomodacji oka ludzkiego ciągle stanowi dla nas tajemnicę. Jest również inny sposób pozwalający na odczucie działania własnych mięśni oczu. tym lepiej). Wraz z wiekiem słabnie [ zdolność do zwiększania krzywizny soczewki i dlatego dla starszych ludzi niezbędne są j sztuczne soczewki (okulary) w celu ogniskowania promieni świetlnych na blisko j położonych przedmiotach. kiedy ich osie wzrokowe staną się równoległe. ogniskowanie następuje w drodze zmiany odległości między soczewką a powierzchnią światłoczułą. np. 4-3). u ryb. a nawet i u niektórych zwierząt. a kąt konwergencji zmniejsza się. Potrzymajcie palec w odległości około 15 centymetrów od oczu. jak i w innych urządzeniach. Nie wiadomo. Odczujecie wvraźną różnicę między stanem mięśni oczu przy przenoszeniu wzroku z przedmiotów dalszych na bliższe (aktywne ściągnięcie mięśni oczu zawiadujących konwergencją i akomodacją) i przy przenoszeniu wzroku z przedmiotu bliższego na dalszy (rozluźnienie odpowiednich mięśni). że mechanizm akomodacji oka polega na uzyskaniu ostrości widzenia przez utrzymanie maksymalnego kontrastu Soczewka spłaszcza się. ale RYSUNEK 4-4 . obie grupy mięśni rozluźniają się.RYSUNEK 4-3 Zgrubienie soczewki oraz zwiększenie kąta konwergencji podczas zbliżenia przedmiotu ^—Kąt konwergencji lieco wyżej od palca (im dalej będzie znajdował się ten przedmiot. kiedy przedmiot znajduje się bardzo daleko Fotoreceptory każdym oku coraz bardziej i obraz ołówka na siatkówce pozostaje wyraźny w czasie jego zbliżania się do oka (rys. j Kiedy ołówek oddalamy od oczu. umieszczony na tym samym poziomie. nie zaś w wyniku zmiany grubości soczewki. Zarówno w aparacie fotograficznym. a następnie przenieście wzrok na jakikolwiek oddalony przedmiot. kiedy przedmiot oddala się Światio Bardzo płaska soczewka i minimalny kąt konwergencji. soczewka j ponownie powraca do swego wydłużonego kształtu i gałki oczne obracają się na zewnątrz f aż do momentu. jak oko reguluje ostrość widzenia przedmiotu.

W gruncie rzeczy rozpowszechnianie tej plotki było próbą zachowania w tajemnicy wynalazku czysta i bezbarwna. W istocie witamina A przyjmowana w nadmiarze w stosunku do niewielkiej ilości. Ponadto włókna te znajdują się wewnątrz oka i aby się zeń mogły wydostać. w zaszły w siatkówce żaby w ostatniej chwili jej życia. przy długotrwałym oddziaływaniu światła przekształcenia obrazu świetlnego w reakcje fizjologiczne. Zwierzę (np. Jako reakcja na bodziec świetlny zmienia się barwa Plotki. znacznie wolniejszy proces odnowienia rodopsyny. Można nawet zmienić ogniskowanie oczu tak. Retinene nadaje pewne utrudnienia. a jej elementy światłoczułe zwrócone są w kierunku przeciwnym do płynącego! długotrwałej ekspozycji światła powoduje. W ciemności następuje koncentracja w siatkówce znacznej ilości rodopsyny (nazwa chemiczna purpury wzroNa koniec. ale różni się ona nieco od purpury wzrokowej swoją wrażliwością . pobudziły wyobraźnię różnych pisarzy. że siatkówka staje się bezbarwna. Pod wpływem światła rodopsyna przechodzi szereg zmian. to. A do tego micznych oka otrzymała nazwę „optigramu". w rezultacie których substancję (ciało szkliste). niosące sygnał wzrokowy do utrwalone na siatkówce w jaskrawych żółto-czerwonych barwach. którzy zaczęli pisać o mordercach wykrytych dzięki optigramom utrwalonym w oczach ich ofiar. który nadzwyczaj poprawia ich widzenie siatkówki: początkowo staje się ona bladożółta. j Procesy fotochemiczne stanowią pierwszą reakcję oka na sygnał wzrokowy. j radaru. światła.wany jest widmem absorpcji substancji fotochemicznej. Tak dowolna regulacja byłaby! niemożliwa w wypadku. że komórki nerwowe wrażliwe n kontury wytwarzają maksymalną reakcję na wyraźnie zogniskowany obraz (detektory. retinene i opsiny . Reakcja fotochemiczna Reakcja fotochemiczna zachodząca w oku jest dziś dobrze znana. światło o różnej długości fal. W efekcie można zobaczyć reakcje fotochemiczne. żabę) trzymano w zupełnej wybielenie tylko 2% rodopsyny powoduje 50-krotne obniżenie wrażliwości siatkówki. Reakcje chemiczne w znacznym stopniu określają ogólne cechy wrażliwości wzrokowej. musi istnieć Pierwszy to stosunkowo szybkie odnowienie zawartości rodopsyny przez połączenie otwór w tylnej części powierzchni oka-jest to tzw. następnie zaś oświetlono je bardzo silnym światłem i od Znaczne i wytrwałe wysiłki zmierzające do ustalenia rzeczywistej natury związku razu zabito. w. Przewaga witaminy A po oka). U gadów. Jeszcze i tu światło natrafia na wytwarza się końcowy produkt tych przekształceń -witamina A. Pytanie. krawędzi. że powinny istnieć mechanizmy powodujące syntezę i regenerację fotoreceptorów leżą w postaci bezładnie splątanej masy na drodze padającego światła. ptaków dziennych i 'żnych gatunków ryb również istnieje substancja światłoczuła. część oka odpowiedzialną za tworzy się substancja zwana retinene.warunkach świetlnych tylko nieznaczna część rodopsyny ulega wyblaknięciu. po przejściu przez soczewkę oraz znajdującą się wewnątrz oka galaretowatą kowej). Na pewno nie poprawia wzroku. Eksperymenty te mózgu. jaka jest potrzebna U zwierząt i ptaków żerujących nocą zawartość purpury wzrokowej w siatkówce jesi uziennie. zwrócone są do mózgu (rys. j żonatych zdolności do widzenia w ciemnościach.produktów tworzących się przy częściowym rozkładzie rodopsyny. Włókna nerwowe odchodzące od Logika dyktuje. substancji światłoczułych w oku. że jedzenie marchwi barwę. a następnie blaknie stając się przezro. 4-4). ciemności przez kilka godzin. Zmiana krzywizny soczewki j e s ( .! wany i niezależny od wyższych ośrodków nerwowych. plamka ślepa. podczas bitwy o Anglię. że żaden przedmiot! leżący na osi widzenia nie będzie wyraźnie widoczny. Ale niestety związek między wrażliwością wzrokową a zachodzącymi w receptorach REAKCJE CHEMICZNE NA ŚWIATŁO siatkówki reakcjami fotochemicznymi nie jest wcale taki prosty. detektory szczeliny i detektory linii). którastaje się bezbarwna d wpły w e m światła.. jakim jest witamina A4. że lotnicy brytyjscy otrzymują specjalny wyciąg witaminowy. gdyby mechanizm akomodacji oka byl w petni zautomatyzrj. zazwyczaj wyższa niż u zwierząt dziennych. krążyły otrzymał nazwę purpury wzrokowej. siatkówkę po wypreparowaniu z oka umieszczono w specjalnym roztworzeo między reakcją fotochemiczną zachodzącą w siatkówce a pojawieniem się impulsów właściwościach utrwalających. zostało jaki sposób reakcje chemiczne wywołują impulsy nerwowe. pozostaje nadal bez odpowiedzi. Rezultat uzyskany w wyniku takich pomiarów . procesem automatycznym i mimowolnym. Drugi. Podstawowa metoda pozwalająca na opisanie tych reakcji •hi*inicznych polega na mierzeniu stopnia blaknięcia siatkówki przy świetle o stałej •itensywności i zmiennej długości fali. pigment znajdujący się w siatkówetj (bogatej w witaminę A) jest dobre dla oczu. Siatkówka pokrywa wklęsłą wewnętrzną powierzchnię oka (dno! siatkówce żółty kolor częściowo rozłożonego pigmentu. W wynikuj długotrwałego przebywania w ciemności siatkówka przybiera czerwono-purpurowąj Rola witaminy A w procesach fotochemicznych może prowadzić do przekonania.występującego w obrazie na siatkówce. ale możliwa jest również świadoma zmianj! akomodacji oka. nie przynosi żadnego pożytku. W czasie II Wojny Światowej. światło pada na siatkówkę. Być może. Wiadomo. W naturalnych Jedna z pierwszych i przy tym najbardziej obrazowych demonstracji reakcji fotoche. co zwierzę zobaczyło.nocne. Synteza rodopsyny dokonuje się dwoma sposobami. jest to właściwe wyjaśnienie icli Siatkówka . Ze względu na tę charakterystyczną barwę. tzn. to uzyskanie jej z końcowego produktu jej przekształcania. jakie elektrycznych we włóknach nerwowych nie przyniosły jak dotąd rezultatów.

4-5). W istocie oko posiada dwa oddzielne systemy wzrokowe. czyli recepto. niezbędne do widzenia barw. Gołębie mają tylko czopki. Oprócz różnic morfologicznych. każdy z nich reaguje na energię świetlną niezależnie od drugiego. Oprócz tych różnic funkcjonalnych istnieje ponadto różnica w organizacji dróg nerwowych. że pada na nią część centralna obrazu.samym środku siatkówki znajduje się małe wgłębienie.YSLJNEK 4-6. a czopków w centrum. Składa się z bardzo dużej liczby oddzielnych elementów światłoczułych. ale z kolei nie potrafi on reagować w sposób zróżnicowany na barwy. Jest ona tak położona. a koty prawie wyłącznie pręciki. na który oko patrzy. Czopki zawierają różnorodne substancje fotochemiczne. albo czopki. po których informacja od pręcików i czopków dochodzi do mózgu. 4-6). Pręcik jest prawie 500 razy wrażliwszy na światło niż czopek. Źródło: Comsweet (1970): według Greeffa (1900). Plamka żółta jest zarazem miejscem o największej ostrości widzenia. nosi ono nazwę plamki żółtej. pręciki i czopki. Największe zagęszczenie komórek światłoczułych występuje w środkowej części siatkówki i maleje w częściach peryferycznych (rys. nie ma jej w czopkach. jak i u małpy występują dwa typy elementów światłoczułych: pręciki i czopki (rys. rów. różnią się one również ze względu na pełnione funkcje. Zagęszczenie czopków w plamce żółtej osiąga 150 tysięcy na milimetr kwadratowy. Pręciki i czopki rozmieszczone są w siatkówce niezbyt równomiernie: pręcików jest więcej na peryferiach. U innych zwierząt występują albo pręciki. to pojedyncze elementy . W oku ludzkim znajduje się w przybliżeniu 6 milionów czopków. Oś widzenia NEUROANATOMIA WIDZENIA Siatkówka nie stanowi jednolitej powierzchni pokrytej materiałem światłoczułym. które były podstawą podziału fotoreceptorów na dwa typy. że obraz na ekranie telewizora składa się jedynie z 250 tysięcy niezależnych elementów. i około 120 milionów pręcików-w sumie około 125 milionów receptorów. Purpura wzrokowa-rodopsyna-znajduje się tylko w pręcikach. Zarówno u człowieka. Źródło: Pirenne (1967). Czopek centralny Czopek peryferyjny Pręcik RYSUNEK 4-5. Dla porównania dodajmy. Chociaż znaczna część fotoreceptorów nie ma bezpośredniego połączenia z mózgiem. Jest to nadzwyczaj bogate zagęszczenie receptorów. składające się wyłącznie z czopków. Każdy z nich charakteryzuje się specyficznymi właściwościami reakcji. W.

przede wszystkim za pośrednictwem komórek. rające ze środowiska. druga-między komórką dwubiegunową a komórką zwojową. Przekrój poprzeczny przez siatkówkę człowieka. na nieco wyższym poziomie proces przetwarzania sygnału zachodzi w komórkach amakrynowych. albo też wyłącznie z czopkami.reaguje na sygnały świetlne docie-. Te dwie warstwy połączeń poziomych stanowią podłoże anatomiczne obwodów nerwowych siatkówki. Ponadto. nie wchodząc przy tym w jakiekolwiek interakcje z sąsiadującymi jednostkami.plamki żółtej związane są z wyższymi ośrodkami nerwowymi własnym system^ połączeń. System pręcików jest bardzo' wrażliwy na światło. Z pręcików i czopków sygnał przechodzi siecią pionową poprzez dwie synapsy: pierwsza z nich leży między samym receptorem a komórką dwubiegunową. Działając równocześnie. karłowate komórki dwubiegunowe i karłowate komórki zwojowe. Aksony komórek zwojowych tworząpień nerwu wzrokowego. W przekazywaniu sygnałów od receptorów do mózgu uczestniczą różne typy komórek. wychodzącego z oka. który spełnia podstawową funkcję wzroku . system. ale jego zdolności różnicujące są niewielkie i nie jest wrażliwy na. ale wrażliwość jego jest ograniczona.tzw. w przybliżeniu-ul 50. które noszą miano komórek poziomych. Na ogół dana komórka zwojowa połączona jest albo wyłącznie z pręcikami. System czopków charakteryzuje się wysoką zdolnością do wyławiania informacji 'dotyczącej barwy. . Tak więc dwoje ludzkich oczu gromadzi informacje napływające ze środowiska: widzianego za pomocą 250 milionów receptorów i przesyła je do mózgu przez około 1^ • miliona włókien nerwowych. Takie bezpośrednie połączenia tworzone są przez komórki o małych rozmiarach . • nie. i organizację poziomą. I Światto Komórki dwubiegunowe i amakrynowe Komórki horyzontalne Zewnętrzna warstwa s\ naptyczna Jądra receptorów Sieć nerwowa siatkówki Przetwarzanie informacji wzrokowych zaczyna się w receptorach siatkówki. Na jej krańcach jedna komórka zwojowa otrzymuje informacje od znacznej liczby (czasem od wielu tysięcy) pręcików. W rozdziale 2 rozpatrywaliśmy niektóre operacje zachodzące w siatkówce. 4-7 i 4-8). RYSUNEK 4-7. w obrębie plamki żółtej. Komórki te tworzą połączenia między receptorami i w ten sposób modyfikują aktywność na poziomie przejścia sygnału z receptorów do komórek dwubiegunowych. pojedynczy czopek może poprzez oddzielną komórkę dwubiegunową łączyć się z pojedynczą komórką zwojową. barwę. ale zdarzają się również i w tym względzie wyjątki. W środku siatkówki. Powiększenie Polyak (1957). Ze względu na budowę anatomiczną siatkówki możemy wydzielić w niej dwa typy organizacji dróg nerwowych: organizację pionową. Źródło: . Dwa różnorodne typy receptorów uzupełniają się wzajem. Komórki amakrynowe modyfikują aktywność w trakcie przechodzenia sygnału od komórek dwubiegunowych do zwojowych. odpowiadającą za różnego typu interakcje między sąsiadującymi komórkami receptorów (rys. W tym samym czasie dokonuje się przetwarzanie sygnału w sieci organizacji poziomej siatkówki. dzięki której sygnały przekazywane są od receptorów do mózgu. pręciki i czopki tworzą nadzwyczaj elastyczny i potężny. Zagęszczenie połączeń poziomych nie jest równomierne w całej siatkówce.

a wszystkie włókna z prawej połowy do prawej półkuli. Taka struktura organizacji siatkówki ma szereg oczywistych zalet. Peryferyczna część oka. W korze wzrokowej ponad 50% neuronów zajmuje się analizą informacji napływającej z części odpowiadającej zaledwie 10% pola widzenia. System rozpoznawania obrazów powinien jednak dysponować możliwością przenoszenia wzroku z jednej części pola widzenia na drugą. że soczewki odwracają obraz: przedmiot znajdujący się z lewej strony punktu fiksacji zostanie odbity na prawej połowie siatkówki. bardziej wrażliwa na światło niż jego część centralna. tak więc ogólna liczba tych włókien w nerwie wzrokowym sięga około 800 tysięcy. Tam skoncentrowana jest większość czopków. miejsce tego skrzyżowania nosi nazwę skrzyżowania wzrokowego (chiasma optica). U człowieka oraz u wielu wyżej rozwiniętych ssaków w część włókien nerwu wzrokowego idących od każdego oka krzyżuje się. a prawa część-w lewej półkuli. [Chiasma jest podobna z wyglądu do litery greckiej x (Chi). ponieważ w przeciwnym razie jedynie niewielka część jego pola może podlegać subtelnej analizie. jak to pokazano na rysunku 4-6.wa synaptyczna Komórki amakry nowe Komórki dwubiegu nowe Komórki horyzontalne Zewnętrzna warstwą synaptyczna WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ Podstawowa część pracy związanej z wydobywaniem informacji wzrokowej dotyczy tej części obrazu. Źródło: Comsweet (1970) PROGA DO MÓZGU Każda komórka siatkówki łączy się z nerwem wzrokowym za pomocą jednego włókna. które na ogół występują od 4 do 5 razy na sekundę. stąd nazwa].RYSUNEK 4-8.) Włókna nerwu wzrokowego Komórki zwojowe Wewnętrz na warst. (Komórki nabłonka) Ruchy oka Oczy poruszają się nieustannie badając kolejno różne części pola widzenia. która leży w środku siatkówki-w rejonie plamki żółtej. Jądra receptorów ReceptoryWarstwa pigmentowa . Należy również pamiętać o tym. Jak pokazano na rysunkach 4-9. od której to sygnał przejdzie następnie do prawej półkuli mózgu. Ruchy gałek ocznych polegają na szeregu prawie niedostrzegalnych skoków lub też „sakkad" (saccades). Lewa część pola widzenia znajduje się w prawej półkuli mózgu.4-10 i 4-11. jak właśnie plamka żółta. w wyniku przegrupowania włókien nerwów wzrokowych pole widzenia rozpada się na dwie połowy. Ten ruch skokowy . U człowieka wszystkie włókna z lewej połowy siatkówek obu oczu kierują się do lewej półkuli mózgu. nie jest nawet w przybliżeniu tak wrażliwa na subtelne szczegóły obrazu ani też na informacje o barwie. co daje efekcie wiązkę grubości ołówka. (Pionowa granica między obydwiema połowami poła widzenia przechodzi przez punkt fiksacji. W skrzyżowaniu wzrokowym nie następuje przerwanie dróg nerwowych ani nie pojawiają się nowe połączenia synaptyczne. z jego części centralnej.

Kiedy odnajdziecie plamkę ślepą. Zamknijcie lewe oko-plamka ślepa dla prawego oka powinna zniknąć. jest kontynuowany bez jakichkolwiek poprawek aż do momentu osiągnięcia pożądanego położenia: podobny ruch w mechanice nazywany jest ruchem balistycznym. 21 cm {patrz skala z lewej). jeżeli już się rozpocznie. Jeżeli natomiast równocześnie stymulujemy obie półkule. jak znika koniec ołówka. (Pamiętajcie. Mechanizmy odpowiedzialne za „obliczanie" kierunku i amplitudy ruchu na podsta- . w tym bowiem wypadku ruch jest nieustannie korygowany aż do momentu. obserwujcie. że jedno oko musi być zamknięte). nie ma ona już żadnego wpływu na jej dalszy lot. Wpatrujcie się w punkt ftksacjl Dopasowujcie kat patrzenia i odległość stronicy tak długo aż zniknie plamka ślepa dla lewego oka. • • • Otwórzcie prawe oko-plamka ślepa pojawi się ponownie (w dalszym ciągu wpatrujcie się w punki flksacji) *. kiedy piłka odrywa się od ręki. (sakkadowy) występuje dzięki aktywności zewnętrznych mięśni oka (jest ich 6). to rezultat jest kompromisowy: kierunek i zasięg ruchu zależy od względnej intensywności Podrażnienia obu półkul. Stronica powinna być ustawiona pionowo. a przy podrażnieniu prawej półkuli-ruchy w lewo. W wyniku stymulacji tych okolic kory za pomocą elektrody pojawiają się skokowe (sakkadowe) ruchy oczu. prowadźcie ołówek wzdłuż stronicy w kierunku plamki.WYBÓR INFORMACJI WZROKOWEJ 187 RYSUNEK 4-10 RYSUNEK 4-9. U człowieka ruchy oczu występują nie częściej jak 4 do 5 razy na sekundę. (Może być tu potrzebni ponowne dopasowanie stronicy). kiedy palce uchwycą właściwy przedmiot. Ponadto ruch sakkadowy. Nie jest on z pewnością podobny do ruchu ręki. przy czym kierunek i amplituda tych ruchów zależy od miejsca przyłożenia elektrody. Ruch balistyczny przypomina lot piłki: w momencie. Mechanizmy nerwowe stosowane do „obliczania" i kontroli położenia oka nie zostały jeszcze dostatecznie poznane. Ostatnie ogniwa w łańcuchu działań prowadzących do ruchu oczu związane są zapewne z przednimi obszarami kory mózgowej-z czołowymi polami wzrokowymi. która sięga po ołówek leżący na stole. Trzymajcie rysunek na wysokości oczu w odległości ok. one to powodują szybkie zmiany położenia gaiki ocznej. Na ogół stymulacja lewej półkuli powoduje ruchy sakkadowe oczu w prawą stronę. Instrukcja: Zamknijcie prawe oko.

Włókna wychodzące ze wzgórków czworaczych górnych kierują się do systemu kontrolującego ruchy oczu. której celem jest określenie. czy człowiek). W odróżnieniu od kory wzrokowej we wzgórkach czworaczych górnych obszar plamki żółtej nie ma oddzielnej reprezentacji. W procesie identyfikowania obrazu wzrokowego przedmiotu (czy to będzie krzesło. położenie głowy oraz zmiany pozycji ciała. lecz do ośrodka mózgowego. Nawet w czasie snu występują ruchy sakkadowe oczu. często występuje mimowolny ruch sakkadowy skierowany w stronę źródła ruchu. zwanego wzgórkami czworaczymi górnymi (superior colliculuś). że do wzgórków czworaczych dochodzą również sygnały ze wzrokowych pól odbiorczych kory. Czy zatem te niewątpliwie różne analizy dokonują się w dwu różnych kanałach nerwowych? Sądząc po budowie anatomicznej systemu wzrokowego jest to możliwe. to jednak uzyskane stosunkowo niedawno dane pozwalają na przyjęcie założenia. jego odległości czy też jego umiejscowienie w polu widzenia nie ma większego znaczenia. które są ważne ze względu na identyfikację przedmiotu-krzesła (czy człowieka). Analogicznie jak w ciałach kolankowatych bocznych i korze wzrokowej zakończenia włókien wychodzących z sąsiadujących części siatkówki trafiają do sąsiadujących ze sobą części wzgórków czworaczych górnych. ważne jest bowiem tylko jego położenie w polu widzenia oraz ukierunkowanie. W większości wypadków jednak rodzaj ruchów oczu j es t odzwierciedleniem systematycznego pobierania informacji z otoczenia.2 / 3 4 -S 6 7 8 \ 9 O Pokrywające się pola wzrokowe obu oczu wie analizy obrazu wzrokowego nie są znane. że ten właśnie kanał zajmuje się lokalizowaniem przedmiotów w Kora wzrokowa RYSUNEK 4-11 . że proces ten przebiega w kanale odrębnym od kanału rozpoznawania obrazów. W ciągu wielu lat ruchy te uważane były za główny wskaźnik występowania marzeń sennych. lokalizacja przedmiotów Chociaż proces związany z określeniem lokalizacji przedmiotów będących w polu widzenia ciągle jeszcze nie jest dostatecznie zbadany. bazującego na interpretacji znaczenia napływających danych sensorycznych. Dla lokalizacji przedmiotu nie jest istotna jego uprzednia identyfikacja. gdzie znajduje się dany przedmiot. Z reguły operacje niezbędne do zlokalizowania przedmiotu w polu widzenia świetnie współdziałają z operacjami niezbędnymi do jego rozpoznania. kiedy ruch pojawia się w neryferycznej części pola widzenia. Idealny system rozpoznawania obrazów powinien ignorować te sprawy. koncentrując się jedynie na tych właściwościach. Anatomiczna organizacja połączeń wzgórków czworaczych z systemem wzrokowym pozwala przypuszczać.rysunki 4-12a i 4-12b. musi w pewnym stopniu różnić się od analizy mającej określić. dokładne określenie kierunku przedmiotu. czym jest dana rzecz. Mamy także pewne dowody na to. w ten sposób przestrzenna projekcja siatkówki i tu pozostaje utrzymana. W niektórych wypadkach ruchy sakkadowe pewnością są dokonywane automatycznie. Jednakże analiza. Na przykład. Część włókien nerwu wzrokowego oddziela się od ogólnej masy i odchodzi nie do ciał kolankowatych bocznych.

jak się przypuszcza. Podczas drażnienia neuronów związanych z odpowiednimi częściami pola widzenia. Jednakże po dokładnym . kiedy uszkodzony zostanie jeden z dwu głównych kanałów wzrokowych? Rozpatrzmy najpierw skutki uszkodzenia kanału. Ilekroć uda się zidentyfikować strukturę nerwową związaną z określoną funkcją. przed Pewne najnowsze dane wskazują.. Ponadto komórki wrażliwe na stymulację słuchową zostały ostatnio odkryte we wzrokowych partiach wzgórka. jak też zdolność do wzrokowo-motorycznej koordynacji i wyuczenia się wykonywania jakiegokolwiek zadania wymagającego odróżniania sygnałów wzrokowych. że gdy ośrodek lokalizacji przedmiotów gromadzi informacje pochodzące od różnych modalności zmysłowych. Łiwijdujsii\ radiami oczu otoczeniu. 5 eksperymentatorem otwierają się nowe możliwości. Oznaczałoby to. Zwierzę traci zdolność widzenia przedmiotów z otoczenia. RYSUNEK 4-1 Nerw. Co się zdarzy w procesie widzenia. Kiedy podrażnimy elektrodami neurony wchodzące w skład rozpatrywanego kanału nerwowego. tak więc wzgórek czworaczy wydaje się odpowiednim miejscem do dokonywania łącznej ich analizy. Jednakże oprócz dowodów anatomicznych istnieją inne bardziej przekonywające dowody. gdzie powinien znajdować się przedmiot wówczas. że ustawia się ono właśnie w tę stronę. pozycja ciała zwierzęcia zmienia się w taki sposób. to u czuwającego zwierzęcia pojawią się ruchy głowy i zmiany pozycji ciała. to informacja o ruchu jest ściśle powiązana z informacją o położeniu. który w pierwszej chwili nie da się odróżnić od zupełnej ślepoty. zajmuje się głównie rozpoznawaniem obrazów. jak i o położeniu. że wzgóreK czworaczy łączy informacje zarówno o ruchu.RYS UNEK4-12/. gdyby 5 aktywność była wywołana przez normalny bodziec wzrokowy . Widzenie bez udziału kory wzrokowej Kanał nerwowy związany z rozpoznawaniem obrazów możemy uszkodzić usuwając chirurgicznie korę wzrokową (cortical ablatioń). który. U kotów i u małp usunięcie kory wzrokowej wywołuje skutek.

sprawdzeniu okazuje się. a następnie zlokalizować go prawidłowo w przestrzeni. Popełnia jednak przy tym pomyłkę w ocenie głębi i nie może wyuczyć się rozwiązywania zadań polegających na wzrokowym różnicowaniu obrazów. chomik dotrze do pierwszych drzwi. kiedy znajdą się w skrzynce eksperymentalnej. Za drzwiami znajduje się nagroda w postaci wody Chomiki z uszkodzonym wzgórkiem czworaczym górnym potrafią sobie poradzić z zadaniem polegającym na rozpoznaniu wzorów i wybierają właściwe drzwi. . aby odpadła potrzeba lokalizowania. następstwem niezdolności do rozpoznawania obrazów. Po uszkodzeniu kanału odpowiedzialnego za rozpoznawanie obrazów utrzymana zostaje w pewnym stopniu zdolność do lokalizowania. ale kiedy tylko eksperymentator zaczyna poruszać ręką. że pewne szczątkowe zdolności widzenia utrzymują się Zwierzę pozbawione kory wzrokowej może nauczyć się odróżniać przedmioty na podstawie różnic jasności. Posuwając się wzdłuż ściany skrzynki. Uzyskane do tej pory rezultaty potwierdzają hipotezę o istnieniu dwu oddzielnych systemów: jeden przetwarza informacje. z których tylko jeden prowadzi do pokarmu. być może. Por. korowy i związany ze wzgórkami czworaczymi. Jedne drzwi otworzą się pod naciskiem. Jeżeli oba te kanały funkcjonują niezależnie. Aby je rozwiązać. że właśnie te struktury przetwarzają informacje o położeniu przedmiotów. są tak anatomicznie podzielone. Po uszkodzeniu wzgórków czworaczych chomik całkowicie traci zdolność do lokalizowania przedmiotów. Jeżeli chomik nie wejdzie w następne drzwiczki. Łącznie bowiem oba te kanały tworzą silny i niezawodny aparat do pobierania i analizowania informacji wzrokowej. PROCEDURA EKSPERYMENTU Chomik idzie w dól dwu sąsiadujących drzwi. Być może zwierzę po prostu nie rozpoznaje pokarmu? Eksperymentator natrafia tu na problem „łamigłówkę". otrzymują nagrodę w postaci jedzenia (rys. wybierając właściwy kierunek. na przykład orzech. Zachowanie chomika ulegnie krańcowej zmianie. E. małpa początkowo go nie zauważa. Ta niezdolność do lokalizowania jest. Potem przechodzi Zwierzęta z uszkodzoną korą wzrokową nie są w stanie odróżnić wzoru w kropki od wzoru w pasy RYSUNEK 4-13 przez drzwiczki albo też ponownie idzie wzdłuż ściany aż dotrze do następnych drzwi. 4-13). Chomiki nie poddane operacji łatwo radzą sobie z tym zadaniem. sporządzonych z pleksiglasu. na których wyrysowano jeden z wzorów. jeżeli stworzy się im warunki dotarcia do nich bez posługiwania się wzrokiem Widzenie bez udziału wzgórków czworaczych górnych W tym wypadku zwierzęciem eksperymentalnym był chomik. a na drugich z czarnych pasów. Jeżeli eksperymentator trzyma w ręku jakiś łakomy kąsek. Na przykład. możliwe jest. Przeprowadzając standardowe badania eksperymentalne. a być może też i wielkości. to zdolność do rozpoznawania obrazów powinna pozostać nadal. że wygodnie jest dokonywać operacji. Istotny przy tym okazał się czynnik ruchu. a zdolność do lokalizowania ulegnie poważnemu zaburzeniu. Kiedy podaje się mu pokarm (na przykład ziarna słonecznika). Eksperyment ten ilustruje różnicę 6 między zdolnością lokalizowania a zdolnością rozpoznawania . nie potrafi wykonać reakcji niezbędnych do tego. małpa sięga po orzech. aby go osiągnąć. a drugi-na pytanie. że małpy pozbawione kory wzrokowej zdolne są y pewnym stopniu do wzrokowego lokalizowania przedmiotów. w której musi rozróżniać dwa wzory rozmieszczone na końcach dwu korytarzy. Aby to udowodnić. drugie pozostaną zamknięte. stwierdzamy. chomik musi rozpoznać właściwy wzór. szybko uczą się wybierać właściwy wzór i zawsze. Wtedy staje na tylnych łapach i najwyraźniej bada wzór. Zastanówcie się jednak nad samym zadaniem. a następnie sprawdzić zdolność zwierzęcia do lokalizowania. G. gdzie powtarza się cała czynność. u którego oba kanały. na jednych drzwiach znajduje się wzór z czarnych kropek. że chomik nie może wyuczyć się odróżniania prostych obrazów wzrokowych. gdzie znajduje się przedmiot. Wystarczy zaplanować zadanie tak. chomik nie może wyuczyć się wybierania wzoru właściwego. by odpowiedzieć na pytanie. W normalnych warunkach systemy te nie mogą funkcjonować niezależnie od siebie.jeżeli stawia się go w sytuacji. to może kontynuować spacer wzdłuż ściany i obejdzie w ten sposób całą skrzynkę aż wróci do pierwszych drzwiczek i wszystko zaczyna od nowa. Niewiele jest jeszcze badań eksperymentalnych w tej dziedzinie i nie znamy szczegółów o pracy systemu regulującego lokalizację sygnału wzrokowego w przestrzeni. czym on jest. a uzyskamy inny rezultat. Schneider (1969) w celu zapoznania się ze szczegółami tego eksperymentu. należałoby uszkodzić wzgórki czworacze. Ponieważ w czasie tej operacji wzgórki czworacze górne pozostają nienaruszone. Ostatnio stwierdzono również.

5-2) i obracać jąz taką prędkością. ale jasną linię przechodzącą przez punkt/? i ciemną linię przechodzącą przez punkt y. który nie widzi płynnego przejścia od większej do niniejszej jasności czy też odwrotnie. 5-1).5. mimo braku odpowiednich zmian fizycznych w intensywności światła. Zjawisko to jest związane z tym. po obu stronach granicy między słabiej i silniej oświetlonymi obszarami są widoczne pasy jasny i ciemny. że człowiek może widzieć jasne i ciemne pasma. Właśnie to zjawisko ilustruje rysunek 5-5 (patrz również rozważania w rozdziale 2. Odpowiednie mechanizmy nerwowe zostały dość dokładnie przeanalizowane w poprzednich rozdziałach (rys. 101) Obrazy następcze WRAŻLIWOŚĆ CZOPKÓW NA BARWY Teoria widzenia barwnego oparta na procesach przeciwstawnych Kontrast indukowany . 5-3). Nie odpowiada to jednak temu. opisany po raz pierwszy przez naukowca austriackiego Ernsta Macha i określony jego nazwiskiem. co odbiera obserwator. Teraz skoncentrujemy uwagę na pewnych zjawiskach psychologicznych. W jednym wypadku należy posłużyć się tarczą z czarnymi i białymi częściami (rys. są to właśnie pasy Macha. Już w swych pierwszych badaniach dotyczących fizjologii narządów zmysłowych (w latach 1860-tych) Mach zauważył. że na danej powierzchni tworzymy cienie o rozmytych konturach. Inny sposób polega na tym. że granica między słabo oświetlonym obszarem i obszarem intensywniej oświetlonym jest spostrzegana jako znacznie bardziej ostry spadek jasności (rys. W obu wypadkach uzyskujemy stopniową zmianę oświetlenia (jak to pokazują wykresy)-od najsilniejszego (oznaczonego literą a) do najmniej oświetlonej powierzchni (oznaczonej literą er). Tak się przedstawia rzeczywisty rozkład światła odbitego od danej powierzchni. ADAPTACJA Warstwice równej jasności WŁAŚCIWOŚCI WIDZENIA ZWIĄZANE Z CZASEM Czas integracji Kiedy migające światło wydaje się ciągłe? Krytyczna częstotliwość migotania BARWA MIESZANIE BARW Koło barw Mieszanie dwu świateł Miesza n ie _ trzech ś wia teł BARWNIKI I ŚWIATŁA Pasy Macha Jedno z bardziej interesujących zjawisk związanych z przestrzenną interakcją -to efekt kontrastu jasności. Zjawisko to jest rezultatem wzajemnego oddziaływania różnych części obrazu na siatkówce. Podstawowe właściwości widzenia SPOSTRZEGANIE JASNOŚCI Pasy Macha Kontrast jasności JASNOŚĆ A GŁĘBIA SPOSTRZEGANIE JASNOŚCI Obraz wzrokowy występujący w określonej części siatkówki wpływa również na spostrzeganie obrazu umiejscowionego w sąsiedztwie. przy czym obszar zmian oświetlenia leży między punktami P i y. a nawet więcej. niż ma to miejsce w rzeczywistości. Interakcja ta odgrywa bardzo istotną rolę w procesie przetwarzania informacji wzrokowej i wyjaśnia pewne podstawowe zjawiska nercepcyjne. Gradient oświetlenia można uzyskać w dwojaki sposób. s. występujących w rezultacie tych współdziałań. w tym celu w niewielkiej odległości od źródła światła umieszczamy przesłonę (rys. aż czarne i białe części złączą się i cała tarcza odbierana będzie jako jednorodna szara powierzchnia (szybkość powinna przekraczać 30 obrotów na sekundę). Rysunek 5-4 przedstawia rzeczywisty rozkład intensywności oświetlenia (linia przerywana) oraz rozkład spostrzegany (linia ciągła). 5-2 i 5-3). Poziome połączenia nerwowe łączące receptory siatkówki poprzez komórki horyzontalne i amakrynowe powodują współdziałanie sąsiadujących części siatkówki.

Źródło: Ratliff (1965). Źródło: Ratliff (1965). Biała tarcza z arn vm sektorem w czasie szybkich obrotów wokół osi (nie mniej niż 1S00 na minutę) uzyskuje Silnią intensywność światła po\aiana na wykresie. Jeśli lampa znajduje się na wysokości ok. 30 centymetrów nad białym arkuszem papieru. która odbierana jest tak.5 do 5 cm. to szerokość karty powin na wyn osiś 2. RYSUNEK 5-3. . jak to zostało przedstawione na_ rysunku 5-4. Źródło: Ratliff 11965). Prosta metoda uzyskania pasów Macha. pasy Macha. RYSUNEK 5- RYSUNEK 5-4.oYSUNEK 5-2. Poprzez lekkie boczne ruchy ręki można łatwo uzyskać pojawienie się pasów Macha.

a linia przerywana rzeczy wiintensywności bodźca siy rozkład świetlnego. Wykres (linia ciąjg) przedstawia aktywność neuro. Źródło: Cornsweet 11970).»ySUNEK5-6. a wydaje się. Możemy to z łatwością wyjaśnić logicznie. że jasność każdego z pasów jest niejednolita. Interakcje te są również odpowiedzialne za to. kiedy różnice w intensywności oświetlenia . W percepcji ważna jest lokalizacja granic 'rzedmiotów. RYSUNEK 5-5. w jaki sposób oko ludzkie spostrzega lionowe pasy przedstawione na rysunku 5-6.0. Każdy z pasów charakteryzuje się stałą ntensywnością barwy. nawet w takich wypadkach.

że wraz ze wzrostem fizycznej siły bodźca wzrasta subiektywnie spostrzegana jego jasność. a nawet jej jasność może ulec zmniejszeniu . Jak przebiega to zjawisko w wypadku zmiany jasności figury wraz ze wzrostem oświetlenia pokazuje nam rysunek 5-8. nia których konieczne . na którym przedstawiono dane dotyczące różnych stosunków kontrastu jasności między figurą a tłem (w decybelach)1. Weźmy dwa( kwadraty z lewej strony rysunku 5-7. to intensywność światła odbijanego od tła i figury wzrasta jednakowo (proporcjonalnie do współczynnika odbicia) i rzeczywisty kontrast między nimi pozostaje niezmieniony.. W' rzeczywistości wszystkie one są identyczne. co otacza ten przedmiot. Jeżeli będziemy zwiększać oświetlenie całości. W miarę jak wzrasta kontrast jasności między środkiem a tłem.przedmiotu i otaczających rzeczy są niezbyt duże. Jednakże spostrzegana jasność figury nie musi wzrastać wraz ze zwiększeniem oświetlenia. aby wejść do ciemnego pomieszczenia. że odbierana jasność przedmiotu zależna jest również od otaczającego tła. a następnie powoli otwierać je coraz szerzej. informacji. dla urzeczywistnij. reakcji receptorów rozmieszczanych po obu stronach granicy różnych poziomo^ oświetlenia niewątpliwie ułatwia procesy rozpoznawania obrazów. Okazuje się jednak. Spotęgowanie różnic w częstotjiwo^.. to wystarczy szpara kilkumilimetrowej szerokości. ąijposzczególne receptory sensoryczne umiejscowione są obok siebie: wzrokowe. R ySUNEK 5-8. ta sama ilość światła jest odbijana przez każdy z nich. że kwadrat umieszczony na ciemnym tle (na lewym brzegu) jest jaśniejszy niż ten. Interakcje między sąsiadującymi komórkarni nerwowymi odgrywają decydującą rolę szczególnie w pierwszych etapach anali/-. W tym celu należy przejść do ciemnego pokoju. Tak więc. przyrost odbieranej jasności środka nie zachodzi równomiernie wraz z przyrostem światła. Nazwijmy wewnętrzny kwadrat figurą. Źródło: Stewns H96lbl Kontrast jasności Przyjrzyjmy się wszystkim wewnętrznym kwadratom pokazanym na rysunku 5-7. Przywykliśmy do tego. jeżeli przedmiot odbija więcej światła. jak to pokazuje górna gruba linia na rysunku 5-8. Każdy może przeprowadzić podobny eksperyment we własnym zakresie. Przy większym kontraście występuje interesujące zjawisko: im bardziej wzrasta oświetlenie. Interakcje neuronów warunkujące występowanie opisywanych zjawisk są charakter. W istocie podobne wyostrzony reakcji komórek nerwowych daje się zaobserwować prawie zawsze wówczas. Tym razem regulator jasności ekranu służy nam do 1 Pomiarów jasności dokonywano metodą oceny wielkości bezwzględnej S.) Druga metoda polega na wykorzystaniu odbiornika telewizyjnego jako źródła światła.est wyodrębnienie konturów. Pomimo to wydaje się. Należy w ciemnym pokoju włączyć telewizor ustawiając go na nieczynny kanał. aby uzyskać odpowiednią ilość światła. dotykowe lub receptory węchowe. w którym można by zmieniać intensywność światła bez zmiany jego barwy. zamknąć drzwi. tym ciemniejszy wydaje się środek. pozostać niezmieniona. który znajduje się na jasnym tle (pierwszy z prawej). podobnie jak dźwięk o zwiększonej sile odbierany jest jako głośniejszy. W typowych warunkach domowych można przyjąć dwa warianty postępowania. Źródło: Cornsweet (1970). że kiedy drzwi otwieramy do jasno oświetlonego pomieszczenia. opisaną w Dodatku A do niniejszej książki. Pierwszy polega na tym. S. słuchowo smakowe. regulując w ten sposób ilość światła przedostającego się do pomieszczenia (Zwróćcie uwagę na fakt. . Stevensa (19616). Przy średnim ciemnoszarym kolorze figury (różnica w kontraście około 8 dB) osiągana jest pełna stałość spostrzegania jasności: odbierana jasność figury nie zmienia się przy wzroście oświetlenia. Zmiana w spostrzeganiu wynikająca ze zwiększenia padającego światła na przedmiot zależy również od tego. Przy jednakowej jasności środka i tła (kontrast 0 dB) spostrzegana jasność środka wzrasta stopniowo wraz ze wzrostem fizykalnej intensywności oświetlenia. może stać się jaśniejsza. i to we wszystkich systemach sensorycznych. RYSUNEK 5-7. styczne również dla innych systemów sensorycznych. a zewnętrzny tłem. posługując się kwadratami przedstawionymi na rysunku 5-7.wszystko to bowiem zależy od stosunku intensywności światła odbitego od środka i od tła. to powinien być jaśniejszy.

ekran ma szarą. tak że oświetlenie obszarów A i B osiągnie 80. Jeżeli natomiast będziecie patrzeć na lewy kwadrat. że wzrost oświetlenia powoduje subiektywne ciemnienie figury. Kiedy telewizor jest wyłączony. a wewnętrznego obszaru B . bez względu na to. jak w pokoju robi się coraz jaśniej. Po włączeniu telewizora niektóre części ekranu wydają się znacznie ciemniejsze od szarości ekranu wyłączonego telewizora. że obszary o zwiększonej intensywności oświetlenia rozciągają się nieograniczenie w obie strony. Stan ten odpowiada spostrzeganiu „szarości". że na niego także pada teraz więcej światła niż przedtem.40. a nie pochłaniać światło. Chociaż początkowo może wydać się dziwnym fakt. przyjętej jako 50. będzie wydawał się on coraz bardziej jaśniejszy. lecz jako szara. że inaczej być nie może. JASNOŚĆ A GŁĘBIA Proste obliczenie jasności nie zawsze jest wystarczające do wyjaśnienia naszego spostrzegania. a odbierane są jako różne dlatego. w istocie jest oczywiste. efekt utrzymuje się nadal: reakcje neuronów A i C wzrastają wraz ze zwiększeniem intensywności światła. które działają hamująco na powierzchnie ciemne. że umieszczone zostały na różnym tle (uwaga: nie używajcie do zmiany oświetlenia przyciemniaczy. (Przy obliczaniu należy założyć. każdy z nich reaguje na poziomie swojej aktywności własnej. Przy słabym świetle-dwa obszary o intensywności 20 otaczające z obu stron obszar o intensywności 10-dwa neurony odpowiadające obszarom A i C zaczynają reagować intensywniej wraz ze wzrostem intensywności światła. kiedy pojawia się światło. gdyż zmienia się wtedy także barwa światła). gdy występują równocześnie jaśniejsze powierzchnie. Kiedy na żaden z trzech receptorów nie pada światło. który wyjaśnia współdziałanie między informacją o jasności a RYSUNEK 5-9 . Prostym przykładem tego zjawiska może być ekran telewizora. a nie osłabić intensywność oświetlenia ekranu. Zapoznajmy się z eksperymentem. Pozorne ciemnienie odpowiednich części ekranu jest wynikiem występowania mechanizmu kontrastu równoczesnego w oku. neutralną jasność. Spójrzcie teraz na kwadraty. ale aktywność neuronu odpowiadającego środkowemu obszarowi B obniża się. figura nie jest spostrzegana jako czarna. kiedy żadne światło nie pada na siatkówkę. W warunkach minimalnego oświetlenia. to w miarę tego. że w istocie wszystkie kwadraty są absolutnie jednakowe. Wraz ze wzrostem oświetlenia pokoju prawy kwadrat wydaje się coraz ciemniejszy.regulowania oświetlenia w pokoju (regulator zaś kontrastu należy ustawić na minimum. aby przypadkowe pasy czy punkty nie przeszkadzały w eksperymencie). ale tylko wtedy.) Kiedy intensywność sygnału świetlnego wzrośnie czterokrotnie. gdyż ten neutralny stan spostrzegania jasności wynika z aktywności własnej neuronów. Rozpatrzmy obwód nerwowy przedstawiony na rysunku 5-9. Nie należy zapominać o tym. a przecież włączenie aparatu może jedynie zwiększyć. wiązka elektronów wzbudzająca fluorescencję kineskopu może jedynie emitować. a reakcja neuronu B jest jeszcze słabsza niż uprzednio. Zaczynamy spostrzegać czerń.

wszystkie wydają się mieć taką samą barwę-białą. 1954): Na stole ustawionym w specjalnej kamerze rozmieszczono szereg białych przedmiotów (patrz rys. 5-12). na której rozłożono szereg przedmiotów. Obserwator patrzy na stół przez otwór wycięty w jednej ze ścian kamery. 5-10). Osoba obserwująca widzi powierzchnię stołu. gdyż obserwator nie może ruszać głową (rys. że kartkę papieru z narysowanym x ustawimy pionowo na stole przed źródłem światła (rys. Załóżmy. 5-11). w wyniku czego pojawia się spostrzeganie uwzględniające również inne czynniki (Hochbergi Beck. dzięki czemu kąt patrzenia jest absolutnie stały. Dlaczego tak się dzieje? Istota sprawy wiąże się z tym. Na jedne powierzchnie pada światło bezpośrednio. że obserwator spostrzega przedmioty jako trójwymiarowe. wszystko to oświetlone jest jedną lampą umieszczoną na górze. 5-11).RYSUNEK 5-10 RYSUNEK 5-12 informacją o głębi. Chociaż ilość światła odbijanego przez poszczególne powierzchnie jest różna. Intensywność światła odbitego od danej powierzchni i dochodzącego do oka obserwatora jest uzależniona od położenia tej powierzchni względem światła i dlatego jasność tych powierzchni spostrzegana jest jako stała. inne zaś pozostają w cieniu (rys. Nie wszystkie powierzchnie tych przedmiotów oświetlone są jednakowo. Kartka znajdzie się wówczas w cieniu i ilość odbitego przez nią światła wyraźnie się RYSUNEK 5-13 CO WIDZI OBSERWATOR RYSUNEK 5-14 RYSUNEK 5-11 .

kierujemy najpierw na oczy osoby i badanej bardzo silne źródło światła (w celu maksymalnego obniżenia jej wrażliwości na światło). Określenie wartości progowej należy zacząć od eksponowania dość jasnego punktu świetlnego. przypuszczamy. że na poziomie podziałki odpowiadającej 10 minucie zaczyna się coś dziać. Jeżeli ponownie spróbujemy zmniejszyć intensywność światła. Mimo to obserwator nadal będzie uważał.zdolność oka do przystosowywania swej wrażliwości na światło stosownie do zmiany oświetlenia. nie odbija więc tej ilości światła. Spostrzegana jasność zmienia się odpowiednio: kartka wydaje się bardziej szara aniżeli pozostałe przedmioty. W toku badania włączył się nowy element. Załóżmy na przykład. a czopki w jej środku Jeżeli ograniczymy oddziaływanie światła do peryferii siatkówki. Zanim jednak zdążycie zapisać tę wartość progową. która odpowiadałaby poziomemu położeniu. że jest tak samo biała jak i wszystkie inne przedmioty umieszczone na stole. W oku działają dwa systemy receptorów: pręciki i czopki. a po kilku sekundach powie. że do badanego procesu włączają się jakieś mechanizmy dodatkowe. aby zauważyć. tak można uzyskać w dużym przybliżeniu wartość progową. Jeżeli jednak umieścimy za kartką pręcik. Należy przypuszczać. że nie widzi punktu świetlnego. krzywa adaptacji do ciemności. A ponieważ kartka jest faktycznie w cieniu. Na rysunku 5-15 przedstawiona jest krzywa zmian wrażliwości w czasie. kiedy osoba badana powie. W odniesieniu do wzroku mamy pełne podstawy do takich przypuszczeń. 5-13) i następnie połóżmy ją na stole pionowo w dawnym miejscu. Wystarczy rzut oka na krzywą. Kiedy na krzywej obserwujemy załamanie. że nie widzi nic więcej. I najprawdopodobniej zachowanie badanego będzie dla nas frustrujące. W ten sposób również i w tym wypadku prawidtow0 spostrzegane położenie powierzchni względem padającego na nią światła zapewnia stałość spostrzegania jasności. to znaczy najmniejsza intensywność światła. jaką człowiek jeszcze widzi. Z upływem czasu jej wrażliwość na światło będzie wzrastała coraz bardziej. badany nagle oświadczy. lecz jest poziomym prostokątem i w konsekwencji powinna odbijać znacznie więcej światła (rys. 5-14). że mimo. uzyskamy krzywą odzwierciedlającą przede wszystkim zmiany wrażliwości KYSUNEK 5-16. a następnie stopniowo zmniejszać jasność aż do momentu. Przy spostrzeganiu jasności ten sam obraz wzrokowy może być interpretowany na różne sposoby. że interesuje nas jego próg wrażliwości na światło. ADAPTACJA Jeżeli przyprowadzimy do laboratorium człowieka prosto z ulicy i zaczniemy badać jego wrażliwość wzrokową. to powinniśmy otrzymać krzywą adaptacji pręcików. Możemy wykorzystać różnice morfologiczne i funkcjonalne między dwoma systemami dla wyodrębnienia z krzywej adaptacji do ciemności jej oddzielnych składników Pręciki rozmieszczone są znacznie gęściej na peryferiach siatkówki. : Aby prześledzić ten proces bardziej szczegółowo. historia powtórzy się na nowo. jest to tzw. że znowu widzi światło.. że sprawa wcale nie jest tak prosta. Źródło: Hecht i Hsia (1945). a jeżeli ograniczymy je do części centralnej siatkówki. proces adaptacji wzrokowej. interpretacja dotycząca głębi nie zachodzi i położenie przestrzenne kartki ponownie odbierane jest jako pionowe-jasność jej ponownie się zwiększa. wszystko widzi go nadal. . to okaże się. Teraz obserwator interpretuje widziany przez siebie kształt kartki jako informację o tym że kartka ta nie stoi pionowo. że załamanie na krzywej jest wynikiem interakcji tych dwu systemów. badany najpierw oznajmi. w zależności od ogólnej interpretacji wszystkich sygnałów wzrokowych odbieranych przez obserwatora. Dokonajmy teraz zmiany spostrzeganej jasności kartki papieru przycinając jej brzegi tak.zmniejszy. aby uzyskała kształt zbliżony do trapezu (rys. następnie wprowadzamy ją do całkowicie ciemnego pomieszczenia i eksponujemy coraz słabsze światło mierząc jej wrażliwość wzrokową.

Wy'. Podobne ułożenie krzywych uzyskuje się.. na sygnały świetlne tego typu reaguje pr/cde wszystkim system pręcików. tu "" pewnym czasie koła ''"~nt{ -s/. Maksymalna wrażliwość i najwyższy stopień adaptacji występuje przy najkrótszych falach widzialnego światła-światło fioletowe (poniżej 485 nm). Na przykład.czopków.-I ' 5 cm nie poruszając '' 'iinti. jaki ma przy białym świetle. kiedy światło przechodzi z centrum do obwodu siatkówki. Oświetlając jedynie peryferie siatkówki albo też stosując światło fioletowe (długość fali poniżej 450 nm). a przy długości fali rzędu 485-570 nm (zielone światło) krzywa osiąga praktycznie taki sam kształt. Wraz ze zmniejszeniem długości fal świetlnych na krzywej pojawia się załamanie.!*. . New York 1965). A • KolekcJa litografii '' p | Nim i<i>ia). ty ten sposób możemy wybiórczo badać albo krzywą adaptacji pręcików. ySUNI ' ^" "' e '^' będziecie . :h\'ać. Oświetlając zaś wyłącznie środek siatkówki albo też posługując się światłem czerwonym (długość fali powyżej 650 nm). Wpatrujcie się w carnci L-i'i'kc na lewym rysunku nie pom. Ponadto jest rzeczą wiadomą. zielona jest JndukirMina" (zmodyfikowane na podstawie The Color Tree. Różnice między przedstawionymi krzywymi są uwarunkowane tylko jednym czynnikiem zewnętrznym -długością fali stosowanego światła. Krzywa adaptacji do ciemności uzyskana przy stosowaniu światła czerwonego (długość fali powyżej 680 nm) nie ma załamania. powinniśmy otrzymać względnie czystą krzywą adaptacji pręcików. RYSUNEK 5-17. że maksymalna wrażliwość czopków i pręcików jest różna dla światła o różnej długości fal (rys. na rysunku 5-17 przedstawiony został zbiór krzywych adaptacji do ciemności. pobudzenie centrum daje krzywą podobna do górnej krzywej na rysunku 5-17. jest to właściwa krzywa wrażliwości czopków.1-49.„ u ir iv środek rysunku z '^'lljoir! . albo też krzywą adaptacji czopków. 50 RYSUN'. Zobaczycie n'>:inve serca na zielonkawym tle ''kilkakrotne mrugnięcie okiem przyśpiesza pojawienie się obrazu następczego). Wtedy przenieście szybko yrrok na czarną kropkę praweg" !>iulego rysunku. i'1'by zamazywać. wszystkie nasze oczekiwania sprawdzają się.. Looking Glass \inic.'<Hienie ••" <> faktu. Różowa barwatot>l<i'i:: następczy. a pobudzenie obwodu . Dlatego kształt krzywej adaptacji do ciemności powinien zależeć od barwy (długości fali) stosowanego w badaniu światła. i'r cała figura zacznie migotać. patrz rysunek ' 41 (Pet'"' ' ''Igtey. Istotnie.:ajijc głową ani oczami tak dhi!-•<>.krzywą podobną do dolnej krzywej na tym rysunku. 5-16). spodziewamy się uzyskać przede wszystkim krzywą adaptacji czopków. Źródło: Chapanis (1947). Interchemicul Corp.

. W tym wypadku obraz kwiatka czerwonego pada na plamkę żółtą. to przykładowo po 5 minutach czerwony kwiatek przestanie być widoczny. Oba spostrzegane są dzięki widzeniu czopkowemu. praktycznie pozbawioną pręcików. działa jedynie widzenie pręcikowe.RYSUNEK 4-1 RYSUNEK 5-19. Możemy przyspieszyć pojawienie się tego efektu. Jeżeli światło jest dostatecznie słabe. a obraz kwiatka niebieskiego na obszar bogato usiany pręcikami (zmodyfikowane na podstawie The Color Tree. 1965).. Różnice między wrażliwością wzrokową w dzień i w nocv. Przedstawione na ilustracji dwa „kwiatki" czerwony i niebieski normalnie widziane są jednakowo dobrze. jeżeli przez cały czas będziemy koncentrować wzrok na środku czerwonego kwiatka. New York. "Zjawisko Purkinjego. Jeżeli będziemy patrzyli na kwiatki przy bardzo słabym świetle. a widzieć będziemy tylko niebieski. przy czym czerwony wydaje się jaśniejszy od niebieskiego. Interchemieal Corp.

.. Na rysunku 5-18 ilustrującym zbiór warstwie równej jasności pokazane są zmiany w przebiegu krzywych w różnych Poziom światła użytego do adaptacji RYSUNEK 5-18. Wraz ze zmianą poziomu adaptacji. Źródło: Judd (1951).tfarśtwice równej jasności Istnieje również inny sposób wywołania efektu adaptacji do ciemności. Wpatrujcie się w punkt fiksacji w środku dolnego rysunku. i jako jeden z pierwszych określił różnicę między systemami czopków i pręcików na podstawie obserwacji zachowania. Jan Purkinje. stadiach adaptacji do ciemności. a przy świetle przyćmionym . RYSUNEK 5-31. Interchemical Corp. mimo zmiany długości fali. 1965). We wczesnym stadium adaptacji (górna krzywa) główną rolę odgrywa widzenie czopkowe i dlatego maksymalna wrażliwość przenosi się na światło o Względnie dużej długości fali-właśnie takie światło wydaje się najbardziej jasne. Zmiany wrażliwości mają określone znaczenie dla praktyki. Po raz pierwszy zauważył to czeski fizjolog. krzywe równej jasności uwidaczniają zmiany maksymalnej wrażliwości na długość fali eksponowanego światła.odwrotnie. Przy stosowaniu sygnałów świetlnych różnego typu w godzinach nocnych (np. New York. Następnie spójrzcie w punkt fiksacji górnego prostokąta. jaka powinna być intensywność światła potrzebna do zachowania stałej isności. W późniejszych stadiach adaptacji widzenie zachodzi głównie dzięki pręcikom i dlatego maksymalna wrażliwość przenosi się na tę część widma świetlnego. Wraz ze zmianą •llugości fali świetlnej zmienia się również jasność światła. która charakteryzuje się krótkimi falami. W jasnym świetle czerwona barwa wydaje się jaśniejsza od niebieskiej. Zobaczycie pierścienie i tło w barwach dopełniających (zmodyfikowane na podstawie The Color Tree. działających na danym poziomie adaptacji. powstających w efekcie badania słuchu. Warstwice równej jasności kaZują. Uzyskiwane krzywe są analogiczne do warstwie równej głośności. Przyczyną tych zmian są różne ilości pręcików i czopków.

wszelka zależność między zdolnością obserwatora do wykrycia sygnału a długością tego ostatniego zanika i decydującym czynnikiem staje się intensywność światła. Pojawienie się reakcji chemicznych. że najszybszy przyrost wrażliwości występuje w pierwszych 10-20 minutach. że czopki w tym samym czasie osiągnęły adaptację do światła. gdy po wytworzeniu się adaptacji zapalimy w pokoju słabe światło na 10 sekund. a więc rozpiętość znacznie większa aniżeli ta. Związek czasu i intensywności utrzymuje się w przedziale długości oddziaływania do 20 milisekund. Jeżeli człowiek musi zachować oczy zaadaptowane do ciemności. oślepienie pojawiające się takich wypadkach trwa bardzo krótko i wrażliwość szybko powraca. Obraz na siatkówce znika bardzo wolno. a równocześni powinien okresowo pracować w dobrze oświetlonym pomieszczeniu. Jest ona wspólna dla procesów fotochemicznych wszystkich rodzajów. kiedy to . pozostając jeszcze przez kilka dziesiętnych części sekundy (patrz omówienie problemu wzrokowej pamięci krótkotrwałej w rozdziale 9). Natomiast wrażliwość systemu wzrokowego na światło jest znacznie wyższa aniżeli ta. Tak więc. jak operatorzy stacji radiolokacyjnych. wvmaga czasu. dzięki którym światło eksponowane przez określone źródło przeistoczy się w reakcję neuroelektryczną. Można ustalić pewien związek między siłą światła oddziałującego na oko a trwaniem jego wpływu. poziom jej prawie się nie zmieni: już po 60 sekundach powróci do poprzedniego stanu. ponieważ podczas działania silnego czerwonego światła będą pracować tylko czopki. w którym filtr odcina pozostałe długości światła. nawet przy silnym świetle. to prowadzenie samochodu nocą byłoby niezwykle uciążliwe. to trwa jeszcze chwilę. a kiedy już wystąpi.znaki drogowe) należy uwzględniać to zjawisko zmian wrażliwości (rys. na przykład taki. RYSUNEK 5-20. Źródło: Hechi iHsia(1945j. Nawet. Potrzeba czasu. Jeżeli tylko długość trwania sygnału przekroczy np. Kiedy migające światło wydaje się ciągłe? Wrażenie wzrokowe utrzymuje się przez krótki czas nawet po tym. nawet wówczas. Dla dłuższych błysków zmniejszenie intensywności światła nie da się w pełni zrekompensować wydłużeniem czasu oddziaływania. Typowy czas naświetlania waha się w granicach od 0. aby wytworzyła się dobra adaptacja do ciemności. że okres 20-30 minut odnosi się do takich sytuacji. można nosić w jasnym pomieszczeniu okulary. jeżeli zmniejszymy intensywność światła o połowę. Filtr przepuszcza '/» światła pobudzającego czopki i '/IOO pobudzającego pręciki. Gdyby tak nie było. aby wystąpiła reakcja na obraz wzrokowy. w których badanego poddawano uprzednio działaniu bardzo silnego światła (typu fotograficznego flesza). Jak wiemy. jaką dysponuje typowa błona fotograficzna. zdolność obserwatora do wykrycia sygnału nie ulegnie zmianie. a nie do ciemności.001 do 1 sekundy. Zakreskowana część oznacza rejon. Jeżeli wyjściowy poziom oświetlenia jest niski. Linia pozioma wskazuje miejsce. 1/4 sekundy (250 milisekund). chronią system pręcikowy i pozwalają na zachowanie jego zdolność adaptacyjnych.wkłady kolorowa). bez względu na to. jedynie szczegółowe obserwacje pozwalają stwierdzić. to może okazać się. które przepuszczałyby tylko promienie ciemnoczerwone. Ta wymienność między czasem a intensywnością nie jest jedynie specyficzna dla systemu wzrokowego. kiedy to wolą przebywać w jasno oświetlonych miejscach (rys. Po przejściu do ciemnego pomieszczenia i po zdjęciu okularów. że wrażliwość rośnie bardzo wolno jeszcze w okresie do 6 godzin. Na tym polega sens stosowania czerwonych szkieł albo oświetlenia czerwonym światłem pomieszczeń służących do odpoczynku dla takich pracowników. ponieważ światła mochodów nadjeżdżających z przeciwka naruszałyby znacznie poziom adaptacji. Okulary takie. w vniku czego przez jakiś czas nic nie byłoby widać. Należy jednak pamiętać. kiedy obraz przestanie działać na narząd wzroku. To zjawisko utrzymywania się obrazu wzrokowego po raz pierwszy odkryte zostało przez pomysłowego wynalazcę w wieku XVII. jaką dysponuje oko. odpowiedni czas naświetlania błony fotograficznej można uzyskać przy różnorodnych zestawieniach długości czasu naświetlania (migawki) oraz intensywności światła (wielkość przesłony). Na przykład. jaki jest w dużym pokoju oświetlonym kilkoma żarówkami 50 W. człowiek odkryje. Na przykład. 5-19 . którzy muszą utrzymywać adaptację oczu do ciemności nawet w czasie przerw obiadowych i rekreacyjnych. ale podwoimy czas oddziaływania bodźca. 5-20). W przedziałach czasu reakcji oka znaczenie ma jedynie ogólna suma działającej na nie energii. Ile czasu potrzeba dla wytworzenia się adaptacji do ciemności? Krzywa przedstawiona na rysunku 5-17 wskazuje. Dla większości celów praktycznych wystarczy 30 minut. że wystarczy tylko 5 minut. kiedy wywołujący je bodziec przestał już działać. w obrębie którego światło przechodzi przez czerwony filtr. WŁAŚCIWOŚCI WIDZENIA ZWIĄZANE Z CZASEM Czas integracji \Vidzenie nie jest procesem natychmiastowym. że dobrze widzi: pręciki zachowały wysoki stopień swojej adaptacji do ciemności. powinien przeci sięwziąć niezbędne środki w celu zachowania poziomu adaptacji widzenia pręcikowego Można tego dokonać za pomocą prawidłowego wyboru długości fali świetlnej dla oświetlającego pokój światła.

Jeżeli znamy szybkość obrotów. Światło padające na ekran zostaje wygaszone na ten moment. chociaż tylko 24 kadry są eksponowane w czasie jednej sekundy. zamiast projekcji ciągłej jednego kadru. Przy silnych błyskach czas integracji ulega skróceniu i dlatego jedynie przy bardzo dużej częstotliwości błyski. dla którego czas trwania błysków jest równy czasowi trwania przerw między błyskami (przy częstotliwości migotania powyżej krytycznej). przy której widziane jest koło świetlne możemy obliczyć długość czasu utrzymywania się obrazu świetlnego. która jest spostrzegana jako światło ciągłe. w czasie którego szereg kolejnych błysków spostrzegany jest jako nieprzerwane światło ciągłe. światło przerywane jest raz lub kilkakrotnie. czy też zwykłą latarką lub rozżarzonym węgiel. Po pierwszym błysku występuje reakcja wzrokowa. Gdyby obraz tworzył się stopniowo. Jeżeli drugi błysk następuje dostatecznie szybko po pierwszym. każdy kadr rzutowany jest kilkakrotnie: tzn. na ekranie obraz pojawia się co '/ĆO sekundy. Aby uniknąć migotania. W ten to sposób. jaka powinna być jasność migającego światła. z jaką oko może wykryć oraz prześledzić zmiany nachodzące w strukturze bodźca padającego na siatkówkę. niezależnie od tego. wywania śladów bodźca świetlnego na przeciąg 150-250 milisekund okaże się niez\ul^ ważna w badaniach nad pamięcią (rozdziały 8 i 9). wycinającego częstotliwości w przedziale od 10 do 50 Hz. Ten proces uśredniania bodźców zapewnia płynne zlewanie się następujących po sobie obrazów w nieprzerwany strumień spostrzegania wzrokowego. W ten sposób. Zdolność systemu wzrokowego do przecho. Eliminuje to całkowicie migotanie. który jest niezbędny do zmiany kadru.] fe integracyjne aspekty procesów przetwarzania informacji wzrokowej w sposób oczywisty ograniczają szybkość. Słabe błyski zlewają się przy niższej częstotliwości migotania. można przewidzieć.) W telewizji mamy do czynienia z podobnym problemem. 2 Czytelnicy obznajmieni z obwodami elektronicznymi zapewne zauważą. które są najbardziej aktywne przy małej sile światła. z których każda składa się z około 500 punktów. Rezultat ekspery. czy posługujemy się skomplikowaną elektroniczną aparaturą pomiarową. a ściślej mówiąc z 525 linii. Właśnie w wyniku tego procesu następujące po sobie oddzielne kadry na ekranie kinowym czy też telewizyjnym stwarzają złudzenie ruchu ciągłego. (Niektóre aparaty projekcyjne pozwalają na uzyskanie 72 błysków na sekundę i w nich światło wygasza się dwukrotnie przy ekspozycji każdej klatki filmowej. wtedy wystąpiłoby migotanie. porozrywane obrazy. Przy światłach stroboskopowych wykorzystywanych czasami w świetlnych widowiskach estradowych stosuje się serię odrębnych zjawisk migawkowych. tak że kolejny prezentowany obraz zdąży zniknąć. kiedy cały ekran jest oświetlony. to reakcja na ten błysk wystąpi już. co pojawienie się całego obrazu. spostrzegane jest jako równe jasnością stałemu światłu o intensywności niższej o połowę (tzw. Obraz wzrokowy przechowywany jest w ciągu około 150 milisekund. Wielkość ta jest bardzo zbliżona do trwania aktywności elektrycznej. Aby uniknąć zjawiska migotania. zanim pojawi się następny. Wiadomo. Prawdę mówiąc. Następnie wiązka elektronów powraca do punktu wyjścia i ponownie przebiega linie na drugiej połowie. gdyż tam każdy element obrazu jest eksponowany w momencie. Pełny obraz prezentowany jest 30 razy na sekundę. Trwa to około 'Ao sek.CFFf. Na ekranie telewizora obraz tworzy się z oddzielnych punktów. prawo Talbota). zależnie od intensywności. Tak więc błyski światła wywołują w systemie wzrokowym reakcję ciągłą. że właściwości oka związane z czasem są analogiczne do właściwości filtru pasmowego. W kinie projekcja odbywa się z prędkością 24 kadrów na sekundę (czasem 30). że światło. mentu zawsze jest ten sam. Dowolny czynnik wpływający na szybkość integracji i na inercję w systemie wzrokowym zmienia również krytyczną częstotliwość migotania. Znając mechanizm integracji bodźców. chociaż na pełną ekspozycję obrazu potrzeba zaledwie 'Ao sek. Nie odnosi się to do kina. gdyby w naszym systemie wzrokowym nie występowały mechanizmy integrujące. począwszy od lewego górnego rogu. (1970) dla omówienia metody analizy filtru pasmowego. Przy dużej intensywności błysków i niskiej częstotliwości ich pojawiania się system wzrokowy nie nadąża łączyć kolejnych błysków i obserwator spostrzega nierealne. co daje w efekcie minimalną lub żadną reakcję prądu stałego. pozwalające przekonać się naocznie. Krytyczna częstotliwość migotania Jeżeli prawidłowo ustalimy przerwy między błyskami. prezentowana jest najpierw połowa obrazu i wiązka elektronów przebiega linie na jednej połowie. ilość błysków odbieranych przez oko wynosi co najmniej 48 na sekundę. Możemy powtórzyć ten eksperyment. nazywamy krytyczną częstotliwością migotania (Critical jlicker freąuency . ponieważ pojawienie się każdego punktu (przy tak krótkich odcinkach czasu) zajęłoby tyle samo czasu. kiem. gdyby nie zastosowano specjalnej metody. krytyczna częstotliwość migotania jest mniejsza niż dla czopków. która utrzymuje się w ciągu 100 milisekund. wzbudzonej w siatkówce w wyniku krótkotrwałych błysków świetlnych. jak i filmowe migotałyby w trakcie oglądania. . który powoduje zlewanie się światła. jest to w pełni wystarczające do uniknięcia migotania.. System wzrokowy sprowadza intensywność do średniego poziomu w czasie integracji błyskowi odpowiednio do tego obniża się spostrzegana jasność. zarówno obrazy telewizyjne. W ślad za drugim błyskiem można w tym samym czasie eksponować trzeci. Częstotliwość migotania. i przechodził wzdłuż rzędów w dół do prawego dolnego rogu. inaczej obserwowalibyśmy migotanie obrazu. [Patrz Cornsweet. jak wyglądałby świat. możemy uzyskać u obserwatora efekt światła ciągłego.przywiązawszy do jednego końca sznura żarzący się węgielek i trzymając w ręku drugj koniec zaczął nim szybko obracać-w ciemności pojawił się krąg ognisty. Dla pręcików. z tym że zamiast węgielka użyjemy zapalonej latarki elektrycznej. Ostatnio przemysł rozrywkowy ponownie wprowadził migotanie. takie zlewają się i mogą być spostrzegane jako światło ciągle. zanim wygaśnie reakcja na błysk uprzedni.

Układ barw w widmie. ponieważ dla tej barwy nie ma odpowiednika w postaci monochromatycznej wiązki) Zanim jednak przystąpimy do analizy koła barw. Na obwodzie znalazły się nazwy barw i odpowiadające im długości fal świetlnych (na rys.. ale jedną nową-rezultat mieszania. Barwy dopełniające stanowią wskazówkę. MIESZANIE BARW posługując się parami barw dopełniających. w tęczy) białe światło słoneczne rozszczepia się na wiązki promieni o różnych długościach fali i wszystkie barwy od długich do krótkich fal układają się odpowiednio. Najbardziej zbliżonym odpowiednikiem fizycznym jasności jest intensywność światła (z zastrzeżeniem. Pary barw dopełniających można odnaleźć łącząc wzdłuż średnicy koła dowolne dwa przeciwstawne punkty na obwodzie koła. dokonajmy prostej operacji: zachowajmy kolejność barw w takim układzie. Takie mieszanie świateł określamy jako pary barw dopełniających. że teoria taka byłaby zbyt uproszczona.BARWA Podstawą współczesnych teorii widzenia barw są obserwacje Izaaka Newtona. Po zmieszaniu dwu różnej długości fal świetlnych widzimy nie dwie różne barwy. W pryzmacie (albo jego ekwiwalencie w przyrodzie. zmienia się wraz ze zmianą długości fali świetlnej. pewne barwy są „przeciwstawne" lub dopełniające w stosunku do innych. jaki istnieje w widmie światła słonecznego i przedstawmy je w postaci koła. Ze zdziwieniem stwierdzimy. a kończąc na skomplikowanych bryłach. Posłużymy się przykładem widma. to obie barwy zniosą się wzajemnie i człowiek zobaczy szarą plamę. Spostrzegamy widmo optyczne jako wstęgę barw-od czerwonej do fioletowej. nasycenie i jasność. że chociaż fakty są prawdziwe. Idealny model powinien pozwolić na przewidywanie barwy. punkt określony jako biały oznacza nasycenie zerowe. W widmie optycznym wytworzonym przez pryzmat brak niektórych spostrzeganych przez nas barw. 4-i -wkładka kolorowa). które omawialiśmy już wcześniej). pozwalających na przewidywanie wyników łączenia różnych monochromatycznych promieni świetlnych. Taki diagram (wraz z odpowiednim opisem matematycznym) nazywa się przestrzenią barw. Koło barw Rysunek 5-21 przedstawia jeden z możliwych wariantów koła barw. Wymiar ten nie został uwzględniony w naszym kole barw. Zazwyczaj dokonywanie takich przewidywań umożliwia narysowany diagram. musimy precyzyjnie zdefiniować termin barwa. Jasność oznacza dokładnie to samo. Jakość (odcień) odpowiada barwie w potocznym rozumieniu tego słowa. gdzie znajdują się różne neurony reagujące w specyficzny sposób na dźwięki o różnej częstotliwości? Dokładne badanie spostrzegania barw wykazuje. Wszystkie punkty na obwodzie koła odpowiadają barwom wysoko nasyconym. jakie barwy weszły w skład tej mieszaniny. jak należy przedstawiać widzenie barw przez człowieka. lecz próbujemy jedynie opisać związki wzajemne między barwami spostrzeganymi przez człowieka. podobnie jak to jest w systemie słuchowym. na którym przedstawione są różne możliwe barwy i ich mieszaniny. To zjawisko różni się w swej istocie od analogicznego doświadczenia ze słuchem: oddzielne tony tworzące akordy stosunkowo łatwo są identyfikowane przez słuchacza. Idąc od obwodu do środka koła możemy zaobserwować obniżenie się nasycenia. Chyba to wszystko. w tym na przykład: brązowej. Barwy te najwidoczniej nie są monochromatyczne. i jeżeli dobrana zostanie odpowiednia ilość każdego z nich. Nasycenie określa względną ilość światła monochromatycznego. jostatecznie dobrze charakteryzuje spostrzeganie oddzielnych monochromatycznych wiązek świetlnych. na widmo świetlne. Przede wszystkim trzeba znaleźć sposób określenia wzajemnych zależności odpowiadających wszystkim możliwym przypadkom spostrzegania światła i barwy. to teoria jest błędna (rys. że ten prosty schemat doskonale opisuje widzenie barw i to znacznie dokładniej niż można było oczekiwać ze względu na prostotę jego założenia. jeżeli błękitnozielone światło monochromatyczne (o długości fali 490 nm) zmieszane zostanie z żółtoczerwonym światłem monochromatycznym (o długości fali 600 nm). . Miejsce na obwodzie koła wyznacza właśnie jakość. Na podstawie tego prostego faktu zbudowana była pierwsza teoria widzenia barw Widziana barwa zależy od długości fali świetlnej wpadającej do oka. co możemy powiedzieć o widzeniu barw. Zwróćcie uwagę. wytworzony w pryzmacie. przechodzącego przez pryzmat. oba końce widma są do siebie dość podobne (ciemnoniebieski lub fioletowy na końcu fal krótkich i purpurowy na końcu fal długich). Tak jak w wielu innych teoriach okazało się. co określaliśmy już tym terminem w poprzednich częściach tego rozdziału. różowej lub purpurowej. aby otrzymać spostrzeganą barwę. a punkt znajdujący się na przykład w połowie między białym a zielonym oznacza nasycenie w stopniu średnim. 4-1 ten sam schemat przedstawiony został inaczej). Po zmieszaniu dwu monochromatycznych wiązek promieni oko ludzkie nie może dokładnie określić. tak aby barwy dopełniające znalazły się naprzeciw siebie wzdłuż średnicy koła. dotyczące rozszczepienia promienia świetlnego. (Z wyjątkiem odcinka oznaczonego jako „purpurowy". Dowolną barwę charakteryzują trzy różne właściwości psychologiczne: jakość. posługując się przedstawionymi faktami. że jak dotychczas nie zajmujemy się teorią widzenia barw. które należy zmieszać ze światłem białym.po drugie. poczynając od prostego koła. A może istnieje specjalnego rodzaju receptor dla światła o określonej długości fali (tzn. dla każdego monochromatycznego światła). istnieje zbiór zasad mieszania barw. możemy uzyskać pierwszy system pozwalajmy opisać mieszanie barw. Ponadto po zmieszaniu niektórych monochromatycznych fal świetlnych widzimy światło białe. jaką otrzymamy po zmieszaniu dowolnych barw monochromatycznych. Na przykład. Zwróćmy uwagę przede wszysjkjm na dwie rzeczy: po pierwsze. Bywają bardzo różne przestrzenie barw.

Na tym rysunku wszystko. Widzimy zatem. Pomimo że barwę D otrzymuje się w wyniku mieszania dwu monochromatycznych barw.w połączeniu mogą dać dowolną barwę leżącą wewnątrz trójkąta o wierzchołkach A. Dlatego też mieszając barwy C i D możemy RYSUNEK 5-22 . Poszukiwana barwa Z nie znajduje się na żadnej z tych prostych. Z połączenia A i B wybierzmy-punkt D. w wyniku zmieszania A i B. że zmienia się nie to. tylko jej nasycenie. barwa w punktach O i O' będzie jednakowa. \y efekcie uzyskujemy jakąś nową barwę O' (rys. B z C albo A z C) leżą na prostych (linie przerywane) łączących odpowiednie punkty. jest O' o tej samej jakości co 0. Jaka to jest barwa O'? Poszukiwanie odpowiedzi na to pytanie najłatwiej zacząć od rozpatrzenia zmian w spostrzeganiu. tylko że w punkcie O barwa będzie bardziej nasycona. że barwy tej nie można uzyskać. Trzy barwy monochromatyczne-nazwijmy je A. Punkt B odpowiada jednej z O zysto monochromatycznych barw widmowych. Próba uzyskania O w wyniku zmieszania A i B jest z góry skazana na niepowodzenie. że barwy uzyskiwane w rezultacie mieszania dowolnych dwu barw (A z B. że mieszamy dwie barwy nie będące dopełniającymi. Dla opisu barwy yszystkie wymienione gradacje jasności są nieistotne. Im większa będzie intensywność A. Rysunek 5-23 wyraźnie wskazuje. że mieszamy dwie monochromatyczne barwy dopełniające. stanowi ona jednak w kole barw taki sam element. jedno z nich jest białe. kiedy będziemy poruszać się od punktu B leżącego na bwodzie kota w kierunku punktu W leżącego w środku. aby wskazał. Stosunek tych dwu świateł zmienia się w miarę jak posuwamy się od punktu B (tylko niebieskie. Tak więc najbliższym możliwym przybliżeniem do O. Powróćmy teraz do pytania postawionego na początku: jakiej barwie odpowiada punkt 0' na rysunku 5-22? Wyprowadźmy promień ze środka koła W poprzez punkt O' i znajdziemy punkt O na obwodzie (rys. B i C. Dokładnie tak samo jak dla punktu B i dowolnego innego punktu między B i środkiem koła. Nie znaczy to wcale. że zmieszanie B i A da barwę O. Tak więc punkt w środku koła (W) odpowiada światłu białemu.1. jaką barwę otrzymamy po zmieszaniu dwu barw. weźmy dowolny punkt na linii BW (z wyłączeniem punktów B i W) i polećmy obserwatorowi. „jasność" barwy. Dowolne zmieszanie dwu oddzielnych barw da nam barwę trzecią. Aby zrozumieć. brak niebieskiego). jakie wystąpią. Załóżmy. co większość ludzi nazywa „barwą". do punktu W (tylko białe. Aby stwierdzić. Niebieskozielony 480 Mieszanie dwu świateł. Dlatego białe" oznacza tu ogólną klasę spostrzeżeń w skali od czarnego (bardzo mała jasność) oprzez szare (pośredni stopień jasności) do białego (duża jasność). 5-22). której miejsce będzie gdzieś na tej linii. przeanalizujemy mieszanie barw A. że punkt B jest niebieski. ale o mniejszym nasyceniu. ponieważ jedyny możliwy efekt mieszania tych dwu barw będzie leżał na linii prostej AB. w którym intensywność obu świateł jest równa. w wyniku którego barwa całkowicie zanika. jak inne czyste monochromatyczne wiązki światła. B i C . niezależnie od stopnia jasności. B i C. brak białego). dające w efekcie czwartą barwę Z. nazywa się białe. Aby tego dowieść. mieszamy po prostu dwa światła. przez określony punkt. Punkt ten odpowiada określonej barwie. a jego miejsce na tej prostej zależy od względnych intensywności A i B. Przypuśćmy. której z barw widma najbliższa jest prezentowana barwa: wybierze on barwę odpowiadającą punktowi B. Zwróćcie uwagę. Załóżmy. c Poruszając się od punktu B do środka. ale o mniejszym nasyceniu. oznaczone jako punkty B i Bc na rysunku 5-22 przedstawiającym koło. Dokładne położenie tej barwy zależy od ilości (intensywności) każdej z dwu mieszanych barw. w jaki sposób występuje to zjawisko.RYSUNEK 5. tym bliższy A będzie wynik zmieszania. 5-22). co jest spostrzegane jako bezbarwne. Mieszanie trzech świateł. należy odnaleźć na obwodzie koła odpowiadające tym dwu barwom punkty i połączyć je linią prostą. a drugie monochromatyczne niebieskie. na przykład A i B. Punkt znajdujący się w środku koła odpowiada zmieszaniu.

że gdyby wszystkie trzy punkty leżały na jednej połowie obwodu koła. w który wpisane zostało całe koło barw. B i C. większą skalę barw leżących wewnątrz trójkąta można uzyskać wtedy. uzyskujemy duży trójkąt równoramienny. w celu uzyskania barwy Z. B i C. Wtedy to mieszając C i D we właściwych proporcjach uzyskamy barwę Z. barwy podstawowe nie powinny być dopełniające względem siebie. Na nieszczęście jednak podstawowe barwy A. Zauważmy też. aby punkt D znalazł się na linii prostej łączącej C i Z. Jak wskazuje rysunek 5-24. Wiadomo też. że aby uzyskać wszystkie możliwe barwy. uzyskanie pełnego zestawu barw byłoby nieosiągalne: środek koła barw powinien leżeć wewnątrz trójkąta. należy zmieszać A i B w takich proporcjach. B i C leżą poza kołem. aby uzyskać wcześniej założony punkt w trójkącie o wierzchołkach A. Jedyne. że monochromatyczne źródła światła nie mogą dać takich barw. Tak więc. że zawsze można zestawić taką kombinację barw A. Analogiczne rozumowanie prowadzi do tego. Idealny zespół barw podstawowych przedstawiony został na rysunku 5-25. Czy istnieją takie trzy monochromatyczne światła. ponadto powierzchnia trójkąta powinna być jak RYSUNEK 5-25 RYSUNEK 5-26 . oznacza to. które po zmieszaniu mogą dawać wszystkie możliwe spostrzegalne barwy? Nazwijmy te trzy zasadnicze światła barwami podstawowymi. Ścisłe sformułowanie tych wymagań jest następujące: trzy barwy podstawowe powinny być dobrane tak. gdy barwy podstawowe nie leżą zbyt blisko siebie.RYSUNEK 5-23 R Y S UNEK 5-24 D powstaje w wyniku zmieszania A i B Połączenie C i D daje Z największa. co możemy uzyskać dowolną barwę leżącą na prostej łączącej C i D. aby ani jedna z nich nie była dopełniającą w stosunku do dwu pozostałych i aby żadna z trzech barw nie mogła być uzyskana w wyniku zmieszania dwu pozostałych.

Farba pochłonie z niego wszystkie składowe części o długich falach. Niebieska farba pochłania wszystkie jego składniki o długich falach (żółty. czerwony). mieszaniny te nazywamy absorpcyjnymi. jako niebieska. Rozpatrzmy mieszaninę barwników (rys. Ale jeszcze do tej pory nie zastanawialiśmy się nad tym. Farba pochłania wszystkie składowe części o krótkich falach. jakie barwy uzyskamy przez zmieszanie farb. Światło to odbija się również i widzimy żółtą kartkę. Teraz oświetlmy kartkę równocześnie światłem niebieskim i żółtym. Promień niebieskiego światła pada na kartkę papieru: światło niebieskie odbite od kartki wpada do oka i kartka widziana jest. Takie są fakty z mieszania barw. oświetlcie ją białym światłem. Oko widzi mieszaninę tych barw-papier jest żółty (rys. Obie wiązki światła odbijają się od kartki i uzyskana w ten sposób barwa spostrzegana jest jako mieszanina obu wiązek: w tym wypadku szara. To właśnie światło odbija się od pomalowanej powierzchni i powoduje. jak p0 zmieszaniu barw podstawowych można uzyskać dowolne spostrzegane przez nas barwy Kiedy rozpatrujemy koło barw. odbijając jedynie zielone. jakie są rzeczywiste barwy podstawowe systemu wzrokowego. Pomalujcie kartkę papieru na niebiesko. Oko widzi mieszaninę tych trzech barw . a nie jego wyjaśnienie. 5-27). jakie barwy były zmieszane. że wiążą się one z różnicami między połączeniem dwu świateł a połączeniem dwu barwników. Następnie skierujcie na papier białe światło. a nie barwników. to trójkąt równoramienny wpisany w koło (rys. tak że odbijają się tylko fale krótkie: zielona. Mieszanina światła niebieskiego i żółtego da nam światło szare (rys. Skąd się biorą te różnice? Odpowiedź jest taka.kartka jest niebieska (rys. podstawowymi mogą być trzy dowolne barwy wybrane zgodnie z przedstawionymi wyżej zasadami. 5-27). choć niewątpliwie są one sprzeczne z tym. Ważniejsze jest inne pytanie: jakie barwy dostrzeże oko? Rozpatrzmy mieszaninę świateł (rys. musimy pamiętać. Oświetlmy kartkę światłem żółtym. Pokazuje nam. jaką barwę uzyskamy po zmieszaniu. mimo że ich barwy mają tę samą nazwę. Aby określić rezultat zmieszania dwu barwników. że barwa farby zależy od stopnia pochłaniania przez nią całego światła wszystkich długości fal. Mieszaniny świateł nazywamy addytywnymi. niebieska i fioletowa. Ponieważ absorpcja barw jest najistotniejszą właściwością farby. Ale jest to tylko opis zjawiska. nie trzeba wiedzieć. Aby odpowiedzieć na pytanie. MIESZANINY ŚWIATEŁ Niebieskie Niebieskie ' Biała kartka BARWNIKI I ŚWIATŁA Zasady koła barw dotyczą mieszania świateł. 5-21).uzyskać stosując jako źródło światło widzialne. co większość ludzi dowiedziała się o mieszaniu barw na lekcjach rysunków. żółte. Skierujcie na nią białe światło. pomarańczowe i czerwone. że spostrzegamy daną barwę.wszystkie komponenty o falach krótkich (niebieski i fioletowy). 5-26). a farba żółta . 5-27). Pomalujcie białą kartkę na żółto. Pozostaje Biała kartka RYSUNEK 5-27 . z wyjątkiem jednej. Aby określić. pomarańczowy. musimy wiedzieć. jakiej długości fale będą pochłaniane przez tę mieszaninę. Koło barw dobrze przedstawia znaczną część zjawisk związanych ze spostrzeganie^ barw. Pomalujcie kartkę papieru mieszaniną niebieskiej i żółtej farby. Mieszanina świateł czerwonego i zielonego może dać światło żółte. 5-27).

mo obrazu wywołuje zmęczenie receptorów. George Seurat (1859-1891).jaśnić pochodzenie mieszaniny barw. Wystarczy spojrzeć na obraz z bliska. na którą patrzył uprzednio obserwator (barwy dopełniające dla obrazu następczego nie są rozmieszczone dokładnie naprzeciw siebie. kiedy 100 jednostek długości 620 nm zmiesza się ze 100 jednostkami długości 520 nm. tak aby padały ściśle na to samo miejsce. Możecie zrobić to z łatwością sami mając do dyspozycji kolorowe diapozytywy. który odpowiada określonej selektywnej wrażliwości na barwy. Barwy te możemy jednak umieścić w kole barw. Na przykład. co zostało przedstawione na rysunku 5-28. a następnie na mocno zieloną figurę leżącą na mocno czerwonym tle. Taka ha rwa czerwona jest jaśniejsza aniżeli ta. . Co zrobić. Jeżeli będziemy patrzeć przez jakiś czas na nasyconą zieleń. Jeżeli po prostu wymieszamy farby. chociaż w widmie nie ma części monochromatycznej. które powoduje pewną wybiórczą absorpcję części widma świetlnego). Jeżeli przedtem nałożymy na papier czerwoną farbę w formie gęsto położonych kropek (z daleka papier wyglądać będzie jak czerwony). Trzem podstawowym barwom odpowiadają trzy typy receptorów (A. z koła barw wynika fakt. a natępnie uzyskana mieszaninę przeniesiemy na papier. Dzieje się tak dlatego. z bliska czerwone i zielone kropki widziane będą jako oddzielne. jakie barwy wystąpią w obrazach następczych: barwa obrazu następczego leży nieomal naprzeciw barwy. Obrazy następcze Wpatrujcie się uparcie w barwny wzór przedstawiony na rysunku 1-49 (wkładka kolorowa II) tak długo aż obraz zacznie lekko „falować". ale również określa prawidłowe miejsce barw pozawidmowych. Podczas mieszania farb nalcA zachować daleko idącą ostrożność. Jednak z daleka oddzielnych kropek już nie można odróżnić. to żółta barwa daje obraz następczy o barwie niebieskiej. Jednak pewne odcienie zieleni dają purpurowe obrazy następcze. Na długo przed erą telewizji kolorowej malarz impresjonista. odpowiadającej barwie purpurowej. z tym że jeden powinien być negatywem. to odbierzemy ją jako czerwień supernasyconą. Zastanówmy się teraz. oko odbierze mieszaninę czerwonego i zielonego światła i papier będzie wyglądał tak jakby był pomalowany żółtą farbą. przy danej długości fali przedstawionej na osi poziomej. Załóżmy. . Ogólna charakterystyka pochłaniania światła przez różnorodne pigmenty jest zbliżona do tego. że będziemy znali ich komponenty. prawdopodobnie z czerwonvni odcieniem. które nie zostało jeszcze w pełni wyjaśnione. Przedstawić je można przez określenie długości ich fal. B i C) warunkujących normalne widzenie wszystkich barw. Przypatrzmy się ponownie kołu barw-purpura zajmuje w nim miejsce między fioletem (długość fali 400 nm) i czerwienią (długość fali 700 nm). Na podstawie wrażliwości tych podstawowych receptorów można wyjaśnić niemal wszystkie zjawiska widzenia barw.męczeniu. eksperymentował z addytywnymi mieszaninami barw. Różnorodne pigmenty w różnym stopniu pochłaniają światło. Barwa tego obrazu prawie dokładnie odpowiada barwie dopełniającej pierwotnie obserwowanego obrazu. co pozwala systemowi konkurencyjnemu 'vz"iąć górę. I właśnie te promienie odbijają sie ni papieru. którą wytwarzają zwykle promienie monochromatyczne. W ten sposób koło barw pozwala nie tylko WRAŻLIWOŚĆ CZOPKÓW NA BARWY W trakcie bezpośredniego mierzenia wrażliwości czopkówna barwę wykryto trzy rodzaje czopków. pod warunkiem. przypuszcza się. Następnie przenieście wzrokna białą powierzchnię. Na tych właśnie zasadach opiera się telewizja kolorowa. drugi od 525 do 535 nm. Jaki to ma związek z wrażliwością czopków przedstawionych na rysunku 5-28? Niech pionowa oś na wykresie przedstawia ilościową charakterystykę pobudzenia każdego z trzech receptorów barw przez światło o intensywności równej 100. że mieszając barwniki uzyskujemy efekt ich interferencji. Purpura oraz powiązane z nią barwy nie są barwami widmowymi. maksymalna selektywność ostatniego mieści się w granicach 555-570 nm. drugi zaś pozytywem (taśma kolorowa). jego obrazy składają się z barwnych plam. zobaczycie obraz następczy barwnego wzoru. Jeden z nich pochłania przede wszystkim światło o długości fali od 445 do 450 nm. Efekt ten można wzmocnić przez dodanie indukowanej barwy. a następnie na ten sam papier nałożymy kropki zielonej barwy lak aby wypełniły one wszystkie luki między czerwonymi kropkami i żeby nigdzie nie nakładały się jedna na drugą. możemy uzyskać barwy „nienaturalne". Efekt wystąpi bardziej wyraziście przy szybkiej wymianie diapozytywów. aby barwniki mieszały się lakjak światło?'Zasady mieszania barw ustalone w wynj^ eksperymentów ze światłem stosują się również do mieszania farb. Mieszaninę farby niebieskiej i żółtej widzimy jako barwę zieloną (rys. a następnie przeniesiemy wzrok na nasyconą cZCrwień. że mieszanina zieleni (520 nm) i czerwieni (620 nm) nie powinna różnić się od barwy żółtej (o długości fali 564 nm).wyłącznie środkowa część widma: promienie zielone. działają wybiórczo w odniesieniu do fal określonej długości. Jeżeli barwa niebieska daje obraz następczy o barwie żółtej. które to barwy po zmieszaniu dają intensywną purpurę. Przedłużające się oddziaływanie ogląda. Nie mogą one już mieszać się z czerwienią i zmniejszać jej nasycenia. a to prowadzi do stymulacji neutralnej. które to oglądane z pewnej odległości dają zamierzony przez artystę efekt barwny. Tak więc koło barw wskazuje nam również. to uzyskamy ciemną barwę. Obrazy następcze są odwracalne. że chcemy uzyskać barwę żółtą przez zmieszanie barwników czerwonego i zielonego. co w wyniku tego otrzymamy. Receptory zieleni uległy /. Wyjaśnienie obrazów następczych jest łatwe. że składa się on z oddzielnych kolorowych punktów. aby zobaczyć. . Popatrzcie na mocno czerwoną figurę leżącą na mocno zielonym tle. występuje tu pewne przesunięcie. Wykorzystując to zjawisko indukowania barwy. 5-27). Rzutujmy je następnie na ekran naprzemiennie. że ten niewielki błąd w przewidywaniu barwy wynika z nieznacznego zabarwienia wnętrza oka. każdy typ czopków zawiera specjalny pigment.

to znaczy przybiera barwę dopełniającą do barwy tła. pozwalającym obliczyć dla dowolnego połączenia świateł odpowiednie wielkości pobudzenia w każdym z trzech receptorów i zarazem wyznaczyć. to przybierze ona dla obserwatora odcień zielony. że w toku pracy aparatu widzenia barw uczestniczą procesy przeciwstawne. . czyli 50% ogólnego pobudzenia. 10 7 17 ni: Suma wskazuje pobudzenie każdego z trzech receptorów przy oddziaływaniu 200 jednostek świetlnych: 100 z czerwienią i 100 z zielenią. Aby krzywe te można było wykorzystać. Powróćmy teraz do krzywych przedstawionych na rysunku 5-28. W danym wypadku łatwo możemy ją odnaleźć. a posługiwać się nim jest znacznie łatwiej. nm.. Ponieważ koło barw pozwala nam uzyskać ten sam rezultat. czerwona z zieloną i biała z czarną. Tak więc mieszanina czerwieni i zieleni jest odbierana jako żółta. Mamy w sumie 34. Zasadnicza różnica poglądów dotyczy problemu. Zjawisko to w połączeniu z informacją o barwach dopełniających i ślepocie na barwy stwarza podstawy do przypuszczeń.1%. Sprawa ta już od dawna jest powodem poważnych sporów.. Musimy jeszcze zastanowić się nad tym. . jakie inne kombinacje świateł monochromatycznych wywołają takie samo pobudzenie receptorów. przy której receptory A. mieści się w przedziale 560 i 565. Źródło: Wald(l964). barwy mieszają się parami dopełniającymi: niebieska z żółtą. który ją otacza. receptor B-tyle samo. B i C są pobudzane w przedstawionych powyżej proporcjach. że dysponujemy prostym. Z przeprowadzonych obliczeń jasno wynika. któremu odpowiada równomierne pobudzenie A i B przy nieznacznym pobudzeniu C. Koło barw daje nam tę samą odpowiedź: mieszanina przybierze barwę żółtą.-wony (620 nm) . Jeszcze w 1878 r.2 •. Na spostrzeganie danej barwy duży wpływ wywiera kontekst barwny.2. jak sygnały z receptorów podstawowych łączą się w systemie wzrokowym. musimy przeskalować występujące tu wartości.. Teoria widzenia barwnego oparta na procesach przeciwstawnych Jeżeli szarą plamę umieścimy w centrum czerwonego pola.2 °.cl0pień pobudzenia receptorów barw A l \ B 2 15 l 7 C 0.0 0. Praktycznie jedyne miejsce. Ewold Hering przedstawił teorię widzenia barw opartą na procesach przeciwstawnych. Poszukajmy tej długości fali. dajemy mu pierwszeństwo. Zgodnie z tą teorią. chociaż uciążliwym sposobem. czy ośrodki mózgowe wykorzystują bezpośrednio informację płynącą z receptorów podstawowych czy też występują jakieś pośrednie etapy jej przetwarzania. Ocena jasności RYSUNEK 5-28.!iony (520 nm) .2 jednostek pobudzenia nerwowego. a receptor C. w tym receptor A otrzymuje 17/34.

chociaż jest ich (przynajmniej u przebadanych małp) znacznie mniej niż pa r czerwony-zielony. Abramova i Jacobsa (1966). c) Średnie reakcje różnorodnych klas przeciwstawnych neuronów w mózgu małpy. Bez względu na to. Należy przypuszczać.RYSUNEK 5-29. b. Wykryte zostały również pary niebieski-żółty. a obniża sięjako reakcja na światło czerwone (rys. 5-30 a. Jest to dokładnie taki sam efekt. B i C. że badania fizjologiczne pozwolą w najbliższych latach na ustalenie rzeczywistych połączeń. Trzy krzywe na każdym z ykresów przedstawiają trzy różne poziomy intensywności (energii) mierzone w dowolnych jednostkach. czarny-biały i niebieski-żółty. badania fizjologiczne włókien w ciałach kolankowatych bocznych u małp pozwoliły wykryć receptory. W systemie procesów przeciwstawnych trzy podstawowe receptory barwy. sam fakt występowania rozlicznych połączeń między receptorami został stwierdzony zarówno w eksperymentach psychofizycznych. rozpatrywano jednak szereg możliwych wariantów. Istnieją również inne możliwe połączenia. . jak i fizjologicznych. odbywa się na podstawie reakcji mechanizmu „czarny-biały". Inne receptory reagują odwrotnie. jeden z takich schematów połączeń trzech receptorów. ale maleje pod wpływem zielonego światła. Sieć fizjologiczna na podstawie De Yalois i Jacobsa (1968). że system niebieski-żółty jest mniej wrażliwy aniżeli czerwony-zielony. kiedy w efekcie otrzymujemy pary czerwony-zielony. a barwy powstają w wyniku kombinacji mechanizmów „niebieski-żółty" i „czerwony-zielony". Dokładnie hie wiadomo. . RYSUNEK 5-3Oa I Reakcje zarejestrowane przez jedną mikroelektrodę wprowadzoną do ciała kolankowatego bocznego małpy okazują nam procesy przeciwstawne komórki. (+): reakcje na fale długie (czerwone) (-): reakcje na fale rótkie. że szczegóły ciągle pozostają niewyjaśnione. jaki można przewidzieć opierając się na teorii procesów przeciwstawnych. Z iepublikowanych danych De Yalois. oznaczone na rysunku 5-29 literami A. Na przykład. Na przykład. łączą się ze sobą w różny sposób. jest pokazany na rysunku 5-29. aktywność ich wzrasta jako reakcja na światło zielone. których aktywność rośnie w trakcie drażnienia światłem czerwonym. c). jakie są te połączenia. Jest to zgodne z faktem.

RYSU N E K 5-3Oc .

a w następstwie wzrasta wrażliwość na barwę żółtą. lecz raczej były to dość duże obszary widma. Tak. dlaczego zaczyna występować migotanie barw. Przenieście teraz wzrok na białą powierzchnię. Zauważcie. nie były monochromak t/ne. ponieważ indukowana barwa wywołana oddziaływaniem przestrzennym jest spostrzegana jako bardziej intensywna. co daje oscylacje między dwiema różnymi barwami po obu stronach krawędzi obrazu.itrastu przestrzennego. W wyniku mamy do czynienia z kontrastem barwy. W rzeczywistości patrzenie na pary barw dopełniających może wywołać przykre uczucie. że jeden neuron podstawow. że migotanie występuje silniej przy krawędziach obrazów. zmieniając jego położenie na siatkówce. jeżeli długo patrzymy na obraz. Edwinowi Land z Polaroid Corporation udało się zademonstrować możliwość uzyskania prawie pełnego zestawu spostrzeganych barw w wyniku posługiwania się mieszaniną dwu barw. Rł7 . Jeżeli będziemy patrzeć na niebieską plamę pobudzającą daną część siatkówki to stwierdzimy.. Przyjrzyjcie się zielonym sercom na rysunku 1 -49 (wkładka kolorowa). W wypadku dwu prostych Wiązek promieni monochromatycznych. to nie udałoby się otrzymać pełnego zestawu barw. jakich •Moglibyśmy oczekiwać stosując zasady koła barw. Przy tej okazji zrozumieliście również. Ponieważ receptory te połączone są w pary i tworzą systemy przeciwstawne. Gdyby zastosować metodę Landa wykorzystując obie monochromatyczne \ [(.i wrażliwość na zieleń. barwy Landa będą identyczne z tymi.. tzn. Podczas nieruchomego obserwowania męczą się szybciej receptory odbierające tę część obrazu. dopóki nie wystąpi migotanie obrazu. Obie barwy. a przy patrzeniu na czerwień wzrasi. Jednakże rezultaty uzyskane przez niego stanowiły najwy- . 5-31 -wkładka kolorowa). To samo zjawisko jest odpowiedzialne za wzrost kontrastu oraz stałość jasności. Jest to spowodowane hamowaniem obocznym. Barwy uzyskane przez Miida pojawiają się tylko przy szerokiej gamie barw różnych przedmiotów. silniej nasycona. jakimi posłużył się Land. Inacz^: mówiąc. hamowanie jednego receptora jest równoznaczne z zwiększeniem wrażliwości receptora przeciwstawnego. gdzie barwa się nie zmienia. receptory odpowiadające krawędziom nie są tak zmęczone i bardziej podlegają wpływom kontrastu. Indukowanie barw zawiera w sobie wiele możliwości. a w takich trunkach maksymalizują się efekty indukowanych barw. jak i czarno-białych widzenie jednych z nich ma wpływ na spostrzeganie innych. że obniża się przy tym wrażliwość na barwę niebieską w sąsiednich częściach. a drugi uueofalowy. B i C. ale skąd znalazł się tam również kolor zielony? To właśnie efekt indukcji. Aby wyjaśnić te stwierdzenia. teraz widzicie obraz następczy z różowymi sercami. Nieuniknione drobne ruchy oczu wywołują drganie tej części obrazu. Tak więc nierównomierna adaptacja receptorów powoduje migotanie spostrzeganego obrazu.njcj efekt ukrytego działania systemu barw przeciwstawnych i były wynikiem . Takim zjawiskom kontrastu nadano nazwę kontrastu przestrzennego albo kontrastu indukowanego: każda barwa indukuje barwę dopełniającą » sąsiadujących z nią częściach pola. Przy patrzeniu na bk-| zwiększa się wrażliwość na sąsiadującą czerwień. Tak np. Eksperymenty Landa przez jakiś czas bulwersowały zwolenników teorii trzech komponentów widzenia barwnego. dopóki nie pojawi się obraz następczy. hamuje wszystkie otaczające go neurony tego samego rodzaju. B i C hamuje otaczające receptory A.Kontrast indukowany Podczas spostrzegania przedmiotów zarówno barwnych. musimy przyjąć założenie. jeden krótkofalowy. aniżeli przywykliśmy ją spostrzegać normalnie (patrz rys. będąc pobudzony."świetlne. każdy z trzech podstawowych receptorów barw A. Najsilniejszy efekt kontrastu uzyskujemy w wypadku barw dopełniających. Skoncentrujcie wzrok na czarnym punkcie.

. . małżowina uszna.6. Drgania błony h-benkowej jako reakcja na zmiany ciśnienia powietrza .jnak zewnętrzne części ucha. Najpierw fala jźwięku dochodząca do ucha przechodzi przez przewód słuchowy i powoduje drgania ^(otiy znajdującej się na końcu tego przewodu . błony bębenkowej. System słuchowy FIZYKA DŹWIĘKU Częstotliwość dźwięku Intensywność dźwięku DECYBELE BUDOWA I FUNKCJONOWANIE UCHA Ucho wewnętrzne Ruchy błony podstawowej Komórki wioskowe (włosowate) REAKCJE ELEKTRYCZNE NA DŹWIĘK Krzywe strojenia (tonów) Charakterystyka czasowa reakcji neuronów Kodowanie intensywności informacji Przetwarzanie informacji słuchowej Detektory zmian częstotliwości •cjio ludzkie jest nadzwyczaj skomplikowane. I . przewód słuchowy. okienka owalnego poprzez trzy małe kosteczki ucha środkowego. które w końcowym rezultacie prowadzą do odebrania dźwięku. w istocie jest po prostu tubą. . łączącą świat zewnętrzny z małą wewnętrzną ' icr)ibraną .liajfj najmniejsze znaczenie dla jego prawidłowego funkcjonowania.to zaledwie początek długiego [. proces przechodzenia dźwięku przez ucho aż do wywołania sygnałów nerwowych obejmuje wiele złożonych etapów. Drgania te są przenoszone dalej do następnej błony.tzw. Okienko owalne stanowi wejście do spiralnej struktury RYSUNEK 6- ..„icucha zdarzeń. Drgania powietrza wywołują drgania błony bębenkowej.błoną bębenkową. błona bębenkowa.. Przyjrzyjcie się rysunkom 6-1 i 6-2. Na pierwszy rzut oka może się wydawać. tzw.

kostnej ucha wewnętrznego zwanej ślimakiem. które opiszemy dalej). często wygodniej jest opisać falę w zupełnie inny sposób. przedstawione na rysunkach 6-4 i 6-5. Częstotliwość jednego herca (Hz)' odpowiada jednemu drganiu na sekundę. Spójrzcie na krzywe ilustrujące zmiany ciśnienia dźwiękowego. z którymi są one powiązane.. jeśli rozłożymy je na składniki. wytwarzają impulsy nerwowe niosące informację akustyczną do mózgu. że dowolna skomplikowana fala (z pewnymi ograniczeniami) może być przedstawiona jako suma fal sinusoidalnych o Jednostka częstotliwości pochodzi od nazwiska niemieckiego fizyka. Drgania okienka owalnego wprowadzają w ruch płyn znajdujący się w ślimaku. jak silne ciśnienie wytwarza (jej amplituda) i adzic się zaczyna (faza). Częstotliwość określa się też często w kilohercach (kHz).. Te złożone fale są trudne do mierzenia. że ' -t roZprzestrzeniając się w powietrzu słabnie. tzn. mierzone w pewnej odległości od źródła dźwięku. Łatwiej będzie. który to ruch zostaje przekazany błonie leżącej wewnątrz wzdłuż spirali. Ciśnienie dźwiękowe. nie daje pełnego Chociaż opis zmian ciśnienia dźwiękowego w czasie daje możliwość pełnego opisania dźwięku. Częstotliwość dźwięku Zmiany ciśnienia powietrza w fali dźwiękowej można przedstawić graficznie w postaci sinusoidy (rys. jm większa amplituda sinusoidy. Na przykład. Po części dzieje się tak dlatego.RYSUNIK. 6-3). że komórki. który udowodnił. spowodowanego przez napotykane na jej drodze . Aby opisać falę (o kształcie sinusoidy) należy określić trzy parametry: jak szybko się zmienia (częstotliwość fali).000 Hz. Częstotliwość jest równa liczbie pełnych cykli na sekundę ' = Czas (sek) A = Amplituda / = Częstotliwość cykli na sekundę (Hz) RYSUNEK 6-3 FIZYKA DŹWIĘKU Dźwięk to zmiany ciśnienia powietrza. tym silniejszy dźwięk. Jeżeli jakiś przedmiot „wydaje dźwięk". co powoduje. to powoduje on rozprzestrzenianie się fal dźwiękowych w otaczającym go środowisku. Ogólnie mówiąc (z pewnymi wyjątkami. fala sinusoidalna o częstotliwości 261. ale po części wskutek różnego rodzaju ! bijania i załamywania się fali. tzw. 1 kHz równa się 1.•edmioty. na szereg prostych fal sinusoidalnych. im większa częstotliwość.- :<nzu ciśnienia dźwięku generowanego przez źródło. Drgania te odbierane są przez cale rzędy włosków leżących na błonie podstawowej. Heinricha R. jak każde z wymienionych tu ogniw drogi dźwięku przyczynia się do powstania przekazu nerwowego wysyłanego przez nerw słuchowy do mózgu i jak ten przekaz jest dekodowany na psychiczne doznania dźwięku. 1 . tym wyższy dźwięk.-. muzyki i mowy. Każdy z tych etapów ma swoje ważne miejsce w tym złożonym procesie. Hertza (1857^-1894).63 drgań na sekundę odpowiada pod względem wysokości nucie środkowego C w skali muzycznej. Zadanie nasze będzie polegało na wykryciu. Rozumowanie to jest oparte na twierdzeniu matematyka Fouriera (1768-1839). błonie podstawowej.

który ogłosił prawo Ohma w dziedzinie elektryczności. do dźwięku wywołującego . ledwie odbieranego przez ucho ludzkie. co dźwięk sobą przedstawia w postaci odrębnych składowych znana jest jako prawo Ohma (Jest to ten sam Ohm. W istocie ucho przeprowadza. to w efekcie zmieszania uzyskujemy światło widziane jako żółte (długość fali 589 nm). z grubsza biorąc. Przedstawienie złożonych fal w postaci ich sinusoidalnych składowych jest najbliższe temu. ten sam Ohm. rozpiętość intensywności dźwięku jest ogromna-od najsłabszego dźwięku. W odróżnieniu od systemu słuchowego. to połączenie takie odbierane jest jako akord. co rzeczywiście zachodzi w uchu. system wzrokowy nie odbiera oddzielnie różnych częstotliwości. Kiedy czerwone światło (długość fali 671 nm) miesza się ze światłem zielonym (długość fali 536 nm). Fale wzrokowe łączą się w oku i nie ma śladu ich odrębnych składników.RYSUNEK 6-6 Pojedyncze sinusoidy Suma sześciu sinusoid przedstawionych powyżej Suma nieskończonej liczby sinusoid wraz z sześcioma przedstawionymi powyżej określonej częstotliwości i intensywności. coś w rodzaju analizy Fouriera. co słyszymy. stąd odpowiedniość między tym. Intensywność dźwięku Podobnie jak intensywność światła. Takie rozłożenie fali na jej składowe częstotliwości nazywa się analizą Fouriera (rys. lecz prawo inne. które oddziałują na niego. a tym. Georg Ohm (1787-1854).) W odniesieniu do światła sprawa wygląda zupełnie inaczej. 6-6). Fakt ten po raz pierwszy zarejestrował niemiecki fizyk. Jeżeli brzmią jednocześnie dwa dźwięki harmoniczne z częstotliwością 440-Hz (nuta A powyżej środkowego C) i 698-Hz (F). a nie jako jeden złożony dźwięk.

79 1.3 1. Ten standard odnosi się do dźwięku o bardzo niskiej intensywności.Tabela 6-1 Dźwięk Intensywność (dB) 200 Start rakiety kosmicznej z ludźmi na pokładzie (z odległości 45 m) Próg bólu Głośny grzmot.0 4. jaką może wykryć ucho ludzkie. Tej ogromnej rozpiętości intensywności natężenia nie da się przedstawić bezpośrednio. różnica 60 . z którym dokonujemy porównań. zwana ślimakiem (rys. Jest to w przybliżeniu najniższa intensywność dźwięku o częstotliwości 1000 Hz. wypełniony wewnątrz słonym roztworem. że dany dźwięk jest 65 dB intensywniejszy od międzynarodowego standardowego poziomu odniesienia.5 2. zespół rockowy Krzyk Rozmowa 180 160 140 120 100 80 60 Cichy szept Próg słyszalności przy 1000 Hz Dźwięk Najniższa nuta na fortepianie Najniższa nuta śpiewaka (bas) Najniższa nuta na klarnecie Środkowe C na fortepianie Standardowa wysokość strojenia (A powyżej środkowego C) Najwyższa nuta śpiewaczki (sopran) Najwyższa nuta na fortepianie Tony harmoniczne instrumentów muzycznych Granica słyszalności ludzi starszych Granica słyszalności 40 20 0 Częstotliwość (Hz) 27. Jeden z nich nazywany okienkiem owalnym okryty jest błoną.0 1 000. że jakiś dźwięk ma intensywność 65 dB jest całkowicie pozbawiona sensu.6 440 1000 4180 10 000 12 000 16 000-20 000 lytnożąc (lub dzieląc) stosunek intensywności sygnałów przez 10 dodaje się (lub odejmuje) 10 dB.63 0.6 10.10 0. . która łączy się z ostatnią z kosteczek słuchowych.001 0. jeśli spotkacie takie określenie.5 100 104.40 0.8 261.20 ' 0.2 2.0002 dyny/cm2. Na przykład. Jeżeli dwa dźwięki różnią się o IOw dB. BUDOWA I FUNKCJONOWANIE UCHA Ucho wewnętrzne Dla psychologa jedną z najważniejszych części ucha jest niewielka spiralowata struktura kostna mieszcząca się w uchu wewnętrznym.9 6. Ślimak człowieka ma 0.0 1. Ślimak to przewód zakręcony 2.0 31. ponieważ decybele odnoszą się do stosunku dwu intensywności.010 0. DECYBELE 1. Decybele Liczba dB = 10 log (I/Iu) ///» 0.5 cm długości i 1 centymetr szerokości.32 0. Na ogół.13 0.0 7.0 100. to stosunek ich intensywności wynosi 10 .0 dB -40 -30 -20 -15 -10 —9 -8 -7 -6 -5 -4 „ ^ _2 -1 0 40 30 20 15 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 ból fizyczny. Na przykład przy 2000 Hz największa intensywność dźwięku.032 0. oznacza to.0001 0. W obudowie kostnej ślimaka znajdują się dwa otwory. chyba że znany jest poziom.jaką człowiek może jeszcze wytrzymać.25 0. jest tysiąc miliardów razy silniejsza od najsłabszego odbieranego dźwięku.0 3.00 dB I/Io 10 000. Stosuje się więc skondensowany zakres intensywności dźwięku poprzez wykorzystanie decybeli (dB) (tabela 6-1). Podwajając (lub zmniejszając o połowę) stosunek intensywności sygnałów dodaje się (lub odejmuje) 3 dB.50 0.dB w intensywności dwóch dźwięków oznacza. 6-7 i 6-8).3 5.5 raza (u człowieka).16 0. za jaki przyjęto 0. stwierdzenie.6 1. że jeden z nich jest 106 (1 milion) razy silniejszy niż drugi.

.: . " < o w \ v M ••• • • '.IH.-. Dokonuje się to dzięki istnieniu w ścianie kostnej drugiego małego otworu. Wewnątrz ślimaka znajduje się nadzwyczaj skomplikowany mechanizm. przekazywany do nerwu słuchowego.' -"id przedsionkowi' . Błona podstawowa" RYSUNEK 6-8 prawie do jego końca (wierzchołka). . Łatwiej możemy przeanalizować ten mechanizm rozwijając ślimak (co można wykonać jedynie teoretycznie. aby zobaczyć. Błona ta ciągnie się od początku ślimaka (podstawy). . Rozłożona błona podstawowa ma około 3.\. • •• k a l i d Mllllilkil \ \ Błona .. Dwie błony biegnące wzdłuż całego ślimaka dzielą go na trzy wąskie kanały. •::M. (Fala ciśnienia rozprzestrzenia się wzdłuż ślimaka w czasie 1 /20 milionowej części sekundy. gdyż praktycznie jest to nieosiągalne). Między błoną i ściankami ślimaka pozostaje niewielka przestrzeń. _ . f\ Btona podstawowa RYSUNEK 6-7 Drgania z błony bębenkowej poprzez kosteczki ucha środkowego przechodzą przez tę błonę do ślimaka. Nas interesuje tu przede wszystkim błona podstawowa (rys. . . .\ i . co kryje on w swym wnętrzu (rys. 6-7 i 6-8). gdzie kosteczki ucha środkowego wywołują drgania okienka owalnego. Ponieważ ślimak jest wypełniony nieściśliwym płynem. Ruchy błony podstawowej Ciśnienie oddziałujące z zewnątrz na okienko owalne powoduje ciśnienie w ciec/y znajdującej się nad błoną podstawową i rozprzestrzenia się natychmiast wzdłuż całej błony.) Dzięki temu rodzaj aktywności wywołanej w błonie podstawowej nie zależy od RYSUNEK 6-9 .. : i . również pokrytego cieniutką błoną. 6-9). mieści się on w dolnej części ślimaka i nosi nazwę okienka okrągłego (rys. niezbędny jest jakiś mechanizm umożliwiający przekazanie ciśnienia wytwarzanego w okolicy okienka owalnego. wypełnione cieczą.•-•:.^ . •.'.'. v . który przetwarza sygnały napływające z zewnątrz w postaci zmian ciśnienia w sygnał elektryczny. a szerokość jej wzrasta w kierunku od okienka owalnego do wierzchołka.N .5 centymetra długości. i . Powiększanie się szerokości błony podstawowej odgrywa bardzo ważną rolę w jej funkcjonowaniu. 6-10).

w miarę jak przechodzi ona dalej od okienka owalnego. Ta wędrująca fala jest rezultatem elastycznych właściwości błony. kiedy okienko owalne zaczyna drgać. które tworzą dwie warstwy rozdzielone łukowatym sklepieniem. Komórki włoskowe (włosowate) RYSUNEK 6-10 tego. zwanej narządem Cuniego. powodują stopniowy wzrost amplitudy wybrzuszenia. Fala przechodzi z jednego końca błony podstawowej do drugiego w ciągu kilku milisekund. Komórek włoskowych wewnętrznych jest.<\ MyNEK. jaką pokonuje.w części wierzchołkowej jest ona 100 razy sztywniejsza niż przy Btona podstawowa jest w istocie kawałkiem skóry i tak jak na skórze znajdują się na niej komórki wioskowe. Od częstotliwości j/więku zależy. po czym fala v-\bko wygasa w miarę jej dalszego przesuwania się do końca błony. Ogólna liczba zewnętrznych komórek wynosi około 25 000. Komórki włoskowe znajdujące się po drugiej stronie łuku zwane są komórkami włoskowymi wewnętrznymi.'ki^nku owalnym. co powiedzieliśmy poprzednio. mają nazwę komórek włoskowych zewnętrznych i ułożone są w 3-5 rzędów. że błona rozszerza się w kierunku od okienka owalnego do wierzchołka ślimaka. wywołanego przez falę j/u iękową. Przypomnijmy. A ponieważ błona podstawowa jest przymocowana. cM i 6-12). Jeżeli bodziec działałby nie na okienko owalne. To przekodowanie częstotliwości sygnału dźwiękowego na drgania w określonym miejscu błony podstawowej potwierdza to. lecz na wierzchołek ślimaka. to zobaczymy zjawisko wędrującej fali. Twardość jej również zmienia się . Źródło: Rassmussen i Wind/e (1960). i szybkość jej rozprzestrzeniania zależne są od częstotliwości fali dźwiękowej. Jeżeli zaczniemy obserwować błonę w momencie. to oddziałuje silniej na komórki włoskowe zewnętrzne . . która znajduje się w pobliżu okienka owalnego. każdy ruch błony podstawowej powoduje deformację ich włosków. bliżej zewnętrznej strony ślimaka. Przy dźwiękach o niskiej częstotliwości wybrzuszenie przesuwa się do -amego wierzchołka i osiąga maksymalną amplitudę dopiero na końcu błony (rys. w jakim punkcie błony fala osiągnie największe rozmiary. Ponieważ komórki włoskowe są ściśnięte między dwiema błonami narządu Corticgo. Przy dźwiękach o a\>okiej częstotliwości maksymalne wybrzuszenie występuje w tej części błony podstawowej. Odległość. 6-13). cały układ reagowałby równie sprawnie. Czynniki te w połączeniu z kształtem geometrycznym. jaki ma -iiinak. że dźwięki o różnych częstotliwościach przetwarzane v| w aktywność zlokalizowaną w różnych punktach błony podstawowej. Początkowo wybrzusza się ona przy okienku owalnym. że „ucho dokonuje analizy Kurnera napływającego sygnału". a następnie wybrzuszenie to stopniowo przemieszcza się wzdłuż błony aż do wierzchołka ślimaka. w pozostałej części błony jkiywność jest słaba. w jakim miejscu ślimaka nastąpiło pobudzenie. 6-11. Człowiek ma około 25 000 takich komórek włoskowych. zazwyczaj rozmieszczone są w jednym rzędzie. Komórki znajdujące się po jednej stronie łuku. a z każej z nich wystaje około stu włosków. który jest umiejscowiony wzdłuż górnej części błony (rys. l-tota tych drgań polega na tym. Komórki te stanowią część złożonej struktury. Sama błona podstawowa nie reaguje natychmiast na działające na nią ciśnienie.zaledwie około 3500.

Lindeman. Mikrofotografia narządu Cortiego sporządzona za. Źródło: Bredberg. . Ades. RYSUNEK 6-13. West i Engstrom (1970).Ślimak człowieka (w przekroju) Powiększona część ślimaka. na której widać położenie narządu Cortiego oraz wyjście nerwu słuchowego RYSUNEK 6-12.pomocą elektronowego mikroskopu icmningowegox370.

powiedzmy 10 000 Hz. które są przenoszone przez nerw słuchowy. Po prawej stronie przedstawiono amplitudę drgań błony jako funkcję częstotliwości. W miarę dalszego obniżania częstotliwości. Neuron ten jest najbardziej wrażliwy na ton o częstotliwości 400 Hz. Badając neuron należy przede wszystkim ustalić. kiedy osiągnie on wyjściowy poziom aktywności spontanicznej. Reakcje mechaniczne przekształcają częstotliwość i natężenie dźwięku w drgania błony podstawowej. i następnie powoli będziemy obniżać częstotliwość. 9V SliNEK6-15 REAKCJE ELEKTRYCZNE NA DŹWIĘK Doskonale zorganizowane reakcje mechaniczne ucha nie miałyby żadnego znaczenia gdyby nie było sposobu na przetworzenie tej aktywności na sygnały odbierane prze? układ nerwowy. częstotliwość krytyczną). aktywność neuronu ponownie słabnie aż do momentu. że neuron zupełnie nie reaguje na ton. na jakiego rodzaju sygnały on reaguje. Ta aktywność własna czy też spontaniczna. Krzywe strojenia {tonów) Dzięki precyzyjnym metodom chirurgicznym można wprowadzić bardzo małą elektroó. Przy częstotliwościach niższych spadek aktywności jest znacznie wolniejszy. mimo braku jakiegokolwiek sygnału zewnętrznego. jest charakterystyczna dla większości neuronów sensorycznych. Na rysunku 6-15 przedstawiona została amplituda drgań przy częstotliwości od 25 do 1600 Hz. Załóżmy.niż na wewnętrzne. Przeanalizujmy reakcję komórki nerwowej. jeżeli badany neuron reaguje bezpośrednio na poziom aktywności w określonej części błony podstawowej. że włókno takie jest stale aktywne. Ważna również jest charakterystyka czasowa aktywności pojedynczych neuronów. Charakterystyka czasowa reakcji neuronów Do tej pory interesowała nas jedynie liczba impulsów nerwowych wytwarzanych przez dany sygnał. gdzie będzie ona rejestrowała wszystkie impuls1. Informacja ta zostaje z kolei przeanalizowana przez komórki nerwowe. której częstotliwość krytyczna RYSUNEK 6-1 . że neuron rejestruje reakcje komórek włoskowych w części leżącej w odległości około 24 milimetrów od okienka owalnego. bezpośrednio do nerwu słuchowego. Początkowo będzie nam się wydawało. Nawet w sytuacji braku jakichkolwiek bodźcó\v dźwiękowych przekazuje ono do 150 impulsów na sekundę. Naciski i naprężenia przekazywane na komórki włoskowe aktywność w powiązanych z nimi włóknach nerwowych. Przy wyższych częstotliwościach aktywność jego obniża się dość gwałtownie. W tym celu zaczniemy od ekspozycji czystego tonu o umiarkowanej intensywności i wysokiej częstotliwości. Właśnie tego typu reakcji należy oczekiwać. Kiedy częstotliwość osiąga pewną wielkość krytyczną (tzw. wykazuje on tylko aktywność spontaniczną. jaką można zauważyć. Maksymalne drgania błony w tym miejscu występują przy dźwięku o częstotliwości 400 Hz. przepływające przez pojedyncze włókno. to fakt. ale pewna aktywność pojawia się również i przy innych częstotliwościach. wytwarzając impulsy elektryk ne. Pierwsza rzecz. reakcja neuronu nasila się i osiąga swój szczyt. Reakcje neuronu na różne częstotliwości przedstawione zostały na rysunku 6-14. które przekazują sygnał poprzez odpowiednie drogi do mózgu.

Mówiąc krócej.. Wiele włókien bierze udział w rejestrowaniu ruchów dowolnej części błony podstawowej. aniżeli ich reakcje na zmiany częstotliwości. A zatem. ciągły potok impulsów (rys. jak i reakcji pojedynczych komórek na zwiększenie intensywności sygnału. Będzie ona reagować z odpowiednio niższą częstotliwością. Częstotliwość sygnału może być określona bezpośrednio przez tempo impulsów albo też przez średni odstęp między nimi. przy zmianie intensywności sygnału do 10 decybeli.'. zwłaszcza w porównaniu z ogólną skalą słyszalności. Reguła jest tu taka: jeżeli przy zwiększonym natężeniu sygnału jego częstotliwość pozostaje niezmieniona. ale kiedy wystąpi ponownie. To właśnie obserwujemy w badaniach fizjologicznych.' ••.'-' intensywności pobudzenia (niżej: j. której tempo wynosi 500 impulsów na sekundę.-a/ . Przv iWe/t. Tak więc.. Każdy cykl fali dźwiękowej UTHY)/. Impulsy płynące z komórki odzwierciedlają właściwości czasowe częstotliwości krytycznej: odstęp między impulsami wynosi w pizybliżeniu 2 milisekundy.OK pojawia się w wyniku obniżenia ciśnienia w płynie nad broną. to tempo reakcji neuronu wzrasta. ton o częstotliwości 500 Hz wywołuje regularną reakcję. Fakt. W świetle rozważań o właściwościach drgań błony podstawowej taka zsynchronizo- Kodowanie intensywności informacji Reakcje neuronów nerwu słuchowego na zmiany intensywności są znacznie mniej złożone. '' .. Przy częstotliwościach przekraczających 4000 Hz regularna. Źródło: Wever (1970). że pojedyncze włókna mogą okazać się niezdolne do reagowania na pewne zmiany ciśnienia wywołane przez dany <vunał (szczególnie przy wyższych częstotliwościach) nie stanowi problemu. że istnieją granice tego wzrostu. » . zostanie zsynchronizowany z powtarzającymi się cyklami sygnału płynącego z zewnątrz. cykliczna reakcja nerwu słuchowego przekształca się w niezorganizowany. to wywołuje w ten sposób impuls . deformując równocześnie komórki włoskowe. jednak dalszy wzrost intensywności sygnału nie będzie prowadził do odpowiedniego podwyższenia tempa reakcji. Poza tym linieje olbrzymia różnorodność zarówno podstawowych poziomów aktywności. jak 3000^1000 Hz. Ruch błony w dół nie wywołuje natomiast żadnej reakcji na dźwięk. Częstotliwości te znacznie przewyższają częstotliwość. . Oczywiste jest też. /dolność pojedynczych neuronów do reagowania na zmiany ciśnienia. skala intensywności sygnałów. wynosi 500 Hz. W praktyce w pojedynczej komórce o poziomie aktywności własnej równym 200 wyładowaniom na sekundę. Pełny cykl sygnału trwa dwie milisekundy. reakcję co najmniej w jednym y-o. 125 lub nawet 67. reagujące na tę samą częstotliwość. jeśli odrębna komórka ma własne . Czasem impuls nie pojawia się we właściwym momencie.erwowy. gdy w fazie obniżonego ciśnienia (rozrzedzenia) okienko owalne uwypukla się . Teoria „. częstotliwość może się podnieść. Wyładowania komórki są zsynchronizowane z sygnałem. znajdujące się między nią a leżącą powyżej błoną pokrywającą. że komórka o częstotliwości krytycznej równej 500-Hz może wytwarzać maksimum 250 lub 125 impulsów na sekundę. Załóżmy. 6-16). i n a aktywność nie jest czymś nieoczekiwanym. Kiedy błona reagując na zmianę •siiienia podnosi się w górę. Nawet wówczas. prawdopodobnie zareaguje na te opuszczone składniki.''' włókien. Ruch w [. lec. którą zdolna jest kodować większość komórek. a następuje to tylko wówczas. gdy komórka nie może reagować z szybkością odpowiadającą jej częstotliwości krytycznej.RYSUNEK 6-16. jest stosunkowo wąska.5 impulsów na sekundę. wywołane orzcz napływający z zewnątrz sygnał.'"! dany cykl reaguje niejedno. że przy podwyższeniu tempa wyładowań komórki musi ono być wciąż zsynchronizowane z falą dźwiękową. Pojedyncze włókno może przepuścić kilka cykli.. nie będzie jednakże reagować na dźwięk o częstotliwości 500 Hz wytwarzaniem 73 albo 187 impulsów na sekundę. powiedzmy 250.. włókien. Reakcje wszystkich neuronów łącznie powodują salwę impulsów dla każdej fazy rozrzedzenia ciśnienia sygnału. tak że częstotliwość pobutf-'! zostaje utrzymana w łącznym ro-ft. będącą wielokrotnością „w dół" częstotliwości sygnału. ale włókno sąsiadujące z nim. powiedzmy do 300 wyładowań na sekundę. synchronizacja nadal się utrzymuje. jaką może osiągnąć pojedynczy neuron. sugeruje nam jeden ze sposobów kodowania . Oczywiste jest. Nerw słuchowy potrafi rejestrować sygnały o tak wysokich częstotliwościach." dzie reakcji włókien a-f.nl Zewnątrz. Aktywność regularnie podnosi się i opada wraz ze zmianami ciśnienia sygnału.'•/cstotliwości.

przetwarzanie informacji słuchowej k to zostało przedstawione w poprzednich rozdziałach. Na drodze sygnai ja mózgu zachodzi szereg różnorodnych operacji (rys. a). dolny . Wydobyta zostaje . to pierwszą jej reakcją na dź\y będzie zmiana spontanicznej. A co możemy powiedzieć o systemie słuchowym? Co dzieje się z informacją puchową przekazywaną z ucha do mózgu? Ja .tempo wyładowań równe 200 impulsom na sekundę. Kiedy informacja o podstawowej częstotliwości i intensywności zostanie zakodowanprzez nerw słuchowy. Istnieje cała hierarchia wyspecjalizowanych neuronów . a dopiero potem nastąpi zwiększenie liczby impulsów nerwowych reakcji na sygnał dźwiękowy.Kora słuchowa -Ciało kolankowa! przyśrodkowe . neurony tworzące system wzrokowy reagują zawsze na cechy istotne sygnału wzrokowego. zlokalizowane zostaje źródło dźwięku i w ogólnym zakresie określona zostaje siła i wysokość dźwięku. sygnał w końcu zostaje skierowany do mózgu. ruch i barwę. b) Obok: Pień mózgu wraz z lokalizacją miejsc przedstawionych na rys. Potrafią odróżnić linie i kąiy.W z g ó r e k czwora. jednakże przy pełnej ich synchronizacji.detektorów: tU| neuronów typu „centrum-peryferie" do prostych.Sygnał z pn ucha Sygnał z lewego ucha " J ą d r o ślimaka Oliwka górna a) RYSUNEK 6-17 a) Powyżej: Droga od ucha do kory słuchowej.pCC-\ liczna informacja słuchowa. niezorganizowanej aktywności na aktywność zsynchro zowaną z sygnałem. złożonych i superzłożonych jelektorów. Widok przekroju mózgu od tyłu. 6-17a i \7b). b) .

które reagują na czyste tony. W pewnym sensie nasz brak wiedzy jest odbiciem niedostatecznego rozumienia procesu analizy sygnałów słuchowych.łączeniowa). Jest możliwe. \. Dźwięk o stałej intensywności i zmieniającej się częstotliwości nosi nazwę sygnału o modulowanej r. ale jak na razie zdołano jedynie stwierdzić. Odpowiedź na to pytanie nie może być w pełni zadowalająca. stałe czy też zmieniające się dźwięki. a reaguje jedynie na dźwięki bardziej 7 •łożone. Świadczy o tym chociażby fakt. Przy modulacji sinusoidalnej pokazany neuron reaguje tylko na wrosl częstotliwości sygnału. 6-18). rując zmiany częstotliwości w błonie podstawowej. Przy schodkowej modulacji częstotliwości zaprezentowano dwa różne typy neuronów: jeden reagujący wyłącznie na wzrost częstotliwości. Jak wyglądałby obwód nerwowy dla tych detektorów zmian częstotliwości? Rozpa.tylko w chwili wyłączenia go (reakcja wyłączeniowa). że linie i kontury. Mowa wraz ze wszystkimi swymi właściwościami jest.-oczywistości przeznaczone są do reagowania wyłącznie na specjalne.. można przypuszczać. 1967). pojawiające się w trakcie zmian ^Cstotliwości sygnału dźwiękowego. że około 40% neuronów tej eści kory zupełnie nie reaguje na czyste tony. inne pozbawione są tej właściwości. dokonuje tego w sposób wielce -komplikowany. że większość badań fizjologicznych dotyczących słuchu przeprowadza się przede wszystkim na kotach i małpach i chociaż zwierzęta te nie Detektory zmian częstotliwości. jak i wyłączenia dźwięku (reakcja włączeniowo-wyłącze.\viic cechy specyficzne dla systemu rozpoznawania obrazów. ale ciągle nie wiadomo. jak się wydaje. W przypadku sygnałów wzrokowych wiadomo dokładnie. że dla jej odbioru posiadam) wyspecjalizowane detektory dźwięku. Zwróćcie uwagę na to. •jest rzeczą oczywistą. Inne znów obniżają tempo wyładowań (reakcja lamująca). Na rysunku 6-19 przedstawiona /ostała typowa reakcja neuronów wrażliwych na sygnał o modulowanej częstotliwości (częstotliwość sinusoidalnie obniżała się i podwyższała). że neurony kory słuchowej muszą przeprowadzać jakąś implikowaną analizę. Jeszcze inne reagują tylko na zmiany częstotliwości {detektory zmian częstotliwości). że ich mechanizmy słuchowe powinny przejawiać . Różnorodne typy reakcji neuronu na pobudzenie dźwiękowe wywołane w pierwotnej kor:i słuchowej nie znieczulonego kota. Prawdą jest. A jakie są analogiczne właściwości dla sygnałów słuchowych? Czy w takiej roli występują czyste lub złożone tony.t. Niektóre odpowiadają tylko w momencie włączenia dźwięku (reakcja . Niektóre z nich reagują na pojawienie się tonu zwiększeniem tempa wyładowań (reakcja pobudzeniowa). Czasem dźwięk o określonej częstotliwości powoduje wstrzymanie reakcji na dźwięk o innej częstotliwości {komórki •nierakcyjne). kąty i ruch odgrywają ważną rolę w rozpoznawaniu obrazów.[ wrażliwe wyłącznie na zmiany częstotliwości. że neurony odpowiadają jedynie na zmiany częstotliwości w określonych kierunkach. trwale związana ze specyfiką aparatów: głosowego i słuchowego. widzieliśmy. Tego po prostu nie wiemy. Właściwości mowy ludzkiej pozwalają przypuszczać. Liniowe zmiany częstotliwości sygnału powodują pojawienie się schodkowej modula<H sygnału. Liczne komórki w korze słuchowej (w każdym razie u kota) s. jeżeli . a drugi — tylko na jej obniżenie. na przykład szumy albo zgrzyty (Whitfeld. Reakcje te są oczywiście zbliżone do reakcji zachodzących w v\stcmie wzrokowym.:iowu) (patrz rys.. Źródło: Whitfield (1967). A zatem. RYSUNEK 6-18. niezależnie od ich intensywności i częstotliwości. że zmianie częstotliwości towarzyszy przesuwanie się maksymalnej stymulacji wzdłuż błony podstawowej. Typowy sygnał wraz z odpowiadającą mu reakcją neuronu przedstawiono na rysunku 6-20. inne . ponieważ bardzo niewiele wiemy o istocie procesu przetwarzania informacji słuchowej w układzie nerwowym. w jaki sposób właśnie mechanizmy słuchowe wyodrębniają specyficzne cechy mowy. Nie reagują one na czyste dźwięki o stałej częstotliwości.ęstoiliwości albo sygnału o wędrującej częstotliwości. że tym określonym dźwiękiem jest po •irostu zgrzyt albo szum.iwet te 60% neuronów.•uitrafią mówić. Niektóre neurony kory słuchowej charakteryzują się stałą krzywą aktywności własnej o ostrych wierzchołkach. że neurony te w . a jeszcze inne zarówno w chwili włączenia.. określone j/wicki.

Podobnie jak detektory ruchu wrażliwe na ruch •:jednym kierunku. Źródło: Whitfield i Evans (1965). • '•' Si'uron reaguje na obniżenie. chcielibyśmy zbudować detektor przemieszczania się aktywności wzdłuż błony. '•'u:linvści. ze sobą komórki reagujące na odpowiednie częstotliwości podstawowe (zupełnie \A\ samo jak łączyliśmy jednostki typu centrum-peryferie w rozdziale 2) otrzymaliby>n:. U kota wykryto trzy różne typy detektorów modulacji częstotliwości (Whitfield. obniża się. Źródło: Whitfield i Evans (1965). detektor zmiany częstotliwości. podnosi się w części skali o niskiej częstotliwości i obniża się w jej części o wysokiej częstotliwości (rys. detektor zmiany częstotliwości byłby wrażliwy tylko na podwyższt-Ti: lub tylko na obniżenie częstotliwości. Jednak reagują on. W środku: Neurony reagujące na podwyższenie tonu w zakresie niskich częstotliwości i na 2. RYSUNEK 6-20. . . Po lewej: Neurony reagujące jedynie na podwyższenie tonu w dowolnym punkcie zakresu ich 1. ale nigdy na jedno i drugie równocześnie. podwyższa się. . a jedynie na dźwi^:których częstotliwość albo: '••VS(JNEK6-21. podobnie jak i wcześniej omawiane właściwości krzywej strojenia. Scuron reaguje na podwyższenie..1 ni na dowolny dźwięk w przedziale rozpiętości krzywej strojenia. ale nie na obniżenie tonu w tym samym przedziale częstotliwości.KSZTAŁT FALI SYGNAŁU DŹWIĘKOWEGO KSZTAŁT FALI SYGNAŁU DŹWIĘKOWEGO SCHODKOWA MODULACJA CZĘSTOTLIWOŚCI RYSUNEK 6-19. 6-21). "ni:enie tonu w zakresie wysokich częstotliwości. 3. ale nie na podwyższenie tonu. to łą^Zu. 1%'• Wszystkie wrażliwe są tylko na częstotliwości w przedziałach określonego pasm. Źródło: Whitfield i Etans (1965).

polegających na wysyłaniu sygnałów akustycznych. że taka informacja byłaby użyteczna dla bar< złożonych struktur dźwiękowych. z którymi mamy do czynienia podczas anal mowy. Czy ludzie posługują się detektorami zmiany częstotliwości? T. . najwidoczniej są one istotn procesach orientacyjnych nietoperzy.Po co potrzebne są kotu wymienione detektory zmiany częstotliwości? Tego wiemy. zwłaszcza przy ich zdolnościach echolokacyjn\. a następnie analizie fal odbitych pozwala nietoperzom określić rozmieszczenie oraz odległość przedmiotów w otacz. Jest jednak możliwe. że nietoperze mają ich niezwykle dużo. Wiadomo. również nie wiemy. cym je środowisku.

Ale głośność zależy również od częstotliwości w normalnych Pilicach skali słyszalności. Nowa technika zapisu dźwiękowego stwarza ji. Przeanalizujemy cztery kwestie: głośność. jak też powoduje /męczenie psychiczne czy nawet trwałe uszkodzenie fizyczne. Wymiary dźwięku GŁOŚNOŚĆ Warstwke równej głośności Słuchanie muzyki Kompensatory głośności Maskowanie Eksperyment z maskowaniem Mechanizm maskowania Maskowanie w muzyce Sony Pomiar głośności WYSOKOŚĆ DŹWIĘKU Skala muzyczna Skala melowa Teoria miejsca: położenie błony podstawowej Cykliczność wysokości dźwięku Głośność i wysokość Nieobecność tonu podstawowego Argumenty przeciw nieliniowości Maskowanie nieobecnego tonu podstawowego ODRÓŻNIANIE WYSOKOŚCI DŹWIĘKU BEZ UDZIAŁU BŁONY PODSTAWOWEJ Wyjaśnienie na podstawie teorii miejsca Wyjaśnienie na podstawie teorii periodyczności ->'wieki orkiestry tworzą bogaty materiał dla doświadczenia słuchowego. Bardziej techniczne aspekty mierzenia dźwięku przedstawione są w Dodatku A. a następnie przeprowadzimy wywód o znaczeniu praktycznym rozpatrywanego zjawiska.. Huk ^imolotów przeszkadza i męczy. v Nośności i wysokości. \V tym samym czasie różne źródła hałasu zanieczyszczają środowisko człowieka.a nie po prostu gwiżdżąc). wysokość. ""rzetnówienie. mechanizmach funkcjonowania ucha i o psychologicznych wymiarach dźwięku. W każdej kwestii zaczniemy od wyłożenia aktualnych danych naukowych. czasami hałas ten stanowi jedynie nieprzyjemną przeszkodę. Ponadto przeanalizujemy rolę tych czterech czynników w spostrzeganiu muzyki. Wszystkie te właściwości dźwięku dotyczą sfery psychologii. że przy krańcowych częstotliwościach dźwięk przestanie być słyszalny. to utwierdzimy się w przekonaniu. a także wytwarzanie nie istniejących w przyrodzie efektów ćwiekowych.7. a niekiedy wdziera się zakłócając tok normalnego życia. Ale przy stałej intensywności dźwięki o bardzo wysokiej i bardzo niskiej częstotliwości wydają się znacznie cichsze niż dźwięki o średniej częstotliwości. Jeżeli utrzymując stałą intensywność będziemy zmieniać częstotliwość. jak konferencja. oraz dzięki badaniom zjawisk maskowania i spostrzegania przestrzennego dźwięku. Zapis dźwięku Efekt pierwszeństwa . psycholog może wyjaśniać i przewidywać wiele właściwości spostrzegania słuchowego. mowy i hałasu. Jest to szczególnie obscrwowalne na krańcach skali słyszalności. słuchaczy możliwość ponownego odtworzenia takich wydarzeń. Argumenty przeciw teorii periodyczności spostrzegania wysokości dźwięku Dwoistość teorii spostrzegania wysokości dźwięku KRYTYCZNE PASMO CZĘSTOTLIWOŚCI PRZESTRZENNE SPOSTRZEGANIE DŹWIĘKU Lokalizacja Interakcje dwuuszne Znaczenie słyszenia dwuusznego Lokalizacja Różnice poziomów maskowania Maskowanie GŁOŚNOŚĆ Głośność dźwięku zależy od jego intensywności (natężenia) i częstotliwości. Dzięki posiadanej wiedzy . W rozdziale tym zajmiemy się niektórymi z różnorodnych doznań słuchowych. Niech sygnał dźwiękowy (gwizd) ma średnią częstotliwość przy średnim poziomie intensywności. dźwięki syntetyzatorów-wszystko to wpływa w ^ óżnicowany sposób na emocje słuchaczy. Głośność zależy więc od •^cstotliwości choćby z tego powodu. krytyczne pasmo częstotliwości i przestrzenne spostrzeganie dźwięku. wywołanych przez dźwięk. Zespoły rad° w e ' muzyka elektroniczna. że skala częstotliwości odbieranych przez ucho ludzkie jest ograniczona. koncert. tak aby spadła poniżej 20 Hz albo podniosła się powyżej 20 000 Hz (można to osiągnąć wyłącznie za pomocą aparatury elektronicznej . jak dźwięki tworzone przez współczesnych kompozytorów dzięki odpowiedniej aparaturze elektronicznej. Przy stałej częstotliwości dźwięki o większej intensywności wydają się głośniejsze niż dźwięki słabe.

RYSUNEK 7-1. ale jego intensywności były różne. a najniższa Ao (patrz: Backus. który ta krzywa przedstawia. przy których tony o różnych ul . Pierwsze C na klawiaturze fortepianu oznaczone jest Ci.. Fortepian ma największą rozpiętość częstotliwości. wywołującym w uchu początkowo wrażenie „lechtania". Krzywa oznaczona liczbą 100 przedstawia warstwicę równej olośności. że warstwica równej głośności. ale przy innej częstotliwości. jest bardziej płaska niż warstwica. bez względu na ich częstotliwość. Każda z krzywych określa intensywności. na rysunku 7-1 przedstawiono klawiaturę fortepianu i wskazano. choć nie zawsze przez muzyków. Dla każdej krzywej ton standardowy zawsze miał częstotliwość 1000 Hz.•stotliwościach charakteryzują się tą samą głośnością. a przy dalszym wzroście intensywności odczucie bólu. Wedle tego schematu środkowe C n a klawiaturze fortepianu ma indeks 4 (C-t). Jeżeli dźwięki mają wysoką intensywność. B2. są ledwie słyszalne (i z tego względu przyjmuje się. utrzymując głośność równą głośności tonu standardowego. Warstwicę równej głośności na podstawie danych Robinsona i Dadsona (1956). jakie zajmują różne instrumenty muzyczne na warstwicach równej głośności. Krzywa oznaczona liczbą 40 odpowiada omawianemu przypadkowi . do jakiej oktawy należy dana nuta. Kiedy to nastąpi. Dźwięki poniżej tej linii są niesłyszalne.Ei.5 sek.. ..ton standardowy miał intensywność 40 dB. Drugie C na klawiaturze i wszystkie następujące po nim nuty otrzymują indeks 2: C2.) Zwróćcie uwagę na to. Bi. jaką ma ton standardowy. a częstotliwość 1000 Hz. intensywności 400 dB i czasie trwania 0. w którym wykorzystano wiele różnych tonów standardowych. na przykład 3000 Hz. Nuta strojenia instrumentów orkiestrowych to A4. w 1 przybliżeniu od 30 do 4000 Hz./. jaką ma ton standardowy. Poziom głośności. Zastosowano tu standardowy system notacji używany przez akustyków. n Słuchanie muzyki Interesująco przedstawia się analiza miejsca.. „Do" pierwszej oktawy.. jest równy głośności wzorca. która odpowiada progowi słyszalności. odpowiadająca progowi bólowemu. jeżeli poprosimy osoby badane o porównanie dwu tonów charakte ryzujących się różnymi częstotliwościami i intensywnością. Zadanie osoby badanej polega na przemiennym wsłuchiwaniu się w ton standardowy i ton porównywany i regulowaniu intensywności tego ostatniego tak. i nazwijmy go tonem standardowym. Na rysunku 7-1 pokazane są wyniki eksperymentu. 1968). Typowy rezultat pokazany jest va rysunku 7-1. to brzmią jednakowo głośno.5 sek. którą rozpoczyna Ci. uzyskaną przez porównanie różnych częstotliwości z tonem standardowym o intensywności 100 dB i częstotliwości również 1000 Hz. że przy jej tworzeniu zmieniano częstotliwość tonu. Dźwięki na tym poziomie mogą uszkodzić ucho. grzywa ta zwana jest krzywą warstwicy równej głośności. Ton drugi będzie tonem porównywany Niech również trwa 0. Posłużmy się jako wzorci>nwybranym tonem o stałej częstotliwości 1000 Hz. czyli środkowe C (C4) na fortepianie ma częstotliwość około 260 Hz (ściśle 261. że są równoważne pod względem głośności). jeżeli oddziałują one przez dłuższy czas. Najniższa warstwica (linia przerywana) wskazuje absolutny próg wrażliwości ucha na różne częstotliwości. Najwyższa nuta fortepianu to Cs. Druga linia krańcowa .Warstwicę równej głośności Wzajemny wpływ częstotliwości i natężenia na spostrzeganą głośność możemy łatwością dostrzec. otrzymują indeks l:Di. aż osiągnie dokładnie |<ą głośność.. przestawiamy ton porównyny na inną częstotliwość i powtarzamy całą procedurę. Dźwięki.. (Uszkodzenie ucha może być spowodowane także przez dźwięki o znacznie słabszej intensywności. jakiej części 1 Indeksy przy literach wskazują. których głośność pokrywa się z tą linią.najwyższa warstwica-odpowiada bardzo głośnym dźwiękom.63). Aby lepiej wyobrazić sobie położenie tych częstotliwości na warstwicach równej głośności. a to dlatego. Wszystkie nuty wchodzące w oktawę.

Częstotliwość (Hz) Klawiatura fortepianu (numery klawiszy) .

Okazuje się. z trudem możemy wyregulować aparaturę odtwarzającą. tak więc słyszycie inny utwór muzyczny niż ten. Ponadto wraz ze zmianą głośności zmienia się również względna głośność dźwięku na różnych poziomach częstotliwości. aby jego głośność była w przybliżeniu jednakowa we wszystkich częstotliwościach (rys. Na rysunku 7-2 przedstawiono rozpiętość częstotliwości dla różnych instrumentów muzycznych. Fakt ten ma dwa następstwa: po pierwsze. ale intensywność dźwięku obniża się. który dyrygent chciał wam zaprezentować. wówczas okazuje się. Dobrze znamy problem związany z odtworzeniem w warunkach domowych muzyki w takim brzmieniu. że poziomy niektórych dźwięków znajdują się poniżej progu słyszalności. na które zaplanował ją dyrygent. Przy odtwarzaniu zapisu tego fragmentu ogólny obraz wydaje się identyczny. jeżeli nie słuchacie muzyki symfonicznej na poziomie rozsądnej intensywności dźwięków. zależy od tego. tak precyzyjnie obmyślona i regulowana przez dyrygenta. czy słuchacie jej przy zachowaniu tej samej głośności. Słuchając w domu nagrań muzyki symfonicznej. w której percepcja głośności uzależniona jest od zmian w częstotliwości.. to wiele z częstotliwości emitowanych przez instrumenty nie będzie słyszalnych. 7-3). to dla słuchaczy wszystkie dźwięki będą wydawały się w przybliżeniu jednakowo głośne (przy wysokiej intensyw- . rZywych ona odpowiada. Jeżeli będziemy grać bardzo głośno gamę na organach. które tak świetnie słyszymy na koncercie. że większa część dźwięków wydawanych przez instrumenty muzyczne znajduje się w strefie. Słyszycie muzykę nie na tych warstwicach głośności. po drugie względna głośność brzmienia różnorodnych instrumentów. teraz w ogóle nie występują. Rozważmy fragment utworu symfonicznego. tak aby odtworzyć natężenie dźwięków występujące w sali koncertowej. jakie miała w momencie nagrywania. Niskie częstotliwości. jaką przewidywał dyrygent dla jej wykonania w sali koncertowej. granego tak. przechodząc od rejestrów dolnych do górnych.

a czasem zwykłego regulatora głośności {-wieku. Eksperyment z maskowaniem. Za pomocą kompensatora głośności. a jego intensywność zmieniała się od 20 do 110 dB. aby można go było wykryć mimo maskującego dźwięku. Aby określić efekt maskowania. podobną do przedstawionej na rysunku 7-5.. tak że w efekcie otrzymano 10 różnych krzywych maskowania. Na rysunku 7-4 przedstawiono działanie regulatora głośnoścl W rezultacie otrzymujemy odbieraną głośność. Typowy wynik takiego eksperymentu przedstawia rysunek 7-6. Ton maskujący ma pewną stałą częstotliwość i intensywność. skokami co 10 dB. można wzmocnić bardzo niskie albo też bardzo wysokie dźwięki (przy niskich poziomach dźwięku). jaką zastosowano w celu uzyskania warstwie równej głośności. (Zwróćcie uwagę. o ile wyższą intensywność musi mieć testowany dźwięk. że dźwięki stają się coraz to głośniejsze aż do momentu osiągnięcia dwóch lub trzech oktaw powyżej środkowego C. Szum daje wyniki wyraźniejsze niż ton. a jego intensywność zmieniana jest tak długo aż ton ten stanie się ledwie słyszalny. dokładnie wskazująca. ale trafią do strefy. jak też parametry zestawu •iparatury dźwiękowej.. Dźwięki maskują się wzajemnie. w momencie obniżenia częstotliwości dźwięki są odbierane jako cichsze. Przy wysokich poziomach dźwięku kompensator głośności vVyłącza się automatycznie. Ton testowy również ma jakąś stałą częstotliwość. kiedy odtworzymy zapis tej gamy w domu na rozsądnym poziomie głośności. jaką intensywność powinien mieć ton testowy przy różnych częstotliwościach. jeden z nich nazywa się tonem testowym. ności warstwice równej głośności są względnie płaskie). W tym wypadku częstotliwość tonu maskującego2 wynosiła 1200 Hz.wszystko to maskuje mowę czy muzykę. Obecnie większość wysokiej jakości wzmacniaczy dźwięku konstruowana jest z myślą o uwzględnieniu wspomnianych czynników psychologicznych. że badanemu przedstawia się dwa tony. aby był słyszalny. należy uwzględnić akustykę pomieszczenia. w której częstotliwość wpływa na głośność. Jednakże. będzie się wydawało. natężenie dźwięku musi rosnąć . 1 W tym Badaniu dźwięk maskujący nie byt czystym tonem. k aby dźwięki były odbierane jako jednakowo głośne. drugi maskującym. wtedy głośność ich zacznie słabnąć. Kiedy krzywa maskowania dla danego dźwięku maskującego zostanie już ustalona. można zmienić jego częstotliwość lub intensywność i wykreślić nową krzywą maskowania. tak więcjeśli natężenie jest stałe. Maskowanie Głośność dźwięku zależy nie tylko od jego intensywności lecz również od innych towarzyszących mu dźwięków. którą się posługujemy. że-jak to przedstawiono na rys. pomimo występowania dźwięku maskującego. Występowanie jednego dźwięku stwarza czasem trudności w usłyszeniu innych. Szelest papieru. kaszel . w którym znajdują się kolumny głośnikowe. to nie tylko pewne niskie częstotliwości nie będą słyszalne. Aby prawidłowo wykorzystać kompensator.) 0 yjnpensatory głośności. oklaski. Jedna z metod służących do przeprowadzenia takiego eksperymentu polega na tym. ale wąskim pasmem szumu. Poza tym różnice w maskowaniu wywołanym przez czysty ton w porównaniu z wąskopasmowym szumem są niewielkie i raczej technicznej natury. Procedura ta jest powtarzana z tonami testowymi o różnej częstotliwości tak długo aż zostanie wykreślona cała krzywa maskowania. W swej istocie procedura ta jest podobna do lej. należy zmierzyć. 7-1 -w miarę jak częstotliwość zaczyna się obniżać i przekraczać poziom 1000 Hz.

DźwiyŃ maskujący wywiera względnie słaby wpływ na tony o niższej częstotliwości niż je. Maskowanie stanowi jeszcze jeden dodatkowy czynnik spostrzegania głośności dźwięków i muzyki. gdy były nagrywane.). wraz z podwyższeniem się poziom. Jeż>. Głośno brzmiące instrumenty o niskich częstotliwościach maskują dźwięki wydawane przez instrumenty cicho brzmiące o wysokk" częstotliwościach. Altówki maskują skrzypce. własna (1200 Hz). .i i Scharf(1965). miedziane instrumenty dęte maskują drewniane. a to dlatego. sygnału. podczas gii. kotły maskują altówki. Ton testowy o niski: częstotliwości i względnie wysokiej intensywności maskuje ton maskujący. Ale ten sam słaby ten. Mechanizm maskowania. Tak więc. że znacznie obniżono poziom dźwięków basowych. będziemy mogli porównać drgarl błony podstawowej wywołane dźwiękiem maskującym oraz tonami testowymi.\. żadnej aktywności błony poza wywołaną przez ton maskujący.u: rozchodzeniem się drgań w błonie podstawowej. W rezultacie zmień się model maskowania i nagle stają się wyraźnie słyszalne delikatne dźwięki skrzypiec c:" gitary. dźwięki •• niskiej częstotliwości wzbudzają aktywność względnie dużej części błony. Źródło: Bekesy (1949). Najbardziej zadziwiającą właściwością tych wyników jest ich asymetria. nie obserwuje si. Źródło:Zwicker i Sc harf (1965. ale znacznie utrudnia słyszenie tonów o wyższej częstotliwości. zbadamy te zjawiska dokładniej (jak na rys. 7-8). Jak to widać na rysunku 7-7. ' RYSUNEK 7-7.RYSUNEK 7-6. jeżeli ma niższą częstotliwość niż ton maskujący. Kiedy jednak wszystkie te dźwięki są odtwarzane " domu. Źródło: Z\vi. wzbudza odrębną aktywność w inri1 części błony i zaczyna być słyszalny.. Maskowanie w muzyce. intensywność ich jest niższa niż wtedy.:. wysokie częstotliwości oddziałują na znacznie bardziej ograniczony jej odcinek. Jedno z wyjaśnień tej asymetrii pochodzi z badania n. Jeżeli te:: testowy jest słaby i nieco przewyższa częstotliwością ton maskujący. sygnał testowy i maskujący zamieniają się rolami. Czy o i1 RYSUNEK 7-8.

głośność 4 sonów. zgodnie z prawi wyrażonym w postaci wzoru: J=kl 0. powiedzmy. psychologiczna głośność wzrasta dwukrotnie (rys. jeden sori to jednostka równa głośności tonu 1000 Hz o poziomic intensywności 40 decybeli. mają głośność 2 sonów. stanowi równocześnie ocenę poziomu tego dźwięku. intuicja muzyczna uwzględniała efekt maskowania ijego wpływ na słuchaczy. zwłaszcza gdy intensywność dźwięku przedstawiamy w decybelach. efektu maskowania oznacza zniszczenie równowagi dźwiękowej między instrumenta. jak na przykład różne głosy. Te zaś.3. Jednostką głośności jest son. które leżą na warstwicy 60.. ile razy wydaje się głośniejszyjeden od drugiego. a te. 45 m) Pomiar głośności Pomiar głośności ma ważne znaczenie dla rozwiązywania wielu problemów prakty. W celu uzyskania głośności tonu przy innych częstotliwościach można posługiwać się warstwicami równych głośności. zawierających wiele komponentów częstotliwości. jaką przyjmuje orkiestra w celu nastrojenia swoich instrumentów muzycznych. Kompozytor. Ta metoda pomiaru była standaryzowana przez Międzynarodową Organizację Normalizacji (International Standards Organization). Ta wartość wykładnika potęgowego (0. | Wielkość w sonach.. Ponieważ psychologiczne spostrzeganie dźwięku nie odpowiada bezpośredi fizycznym pomiarom jego intensywności. nych. Każda następna oktawa standardowej skali muzycznej ma dokładnie dwukrotnie wyższą częstotliwość od poprzedniej. ma częstot- .3) jest bardzo dogodna. określana jest za pomocą porównywania z tonem standardowym o częstotliwości 1000 Hz. Za pomocą sonów dokonujemy pomiaru odbieranej głośności tonów czystych. Zwiększenie intensywności dźwięku o 10 decybeli zawsze zwiększa głośność dwukrotnie. 1000 H. pytamy ją. Po każdorazowym wzroście o 10 decybeli liczba sonów podwaja się. (Więcej informacji ten temat i pewne przykłady zawiera Dodatek A. Usunie. WYSOKOŚĆ DŹWIĘKU Skala muzyczna Muzyczna skala wysokości dźwięku jest związana logarytmicznie z częstotliwością dźwięku.) Rezultaty uzyskane za pomocą metody oceniania wielkości wskazują.j.chodziło? Niezupełnie. ••SUNEK 7-9 Uruchomienie pojazdu kosmicznego (z odlegl. Sony. Na rysunku 7-1 wszystkie tony na warstwiey równych głośności oznaczonej liczbą 40 mają głośność równą 1 sonowi. potrzebne są metody uwzględniające różnice. Ilekroć podwyższamy intensywność fizyczną dziesięciokrotnie. oba o częstotliwości. A zatem psycho giczna ocena głośności J zależy od fizycznej intensywności dźwięku /. zaś przy każdym obniżeniu o 10 decybeli zmniejsza się o połowę. Pytanie jest trochę niezwyk ale osoby badane mogą sobie poradzić i dać odpowiedź sensowną. członkowie orkiestry nie liczyli na t0. dyrygent. dźwięki orkiestry albo hałas samolotów i samochodów. Według definicji. że głośne wzrasta wraz z pierwiastkiem sześciennym intensywności dźwięku. Jedna z takich metod oparta jest na ocenie wielkości tonu (magnitude estimaiio Osobie badanej prezentujemy dwa tony.tak precyzyjnie przemyślanej i zgodnej z ich rozmieszczeniem. Głośność dźwięków złożonych. 7-9). które leżą na warstwicy oznaczonej liczbą 50. Wyrażone w sonach poziomy głośności dla niektórych typowych dźwięków zostały przedstawione na rysunku 7-9. przy której ton 1000 Hz wydaje się tak samo głośny jak dźwięk j Intensywność dźwięku (dB) /łożony. Nuta A4 (A powyżej środkowego C).

jakie to były nuty (podobnie podwyższenie nuty o oktawę powoduje podwojenie wysokości dźwięku). ale dane eksperymentalne wskazują. Jeszcze w roku 1863 niemiecki fizyk Helmholtz wysunął przypuszczenie. Muzycy często analizują konsekwencje transpozycji utworu z jednej tonacji na inną. Różnorodne częstotliwości wywołują w błonie specyficzną dla nich aktywność. Kiedy osobie badanej eksponuje się różne nuty. A zatem na równomiernie stonowanej skali muzycznej podwyższenie nuty o oktawę powoduje podwojenie jej częstotliwości. Ale większość muzyków uważa. niezależnie od tego. że spostrzegana wysokość nie odpowiada skali muzycznej. RYSUNEK 7-10 Skala melowa Czy nuta w danej oktawie spostrzegana jest jako dwa razy wyższa niż ta sama nuta w oktawie poprzedniej? Nasza intuicja sugeruje nam odpowiedź twierdzącą. Chociaż jego rozumowanie było niezbyt ścisłe. jaki to ma wpływ? Jeżeli przejście od jednej do drugiej nuty psychologicznie oceniane jest jednakowo. Zmiany odbieranej wysokości przy przejściu od C4 do D4 różnią się od zmian przy przejściu od F4 do G4 albo też z Cs doDs. że odpowiedź jest przecząca. a następnie musi ona porównać je pod względem ich wysokości. a następnie transponowany na A major. Podobnie A niższe o jedną oraz o dwie oktawy (A3 i Ą2. Oprócz tego oktawa składa się z 12 dźwięków (licząc wszystkie tony i półtony). w jakiej tonacji grany jest utwór. wróćmy ponownie do drgań błony podstawowej. że wysokość dźwięku odbierana przez osobę badaną podwaja się lub maleje o połowę (Rezultat ten wynika z procedury oceny wielkości opisanej w Dodatku A. okazuje się wówczas. wniosek okazał się trafny. Zmiany te są bardzo subtelne. ton o częstotliwości 1000 Hz (przy 60 dB) ma wysokość równą 1000 mclów. A wyższe o jedną i o dwie oktawy (As i A«) mają częstotliwość odpowiednio 880 i 1760 Hz. W miarę przechodzenia od częstotliwości wysokich do niskich maksymalna amplituda drgań błony przemieszcza się od okienka owalnego do wierzchołka ślimaka. Psychologiczna różnica między wysokością dwu tonów najwyraźniej zależy od fizycznej odległości między położeniem punktów maksymalnej aktywności. Odbierana wysokość . Stwierdzenie to jest zgodne z psychologicznymi ocenami stosunku wysokości dźwięków. niezależnie od tego. wywołanych tymi tonami. to dlaczego transpozycja całej melodii musi wpłynąć na jej odbiór? Psychologiczne różnice między nutami pozostaną takie same. ściśle jednak odpowiada on pewnym pojęciom kompozycji muzycznej. charakteryzuje się częstotliwością równą odpowiednio 220 i 110 Hz. Obie te funkcje pokazane są na rysunku 7-11. że wysokość tonu zależy od miejsca na błonie. Aby dokonać podziału skali częstotliwości objętej oktawą na 12 różnych interwalów. w którym występuje maksymalna amplituda drgań.) Rzeczywista zależność między częstotliwością a wysokością przedstawiona została na rysunku 7-10. niemniej jednak istnieją. Jeżeli na przykład utwór został skomponowany w tonacji C major. Rozmieszczenie maksymalnej amplitudy drgań wywołanych przez tony o różnych częstotliwościach przedstawione zostało w miarach odległości (mm) od wierzchołka ślimaka. częstotliwość każdej kolejnej nuty powinna być o 2Vn raza wyższa od częstotliwości nuty. Podwojenie lub zmniejszenie częstotliwości o połowę nuty nie powoduje tego. Częstotliwość (Hz) Częstotliwość (Hz) Teoria miejsca: położenie na błonie podstawowej Aby ustalić. która ją poprzedza. że transpozycja zmienia charakter utworu. co determinuje nasze spostrzeganie wysokości dźwięku. Zgodnie z definicją. Jednostką wysokości dźwięku przedstawioną na wykresie jest mel.liwość 440 Hz. Chociaż wynik ten może nie odpowiadać naszemu intuicyjnemu wyobrażeniu o wysokości dźwięku.

i 1 mel odpowiada w przybliżeniu 12 neuronom. to o takim systemie mówi się. Zwróćcie uwagę na to. procent zmian potrzebny do uchwycenia różnicy pozostaje względnie stały i wynosi około O. Przy częstotliwości 100 Hz niezbędna jest zmiana o 3% (3 Hz). aż osiągnie minimum-około 0. Ta procentowa wielkość systematycznie się obniża. Jeżeli porównamy próg różnic ledwie dostrzegalnych dla wysokości tonu z odległościami między wierzchołkami maksymalnej aktywności na błonie podstawowej.3%3. tzn. rld odpowiada stałej odległości na błonie-około 0. aby zmiana wysokości tonu została dostrzeżona. 7-12). że zmiana wysokości równa 1 melowi jest mniejsza od 1 rld. wysokość powinna się zmienić o 4 lub 5 melów. Kiedy te wzrosty wielkości powodują stałą procentową zmianę wartości sygnału. to zauważymy pełną zbieżność w strefie wysokich częstotliwości oraz rozbieżność w zakresie niskich częstotliwości (rys. Aby osoba badana mogła zauważyć zmianę. zgodność wzrośnie. . tzn. Dla niskich częstotliwości różnice ledwie dostrzegalne dla wysokości są w przybliżeniu stałe.RYSUNEK 7-11. Ten stały procenl 3 RYSUNEK 7-12. Sposób rozmieszczenia 30 000 włókien nerwu słuchowego wzdłuż błony wskazuje na istnienie takiego mechanizmu. Ale podobnie jak i uprzednio. trzeba koniecznie uwzględnić rozmieszczenie komórek włoskowych wzdłuż błony. Jeżeli większe zagęszczenie neuronów zapewnia bardziej dokładną informację. (1965). aby została ona dostrzeżona. Jeśli przyjmiemy A7 za wielkość rld. Te dwie funkcje są podobne. widzimy pełną zgodność: każda zmiana wysokości na skali melowej o jeden mel jest w przybliżeniu równa rozprzestrzenianiu się drgań wzdłuż błony na 12 neuronów. Wrażliwość ucha na zmiany częstotliwości można mierzyć bezpośrednio i dokładnie eksponując kolejno osobie badanej pary tonów. że funkcjonuje zgodnie z Prawem Webera [od nazwiska fizjologa Webera (1795-1878) współczesnego Helmholtzowi]. odbieranych przez różne systemy sensoryczne. Na przykład. jak i wrażliwości ucha na zmiany częstotliwości: • 1 rld odpowiada w przybliżeniu 52 neuronom. gdyby w systemie nerwowym nie było odpowiednich mechanizmów nerwowych. to taki ich rozkład pozwala założyć. Możemy wykryć różnice między dwiema częstotliwościami pod warunkiem. czyli taką zmianę intensywności sygnału. niezbędna dla ich odróżnienia. a więc nie może być wykryta. Określenie miejsca maksymalnej amplitudy drgań wzdłuż błony w połączeniu z uwzględnieniem rozmieszczenia neuronów daje w efekcie obraz zarówno subiektywnego spostrzegania wysokości tonu. W ten sposób uzyskujemy pomiar wielkości progu za pomocą różnic ledwo dostrzegalnych (rld) [just noticeable difference (jnd)] między wysokością tonów. W pobliżu okienka owalnego i w pierwszych zwojach ślimaka zagęszczenie neuronów okazuje się stałe . wywołanymi przez dwie porównywane ze sobą częstotliwości. że pas odbioru niskich częstotliwości -obszar rozciągający się bliżej wierzchołka ślimaka-powinien być mniej wrażliwy na zmiany aktywności błony. które pozwalają na wykorzystanie informacji o odległości. Źródło: Ziv/.. czy miały one identyczną wysokość czy też różną. ale nie identyczne. Przy znacznie wyższych częstotliwościach (powyżej 500 lub 1000 Hz) w części. Dlaczego te odległości są czynnikiem decydującym? Nie miałyby one większeeo znaczenia. odpowiadającymi około 52 neuronom. związany z różnicowaniem jest typowy dla wielu różnych narzędzi pomiarowych.05 mm lub 0. że zmienność pomiarów zależy często od mierzonego poziomu i wzrasta wraz z tym poziomem.002 cala. gdzie / oznacza intensywność sygnału.3% przy 1000 Hz. różnicowanie intensywności sygnału słuchowego wykazuje podobin rozkład. Źródło: Zwislocki (1965). Rozkład zmian w różnicowaniu jest podobny dla wielu różnych wymiarów fizycznych. a następnie prosząc ją o rozstrzygnięcie. że wierzchołki ich aktywności przedzielone są na błonie interwałami. Kiedy krzywa jest skorygowana odpowiednio do zagęszczenia neuronów. " przedstawiona została również w skali melowej. gdzie k jest zmianą względną (100A: jest zmianą procentową). to Prawo Webera można zapisać w postaci: 7= W.v/() . W związku z tym wzrasta także bezwzględna wielkość różnicy między sygnałami. Zdolność do takiego różnicowania zmienia się wraz z częstotliwością. gdzie zagęszczenie neuronów wzdłuż błony jest względnie stałe.w przybliżeniu 1150 komórek zwojowych na milimetr.2 lub 0. Jeżeli dokonamy modyfikacji krzywej uwzględniając przy tym odpowiednie zagęszczenie neuronów. rld są względnie stałe w wielkościach bezwzględnych sygnału dla niskich intensywności i wykazują mniej więcej stałą wartość procentową dla średnich intensywności obszaru słyszalności. Jednak w miarę zbliżania się do wierzchołka zagęszczenie neuronów obniża się. Wynika on stąd.

jakim jest nuta grana na fortepianie. Jest to dość wysoka nuta o całą oktawę wyższa niż środkowe C. Aby znaleźć odpowiedź na to pytanie. Nasze ucho nie jest zbyt wrażliwe na dźwięki o niskich częstotliwościach. Dwa czyste tony: 1000 Hz i 1100 Hz dodano w celu uzyskania fali złożonej. to jednak i na te inne częstotliwości przypada część energii. Głośność i wysokość. jaką ma ton o częstotliwości 131 Hz (dokładniej 130. jest to niezbyt niska nuta. ponieważ coraz więcej jej składowych. Tak więc. Ale nuta grana na fortepianie to nie to samo co prosty ton. chociaż nuta muzyczna cichnie. przestaje być słyszanych? Rozważmy nutę C3 („do" małej oktawy) graną na fortepianie. Jeżeli nuta grana jest coraz ciszej i ciszej. wydaje się stała nawet po zmianie jej struktury w zakresie częstotliwości? W jaki sposób możemy nadal spostrzegać dźwięk nuty fortepianu zgo- dnie z jej częstotliwością podstawową na poziomie 131 Hz. znaczna część energii cicho zagranej nuty nie jest przez nas odbierana.9 Hz). Co dzieje się z naszym spostrzeżeniem? Oczywiście. nie wydaje się nam. Spójrzcie na widmo przedstawione na rysunku 7-13. Jeżeli wysokość tonu określona jest miejscem na błonie podstawowej. Zauważcie. Chociaż przy częstotliwości 131 Hz potrzeba więcej energii niż przy innych częstotliwościach. że zachodzi tu dziwne zjawisko. następnie do 393 i w końcu do 524 Hz (przv umiarkowanie cichym graniu). to po obniżeniu poziomu głośności podnosi się ona do 262. 7-14). Niektóre jednak zagadki pozostają nierozwiązane. aby wysokość jej ulegała zmianie (rys. nuta grana coraz ciszej i ciszej dźwięczy mniej więcej podobnie. ale dlaczego? Czy ta sama nuta grana na fortepianie nie powinna zmieniać swej wysokości w miarę jak staje się coraz cichsza. leżących w paśmie niskich częstotliwości. kiedy najniższa ze słyszalnych częstotliwości jest równa 524 Hz? W jaki sposób słyszymy nieobecny ton podstawowy? Nieobecność tonu podstawowego. Jeżeli więc na normalnym poziomie głośności najniższa słyszana częstotliwość wynosi 131 Hz. to dlaczego wysokość dźwięku złożonego. jednakże wiele instrumentów muzycznych wydaje dźwięki o takim zakresie częstotliwości. Czysty ton o częstotliwości 524 Hz odpowiada wysokością nucie Cs. Ma ona tę samą wysokość.R Y S UNEK7-14 Cykliczność wysokości dźwięku Analiza rozchodzenia się drgań wzdłuż błony podstawowej pozwala na wyjaśnienie szeregu zjawisk związanych z naszym spostrzeganiem wysokości dźwięku. rozważmy prostą sytuację przedstawioną na rysunku 7-15. że chociaż przy tym dodają się dwie fale sinusoidalne o częstotliwościach 1000 i 1100 Hz. uzyskana w efekcie fala RYSUNEK 7-13 . intensywność składowych o niskiej częstotliwości znajduje się poniżej progu słyszalności. Ale wyraźnie dostrzegamy.

a nie częstotliwość dudnienia równą 100 Hz. RYSUNEK 7-15. tak twierdzi teoria \. Po pierwsze. Druga teoria podkreśla wagę synchronicznych wyładowań neuronów w reakcji na zmieniające się ciśnienie fali dźwiękowej. Jednak dudnienie to nie powinno wystąpić na błonie podstawowej. Strumień impulsów w nerwie słuchowym jest zgodny z rozkładem dudnień dźwięku. \taiitnenty przeciw nieliniowości. jeżeli spostrzegamy wysokość na podstawie wyodrębnienia punktów maksymalnej amplitudy drgań. charakteryzujący się nieliniowością. 7-15). Różnica częstotliwości okazuje się być istotnym przyczynkiem do spostrzegania wysokości dźwięku. Istnieją jednak dwa źródła informacji nie pozwalające na przyjęcie tego wjaśnienia w odniesieniu do nieobecności tonu podstawowego. Przy wysokich poziomach intensywności dźwięku.się (/ni. zwłaszcza dodawana jest częstotliwość dudnienia i błona podstawowa aktywizuje się w części odpowiadającej tej częstotliwości. W rzeczywistości słyszymy dudnienie (rys.akcjach neuronów jest podstawą spostrzegania wysokości dźwięku. chociaż on sam leży poniżej progu słyszalności. dochodzą do tego zniekształcenia w czasie odbioru dźwięku. że określona wysokość tonu jest spostrzegana tylko dzięki występowaniu odpowiedniego maksimum amplitudy drgań wzdłuż błony. sinusoidalnych fal o różnej częstotliwości. Ale 4 Eksperyment opisywany w tym paragrafie został przeprowadzony przez Pattersona (1969). To wyjaśnienie jest zgodne z twierdzeniem. dudnienie. To proste zjawisko można wyjaśnić na podstawie obu teorii spostrzegania wysokości. że brak jest jakiejkolwiek energii dźwięku przy częstotliwości 100 HDodając sygnały o częstotliwości 1000 i 1100 Hz. Synchronizacja w Maskowanie nieobecnego tonu podstawowego Przeanalizujmy złożony dźwięk utworzony z następujących częstotliwości: 1000 Hz 1200 Hz 1400 Hz 1600 Hz 1800 Hz 2000 Hz 2200 Hz Jeżeli poprosimy osobę badaną o ustawienie oscylatora tak. przy wysokich natężeniach . osłabiając napływający <venał. W ten sposób dudnienie powtarza się co In milisekund. Wyjaśnienie na podstawie teorii periodyczności. Zgodnie z jedną z nich. Maksymalna aktywność błony podstawowej odpowiada po prostu rzeczywistym częstotliwościom fal składowych. tzw. powinniśmy spostrzegać składowe o częstotliwości 1000 i 1100 Hz. występując równocześnie dają zjawisko dudnienia: regularne nasilenia i osłabienia energii dźwięku z częstotliwością równą różnicy częstotliwości sumujących się fal. to znaczy odpowiada teorii miejsca w spostrzeganiu wysokości. to ustawi go ona na częstotliwość 200 4 Hz . Zjawisko przedstawione na rysunku nazywamy dudnieniem. Wprowadzenie nieliniowości w toku transmisji i/więku jest typowe dla wielu systemów mechanicznych i pod tym względem ucho nie miowi wyjątku. Istnieją dwie możliwe teorie dla wyjaśnienia tego zjawiska.lltu. Siedem przedstawionych powyżej częstotliwości (tonów) daje sześć sposobów uzyskania różnicy częstotliwości równej 200 Hz. spostrzeganie częstotliwości dudnienia jest rezultatem tego. szczególnie w wypadku dźwięków o niskim natężeniu. Ale. Po <rugie. występuje tu pewna nieliniowość. Ten mechanizm ochronny także wnosi zniekształcenia do przekazywanego syg!. a . charakteryzuje się zmiennością w granicach około 100 Hz. lecz po prostu regularne zmiany ciśnienia dźwięku zgodnie z częstotliwością dudnienia. Liczne badania potwierdziły.-(lak zupełnie nieliniowe. nie otrzymujemy nowej sinusoidy. W ten sposób. Wyjaśnienie na podstawie teorii miejsca.poziom głośności powyżej 80 dB-ucho istotnie „racuje nieliniowo i przedstawione wcześniej wyjaśnienie spostrzegania częstotliwości Hidnienia jest wówczas prawidłowe. Powstała częstotliwość jest równa różnicv dv. Zwróćcie uwagę na to.u komponentów wyjściowych. ucho nie . aby pozwalało wyjaśnić. Fluktuacja ogólnego ciśnienia dźwięku pojawiająca się w wyniku nałożenia .atensywnościach zjawisko nieliniowości działa w niewielkim stopniu-na pewno nie na tyle silnie. . że ucho stanowi niezbyt dokładny przekaźnik dźwięku.(iodvczności. co dzieje się z nutą fortepianową o intensywności zaledwie 30 dB? Przy tak niskich . że sygnały o wysokiej intensywności istotnie wywoliijil zjawisko nieliniowości i dodawania właśnie tych tonów. ^steczki i mięśnie ucha środkowego chronią ucho wewnętrzne. Wytwarza ono różne częstotliwości. Są to dwa najważniejsze wyjaśnienia spostrzegania wysokości dźwięku. Struktura fizyczna ucha (szczególnie ucha środkowego) dodaje do napływającego sygnału akustycznego częstotliwości uzupełniające. aby wysokość jego tonu odpowiadała wysokości tego złożonego dźwięku.1000 i 1100 Hz. Ucho jest urządzeniem nieliniowym. Wyładowania komórek nerwowych występujące jako reakcja na stan aktywności błony podstawowej zsynchronizowane są z regularnym wznoszeniem się i opadaniem częstotliwości dudnienia. dlaczego wysokość nuty Gi okazuje się być zgodna z wysokością tonu podstawowego. W danym przypadku sinusoida o częstotliwości 1000 Hz nakłada się na sinusoidę „ częstotliwości 1100 Hz. co daje częstotliwość dudnienia 100 Hz.'lC|ania nad nieobecnością tonu podstawowego stanowią klucz do oceny ich wartości. które przewiduje teoria. Dwa czyste tony o sinusoidalnym kształcie fal.

że jest odwrotne: szum o wysokiej częstotliwości zniekształci reakcje neuronów i nieobecny ton „odstawowy nie będzie więcej słyszany (rys. W celu określenia 16 wielkości. ucho zewnętrzne i środkowe nie są rybom potrzebne. aby zamaskował on zupełnie czysty ton 200 Hz. Dogodnym przedmiotem takich badań jest złota rybka (Fay i MacKinon. 7-16). wszystkie składniki częstotliwości do 500 Hz. aby wyregulowała intensywność tego tonu tak. Zwolennik • oi miejsca będzie twierdził. W tym celu trzeba np. podajmy szum zawierając. A jaki jest rzeczywisty wynik? Przy ekspozycji szumu o wysokiej częstotliwości nieobecny ton podstawowy przestaje być odbierany.lZcm dodajemy szum maskujący. kiedy taki wystąpi. Ryby pozostają na znacznie niższym poziomie rozwoju. Ten o/iom szumu będzie wystarczający do zamaskowania jakiejkolwiek aktywności. Czy jest możliwe dokonanie rozstrzygającego eksperymentu? W tym celu trzeba zatrzymać drgania błony w części odpowiadającej częstotliwości 200 Hz i sprawdzić. c?. ODRÓŻNIANIE WYSOKOŚCI DŹWIĘKU 5 B Z UDZIAŁU BŁONY PODSTAWOWEJ E Jednym ze sposobów sprawdzenia prawdziwości teorii periodyczności są eksperymenty przeprowadzone na zwierzęciu pozbawionym btony podstawowej. '•vwołanej nieliniowymi dodatkami. Narządy słuchowe u większości ryb różnią się nieco od ucha ssaków.. um o niskiej częstotliwości tak. który słyszy ona w dźwięku złożonym. a nawet mogłyby okazać się szkodliwe. i właśnie taktywność jest podstawą spostrzeganej wysokości dźwięku.Zcstotliwości. ale brak jest błony. rzeczywiście błona aktywizuje się w obszarze 200 Hz? Zwolennik teorii miejsca uważa i. dodać do sygnału szum o niskiej częstotliwości. ale wyładowania nerwowe z tv<* obszarów synchronizują się na częstotliwości 200 Hz. Fay 1970). jak cała aktywność na obszarze odpowiadającym jego 7'istotliwości jest fizycznie maskowana szumem. można wypróbować szum o wysokiej .nieobecny ton podstawowy ciągle jest . żeby dźwięczał dokładnie tak głośno. nawet po tym. a ponadto żyją w wodzie . ale tym . Jaka powinna być jego intensywność1 Dostatecznie duża. przy braku błony podstawowej nie może tez zachodzić proces kodowania wysokości tonu. Więcej. 1969. Następnie dołączamy . cr znieważ odpowiadająca mu część błony nie została zablokowana szumem o wysokiej '. aby stłumić odbiór tonu. czy osoba badana może mimo wszystko słyszeć odpowiadającą temu wysokość dźwięku. że błona podstawowa drga tylko na obszar?.ivSzalny. a następnie prosimy ją.środowisku. 5 Eksperymenty na złotych rybkach zostały omówione przez Faya (1970) oraz Fay i MacKinnona (1969). Dla zupełnej pewności. że sygnał o częstotliwości 200 Hz będzie właśnie słyszalny. zgodnie z teorią periodyczności. W uchu złotej rybki znajdują się komórki włoskowe.. natomiast brak jest błony podstawowej. początkowo eksponujemy osobie badanej czysty ton 200 Hz. Czy nadal będzie słyszalny składnik 200 Hz? /wolennik teorii periodyczności ma rację . począwszy od którego wyładowania neuronów nie nadążają już za sygnałem. a szczególnie u złotych rybek. wysokich częstotliwości pomiędzy 1000 i 2200 Hz. Woda jest bardziej gęsta od powietrza i dźwięk rozprzestrzenia się w niej pięć razy szybciej niż w powietrzu. że szum ten zamaskuje dowolną nisko częstotliwą aktywność na błonie. Tak więc główna rozbieżność między tymi teoriami sprowadza się do pytania. który zawiera wszystkie częstotliwości leżące poniżej określonej wielkości. aby udowodnić istotność paskujących właściwości zastosowanego szumu. Szczególnie ważne jest to.. Narządy słuchowe ryby są rozmieszczone w pęcherzykach powietrznych i różnice w narządach słuchu u różnych ryb są najwyraźniej związane z różnicami w rozmieszczeniu ich pęcherzyków powietrznych.zcstotliwości-szura zawierający wszystkie częstotliwości powyżej 500 Hz. znajdują się komórki włoskowe i nerwy słuchowe. Stosunkowo łatwo można wyłączyć część błony. w którym dźwięk rozprzestrzeniacie nieco inaczej niż w powietrzu. RYSUNEK 7-16 . Teraz ponownie włączamy ton złożony. Czy jest ono zdolne do odróżniania częstotliwości dźwięku? Zgodnie z twierdzeniem teorii miejsca. Ponieważ gęstość wody mało różni się od gęstości tkanek i płynów wcielę. 200 razy na sekundę. jak ton 200 Hz. Jak więc w tej sytuacji mogą one odróżniać dźwięki o różnej częstotliwości? Dzięki odpowiedniemu treningowi złota rybka może odróżniać jedną częstotliwość od drugiej. Dźwięk przechodzi przez ciało ryby nie obniżając swej intensywności. odróżnienie wysokości w takim wypadku powinno być całkiem dobre.aktywność neuronów wznosi się i opada regularnie. to znaczy taki dźwięk. że u ryb. Przedstawiciel teorii periodyczności będzie udowadniał. błona podstawowa drga w obszarze 200 Hz i osoba badana właśnie to odbiera Przedstawiciel teorii periodyczności uważa. przynajmniej do tego punktu.

RYSUNEK 7-17. Ryba szybko uczy się antycypować wstrząs elektryczny w momencie. że ten sam ton Obierany jest jako różniący się wysokością przez jedno ucho w porównaniu z drugim W celu przeprowadzenia doświadczenia należy unieruchomić rybę w uprzęży wypełnianej gazą. Źródło: Fay i MacKinnon (1969). to jest dokładnie tam.dostrzegalnym objawem tej antycypacji jest krótkotrwale wstrzymanie oddychania. podwójne słyszenie („diplacusis"). że •Udzielny neuron nie może reagować częściej niż 300-400 razy na sekundę. Początkowo podaje się rybie szereg tonów o jednakowej częstotliwości. że minimalna zmiana częstotliwości dostrzegana przez rybę przekracza 10-krotnie tę. Przy takich częstotliwościach neurony nie są już zdolne do reakcji synchronicznie z sygnałem dźwiękowym. Jak więc w 'akim wypadku jego aktywność może stanowić podstawę spostrzegania wysokości Opowiadającej sygnałom o częstotliwości do 4000 Hz? Drugie zjawisko . chociaż absolutna wrażliwość ryby jest znacznie niższa. krzywa ilustrująca zmiany wrażliwości wraz ze zmianą częstotliwości jest analogiczna do odpowiedniej krzywej u człowieka. gdy następuje zmiana częstotliwości . 7-17). Następnie zmienia się częstotliwość jednego tonu i tej właśnie zmianie towarzyszy bodziec elektryczny. Zwróćcie uwagę na to.RYSUNEK 7-18. Pierwsze zjawisko polega na tym. że eksperymenty z maskowaniem dość wyraźnie potwierdzają 'rorię periodyczności. Uzyskane wyniki zostały przedstawione na rysunku 7-18. i . istnieją jednak dwa zjawiska utrudniające wyjaśnienie spostrzeania wysokości tonu na podstawie periodyczności. gdzie możemy tego oczekiwać na podstawie teorii periodyczności. która powoduje. \rgumenty przeciw teorii periodyczności spostrzegania wysokości tonu Chociaż wydawałoby się. a następnie eksponować dźwięk w połączeniu ze wstrząsem elektrycznym (rys. Źródło: Fay (1970).to interesująca -somalia słuchu. Zdolność złotej rybki do odróżniania częstotliwości znika na obszarze 1000-2000 Hz. którą dostrzega człowiek.

jeżeli przeanalizujemy kolejno wszystkie etapy przetwarzania sygnału w systemie nerwowym aż do samego mózgu. przez częstotliwość wyładowań we włóknach nerwu słuchowego. jla częstotliwości w przedziale od 1000 (lub 4000) do 20 000 Hz spostrzeganie wysoszczególnie w wypadku tonu o wysokich częstotliwościach.. że eksponujemy osobie badanej dwa czyste tony i prosimy ją o ocenę głośności najbardziej wrażliwe (por.ikiegokolwiek miejsca wzdłuż błony podstawowej zawsze towarzyszą wyładowania o aktywność ich jest odpowiednio zsynchronizowana. to KRYTYCZNE PASMO CZĘSTOTLIWOŚCI staje się jasne. Inaczej trudno byłoby wyjaśnić przypadek z nieobecnym tonem podstawowym. . Tak więc. aby sądzić. Jeżeli nawet weźmiemy to p0(j częstotliwości odpowiadającej temu miejscu. że obie teorie są nieprawdzi.) Tak więc wszyscy ludzie odbierają nieco inaczej wysokość tonu docierającego do obu uszu. Począwszy od tego momentu Dwoistość teorii spostrzegania wysokości dźwięku głośność pary tonów zaczyna rosnąć wraz ze zwiększeniem tej odległości (rys. z wysokością tonu zasadę salwy (por.. Poczynając od tego 6 uzupełniającej informacji dotyczącej wysokości dźwięku. głośność dźwięku wzrasta w miarę dodawania nowych częstotliwości . powinna stanowić kombinację W podobny sposób dźwięk składający się z komponentów wszystkich częstotliwości teorii miejsca i teorii periodyczności. Na odpowiednie pobudzenia reagują określone grup^ nl m neuronów. Pobudzeniu neuronów może wysyłać impulsy z częstotliwością łączną 1200 Hz. nie mówiąc już o idealnych odpowiednikach na poziomie neuronów. że należy utrzymać stałą energię dźwięku (zwaną pasmem szumu.nU-miejsce na błonie determinuje jakość dźwięku. Tak samo jest z szumem. chociaż do obu uszu wpada ten sam ton. dopóki nie zostanie przekroczona pewna irytyczna wielkość odległości między częstotliwościami. że ta dwoistość operacji występuje tylko w wypadku częstotliwości poniżej mogą reagować na częstotliwości powyżej 2000 lub nawet 3000 Hz. Jednakże wyładowaniom o określonej uwagę. częstotliwości nie zawsze odpowiadają pobudzenia odpowiednich miejsc błony./n do momentu aż tym mnóstwo faktów. zmienia ia wojej głośności. Brak jakichkolwiek podstaw. to możemy tylko dziwić się. (Należy zamaksymalnej amplitudy drgań na błonie. uzyskanego w efekcie dźwięku. omawiane zjawisko występuje w tak niewielkim stopniu. Zakłada się. Z pewnością miejsce na błonie podstawowej ma zawartych między pewną niską częstotliwością {£} a wysoką częstotliwością (fH) niezwykle ważne znaczenie dla wydobycia informacji o wysokości sygnału . że rozkład aktywności neuronów dostarcza zostanie osiągnięta pewna krytyczna wielkość tej odległości. że |400Hz. lnicach częstotliwości /L i/^). z jaką drga błona? . Trudno również oczekiwać. do tego dochodzi informacja przekazywana ażdego z nich musi być zredukowana do połowy.6 Zauważcie. pod warunkiem. to grupa złożona z czterech . Więcej nawet. żc •. szczególnie dla częstotliwości "lomentu. gdzie oba mechanizmy mogą działać. Ale większość dźwięków natupewnymi różnicami w miejscu maksymalnej amplitudy drgań na błonach podstawowych ralnych wykorzystywanych przez człowieka do komunikowania się lub dla rozrywki leży w jednym i drugim uchu. 249).świadczy o achowuje stałą głośność podczas zwiększenia odległości między. Jeżeli te dwa tony będą coraz bardziej różniły się między Hb . Jak to jest możliwe. W tym wypadku częstotliwość wyładowań pomaga określić wysokość częstotliwość. określenie wysokości tonu na poddwa tony o różnej wysokości. na które są one Załóżmy. zwolennicy teorii periodyczności powołują się na . kiedy dźwięk złożony z oddzielnych rw Za główny czynnik określający wysokość tonu możemy przyjąć miejsce maksymalnej •ó eksponowany jest osobie badanej. skoro neurony normalnie wyładowują się z taką samą i/0Iie •c pojawiają się żadne komplikacje i odbierana jest wysokość wywołana tonem 1000 Hz. jak widać./^ i. że zgodnie z poglądami różnych badaczy. 1000 albo 2000 Hz. Najłatwiej można to wyjaśnić kości tonu może wyjaśnić tylko mechanizm miejsca.w strefie lokalizacji 1000 Hz reagują z częstotliwością wyładowań równą 1000 Hz. s. pojedynczo lub grupami.oziom energii dla każdej częstotliwości jest proporcjonalny do l/(/H -fL). W gruncie rzeczy. uchem. Jeżeli włókna rozmiesz. aby błony w obu uszach miały idealnie zgodne rozmiary. y tu do czynienia ze spostrzeganiem dźwięku złożonego. Ogólnie biorąc. i ze strukturą tonów harmonicznych w Wszarze 1000 Hz.. poniżej 1000-2000 Hz. że wysokość tonu jest determinowana przez miejsce yowania neuronów mogły być zsynchronizowane z częstotliwością drgań. czyli jego barwę.. że istnieje wiele miejsc. łączny dźwięk nie. van den Brink.7Cli włókna w strefie lokalizacji 1000 Hz dają częstotliwość wyładowań 100 Hz. 1970). Człowiek cierpiący na ostry diplacmis słyszy znaczyć. to Aby odparować pierwszy zarzut. Pełna teoria spostrzegania wysokości tonu. ziwie częstotliwości wyładowań jest możliwe aż do częstotliwości 4000 Hz. na którą żadne z nich oddzielnie nie mogłoby reagować. jeśli liczba tonów zostaje podwojona. 7-19). energia amplitudy drgań na błonie podstawowej. Jeśli dodajemy więcej tonów. w których możliwa jest niewielka dysharmonia między lokalizacją włókien nerwowych a krytycznymi częstotliwościami. dla wykonania tego zadania konieczne ^utrzymanie całościowej energii na stałym poziomie. Jeżeli pojedynczy neuron wyładowuje się z częstotliwością zaledwie 300 Hz. dzieje się tak dopóty. Wiadomo również. Najwyższa nuzgodność impulsów nerwowych byłaby potrzebna do osiągnięcia idealnej zgodności % jaką może wziąć śpiewaczka sopranowa. przy czym grupa włókien nerwowych może równocześnie reagować na taka odstawowego równą częstotliwości 100 Hz. aby całą energię utrzymać stalą. jeśli tylko zastanowimy się nad tym. kiedy pasmo zawiera się w we-świetnie uzupełniają się wzajemnie. ma podstawową częstotliwość około między każdą parą punktów drgań na obu błonach. Jest rzeczą mało prawdopodobną. że neurony. brak jest danych przemawiających za tym. aby powyżej tego punktu wyanomalia ta potwierdza pogląd. częstotliwością (przy stałej średniej częstotliwości). Dipkicusis to jeden z najważniejszych argumentów przeciw teorii periodyczności. jaka w strefie niższych częstotliwości. i częstotliwością. Rozważmy to na prostym przykładzie.

wywołanych dwoma tonami. i Krytyczne pasmo częstotliwości ma szereg ważnych właściwości. pokrywania się krzywych aktywności. w której mogłyby oddziaływać na siebie w naszym spostrzeganiu. • 1 pasmo krytyczne odpowiada w przybliżeniu 1300 neuronom. co wyprowadza je daleko poza granicę tej strefy. które odpowiadały szumem w paśmie obejmującym częstotliwości zbliżone do częstotliwości tego tonu. maskowany odpowiedniki krytycznego pasma częstotliwości. 108 melom i 25 rld. Źródło: Zwislocki (1965). podobne do tych. Dudnienie wywołane przez różne tony jest najwyraźniej dostrzegane wtedy. 0. Jeśli popatrzymy na układ pobudzeń na błonie podstawowej. Jej wielkość zależy od wartości częstotliwości środkowej (rys. dopóki nie zostanie osiągnięta krytyczna odległość.3 mela i 0. że w przedziałach pewnej krytycznej strefy częstotliwości można zaobserwować wzajemne oddziaływanie energii dźwiękowych. Odległość od okienka owalnego (mm) Wszystkie trzy przykłady wskazują. 4. kiedy tony te leżą w przedziałach tego samego pasma krytycznego. Źródło: Scharffi97i.23 rld i 0. bardzo łatwo znajdziemy Rozważmy trzeci przykład. wzajemne oddziaływanie energii dźwiękowych zostaje przerwane. to znaczy w granicach krytycznego pasma RYSUNEK 7-20. aby komponenty tworzące nieobecny ton podstawowy znajdowały się dostatecznie blisko siebie.009 pasma krytycznego.RYSUNEK 7-19. RYSUNEK 7-21. chociaż psychologiczne właściwości nadal współgrają ze sobą. człowiek może łatwo odróżnić te dźwięki. rysunku 7-21 przedstawiono wykres aktywności wywołanej dwoma tonami. W ten sposób zjawisko periodyczności spostrzegania wysokości wymaga. 7-20). . mimo znacznego rozszerzanie pasma szumu nie ma wpływu na wykrycie czystego tonu. Jeżeli wychodzimy poza granicę tej strefy krytycznej. Próg różnicy (rld) częstotliwości w tym obszarze stanowi około 1/50 przedstawionej tu odległości częstotliwości. W wielkościom różnic ledwie dostrzegalnych (rld) i skali melowej dla wysokości tonu. oddalonymi dzieje się tak dopóty. Porównując przedstawione na rysunku 7-21 krytyczne pasmo częstotliwości z właściwościami błony podstawowej oraz skalą melową i skalą rld. Źródło: Scharf(J970). Strefa ta nazywa się pasmem krytycznym. Osoba badana próbuje wykryć czysty ton.04 pasma krytycznego. W ten sposób. możemy w następujący sposób przedstawić wzajemne powiązania między nimi: 1 mel odpowiada w przybliżeniu 12 neuronom. dalsze jeden od drugiego o 300 Hz. i 1 rld odpowiada w przybliżeniu 52 neuronom. wykrycie tonu staje się coraz trudniejsze. Na miarę zwiększenia odległości między fL i/ H . W gruncie rzeczy tony te są rozdzielone dwoma krytycznymi pasmami częstotliwości.

Przypuszcza się również. Jeżeli źródło dźwięku położone jest po jednej stronie. Większość współczesnych nagrań symfonicznych czy grup rockowych jest wysokiej jakości. PRZESTRZENNE SPOSTRZEGANIE DŹWIĘKU Mamy dwoje uszu. o wysokim standardzie. Instrumenty muzyczne wydają złożone dźwięki. dźwięk pada bezpośrednio do ucha z tejże strony. tym silniejszy będzie dysonans. zawierające wie]e częstotliwości harmonicznych. że pasmo krytyczne odpowiada za dysonans związany z kombinacją pewnych dźwięków. że dysonans jest wynikiem dudnienia wywołanego dwoma tonami. Jest to tak naturalne i powszechne zjawisko. Droga dźwięku-do bliższego (lewego) ucha Lokalizacja Wskazówkami umożliwiającymi zlokalizowanie źródła dźwięku są: dokładny czas oraz intensywność. 7 RYSUNEK 7-22 . Ponieważ dźwięk rozchodzi się Mowa pochodząca od dwóch mówców nie daje tak wyraźnego efektu.5 cm. czyli około 27. Właśnie dzięki różnicy w informacjach uzyskiwanych przez oboje uszu (słyszenie dwuuszne). możemy określić w przybliżeniu możliwe opóźnienie w czasie między dotarciem sygnału do obu uszu. Szerokość głowy ludzkiej wynosi około 18 cm. a więc i łatwiej słyszalne. ale daje również znacznie bogatsze wrażenie dźwięku-różnorodne dźwięki stają się bardziej wyraziste. Przeprowadzając niezbyt skomplikowane obliczenia. jeżeli dowolna para ich tonów harmonicznych trafia w granice tego samego pasma częstotliwości. a nie przez jedno [słyszenie jednouszne). jakby wychodził on z różnych punktów wyobrażonej otaczającej nas przestrzeni. Oddalone od źródła dźwięku ucho znajduje się w cieniu akustycznym utworzonym przez głowę (rys. Wagę lokalizacji dźwięku można łatwo zademonstrować za pomocą nowoczesnej aparatury dźwiękowej. ale żeby dotrzeć do drugiego. chyba że jeden znajduje się bezpośrednio po lewej. z jaką dźwięki docierają do obu uszu. Dwie nuty mogą być w dysonansie. Dźwięki dochodzą najpierw i z większą siłą do ucha znajdującego się bliżej ich źródła. możemy określić położenie źródła dźwięków. Posłuchajcie przez słuchawki dobrego. to droga dodatkowa wynosi 8TI. Twierdzi się. a drugi bezpośrednio po prawej stronie słuchającego. że traktujemy je jako absolutnie oczywiste. Następnie włączajcie na przemian nagranie monofonicznej stereofoniczne. Wsłuchajcie się w różnicę między nimi.częstotliwości. że głowa przedstawia kulę o promieniu około 8 cm. Jeżeli przyjmiemy. musi okrążyć głowę dookoła. ale słyszymy jednolity świat dźwięków. Im bardziej słyszalne są te tony harmoniczne. Jest to ważny czynnik wzbogacający nasze spostrzeganie i ułatwiający rozszyfrowanie informacji słuchowej. stereofonicznego nagrania7. których częstotliwości leżą w granicach jednego pasma krytycznego. 7-22). Trudno docenić znaczenie lokalizacji dźwięku. Odtwarzanie stereofoniczne nie tylko zapewnia takie spostrzeganie dźwięku. Nagranie powinno być zrobione w studium nagrań stereofonicznych-stare płyty lub pochodzące z masowej produkcji nie nadają się do tych celów.

zaczyna sprawiać kłopoty w ustaleniu źródła sygnału. czy można określić.75+ 1. która daje nieznaczny cień lub w ogóle go nie nakłada. jaką jest różnica w czasie. W wypadku niskich częstotliwości fala dźwiękowa załamuje siei „okrąża" głowę. że w celu lokalizacji źródła dźwięku niezbędne jest porównanie sygnałów uzyskanych przez ucho prawe i lewe. ale z przesunięciem w jedną stronę.033 m (3. System nerwowy musi więc przechować informację o czasie nadejścia sygnału z dokładnością do 30 mikrosekund (rys. rozważmy sygnał o częstotliwości 10000 Hz.5 cykla falę docierającą do ucha lewego. to drogę równą 1 Cm przebywa w ciągu 30 mikrosekund. dźwięk dociera do prawego ucha o 30 mikrosekund wcześniej niż do lewego. której pełny cykl trwa krócej.000 Hz o oHz o ! . dźwięk o częstotliwości 100 Hz ma długość fali 3.5 + 3. 27°. Ale już dźwięk o częstotliwości lOOOOHz d = różnica długości dróg r = promień głowy = 3.okrąża" głowę. d=r0 + rsin9 \ JF<9 = 30° =0. = 270 m sek. 7-23).5 -0. Dźwięk przebywa drogę między jednym a drugie uchem w czasie około 840 mikrosekund. Jeżeli sygnał 10 000 Hz dochodzi od źródła umieszczonego po prawej stronie od obserwatora pod kątem 55°. gdy wynoszą one: 4. Oczywiście. zwłaszcza gdy uwzględnimy fakt.. Przy sygnałach o wysokiej częstotliwości opóźnienie to nie jest jednoznaczne i nie może być wykorzystane do lokalizacji źródła dźwięku. 3. Ta maleńka różnica-30 mikrosekund różnicy czasu-jest dla człowieka wykrywalna.5 cali Różnica czasu = 76 • d m sek. a nawet 1/2 cykla? Mówiąc inaczej.52radiany d= 3. to dźwięk dociera do obu uszu jednocześnie Jeżeli źródło leży o 3° w prawo. Dźwięk docierający z przodu. wynikającym ze sposobu odbicia i załamania przez głowę i ucho zewnętrzne różnych częstotliwości. Różnice w czasie stanowią dobrą sposobność do lokalizacji tych dźwięków. Drugą wskazówkę dla określenia lokalizacji dźwięku stanowi cień akustyczny utworzony przez głowę. 1. czy dźwięk dociera z góry czyż dołu. Przybliżone obliczenie różnicy mędzy dwoma uszami w długości drogi ododdaloago źródła dźwięku. W tym wypadku cykl zmian ciśnienia dźwięku dokonuje się co 100 mikrosekund. czy z przodu czy z tyłu. Najdłuższy czas opóźnienia dźwięku między obu uszami wynosi około 840 mikrosekund i jakakolwiek częstotliwość dźwięku. aby obserwator mógł wykryć zmianę położenia źródła dźwięku. brak jest w ogóle znaczącej dyfrakcji.w powietrzu z prędkością (w przybliżeniu) 330 metrów na sekundę. Tak więc łatwo. jeden opóźnia się w stosunku do drugiego. Aby to zrozumieć.5 cala (ok. których częstotliwości składowe są niższe niż 1300 Hz.5. nie pozwala ustalić. ta różnica w czasie zależy od tego. dźwięk dociera do lewego ucha o około 450 mikrosekund później niż do ucha prawego.75 = 3. Na przykład.5.5 sin 30° d =1. 8 cm) 9 = kąt. W takim wypadku fala odbierana przez prawe ucho wyprzedza o 4. pod jakim ustawione jest źródło dźwięku (w radianach) Dźwięk płynący od oddalonego źródła RYSUNEK 7-23.3 metra. 2. Różnica taka wystarczy. M długość fali zaledwie 0. gdy fala jest krótka w porównaniu z rozmiarami głowy. sygnałów wzrokowych oraz dzięki różnicom w barwie dźwięku. czy źródło dźwięku leży o 55° na prawo albo 40°. W naturalnych warunkach niejasności te mogą być usunięte za pomocą ruchów głowy. gdzie położone jest źródło dźwięk Jeżeli jest ono położone na wprost głowy. jedyna dostępna informacja. charakteryzuje się takim samym opóźnieniem jak dźwięk docierający z tyłu z analogicznym przesunięciem w tę samą stronę.5.5. W gruncie rzeczy przestrzenna lokalizacja dźwięku nie jest zbyt dokładna nawet dla niskich częstotliwości. Różnica w czasie dotarcia sygnału do jednego i drugiego ucha jest wynikiem różnicy fa2 między sygnałami.3 centymetra). Jest to zdumiewająca zdolność. tym samym iwrzy się cień akustyczny. Czyż można jednak określić różnice między dwoma tonami w wypadku. 17° lub 6°? Jest to niemożliwe. jeżeli bowiem głowa jest całkowicie nieruchoma. Efekty cienia akustycznego w wypadku położenia źródła iwięku pod kątem 15" wyglądają następująco: -fsto tliwosc Stosunek intensywności dźwięku dla obu uszu 1 dB 4dB 5 dB 6dB 10 dB 300 Hz 100 Hz i 200 Hz . a nawet. Odbija się więc od głowy. jednakże przy wysokich częstotliwościach.

z których nadchodzi sygnał. która pozwala na uporządkowaną reprezentację różnorodnych częstotliwości słuchowych. wynosi około 250 mikrosekund. (Dokładna anatomia nie jest jeszcze w pełni poznana. U kota różnica w czasie. na przykład w toku równoczesnej rozmowy kilku osób? Odpowiedzi na te pytania pozostają poza granicami naszej obecnej wiedzy.) Wiele oddzielnych neuronów w oliwce górnej reaguje w różny sposób. Skoro ustalenie czasu jest tak ważne dla dokładnej lokalizacji dźwięków. Niektóre wyższe poziomy systemu słuchowego najwidoczniej biorą też udział w porównywaniu sygnałów napływających z obu uszu-na przykład wzgórek czwo raczy dolny. Znaczenie słyszenia dwuusznego Równoczesne dotarcie dźwięków do obu uszu nie tylko uzupełnia spostrzegany dźwięk o wymiar przestrzenny. że jego uszy wewnętrzne leżą bliżej siebie o 22 do 25 cm niżby to wynikało z samej wielkości głowy. Różne neurony najwidoczniej mają różnorodne preferencje dotyczące stron. charakteryzującym się najwięk. zależnie od tego. jaki zaobserwowano w oliwce górnej. gdzie następuje łączenie informacji napływających z obu uszu. 8 Jądro ślimaka Jądro spiralne Z lewego ucha RYSUNEK 7-24. Jeśli sygnał dociera najpierw do jednego ucha. Ma on niezwykle długi przewód słuchowy (prawie 11 cm). Jego struktura anatomiczna jest odpowiednio dostosowana do przechowania informacji czasowej. pozwalająca zaobserwować ten efekt. Wspominaliśmy już o tym. jak i z drugiego ucha mogą aktywizować Na marginesie interesująca uwaga. że określony przedmiot znajduje się o 37° na prawo i jest lekko uniesiony? W jaki sposób są wyodrębniane i lokalizowane złożone sygnały dźwiękowe. Przestrzenna lokalizacja dźwięku zachodzi głównie dzięki podwójnemu systemowi' różnic czasowych dla niskich częstotliwości i różnic intensywności dla wysokich częstotliwości. to tempo reakcji pewnych jednostek jest wyższe aniżeli wówczas. Tu zachodzą interakcje pobudzeniowe i hamujące między sygnałami napływającymi od prawego i lewego ucha. czyli mechanizm niezbędny dla dwuusznej lokalizacji. ale zwiększa jego jasność. który jest odpowiedzialny za przetwarzanie informacji istotnych dla lokalizacji dźwięku w otoczeniu. redukcji interferencji oraz sprowadzenia maskowania do minimum. I-hamujące).przedziale częstotliwości dźwiękowych. do oliwki górnej. aby zapewnić rzetelne różnicowanie i tym samym dostarczyć miarodajnych wskazówek lokalizacji żródla dźwięku. Ich reakcje mają charakter podobny do tych. a jeszcze inne wytwarzają taki rodzaj interakcji. które ucho pierwsze odbierze sygnał. to jednak ciągle dalekie jest rozwiązanie problemu przestrzennej lokalizacji dźwięku. tj. Dźwięki dochodzące zarówno z jednego. dochodzącej od początkowych neuronów słuchowych 8. Na rysunku 7-24 przedstawiono schematycznie ogólne typy interakcji zachodzących w oliwce górnej (E oznacza interakcje pobudzeniowe. Jakie mechanizmy nerwowe informują nas o tym. szą liczbą błędów przy lokalizacji źródła dźwięku. która występuje u wszystkich zwierząt. jaki jest potrzebny przy lokalizacji przestrzennej. co jest równe w przybliżeniu czasowi niezbędnemu do przejścia dźwięku z jednej strony głowy kota na drugą. system słuchowy musi mieć zdolność wykrywania różnic czasowych rzędu 10 lub 20 mikrosekund. Jedne z nich są hamujące inne pobudzeniowe. Wyniki równoczesnych badań obu tych zmiennych dostarczają wiele dowodów przemawiających za tym. co sprawia. że sygnały nerwowe opuszczając ucho przechodzą bardzo krótką drogę do miejsca. Jest to wynik oddziaływania trzech różnych mechanizmów: lokalizacji.Poczynając od 3000-4000 Hz różnica intensywności jest dostatecznie duża. gdy sygnał dociera wpierw do drugiego ucha. To oczywiście pomaga zarówno w prawidłowej ocenie tonu. Podobna zależność została wykryta w stosunku różnic intensywności dźwięku. Nie wszystkie jednak elementy jego systemu słuchowego są proporcjonalne do wielkości głowy. to jak sobie z tym radzą duże zwierzęta? Słoń ma chyba największą gtowę ze wszystkich lądowych ssaków. Przełączenie z jednego systemu na drugi zachodzi w przedział 1000-5000 H z . . Ponadto wzgórek czwo raczy ma taką strukturę. Do wyższych ośrodków słuchowych Oliwka górna Interakcje dwuuszne Aby zapewnić precyzyjną lokalizację dźwięku w przestrzeni. niezbędnej dla lokalizacji. Chociaż zaczynamy rozumieć pewne mechanizmy nerwowe biorące udział w porównywaniu i łączeniu sygnałów z obu uszu. co zwiększałoby ryzyko uzyskania precyzyjnej informacji czasowej. Źródło: van Bergeijk (1962). jak i odróżnieniu i lokalizacji różnych częstotliwości dźwięku. że oliwka górna jest tym ośrodkiem nerwowym. Słoń bez takich długich przewodów słuchowych potrzebowałby znacznie dłuższych połączeń nerwowych między uszami. Z prawego ucha różne jednostki we wzgórku czworaczym dolnym.

Kiedy osoba mówiąca znajdzie się między dwoma mikrofonami. Przy nagraniu monofonicznym bardzo niskie częstotliwości bębna zamaskują niskie częstotliwości klarnetu. że większa część dźwięku pierwszego Instrumentu będzie docierała do jednego ucha. Załóżmy. zaczyna grzmieć wielki bęben basowy. to nie będzie możliwe normalne określenie źródła dźwięku. W rezultacie badań (głównie metodą prób i błędów) specjaliści od zapisu dźwięku opanowali sposób posługiwania się większą liczbą mikrofonów równocześnie. Kaszel i ruchy dookoła zagłuszają nagranie głosu. Celem zapisu stereofonicznego jest zarejestrowanie wycinków czoła fali w momencie jej przechodzenia nr/cz określony punkt skali dźwiękowej. Przy prawidłowym ustawieniu jeden i nich będzie odbierał głównie dźwięki napływające z prawej strony. Pozwala to na uzyskanie pożądanych efektów i z tych względów w dzisiejszych czasach właśnie w ten sposób dokonuje się rejestracji dźwięku. w jakich dokonano nagrania. W warunkach naturalnych. a w istocie przysłuchujemy się rozmowie prowadzonej w pobliżu. w sali umieszcza się wiele mikrofonów. który jest stosowany w większości wypadków do produkcji płyt i taśm magnetofonowych.<|arnet gra w dolnych rejestrach. przekazywany do jednego ucha. nawet jeśli one występują. tłumiąc dźwięki uboczne. Do tego potrzebne są dwa mikrofony o różnej czułości na kierunek dźwięku. Psycholo- . może tak wyregulować swój słuch. Zazwyczaj w celu uzyskania zapisu dźwięku o wysokim standarcie. Nagle okazuje się. że możemy usłyszeć skąd dochodzi głos. do drugiego zaś wyłącznie szum. po jednym dla każdego ucha (nawet wtedy. co chcemy usłyszeć. 7-25). Zdolność do lokalizacji pozwala nam umiejscowić w przestrzeni wiele słyszanych dźwięków. Różnica poziomów maskowania. Jeżeli zaś znajdzie się ona bliżej jednego z mikrofonów. którego chcernv posłuchać. Ogromnie wzrasta czystość nagrania w efekcie dodania drugiego mikrofonu-czyli poprzez zapis stereofoniczny. a drugiego instrumentu-do drugiego ucha. to wówczas jej głos będzie oddziaływał silniej właśnie na ten mikrofon.i czterokanałowych (kwadrofonicznych). Wyobraźcie sobie. Kiedy dysponujemy dwoma głośnikami przy odtwarzaniu. Możemy wybierać częstotliwość. \laskuwanie. Podczas słuchania nagrania „dwuusznego" przez słuchawki dźwięk odtwarzany jest z niezwykłą dokładnością. Wyeliminowanie maskowania czyni dźwięki bardziej wyraźnymi i pozwala na lepsze ich zróżnicowanie przy odbiorze dwoma uszami niż jednym uchem. W realnych warunkach człowiek nie jest świadomy tych zakłóceń. ponieważ różnica powstała po odjęciu sygnałów wejściowych do obu uszu będzie w tym wypadku równa zeru. nie wystąpi na błonie proces cl a wzajemnej interakcji i nie zajdzie zjawisko maskowania. Problemy występujące przy słuchaniu jednokanałowego (monofonicznego) magnetofonu ostro ilustrują trudności. jak należy je połączyć w dwa kanały. najlepiej byłoby posługiwać się dwoma aparatami słuchowymi. dźwięk jej głosu zostanie jednakowo odebrany przez oba mikrofony. Z tych względów prowadzi się obecnie badania w dziedzinie nagrań trój. Jeżeli słuchający posługuje się aparatem słuchowym. W gruncie rzeczy w celu poprawy warunków. jakie mają ludzie głusi na jedno ucho. Przeszkadzają szumy i odbicia. Jedna z możliwych interpretacji polega na tym. W tym celu należy umocować na krześle stojącym na sali koncertowej makietę głowy z mikrofonami umieszczonymi w uszach. Zapis dwuuszny różni się wyraźnie od zapisu stereofonicznego. dźwięki klarnetu i bębna będą docierać do obu uszu. Jeżeli • cn k klarnet i bęben będą odbierane każde innym uchem. zwłaszcza gdy zwrócimy uwagę na fakt. które brzmiałoby tak jak przy oryginalnym wykonaniu. Będzie to efekt pokrywania się stref pobudzenia na błonie podstawowej. Różnica w położeniu przestrzennym I ( powadzi do poprawy w zakresie identyfikacji sygnału. że sygnały na wejściu docierające do jednego i drugiego ucha odejmują się od siebie. podczas jy sygnał jest słyszalny tylko w jednym uchu. Zatem. ale jeżeli słuchacz obróci ilowę. Drugi sposób poprawienia czystości odbioru dwuusznego polega na wykorzystaniu zjawiska zwanego różnicą poziomów maskowania.Lokalizacja. na koncercie. Trudności te związane są nie tyle z obniżeniem wrażliwości na dźwięki. Metoda ta nie jest zbyt wygodna. podanie tego samego szumu do ucha drugiego znacznie poprawi wyrazistość odbieranego głosu. aby uzyskać właściwy efekt. Czasem nagranie rozmowy na magnetofonie jest mało zrozumiałe. powinniśmy posłużyć się przy nagrywaniu dwoma mikrofonami ustawionymi z takim samym odstępem. Możemy rozpatrzeć to zjawisko przyjmując inny punkt widzenia. to gdzie najlepiej umieścić mikrofon? Jeśli nosi on mikrofon w kieszeni koszuli. należy b zastosować dwuuszny zapis dźwięku. intensywność albo też lokalizację w przestrzeni tego. jeżeli przekażemy sygnał wraz z zakłóceniem do jednego i drugiego ucha. Mikrofon powinien bowiem znajdować się możliwie najbliżej uszkodzonego ucha. drugi dźwięki nadchodzące z lewej. Za pomocą tylko dwu mikrofonów i tyluż głośników nie uzyskamy dokładnego odtworzenia nagranego utworu. jaki później musi być zachowany przy ustawieniu głośników. lapis dźwięku A y uzyskać nagranie. że w trakcie towarzyskiego spotkania musimy podtrzvmywać niezbyt interesującą rozmowę. nie uzyskamy dobrych rezultatów. Lokalizacja dźwięk stwarza takie możliwości. Istnieje również trzeci sposób polepszenia wyrazistości sygnału przy odbiorze dwuusznym. Jeżeli próbujemy usłyszeć cichy głos zmieszany z szumem. wymaga bowiem w trakcie odtwarzania ścisłego przestrzegania warunków. kiwamy głową i zgadzamy się z rozmówcą. ile z obniżeniem zdolności do lokalizowania dźwięku. gdy jedno z nich funkcjonuje normalnie). w różnych punktach. Zdolność do lokalizacji pozwala mu śledzić wybiórczo jedynie interesujące go sygnały dźwiękowe. Do jednego ucha dociera zarówno sygnał. kiedy . że słuchacie orkiestry i w momencie. w rezultacie czego szum zostaje wyeliminowany. przy czym specjaliści od zapisu dźwięku określają. umieszczonymi w tej samej odległości od niej. jak i szum. tak aby można było odtworzyć je w warunkach ilomowych (rys. umożliwiających lokalizację dźwięku. że szum przekazywany do obu uszu jest lokalizowany w środku głowy.

następnie zaś do drugiego. Jak można wykorzystać to wszystko w celu lokalizacji dźwięku? . a nawet może zależeć od tego. a potem do uszu zaczynają docierać odbicia od ścian i stropu pokoju (rys. Zazwyczaj jednak sygnałowi początkowemu towarzyszy echo. Do uszu dociera szybkie następstwo dźwięków. jak jest ubrana widownia. Początkowo trzask dociera do jednego ucha. Najlepszy sposób łączenia mikrofonów jest prawdopodobnie różny dla różnorodnych pomieszczeń. Efekt pierwszeństwa W teorii lokalizacja odbywa się po prostu dzięki wykorzystaniu różnic między dźwiękami docierającymi do obu uszu. 7-26). Ponieważ wszystkie odbicia dźwięku są dostrzegane.NAGRYWANIE DWUUSZNE RYSUNEK 7-26 ODTWARZANIE STEREOFONICZNE giczna akustyka niewiele może się tu przydać. liczby słuchaczy. nawet prosty trzask może j spowodować duże komplikacje.

Jeżeli zarejestrujemy różne dźwięki. chociaż ta informacja dźwiękowa dociera do uszu. a innym nie.Na szczęście wykorzystywany jest tu jedynie pierwszy dźwięk docierający do uszu Zjawisko to nosi nazwę efektu pierwszeństwa. . . łatwo możemy określić różnicę między nimi. przy czym jednym będzie towarzyszyło echo. Niemniej jednak jest przez nas odbierane. jest ona całkowicie ignorowana przez mechanizm odpowiedzialny za lokalizację przestrzenną.\ zatem. Nie jest ono jeszcze w pełni wyjaśnione Echo nie odgrywa prawie żadnej roli w psychologicznej interpretacji dźwięku.

a potem już tylko wspomnienie o zaistniałym fakcie. następnie otwórzcie je na moment i ponownie zamknijcie. a następnie powoli zanika. Można nawet powiedzieć. pamięć tr krótkotrwała i pamięć długotrwała (rys. • Posłuchajcie jakichś dźwięków. że istnieją co najmniej zy całkowicie różne rodzaje pamięci: przechowywanie informacji sensorycznej. Zauważcie. • Zamknijcie oczy. że istnieją również inne CHEMIA PAMIĘCI Zmiany w RNA a uczenie się Uczenie się po wprowadzeniu zmian w RNA Przekazywanie pamięci ZABURZENIA PAMIĘCI Wstrząsy elektryczne Amnezje Przypadki H. a następnie mając na uwadze całą strukturę przejdziemy do szczegółowego analizowania każdego z nich. i N. Możliwe jest. zaangażowanych jest w ją bowiem wiele różnych procesów. mniej więcej około 0. na przykład postukiwania własnymi palcami albo pogwizdywania.8. Prześledźcie zacieranie się wyrazistości obrazu dźwiękowego w waszej świadomości.Czas przechowywania jest bardzo krótki. że zanim zniknie pozostaje jeszcze przez chwilę realne odczucie uderzenia palcami.A. 8-1). Uderzcie lekko czterema palcami w swoje ramię.1-0. System przechowywania informacji sensorycznej System ten przechowuje dość dokładny i pełny obraz świata odbieranego przez system sensoryczny. Prześledźcie doznane bezpośrednio wrażenie-zwróćcie uwagę. • . Rozważania dotyczące pamięci zaczniemy od krótkiego przeglądu głównych jej systemów. Nerwowe podłoże pamięci SYSTEMY PAMIĘCI SYSTEMY PAMIĘCI System przechowywania informacji sensorycznej Pamięć krótkotrwała Pamięć długotrwała PRZECHOWYWANIE INFORMACJI Obwody nerwowe pamięci Przegląd obwodów nerwowych Obwody okrężne (rewerberacyjne) Konsolidacja gtędem byłoby traktowanie pamięci ludzkiej jako jednej całości. wyraźny i jasny.5 sek. jak odebrany przez was obraz. ale ich właściwości nie są na razie znane psychologom eksperymentalnym. Mechanizmy pamięci POSZUKIWANIE LOKALIZACJI PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ JEDEN MÓZG CZY DWA MÓZGI Rozszczepienie mózgu u zwierząt Rozszczepienie mózgu u człowieka Dwa mózgi: niezmienność czy plastyczność WNIOSKI Badania na ptazińcach Badania chemiczne RYSUNEK 8-1 rodzaje pamięci. utrzymuje się przez pewien czas.M.

jak ostatnie słowa zdania. W pamięci krótkotrwałej natomiast można przez powtarzanie ' irZymać niewielką ilość materiału przez czas bliżej nieokreślony. że psychologia eksperymentalna zajmuje się w znacznej mierze problemami wprowadzenia materiału do pamięci długotrwałej. przy której można zobaczyć zamknięty krąg świetlny. które dopiero co usłyszeliście lub przeczytaliście. Z oamicci krótkotrwałej: „Jak brzmiały pierwsze słowa tego zdania?" I pamięci długotrwałej: „Co jedliście na obiad w ubiegłą niedzielę?" Pamięć długotrwała jest najważniejszym oraz najbardziej złożonym systemem pamięci. muszą być częścią pamięci długotrwałej. Niemniej jednak niektóre rzeczy szybko udaje się w niej odnaleźć. można go zatrzymać w pamięci krótkotrwałej na czas nieokreślony. musimy odwoływać się bezpośrednio i szybko do pamięci długotrwałej. to znaczy. powtarzając materiał ciągle od nowa. wyprostowują. że jeżeli poruszamy nim bardzo wolno. dwa palce. Zwróćcie uwagę na to. co raczej zawarte w nim wyrazy. omówimy ją dokładnie w toku dalszych rozważań. jak RNA . Zmieńcie szybkość poruszania się przedmiotu tam i z powrotem. Takie rzeczy. Następnie ponownie zaciśnijcie dłoń. (250 milisek. Pamięć krótkotrwała jest bezpośrednia i natychmiastowa.• • Zaciśniętą dłoń wyciągnijcie przed siebie. W danym wypadku przechowywana informacja nie jest pełnym obrazem zdarzeń. Zazwyczaj utrzymuje się w niej pięć lub sześć ostatnich elementów z przedstawianego materiału. Dysponuje w wieloma gigantycznymi cząsteczkami. Te właściwości przechowywania wzrokowej informacji sensorycznej są ściśle związane z właściwościami czasów reakcji systemu wzrokowego. która pozwala nam zinterpretować znaczenie symboli tekstu drukowanego.kilka jednostek prezentowanego materiału. 1 To ostatnie doświadczenie jest szczególnie ważne. Mózg jest urządzeniem skończonym.25 sek. Tak więc praktycznie rzecz biorąc możemy rozważać zdolności Pamięciowe mózgu ludzkiego jako nieograniczone. Pierwsze są dane bezpośrednio i bliskie w czasie. wypomnienie tych drugich jest trudne i dokonuje się powoli. jak długo utrzymuje się obraz przedmiotu. Wprowadzenie do pamięci długotrwałej nowego materiału wymaga czasu i wysiłku. nie wyłączając reguł posługiwania się językiem. z których ono się składa. to zatraca się ciągłość obrazu między krańcowymi punktami ruchu. wymagająca wysiłku i czasu. Machajcie ołówkiem (lub palcem) tam i z powrotem przed oczyma. Zwróćcie uwagę. a drugi . Szybkość obrotów. pamięć długotrwała istnieje oczywista różnica między pamięcią dopiero co zaistniałych zdarzeń a pamięcią /Jarzeń z odległej przeszłości. Czy pokrywa się to z oceną czasu przechowywania „niewyraźnego obrazu poruszającego się ołówka"? Pamięć krótkotrwała System pamięci krótkotrwałej przechowuje innego rodzaju materiał niż bezpośrednia informacja sensoryczna. nwtarzanie. Wskazaliśmy tam na możliwość mierzenia czasu reakcji tego systemu poprzez obserwowanie zapalonego światła latarki obracającego się w kole. wydobywania z niej i właściwej jego interpretacji.). szybko otwórzcie dłoń. pozwala określić w przybliżeniu czas reakcji wzrokowej. Oznacza to. omawianego w rozdziale 5. czyli cztery razy na sekundę. Informacji sensorycznej nie można utrzymać dłużej przez . jakie miały miejsce na poziomie sensorycznym.:. że dla podtrzymania ciągłości obrazu następczego potrzebny jest ruch 10 cykli na każde 5 sek. Jeżeli w waszej obecności wypowiedziano jakieś zdanie. że ślad wzrokowy utrzymuje się przez około 0. W rzeczywistości można powiedzieć. zapamiętacie nie tyle dźwięki. ciągnący się Za poruszanym przedmiotem. przechowywania go tam. Pojemność systemów bezpośredniego przechowywania informacji sensorycznej oraz pamięci krótkotrwałej jest bardzo ograniczona: pierwszy obejmuje kilka dziesiątych sekundy. co utrzymuje się w pamięci przez więcej niż kilka minut. że znalezienie w niej czegokolwiek powinno być niezwykle trudne. ponieważ dzięki niemu można określić w przybliżeniu.. z których każdy może przechowywać pewną ilość informacji. Zdolność do przechowywania materiału w pamięci krótkotrwałej w wyniku powtarzania zawartych w nim elementów jest jedną z najważniejszych właściwości systemu pamięci. jak czytanie.z których każda może przechowywać dość znaczną ilość informacji (patrz paragraf „Chemia pamięci"). Utrzymuje się ona zaledwie przez kilka dziesiątych części sekundy i nie da '. patrząc przy tym prosto przed siebie. Między zapamiętywaniem obrazu zdarzeń a zapamiętywaniem ich interpretacji istnieje wyraźna różnica. Nawet w tak prozaicznej czynności. ale pojemność tej pamięci jest ograniczona. Niemal wszystko. Przy jakiej prędkości niewyraźny obraz zaczyna być ciągły? Powinniście przekonać się. numer telefonu lub czyjeś nazwisko są przechowywane w pamięci krótkotrwałej. Zdarzenia zaistniałe jopiero co pozostają w świadomości -jeszcze jej nie opuściły. Znajduje się w nim jednak okoto dziesięciu miliardów (1010) neuronów. Głównym źródłem trudności związanych z pamięcią długotrwałą jest wydobycie z niej informacji. jakby cień. musi znaleźć się w systemie pamięci długotrwałej. Zwróćcie uwagę na coś. Wszystkie wyuczone doświadczenia. Jest to raczej zachowanie ich bezpośredniej interpretacji. że poruszający się przedmiot przemieszcza się przed waszymi oczami 20 razy w ciągu 5 sek. Podejmując świadomy wysiłek. tego przedłużyć. że wrażenie śladowe dwóch wyciągniętych palców zachowuje się przez moment po ponownym zaciśnięciu dłoni. Również wydobycie z pamięci przeszłych zdarzeń dokonuje się z trudem. Ilość informacji znajdująca się w pamięci jest tak ogromna. Problemy związane ze Oczywiście jakieś granice istnieją. podczas gdy pojemność pamięci długotrwałej jest praktycznie nieograniczona1. pamięć długotrwała jest mozolna.

nie jest zbyt dokładna. Najpierw jednak tym Czytelnikom. które możemy określić jako pamięć. jak dokonuje się ten proces. po jednym wlcwej i prawej półkuli. PRZECHOWYWANIE INFORMACJI Pomimo wieloletnich badań mózg ciągle pozostaje dla nas zagadką. '' Takie są systemy pamięci. poszczególne partie mózgu otrzymały różnorodne nazwy ze'względu na istniejące między nimi różnice anatomiczne (rys. A nawet więcej. Przedstawimy teraz nerwowe mechanizmy pamięć' Zapoznamy się ze strukturami mózgu odpowiedzialnymi za przechowywanie i wydob • wanie informacji oraz z psychicznymi procesami pamięci ludzkiej. Rozdziały 10 i 11 poświęcone są w całol! omówieniu badań nad strukturą pamięci długotrwałej. Ale to jeszcze nie wszystko. zwaną korą mózgową. aby skutki pobudzenia utrzymywały się dłużej po zaprzestaniu pobudzenia na wejściu. Badanie anatomiczne mózgu pozwala stwierdzić. przypomnimy krótko to. Powinien on bowiem silnie reagować na określony rodzaj materiału na wejściu. Podstawowe wymaganie dotyczące pamięciowego obwodu nerwowego polega na tym. po bokach leżą płaty ciemieniowe i płaty skroniowe. dokładnie tak pik prawa dłoń bywa nieco większa od lewej dłoni.zarówno przechowywanie informacji sensorycznejjak i pamięć krótkotrwała . jeżeli systemy pamięci bezpośredniej są rezultatem aktywności elektrycznej. Oznacza to. W części przedniej znajdują się płaty . Lewa połowa mózgu jest zwykle nieco większa od prawej. stanowiąc drogowskazy na drodze do zrozumienia funkcjonowania systemu pamięci. Daleka jest jeszcze chwila. że trwałe przechowywanie informacji związane jest z chemicznymi lub strukturalnymi zmianami w mózgu. które mają zdolność zapamiętywania. A więc aktywność elektryczna i procesy chemiczne muszą się wiązać ze sobą. że składa się on z dwu części Okolice ruchowe Okolice czuciowe . to jest możliwe zbudowanie obwodów nerwowych mających zdolność funkcjonowania jako pamięć. Obwód pamięciowy musi działać wybiórczo. którzy nie przestudiowali rozdziału 2. Zdobywaniu nowych wiadomości muszą towarzyszyć pewne strukturalne lub chemiczne zmiany w mózgu. lewej i prawej. Zaczniemy od wprowadzenia kilku prostych obwodów. co już wiadomo o obwodach nerwowych (rys. a słabo albo też nie reagować w ogóle na inny materiał. aktywna działalność umysłowa.zdolnością odnalezienia jedynego właściwego określenia wśród przechowywanych pamięci milionów lub miliardów jednostek określają w dużym stopniu ogólną struktu . Mózg zbudowany jest symetrycznie. ale wszystkie one mają wysoce spekulatywny charakter.odbywają się dzięki aktywności elektrycznej. przedzielonych głęboką szczeliną. Te dwie części noszą nazwę '. 8-2). podobnie zresztąjak symetria całego ciała. że bezpośrednia. Niemal wszyscy zgodni są co do tego.-olowe. (Symetria ta. a prawa stopa nieco większa od stopy lewej). 8-3).. kiedy będziemy mieli pełny i wyczerpujący opis sposobu gromadzenia informacji przez układ nerwowy.U)lkul mózgowych.0fałdowanej tkanki. wszystkich poziomów systemu pamięci. Zacznijmy od następującego problemu: obmyślmy takie obwody. możemy przekonać się. które organizm rozpoznaje i przypomina sobie. RYSUNEK 82 - . Neurony korowe w pewien specyficzny sposób dopasowują układ swych reakcji do zewnętrznych zdarzeń. wszystkie płaty tworzą pary.H. Wiele znanych teorii próbuje wyjaśnić. Wierzchnia warstwa półkul jest najwyżej zorganizowaną częścią mózgu. że zmiany chemiczne lub strukturalne w mózgu muszą jakoś wpływać na aktywność elektryczną. w tym właśnie zawiera się istota pamięci. Jeżeli spoglądamy na mózg z góry.. Pomimo swej niekompletności teorie te mają jednak duże znaczenie. z tyłu znajdują się płaty . Obwody nerwowe pamięci Istnieje prawie całkowita zgodność co do tego. procesy świadome i procesy pamięci bezpośredniej . że stanowi on pewną liczbę oddzielnych części.i\'liczne.

na poziomie synapsy pobudzeniowej następuje przekazanie pobudzenia następnemu neuronowi. 8-5). w którym akson tyka się z następną komórką. że litera A występowała już przedtem (rys. Układ nerwowy może reagować w trojaki sposób na wystąpienie litery A. Na rysunkach podstawowy neuron przedstawiony jest jako kółko z odchodzącą od niego linią. Impuls elektryczny przewodzony przez neuron przechoJZJ z ciała komórki przez akson do ciała następnej komórki. docierający do synapsy pobudzeniowej. że pojedynczy impuls nerwowy. Przeanalizujmy jeden z prostszych modeli pamięci. Ciało komórki Ciało komórki Akson Synapsa pobudzająca Synapsa hamująca Neuron RYSUNEK 8-4 Akson RYSUNEK 8-3 a. a posługując się jednym impulsem nerwowym znacznie uprościmy wykład.Synapsa i dendryt Wlokno nerwowe (akson) Jądro komórki przegląd obwodów nerwowych. a zatem. znajdującego się po drugiej stronie synapsy. . a linia to akson łączący dany neuron z innymi. Do wyładowania neuronu może okazać się niezbędne oddziaływanie dużej liczby jnipulsów docierających przez synapsy pobudzeniowe. kółko to ciało komórki. Istota procesu. Miejsce. Załóżmy. Inaczej mówiąc. żeby wystarczył jeden impuls. Niezależnie od tego. Połączenie hamujące zapobiega przekazaniu pobudzenia drugiemu neuronowi. tak że o obecności litery A sygnalizuje specjalna konfiguracja reagujących komórek nerwowych. pojedyncza komórka nerwowa może mieć tysiące synaps. że przeszła ona różne stadia rozpoznawania obrazów i została zidentyfikowana jako A. że nastąpiła ekspozycja dużej litery A. że na każdy z elementów reaguje specyficzny zespół komórek. Chociaż nie jest to precyzyjne. musi istnieć jakiś sposób zapamiętywania tego. nosi nazwę połączenia synaptycznego (synapsa). Możliwe. że dla każdej litery istnieje odrębny kod.zostanie oddana prawidłowo. Możliwe. Rozważmy problem utrzymania w pamięci sensorycznego wejścia. jeśli system rozpoznawania obrazów wykryje obecność litery A. Przypomnijmy. Połączenie pobudzeniowe-to takie połączenie. Możliwe.c. załóżmy. że na każdą literę reaguje oddzielna komórka. Istnieją dwa podstawowe rodzaje połączeń synaptycznych -pobudzeniowe i hamujące.b. błąd dotyczy jedynie liczby impulsów. rzadko się zdarza. tak że litera A jest wyodrębniona dzięki specjalnemu układowi wyładowań nerwowych. Aby ułatwić sobie analizę. zareaguje ten odrębny detektor litery „A". kiedy impuls nerwowy biegnący wzdłuż aksonu wywołuje reakcję (impuls) neuronu. Źródłu: Eccles (1965). może wywołać reakcję nowej komórki. który z tych trzech możliwych kodów będzie działał.

Komórka Al reaguje na aktywność włókna X wywołując reakcje komórki A2. Aktywność własna tych neuronów. Również zamierzone lub przypadkowe poddanie mózgu silnemu wstrząsowi elektrycznemu (jak na przykład elektrowstrząsy w terapii psychiatrycznej) może oczywiście powadzić do dezorganizacji aktywności obwodów pamięciowych. jak i hamujące) licznych zewnętrznych wejść na pętlę mogłyby w konsekwencji doprowadzić Jo przerwania cyrkulacji impulsów. Takim przypadkiem pato•ogicznym może być wstrząs mózgu. Najprostszy obwód określany jako obwód pamięci ma kształt zamkniętej pętli. Selektywna aktywizacja elektryczna określonej pętli nerwowej zapewnia działanie . Analogicznie jakaś aktywność w pętli B stanowi „pamięć elektryczną" sygnału B. Grupy komórek (takie jak A i B) w rzeczywistości działałyby lako znaczne skupiska neuronów występujących w skomplikowanych konfiguracjach..RYSUNI K . I na koniec. że prawdziwy obwód okrężny musiałby mieć znacznie bardziej komplikowaną budowę. Wówczas reakcje tych włókien mogą być zgodne z którymś i omówionych powyżej kodów. Co zatrzymuje rewerberację? Istnieje kilka możliwości. wywołując wyładowania kolejnych neuronów. że jakiś sygnał sensoryczny pojawił się w systemie rozpoznawania obrazów i biegnie przez włókna nerwowe X i Y. po czym powtarza od nowa swój cykl. Określony typ informacji. że we włóknie X pojawiła się określona aktywność. Załóżmy. jak sygnał przestał działać. nie ma w tym wypadku decydującego znaczenia dla analizy obwodu pamięciowego. inny mechanizm musi bowiem działać w wypadku pamięci krótkotrwałej. W obwodach przedstawionych na rysunku 8-6 sygnał dochodzący przez włókno X daje początek kolejności zdarzeń w grupie komórek A. pobudzenie obiega cały obwód. Jedna wypływa z faktu. które działają przez czas nieokreślony długo po tym. że na rysunku 8-6 grupy komórek A i B leżą w korze. Trzecia możliwość tkwi w pewnej zawodności samego obwodu nerwowego: impuls dochodzący do jednego ogniwa łańcucha nie zawsze jest w stanie wywołać aktywność w ogniwie następnym. Załóżmy. Rewerberacja w pętli A stanowi „pamięć elektryczną" tego. pojawiający się na wejściu. Obok tych możliwości typu strukturalnego mogą wystąpić zjawiska patologiczne. Obwód rewerberuje (powtarza) cykl: pojawiający się sygnał sensoryczny uruchamia sekwencję impulsów elektrycznych. które pozostawały zakodowane w postaci sygnałów elektrycznych. Aktywność rewerberacyjna wywołana określonym sygnałem nie może w rzeczywis:ości trwać w nieskończoność. tak że w efekcie końcowym potok impulsów może wygasnąć.• RYSUNEK 8-6 Wejście Komórki pamięci Obwody okrężne (rewerberacyjne).a włókna nerwowe X i Y wychodzą z systemu rozpoznawania obrazów. Impulsy zaczynają krążyć po pętli. może on doprowadzić do okresowego wstrzymania aktywności nerwowej i amnezji w odniesieniu Jo tych zdarzeń. rewerberacja może zostać zahamowana w wyniku jakiegoś „zmęczenia" chemicznego neuronów lub synaps. całkowicie przerywające jakąkolwiek aktywność neuronów. które mogą czynnie zahamować uprzednią aktywność rewerberacyjna. jak też oddziaływania (zarówno pobudzeniowe.. Druga możliwość-to pojawienie się nowych sygnałów. wywołany uderzeniem w głowę.

W układach typu obwodów okrężnych pamięć utrzymuje się dzic^ wzajemnym połączeniom między neuronami. powtarzająca się aktywność elektryczna w obwodach nerwowych wywołuję zmiany chemiczne lub strukturalne w samych neuronach. substancję. głównie z powodu wyjątkowych trudności. którą ona reprezentuje.kwasu rybonukleinowego (RNA). Przeanalizujmy obie te hipotezy. Różnorodna kolejność zasad . Jeżeli pamięć byłaby przechowywana w postaci chemicznej. czy to w synapsie czy też w strukturach uwalniających mediatory chemiczne. Tę właśnie okresową aktywność elektryczną określa się terminem pamięć krótkotrwała. Pamięć bezpośrednia zdarzenia jest możliwa dzięki reakcjom elektrycznym na to zdarzenie. Jeżeli pamięć jest reprezentowana pomocą specyficznego układu komórek. że komórka reaguje wyłącznie w wypadku pojawienia się tej specyficznej informacji. w strukturach nerwowych muszą występować albo obwody synchronizujące (timing) impulsy w czasie. W praktyce jednak zmian tych nie udało się zaobserwować. które są przyłączone do łańcucha cząsteczki. jakie nastręcza obserwacja żywych komórek nerwowych pod mikroskopem w sytuacji. Ten proces wprowadzania uzupełnień w obwodzie. musi też istnieć jakiś mechanizm dekodowania informacji czasowej. Na przykład. Aby pojedyncza komórka albo grupa komórek były wrażliwe jylko na właściwy układ impulsów. a następnie znów dopływa pojedynczy impuls nerwowy (coś w rodzaju alfabetu Morse'a). co prowadzi do pojawienia sic nowych obwodów nerwowych. Jakie mechanizmy uczestniczą w konsolidacji obwodów pamięciowych? Aby znaleźć odpowiedź na to pytanie. Czy synteza ta nie może również wiązać się z procesami pamięci? Zmiany w RNA a uczenie się Instrukcję dla syntezy białka przenoszoną przez cząsteczkę RNA odkrywamy w charakterystycznej kolejności zasad organicznych. jeżeli kodowanie w pamięci związane jest ze specyficznymi kodami wyładowań nerwowych. Według tei teorii. Zgodnie z dość powszechnie uznawana teorią. można przyjąć istnienie struktur molekularnych. I areszcie. komórka może reagować tylko w takim wypadku. występujących w pewnej określonej sekwencji. zmagazynowana jest w gigantycznych cząsteczkach kwasu dezoksyrybonukleinowego (DNA). CHEMIA PAMIĘCI Kiedy odkryto już procesy chemiczne leżące u podstaw dziedziczenia. Teoretycznie przynajmniej tego typu zmiany powinny być widoczne: mogłyby więc zostać wykryte podczas mikroskopowych badań neuronów. że właśnie on albo RNA może również przekazywać nabyte doświadczenie. pamięć długotrwała może być rezultatem przyrostu nowych synaps. Aby nowa informacja została w taki sposób zakodowana. utrzymujące się niezbyt długo. które w zasadzie pełniłyby funkcję hamującą. jaki system uczestniczyłby w kodowaniu w pamięci długotrwałej . że pamięć krótkotrwała to okresowa aktywność elektryczna określonych neuronów. że te same mechanizmy mogą brać udział w procesach pamięci. dla różnych rodzajów wspomnień budowane są odrębne obwody nerwowe Aktywność elektryczna tych obwodów odpowiada okresowej ich aktywizacji. Na przykład. zarówno pamięć krótkotrwała. a RNA odgrywa ważną rolę w procesie syntezy nowych białek. że pamięć długotrwała zawarta jest w strukturze molekuł białkowych każdej synapsy.zmiany chemiczne czy też przyrost nowych synaps . Zgodnie z innymi poglądami. albo jakieś nieznane jeszcze substancje synaptyczne. oddzielającą akson od ciała komórki. nadejście impulsu nerwowego do synapsy uwalnia mediator. Jaka by nie była rzeczywiście natura kodowania. Synapsa zmienia się w taki sposób. że białko uczestniczy w funkcjonowaniu neuronów. mogłaby wówczas łatwo regulować funkcjonowanie połączeń synaptycznych. że za każdym razem w trakcie uczenia się nowego materiału mózg zmienia się fizycznie. konieczne jest wtedy pobudzenie szeregu /. to staną się one pobudzeniowymi. nazywa się konsolidacją Konsolidacja pamięci zachodzi przypuszczalnie w ciągu dłuższego czasu. która wydziela się w szczelinie i oddziałuje pobudzająco na ciało komórki. specyficzna dla każdego organizmu. a pamięć długotrwała to stała struktura tych samych neuronów. jak i pamięć długotrwała mogą być związane z tymi samymi tkankami nerwowymi. kiedy reagują one na nadchodzące impulsy nerwowe. w toku którego zostaje w nim zakodowany nowy ślad pamięciowy. Najczęściej brane są pod uwagę dwie hipotezy: kodowanie chemiczne albo przyrost nowych połączeń synaptycznych. Niezależnie od tego. Pamięć długotrwała charakteryzuje się stałą strukturą obwodów nerwowych. przenoszenie tej informacji z DNA do otaczającej protoplazmy następuje dzięki cząsteczkom innego kwasu nukleinowego . z tą różnicą.efektjest jeden: właśnie synapsa jest tym miejscem. zmiany w synapsach różnych komórek powinny zachodzić w miarę jednocześnie. Tak więc. Informacja genetyczna. jedno jest pewne: pamięć krótkotrwała ma charakter elektryczny. Jeżeli teoria ta jest prawdziwa. Informacja nerwowa przebywa tę szczelinę za pomocą środków chemicznych. pojawiła się również myśl. Przyjmijmy. w którym zachodzi reorganizacja. Zasady te służą za matrycę do budowy białek.pamięci krótkotrwałej. gdy jest pobudzona przez Jwa impulsy szybko napływające jeden po drugim. Jakim sposobem mogłaby ta informacja chemiczna oddziaływać na przewodzenie synaptyczne? Jedna z możliwości polega na tym. oznacza ona. ale jeżeli zadziała na nie zestaw impulsów nerwowych. po których następuje przerwa określonej długości. Wiemy.1 różnych połączeń synaptycznych. logiczne wydaje się założenie. że białko wywiera wpływ na transmisję informacji przez szczelinę synaptyczną. Tak więc każdy z tych systemów MWO radzi sobie z problemem kodowania w pamięci za pomocą pojedynczych komórek. Jak możemy przedstawić pamie' długotrwałą posługując się tego typu schematem? Konsolidacja. trzeba dysponować dodatkowymi danymi dotyczącymi stałej struktury pamięci. Ponieważ DNA zawiera pamięć genetyczną dla każdego jednostkowego organizmu.

daje w rezultacie różne białka. to osobnik zregenerowany z części ogonowej. Jednak w grupie poddanej zadaniu eksperymentalnemu zmieniła się również względna koncentracja różnych zasad (Hyden i Egyhazi. 1964). każda z połówek posiada zdolność do regeneracji © P o d wpływem drażnienia prądem plaziniec się kurczy.zdają się pamiętać zadanie (McConnell. będąc identyczny genetycznie ze swym bliźniakiem. a następnie każda połowa ••generuje się. . grupę kontrolną szczurów obracano we wszystkich kierunkach w specjalnym aparacie. nawet jeżeli światłu . na której umieszczony był pokarm. a następnie przecięto go na pół uzyskując dwa identyczne osobniki. wydobyciu RNA z odpowiednich części jego układu nerwowego. a następnie posłużeniu się tym RNA do częściowego lub pełnego przekazania nabytej wiedzy innym zwierzętom. poprzedzonego silnym światłem. Normalnie oczekujemy. co można częściowo wyjaśnić trudnościami technicznymi w przeprowadzaniu niezbędnych eksperymentów oraz analizy biochemicznej. a nawet ich względne stężenia mogą się zmieniać w rezultacie doświadczenia nabywanego przez zwierzęta w sytuacji uczenia się. gdy eksponowany jest bodziec świetlny. Jeżeli zaś pamięć utrzymuje się w specjalnych połączeniach nerwów w głowie. Po przecięciu ptazińca na pói. nie będzie posiadał nabytej przezeń wiedzy. Fakt ten jest zadziwiający. Dlaczego więc płazińce. Niemniej jednak metoda ta przyniosła pewne rewelacyjne (i bardzo kontrowersyjne) wyniki. Jacobson. że informacja magazynowana jest «• mózgu. Po wytworzeniu reakcji na kojarzenie światła z rokiem elektrycznym. IPIaziniec przed eksperymentem. Jeżeli pamięć jest zakodowana chemicznie. Pierwsze badania zaczęły się dość skromnie. że kolejność tych zasad. wykazując. które wyrosło z 7cści głowowej . i to. Badania na płazińcach. które wyrosło z części ogonowej. które regenerowały się z części ogonowej. Można założyć. powstaje odruch warunkowy-kurczenie się. płazińce są przecinane na pół. a droga najeżona jest trudnościami. Najpierw wyuczono płazińca wykonywać określone zadania. że efekty uczenia utrzymują się. przystąpiono do eksperymentu kontrolnego. który odtwarzał ruchy szczurów poddanych pierwszemu eksperymentowi.. Eksperyment jest więc prosty i bezpośredni. Jako przedmiot badań wybrano dość dziwne stworzenie z typu płazińców (planaria). W obu też grupach występowała wyższa niż normalnie koncentracja RNA. Aby uwzględnić czystą stymulację występującą w rezultacie wspinania się po drucie. Dzięki temu płazińce zapewniają eksperymentowi idealne warunki kontrolne: jeżeli trzeba przeprowadzić na tym samym obiekcie dwa różne eksperymenty. to jest możliwe.i to. Kiedy obie połówki w pełni się zregenerowały. To duże zamierzenie. jak i wyuczone doświadczenia wywarły dający się mierzyć wpływ na RNA. wystarczy po prostu przeciąć go na dwie części. Wykryte zmiany okazały się raczej mato skomplikowane. Drażnienie prądem poprzedzone jest silnym światłem © Po treningu płaziniec kurczy się na pojawienie się bodźca świetlnego ^warunkowany na światło plaziniec zostaje przecięty na pół RYSUNEK 8-7 © Rezultat: dwa kompletne płazińce © Oba zwierzęta kurczą się na pojawienie się światła. że obie połowy przechowują zadanie w pamięci. aby uzyskać dwa identyczne organizmy. W jednym z typowych eksperymentów grupę szczurów uczono wspinania się po drucie na platformę. 1959). Kiedy pierwsza grupa szczurów opanowała zadanie przeprowadzono próby biochemiczne RNA pobranego z systemu mózgowego zawiadującego orientacją przestrzenną (system przedsionkowy) w obu grupach. Kimble.jc towarzyszy drażnienie elektryczne. że przecięty na dwie części może z każdej regenerować się w nowy organizm. Zazwyczaj pod wpływem drażnienia prądem płazińce odruchowo się kurczą. to w jaki sposób dociera ona do części vV Uczenie się po wprowadzeniu zmian w RNA Czy zmiany w RNA powstałe w wyniku uczenia się nowych doświadczeń zawierają informację o zadaniu? Jeden ze sposobów sprawdzenia tego polega na wyuczeniu zwierzęcia wykonywania określonego zadania. W niku częstego drażnienia prądem. Zarówno powtarzająca się aktywizacja neuronów. O wyborze tego płaskiego robaka zadecydowało to. Oba zwierzęta . pamiętają r /W iązek między światłem a drażnieniem prądem elektrycznym? Jeżeli nawet informacja o tym przechowywana jest w cząsteczkach RNA.

eksperymenty z przekazywaniem pamięci wywoływały zawierający informację o wyuczonym odruchu nie zosta! przeniesiony do ponownie olbrzymie zainteresowanie wśród szerokiej publiczności i równocześnie skrajnie scepkształtującej się głowy w toku regeneracji w roztworze rybonukleazy. to okazuje się. Udział RNA wtym zjawisku potwierdza fakt. że wraz z upływem czasu pamięć staje się coraz . Istnieje kilka :ialem nakarmimy innego płazińca. jak w poprzednim eksperymencie ©Wyuczonego płazińca przecięto na pól i obie połówki umieszczono w roztworze rybonukleazy .. to wykorzystany może być jedynie tów zakończyły się fiaskiem.. tym większa dawka tych środków jest potrzebna do usunięcia . Jeżeli wyuczymy płazińca tego. ale żadne z nich nie ma nic przez część głowową (rys. tak jak uprzednio. 1962. że kiedy obie części uwarunkowanego na przenoszenia pamięci z jednego zwierzęcia na drugie.RYSUNEK 8-8 (T)Płaziniec wyuczony reakcja na światło. przechowywał wyuczoną informację. że samo zapamiętywanie oparte jest na kodowaniu jieniicznym. W środowisku i :yni łatwo mogą pojawić się zaburzenia wynikające z działania bardzo różnorodnych j :/ynników albo substancji (jak np. niedobór tlenu. środki halucynoj:nne). Może on charakterybowywano szereg środków farmakologicznych na różnych żywych stworzeniach (nie jiować się specyficznymi mechanizmami uczenia się. alkohol.. Bpólnego z pamięcią.iiiwiają syntezę białka.. że istnieje wiele różnych prawdopodobnych pyjaśnień pozornego sukcesu pierwszych eksperymentów. te zaś. Najczęściej do badań tego typu )a zrozumienia pamięci organizmów wyższych.względnie fakt. A jeżeli nawet pamięć odgrywa w tym jakąś rolę.. Ptazirice mające silnie rozwinięte zdolności regenerowania są równocześnie kanibalaświatło płazińca regenerowano w roztworze zawierającym rybonukleazę niszczącą mi-oznacza to.! ISZa? © Rybonukleaza zmienia proces tworzenia się RNA w nowej połowie ciała ©Płaziniec zregenerowany z części głowowej reaguje na światło. które są niezbędne do syntezy . Najwidoczniej zwierzęta mające Najbardziej frapujące eksperymenty psychologiczne w ostatnich latach dotyczyły taką zdolność potrafią rozprowadzać pamięć po całym organizmie. 1964). 8-8). 1961).: trucizna.. dla nas najbardziej interesujące jest to. że RNA pierwszego przekazywane jest drugiemu robakowi (McConnel. które są specyficznie powiązane z syntezą białka i przekazywałem synaptycznym. Normalne funkcjonowanie układu nerwowego niewątpliwie zależy od i wyzyjnie wyważonego i ściśle regulowanego środowiska chemicznego.. realizują to zmniejszając •'^ć dostępnego RNA lub też pobierając te składniki.. Dyskusja nad interpretacją ich wyników była niezwykle burzliwa. Fakt szkodzenia lub osłabienia śladów pamięciowych przez wprowadzenie substancji jicmicznej nie oznacza jeszcze. które nie mają żadnego znaczenia wyłączając ludzi) w różnorodnych sytuacjach uczenia się. płazińce są dość dziwnym organizmem .. Wypró.ilka. które Gdy dyskusje rozgorzały na dobre. przeprowadzenie podobnych eksperymentów wiąże się z licznymi •rudnościami. że •rimięć jest najbardziej podatna na zaburzający wpływ określonych środków aplikowa. Przeprowadzono również badania chemiczne innego typu. że z ochotą pożerają się wzajemnie. że płaziniec to względnie prymitywny organizm.idów pamięciowych.. a następnie zabijemy go i rozdrobnionym pamiętał wyuczonego uprzednio doświadczenia (Corning i John. to osobnik zregenerowany z części głowowej. Okazało się. że jeśli nawet RNA zawierający nabytą informację rozprzestrzeniany jest iyczny stosunek środowisk naukowych. które hamują lub utrudniają syntezę białka.. Im dłuższy odstęp czasu między uczeniem się a zaaplikowa-icm określonych środków. Hadania te ujawniły pewne nowe aspekty funkcjonowania pamięci. Jak należało oczekiwać. Czy to oznacza. Inne środki farmakologiczne oddziałują na przekazywanie sygnałów nerwowych . trzeba Badania chemiczne. a nie tylko tych. Skłania to do przypuszczeń.mają zdolność do Przekazywanie pamięci regeneracji całego ciała z jednego drobnego fragmentu.ch zaraz po uczeniu się.•«. że doświadczenie nabyte przez możliwych interpretacji tego zjawiska. a osobnik zregenerowany z części ogonowej nie światło poprzedza zawsze uderzenie prądem. Substancje. zazwyczaj podwyższają dostępność RNA albo też jego . używano substancji ułatwiających lub utrudniających syntezę białka. ogonowej? Oczywiście. a płaziniec zregenerowany z części ogonowej nie reaguje Oczywiście. pojawiły się nowe dane świadczące o analogicznej . Okazuje się. Te trudności między innymi nie pozwalają nam jeszcze na jibrmufowanie właściwych wniosków. że chemicznie RNA.|7C/ synapsy. Ostatnie próby powtórzenia tych eksperymenpo całym organizmie (przynajmniej u tego robaka).-^iywność.

Krytyczne niezbędny dla dokonania jej konsolidacji. Wyniki te są frapujące. 1966. Zwierzę może w efekcie unikać drogi prowadzącej do pożywienia. to znaczy mniej więcej tyle czasu ile zużywały myszy. Następnie niewytre. Zanim będziemy mogli rozstrzygnąć. silnegr dźwięku. wywołanej 'mówienie tych eksperymentów i bibliografie Czytelnik może znaleźć w artykule Deutscha (1969). Załóżmy. a drugą do podmuchu powietrza (co normalnie również wywołuje reakcję lękową). Ale jeżeli za każdym razem natychmiast po zeskoczeniu z platformy otrzyma on ECS.formie przekazywania pamięci u szczurów i myszy (Unger. które nie otrzymały żadnego środka. będące wynikiem ECS. Oznaczałoby to. że wpływ wstrzyknięcia był rzeczywiście specyficzny. stawia to przed nami wicie interesujących problemów dotyczących natury pamięci. Ylożliwe jest zatem naruszenie stałych śladów zdarzeń przez dezorganizację tej aktywności elektrycznej. jakie mechanizmy mogą zapewnić działanie podobnego systemu. tym mniej prawdopodobne. We wstępnej fazie eksperymentów szczurom eksponowano często głośnc dźwięki. W eksperymencie z platformą szczur jednak kontynuuje swoje reakcje. czego nie uczono jego dawcy (rys. że pamięć krótkotrwała służy do utrzymywania informacji przez okres 1 Przeprowadzono wiele badań nad związkiem wstrząsu elektrycznego z amnezją wsteczną. nowanej myszy wstrzykiwano dializowany homogenat mózgu. czy rzeczywiście przenoszone bylv od jednego do drugiego zwierzęcia jakieś informacje. to znaczy będzie zeskakiwał z platformy otrzymując za każdym razem słabe uderzenia prądem elektrycznym po łapach.8-10) szczura umieszcza się na wysokiej platformie o tak małych rozmiarach. wzięty z wyuczonych dawców. w jakim ilopniu pamiętają oni te słowa. W czasie aktywności elektrycznej. Mówiąc inaczej. 0nś zdarzeniem. jego ślad pamięciowy konsoliduje się w pamięci długotrwałej. Ponieważ ECS stosuje się również jako technikę terapeutyczną w leczeniu zaburzeń psychicznych u człowieka. w rezultacie otrzymuje uderzenie prądem po łapach i ECS. zwłaszcza gdy zwrócimy uwagę na to. że specyficzne ślady pamięciowe zakodowane są w substancjach chemicznych. W ! warunkach normalnych szczur w tej sytuacji uczy się bardzo szybko (zazwyczaj po jednej próbie) pozostawać jak najdłużej naniewygodnej platformie. suzyskane rezultaty były niezupełnie przekonywające.zaskakując rezultat. że wywołuje ono konwulsje. U biorcy homogenatu mózgu od szczura.2 dnia zahamowanie reakcji lękowej . po czym sprawdzano jej reakcję na dźwięk. który został nabyty przez dawcę. to okazało się. i przyjmijmy. Jeżeliby zapamiętał Jakiekolwiek przykre wrażenia. czy jedynie ogólny wpływ hamujący? Następny eksperyment pokazał. że wszyscy ZABURZENIA PAMIĘCI Jest oczywiste. że na zahamowanie tego typu reakcji lękowej u myszy nie poddanej wstrzyknięciu trzeba jeszcze więcej czasu niż u szczurów Mysz. 8-9). że zwierzę zeskoczy nadół2 (rys. ECS) polega na stosowaniu prądu elektrycznego o takim napięciu. musimy jeszcze poczekać. aż zwierzęta przywykły do nich i później już nie reagowały na nie drgnięciem. U myszy po wstrzyknięć uzyskiwano już średnio po około 1. najwidoczniej zwierzę zapomina o nieprzyjemnym uczuciu towarzyszącym uderzeniu prądem po łapach. od jego prób uniknięcia ECS. Po wstrzyknięciu homogenatu mózgu niewytrenowanym zwierzętom wystąpiło u nich przeuczenie wyłącznie w odniesieniu do tego specyficznego nawyku. Okazało się jednak. Wielu uczonych odnosi się dość sceptycznie do tych spraw. natomiast nie występowało osłabienie reakcji na dźwięk. Wstrząsy elektryczne H\trzqs elektryczny (electroconvnlsive shock. a po ECS sprawdzono. a substancje te mogą dość swobodnie przenosić się w organizmie i mogą być przekazywane od jednego organizmu do drugiego. aby zwierzę nie czuło się zbyt wygodnie. której wstrzyknięto dializowany homogenat mózgu niewytrenowanych szczurów potrzebowała 11 dni. 1965). Oddziaływanie silnego prądu elektryczno na żywy mózg powoduje zaburzenia pamięci krótkotrwałej. którego wyuczono hamowania reakcji lękowej na strumień powietrza. Unger i Oceguera -Navarro. Jedną grupę zwierząt przyzwyczajano do silnego dźwięku. że po każdej próbie otrzymuje ono ECS. . zauważono hamowanie reakcji tylko na działanie strumienia powietrza. nawet od szczurów do myszy. • Co można wywnioskować z tego wszystkiego? Ostatecznej odpowiedzi na razie nie mamy. jak i o przykrym uczuciu wywołanym ECS. Jeżeli możliwe jest przekazywanie informacji zmagazynowanej w pamięci. Krata pod platformą jest • podłączona do sieci elektrycznej.c zwierzętami (rys. że w eksperymencie stawia się inne zadania . to przejawiałby narastającą niechęć do opuszczenia platformy. Jeżeli wymagano od pacjentów taż przed zastosowaniem ECS wyuczenia się listy słów. W typowym eksperymencie . Jak w tej sytuacji wyjaśnić kodowanie w neuronach? Brak jakichkolwiek danych o tym. aby nie poddawać się nieprzyjemnemu działaniu ECS. Eksperyment z platformą pomija wiele ważnych problemów. że zapominają więcej niż normalnie. Wyraźny jest zatem wpływ ECS na pamięć zwierzęcia. Ale !przyczyną tego mogą być różne czynniki motywacyjne: należy pamiętać. Założenie to potwierdza się. 8-10). gdzie znajduje się pokarm.uczy się zwierzę przechodzić określonym korytarzem labiryntu w celu uzyskania pożywienia. pozostaje jednak niejasne. co jest jego naturalną reakcją. Im dłuższa przerwa między reakcją a zastosowaniem ECS. Kiedy szczur zeskakuje z platformy. podejmowane były próby badania jego wpływu na pamięć chorego. Nic takiego nie następuje. Szczury (i ludzie) zazwyczaj podskakują w momencie nagiego. aż uzyska się więcej wyników badań eksperymentalnych. w takich warunkach nie można odróżnić jego niezdolności do zapamiętania. otrzymuje średnio nieprzyjemne uderzenie prądem elektrycznym. będzie zachowywał się po tym | lak zwierzę niedoświadczone. Trwało to tak długo. jakie konsekwencje mają te badania dla procesu gromadzenia i przetwarzania informacji. Taka habituacja wymaga około 9 dni treningu. aby przyzwyczaić się do dźwięku.

8-11). powstałego wskutek upadku.. ludzi co najmniej w odniesieniu do bardzo niedawnych zdarzeń. Najczęściej budzi w nich silny lęk i mało ich interesuje wyuczenie się listy nie powiązanych ze sobą nożna ją zaobserwować w następstwie silnego wstrząsu mózgu. BANG Szczury normalnie przejawiają reakcję lękową na głośny dźwięk albo inne nieoczekiwane zdarzenie Szczury grupy B wyuczono nie bać się silnego hałasu Homogenat mózgu szczurów grupy B wstrzyknięto nie trenowanym zwierzętom Zwierzęta. . kiedy nastąpił wypadek. którym wstrzyknięto homogenat mózgu grupy C. przy czym to zacieranie rozciąga się wstecz Wstrząs elektryczny może zaburzyć proces uczenia się u zwierząt i wywołać amnczjęu Proporcjonalnie do tego. Po doznanym urazie linia zaciera się poczynając od Amnezje lomentu. aby wyuczyć się niereagowania na silny hałas .. Człowiek dotknięty słów (patrz też Williams. Można więc przedstawić pamięć w postaci prostej linii rozciągniętej w czasie.. uderzenia w głowę lub też wskutek wstrząsu elektrycznego. a prócz tego wskazują na pewne kierunki badań nad pamięcią.. mogą przyzwyczaić się uczą się nie reagować na silny do silnego hałasu podmuch powietrza po 4. Ale.minionych zdarzeń (rys. uczą się nie reagować na silny dźwięk już po 1. którym wstrzyknięto homogenat mózgu grupy B. jak poważne jest uszkodzenie. C4 I aż 15 dni.. aby wyuczyć się niereagowania na podmuch powietrza chorzy cierpią na takie lub inne zaburzenia psychiczne..6 dnia . potrzebują aż 12 dni. Te skutki amnezji same W miarę powrotu chorego do zdrowia jako pierwsze pojawiają się wspomnienia dawno w sobie są interesujące. co dziwniejsze. którym wstrzyknięto Ale nawet po 8 dniach nie homogenat mózgu grupy A.. zazwyczaj oczekiwana terapia Typowa forma amnezji nosi nazwę amnezji wstecznej (retwgmde amnesid).9 dnia .RYSUNEK 8-9 Szczury grupy A wyuczono nie bać się podmuchu powietrza Homogenat mózgu szczurów grupy A wstrzyknięto nie trenowanym zwierzętom Zwierzęta. 1966). nie zapomina zdarzeń z odległej przeszłości. Minezją wsteczną nie pamięta zdarzeń sprzed wypadku. Ale nawet po 12 dniach nie mogą przyzwyczaić się do silnego podmuchu powietrza Cl Grupa kontrolna C nie jest trenowana w ogóle Homogenat mózgu szczurów grupy C wstrzyknięto nie trenowanym zwierzętom Zwierzęta..

pod platformy i otrzymuje słaby którą znajduje się krata podłączona do sieci elektrycznej wstrząs elektryczny © © Szczur zostaje zdjęty z platformy i poddany silnemu wstrząsowi elektrycznemu Szczur zostaje ponownie umieszczony na platformie Szczur zeskakuje z platformy . pod platformy i otrzymuje słaby którą znajduje się krata wstrząs elektryczny podłączona do sieci elektrycznej Szczura zabrano z platformy © Szczur zostaje ponownie umieszczony na platformie Szczur nie schodzi z platformy Szczur zostaje umieszczony Szczur usiłuje zeskoczyć z na wysokiej platformie.Szczur zostaje umieszczony Szczur usiłuje zeskoczyć z na wysokiej platformie.

To. pozostają nienaruszone. że darzenia zachodzące w momencie wypadku znajdowały się tylko w pamięci krótkoIrwałej i nie zdążyły przejść do pamięci długotrwałej. że do konsolidacji pamięci niezbędny jest odpowiedni f t okres czasu. 'roces powrotu pamięci wydaje się procesem odkrywania kolejnych zapisów w pamięci. Przebieg zapominania i odzyskiwania pamięci w sytuacji amnezji wstecznej ma istotne Baczenie dla wyjaśnienia sposobu funkcjonowania pamięci. ale powraca ona prawie u wszystkich. w jakim stopniu pamięć ostatecznie powróci. Ostatnie kilka minut przed wypadkiem nie wydają oe się jednak możliwe do odtworzenia.ZABURZENIA PAMIĘCI 319 RYSUNEK 8-11. że uraz wpływa wyłącznie na pamięć o zdarzeniach z przeszłości. Najwidoczniej ślady pamięciowe w rzeczywistości nie były zatarte. że pewne -Odzaje uszkodzeń mózgu wpływają z kolei tylko na funkcje mowy. że pacjent sam tłumi nieświadomie określone wspomnienia. zależy od wielu czynników. Zjawisko to często wykorzystywane • jako potwierdzenie faktu. w rzeczywistości występują dość rzadko. . a raczej zakryte. W dalszych rozważaniach wykażemy. poczynając od bardzo odległej przeszłości aż do teraźniejszości. to według wszelkiego prawdopodobieństwa spowodowane są częściej przez czynniki psychiczne niż przez yrazy fizyczne mózgu. innymi słowy bywają często związane z tym. a jeżeli już się zdarzają. Źródło: Barbizet (1970). nie naruszając przy ?tn pamięci przeszłych zdarzeń. na przykład rozumienie i posługiwanie się Szykiem. Fakt ten służy do potwierdzenia hipotezy. (Historie oglądane czasem na ekranie. tae rodzaje przechowywanej informacji. Po odpowiednim leczeniu psychiatrycznym m ż sobie wszystko przypomnieć). Przede wszystkim należy Wrócić uwagę na to. Hipotetyczne fazy odzyskiwania pamięci po amnezji wstecznej. w których ludzie tracą pamięć na wiele lat.

to i przywołać je powinno być najłatwiej? Możliwe. stwierdzono. dlaczegożby inaczej stare wspomnienia miały być najodporniejsze na działanie szoku pourazowego. Być może. Chodził normalnie. Aby jakoś spędzić czas. . i N. Uszkodzenie pamięci krótkotrwałej najwidoczniej wpływa na przechowywanie informacji w pamięci długotrwałej. wywołującego zacieranie się pamięci. że pamięć krótkotrwała u człowieka może trwać jedynie przez czas od 20 do 30 sek. że starsze ślady są trwalsze (jak sugerowano wyżej). Zazwyczaj trudno jest nam przypomnieć sobie dawne zdarzenia.A. On to właśnie opowiedział tę historię: „Przedstawiono mi N. że jest on całkowicie zdrowym człowiekiem. Ostrze floretu przeszło przez dość cienką kość nosową i przedostało się do i nlózgu. ale bardziej trwałe zapamiętanie tych zdarzeń wymaga aktywnego wysiłku.A. odpowiedziałem. 3 jarzenia. a następnie udałem się do swojego gabinetu. Sugeruje to nam dwie właściwości natury pamięci. to niemieckie nazwisko. że uraz rozprzestrzenia się od teraźniejszości-bez wątpienia najbardziej dostępnej dla naszej pamięci-do przeszłości poprzez szlaki strukturalne pamięci długotrwałej. uraz oddziałuje tylko na silniejsze. został j zraniony. w kilka miesięcy po wypadku. a przez to. W badaniach z ludźmi pamięć krótkotrwałą szacuje się w sekundach. Pewnego razu spadł ochraniacz z floretu jego przeciwnika i N.T. popatrzył na mnie tak jakby widział mnie po raz pierwszy w życiu. gdzie przebywałem chyba przez pięć minut. usłyszawszy moje nazwisko zapytał: Wickelgren. że im większy jest odstęp między uczeniem się a wprowadzeniem środka farmakologicznego. że do przechowania informacji w pamięci długotrwałej potrzeba czegoś więcej. którego nazwiemy N.A. inaczej byłoby niezrozumiałe. Proces odzyskiwania pamięcj przebiega od dalekiej przeszłości do teraźniejszości.A. Po drugie. skandynawskie. a wspomnienia z niedawnej przeszłości najbardziej nań podatne? Ale podobne rozumowanie przeczy najwyraźniej zdrowemu rozsądkowi. Nie oznacza to jednak. nieprawdaż? Nie. Jeżeli tak jest istotnie. gdyby były one najtrwalsze. że kiedy pamięć krótkotrwała funkcjonuje prawidłowo. Możliwe.M. Osoba. W następnym rozdziale zobaczymy. oczywiście. zajmował się . Pełnił on i służbę wojskową w jakiejś nudnej bazie wojskowej. że wraz z upływem czasu pamięć w jakiś sposób wzmacnia się automatycznie.A. Wróćmy raz jeszcze do dziwnego przebiegu powrotu pamięci po amnezji.I. czy też po prostu starsze ślady są trudniej dostępne od nowych i dlatego nie łatwo jest je zniszczyć? Na pytanie to trudno odpowiedzieć. jest zgodny z poprzednimi wynikami dotyczącymi skutków 3 działania ECS . Skandynawskie? Tak. aniżeli krótkotrwałej rewerberacji elektrycznej. po czym zapytał mnie: Wickelgren to niemieckie nazwisko. że właśnie trudność w przypominaniu sobie dawnych zdarzeń wiąże się z ich wyraźną odpornością na amnezję. \ ^poznajmy się z zaburzeniami pamięci u chorego. a ponadto. Utrata wspomnień z dalekiej przeszłości jest najmniej prawdopodobna. N. Możliwe. W zachowaniu jego pojawiła się tylko jedna niezwykła rzecz-najwyraźniej nie potrafił zatrzymać dłużej w pamięci żadnych nowych zdarzeń. w maleńkiej kawiarence Wydziału Psychologicznego M. I wykonywał szereg czynności i mógł nawet podtrzymać typową rozmowę towarzyską. dlaczego przebieg odzyskiwania pamięci tak silnie zależy od czasu. W niektórych z tych badań przyjmuje się. Irlandzkie? Nie. przypadki H. A przecież. Badania na zwierzętach przy użyciu ECS wskazują. najwidoczniej szok pourazowy nj„ likwiduje nagromadzonej informacji. Fakt. to powinniśmy ponownie przeanalizować niektóre z badań dotyczących chemicznej natury pamięci. która spotkałaby przypadkowo N. Bez trudności zapamiętujemy przez krótki czas dopiero co zaszłe Pewna niepokojąca niezgodność występuje w odniesieniu do czasu trwania pamięci krótkotrwałej u ludzn zwierząt. Czy następuje to w związku z tym. w jakim zachodziły zdarzenia. i byłaby przekonana.Ponieważ po urazie pamięć stopniowo powraca. Kiedy wróciłem. ijchtunkiem. że zdarzenie przechowywane przez pierwsze 24 godziny pochodzi z pamięci krótkotrwałej. a po prostu powoduje. bardziej dostępne wspomnienia. taka kolejność odzyskiwania pamięci świadczyłaby o tym. Cynika z tego. N. jeśli nastąpi wspomnienia te pojawiają się w pierwszej kolejności. Porozmawiałem z nim około pięciu minut. Po pierwsze. był profesor Wayne Wickelgren. Irlandzkie? Nie. że pamięć krótkotrwała trwa co najmniej jedną godzinę. Historyjka poniższa dobrze ilustruje jego trudności. Jak już wspominaliśmy. informacja dotycząca czasu wystąpienia tego czy innego zdarzenia służy najwidoczniej za ważną wskazówkę w późniejszym przypomnieniu g0 sobie.A. że zdarzenia zaistniałe w ostatnich kilku minutach przed urazem mózgu nie przypominają się nigdy. Odbyło się to w następujący sposób. Jednym z psychologów badających zaburzenia pamięci u N. tym większą jego dawkę należy zaaplikować. że staje się ona niedostępna Tak więc samo przechowywanie informacji najwyraźniej jest czymś odrębnym od procesów związanych z wydobywaniem przechowywanych śladów pamięciowych. aby uzyskać ten efekt.A. informacja będzie automatycznie zarejestrowana w pamięci długotrwałej. nieprawdaż? Nie. który pracował w Massachusetts Institute of Technology.A. że stare wspomnienia są trwalsze niż nowe. Ponownie zostałem mu przedstawiony.

N. Jego doświadczenie życiowe to doświadczenie człowieka. Chorzy mogą prowadzić rozmowę. (Milner i inni.A. że bardzo ważne jest rozróżnienie informacji przechowywanej • w pamięci i procesów związanych z jej wydobyciem. nie mógł sobie nic przypomnieć z wydarzeń ubiegłego dnia. powierzchowna pamięć mówi nam coś o naturze procesów pamięciowych. niezbędnej do śledzenia informacji w miarę wydobywania jej z pamięci długotrwałej. Często starając się przedstawić typowy opis swojego. bardzo to komplikuje prace eksperymentalne z tego typu chorymi.8). kiwał głową i mówił: „Świetnie. jakie zajęcie 1 wykonuje w państwowym ośrodku rehabilitacyjnym (przymocowywanie zapałek do kawałków kartonu) nawet po 6 miesiącach codziennego wykonywania tej czynności. pytano go: „Czy jest pan gotów?". stwierdzał. stanu. niemniej ważne jest ż j rozróżnienie operacji zapewniających dostęp do informacji przechowywanej w pamięci jługotrwałej oraz operacji zapewniających nowej informacji wejście do pamięci dlugo:rwaiej. jego LI. Jak żyją ludzie z podobnymi uszkodzeniami mózgu? Inny chory. 196. ponieważ pozwoliłoby to na porównanie jego pamięci z pamięcią innych badanych. zaczynamy!" Wtedy eksperymentator odwracał się. Zdolność do opanowania nowego materiału może również zależeć od rodzaju informacji. pomyśleliśmy. żebym coś zrobił? Z czasem Wickelgren miał więcej szczęścia. A. Jasne jest.I. odwiedził M. tak jakby do tego momentu nic nje zostało powiedziane4. Ustaliliśmy wcześniej. s. |968).A.M. nawet opartych na dwuznaczności semantycznej". Chory z omawianymi wyżej zaburzeniami jest zdolny do tworzenia wspomnień krótkotrwałych. podniósł się do 118 (do operacji wynosił 104).. Kiedy miał lat 27 nie mógł już dłużej pracować i wskutek krańcowo złego samopoczucia zdecydował się na poddanie operacji chirurgicznej (usunięto mu środkowe partie płatów skroniowych). i H. że zaburzenie neurologiczne nie jest całkowite? Na przykład. Omówione tam są też przypadki obu pacjentów N.. aby włączyć magnetofon i pozostałą aparaturę. to kiedy zostają przerwana.ale nasze początkowe trudności ilustrują fakt.I. niezbędne do rozumienia i posługiwania się językiem. Oto jak badający H. ale nie mógł zapamiętać nowych rzeczy. U wielu chorych cierpiących na zaburzenia pamięci można zaobserwować różnicę w zdolności do uczenia się materiału werbalnego i niewerbalnego. jeśli jednocześnie nie lOtrafi wprowadzić do systemu pamięci nowego materiału? Nawet H. który poddany by| dokładnym badaniom. Czy ta słaba. pacjent z najbardziej ostro przejawiającymi się zaburzeniami. do czego? Chcecie. Czego mogą się uczyć pacjenci tego typu? Trudno jest odpowiedzieć na to pytanie. bez względu na to. Niemniej jednak „mgliście zdawał sobie sprawę" z takich rzeczy. H. Mogą zatem posługiwać się tym systemem. p0 zabiegu zniknęły ataki epilepsji. u pacjenta N. Corkin i Teuber. czyli typowej pamięci krótkotrwałej oraz „pamięci pracującej".. wydawała się zupełnie normalna. Mechanizmy pamięci Pewne ogólne cechy charakterystyczne pamięci wyłaniają się z badań nad rodzajami jej osłabienia powstałymi w wyniku zaburzeń neurologicznych. to H. że potrafią wydobywać 4 Nawiasem mówiąc.. 6. jak śmierć swojego ojca czy zabójstwo prezydenta Kennedy'ego. pierwszy materiał eksperymentalny. nieuszkodzone.Skandynawskie? Tak". bezpośrednia informacja) Chociaż sama rozmowa z N. Ale krótko: . kiedy N. nie mógł opisać. zachował zdolność normalnego rozumienia mowy: „Może powtarzać i przekształcać zdania ze skomplikowaną składnią. co oznacza. w okresie następującym po wypadku pamięć jego stopniowo polepszyła się. Zdarzenia przez krótki czas po wystąpieniu utrzymują się w pamięci krótkotrwałej. że leży w szpitalu. Jednakże próby wyuczenia go technik mnemotechnicznych w celu dalszej poprawy jego pamięci zakończyły się całkowitym niepowodzeniem. zazwyczaj wysłuchiwał naszych objaśnień. szurnie istotę żartów. iż nastąpił pewien wzrost zdolności do uczenia się. Ale nie wyszliśmy poza podanie instrukcji. opisuje jego życie.M. M. Dokładnie w tej kolejności co uprzednio (Wickelgren.nlysłowe. ale jak się okazało. A. Oczywiście. a to dlatego. (Milner. Przy innej okazji zauważył: »Każdy dzień jest sam dla siebie. t.iaczenia słów ze swojej pamięci trwałej. Wejście informacji do pamięci krótkotrwałej oraz wydobycie jej są. Bardziej szczegółowy opis testów stosowanych w tego typu przypadkach patrz seria artykułów. jak widać. które ukazały się w czasopiśmie „Neuropsychologia" 1968. że jakkolwiek chorzy tego typu mogą dostarczyć nadzwyczaj pożytecznych informacji dotyczących pamięci. . Kiedy wszystko było przygotowane i pozostawało zaprezentować N. A. okazało się. Typ uszkodzenia mózgu u tych chorych stawia przed nami kilka problemów dotyczących mechanizmów pamięci. U pacjenta H. Jeden z nas pracował z profesorem Wickelgrenem badając pamięć krótkotrwałą studentów Harwardu i M. jeszcze nie rozumie w pełni sytuacji. będących przyczyną trudności motywacyjnych i emocjonalnych podczas prowadzenia tych badań. W dodatku cierpią oni wskutek innych problemów wynikających z defektu neurologicznego. problemów nie związanych z pamięcią. qlO fo bardzo istotna różnica.M. Było dla niego oczywiste. na co on niezmiennie odpowiadał: „Gotowy. Jak więc chory może wykonywać złożone procesy . że pewnych rzeczy mogą się nauczyć. wszystko trzeba było zaczynać od nowa. jaką radość czy smutek mi przynosi«. zaś zdolność do uczenia się nie poprawiła się w ogóle zbiegiem czasu. „Przez trzy noce w Clinical Research Center pacjent wzywał nocną pielęgniarkę! przepraszając ją gorąco wypytywał. nie gą jedynie wprowadzić do niego nic nowego.T. czy też po prostu wskazuje.M. 211-282. co działo się wcześniej". cierpiał on na silne ataki epileptyczne. który dopiero zaczyna orientować się w otoczeniu. Zakłócenie tej pamięci zaburza zdolność do tworzenia bardziej trwałych śladów napływających informacji. A. kiedy jeden z nas badał go w Uniwersytecie Kalifornijskim (około 5 lat po opisanym wypadku). że nie pamięta tego. lecz. gdzie się znajduje i jak się tu dostał. z wyjątkiem jednego-wejścia do pamięci długotrwałej. Pewnego razu.T. to uzyskanie niezbędnych danych jest rzeczą niezwykle trudną. tak że. że warto byłoby włączyć go do naszych eksperymentów. że jest to »podobne do przebudzenia się ze snu«. Ich systemy pamięciowe działają najwidoczniej prawidłowo pod każdym względem. Ale procesy zapewniające przekształcenie tego materiału krótkotrwałego w materiał trwały są wybiórczo zaburzone.M.

To ostatnie stwierdzenie. dwie półkule będące prawie dokładnymi swoimi kopiami. jak i po operacji neurochirur•icznej. że uszkodzenia potylicznych części mózgu powodują zaburzenia widzenia. pochodzi z pionierskich prac psychologa Lashleya (1931. Dlatego niektórzy uczeni przypuszczają. szkodzenia mi mózgu. że uszkodzenie lewej półkuli mózgu ma wpływ na mowę. W żadnym wypadku nie udało się stwierdzić. zwanych ciałem modzelowatym (corpus callosum) (rys. a następnie niszczył operacyjnie różne części ich mózgu. W miarę jak zaczyna zarysowywać się ogólna charakterystyka pamięci wyłania $j. że pamięć o wyuczonym zadaniu uległa zaburzeniu proporcjonalnie do ilości (wagi) uszkodzonej tkanki mózgowej. Nie udało mu się jednak znaleźć jakichkolwiek dowodów na to. tym bardziej wyraziste będzie wspomnienie. Tak w' procesy związane z przechowywaniem starej informacji i zdobywaniem nowej wydają s' odrębne od siebie i człowiek może zachować jedne z nich mimo braku drugich. nia informacji? Jeżeli uda nam się ustalić lokalizację tych funkcji pamięci. mając nadzieję. ma bardzo ogólny charakter. rozproszonego L lądu występującej aktywności5. że pamięć krótkotrwała funkcjonuje u niego normalnie. przy czym żadna z tych części oddzielnie nie jest niezbędna. Wydobywanie może być zaburzone. wykonuje nieznaczną pracę albo też jest całkowicie bezczynna. W takim wypadku każdy specyficzny ślad pamięciowy będzie związany z obszernymi częściami mózgu. Trzeba wyjaśnić znacznie więcej Ihkiów dotyczących pamięci ludzkiej niż tylko prawo działania masy. Uczył zwierzęta wykonywania różnorodnych zadań. Jedyna prawidłowość. że pamięć nie jest zlokalizowana w ściśle określonych częściach. mimo wszystko będzie to „tak". aby można byk) ocenić ich wartość. w jaki sposób obraz wzrokowy jest odwzorowany w formie hologramu. Można utracić pamięć dotyczącą pewnego ograniczonego odcinka u. Dwie półkule mózgu komunikują się między sobą za pośrednictwem masy włókien nerwowych. Poszukiwał on engramów. jak i u zwierząt. Ponadto ustalono również. ale dobrze utrwalony ślad jakiegoś zdarzenia 7. ale im więcej ich jest włączonych. Okazuje się. że jedna z półkul podejmuje jedne operacje. to wtedy druga funkcjonująca połowa przejmuje wszystkie jej czynności? Odpowiedź na wszystkie te pytania brzmi tak: chociaż będzie to ostrożne. tak właśnie powstało prawo działania masy. chroniąc ją w ten sposób na wypadek uszkodzenia drugiej półkuli? A może dzielą się one pracą tak. Każda półkula ma własne ośrodki odbioru informacji słuchowej. chociaż przechowywanie p 0 ? 0 staje w normie. pomimo poważnych uszkodzeń znacznych części mózgu. ale rozsiana po całym mózgu. że uszkodzone zostały specyficzne r |ady pamięciowe. aby przypuszczać. W wyniku tych obserwacji dość szybko ustalono. że istnieją również dwa odrębne systemy pamięci? Czy każda z półkul przechowuje tę samą informację. nawet można sądzić. "i. i k POSZUKIWANIE LOKALIZACJI PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ Pierwsze informacje dotyczące lokalizacji różnych funkcji w mózgu pochodzą z bardzo ogólnych obserwacji chorych z uszkodzeniami mózgu. 1950). że odkryje miejsce przechowywania pamięci o danym zadaniu. że kiedy jedna i półkul próżnuje. utrudniającego odtworzenie starych wspomnień. Dane anatomiczne nie wykluczają takiej możliwości. a druga inne? Może dzieje się tak. dwoje oczu i dwoje uszu. i ponadto zaburzenie procesu wydobycia może dotyczyć jedyni' specyficznych rodzajów informacji. szczególnie u osobników praworęcznych. że informacja napływająca z zewnątrz odciska się na ciągłej aktywności zachodzącej w niózgu. jaka zdaje się wynikać z tych obserwacji. nie mamy podstaw. Zamiast tego odkrył on. śladów nerwowych określonych wspomnień. Ponadt mechanizmy wydobywania informacji należy traktować oddzielnie od mechanizmowi • przechowywania. Jak dotąd modeli hologramowych nic zastosowano do wystarczającej liczby problemów pamięci ludzkiej. jak to się dzieje w wypadku amnezji. Nawet wówczas. Jaki wypływa stąd ogólny wniosek? Możliwe. będzierm mogli przystąpić do ich dokładnego zbadania. Ten sam rezultat uwidacznia się w badaniu zaburzeń pamięci. Było to podstawą do sformułowania pierwszych ogólnych stwierdzeń dotyczących lokalizacji funkcji. tym poważniejsze są jego skutki dla pacjenta. oczywiste pytanie: z jakimi strukturami mózgu związane są te różnorodne funkcje? Cz\ istnieją specyficzne części mózgu odpowiedzialne za procesy gromadzenia i wydobywa. Ale czy to oznacza. dwie nogi. . że jest to coś więcej niż wynik zaburzenia pewnych funkcji wydobywania informacji. czy obie półkule mózgowe mogą funkcjonować niezależnie jedna od drugiej. znane jako prawo działania masy (Law of Mass Action). Niestety analogia ta jest zbyt uproszczona. że zarówno u ludzi. że specyficzny ślad pamięciowy przechowywany jest w jakiejś ściśle określonej części mózgu. powściągliwe „tak". że utrwalone określone ślady pamięciowe są prawie niezniszczalne. „być może".iiychmiast uchwycą analogię. Im znaczniejsze są uszkodzenia mózgu. nie potradi odróżnić nowych zdarzeń . kiedy chory ]lC !Je może przypomnieć sobie określonych zdarzeń. ' Ci z Was. którzy wiedzą.trwałe utrzymanie w pamięci nie wystarcza do długotrwałego przechowania inforrna-Człowiek może okazać się niezdolny do przyswojenia sobie nowej informacji. Każdy narząd zmysłu wysyła swoją informację do obu półkul mózgu. a uszkodzenie części czołowych-zaburzenia procesów emocjonalnych i motywacyjnych. Zadziwiające jest to. W związku z symetrią w anatomii dwóch półkul mózgowych nasuwa się natychmiast pytanie. Wyłania się tu jednak pewna komplikacja.J starych i ma poważne trudności ze swą pamięcią.lS może zostać usunięty w wyniku zabiegu chirurgicznego. poprzedzone Jeśli". a pamięć polega jedynie na zmianach tego kompleksowego. Mamy dwie ręce. „ale". 8-12). Mamy również dwa mózgi albo inaczej. powstałymi zarówno po urazie. typowych dla chorych i JEDEN MÓZG CZY DWA MÓZGI? Ciało ludzkie jest symetryczne. pamięć pozostaje w stanie prawie niezaburzonym. j^ . wzrokowej i dotykowej oraz ośrodki regulacji aktywności mięśniowej.

bydwu oczu. Nie istnieje jednak żadna linia pionowa.ch. która dzieliłaby pole widzenia na dwie równe części w momencie. co spostrzegane jest lewą połową siatkówki. a wszystko spostrzegane prawą połową-do prawej. W jaki więc sposób następuje koordynacja informacji docierającej do obu półkul. która dociera t|o jego drugiej półkuli? Aby znaleźć odpowiedź. W systemie tym wszystko. dociera do !-\vej półkuli mózgu.Rozszczepienie mózgu u zwierząt \stem wzrokowy stanowi doskonały sprawdzian funkcjonowania obu półkul mózgoi. kiedy patrzycie prosto przed siebie. przedmioty znajdujące się na lewo odbijają się w prawej połowie siatkówki. na które musimy znaleźć odpowiedź. że soczewka oka daje odwrócony obraz. (Pamiętajcie. Następnie należy wykonać próby sprawdzające w warunkach. trzeba nauczyć zwierzę wykonywania zadania. przy którym tylko jedna półkula mózgowa otrzymuje informację sensoryczną. tak że pojawia się jedno wyraźne spostrzeżenie i ślad pamięciowy? Podstawowe pytanie. a zatem i w prawej półkuli mózgu). kiedy patrzymy prosto przed siebie. Czy zwierzę będzie mogło właściwie wykonać zadanie'' Sygnał z lewej strony Sygnał z prawej strony Reakcja lewej ręki Reakcja prawej ręki RYSUNEK 8-13 Sygnał z prawej strony dociera do lewej półkuli Sygnał z lewej strony dociera do prawej półkuli . kiedy tylko druga półkula (nie wyuczona półkula) może odbierać bodziec testowy. dlatego. brzmi: w jaki sposób informacja docierająca do jednej półkuli mózgu współdziała z informacją. Dotyczy to .

Tym razem tuż po opanowaniu zadania. Zwierzę w pełni radzi sobie z zadaniem. Aby móc przeprowadzić takie | nadania. Jeżeli stłumienie obejmuje całą korę. 8-14). Jednakże zadanie mimo to zostaje rozwiązane.. (Faktem jest. aby mogło nastąpić . a następnie przekazywane są przez ciało modzelowate do drugiej jego półkuli? Doświadczenie z przecięciem ciała modzelowatego nie daje odpowiedzi na to pytanie. ! Rozszczepienie mózgu u człowieka ' W odróżnieniu od mózgu zwierzęcia. Dwie substancje chemiczne .) Tylko w trakcie dokładnego badania można | zauważyć pewne szczególne cechy w jego zachowaniu. to le\v. czego nauczyła się lewa. Operacja j ta jest podobna do tej. kiedy będzie ona znowu ' orrnalnie funkcjonowała. Można to uzyskać za pomocą środków chemicznych. Wiele jest dyskusji na ten temat. możemy wypróbować możliwości zapamiętywania tych n formacji przez każdą z półkul mózgowych (rys. ale przed próbami sprawdzającymi. robi się przerwę. Okazuje się. że niektórzy ludzie rodzą się z tym j defektem i żyją długie lata bez problemu. półkula mózgu będzie otrzymywała informację tylko od oka lewego.. spotykające się i krzyżujące w miejscu zwanym skrzyżowaniem wzrokowym. Przecina się ciało modzeloj watę. zachowuje się całkiem normalnie. zwierzę nie będzie mogło rozwiązać zadania. 1962). nie jest istotne. Drugie wyjaśnienie sprowadza się do tego. Stawia to przed nami kilka interesujących pytań: jakie funkcje pamięci może realizować niema półkula mózgu? Czy może rozpoznać cokolwiek? Czy może zapamiętywać? Rozważmy typowe zachowanie pacjenta.Na rysunku 8-13 przedstawione zostały włókna wzrokowe. należy spowodować. Najwidoczniej duplikaty śladów pamięciowych tworzą się właśnie w czasie uczenia się zadania7. 6 potrzebna jest taka metoda. Następnie przeprowadzona zostaje próba sprawdzająca w sytuacji. Zastosowanie tych i •ubstancji chemicznych pozwala na okresową deaktywację jednej z półkul. stawiając określone problemy. obie półkule mózgu ludzkiego zdają się być • wyspecjalizowane pod względem rodzaju gromadzonych informacji. Pierwsze polega na tym. przecinamy dodatkowo ciało modzelowate. Jeżeli duplikaty śladów pamięciowych nie istnieją w prawej półkuli. Półkule mózgowe prawa i lewa najwidoczniej są zorientowane nawzajem w tym. Teraz jego prawa półkula nie ma połączenia z lewą i nie może posłużyć się informacją.pu. gdy zahamowana jest aktywność lewej półkuli. idące od oczu do mózgi. posługując się przy tym wyłącznie lewym okiem. Jak kształtują się te podwójne ślady pamięciowe? Czy tworzą się one automatycznie w czasie uczenia się przez zwierzę zadania? Czy też początkowo rejestrowane są przez tę półkulę mózgu. ale w czasie prób sprawdzających z prawą półkulą ma ona po prostu swobodny dostęp do informacji zgromadzonej w lewej półkuli. że zwierzę nie może wykonać zadania -zachowuje się tak jak gdyby nigdy wcześniej nie znalazło się w podobnej sytuacji. mając przy tym zakryte prawe oko Po wyuczeniu przenosi się opaskę z prawego oka na lewe i daje zwierzęciu do wykonania to samo zadań ie. że eksperyment zaczyna się dokładnie tak samo jak poprzedni. i . który był poddany tej operacji. to znaczy od przecięcia skrzyżowania wzrokowego. Krytyczne omówienie tego rodzaju badań (z intencją podważenia całej interpretacji dotyczącej pamięci) awiera artykuł Deutscha (1969). chociaż prawa półkula jego mózgu nigdy przedtem nie odebrała bezpośrednio niezbędnej informacji. która pozwalałaby okresowo wyłączyć działanie jednej „ófkuli. Odpowiedź brzmi twierdząco. jak i lewego. żeby informacja sensoryczną docierała tylko do jednej j półkuli mózgowej. u którego dokonano chirurgicznej operacji ! rozdzielenia półkul mózgowych w celu wstrzymania objawów epileptycznych. przechowywana jest tylko w lewej półkuli. a następnie przeprowadzić próbę sprawdzającą. Powróćmy do naszego doświadczenia: po zahamowaniu aktywności prawej półkuli za pomocą środków chemicznych następuje uczenie zwierzęcia. której dokonywano na zwierzętach. System taki gwarantowałby również pozytywny rezultat opisanego eksperymentu. a prawa od pra\veg0 To pierwsza próba eksperymentu. Kluczem do rozwiązania tego problemu jest kanał komunikacyjny między obiema półkulami mózgu. 5 książki Gazzanigi The Bisecled Brain (1970). co prowadzi do przecięcia komunikacji korowej między obiema półkulami mózgowymi.wywołują okresowe stłumienie aktywności elektrycznej w i_orze mózgowej. 1960. Przede wszystkim pacjent reaguje normalnie na dowolny przedmiot włożony do jego 7 W celu zapoznania się z badaniami nad tłumień iem aktywności półkul mózgowych patrz Bureś i Buresova.przekazywanie informacji [jeżeli ono rzeczywiście zachodzi). że każda z półkul przesyła uzyskaną informację do drugiej w miarę jej napływania i rejestracja śladów dubluje się w óbu półkulach. czy prawa półkula jego mózgu wie to. co powoduje przerwanie linii komunikacyjnych między dwiema półkulami. następnie zwierzę uczy się wykonywać określone zadanie. a odsłonięciu prawego.0I11ycyna i chlorek potasu . Jeżeli poprowadzić cięcie przez środek skrzyżowania wzrokowego. co robi każda z nich. rozdział 4). Niektórzy badacze sądzą. Mając wpływ na to. aby stwierdzić. która z nich podlega próbom uczenia się zadania. (y^u. W lewej półkuli : znajdują się zwykle informacje niezbędne w procćsie przetwarzania symboli językowych. Jak to się dzieje? Można przyjąć dwa wyjaśnienia. Kiedy skończy się działanie środków chemicznych. ponieważ przeprowadza sieje w jakiś czas po wyuczeniu zadania i przez ten okres ślad pamięciowy może zostać przeniesiony. że tylko proste zadania są przechowywane w obu półkulach. która otrzymuje informacje sensoryczną. Dla postronnego obserwatora człowiek. czasami tak samo dobrze za pomocą prawego oka. oznacza to. która z półkul odbiera informację sensoryczną. być może. zwierzenie jest w stanie wyuczyć <c nawet prostych zadań wymagających odróżnienia bodźców. bez konieczności przecinania skrzyżowania wzrokowego oraz ciała modzelowatego. Załóżmy. Myers. że niezbędne jest przecięcie odwracalne. która. Najwidocz6 niej obie półkule przechowują informację dotyczącą nabytego doświadczenia . że materiał dochodzący do lewej półkuli przechowywany jest wyłącznie w niej. Dopiero po tym zwierzę poddane zostaje próbie polegającej na zakryciu lewego oka. a zadania „złożone" pozostają w jednej (por. Ponieważ informacja zawarta jest w obu półkulach. Następnie zwierzę z przeciętym skrzyżowaniem wzrokowym uczy się wykonywać określone zadanie. Pełniejsze omówienie tego tematu zawiera rozdz. .

kiedy pacjent z powodzeniem odszukał przedmiot w torbie. nazwać. i poprosimy chorego. 1968). Nawet więcej. mózgu. Nawet po tym. Ale prawa półkula mózgu ciągle zachowuje zdolność do rozpoznawania i .. chociaż prawa prawej ręki albo też znajdujący się w prawej połowie jego pola widzenia. że widzi. sensoryczna dociera do lewej półkuli i wchodzi w normalny kontakt z ośrodkiem mowy- Zakryte lewe pole widzenia Przedmioty pojawiające się w lewym polu widzenia lub włożone do lewej ręki wywołują • itkiem inny skutek. co obserwuje prawa półkula . nie potrafi odpowiedzieć . polu widzenia pojawi się na moment szereg obrazków. a następnie schowany. pacjenta. co widział w lewym polu ) Werbalna reakcja widzenia. a następnie włożymy go do torby. człowiek zaczyna działać jak dwie oddzielne osoby: istotnie. Ponadto. może jednak za Sygnał dociera i pomocą gestów określić jego funkcję. może rozwiązywać nożyczki" Tego właśnie należało oczekiwać. jeżeli po włożeniu mu przedmiotu do lewej ręki w lewym. może włożyć go w półkuli mózgu wyimaginowany zamek.nic. jeżeli pacjentowi pokażemy nóż. chociaż nie potrafi opisać tego przedmiotu. Jeżeli nie będzie tam budzika. Jeżeli zapytamy pacjenta. powie: „to Pojęciami. Co więcej. ale nie może odróżnić żadnych szczegó- . co trzyma w ręku. mową. to narysuje nam S lewą ręką. a w : prawym „skrzynka". ale :vlko lewą ręką. to znaczy. to zostanie on wybrany przez S) Werbalna reakcja . •hory wybiera zegarek ręczny nawet wówczas. a następnie polecono wybrać ten przedmiot lewą ręką ze zbioru różnych rzeczy. odpowiada. aby go wyjął. ręka może odnaleźć klucz. Jeżeli pokażemy mu klucz.?" w prawym polu widzenia. co zobaczył.RYSUNEK 8-14 iów. We wszystkich tych wypadkach jest on całkowicie niezdolny do słownego „nożyczki" opisu przedmiotu. że jest jakaś Zakryte prawe skrzynka. do lewej może wykonać ruch przecinania. jeżeli zaprezentujemy mu obrazek przedstawiający .. łatwo może lewą ręką odnaleźć właściwy w prawym polu widzenia przedmiot. Ponieważ tylko lewa półkula mózgowa może posługiwać się lewym polu widzenia . gdy w zbiorze rzeczy znajdują się Przedmioty bardziej podobne z wyglądu do budzika. Sa czym polega problem? Po pierwsze. zejesh Półkula mózgowa nie może posługiwać się normalnie mową. że jego ' -wa ręka jest jakby zdrętwiała. ponieważ może ona szukać i odnajdywać przedmiot. zapamiętywania przedmiotów. lewa w lewej ręce lub w ręka nie wie. oświadczy. Funkcjonalnie zegarek ręczny jest tym samym czym jest budzik. że pacjentowi przedstawiono w prawej połowie pola widzenia obraz półkuli mózgu r-udzika. że chory niczego nie może rozpoznać za pomocą prawej półkuli. W końcu może narysować lewą ręką to. jeżeli najpierw włożymy przedmiot do jego Nożyczki pre! zentowane w c\vej ręki. Na przykład. Kiedy pytamy pacjenta. jakby coś tam mignęło. w której znajdują się również inne prawej ręce lub przedmioty. prawidłowo. że nie wie. to powie. Ale. coś w rodzaju „skrzynki z piwem" (Sperry. odpowie. mimo że jest pozbawiona mowy. Jeżeli w jego lewym polu widzenia pojawi się słowo „klucz". Jeżeli zapytamy go. Ponadto jest oczywiste.. Na przykład. Prawa półkula mózgu. że kiedy łączność między obu półkulami mózgu (T) Nożyczki prezentowane /ostanie przerwana. Jeżeli obraz wzrokowy pojawi się w lewym polu widzenia.S" w jego i lewym polu widzenia i. co trzyma w lewej ręce. że klasyfikacja informacji w prawej półkuli związana jest z dość skomplikowanym kształtowaniem się Sygnał dociera do prawej pojęć. niemniej jednak szukając lewą . widoczne jest. wskazał go na obrazku albo też zademonstrował jego przeznaczenie. zapytania prawą. co czyni prawa. Przypuśćmy. może wskazać właściwy obrazek. co narysował lewą ręką.. ponieważ w tym wypadku informacja wdania intelektualne. Innymi słowy. człowiek nie potrafi powiedzieć ani też napisać o tym. a tylko zegarek ręczny. to może posługiwać się pokażemy mu z prawej strony albo też włożymy mu do prawej ręki nożyczki. nie potrafi poprawnie go . pole widzenia Na co wskazują te zjawiska? Sugerują. który został pokazany. a znak .

konflikty. przejąć całą pracę. Język to niezwykłe i złożone „Przypadek I. w wyniku czego każda półkula efekcie istnienia dwu symetrycznych półkul mózgowych. przypadkowo schwycił lewą ręką siekierę opartą o ścianę Prawa półkula mózgu jest niezdolna do produkowania mowy. Innym razem. Wrodzone uszkodzenie ciała mo. że człowiek posiada dwa mózgi. W tym celu trzeba by mieć możliwość sprawdzenia. że ta niezdolność do reakcji jest następstwem stawiane aktywności motorycznej przez system językowy człowieka najwidoczniej trudności związanych ze zrozumieniem mowy. czasami stwierdzał on. które zostały eksponowane jego półkul. centralnych systemów przetwarzania informacji. że im wyższy poziom rozwoju języka został osiągnięty. nadaje to znaczną plastyczność operacjom zachodzącym w mózgu. ale potrafi ją rozpoznać domu. kompensując w informacji sensorycznej ograniczony jest do jednej półkuli mózgu. do jakich niechybnie musiałoby dojść w sytuacji. Prosty test kontrolny wskazuje. zdrowa półkula przejmuje całą pracę. którym nie zdarza się wytężać swych rzone z czasowników. U dzieci. w razie mózgu uzyskuje pełny obraz otaczającego środowiska. Prawa półkula mózgu odbiera uzupełniający zestaw danych sensorycznych.Po pierwsze. którą półkulą społeczeństwo karze i wykonuje wyroki". może wykonv. podwójne ślady pamięciowe momencie pojawienia się określonego słowa albo też wskazywanie prawą ręką określooozwalają na skoordynowanie działania obu systemów.Zaskakujące jest ponadto. mogą funkcjonować niezależnie od siebie.jest zadziwiająco dobra. Tylko uszkodzenie tej „dominującej" półkuli może zaburzyć Mózg wyższych organizmów. zazwyczaj lewa. Jedna z świetnie posługuje się ręką przy wykonywaniu ruchów. ale nieco gorzej czasowniki lub rzeczowniki twomogą sobie pozwolić jedynie niższe organizmy. gdy polecenia werbalne „zapukać". Pełna czy też niepełna. Człowiek jest zjawiskiem zupełnie wyjątkowym dzięki językowi. „wskazać" docierają do prawej prosta. które mogą funkcjonować niezależnie od siebie. tylko stwarza problemy związane z koordynacją informacji. Im młodsze jest dzelowatego nie powoduje poważnych zaburzeń zdolności intelektualnych człowieka. pacjenta proszono o naciskanie guzika w Ponieważ dwa mózgi sterują tym samym organizmem. Normalnie w trakcie uczenia się konieczności. i dziecko w momencie uszkodzenia mózgu. każda z nich może.i Mózg traci jednak plastyczność w miarę starzenia się organizmu. na który rozpoznaje konkretne rzeczowniki. s. wymagające przechowywania olbrzymich ilości informacji i zdolności do ręką. to sytuacja nie jest taka wypadku. tym trudniej skłonić jedną półkulę do zastąpienia drugiej.) linii komunikacyjnych. jak to ilustruje związana z ogólnym dojrzewaniem organizmu czy po prostu z nabywaniem języka. nie wydaje się stanowić poważnej przeszkody. że prawa półkula mózgu pracuje bez jakichkolwiek funkcji językowych podkowę (horseshoes). informację dotykową z receptorów dotykowych prawej połowy ciała i podstawową masę informacji słuchowej z prawego To. Fakt. 1970. gdyby każda półkula mózgu Prawa półkula mózgu ma ograniczone możliwości rozpoznawania mowy. że każda półkula otrzymuje jedynie część informacji o otaczającym śro. Jeżeli chodzi o człowieka. Włókna przebiegające w ciele modzelowatym są zapewne wykorzystywane do przeka. W zania brakujących części informacji w każdej półkuli.yjn agresywności lewej ręki.przejmie funkcje uszkodzonej półkuli. pełni (jak się wydaje) większość funkcji niezbędnych do prawej półkuli za pomocą rysunku. składa się z dwu odrębnie wyposażonych zdolność człowieka do posługiwania się językiem. „spinacz" czy „upadek" (Gazzaniga. nie zrobi tego natomiast na polecenie werbalne. Pewnego razu chwycił lewą ręką swoją żonę i zaczął nią silnie operowania nimi. utrudnia znacznie podejmowanie decyzji. pytanie. wytwarzania mowy. że jego zachowanie jest kontrolowane przez Lewa ręka (kontrolowana przez prawą półkulę) nie może napisać nazwy przedmiotu bardziej agresywną prawą półkulę. ale daje też pewne korzyści. w . możliwości w zakresie uczenia się i zapamiętywania. że chociaż prawa półkula nie włada mową. potrząsać. gdy dopływ poważnym uszkodzeniom mózgu. 107). kiedy grałem z pacjentem na dworze w twierdzenie. Jednakże takie dublowanie pamięci jest luksusem. tym większa szansa. Jeżeli oba te systemy len sposób uszkodzenie. To wyklucza ewentualne nego przedmiotu spośród wielu innych schowanych w torbie. połączonych ze sobą ogromną sieci.. gdyż otaczające je środowisko nie 119). Pacjent doprowadziły do znacznej specjalizacji funkcji pełnionych przez każdą półkulę. s.. Czy jest to pełna kompensacja? Trudno odpowiedzieć na to przetwarzania informacji zostaną rozdzielone. szybko odszedłem nie chcąc stać się ofiarą próby pojawiającego się w lewym polu widzenia (ponieważ to właśnie jest produkcja mowy) demonstracji. „ścisnąć". że jednocześnie opuszcza spodnie jedną zachowanie. a nie zaburzeń ruchowych. jak widać. Szczególnie skomplikowane uczenie się percepcyjne i pamięć oraz wymagania półkuli. ale fragment z książki Gazzanigi. że istotnie rozpoznanie miało miejsce. dowisku.| człowiek. Normalnie każdy z systemów odbiera tylko część informacji sensorycznej płynącej od różnych narządów zmysłów. nie ucha. czy ta zależność od wieku jest nują niezależne od siebie. Lewa półkula mózgu odbiera Dwa mózgi: niezmienność czy plastyczność? informację wzrokową z prawej połowy pola widzenia. jak rozwijałby się dany Obie półkule mogą zdobywać i przechowywać informację niezbędną do wykonania za. można stwierdzić z pewnością. a prawą ręką w tym samym czasie starał się pomóc żonie w uśmierzeniu wać ustne polecenia i rozpoznawać słowo pisane. które we wczesnym okresie życia uległy duplikaty śladów pamięciowych tworzą się w obu półkulach nawet wówczas. lewym polu widzenia (ponieważ to właśnie jest rozpoznawanie mowy). A zatem nie byłoby precyv. gdyby jego mózg nie został uszkodzony. Aby zademonstrować. Jednak prawa półkula może rozpoznać napisaną nazwę przedmiotu pojawiającego się ^ 1970. Nie wiadomo. (Gazzaniga. Na przykład chory nie może wykonywać odpowiednich ruchów żadną ręką w stawia przed nimi takich wymagań. że zdrowa półkula Fakt. a podciąga drugą. Doskonale uczyła się różnych rzeczy. kompensacja ta dania. Ponieważ było prawie pewne. że obie półkule mózgu po dokonaniu przecięcia ciała modzelowatego funkcjo. takie jak: „zasuwa".

aby to t. kiedy leworęczność występuje dziedzicznie. nie zmieniając jednak ich znaczenia. Mimo że nasze rozważania nie doprowadziły do odkrycia miejsca. Niemniej język związany jest z lewą półkulą. jest mało prawdopodobne.duży zasób słów oraz dobrą znajomość reguł gramatycznych . Nie wiadomo. 1 rzeczywiście. że zadanie to jest niezmiernie irudne. Niektóre zwierzęta mają pewną zdolność porozumiewania się. Ta elastyczność mechanizmów uczenia się jest. dlaczego iedna z nich miałaby być lepiej przystosowana do operowania językiem niż druga. od których uzależniony byłby cały system. w 3 miesiącu w 6 miesiącu WNIOSKI '. Większość ludzi jest jednak praworęcznych. że ludzie leworęczni przejawiają tendencję do wykorzystania prawej półkuli w posługiwaniu się językiem. jeśli lewa półkula zostanie uszkodzona po uzyskaniu dojrzałości. Po osiągnięciu tak skomplikowanej organizacji zanika jednocześnie zdolność do przenoszenia wiedzy z uszkodzonej półkuli do zdrowej. 8-15). gdzie można by ją łatwo odnaleźć.„. aby prawa półkula mogła przejąć jej funkcje. jak dotąd. nia. a zdania można przekształcać. wydaje się. Niewątpliwie tożoność języka jest związana ze złożonością struktury mózgu (rys. nadając . Obie półkule rozwijają się jednakowo i sądząc z pozoru brak jest podstaw do stwierdzenia. że śtrukturalizacja mózgu zachodzi w związku z językiem. najbardziej dostrzegalną ich cechą. z Ą zatem. Faktycznie.ył język choćby z grubsza przypominający w swej złożoności język ludzki. W odróżnieniu od maszyn. dały nam jednak przekonywający obraz plastyczności nerwowych mechanizmów kodowania i przechowywania informacji. 7Y też chemicznych zmian albo po prostu w wyniku nagromadzenia licznych. nie czyniąc organizmu całkowicie niezdolnym.H j\euii'i<\ r m / K IKIM/II Aon morzone/ A"-" lun la/a nicku Md pcihldmi Icicuuifli < "iicla (/WO-1963 .rioi'<i'>i"ciri / % / cni: I cnneheięa ll)d •• . Mózg. Jednak nie zawsze tak jest. być może. że istnieje jakiś związek między dominacją językową lewej półkuli a praworęcznością. stanowi nieprawdopodobnie skomplikowaną strukturę.to wtedy mamy podstawy. szereg części wymienia się wzajemnie swymi funkcjami. mózg ludzki może wytrzymać poważne uszkodze. ale. aby przypuszczać. kiedy rozwój języka osiągnął już wysoki poziom . Kiedy zapoznajemy się z różnymi próbami lokalizacji mechanizmów mózgowych : odpowiedzialnych za uczenie się i pamięć. w którym znajduje się pamięć. a następnie zbadać. w 15 miesiącu w 2 lata ( O S U N E K 8 . w której . dlaczego lewa półkula reguluje procesy językowe. w drodze czy to biologicznych. hóre budujemy jako modele mózgu. chociaż nie wynika to z jakichś logicznych przyczyn: dlaczego 50% ludzi nie mogłoby być leworęcznych? Przypuszcza się. t skomplikowanych informacji. Natura nie ułatwiła nam sprawy. staje się jasne.Stopień rozwoju okolic mowy w momencie urodzenia w 1 miesiącu litóryw porządek symboli określa ich znaczenie. jak widzimy. inną formę. MWI«knn SilwiU i -\(in <. zwłaszcza gdy niektórzy z jego braci i sióstr też są leworęczni. Najwidoczniej nie ma regionów krytycznych. nie umieściła systemu naszej pamięci w specjalnej skrzynce w mózgu. Tendencja ta jest szczególnie silna w przypadkach. a różnorodne umiejętności niewerbalne z prawą. Dlatego u syna ojca leworęcznego zazwyczaj dominującą rolę będzie odgrywała prawa półkula. w żadnym przypadku nie wykryto.

Komputery. gdy w informacji wejściowej znajduje się szereg prostych szczegółów dodatkowych. aniżeli czas trwania samego sygnału. jak funkcjonuje każda z tych przemijających pamięci. Funkcja systemu przechowywania informacji sensorycznej {sensory \n(ormation storage-SlS) polega więc na zapewnieniu systemom wyodrębniania cech oraz rozpoznawania obrazów czasu niezbędnego do przetworzenia sygnałów napływających z narządów zmysłowych. a nawet czytać drukowane nuty. że istnieją pewne ograniczenia pojemności pamięci w późniejszych fazach. niż da się przetworzyć. na które człowiek. ma różne zakresy pojemności. łatwo mylą się w sytuacji. nie zwróciłby najmniejszej uwagi. co ten przekaz przedstawia. ponadto pewne pojęcia omówione w rozdziale 3 „Teorie rozpoznawania obrazów" używane są w tym rozdziale. jest niezwykle ważna. W gruncie rzeczy dla krótkotrwałych sygnałów czas trwania ich obrazów wzrokowych nie ma większego znaczenia: istotne znaczenie ma jedynie czas.9. Przechowywanie to jest szczególnie potrzebne w sytuacji. PAMIĘĆ KRÓTKOTRWAŁA Błędy w przypominaniu z pamięci krótkotrwałej Omyłki akustyczne Powtarzanie Zapominanie "Zapominanie jako skutek interferencji Zapominanie jako rezultat stopniowego zacierania się śladów w czasie Zapominanie: wpływ czasu czy interferencja? PRZECHOWYWANIE INFORMACJI SENSORYCZNEJ praca nad wyodrębnieniem cech charakterystycznych sygnału sensorycznego oraz ustalenie. co oddziałuje na narządy zmysłowe. wykonując to samo zadanie. dekodować fale głosowe mowy. Rozważmy. Ogromne bogactwo informacji zawartych w obrazie sensorycznym zazwyczaj nie jest ważne dla interpretacji jego znaczenia. zapewnia on równocześnie ciągłość spostrzegania. które próbują czytać tekst drukowany. i każdy działa na n . Obraz ten jest przechowywaną wzrokową informacją sensoryczną. Pozwala to na obróbkę sygnału sensorycznego przez czas dłuższy. mimo że większa część tych informacji okazuje się niepotrzebna.jeco innych zasadach. Najdrobniejsze ślady zanieczyszczeń albo niewyraźnie wydrukowane litery wprowadzają komputery w zakłopotanie. ilVC r/cchowuje inny rodzaj informacji. kiedy sygnał działa bardzo krótko. Każdy z nich pełni inną funkcję. Po odebraniu sygnału wzrokowego. mimo mrugania czy ruchów gałki ocznej. ograniczenia. podczas gdy człowiek często nie dostrzega nawet poważnych błędów ortograficznych. jego obraz utrzymuje się przez kilka dziesiątych sekundy. ponieważ system sensoryczny nie jest zdolny do ustalenia. Pamięć przemijająca1 PRZECHOWYWANIE INFORMACJI SENSORYCZNEJ Pojemność systemu SIS Eksperyment TACHISTOSKOP •y procesie przetwarzania i interpretacji informacji napływającej z systemów sensorycz[i uczestniczy kilka rodzajów pamięci przemijającej. często nadmiar informacji dotyczących szczegółów utrudnia zadanie.w trakcie którego sygnał pozostaje w systemie SIS. Pojawiają się one w czasie próby zapamiętania prezentowanego materiału.'. wymaga czasu-więcej czasu niż trwa działanie <amego sygnału. które aspekty informacji na Właściwości pamięci Proces rekonstrukcji w pamięci OD PAMIĘCI KRÓTKOTRWAŁEJ DO PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ ZJAWISKA UWAGI Wybór przekazów Równoczesne powtarzanie materiału (Shadowing) Przetwarzanie odrzuconego przekazu Pamięć bez uwagi TEORIE UWAGI Model osłabiacza (The attenuator model) Model procesu aktywnej syntezy 1 Przed rozpoczęciem czytania tego rozdziału należy zapoznać się z częścią wstępną do rozdziału 8. jak w filmie i telewizji. zatytułowaną „Systemy pamięci". ale obejmuje również więcej informacji. Nawet więcej. które nie dotyczą fazy sensorycznej. Wynika z niej. Rozbieżność między ilością informacji przechowywanej w systemie sensorycznym a tąjej ilością. System ten nie tylko przechowuje wyraźny obraz sygnałów napływających w ciągu ostatnich dziesiątych części sekundy. System sensoryczny musi zachować dokładny obraz wszystkiego. która może być wykorzystana w kolejnych stadiach analizy. .

jak się wydaje. tak aby w miarę możliwości obraz pojawiający się w każdym polu: 1) przebywał dokładnie taką samą drogę od swego położenia do osoby badanej. pozwala to odpowiednio regulować długość błysku w granicach milisekund. dwu lub trzech punktach jednocześnie. Dlatego w nowoczesnych tachistoskopach znajdują . a światło C .sygnał C. Utrzymuje on. i. zwany tachistoskopem trójpolowym (three-field tachistoscope)stosowany był w wielu eksperymentach omawianych w tym rozdziale. Co istotne. . Następnie błyska światło i można zobaczyć to. System SIS. W tym celu tachistoskop zaopatrzony zostaje w specjalne lustra. ic lustra uzupełniające oraz filtry. Osoba badana patrzy w jeden jej koniec. Zazwyczaj używa się specjalnego światła.wejściu mogą mieć istotne znaczenie. często jest to po prostu długa zamknięta prostokątna tuba. ze źródła C może płynąć więcej światła (na jego drodze leży tylko jedno lustro) niż ze źródła B •iib A (na ich drodze znajdują się po dwa lustra). Podobnie świałto B pozwala jej zobaczyć sygnał B. Jakość obrazu widzianego przez osobę badaną zależy od liczby luster. tak że informacja może pojawić się w jednym. RYSUNEK 9-1 Często eksperymentator bada spostrzeganie wzrokowe kilku różnych przedmiotów. Dzięki przyrządowi przedstawionemu na rysunku 9-2 osoba badana może widzieć przedmioty rozmieszczone w trzech różnych punktach. Właśnie taki tachistoskop. zbudowana z jakiegokolwiek ciemnego materiału. Dokonać tego mogą jedynie te systemy. któr rozpoznają i interpretują sygnały. idealnie odpowiada celom jakie realizuje. w których obraz się odbija i przez które przechodzi. znajduje się na drugim końcu (rys. zasady ich działania nie zmieniły się od około 1907 roku. a połowa zostaje odbita. a przedmiot. chociaż w naszych czasach aparaty tego typu mają z reguły sterowanie automatyczne (czasem nawet z użyciem komputera). 9-1). w których powstaje jonizacja w wyniku przepływu prądu między elektrodami. co umieszczone zostało na drugim jej końcu. Jeżeli włączone jest tylko światło A. Początkowo w tubie jest ciemno i nic nie widać. cały materiał. 3) odbijał się od tej samej liczby luster. Podstawową część tachistoskopu stanowi skrzynka nie przepuszczająca światła. W przyrządzie przedstawionym na rysunku ?-2. który powinna zobaczyć. Konieczna jest jedynie dokładna regulacja czasu włączania każdego z trzech źródeł światła. tak że połowa światła padającego na zwierciadło przechodzi przez nie. widzi wyłącznie sygnat A. na przeciąg krótkiego czasu. pozostawiają procesom rozpoznawania obrazów dość czasu na wychwycenie i wybór tego. RYSUNEK 9-2 TACHISTOSKOP Aparatem najczęściej używanym do badania procesów wzrokowych u człowieka jest tachistoskop Pozwala on na eksponowanie sygnałów wzrokowych w bardzo krótkich odcinkach czasowych Wynaleziono go w 1880 r. jarzeniówek. posrebrzone tylko w połowie. Wprowadzona została jedynie pewna modyfikacja. 2) przechodził przez tę samą liczbę luster.

Możliwe. czasu. Eksperyment. ale . eksponujemy kartę z dziewięcioma literami. Źródło: Sperling (1959). Jeżeli chcemy dowiedzieć się. Świadczy to o tym. W jednym z podstawowych eksperymentów kartę zawierającą 9 liter umieszczonych w trzech rzędach. dokładny jej opis. po trzy litery w każdym (rys. Zdąży on zaledwie wyodrębni* nieznaczną ilość informacji z tego. Normalnie osobie badanej udaje się przeczytać tylko 4 do 5 liter spośród 9. że system SIS zawiera na początku więcej informacji ni następne kolejne stadia analizy są w stanie wykorzystać.Pojemność systemu SIS Łatwo można zademonstrować. 9-3). że miał za niaj. że na chwil. Aby sprawdzić to przypuszczenie. Należy starannie przeanalizować ten eksperyment. 9-4). RYSUNEK 9-5. Jeżeli nawet zwiększy się liczbę liter na karcie albo też uczyni się zmiennym czas ekspozycji. podobnie jak uprzednio. aby dała nam sprawozdanie częściowe z prezentowanych jej liter. aby „zobaczyć" wszystko. Źródło: Sperling (1959). przedstawiono badanemu złożony obraz wzrokowy. nie możemy po prostu domagać się od niego. Przypuśćmy. co badany istotnie widzi. że ograniczenie naszych możliwości spostrzegania sygnałów sensorycznych pojawia się w procesie analizy. CO WIDZI OSOBA BADANA RYSUNEK 9-3 . TO. i oświadczy. Ale. jeżeli poleci się badanemu. a następnie zapomina niektóre z nich. co zawierał ten obraz... aby patrzył jedynie nokreśloną część obrazu. możemy poprosić osobę badaną. W tym celu. może na niej skoncentrować całą swą uwagę i podać diK1- RYSUNEK 9-4. eksponowano w tachistoskopie przez 50 milisekund. aby nas o tym poinformował. że widzi on wszystkie litery. aby zapoznać się z podstawową techniką. badany stale wymienia 4-5 liter (rys. stosowaną w badaniach nad systemem przechowywania informacji sensorycznej.

w których stosowano oznacznik w kształcie prostokącika. Po pierwsze. Wynika z tego. Badany widzi oznacznik dopiero po ekspozycji dziewięciu liter (rys. użycie koła zaraz po ekspozycji liter najwyraźniej „zaciera" literę będącą w jego środku (rys. Jeśli natomiast pojawienie się oznacznika opóźnia się na czas dostatecznie długi. Sperling używał jednak innego sygnału oznaczającego te litery.5 sek. mało z niego pozostaje. • fnie widzi" już więcej liter.5 sek. przewidzieć ogólne wyniki stosowania tej metody. a nie prostokącika. którą wskazuje oznacznik. która pojawiła się wewnątrz koła. We wcześniejszych badaniach nad systemem przechowywania informacji sensorycznej stosowano oznacznik w kształcie koła i badany miał za zadanie podać literę. które osoba badana ma sobie przypomnieć. 9-3)2. zazwyczaj. czym jest system SIS. odtwarzając oznakowane w sposób losowy litery. ale po pewnym czasie. jeżeli oznacznik pojawia się równocześnie z literami. która litera będzie oznakowana. tę..) Dziwne rzeczy dzieją się z pewnymi typami oznaczników. który zaciera się z upływem czasu. aby móc wśród nich odszukać oznakowaną i podać jej nazwę. tak że po około 0. (Inaczej to ujmując. że zapamięta on jedną określoną literę z dziewięciu. Prowadziło to do nieco odmiennych wyników niż prezentowane w tym paragrafie. jedna z nich zostaje wyróżniona z pozostałych za pomocą specjalnego oznacznika. Jeżeli badany zawsze odpowiada prawidłowo. Dlatego też wraz ze wzrostem opóźnienia w pojawieniu się oznacznika rezultaty będą oscylować w granicach od 100% do 50% odpowiedzi prawidłowych. tak że obraz wzrokowy całkowicie się zatrze i osoba badana stwierdza 2 Eksperymenty te zostały przeprowadzone przez Sperlinga (1959. badany zapamięta jedynie około połowy (4-5) z dziewięciu liter. a więc widzi więcej niż może przekazać w swej relacji. \V odróżnieniu od eksperymentów. bez eksperymentu.'/<. oznacza to. Źródło: Sperling . zanikanie obrazu w pamięci wygląda jak proces wykładniczy z czasem stałym równym w przybliżeniu 150 milisekundom. Powinno to pomóc nam w wyjaśnieniu. RYSUNEK 9-7 . Kolejne jej zastosowanie polega na opóźnianiu czasu podawania oznacznika litery. i prosimy osobę badaną. skoro nie wie. Można z góry. może on odtworzyć dowolną z oznakowanych liter. a dowiaduje się tego po ekspozycji.. Zdolność do odtwarzania przypadkowo oznakowanej litery stopniowo maleje w miarę opóźnienia w pojawieniu się oznacznika. ale różnice te są niewielkie. 9-7). Najwidoczniej SIS zatrzymuje przez taki czas obraz sygnału.RYSUNEK9-6. Szansa. badany może przypomnieć sobie tylko cztery lub pięć z prezentowanych mu liter. Typowe wyniki takiego eksperymentu przedstawia rysunek 9-6. ale w czasie. która litera została oznakowana.. reszta już zdążyła ulecieć z jego pamięci. że utrzymuje w systemie SIS wszystkie dziewięć liter. to tak. 1960). Oznacza to. który może pojawiać się nie zaraz po ekspozycji liter. Rezultaty tego eksperymentu przedstawione zostały na rysunku 9-5. który badany zużył na wyodrębnienie trzech lub czterech z nich. Badany prawie zawsze podaje prawidłowo oznakowaną literę. kiedy brak jest oznacznika. jak przedstawiono na rysunku 9-4. przy czym po osiągnięciu około 500 msek (0. że w rzeczywistości może zobaczyć w mgnieniu oka wszystkie dziewięć liter. że na początku w systemie SIS znajdowały się wszystkie litery. Opisana technika stanowi niezwykle cenną metodę badania procesów spostrzegania. Po drugie. aby powiedziała nam. a mianowicie tonu. a przedstawiona tu zasada pozostaje ta sama.) w opóźnieniu oznacznika krzywa wyrównuje się. wynosi więc w przybliżeniu 0O.

albowiem pojawienie się drugiego (maskującego. który dostarczył jednak zaskakujących wyników. Jej pojemność '• ' -::iak nie jest tak bardzo wrażliwa na wielkość przechowywanych w niej jednostek. czas potrzebny do przetwarzania tegn sygnału można precyzyjnie kontrolować. Zadaniejego polega na głośnym podawaniu wyniku odejmowania liczby „tiv.v operacji. jaki procent osób badanych przypomniało sobie materiał po . należy posłużyć się tą sanu techniką badań.pomnieć sobie wszystkie trzy spółgłoski. Na przykład.iwania pozwala eksperymentatorowi na dokładne ustalenie tego czasu. Spróbujcie sami. Jakie zatem mechanizmy są odpowiedzialne za działanie tego systemu pamięci? • i ięć ta. jeżeli osoba badana zamiast trzech spółgłosek będzie miała •• czynienia z trzema wyrazami? Czy pamięć będzie pracowała inaczej mając do . Oba procesy zachodzą jednocze*nie. jakiego potrzebuje osoba badana na przetworzenie materiału.475. na przykład obraz twar/\ ludzkiej szybciej niż litery? O ile szybciej? Aby to stwierdzić. ponieważ system : 'sdnio uzyskanej wartości. 487. Liczh.484.-nowej wskazano. tym samym zmniejszając możliwości jej przetwarzania. Niezależnie od tego. podając w różnych momentach sygnał maskujący. jeżeli między ekspozycją trzech A'!głosek a ich odtworzeniem upłynęło zaledwie 6 sekund. co uniemożliwia precyzyjne określenie czasu. pod warunkiem. najwidoczniej występują dwa różnzjawiska. metodę tu opisan. Prosili oni badanych. Stanowi użyteczn narzędzie do badania czasu utrzymywania się obrazu w SIS. występuje zsumowanie śladu jednego sygnału z obrazem drugieg.. Lloyd Peterson i Margaroi Peterson. równym odstępowi micd/-. że jest to zupełnie proste zadanie. że badani nie mogli zapamiętać tych trzech liter. Który z dwu procesów dominuje zależy od rodzaju pojawiających się kolejno obrazów. aby zapamiętali trzy litery i po i 8 sekundach odtworzyli je z pamięci.. Zastosowanie maskow. ma bardzo małą pojemność i niezwykle krótki żywot. RYSUNEK 9-8. Bez maskowania SIS utrzymuje obraz. które badany może wymienić w czasie przetwarzania.481. Ńr/ywa oznaczona na rysunku „Trzy spółgłoski" przedstawia wynik opisanego przed .i liter. A jednak okazało się.h trzech liter (były to same spółgłoski) a ich odtworzeniem przez osoby badane. zmiana rodzaju materiału podlegającego zapamiętaniu w zadziwiająco -uiym stopniu wpływa na zapamiętanie. np.478.i. :) .niętajcie. Na osi poziomej oznaczono czas między momentem ekspozycji •. jak daje się wyjaśnić zjawisko zacierania.. Przedstawia on szybkość zapominania materiału. że liczba jednostek nie ulega r. sygnałem a bodźcem maskującym. Osoba badana ma dokonywać tego liczenia w • :• : dość szybkim bądź po prostu mówimy jej. jeżeli drugi obraz pojaw się zanim w pełni zakończy się analiza pierwszego. Liczyli oni w szybkim tempie wstecz trójkami3. a więc 487. aby „liczyła szybko".ianie. Zadanie jest trudniejsze niż się . Jedna z metod pozwalająca ustalić. wskazuje na szybkość.p!>wie różnych odcinków czasu. Dzięki temu. aby w ślad za ekspozycją liter stosować sygnały maskujące. aby podawała kolejne wyniki " •' upie narzuconym przez uderzenia metronomu. tylko 40% badanych mogło "/. Na osi -.. bądź też. jak szybko następuje przetwarzanie eksponowane! litery. można z powodzeniem wykorzystać..ik myślicie. „Liczenie wstecz trójkami" polega na tym. Po pierwsze. Wydaje się. \ nawet więcej. chociaż SIS przechowuje sygnał przez jakiś czas po jego pojawieniu się.. ale czasami jeden z nich jest wyraźniejszy od drugiego.y'''-: 1 Fen prosty eksperyment ilustruje główną właściwość systemu pamięci krótkotrwałej. Źródło: Murdock (1961). polega na tym.:\\ ilą eksperymentu. Spójrzcie na rysunek 9-8..Zjawisko zacierania jest niezwykle ważne i bardzo interesujące. Dlaczego tak się dzieje? To bardzo proste: w przerwie między ekspozycją tych trzech liter a późniejszym ich przypomnieniem badani musieli wykonać określoną pracę umysłową. Może to doprowadzić do obniżenia się wyrazistości albo jasności zacierającego się obrayn pierwszej figury. jak widać. (1959) przeprowadziło bardzo prosty eksperyment.. PAMIĘĆ KRÓTKOTRWAŁA W roku 1954 dwoje psychologów z Uniwersytetu Indiana.•uiienia z wyrazami: dom-jabłko-książka niż z trzema spółgłoskami: C-X-P? Porów• uniy krzywą oznaczoną „trzy spółgłoski" i krzywą oznaczoną „trzy wyrazy". Czy może on przetwarzać informację figuratywną. z jaką system dokoni. Po drugie proces przetwarzania pierwszego sygnału może ulec zaburzeniu. Są prawie -iHyczne. sygnału przerywa przetwarzanie pierwszego. że badany rozpoczyna to zadanie od jakiejś losowo wybrany trzycyfrowej liczby. J. •: widoczniej nie jest to system SIS opisany w poprzednim paragrafie. że przez cały ten czas badani zajęci byli liczeniem wstecz trójkami). Obecnie często stosuje się sygnał maskujący po tachistoskopowej ekspozycji materiału. co się stanie. Kiedy jeden sygnał pojawia się po drugim.

Trzeba uznać konieczność jednolitości materiału wejściowego.tam badani mylili C i O. nie .ten przechowywał informacje jedynie przez ułamek sekundy. jak trzymamy tekst drukowany. istnieje kilka teorii rozpoznawania mowy przez człowieka. czy zostało ono wypowiedziane czy też odczytane. że procesy myślowe powinny oddziaływać na kodowanie wewnętrzne-kodowanie oddające sens materiału. co czytają. nie oznacza to jednak. to czyż nie jest naturalne. żeby te same mechanizmy. Aby dotrzeć do informacji przechowywanej w pamięci długotrwałej w sposób jak najbardziej efektywny. prostu nie mogą przeczytać fragmentu wydrukowanego tekstu bez przekształcania wyrazów w ich obrazy akustyczne? To właśnie obiecują nam na kursach szybkiego czytania. że jest to pamięć krótkotrwała. Są to trywialne zmienne fizyczne: zapamiętaniu podlega sens słów.-v sądziliśmy. wyraźnie nie troszcząc się o to. jak to zrobić. że w procesie kodowania informacji wzrokowej w pamięci krótkotrwałej informacja ta przybiera formę akustyczną. Jeżeli wypowiadamy sami słowa i zdania. że obraz wzrokowy w trakcie czytania zmienia się i iv coś związanego z brzmieniem lub wytwarzaniem słów. . Nie jest to również system pamięci długotrwałej. problem określenia znaczenia sygnałów sensorycznych jest bardzo skomplikowany. to co powiedzieć o ludziach głuchych od urodzenia? Radzą sobie z czytaniem. kryje się zdrowy rozsądek. która podobna jest do niej wizualnie. które wymawia się podobnie. a nie do tej. pod jakim widziane są litery. to w rzeczywistości słyszycie własną cichą mowę wewnętrzną. eliminowały również i inne aspekty? Jak wykazała analiza przedstawiona w rozdziale 3. że powinniśmy zapamiętywać właśnie słowa. Różnica ta wynika stąd. A oto kolejne pytanie: Czy rzeczywiście wspomniane błędy wynikają z brzmienia wymawianych wyrazów. czy zdanie wypowiedziane zostało wolno czy też szybko. to litery F i X są sobie bliższe fonetycznie4 Podobnie jak C. W rozdziale 3 mówiącym o systemie rozpoznawania obrazów przytaczaliśmy przykłady błędów przeciwnego rodzaju . Jeżeli badany popełnia błąd starając się przypomnieć sobie literę F.„stycznych. Jednak w opisanym tu eksperymencie nie proszono osoby badanej. którą stara się sobie przypomnieć. aby ustnie podała zapamiętany materiał . aby je napisał. W tym wypadku mogą u „omylić się dźwięki. korzystne będzie przekształcenie wszelkiej informacji w tę samą wspólną formę. mogą pojawiać się wówczas błędy wzrokowe. Aby sprawdzić zapamiętanie tych liter. konieczne do ich wymówienia. czy też. w którym informacjzachowuje się przez czas nieograniczony. Prowadziłoby to do pomyłek •. . lecz raczej sekwencyjne ruchy mięśni. Wielu ludzi słyszy samych siebie tak jakby wypowiadali to. W tej pamięci materiał nie pozostaje dług '• wynika z tego.) Dlaczego ludzie po . / małymi wyjątkami błędy wynikające z pomylenia podobnych dźwięków zbiegają się z błędami związanymi ze zbliżoną artykulacją. które opierają się na jednym lub drugim z wymienionych mechanizmów. żeby przekształcać słowa widziane w jednostki słyszalne. '.lc-jak na razie-nikt nie wie. x i f=eks i ef.'. bez względu na i to. które tu omawiamy. które przypominane jest częściej jako T aniżeli jako O. tu ślad utrzymuje się 0U1 20 sekund. że I dajemy pierwszeństwo teorii akustycznej przed artykulacyjną. Czy mowa wewnętrzna jest absolutnie niezbędna dla procesów werbalnych? Jeżeli tak jest rzeczywiście.. losowany będzie do oznaczenia tego. Wymowa ang. Ale w samym założeniu. co widzimy? Ale czym jest w istocie to „wypowiadanie"? Chociaż słyszycie siebie. ich wygląd zewnętrzny. jest bardziej prawdopodobne. słowną opisującą ten obraz. na przykład |jter alfabetu. Początkowo obserwacje tego typu wydawały się oczywiste i zrozumiałe. że zamiast niej podaX. że słowa zamieniają się nie w dźwięki.badany widział litery w momencie ich eksponowania i proszono go następnie. po co zatem zachowywać w ! pamięci te różnice? Czyż nie byłoby sensowne. Na domiar złego pojawia się dodatkowe pytanie: Po co w ogóle potrzebne jest kodowanie akustyczne? (W dalszej części tej książki termin „kodowanie akustyczne" . gżenie obrazu liter w trakcie wymawiania z dźwiękami. A jak odbywa się zapamiętywanie obrazów wzrokowych? Jasne. Trudność polega na tym. czyli pojawią się błędy artykulacyjne. że pamięć krótkotrwała stanowi późniejszy etap w całym systemie przetwarzania informacji. Cenne byłoby wyraźne rozdzielenie ich obu. poi). a nie to. Kiedy osoba badana popełnia błąd. Błędy. jest bardzo prawdopodobne. wskazują. w sekwencję . poproście osobę badaną. że nie ma potrzeby zamieniać na słowa tego wszystkiego. Nie jest ważne. Błędy w przypominaniu z pamięci krótkotrwałej Zacznijmy od prezentacji pewnej sekwencji sygnałów wzrokowych. a nie jego postać fizyczną. a nie F Chociaż F i E są do siebie bardziej podobne. czy prosto przed sobą czy też pod pewnym kątem. Ale jest również możliwe. Omyłki akustyczne. mają one charakter artykulacyjny. (Przyp. w którym się znajdujemy. ale nigdy C i T. Kiedy sygnał wzrokowy znajduje się na pierwszym etapie rozpoznawania obrazów. Wyniki te zapoczątkowały wiele eksperymentów oraz interpretacji teoretycznych. które eliminują tak nieistotne zmienne. Podobnie zresztą sens zdania nie ulegnie zmianie. żeby zapisała wszystkie litery. jakie uda jej się przypomnieć. Do tej 4 . co widzimy. że dowolna para grzmiących podobnie dźwięków mowy powinna powstawać również w podobny sposób. że słowa przedstawione w postaci wizualnej są kodowane poprzez 0 . że nie \ przekształcamy obrazu wzrokowego pokoju. red. że materiał wchodzący do danego systemu przekształcany jest w jakąś jednolitą formę. że wyrazi się on w napisaniu litery o brzmieniu podobnym do tej. być może. jak kąt. Jest oczywiste. Bezwzględnie byłoby nonsensem przechowywać najdrobniejsze detale każdego oddzielnego sygnału. Jasne jest jednak.

Dokładnie tak. na koniec głos może być '. 9-9). jeśli jej nie zawiera. wyobrażając sobie w myśli każdą kolejną literę alfabetu. /upominanie W jaki sposób materiał znika z pamięci krótkotrwałej? Możliwe są tu dwie drogi: upominanie może być skutkiem interferencji innego materiału albo też po prostu . że pamięć nie może funkcjonować na zasadzie „wszystko albo nic". czy przypadkiem nie oszukujecie w tym wyobrażaniu sobie liter. tym łatwiej go rozszyfrowawć. są odpowiednio słabsze. tym łatwiej go zrozumieć. że mam\ zapamiętać listę nazwisk lub numer telefonu. Model pamięci krótkotrwałej przedstawiony jako automat z pojemnikami jest zbyt uproszczony. powiedzmy do siedmiu.Powtarzanie Znaczenie mowy wewnętrznej ujawnia się też w innych sytuacjach. jedna z poprzednich siedmiu nowinna zaniknąć. to oznacza. gdy pamięć krótkotrwała jest zapełniona). że zawsze będzie utrzymywał właśnie siedem jednostek ani więcej. Na przykład. zaczynajcie liczyć od nowa. a głosy. bez świadomego powtarzania. jak nieuniknione są błędy w trakcie interpretacji Slosu. równocześnie stawiając po każdej dziesiątce znaczek na papierze. Zazwyczaj. . To wyjściowe przyjęcie ograniczeń pojemności pamięci krótkotrwałej zakłada. wprowadzając go w ten sposób ponownie do pamięci krótkotrwałej. przy niskim stosunku sygnału do szumów będą pojawiać się błędy w trakcie RYSUNEK 9-9 Utrzymanie materiału w pamięci krótkotrwałej w wyniku powtarzania możliwe jest tylko w takim wypadku. pełni dwie podstawowe funkcje: po pierwsze. ani mniej. to w takim wypadku zdolność zrozumienia głosu zdeterminowana jest stosunkiem poziomu sygnału do poziomu szumów. im cichszy . które wprowadzone zostały wcześniej. można rozpatrywać pamięć krótkotrwałą po prostu jako izereg pojemników umieszczonych gdzieś w mózgu. na których tle dźwięczy. i „nie".|uitkiem upływu czasu. aż w końcu jest już tak słaby. jeśli dana litera alfabetu zawiera linię poziomą. Chociaż powtarzanie może dopomóc w utrzymaniu materiału. to szumy. Jeżeli ten glos to sygnał. mówcie głośno „tak". pozwala utrzymać materiał przez czas nieokreślony w pamięci krótkotrwałej. wyraźnie sprzyja przejściu materiału z pamięci krótkotrwałej do pamięci długotrwałej w celu dłuższego przechowania (rys. „Tak". Ile ich macie? Jeżeli doszliście łącznic do 82 cyfr. To powtarzanie materiału podlegającego zapamiętaniu. część informacji. musimy przyjąć. po drugie. Łatwo jednak możemy tak zmodyfikować strukturę tego modelu. „Nie'. to po wprowadzeniu ósmej jednostki. Nowo wprowadzone jednostki charakteryzują się wyrazistością (siłą). gdy ilość materiału jest odpowiednio mała. szybkością jak mowa zewnętrzna. ponieważ każdorazowe pojawienie się nowej jednostki prowadzi do utraty jednej starej. że nie sposób go odszyfrować.tym trudniej. Dowolny prezentowany materiał /ostaje poddany typowemu przetworzeniu w systemie sensorycznym i podlega interprelacji na kolejnych poziomach mechanizmu rozpoznawania obrazów. na przykład na literach alfabetu5. Przykład ten można odnieść również do pamięci. wraz z upływem czasu ślad stopniowo zaciera się. ma to miejsce jedynie wówczas. to nie ma wpływu na zwiększenie pojemności systemu pamięci. „Tak". Prześledźcie wzrokiem alfabet tak szybko jak tylko potraficie. Tak przedstawione zostało powtarzanie na rysunku 9-9: przybiera ono kształt pętli wychodzącej z pamięci krótkotrwałej i ponownie do niej wchodzącej. to znaczy szumów. w której staramy się usłyszeć jakiś cichy głos wśród innych głosów . może bowiem istnieć pamięć częściowa. którą chcemy utrzymać przez czas dłuższy niż kilka sekund. „Nie". Wyobraźcie sobie taką sytuację.ak słaby. Jest to ten sygnał. zostanie stracona. na przykład wynika z niego. 5 Pouczająca może być próba wzrokowego powtarzania. zacierający się ślad sygnału i odświeża go. Zwróćcie uwagę. zanim nadejdzie jej kolej w procesie powtarzania. weźcie ołówek i liczcie w myśli (oczywiście bezgłośnie) jak możecie najszybciej od jednego do dziesięciu. (Oczywiście. Ażeby sprawdzić siebie. a następnie policzcie znaczki.im jest on głośniejszy. te zaś. Można to sobie różnie wyobrazić. w myśli „dla siebie". albo też całkowicie zapomniana. aby uwzględnić te obiekcje. Rozpatrując ten proces. to powtórzenie wszystkiego nie zmieści się w czasie. który próbujemy sobie przypomnieć na tle innych śladów utrwalonych w pamięci. Tak więc pięć pierwszych liter alfabetu daje następujące odpowiedzi: „Tak". Im wyrazistszy ślad pamięciowy. Powtarzajcie to przez równe 10 sekund. że powtarzacie 8. że pamięć krótkotrwała może pomieścić ograniczoną liczbę jednostek. Proces powtarzania jak gdyby podtrzymuje słaby. Jeżeli zachodzi potrzeba powtórzenia większej partii materiału. Możecie sprawdzić to na innym materiale. Możemy przeprowadzić analogię między odszyfrowaniem słabego sygnału z szumów a przypominaniem materiału zacierającego się w pamięci. i że dana jednostka albo jest dokładnie zapamiętana. że zapominanie wywołane jest interferencją ze strony nowo prezentowanych jednostek. Jeżeli dojdziecie do dziesięciu. Jak szybko można powtarzać? Mowa wewnętrzna charakteryzuje się prawie taka. Jeżeli liczba pojemników jest ograniczona. czy w ogóle go słyszymy czy też nie. Następnie ten rozpoznany obraz odebranego materiału zostaje wprowadzony do jednego z pustych pojemników pamięci krótkotrwałej. Załóżmy. że nie możemy nawet stwierdzić. Przede wszystkim należy założyć. Ostatnia część zatrze się. Rozpatrzmy obie wymienione możliwości. Przedstawienie danej jednostki w pamięci to jej ślad pamięciowy. upominanie jako skutek interferencji. Aby określić szybkość przebiegu mowy wewnętrznej. że powtarzanie wzrokowe jest powolniejsze od akustycznego.2 jednostki na sekundę.

W tym wypadku sam czas odgrywa rolę decydującą w zniknięciu materiału z pamięci. Kiedy jednostka pojawia się po raz pierwszy. Zapominanie jako rezultat stopniowego zacierania się śladów w czasie. to możemy prześledzić los określonej jednostki (nazwijmy ją jednostką krytvc~ną). . będziemy musieli przyjąć założenie. 6 Słońce Mężczyzna Opona RYSUNEK 9-10 gdzie A. tym staje się słabsza. w miarę jak pojawia się nowy materiał (rys. 9-10).' czyli A/2. podobnie do tego. każda chwila działa w istocie tak samo jak działa pojawienie się kolejnej nowej jednostki w teorii interferencji. siła jednostki krytycznej będzie równa Ą/'-siła śladu pamięciowego maleje w postępie geometrycznym. błędy będą miały głównie •liarakter akustycznych podobieństw między słowami przechowywanymi w pamięci. Aby zrozumieć. mówiąc inaczej. Siekiera Pies Królowa W rzeczywistości. mogą przekształcać je na równoważne wyrażenie: Af = Ae-k>. będzie teraz wyrażała się wielkością równą Ą/'6. Czytelnicy. Wyobraźmy sobie. siła jej śladu równa jest A. Jeżeli od momentu pojawienia się jednostki krytycznej upłynęło t sekund. siła śladu jednostki krytycznej obniża się do (Ą/). którego ślad jest już staby. kiedy jakaś jednostka jest wprowadzona do pamięci. siła śladu jednostki krytycznej obniża się do Kiedy pojawia się jeszcze druga dodatkowa jednostka. w zależności od liczby pojawiających się jednostek. jaką rolę odgrywa czas w zacieraniu śladów pamięciowych. aż w końcu zupełnie zanika. Drugą hipotetyczną przyczyną ograniczenia pojemności pamięci krótkotrwałej jest proces zależny od czasu: im dłużej jednostka pozostaje w pamięci. jeśli pewna liczba jednostek interferujących (i) pojawi się po jednostce krytycznej.PRZETWARZANIE ROZPOZNAWANIE SENSORYCZNE OBRAZÓW Jabłko PAMIĘĆ KRÓTKQTRWi wypominania sobie materiału. Wjaki sposób słabną ślady pamięciowe? Zgodnie z tą teorią trwałość pamięci zależy od liczby wprowadzonych do niej jednostek. że w momencie początkowym. Pojawienie się każdej nowej jednostki powoduje obniżenie siły śladów wszystkich jednostek poprzednich o pewną stałą wartość procentową w stosunku do ich uprzedniej wartości. to siła jej śladu. A. ^wiedzmy. Wystarczy zatem wstawić w miejsce / (liczba jednostek interferujących) t (ilość czasu). Poza tym jednak przypomina to bardzo opisaną wyżej teorię interferencji. tworzy się jej ślad o sile. zgodnie z teorią stopniowego zacierania śladów. początkowo równa A. że każda mijająca chwila zmniejsza siłę śladu uprzednio przyswojonych jednostek. Kiedy pojawia się jednostka dodatkowa. co zachodzi w trakcie wyładowywania się kondensatora albo w procesie rozpadu substancji radioaktywnej.= -ln(/)./. przedstawia pewną wartość w przedziale od 0 do 1). A w wypadku przypominania nateriału przechowywanego w pamięci krótkotrwałej. Jeżeli tę część siły śladu pamięciowego wyrazimy w postaci współczynnika zapominania/(£ oczywiście. którzy wolą mieć to wyrażenie w postaci wykładniczej przy użyciu e.

ponieważ utratę materiału z pamięci można wyjaśnić zarówno zacieraniem śladów wraz z upływem czasu. jakie mogą być odtworzone na podstawie pozostałych cech (plus wiedza o tym. 1971). Celem naszym będzie ustalenie. dog albo dom. Fakt ten potwierdza w pewnym stopniu przypuszczenie. Przeanalizujmy teraz właściwości rekonstrukcyjne pamięci krótkotrwałej. 1971). a dotyczy zmiany podatności tych jednostek na interferencję. być może. że cały wyraz składał się z trzech elementów). o. Na przykład.Zapominanie: upływ czasu czy interferencja! Aby przeprowadzić rozstrzygający ie„ dotyczący obu tych konkurencyjnych teorii. to powtarza wcześniej przedstawiony materiał. że nie wywoła interferencji. co pozostało. to powstaje możliwość uniknięcia zarówno powtarzania liter. a następnie stworzyć takie warunki. Teoria interferencji takiej utraty nie przewiduje. Widocznie po upływie 30 sekund następuje jakaś zmiana w pamięci-zmiana. że przypomni sobie łom. Jeżeli zapamiętał tylko d i o. że każdy dźwięk jest pewną cechą. jak i wpływem interferencji. a szansę na przypadkowe trafienie są niewielkie. kiedy do wyjaśnienia określonego zjawiska proponowane są dwie teorie. to nowe zadanie może wywołać interferencję i słabe przechowanie materiału w pamięci. Pojedyncza jednostka pamięci przedstawia się nam jako zbiór trzech cech podstawowych: dźwięków d. m. Jeżeli zgubione są dwie cechy. też nam to niczego nie powie. A zatem • każda z cech wyrazu dom może zostać zapomniana. Zgodnie z teorią zacierania się śladów wraz z upływem czasu materiał zostanie zapomniany. Widzieliśmy. Jeżeli jedna cecha zostanie zgubiona.. Po upływie 30 sekund pamięć staje się bardzo wrażliwa. iaka jest natura śladów w pamięci krótkotrwałej? Jeden z prezentowanych uprzednio mirtów dostarcza nam bardzo ważnej informacji. Jedno z wyjaśnień wiąże to zjawisko z istotnym obniżeniem się siły śladu pamięciowego. jak i braku interferencji j rezultaty eksperymentu niczego nie udowodnią. że w pamięci przechowywane są specyficzne cechy. niezależnie od pozostałych. Tak więc Jeśli początkowo eksponujemy osobie badanej szereg liter w celu ich zapamiętania. że w pamięci gromadzone są oddzielne cechy. po czym sprawdzamy zapamiętanie liter. jak pojawiają się błędy akustyczne w trakcie rekonstrukcji na podstawie częściowej informacji. to możliwe. prawda. Jednym z takich zadań może być wykrywanie słabego sygnału eksponowanego na tle szumów. o lub m). który mimo wszystko wyodrębnia się nadal z otaczającegogotła szumów. że trzeba zapamiętać następującą listę liter: . Trudność tego eksperymentu polega na stworzeniu takich warunków w których badany „nie robiłby nic". i . pom. żeby nie robiła niczego dn momentu sprawdzenia zapamiętanego materiału. nic już nie kieruje procesem rekonstrukcji. że przypomni sobie dok. a także dom. Proces rekonstrukcji w pamięci. że prawidłowy wyraz względnie często może zostać odtworzony w i wyniku pomyślnej rekonstrukcji z tego. że jest to niewątpliwie wynik potwierdzający prawdziwość teorii interferencji. Wystarczy jednak nawet drobna interferencja. że należy przechować w pamięci jednostkę „dom". leży gdzieś pośrodku. Wydaje się więc. należy przede wszyskim przedstawić osobi badanej materiał. Załóżmy. Akustycznie wszystkie one przypominają oryginał. Zapewne zapominanie w procesie pamięci krótkotrwałej jest skutkiem zacierania się śladu w wyniku upływu czasu. Okazuje się. brak jakichkolwiek oznak zacierania śladu pamięciowego wraz z upływem czasu. | i. że przypomni sobie dym albo dom. że przesłonią one ślad (Atkinson i Shiffrin. która nie obejmuje zdolności do przypomienia sobie wprowadzonych uprzednio jednostek. tak że w pamięci pozostał jeden tylko dźwięk (d. W trzydzieści sekund po podaniu materiału do zapamiętania badani odtwarzają go prawie bezbłędnie. to możliwe. Załóżmy. W takim wypadku jest jasne. to możliwe. o i m. jak i interferencji wynikającej z pojawienia się nowego materiału. aby doprowadzić bądź do obniżenia siły śladu poniżej poziomu szumów. Jeden ze sposobów przeprowadzenia takiego eksperymentu polega na postawieniu osobie badanej tak trudnego zadania. Zobaczmy. także nawet niewielka interferencja powoduje jej zniszczenie. a następnie otrzymuje ona trudne zadanie wykrywania sygnału przez 30 sek. jest ograniczona. które mogą być przechowywane w pamięci. tom. Pełne zachowanie materiału w pamięci w tego tynu eksperymencie może być zarówno wynikiem powtarzania. Jeżeli zapamiętał tylko o i ni. że im dłuższa jest nazwa prezentowanej jednostki. Oczywiście będzie to poważne uproszczenie. Jak to często bywa. tym mniejsza jest liczba jednostek. ale wystarczająco ilustrujące proponowane pojęcia. Jeżeli zaś zatarły się wszystkie trzy cechy. właściwości pamięci Wróćmy ponownie do pytania dotyczącego podstawowej jednostki przechowywania. Jeżeli zapamiętał jedynie d i m. który one reprezentują. że w pamięci krótkotrwałej nogą wystąpić błędy akustyczne. to przypomni sobie wyraz dom. to z tej reszty informacji można odtworzyć znacznie więcej jednostek. i. analizuje jego trzy cechy i stara się odtworzyć wyraz. przeanalizujmy wyraz dom. Jeżeli zapamiętał wszystkie trzy dźwięki d. Kiedy badany próbuje przypomnieć sobie ten wyraz. Rezultaty tego rodzaju eksperymentów wskazują na konieczność znalezienia jakiegoś kompromisu między dwoma teoretycznymi wyjaśnieniami. a nie wyrazy. załóżmy na moment. Jeżeli nie ma on istotnie nic do roboty. że w czasie jego wykonywania nie będzie ona mogta powtarzać przedstawionego uprzednio materiału. Zwróćcie uwagę. w jaki sposób charakter samych jednostek wyznacza to. jak i interferencji (Reitman. Nie utrwala się ona jednak jako całościowa jednostka. bądź też do podniesienia się poziomu szumów do tego stopnia. jak wyraz ten jest ^prezentowany w pamięci krótkotrwałej? Przyjmijmy. Jeśli utrudnimy powtarzanie dając osobie badanej jakieś inne zadanie. Ale to jeszcze nie wyszystko. co z nich zostanie zapamiętane. to liczba wyrazów. a równocześnie tak różnego od poprzedniego.

ks . po jednej dla każdej litery w sposób następujący: e.ł b. W końcu jakaż inna litera poza X kończy się na „ks"? Załóżmy.f e. e. jak to czyniliśmy uprzednio. że ułożyło się w pamięci sześć cech. peW Podobnie. . N. kiedy przypominanie wynika z domyślania się. i. Istotna wartość tej demonstracji polega na tym. że pamięć krótkotrwała może pomieścić jedynie sześć cech. Jak dużo liter (spółgłosek) zaczyna się na „e"? F. tak więc w .ficch z nich. Jeżeli rozdzielone zostały w następujący sposób: b.o Załóżmy. że pojemność pamięci krótkotrwałej jest ograniczona. t. Nawet w takim wypadku proces rekonstrukcji może przynieść zadowalające rezultaty. że zapamiętanych zostaje tylko sześć cech. Jednakże proces rekonstrukcji nie zawsze przebiega tak pomyślnie. L. mając w pamięci jedynie sześć cech.e ".e .o n. R i S.f to prawdopodobnie wszystkie sześć liter może zostać przypomnianych prawidłowo po prostu w drodze rekonstrucji elementów spółgłoskowych w nazwach liter. Ile nazw liter można zapamiętać? Zależy to od tego. które sześć cech zostało zachowanych. c.ks k.a : \ysZystkiego sześć liter. że w trzech wypadkach jednostki pamięci to . to wszystkie sześć jednostek będzie można zrekonstruować: d. Działa w niej proces rekonstrukcji zestawiający z dostępnej informacji najbardziej zgodną z oryginałem reprezentację tego. które ten proces skomplikują. n. k.L B X K F' M System pamięci zatrzymuje ich cechy akustyczne. M.o b. W ten sposób zupełnie przypadkowo można poprawnie przypomnieć sobie ną liczbę liter.o p. DO PO NO CO BO TO Są tu następujące cechy: d. Zwróćcie uwagę na to. c. Przy pewnej zręczności i odrobinie szczęścia jest bardzo prawdopodobne. nawet wówczas. ale wskazuje również na inne ważne jej aspekty. że pozwala ona nie tylko na określenie |jczby cech utrzymujących się w pamięci krótkotrwałej. a proces rekonstrukcji powinien doprowadzić do wyodrębnienia •. b. a mianowicie: e. P. Jeżeli nie istniałby proces rekonstrukcji prawdopodobnych liter opartej na posiadanej informacji. Średnio z dowolnego ciągu sześciu cech można prawidłowo przypomnieć sobie nazwy 3-4 liter. to do wykonania lego zadania niezbędnych byłoby dwanaście cech. Jeśli się poszczęści. W danym wypadku załóżmy. Rozważmy możliwość zapamiętania takiej oto sekwencji liter.a e. 1 . że uda się nam przypomnieć wszystkie sześć liter.o • c.. dźwięki „o" absolutnie nie przyczyniają się do zapamiętania tej listy.o t. może ikazać się trafne. co było odebrane.e i. Możliwe jest tworzenie takiej sekwencji wyrazów.m Wiemy.

0 OD PAMIĘCI KRÓTKOTRWAŁEJ pO PAMIĘCI DŁUGOTRWAŁEJ przypuśćmy. Ale jeżeli właśni. które pozostały w pamięci. że wyraz jest nazwą stanu. Jeden rodzaj materiału łatwiej da się zrekonstruować z cech. rzeczywiście potrzeba dużo cech. że domyślimy się reszty. TO. z tego ostatniego zapisu można zapamiętać mniej jednostek niż z poprzedniego. trudności: . NO. że polecono zapamiętać następującą listę: CONNECTICUT MASSACHUSETTS PENNSYLVANIA CALIFORNIA ALABAMA MISSISSIPPI Początkowo może się wydawać.e". Z rejestru liter L. które mogą być przypomniane..10 SMRÓD TAŚMA 16 | MROK LISTA PRZEMYT KACZKA DUŻY * Uwaga: Listy wyrazów z tabeli 9-1 stanowią przystosowane do właściwości języka polskiego (długość wyrazów) tłumaczenie list oryginalnych (Przyp.wypadku zagubienia cech „o" nie wystąpią błędy w przypomnieniu. żeby zakodować CONNECTICUT . trzeba wiedzieć co nieco o procesie rekonstrukcji. F i M możemy zazwyczai przypomnieć sobie od trzech do sześciu liter. niż jednostek akustycznie podobnych.o .o . Spróbujcie na podstawie tych sześciu cech określić.n". Faktycznie. jakie były jednostki początkowe? Njc uda się tego zrobić. w pierwszym wypadku zapamiętamy również porządek liter. red. gdy w pamięci pozostały tylko cechy . ale nigdy nie osiąga pamięci długotrwałej. w zupełności wystarczają do rekonstrukcji słowa CONNECTICUT.0 . w zależności od tego. na przykład nazw stanów.0 . Przez kilka sekund znacie nazwisko czy też numer telefonu. Załóżmy. Średnio wynosi to cztery i pół litery. Długie słowa często przypominają się lepiej niż krótkie. B. Średnio przypomina się w przybliżeniu trzy. „t". Różnicę między wyrazistością materiału znajdującego się jeszcze w pamięci krótkotrwałej a szczupłością i ubóstwem pamięci w odniesieniu do pozostałego materiału można wvkazać z łatwością.' SPODNIE 5 6 8 9 UKŁUĆ KŁODA INNY PŁACA B CZAS PCHAĆ WIĄZAĆ DOM MUFKA SZKIC MOWA DAL WRZEĆ DWÓR RYGIEL RĘKA BRUD SKRZEP POZA WITAĆ ZASTÓJ TŁOK KAMIEŃ KOŚĆ C KRUK NUDA OPAŚĆ TALERZ ZGRZYT DROGI ŚMIGŁO SZARPAĆ TYKA ZIELE ŚMIECH ATAK PIEC WIR BRZEG UDZIAŁ ŚNIEG FAŁDA WĄŻ ZŁOŚĆ D IDEA STADO KLUCZ ONA PIEŃ BODZIEC KARTA KĄPAĆ UCZYĆ ŁÓŻKO OPAR SKOK TRON GRYŹĆ SIEĆ ŁABĘDŹ CENA SUNĄĆ PUSTY PYŁ E WĘZEŁ WIĘC BAWIĆ GRUCHAĆ GLON PRZESYT TRWAĆ PANNA TALERZ PLOTKA ŚCIANA DAĆ CZYSTY DRZEWO RÓJ WIĄZ JĘK SKLEP PIÓRO SKAŁA F KRÓTKI ŻART ROZWÓJ STOPIEŃ RZADKI PRÓBA TŁUM CZAPKA SZYBKO POKAZ TREL BAWIĆ BUŁKA MĄDRY BLOND MÓWIĆ SZKAPA GNIEW KSIĘŻYC SANKI 7 . w zależności od zachowanych cech. poi. Ale gdy pojawią się jednostki DO. CO. Materiał układa się doskonale w pamięci krótkotrwałej.. Ponadto. jakie cechy zostah zachowane. to dźwięki te plus wiedza o tym. X. STOS : ' KLAMKA 3 | ZIMNY 4 . po prostu dlatego.).k-uh-n-e-t-i-k-uh-t. że jest ich mniej: jeśli przypomni się chociaż część słowa. Mówiąc ogólnie można przypomnieć sobie więcej jednostek różniących się akustycznie. to jednak do rekonstrukcji tej jednostki potrzebne będą tylko niektóre spośród nich. niż inny. nie stanowi specjalnego problemu dla tego systemu. . jest duża szansa na to. K. że w trakcie spotkania towarzyskiego podano Wam numer telefonu lub też przedstawiono któregoś z uczestników tego spotkania. Analiza ta zmusza do głębokiego zastanowienia. że nawet wówczas. co jest równie możliwe. Liczba cech w pamięci nie określa bezpośrednio liczby jednostek. Tabela 9-1* A 1 . Po. Wcale nie musi tak być. Chociaż. TŁOK Zapamiętanie bardzo długich słów. one pozostały. to można przypomnieć sobie od zera do sześciu jednostek. że zapamiętanie długich nazw z tak dużą liczbą znaków będzie trudniejsze. w drugim oczywiście nie wchodzi to w rachubę. . Aby móc to określić. a później ginie po nich ślad. 10 ! SZCZĘKA RYSA PSTRĄG 13 ' PLAMA 14 15 17 18 19 .o . Okazuje się. BO. w procesie rekonstrukcji pojawią się znaczn.

które badani zapamiętali. W wyniku takiej analizy otrzymamy krzywą kolejnej pozycji przedstawioną na rysunku 9-11. w tempie jednego wyrazu na sekundę. ale nie z Au jednocześnie. z której łatwo je wydobyć pod warunkiem braku przeszkód. a następnie określeniu prawdopodobieństwa ich odtworzenia. że poproszono Was o wyuczenie się listy nie powiązanych ze soh. Słowa znajdujące się na końcu listy zapamiętywane są lepiej od pozostałych. W 5 do 10 sekund po zapisaniu odczytano im nową listę. jeżeli uda im się jak najszybciej odtworzyć ostatni z przedstawionych wyrazów. W części krzywej dotyczącej pamięci krótkotrwałej nie notujemy zmian. że dana >'dnostka (dany wyraz) jest przypominany albo z pamięci długotrwałej. wykonując to zadanie. albo w formie napi-. Macie dokładry. Większość ludzi. zanim podejmą próbę przypomnienia sobie reszty. Źródło: Murdod (1962). W końcu. albo z pamięci krótkotrwałej.. to ginie zawartość „rezonatora".. Pozostała część krzywej odzwierciedla inny proces . Większość badanych szybko uczy się natychmiastowego opróżniania pamięci krótkotrwałej przed przejściem do następnych wyrazów. z uwzględnieniem miejsca. że badanym Na ty su nku 9-12 procent przypomnień z pamięci długotrwałej nie może być po prostu dodany do procentu ^/ypomnień z pamięci krótkotrwałej. Ostatnie wyrazy znajdowały się w czymś w rodzaju rezonatora {„echo box"). Skąd o tym wiemy? Przede wszystkim pewne procedury wpływają tylko na jeden rodzaj pamięci.. które nie zostały już -tworzone (przypomniane) z pamięci krótkotrwałej. Każdy z tych wyrazów prezentowany jest oddzielnie. to pomoże Wam ona znzumieć istotę tego typu eksperymentu oraz ułatwi orientację w analizie rezultatów RYSUNEK 9-12 \ 20jednostek. Dziewiętnastu badanym odczytano listę 30 wyrazów nie powiązanych ze sobą. Zakładamy raczej. w zależności od ich miejsca na liście.Przypuśćmy. Ta ostatnia część krzywej przedstawia przypominanie z pamięci krótkotrwałej.imięei krótkotrwałej plusprocent tych wyrazów przypominanych z pamięci długotrwałej. dając na każde słowo 2 sekundy zamiast jednej. w pamięci czasowej. Murdocka Jr. sądzi. aby uzyskać całościowe przypomnienie. wyrazów. zdołaliście zapamiętać. 1 sekundę na odebranie każdego wyrazu.' ukazującego się na ekranie. ~ 'J \ po 2 sek. natomiast iv wynikach dotyczących pamięci długotrwałej jest dostrzegalna poprawa (Dane te pochodzą również z badań Murdocka. Jeden ze sposobów analizowania rezultatów tego eksperymentu polega na ponumerowaniu wyrazów w porządku zgodnym z ich występowaniem. W tym wypadku prezentowana była lista składająca się z 30 wyrazów: przedstawiono procent przypadków przypominania każdego z nich. jeżeli zwolnić czas ekspozycji. Tak więc całościowy procent przypomnień jest sumą procentu wyrazów przypominanych z r. Po skończeniu każdej listy dano 1.Rezonator" ten to oczywiście nic innego jak pamięć krótkotrwała. jakie dany wyraz zajmował na liście. różnica polegała jedynie na tym. jak to pokazano na rysunku 9-12. Jeśli w tym czasie prowadzona jest rozmowa. ile tylk. to . w 1962 r.. Krzywa kolejnej pozycji stanowi ważne narzędzie w ręku psychologa. Na przykład.wydobycie informacji z pamięci długotrwałej7.5 minuty na zapisanie-w porządku dowolnym . tak że w czasie jednej sesji eksperymentalnej badani zapamiętywali tylko 20 list). Przeprowadźcie ten eksperyment wykorzystując 20 wyrazów ?. Jeśli poddacie się sami tej próbie. to uzyskuje się rezultaty takie jak przedstawione na rysunku 9-13. mieszczonych w tabeli 9-1. . albo też wypowiadany jest jasno i wyraźnie. Procedura ta powtarzana była 80 razy (w ciągu czterech dni. Tak na prawdę to nie jest jedna krzywa i należy podzielić ją na dwie części. Ostatnia jednostka zapamiętywana jest w 97% przypadków. jesteście proszeni o przypomnienie sobie tylu z nich.. zanim pojawi się następny.tych wyrazów. albo gdy badany stara się przypomnieć sobie od razu inne wyrazy. Jeśli za R przyjmiemy procent przypomnień. p. ekspozycji 20 wyrazów. na każdą RYSUNEK 9-11. a na inny nie. że najkorzystniej będzie. Przytoczone tu dane pochodzą z eksperymentu przeprowadzonego przez Benneta B.

Źródło: Murdock (1962). że w takiej sytuacji nic się nie znajdzie w pamięci trwałej-po prostu niczego się nie nauczą. gdy badani nie będą się starali zapamiętać eksponowanego im materiału. co ułatwia wprowadzenie większej ilości informacji do pamięci długotrwałej. Zmieniając liczbę eksponowanych jednostek na liście i czas ich ekspozycji. 1965). poczynając od wybranej liczby trzycyfrowej. możemy uzyskać rodzinę krzywych (rys. Rezultaty podobnego eksperymentu przedstawione są na rysunku 9-15. Można przedstawić również sytuację odwrotną: czynniki. Ważne jest wiec dokładne prześledzenie tych procesów. 9-14). Przez ten czas wasza pamięć krótkotrwała ulegnie całkowitemu zatarciu. zacznijcie „liczenie wstecz". że ostatnia część krzywej jest całkowicie spłaszczona: brak jest pamięci krótkotrwałej. Przypominanie z pamięci krótkotrwałej znika (Postman i Phillips. Źródło: Afurdock. W takich eksperymentach osobom badanym stawia się trudne zadanie. która ponownie potwierdza. Jeżeli ten świadomy wysiłek nie występuje. dodatkowy czas pozwala badanym dłużej pracować nad materiałem i powtarzać go. Kiedy dojdziecie do końca listy. RYSUNEK 9-14. jeżeli poświęcą mu zbyt mało uwagi? Uwzględniając to wszystko. Zakłada się. Zwróćcie uwagę na to. Liczcie możliwie najszybciej przez około 20 sekund. że powinny one niezwykle uważnie spostrzegać każde z eksponowanych słów.RYSUNEK 9-13. przedstawiono listy składające się z 20 wyrazów i każdy wyraz eksponowany był przez 2 sekundy). trzeba zapobiec natychmiastowemu przypominaniu przez badanych wyrazów z pamięci krótkotrwałej w końcowej fazie eksperymentu. Z tego względu osobom badanym. poczynając od dowolnej liczby trzycyfrowej. na przykład 978. powtarzać je i świadomie dążyć do wyuczenia się możliwie największej ich liczby. co powiedzieliśmy do tej pory. daje się do wykonania zadanie polegające na liczeniu trójkami wstecz. Na pamięć krótkotrwałą dłuższy czas ekspozycji nie ma wpływu. Co stanie się wówczas. możemy przypuszczać. Oczywiście. Bardzo łatwo możemy sami przekonać się o tym przeprowadzając taki eksperyment. Jest oczywiste. Weźcie 20 wyrazów z tabeli 9-1 i czytajcie je w tempie jeden wyraz na sekundę. Jakie są granice i . po przedstawieniu całej listy. które oddziałują na pamięć krótkotrwałą. że aby to uzyskać. Jest rzeczą oczywistą. to tylko bardzo niewielka część podanej informacji zostanie przekazana do pamięci długotrwałej. podczas gdy części odnoszące się do pamięci długotrwałej są różne. że procesy uwagi zajmują ważne miejsce w fazie interpretacji przekazu. że komponent pamięci krótkotrwałej jest jednakowy na wszelkich krzywych. ale nie mają wpływu na pamięć długotrwałą.

nie patrząc w tekst. Spróbujcie zrobić to z tekstem przedstawionym na rysunku 9-16. zdolność do Mamy oto pierwsze nieprecyzyjne jeszcze wskazówki dotyczące sposobów wyboru rozumienia różnych rozmów prowadzonych jednocześnie jest ograniczona.RYSUNEK 9-15. Bez tej selektywnej niem. bez Ale do jakiego stopnia byliście w stanie przeanalizować materiał niewłaściwy z konkurencji lub interferencji ze strony innych zdarzeń. powtarzał się dwukrotnie? Prawdopodobnie nie. Można wybrać sobie dowolną rozmowę prowadzoną w pokoju i przysłuchiwać się jej. Przeczytajcie zakreskouaną część przekazu na głos możliwie najszybciej. tak jakby istniał jakiś wewnętrzny przełącznik. przełączać naszą uwagę w momencie. z wyłączeniem innych. którymi w danej chwili nie . aż nie zostanie to przerwane przez pojawienie się czegoś ważniejszego. zbyt dużo. musimy odejść od dotychczasowego toku naszych rozważań i przedstawić główną linię badań nad procesami uwagi zachodzącymi w trakcie przetwarzania napływającej informacji. chociaż każde z nich zagłusza inne. które nas interesują. wyodrębnić je z wielu innych posłużyć się określoną cechą fizyczną tego przekazu.leźy znaleźć sposób pozwalający śledzić nawet te zdarzenia. przejdą niedostrzeżone. Z drugiej zaś strony. i wyłączać ją. niepożądane jest koncentrowanie na nim całej uwagi.-jjiTiujemy się. Ale jeśli niezakreskowanych? Czy pamiętacie któryś z nich? Czy zauważyliście. pozostałe rozmowy będą dla was stracone. śledząc przy tym ich ogólny sens. możliwości uwagi? Aby odpowiedzieć na te pytania. w danym wypadku. Człowiek może z pewnym powodzeniem koncentrować swą uwagę na jednej Uwaga to swego rodzaju broń obosieczna. . Zastanówcie się nad zadaniem . gdy bezpośrednio interesuje nas tylko jeden można by wstępnie sformułować w następujący sposób: materiał niewłaściwy analizociąg wydarzeń. a odrzucający całą resztę. Stoicie wraz z grupką ludzi. przepuszczający przekaz o zdolności życie stałoby się chaotyczne. Na rysunku 9-16 i 9-17 przedstawione zostały różne jrukowane przekazy.. ale jest niemożliwe uczestniczenie równocześnie w dwu lub w jeszcze większej liczbie rozmów. Teraz. jeśli słuchacie jednej z nich. gdyby każde z nich występowało w izolacji. Oczywiście. jest zdolność do koncentracji uwagi na jednym zjawisku. Zadanie wasze polega na prześledzeniu jednego z nich (przekazu właściwego) i ignorowaniu drugiego (przekazu niewłaściwego). ale tylko Ta hipoteza wstępna jest jednak nazbyt prosta.odpowiednich cechach fizycznych. z prawej czy też lewej strony. Ale.informacji. możecie podsłuchać rozmowę prowadzoną z tyłu za wami. Po zdarzenia.oekty. Można selektywnie wyławiać sens z całego hałasu na przyjęciu. cych w świecie zdarzeń tylko wtedy. Aby oddzielić przekaz właściwy od niewłaściwego. że każdy wyraz rozmowy te są choć trochę poważne. II ybór przekazów /acznijmy od eksperymentu... którą zechcecie usłyszeć. kiedy chcemy ogarnąć . wokół was znajdują się inne grupy. ponieważ moglibyśmy uchwycić sens zachodzą. można podtrzymywać kilka rozmów. teorię uwagi często byłoby to pożądane. uwaga rysunku 9-16? Czy rzeczywiście odrzuciliście go wyłącznie z powodu braku zakreskoogranicza nasze możliwości obserwowania wszystkich zachodzących zdarzeń. bowiem inne wany jest tylko na tyle. Którą z rozmów usłyszycie? Mimo hałasu możecie wybrać tę rozmowę. Pożądana tym przetwarzanie materiału niewłaściwego zostaje przerwane.zakreskowazachodzących równocześnie. ZJAWISKA UWAGI Wyobraźcie sobie. sens każdej z nich gubi się. Nawet wówczas. gdy występują nieważne szczegóły. na ile konieczne jest określenie jego ogólnych cech fizycznych. można określonym ciągiem wydarzeń. choć wania? Jeżeli w pamięci nie pozostało nic z tego odrzuconego przekazu. powiedzcie o swoich spostrzeżeniach dotyczących wyrazów wyłapując trochę słów z każdej z nich. Dlatego . Źródło: Postman i Philips u nk długo. kiedy pojawiają się inne istotne . które w efekcie mogą okazać się ważniejsze. nie zwracając uwagi na inne wyrazy. że znajdujecie się w licznym towarzystwie na hałaśliwym przyjęciu. Z jednej strony pozwala nam iść w ślad za istotnej dla niego części tekstu. Na tym polega KYSUNEK 9-16 zjawisko selekcji uwagi.

czy też trochę oszukiwaliście (oczywiście nieumyślnie) i patrzyliście również na pozostałą część przekazu. które zostały mu przedstawione. nie przerywając powtarzania pierwszego przekazu. podczas gdy Wy dalej powtarzacie pierwszy (do tego celu można wykorzystać przypadkowy zestaw wyrazów z tabeli 9-1). tj. Spróbujcie przeprowadzić podobny eksperyment na sobie. co on zawiera? Jeżeli chcemy określić granicę pojemności uwagi. Powtarzajcie każde słowo w miarę jak jest wypowiadane. jaka część uwagi koncentruje się na informacji istotnej.kot RYSUNEK 9-17 przedstawionym na rysunku 9-17. aby badany nie mógł powtarzać słów zbyt wiernie. Wskazówki fizyczne przydatne są do wyodrębnienia informacji istotnej od nieistotnej. Trudno jest wykonać to zadanie. ile uwagi poświęcił badany zadaniu. zgodnie z instrukcją. co właściwie jest przetworzone. szturchając was w bok). aby móc określić. może to oznaczać. osoba odczytująca powtarzany przez was materiał powinna zwrócić Wam na to uwagę (np. a zdanie właściwe rozwija się w części niezakreskowanej. jaka część informacji może być wydobyta z materiału niewłaściwego. Jednakże dokonując wyboru słów. jeśli uda mu się wykonać zadanie bezbłędnie. musimy upewnić się w tym. niech następna osoba siądzie obok Was z drugiej strony i zacznie czytać drugi urywek. czy zmienia się koncentracja jego uwagi na'zadaniu polegającym na powtarzaniu. którą.byk . które należy przeczytać.człowiek . kierując się tym. Eksperymentator może ocenić. Spróbujcie. jak dalece wiernie powtarza on wyrazy. Nawet nie powinniście zauważyć. Większość ludzi jednak zaczyna czytać wyrazy niezakreskowane. Następnie podaje się materiał eksperymentalny do drugiego ucha (czasem stosowany jest materiał wzrokowy) (rys. a co odrzucone. powinniście pominąć. W takiej sytuacji osoby badane muszą poświęcać zadaniu znaczną część uwagi. kierujemy się czymś więcej niż cechami fizycznymi. v'SUNEK9-18 zwłaszcza gdy materiał podawany jest w dostatecznie szybkim tempie. aby badany nie popełnił zbyt wielu błędów. że osobę badaną prosi się o równoczesne powtarzanie przedstawionego jej materiału. Czytać należy równym jednostajnym głosem. Zaproście jeszcze dwie osoby. Jest oczywiste. Po zakończonym eksperymencie osobie badanej zadaje się pytania dotyczące treści prezentowanego materiału. Spróbujcie użyć w tym eksperymencie . żeby zająć się czymś innym. Spróbujcie powtarzać ten tekst. gdy już potrenujecie powtarzanie. śledząc dzięki temu sens zdania. musimy zastosować takie zadanie eksperymentalne. Równoczesne powtarzanie materiału (Shadowing). Aby określić. jakie szczegóły potrafi sobie przypomnieć. śledzić również drugi. W zadaniu tego typu osobie badanej odczytywana jest na głos seria wyrazów. a jej zadanie polega na powtarzaniu jednocześnie każdego wyrazu na głos. 9-18). że do tego potrzebujemy lepszego sposobu śledzenia procesów uwagi. powinniśmy przynajmniej mieć możność zmierzenia. jakiego typu informacja będzie wydobyta z nie śledzonego przekazu. Jeżeli materiał nieistotny odrzucany zostaje wyłącznie na podstawie jego ogólnych cech fizycznych..dom . że tekst kontynuowany jest w części niezakreskowanej. że było ono zbyt łatwe i wobec tego zyskałby czas na to. Jeśli to nam się nie uda. Dopiero wówczas możemy przystąpić do określenia. kiedy pasują one do kontekstu. który przekazywany jest przez słuchawkę do jednego ucha. Jedno z często stosowanych zadań polega na tym. to wówczas bez trudności możemy kontynuować czytanie zakreskowanego materiału.) Tak więc w typowym eksperymencie osobę badaną prosi się o powtarzanie określonego wybranego materiału (zazwyczaj odtwarzanego z taśmy magnetofonowej). (Jest rzeczą ważną. w przeciwnym bowiem razie nie występowałaby tendencja do przestawienia się na wyrazy niezakreskowane . Ponownie przeczytajcie możliwie jak najszybciej tekst zakreskowany. czy cała uwaga została skoncentrowana na jednym zadaniu. zamiast po prostu stosować się do instrukcji i przetwarzać wyłącznie informacje o odpowiednich cechach fizycznych. ponieważ. przykładowo w granicach 10%. nie pozostając w tyle. Zazwyczaj zaleca się stosowanie materiału o takim stopniu trudności i odczytywanie go w takim tempie. W ten sposób na podstawie ewentualnego wzrostu liczby popełnionych przez niego błędów będziemy mogli określić. Problem polega więc na tym. czy rzeczywiście osoba badana zajmuje się wyłącznie jego wykonaniem. Pomińcie całkowicie część niezakreskowaną. nie czekając na zakończenie zdania. aby zobaczyć. Co się teraz wydarzyło? Niespodziewanie zakreskowane zdanie przeszło w ciąg nic powiązanych ze sobą wyrazów. Potem. Czy naprawdę koncentrowaliście się wyłącznie na zakreskowanym przekazie. Jeżeli zaczniecie popełniać błędy. Niech jedna z nich siądzie obok Was i czyta na głos w określonym tempie tekst z tej książki lub też z jakiegokolwiek czasopisma. żebyśmy mogli stwierdzić.

Jednakże w pewnym miejscu musi znajdować . Kiedy badany jtarannie powtarza przedstawiony mu materiał. z wyjątkiem tych. W obu wypadkach „słyszymy" głos wykładowcy. na które chcemy zwrócić uwagę. Co odbieracie lub zapamiętujecie z drugiego przekazu'' Większą część opisywanych tu wyników badań dotyczących równoczesnego powtarzania można z łatwością sprawdzić na sobie samym. 9-20). Chociaż w przełączeniu uwagi z marzeń na słowa wykładowcy nie uczestniczą żadne mięśnie czy części ciała. 1 chociaż materiał właściwy podlega dość pełnej analizie (z udziałem wszystkich poziomów przetwarzania omówionych w rozdziale 3 o rozpoznawaniu obrazów). ale w jednym śledzimy wykład. . Jak gdyby jakiś wyłącznik odciął naszą świadomość od dopływu wszystkich sygnałów. przypomnienia sobie treści przekazu. czv ma to wpływ na trudność zadania. że mechanizm selekcji dokonuje oceny cech fizycznych napływającej informacji. .zróżnicowanego materiału informacyjnego do obu przekazów. ze pewne aspekty materiału. co wymaga interpretacji. to subiektywnie wydaje się nam. przepuszczający sygnały. Wygłaszane kwestie pozostają niezrozumiałe. czy dźwięki tworzą sensowny przekaz językowy. . Świadomym wysiłkiem woli można przerwać stan zamyślenia i zacząć słuchać wykładu. ciągle jeszcze możliwe jest. jak gwizd. jeżeli nawet ich nie rozumiemy. nie rozpoznaje języka. na które nie zwraca uwagi. lub będąc w teatrze czy też w kinie. mogą zostać dostrzeżone. możliwe. jest zdolny do: . Przetwarzanie odrzuconego przekazu Kiedy jesteśmy całkowicie pochłonięci jakimś zajęciem. lub gdy znajdujemy się jakby w transie w czasie czytania dobrej powieści. Fakt. . że dzieje się to na poziomie analizy cech. że przypomni sobie co nieco z dodatkowych informacji. na przykład równoczesnym powtarzaniem wyrazów. >Jie jest zdolny do: Rezultaty te potwierdzają. stwarza badanemu możliwość zauważenia i zapamiętania. Jest to oczywiście prawda. czy język uległ zmianie w trakcie eksperymentu. rozpoznania języka przekazu. analiza wszystkich innych napływających sygnałów najwidoczniej dość wcześnie zostaje przerwana. że osoba badana rejestruje przede wszystkim najprostsze właściwości sygnałów. Wyobraźcie sobie. że szczegółowa RYSUNEK 9-20 . aby zaobserwować. jakie sygnały w ogóle występują. przypomnienia sobie. odróżnienia mowy od bezsensownych dźwięków.j? przełącznik. niewłaściwego. że całkowicie pochłonęło nas to. a nawet nie wie. wyodrębniając go z pozostałego. stwierdzenia. zauważenia Jakich sygnałów. System ten wydaje się ogólnie użyteczny w procesie uwagi. na przykład znaczenia słów. że mechanizm analizy cech poddaje wszystkie sygnały choćby pobieżnej ocenie. . czy w ogóle słyszał głos. który przepuszcza do dalszej analizy wyłącznie sygnały właściwe (rys. na czym koncentruje się nasza uwaga. czy głos męski został zastąpiony żeńskim. a w drugim nie. ale nie pozostawiają żadnego śladu w świadomości. że zamyśliliście się w trakcie wykładu. określenia. na ^óry nie jest zwrócona aktywna uwaga. które nas interesują. Wydaje się. oZ Nawet proste badania nad uwagą pozwalają stwierdzić. . a następnie na tej podstawie wybiera materiał właściwy. Następnie włącza się przełącznik. Nie dostrzega ona tego. jak to przedstawiono na rysunku 9-19. Z kolei fakt. lub nawet pogrążeni w marzeniach. Dźwięki głosu wykładowcy docierają do Waszych uszu. W jakim punkcie zachodzi moment przełomowy? Gdzie następuje zastopowanie analizy treści wykładu? Najprostsze wyjaśnienie teoretyczne jest takie: sygnały z otaczającego środowiska przechodzą przez systemy sensoryczne i znajdujące się w nich mechanizmy analizujące. odbiór wykładu będzie całkowicie odmienny. i blokujący ostałe. ponieważ rzeczywiście „słyszymy" nie śledzone z uwagą dźwięki.

Jednak tak się nie dzieje. ale na razie nie ma potrzeby tworzenia spekulatywnego schematu połączeń. Jedyne. że osoby badane otrzymują listy wyrazów do zapamiętania. Z jakiego powodu zapamiętywanie końcowych pozycji nie występuje w . Ale zjawisk tych jest więcej. ale bez udziału komponentu pamięci któtkotrwałej. a następnie sprawdzić. W czasie wykonywania zadania polegającego na liczeniu wstecz uwaga zajęta jest liczeniem bezpośrednio po przekazaniu informacji. Ale tu może zaniknąć bez śladu. W jednym z eksperymentów proszono osoby badane o powtarzanie wyrazów przekazywanych przez słuchawkę do jednego ucha. dajemy osobom badanym do równoczesnego wykonywania kilka zadań. Jeżeli od razu sprawdzamy zapamiętanie. Do tego potrzebny jest jedynie jakiś mechanizm hamujący. że opisywany tu mechanizm uwagi okazuje się zgodny z systemem rozpoznawania obrazów który omówiliśmy wcześniej. Ale jeżeli odstęp czasu między prezentacją materiału a sprawdzeniem stopnia jego zapamiętania wyniesie 30 sek. Przypominanie ich będzie odpowiadało standardowej krzywej kolejnej pozycji. co zapamiętali oni z innych rzeczy. czy materiał leżący poza strefą uwagi trafia do pamięci krótkotrwałej. co potrafią ze wszystkich wcześniej prezentowanych list. bez żadnego uprzedzenia. Źródło: Madigan i McCabe (1971) irowana. aby badani musieli skoncentrować całą uwagę na wykonywaniu jednego z zadań. po prostu przedstawiamy ten proces za pomocą logicznego schematu wchodzących w grę funkcji. Kiedy przeprowadzimy eksperyment w taki sposób. że wyniki powinny nieco przypominać te. powinny być takie jak na rysunku 9-2la. chociaż może sobie przypomnieć wiele pozycji z początku listy (rys. aby powtarzać lub strukturalizować słowa angielskie. badany nie będzie już mógł przypomnieć sobie niczego z tego materiału. Jeżeli uwaga skoncentrowana jest na czymś. Zwróćcie uwagę na podobieństwo między zadaniami z równoczesnym powtarzaniem tekstu a liczeniem wstecz. Później następuje sprawdzenie tego. za pomocą których układ nerwowy może stworzyć logiczny ekwiwalent przełącznika. w jakim się mówi. 9-216). że badany zupełnie nie pamięta pozycji. którymi posługuje się układ nerwowy. dopóki nie zostanie przedstawionych 50 różnych list. nawet rozpoznać języka. ale na tej podstawie nie można określić niczego więcej. Istnieje również inny sposób przedstawienia wpływu uwagi na pamięć krótkotrwałą. Oczywiście. Co się wtedy dzieje? Jedyna logiczna odpowiedź polega na tym.analiza sygnałów nieistotnych zostaje przerwana na poziomie wyodrębniania cech ogólnych. prosi się badanych. przy czym każde słowo było powtarzane 35 razy.. blokujący informację dotyczącą jednej rozmowy. ale związanych z innym zadaniem. i załóżmy. jest pamięć. czy badani pamiętają z niego cokolwiek. co dodaliśmy. Oczywiście badani nie mieli czasu na to. Co dzieje się z pamięcią w sytuacji wyłączenia uwagi? Aby to zbadać. Pamięć bez uwagi Pierwszym zjawiskiem. a przepuszczający inną. RYSUNEK 9-2la. Taki rezultat nie stanowi niespodzianki. to przełącznik. okazuje się. Ważne jest. Przyjmijmy. że badani mogą wydobyć ze swej pamięci krótkotrwałej kilka ostatnich jednostek. Po zakończeniu eksperymentu sprawdzono zapamiętanie słów. to pewna część informacji. Cel eksperymentu polega na tym. że sprawdza się stopień zapamiętania natychmiast po prezentacji każdej listy. na której nie była skoncentrowana uwaga? Czy doszła do pamięci krótkotrwałej? Aby ustalić. która utrzymuje się jeszcze w pamięci krótkotrwałej. które docierały do tego właśnie ucha. Źródło: Madigan i McCabe (1971). może zostać przypomniana. istnieje wiele sposobów. Prosty model przełącznika z powodzeniem wyjaśnia omawiane dotąd zjawisk uwagi. Najwidoczniej uwaga potrzebna do powtarzania wyrazów całkowicie pozbawiła badanych zdolności do analizowania informacji docierającej do drugiego ucha. podczas gdy do drugiego ucha docierały w tym samym czasie powszechnie używane słowa angielskie. Różnorodne mechanizmy synaptyczne komórek nerwowych stwarzają takie możliwości. należy zaraz po ekspozycji tego materiału przerwać wykonywanie zadania. Inaczej mówiąc. Następnie. aby przypomnieli sobie wszystko. które występowały jako ostatnie na każdej liście. występujących równocześnie. Móre zostały przedstawione na rysunku 9-15. Eksperyment kontynuowany jest dopóty. Żadne z tych słów nie pozostało w pamięci. dodatkowo napływająca informacja rzeczywiście dociera do pamięci krótkotrwałej. stanowi przeszkodę w zrozumieniu ich sensu. przedstawionej na rysunku 9-2 la. Ale czy badani rzeczywiście słyszeli te słowa? Jak daleko przedostała się ta informacja. na którym jego uwaga nie była skoncen- RYSUNEK 9-21 /?. Okazuje się. W trakcie wykonywania zadania polegającego na równoczesnym powtarzaniu tekstu uwaga skoncentrowana jest na napływającej informacji. Wystarczą pewne cechy ogólne aby można było odróżnić głos ludzki od innych dźwięków. które poddamy analizie.

rzeczywiście istnieje niezależnie od tego. można je będzie wydobyć z pamięci ktrótkotrwałej bez większego wysiłku. zatrzymują się i przepraszają. Pozostają jednak inne uczestniczących w spostrzeganiu i rozpoznawaniu obrazów. Wystarczy w tym celu wyobrazić sobie. podczas gdy w eksperymencie przedstawionym na rysunku 9-15 pewna część tych pozycji była zapamiętana? Jedno z możliwych wyjaśnień polega na tym. materiału docierającego do tego ucha. ale też całkowity brak przechowania go w pamięci długotrwałej. musi być również zgodna z zasadami organizacji systemów urządzenie przełączające. ale materiał ten nie jest całkiem stracony.A. Te sobie w pewnym stopniu materiał docierający kanałami. problemy związane z tym modelem: jednym z nich jest bardziej precyzyjne zdefiniowanie. ale przed tym. że system pamięci krótkotrwałej może się powinna połączyć wiele aspektów. że pamięć chwilowa należałoby oczekiwać biorąc pod uwagę model przełącznika. jaki materiał przepływający kanałem będącym poza sferą uwagi przechodzi przez przełącznik. które należało omijać. uwagi dotyczącej napływającego materiału może spowodować normalne zapamiętanie Można stosować szereg różnorodnych wariantów omawianego eksperymentu. nierzadko mencie ze zwykłym przypomnieniem znajdujemy potwierdzenie tego. uczestniczące w przekazywaniu materiału z jednej pamięci do drugiej. nieoczekiwaną próbę. Strategia ta RYSUNEK 9-22 doskonale odpowiada początkowej części eksperymentu. że pewna część informacji przepływającej kanałem nie będącym w . że przełączy się on z ucha.eksperymencie przedstawionym na rysunku 9-216. że uszkodzenie mózgu miało wpływ na mechanizmy mające sens zbliżony do zadania. przełącznik. a samo zdanie kontynuowane było w postaci słów niezakreskowanych. W eksperymencie którego wyniki ukazane zostały na rysunku 9-15. że jeżeli zajdzie konieczność natychmiastowego przypomnienia sobie tych informacji. nim zadziała różnych procesów uczestniczących w skierowywaniu uwagi na jeden lub kilka sygnałów. że w trakcie przeprowadzania obu eksperymentów badani stosowali różne strategie podziału uwagi. Wyławia z drugiego kanału słowa trwała była sprawna. że wypowiedziane zostało jej rzeczy ani też zapamiętywać czegokolwiek nawet na krótko. Jest to jedno z możliwych wyjaśnień. zbudowane z TEORIE UWAGI zakreskowanych słów. czego Wróćmy ponownie do modelu uwagi. to pamięć chwilowa obejmuje każdy materiał podlegający Po drugie. co nie pozwoliło im uczyć się nowych skierowana. Oczywiście nie spostrzega dokładnie uwagi. i N.M. na które uwaga nie była dwie osoby cierpiały wskutek uszkodzenia mózgu. Jeżeli w trakcie eksperymentu z Model osłabiacza równoczesnym powtarzaniem. że nastąpi sprawdzenie zapamiętania słów ze wszystkich uprzednio prezentowanych list. że urządzenie to działa zgodnie z sensowny ciąg materiału zostanie przełączony do drugiego ucha. cie przedstawionym na rysunku 9-21 b (przeprowadzonycm przez Madigana i McCabe'a 1971) badani nic nie wiedzieli o tym.imię do ucha. Jeżeli tak jest. nie reagując na nic więcej. ^ później nastąpi sprawdzenie stopnia zapamiętania materiału. Możliwe więc. jakie wykonuje. czy uwaga koncentruje się na materiale czy też Jak zatem połączyć te wszystkie dane w opisie procesu uwagi? Teoria ostateczna nie. Zarówno w eksperymencie z równoczesnym powtarzaniem tekstu. chociaż pamięć krótko. ponieważ są one rzeczywiście najtrudniejsze do zapamiętania. osoby badane dobrze wiedziały. licząc na to. wszyskrótkotrwałe. przekształciło się w bełkot. jak i w eksperydrugie ucho. w którym mieliście za zadanie odczytać zakreskowany tekst nie zwracając uwagi na niezakreskowany? Nagle sensowne zdanie. 9-20). które odbierało uprzednio tenże materiał. Powinno tkie jednak prowadzą w zasadzie do tego samego stwierdzenia: badani uświadamiają to przypomnieć Wam opis dwu pacjentów H. Ale mieliśmy już podobieństwo. że całkowity brak jadani dostrzegają swoją omyłkę. gdy wprowadzimy późniejszą. musi wyodrębnić i wyjaśnić organizację wyłączać bezpośrednio po analizie cech (rys. Kontekst i znaczenie przekazu często wdzierają się do zadania. że koncentrowali zatem swoją uwagę głównie na początkowych pozycjach z każdej listy. Natomiast w eksperytnen. gdy badany zgodnie z instrukcją powtarzał wyłącznie materiał docierający do lewego ucha (rys. Możliwe jest. Czy pamiętacie przykład. Łatwo można zrozumieć. osoba badana często zauważa. Po pierwsze. Na przykład. na to Jkazję przekonać się. Po trzecie. jakimi dyspoanalizie sensorycznej. nagle Problem związany z przełącznikiem polega na tym. przytoczony w rozdziale 8. 9-22). musi być zgodna ze wszystkimi danymi eksperymentalnymi. ale okazuje się nieprzydatna. które odbiera informację niewłaściwą. albo też nie.zasadą „wszystko albo nic": informacja albo przechodzi. Nie zwracali uwagi na ostatnie pozycje. a pamięć trwała obejmuje jedynie materiał przepuszczony przez mjemy. to jest duże prawdo.

a jakich nie należy oczekiwać. iż system musi być tak skonstruowany. Na podstawie danych uzyskanych w badaniach nad uwagą •lożna dojść do wniosku. Czy model ten może wyjaśnić wszystkie dane eksperymentalne? Jeśli w wyniku osłabienia przepływu informacji w niepożądanym kanale zmniejsza się ładunek energetyczny niezbędny do dalszego jej przetwarzania. Aby zapewnić taki wynik. I właśnie to obserwujemy. że proces analizy przez syntezę przebiega w sposób nadzwyczaj graniczony. Byłoby to zgodne z wynikami badań: przypuszczalnie tylko sygnały poddawane późniejszej analizie przechowywane są w pamięci trwałej. działającymi zgodnie z zasadą „wszystko albo nic". jakie wyrazy mogą mieć związek z danym zdaniem (a więc. aby oczekiwania wyłonione w irakcie analizy przetwarzanego materiału mogły wpływać na regulację ustawienia istabiacza do pracy nad przyszłym materiałem.c w analizie sygnałów sensorycznych w znacznej mierze trzeba odwoływać się do mechanizmu aktywnej syntezy. Rysunek 9-24 przedstawia pełny system . Model z osłabiaczami lepiej zatem wyjaśnia pewne zjawiska uwagi. Oczywiście. gdy nie Cdzie on zupełnie wyraźny. Oznacza to. to z dużym prawdopodobieństwem powtórzy ona słowa „John rzucił swoją piłkę do Toma". ale wszystkie zawarte w nim e . Doszliśmy tam do wniosku. jakich sygnałów należy oczekiwać. który-jak się przypuszcza-został wyłączony. należy uwzględnić omawiany temat. Model ten jest nieco przeładowany. zaproponowanym w rozdziale 3. tak że •k jeden zespół sygnałów korzysta z dobrodziejstw rozszerzonej analizy. jaki kanał powinien zostać osłabiony? Wspomnieliśmy o tym. Wówczas będzie można kreślić. Wywody te są w pełni zgodne z wymaganiami stawianymi mechanizmowi uwagi. Model procesu aktywnej syntezy 'rzechodzimy teraz do omówienia modelu uwagi mającego wiele wspólnego z systemem ozpoznawania obrazów. dociera jednak do świadomości badanego.RYSUNEK 9-23 -ySUNEK 9-24 centrum uwagi. czyli urządzenie ograniczające ilość przepływającej informacji.vraz i pamięcią krótkotrwałą. jak analiza sygnałów docierających bezpośrednio. że bezpośrednio przed osłabiaczem znajduje się jakiś system pamięci. .tych. aby mechanizm aktywnej syntezy mógł zbudować wewnętrzny model środowiska. Ponadto powinien on dawać jednak możliwość analizowania pewnych słów. jakich wyrazów lalcży szukać). osłabiacz powinien przełączyć kanały w środku (dania. Odpowiednio zatem należy zmodyfikować nasz schemat. Bez procesu aktywnej syntezy ludno byłoby analizować sygnały zawierające luki. To znaczy. jaki będzie następny wyraz. Cóż można powiedzieć o zapamiętywaniu sygnałów niewłaściwych? Nie jest wykluczone. nawet wówczas. Przede wszystkim jest niezbędne. dlatego też w toku analizy sygnałów osłabionych nieuniknione są liczne błędy. sprzeczne i wieloznaczne. takjak to przedstawia rysunek 9-23. styl mówiącego i analizę gramatyczną odebranej już części zdania. którym przepływa informacja właściwa. oraz metodę regulacji względnj siły osłabiaczy. Skąd będziemy wiedzieli. co jest potrzebne. w każdej jednostce czasu biegnie wyłącznie jedną drogą. i tym samym iitwić im wybór właściwego sygnału. Rozważcie.[smenty wydają się niezbędne i system wydaje się zaspokajać stawiane mu wymagania. ale nie powodujące jej całkowitego zablokowania. że gdy poprosi się osobę badaną o powtarzanie materiału docierającego do jednego ucha: równocześnie zaś do drugiego ucha przekaże wyrazy: „Dom jest piłkę do Toma". aniżeli model z przełącznikami. pozwala to na skierowanie podstawowego wysiłku na kanał główny. które mają szczególne znaczenie albo które pasują do kontekstu przekazu właściwego. ale w pamięci czasowej przechowywane są wszystkie sygnały. kiedy ten się pojawi. który stwarza możliwość uzupełniania i porównywania Schodzących sygnałów i tym samym zapewnia dokładne rozpoznawanie nawet w •ytuacji zakłóceń i zmienności napływających sygnałów. poprzedzającą osłabiacze. Możliwe jest więc przyjęcie następującego rozwiązania. analiza osłabionych sygnałów nie jest tak efektywna. żeby cała informacja :otycząca sygnału ułożyła się w zrozumiały obraz. mimo że odbiór ich został osłabiony. lo . tym samym osłabiacz częściowo spełnia swoją rolę. W ten sposób kontekst może z góry uprzedzać mechanizmy spostrzegania. Otóż przełącznik działa w istocie jako osłabiacz (attenuator). Aby móc przewidzieć na podstawie •ontekstu zdania.

Powstaje pytanie.jchyleń i zniekształceń sygnału i do wydobycia zawartego w nim skomplikowanego .słabione.Przyjmijmy. Na rysunku 9-25 kanał ten po prostu wisi w powietrzu. Wszystkie pozostałe •ttSUNEK 9-26 . jakie zmiany należy wprowadzić do modelu omówionego szerzej w rozdziale 3.ystkich napływających sygnałów. żeby pełnej analizie podlegał tylko jeden z nich.RYSUNl-IK 9. Sygnały nie analizowane przez aktywną część systemu są w pewnym sensie . aby mógł on uwzględnić równoczesny przepływ pewnej liczby sygnałów.naczenia.. Problem polega na ustaleniu.viżnychsygnałów. świadomej uwagi. automatyczne i prawdopodobnie mogą dokonywać ciągłej analizy .p/. irocesy są pasywne. ale tylko jeden kanał w określonej jednostce czasu podlega analizie w aktywnej części psiemu.2. A teraz przypomnijmy sobie. ale tak. Jest to proces aktywny i tylko on wymaga poznawczej.żewszystkiesygnałyanalizowane sąprzez system pasyw*\. Przyjmijmy. Pasywna część analizy nie wystarcza do wykrycia . Dopełnejanalizyniezbędna jest informacja pochodząca z aktywnych mecha„j/inów. Zasadniczy rezultat przedstawiony jest na rysunku 9-25. co począć z wynikiem analizy cech płynących z kanału nie śledzonego. że tylko proces zwany „aktywną syntezą" może mieć ograniczenia co do liczby dokonywanych analiz w danej jednostce czasu. że te same założenia odnoszą się do równoczesnej analizy kilku .

poddawany jest równi-: dodatkowemu procesowi aktywnego przetwarzania. na który skierowana jest uwaga. Problem polega na tym. że pamięć krótkotrwała jest formą rozszerzenia pamięci długotrwałej.. że system pamięci odgrywa tu szczególnie ważną rolę. aby pogodzić ze sobą olv' formy korzystania z pamięci.'•' korzystanie z systemu pamięci trwałej. W omawianym wypadku jednak możliwe jest nieco inne rozwiązanie. Ale mechanizm aktywnej syntezy dokonuje wdanej jednostce czasu tylko jed:kanalizy. co reprezentuje konfigura cech wyodrębnionych z sygnału. porównaniu ich z oczekiwaniami wynikłymi z analizy już odebranych cech. prża1-wszystkim dlatego. poddawali jest zarówno jednej.. System ten może przełączać kanah. czy skierowana jest na nie uwaga LV też nie. Przypomnijmy sobie. jak i drugiej analizie. poddaje je różn\>: możliwym analizom i w ten sposób wydobywa wszystkie posiadane przez nie cech1. Informacja uzyskiwana przez kanał. pozwu'.Zanim jednak zilustrujemy ten system. 9-26).1. jeżeli sygnały nadchodzące z kanału nie śledzonego mają szczególny sens-na przykku: może to być imię osoby badanej. tylko te cechy poddane zostają pełnej analizie. że w toku analizy przy rozpoznawaniu obrazów niezbędne b. W modelu z osłabiaczem problem ten rozwiązany został dzięki wprowadzeniu <•• schematu specjalnego systemu pamięci krótkotrwałej-pamięci dla każdego kanńinformacji. które M zgodne z oczekiwaniami procesu aktywnej syntezy. że istnieje pamięć czasowa obejmuj1. polegającemu na syntezie sygnałó1. . pamięć w tym procesie. bez względu na to. Teraz uzyskana została pełna symctiiwszystkie kanały informacji poddawane są procesowi przetwarzania przez pasywną cz-x systemu rozpoznawania obrazów (rys. aby móc określić. jaką rolę ne.nam zbudować dość interesujący system. A zatn: system rozpoznawania obrazów przetwarza wszystkie sygnały. Przyja-:. założenia. na który skierowana została uwaga. aby przyciągnąć uwagę procesu aktywnej syntezy. Zwróćmy uwagę.. zastanówmy się ponownie. A zatem pasywna analiza informacji nieistotnej -analiza osłabiona-wystarcza. Jednakże kanał. ' wszystke nadchodzące sygnały. fizyczne. Ale w przypadku sygnałów przepływający!: przez kanały nie śledzone uwagą.

Mózg ludzki nie jest jedynym systemem. co właśnie tam powinno było się znajdować. aby dojść do najlepszej w zaistniałych warunkach odpowiedzi. potrafi gromadzić olbrzymie ilości danych. jak gdyby rozwiązywał jakiś trudny problem. które zakłada posiadanie pamięci oraz wydobywanie z niej informacji. to jaką trudność może mu sprawić ich odszukanie. Ićdnak w trakcie odpowiadania na nie odkrywamy. w której ten proces zachodzi. myślenia i operacji myślowych mają wiele elementów wspólnych. które wznoszą się nad tysiącami zapamiętanych szczegółów. czy zostało ono właściwie postawione. aby zadecydować. ODPOWIADANIE NA PYTANIA Prawdopodobnie siła ludzkiej pamięci nigdzie nie ujawnia się tak wyraziście jak w wypadku odpowiadania na pytania dotyczące nagromadzonej wiedzy. będących czymś w rodzaju drogowskazów w pamięci.10. Aby znaleźć odpowiedź na pytanie. przed którym pojawia się problem odpowiadania na pytania na podstawie obszernych zasobów informacji. zorganizowane są w złożoną strukturę. Akt przypominania polega na systematycznym stosowaniu reguł w analizie tych przechowywanych informacji. wyróżniających się. dokonanie oceny ewentualnych sprzeczności i w efekcie zestawienie wszystkich danych tak. ile rozwiązania określonego problemu. umożliwiające prowadzenie dalszych poszukiwań. Jego droga poszukiwań opiera się na wydarzeniach ważnych. gdyż między samymi czynnościami umysłowymi istnieją niewielkie różnice. to przystępuje do wypracowania strategii poszukiwawczej. W toku analizy takich systemów . a jeżeli tak. że sama sprawa wymaga nie tyle „wypomnienia sobie czegoś. że nastąpiło to głównie w wyniku logiki. Przede wszystkim dokonuje on analizy samego pytania. Człowiek usiłujący intensywnie sobie coś przypomnieć wygląda tak. I nawet wówczas. Jeżeli zdecyduje się na próbę przypomnienia sobie potrzebnego materiału. w którym mieszkaliście przed laty: z której strony znajdowała się klamka u drzwi wejściowych-z prawej czy też z lewej strony? Oto pytanie. rozwiązywania problemów. W miarę odnajdywania rozwiązań częściowych konfrontuje je z informacją tkwiącą w zadanym mu pytaniu i w ten sposób formułuje nowe pytania. Fakty. rekonstrukcji myślowej tego. jak i struktury pamięci. wydaje się. Wiele systemów. a kończąc na nowoczesnych systemach komputerowych. które przypominamy sobie. Konieczne jest odszukanie całej przechowywanej informacji dotyczącej zadanego pytania. Struktura pamięci ODPOWIADANIE NA PYTANIA Kiedy należy poszukiwać informacji? Odszukiwanie obrazu Odszukiwanie informacji jako proces rozwiązywania problemów Poszukiwanie i rozumienie DONIOSŁOŚĆ ROZUMIENIA MODEL PAMIĘCI Zapamiętywanie pojęć Pojęcia pierwotne i wtórne Zapamiętywanie zdarzeń Postarajcie się przypomnieć sobie dom. w której te czy inne zdarzenia i pojęcia powiązane są ze sobą w wyniku uprzedniego doświadczenia. czy ma on w pamięci potrzebne informacje. Badanie pamięci długotrwałej jest zarówno badaniem procesu rozwiązywania tego lypu problemów. nie wystarcza posiadanie w pamięci odpowiedniej informacji. gdy uda się odkryć potrzebną informację. W istocie badania procesów przypominania. poczynając od tradycyjnych bibliotek.

duże archiwum albo też pamięć dużego komputera-istnieją takie typy pytań. Po tej analizie wstępnej możecie dojść do wniosku. było to.jedną z pierwszych rzeczy. stanowi o wartości dużego systemu pamięci. A zatem nie pojemność mechaniczna. że informacja potrzebna do uzyskania odpowiedzi na dane pytanie znajduje się w systemie i użytkownik może ją uzyskać. Po pierwsze. że mechanizmy takie działają w ludzkiej pamięci. tego rodzaju system organizacji jest niezmiernie użyteczny dla dużego systemu pamięci. na wysiłek potrzebny do jej znalezienia i na szansę powodzenia całej próby. Mamy jedynie niejasne odczucie złożoności związanych z tym reguł. Procedur poprzedzających proces przetwarzania informacji nie potrafimy jeszcze określić z taką precyzją. abyście doszli do przekonania. a następnie umiejętnie zestawić otrzymane wyniki. katalogi czy streszczenia) okazuje się niedostosowana. to nie rzucacie się na oślep w pc ". który mógłby odpowiadać na każde dowolne pytanie. to problem może się okazać nie taki trudny. Zobaczymy dalej. jaka informacja jest mu nieznana. unikalnych aspektach zdarzeń zachodzących w otoczeniu. Jaka jednak informacja jest potrzebna. względnie łatwo można zbudować system spisu ludności. Jak zaprogramować taki system pamięci. Może on również ocenić koszt poszukiwania informacji. aby zdecydować. Jaki numer telefonu ma Twój najlepszy przyjaciel? Jaki jest Twój numer telefonu? Przykłady te wyraźnie pokazują. Może też być tak. Kiedy należy poszukiwać informacji? Pytanie: Jaki był numer telefonu Beethovena? Co odpowiecie na to pytanie? Powiecie. ' Telefon Białego Domu ma numer (202) 456-1414.zukiwaniu informacji. jaką odkryto. który zachodzi w pamięci. Przypuśćmy jednak że spytają Was o kogoś. że nie znacie numeru Hemingwaya. podobny do pamięci ludzkiej. oraz o mechanizmach i procedurach odpowiadania. Jesteśmy w stanie określić niektóre z nich i w ogólnych zarysach przedstawić ich główne właściwości. Jednak w szczegółach nie potrafimy jeszcze opisać mechanizmu tych procesów. jeśli uda mu się prawidłowo sformułować pytania. kto mógł mieć telefon? Pytanie: Jaki był numer telefonu Hemingwaya? Znowu odmawiacie odpowiedzi. Wiemy. że występują w niej specjalne procedury analizujące przekaz ze względu na istnienie w ogóle odpowiedniej informacji. Po prostu nie znacie tego numeru. że nie znacie tegu numeru? A co z następującymi pytaniami: Pytanie: Jaki jest numer telefonu do Białego Domu? Odszukiwanie obrazu Pytanie: Ile jest okien w Twoim mieszkaniu? Tym razem poszukiwania idą łatwo. Bezspornie. że informacja istnieje. na prawdopodobieństwo jej obecności w pamięci. że możliwe byłoby zdobycie tej informacji. bez uciekania się do skomplikowanych badań. ważnych. czego i tak nie wie. czy w ogóle można na nie udzielić odpowiedzi. Skąd jednak wiecie. na jakie pytania ludzie potrafią udzielać odpowiedzi. że przy odrobinie wysiłku nie udałoby się zdobyć numeru telefonu Białego Domu1? Kiedy zastanowimy się nad pamięcią ludzką. aby pozwalało to nam posłużyć się nimi przy konstruowaniu systemu wydobywania informacji. pozwalająca na przechowywanie ogromnej liczby informacji. że wymagana informacja w ogóle nie istnieje. Ale co zrobić z pytaniami. że wprowadzenie do nich informacji nie stanowi zazwyczaj głównego problemu. potem w drugim i tak dalej aż do końca. analizujecie pytanie. jeżeli tylko wiadomo było wcześniej przed zebraniem danych. którą trudno jest uzyskać. . Dzięki temu nie traci on czasu na poszukiwanie tego. ale wiecie o tym. ponieważ pozwala mu to skoncentrować się na nowych. których wcześniej nie przewidywano? Czy można zbudować system przetwarzania danych. Beethoven zmarł zanim wynaleziono telefon. Niezależnie od tego. Należy po prostu usiąść i pomyśleć o tym. do których organizacyjna struktura pamięci (włączając w to odpowiednie indeksy. Czy jesteście całkowicie przekonani. Ta sekwencja operacji najwidoczniej przebiega w naszym mózgu szybko i nieświadomie. że informacja tego typu będzie niezbędna. Raczej stanowi o tym jego zdolność odnajdywania na żądanie określonych porcji danych oraz dawania odpowiedzi na pytania odnoszące się do zgromadzonych w nim informacji. Trudności pojawiają się dopiero wówczas. odkrywamy. jednakże wymagałoby to zbyt wiele wysiłku i starań. Możecie wyobrazić sobie każde pomieszczenie i tolejno policzyć okna: najpierw w jednym. że człowiek w sytuacji ciągłego bombardowania przez informacje sensoryczne musi dokładnie wiedzieć. Może się okazać. żenię znajdziecie jej we własnej pamięci. katalog fiszek w księgarni. tak aby można było ustalić liczbę ludzi w wieku do 30 lat. że to nonsens. jeżeli nawet miał on telefon? Sądzicie chyba. że kiedy poprosi się Was o przypomnienie sobie czegoś. jakie tylko przyjdzie nam do głowy. Możemy się wiele nauczyć o istocie procesu przetwarzania informacji. ciężeniu wszystkich trudności związanych z gromadzeniem informacji rzeczywiście potrafiłby wyszukiwać pożądane informacje? Jakiego typu strategia poszukiwawcza jest tu potrzebna? Jeżeli rodzaj zadawanych pytań znany jest wcześniej. który z systemów pamięci wzięlibyśmy pod rozwagę-może to być mózg ludzki. Na przykład. kiedy chcemy tę informację z nich wydobyć. że byłoby w ogóle bezsensowne zawracanie sobie iym głowy. który po przezwy. Niemniej jednak jakiś wszechwiedzący postronny obserwator mógłby w zasadzie twierdzić.

. sceny z ostatniej wycieczki doświadczenia związane z nauką jazdy na rowerze. Coś takiego. kiedy stawia mu się problem podobnego typu. jak i procedurą pozwalającą policzyćokna. Nie jest wykluczone. to był mój ostatni rok w szkole. Zobaczymy. Człowiek może wydobywać i poddawać analizie różne obrazy: twarz przyjaciela. I oczywiście nie ma potrzeby. jak w czasie rozwiązywania problemów. że informacja. Teraz przychodzą mu do głowy bardziej konkretne wspomnienia (kroki 5 i 6). w jakich warunkach przeżywane przez nas zdarzenia są zapamiętywane w całości. 1. 5. Zupełnie tak. Jak tylko udaje mu się rozwiązać tę kwestię (krok 3). reorganizacja i kondensacja informacji oraz zapamiętywanie wyłącznie ich głównych cech może spowodować zwiększenie ryzyka tego.. Być może. nie została zarejestrowana w protokole. skondensowaną wersję.tak duża dziwna tablica. zapamiętujemy w całej pełni. Ten zapis doświadczeń wzrokowych wskazuje na pewne zasady ważne dla analizy strategii odszukiwania. zadajcie to pytanie przyjacielowi i poproście. Rozbija ogólne pytanie na pytania cząstkowe. Zdaje mi się. Tak długo. Jednakże oprócz samego faktu. Zaraz. gdy system musi odpowiedzieć na jeszcze inny rodzaj pytań. Skąd mam to wiedzieć? (Eksperymentator: „Proszę jednak spróbować"... jak i jej przekształconą. to jednak daje on określone wyobrażenie o tym. Nie potraficie wyczarować obrazu poszczególnych stron i odczytać z nich określonych słów. Przede wszystkim pojawia się pytanie. system ludzkiej pamięci wykorzystuje te podobieństwa.. Możliwe. Spróbujcie odtworzyć wszystko to. Niezależnie jednak od tego. że trudno będzie uzyskać potrzebną informację lub też okaże się to niemożliwe i badany zdecydowanie odmawia podjęcia jakichkolwiek prób (krok 1).. Mogłem być w szkole średniej w Pittsburgu. która w konsekwencji może okazać się ważna. Trzeci tydzień września-zaraz po wakacjach-to było w pierwszym półroczu. na które potrafimy odpowiedzieć. Zachowanie pewnego rodzaju kopii informacji pierwotnej zapewnia w następstwie dużą elastyczność operacji poszukiwania odpowiedzi na pytania dotyczące naszych doświadczeń. które upraszczając proces zapamiętywania nie powodują równocześnie utraty szczegółów? Poza wszystkim domy mają wiele rzeczy wspólnych.. kiedy znajdujecie się w tym czy innym pokoju. co widzimy. a w jakich wyodrębniamy i zapamiętujemy jedynie pewne cechy istotne. bardziej konkretnych pytań (krok 4). co zachodziło w pamięci między zdaniami 7 i 8. przeorganizowanego i przedstawionego własnymi słowami. aby myślał na głos. 4. 1.) 2. nie ulega jednak wątpliwości. A zatem adekwatny model ludzkiej pamięci powinien wyjaśniać. że w poniedziałki mieliśmy ćwiczenia z chemii. jak pracuje system pamięci. że on zaczął od tablicy atomów . W porządku. a zapamiętując tylko to. jak długo w pamięci zachowane są obrazy wszystkich pomieszczeń. Tak. nie zostanie zarejestrowana. wiemy bardzo mało o naturze tych obrazów wewnętrznych. Już wiem. ważne jest. co zostało do tej pory powiedziane w niniejszym rozdziale. Odszukiwanie informacji jako proces rozwiązywania problemów Pytanie: Gdzie byłeś w poniedziałek po południu w trzecim tygodniu września dwa lata temu? Nie zniechęcajcie się od razu.. Chociaż protokół ten został sfabrykowany. Jest rzeczą mało prawdopodobną. Czy istnieją ogólne reguły zapisu i odtwarzania obrazów. Tak czy inaczej nie ulega wątpliwości. jak informacja wzrokowa jest rzeczywiście zapamiętywana.Zadanie to wydaje się łatwe. chce] abyśmy to zapamiętali.. nie trzeba się martwić o odszukanie w przyszłości dowolnej informacji o nich. zajmuje się podstawowym elementem postawionego pytania „trzeci tydzień września". nie stara się odtworzyć informacji od razu. A jeszcze lepiej. Kiedy jednak zaczyna poszukiwania. Większa część tego. że ludzie pamiętają obrazy i posługują się nimi. to był drugi tydzień zajęć w szkole. Początkowo stara się ustalić. Osoba badana najwyraźniej znalazła się w impasie (krok 7). chociażby dachy i ściany. Ogranicza to zakres i różnorodność sposobów posługiwania się przez nas uprzednim doświadczeniem oraz pytań. Przypominacie sobie jedynie wysoce abstrakcyjną wersję własnego doświadczenia wzrokowego. że pamięć nasza potrafi przechowywać znaczną liczbę obrazów z naszego przeszłego doświadczenia. że badany . czy należy. odrzucając nieistotne szczegóły. wykorzystuje zdobytą informację do postawienia nowych. abyśmy dysponowali zarówno jakimś obrazem naszych pokoi. Typowe odpowiedzi ludzi mogą wyglądać jak przytoczony poniżej protokół. W procesie wydobywania informacji mechanizmy te współdziałają w określony sposób: jeden wydobywa i tworzy obraz. Pomyślałem wtedy. Często analizujemy i kondensujemy napływającą informację. Z drugiej zaś strony. co wydaje się ważne. które przychodzą wam do głowy w trakcie poszukiwania informacji. byście zajmowali się liczeniem okien za każdym razem. że pewnego dnia zostaniecie zapytani o ilość okien w swoim mieszkaniu. chyba przypomniałem sobie: siedziałem. co robił przed dwoma laty (krok 2).niepoważny facet. 3.. drugi zaś analizuje i przetwarza uzyskaną informację. Dwa lata temu. jak są przechowywane albo jak odszukiwane. czy też nie. zabierać się do poszukiwań: analiza wstępna wskazuje na to. Nie zawsze jednak wszystko to. że istnieją jeszcze bardziej wyrafinowane sposoby posługiwania się danymi wyuczonymi na pamięć.. że najlepiej byłoby przechowywać zarówno pełny zapis informacji. może uda wam się znaleźć odpowiedź na to pytanie. Prawdopodobnie byłem w laboratorium chemicznym. abyście myśleli o tym. 9. Jedną chwilkę.. 6. Konstruktywny aspekt ludzkiej pamięci jawi się nam w całej pełni wówczas. Zapis kopii wrażeń wzrokowych potrzebuje znacznego miejsca w pamięci. przedłuża i komplikuje poszukiwania i może doprowadzić do zaśmiecenia pamięci nieistotnymi szczegółami. Zastanówcie się chwilę. 8.Przypominam sobie. Nie wiem. Wykorzystawszy już pierwszą wskazówkę „dwa lata temu". Spróbujcie zanotować myśli. wydobywanie informacji wymaga aktywnej konstrukcji i analizy informacji na podstawie określonych reguł i procedur..

Zachowanie takie wskazuje na to. o których wspominaliśmy uprzednio. Jeżeli. Po zastanowieniu się możecie nawet zmienić swój pierwotny werdykt: być może gołąb (po pewnych modyfikacjach gołębia lub samolotu) mimo wszystko potrafi prowadzić samolot2. an. na ile przybliży mnie to do wyznaczonego celu? Jak tylko zostanie rozwiązany podproblem. to radzimy Wam zapoznać się z dwoma kolejnymi dialogami. Tak czy owak ludzie rozumieją znaczenie napływających informacji i posługują się tym rozumieniem w ocenie aktualnego doświadczenia z punktu widzenia ich uprzedniej wiedzy. nie zastanawiając się analizuje napływającą informację. Jeżeli nie można iść bezpośrednio do celu. Jeśli chodzi o psychologów. jaką przeprowadziliście udzielając pierwszej impulsywnej odpowiedzi. Nawet więcej. W konsekwencji . czy da się ona wyjaśnić w znanych mu terminach. aby gołąb stał się pilotem?-I przechowywana informacja jest oceniana ponownie z perspektywy tego postawionego w nowy sposób pytania. Pierwszy to dialog między osobą a programem komputera nazwanym DOKTOR. czy człowiek lub maszyna rozumie to. system daje w końcu odpowiedź. Żaden system gromadzenia danych. czego rzeczywiście doświadczono. Tak czy inaczej. że w Waszej pamięci jako część informacji skojarzonej z gołębiem znajdziecie zapis informacyjny o tym. To ostatnie pytanie prowadzi nas do kluczowej kwestii badań nad pamięcią: zdolności rozumienia. Ale macie jedynie mglistą świadomość anal'/>. informacja w pamięci musi być w wysokim stopniu powiązana i ustrukturalizowana.oczywiście . pojawiają się nowe i poszukiwania trwają nadal. Cóż w istocie znaczy zrozumieć to czy inne słowo? Jak można zorientować się po objawach zewnętrznych. Odszukanie tej informacji niewątpliwie pozwoliło mu znaleźć nowe drogi do uzyskania odpowiedzi. Jest mało prawdopodobne. Również jest mało prawdopodobne. czym zajmował się dwa lata temu w poniedziałek po południu. które mają tę właściwość. aby rozstrzygnąć. Drugi etap wymaga znacznie szerszej analizy. Przekonanie o tym. jak widać. W przykładzie tym pamięć jawi się nam jako zbiór zhierarchizowanych pytań i odpowiedzi. Istnieją obecnie metody konstruowania i badania modeli pamięci. że pojęcia „gołąb" i „prowadzenie samolotu" są niespójne logicznie. porównywanie takie występuje na różnych poziomach. co się do nich mówi? Jeśli sądzicie. który potrafi Kiedy pytanie to zostało postawione 8-letniej córce jednego z autorów tej książki. «ie głupie. uzyskano je od dwu różnych modeli pamięci występujących w tym wypadku w postaci programów komputerowych. pamięć rozkłada problem na szereg podproblemów lub podcelów Dla każdego podproblemu pytanie brzmi następująco: Czy można je rozwinąć. że dysponujemy dziś pewnymi narzędziami analitycznymi pozwalającymi na szczegółowe badanie podobnych procesów. z fragmentarycznymi odtworzeniami tego. Nowym elementem jest fakt. że pamięć jest procesem rozwiązywania problemów. to pierwsze przekonywające dowody popierające ten punkt widzenia przedstawili William James (1890) oraz Frederick Bartlett (1932). Drugi program steruje robotem. że pamięć ludzka nie może być przypadkowym zbiorem faktów. W pierwszym etapie analizy coś nam sugeruje natychmiastową odpowiedź. dlaczego właśnie gołębie nie mogą prowadzić samolotów. odpowiedź na takie pytanie w nas/yni wypadku nie może być zwykłym przypomnieniem. Poszukiwania mają aktywny. sprawdzając jej zgodność ze swym dotychczasowym doświadczeniem.kontynuował poszukiwania w różnych kierunkach stosując nowe strategie poszukiwawcze. skoro zarówno gołębie. W przypadku osiągnięcia powodzenia. tak aby można było łatwo porównać ze sobą pojęcia dla wyrobienia sobie sądu o ich podobieństwie lub też różnicach. nie jest zdolny do odpowiedzi na pytanie tego typu. symulującym zachowanie psychiatry. że możecie odpowiedzieć na to pytanie. twórczy charakter. że gołębie nie prowadzą samolotów. Przeciwnie. nie jest nowe. odpowiedź b^l/it przecząca. W kroku 8 najwyraźniej gotów jest ponownie przystąpić do odtworzenia tego. aby stwierdzić. było ważnym wydarzeniem wjeg0 życiu. Co więcej. że może to nie jest . jak i samoloty latają. też do wstępnego opracowania przekazu czy ustalenia strategii poszukiwawczej w celu uzyskania określonej informacji. Dowolny model pamięci musi uwzględniać ten podstawowy aspekt pamięci długotrwałej u ludzi. odpowiedź. Człowiek jednak. ! Na to pytanie szybko znajdziecie odpowiedź.brzmi: dlaczego? Czy gołąb z zasad\ nic może prowadzić samolotu? W tym wypadku problem nie sprowadza się ani do analizy obrazów wzrokowych. jakiej udzieliliście. Studiowanie tablicy pierwiastków. jednak odpowiedź tę z trudem tylko można by tu nazwać prostym przypomnieniem. to następne pytanie . z wyjątkiem mózgu ludzkiego. musicie zdobyć się na pewien wysiłek. wyraźnie podobnej do procedur rozwiązywania problemu. co powinno być. Poszukiwanie i rozumienie Pytanie: Czy gołębie mogą prowadzić samoloty? DONIOSŁOŚĆ ROZUMIENIA Rozumienie to proces dość iluzoryczny. jej pierwszą reakcją był wiech z tej wyraźnie niedorzecznej myśli. Podobny pogląd głosili na przestrzeni tysiącleci poeci i filozofowie. Jest ona mieszaniną logicznej rekonstrukcji tego. że rozwiązują problem poprzez rozbijanie głównego pytania na pytania szczegółowe i próbują zbliżyć się do rozwiązania przez wielokrotne przeformułowywanie i analizę pytań cząstkowych. jest wynikiem logic/nci analizy informacji dotyczącej obu pojęć. abyście kiedykolwiek myśleli o konkretnej możliwości prowadzenia samolotu przez gołębie. Następną reakcją było jednak zastanowienie się. Pytanie cząstkowe brzmi: Co jest potrzebne. jak sądzimy. W procesie porozumiewania się z DOKTOREM człowiek może wprowadzić do komputera dowolne teksty dzięki maszynie do pisania z klawiszami oznaczonymi literami.

że przyjaciel przyprowadził panią tutaj? c Tym razem prawdopodobnie będziecie skłonni przyjąć. że jestem mało agresywny? • Pan się ze mną nie spiera.przecież człowiek poznaje w toku swego życia średnio około 50 000 różnych słów. istotę procesów pamięci możemy badać na takich przekazach. Jak pani sądzi. Oczywiście. 10-1. co do niego mówią ludzie? Program symulujący wywiad psychiatryczny najzwyczajniej oszukuje Nie ma najmniejszego pojęcia ani o przyjacielach. a całe wyrażenie jako bezsensowne z punktu widzenia waszego dotychczasowego doświadczenia. Sądzi pani. jakie napotkaliście w ciągu wielu lat posługiwania się językiem. macie rację: to bezsens. że tekst ten ma jednak jakieś znaczenie. Taka jestem nieszczęśliwa. Jeśli po dwustu stronach tego tekstu zapytamy Was ponownie. t To prawda. co to znaczy „być w stanic depresyjnym" czy w stanie agresji. Niemniej jednak natychmiast odrzucicie to stwierdzenie jako bezsensowne. że boję się pani? • Mój ojciec boi się wszystkiego. ale myślę. że uświadamiamy je sobie dopiero w wypadku ich wyraźnego zaburzenia. Pani ojciec? 9 Pan mi w czymś przypomina mojego ojca. 172-173). Proszę podać przykład. Co jeszcze przychodzi pani do głowy. Może minsoki to słowo warte zapamiętania? Odnotujcie. chociaż nie znacie znaczenia obu tych słów. że sam fakt niezrozumienia słowa i niemożności interpretowania go za pomocą nabytego doświadczenia nie przeszkadza we wprowadzeniu tego słowa do pamięci i przechowywania w niej przez dłuższy czas. gdy myśli pani o ojcu? • Tchórze. Źródło: Weizenbaum (1968. Czy ma to jakiś związek z tym. Przykro mi. Cóż jednak pozwala nam sądzić. że takie sprawdzenie nawet nie jest konieczne? Rozpoznajecie od razu te wyrazy jako nowe. Model. których używa tak samo. czy komputer rozumie to. i uświadamiacie to sobie. Drugi program posiada pewien zasób wiedzy dotyczącej klocków i języka Ale czy na pewno rozumie terminy. że ciągle mam stan depresyjny. dlaczego nie kłócę się z panią? • Bo pan się może obawia. i Dobrze. . że wyrazu minsoki nigdy nie napotkaliście? Jeśli tak. Nadal nie wiecie. Czy pani sprawia przyjemność to. I właśnie dlatego. jak rozmawiający z nim człowiek? Jak to można sprawdzić? Podobnie jak w procesach percepcyjnych. Wypowiedzi ludzi wydrukowane są specjalną czcionką i poprzedzone symbolem • Odpowiedzi komputera wydrukowane są tym krojem czcionki • Zapoznajcie się z tymi dialogami. Przyjaciel przyprowadził panie tutaj? 0 On mówi. to prawdopodbnie będziecie mogli przypomnieć sobie. Możliwe. że wizyta ta pozwoli pani nie być nieszczęśliwą? 1 Potrzebuję pomocy. co nie jest mu znane? A co powiecie o tym stwierdzeniu? Te minsoki to rakany. co to są minsoki lub rakany. podobnie jak w przypadku procesów spostrzegania. Skąd jednak o tym wiecie? Czy rzeczywiście sprawdziliście wszystkie słowa. Ale jak zbudować system pamięci zdolny do tak szybkiego określenia tego. mój przyjaciel przyprowadził mnie tu. ani o tym. WSUNEK. Jakie podobieństwo pani widzi? • Nie jest pan zbyt agresywny. W jaki sposób? i Ciągle czepiają się czegoś tam. iż uda się Warn dowiedzieć czegoś o minsokach i dodacie to nowe słowo do waszego słownika. co tą są minsoki. Jak sądzicie. że są to rakany.manipulować plastykowymi klockami leżącymi na stole. Wszyscy mężczyźni są podobni. że pani ma depresję. Na przykład zastanówmy się nad następującym stwierdzeniem: Oranz minsoki tankin rakany. $ Mieszkam z mamą. Możecie przeczytać każde słowo. to dokonaliście tego bardzo szybko . s. Niemniej jednak stwierdzenie to traktujecie inaczej niż poprzednie. to jest niewątpliwe. Czego pani oczekuje w ramach tej pomocy? • Być może nauczyłabym się postępować z mamą. Niemniej jednak może on robić wrażenie na zwykłym obserwatorze. ? którymi odpowiednie mechanizmy nie dają sobie łatwo rady. A kto jeszcze z wami mieszka? • Mój ojciec. że pan to ukrywa przede mną. tak aby być rzeczywiście pewnym. Proszę mi powiedzieć coś więcej o swojej rodzinie. Dlaczego pani myśli. procesy związane ze zrozumieniem przekazu przebiegają tak szybko i automatycznie.

Czy pan ma na myśli: 1 — Bezpośrednio na powierzchni? 2 — Gdziekolwiek powyżej niej? Gdziekolwiek powyżej niej. t ••• • Dziękuję. W porządku. Po co uwalniałeś ten sześcian? Aby móc go położyć na dużym zielonym sześcianie. Po co? Aby ją stamtąd zabrać. Czy dotykałeś jakiejś piramidki przed położeniem zielonej piramidki na małym sześcianie? Tak. rozumie pan najmniejszy z przedmiotów stojący na tym samym przedmiocie. duży czerwony klocek i duży zielony sześcian. przed tym nim go wyjąłeś? Zielona piramidka. Jaki to ma kolor? Przez „ t o " . Jak to zrobiłeś? 9 Położyłem duży czerwony klocek na stole. dwa duże zielone sześciany i duży czerwony klocek. Czy stoi coś zielonego na najmniejszym z przedmiotów stojących na tym samym przedmiocie co najwyższa piramidka? Tak. co oznacza „nad" w zdaniu „nad zielonymi sześcianami". A dlaczego to zrobiłeś? Ponieważ o to mnie prosiłeś. Po co to zrobiłeś? Aby postawić jeden na drugim: czerwony sześcian. Trzy. Proszę postawić teraz mały klocek na zielony sześcian. W porządku. a na nim czerwona piramidka. Jaki sześcian leży teraz na stole? Duży zielony. . Ile przedmiotów znajduje się teraz nad zielonymi sześcianami? Nie jestem całkiem pewien. na którym stoi najwyższa piramidka? Jeżeli tak. duży czerwony klocek i zielony sześcian. duży zielony sześcian i niebieski klocek. następnie położyłem na ten sześcian czerwony sześcian.• • • • • • • • • • • • • • • Proszę postawić jeden na drugi oba czerwone klocki i jeszcze czerwony sześcian lub piramidkę. zielonej. zielona piramidka. to jest on czerwony. Źródło: Winograd (1970. W porządku. Bardzo proszę! RYSUNEK 10-2. s. 35-60). kiedy stawiałem jeden na drugim: czerwony sześcian. następnie położyłem na nim duży zielony sześcian. Teraz proszę postawić na wierzchu najmniejszą piramidkę. Po co było ci to potrzebne? Aby uwolnić czerwony sześcian. jak sądzę. tylko cztery: czerwony sześcian. « Co leżało na czerwonym sześcianie. na którym stoi piramidka. następnie pozostawiłem go tam. Kiedy to było? Wtedy. Czy z tyłu za piramidką leży jakiś większy klocek? Tak. f Ilu przedmiotów dotykałeś w czasie tej pracy? Czterech. następnie pozostawiłem tam ten sześcian. aż trzy: duży czerwony klocek. « A zatem w tym czasie na lewo od pudełka leżało pięć przedmiotów? Nie. następnie pozostawiłem ten sześcian.

Możecie zacząć od omówienia autorów ogólnie. mimo że. jaką posiadacie. Od niego zależy ocena napływającej informacji. aby rozwiązywać problemy. w której informacje są przechowywane. omówić ich dzieła w kontekście własnych doświadczeń itd. będziecie wyczuleni na tego typu stwierdzenia w trakcie dalszego czytania tego tekstu. Pamięć składa się w rzeczywistości z dwu części jednakowo ważnych. jak odniesiecie się do takiej prośby: Powiedz mi wszystko to. Ludzie posiadają pojęcia o domach. psach. jakie aspekty z tej ogromnej sumy danych przechowywanych w pamięci ważne są dla danego przekazu napływającego na wejściu? System taki ponadto powinien posiadać zdolność do szybkiego odszukania właśnie tej informacji. mówimy sami o sobie. Pomyślmy sobie jakieś słowo. wymaga z pewnością ogromnego wysiłku pamięci. potem możecie przejść do autorów. czyli całego materiału pamięci ludzkiej. następnie do ich prac. Postaramy się teraz przekształcić te ogólne zasady w konkretny model. chociaż nie zawsze. Przedstawione przykłady ukazują nam decydującą różnicę między pamięcią. jakie stawiamy przed rzeczywistym modelem pamięci ludzkiej. W takim razie jest możliwe. iż uda się Wam uniknąć powtórzeń.bank danych (data base). Badaniom nad tym procesem interpretacyjnym będzie poświęcony następny rozdział.jaki mamy zbudować. to przetworzenie go w umyśle wymaga odszukania i ocenienia ogromnej ilości informacji: o jakich autorach jest mowa. Ale jak rozpoznać. Budując taki model należy poczynić jedno ważne rozróżnienie. jakie przed nami stoi. czy jakieś stwierdzenie jest faszystowskie. Tak czy owak. Jeśli traktujecie to sformułowanie serio. którzy ze znanych Warn autorów są faszystami? Być może. że powinniście prześledzić przeczytaną już część książki. system. zajmiemy się tym w następnym paragrafie. Po tym wszystkim możemy zabrać ję wreszcie do zbudowania modelu. kiedy próbujemy zarysować wiarygodny model pamięci ludzkiej. to jednak odbiór tego przekazu nie zachodzi czysto automatycznie i biernie. Teraz zaczynacie dostrzegać całą złożoność wymagań. Jaki rodzaj informacji zostanie przez Was wykorzystany do opisania tego znaczenia? Typowe wyjaśnienie wygląda na przykład tak: . Poproście kogoś z przyjaciół. W większości wypadków. co do niej dociera. Takie właśnie zagadnienia stają przed nami. gdzie nowe związki wiążące stare pojęcia można łatwo odnaleźć. Spróbujemy zatem zbudować system pamięci. odpowiedzi na pytania i poszukiwanie informacji potrzebnej do tego. jacy autorzy znani są zarówno nam. a także całej złożonej sieci powiązań wzajemnych między nimi. Bank danych musi być zdolny do zakodowania i przechowywania pojęć i zdarzeń. komunistach i zuchach. jeśli nawet nigdy się z nimi nie stykali nie rozumie ich. kiedy przekaz zostanie odrzucony. czy są w niej teksty sugerujące. MODEL PAMIĘCI Do tej pory mówiliśmy o generalnych zasadach. co zostało już powiedziane. a nawet. Tak więc pierwsze nasze zadanie polegać będzie na ustaleniu. czyli nazwy. których znacie. która jest niezbędna dla oceny komunikatu. a taką pamięcią. myśleć oraz kierować codziennymi czynnościami. Druga część pamięci to proces interpretacji danych. jak i Warn. to wypracowanie reguł dla banku danych. Tu otwierają się przed wami nieograniczone możliwości. niezależnie od rozwiązania tego problemu w tej chwili. Możecie mówić w nieskończoność pozostając w granicach wiedzy. jak powinny być reprezentowane pojęcia w systemie pamięci. do pojęć dołączone są etykietki. co myślisz o autorach. która aktywnie analizuje i interpretuje napływające informacje. wreszcie do oceny wiarygodności tego czy innego przekazu z punktu widzenia własnego doświadczenia. takie jak w przedstawionych przykładach. aby ustalić. jak zbudować taki system pamięci. Model ten musi być zdolny do posługiwania się strukturą pojęć w celu zinterpretowania odbieranej informacji oraz do porównywania napływających przekazów z tym. Całkiem prawdopodobne. co jest mu wiadome. poczynając od pewnego momentu. w którym wszystkie informacje są jak najrozleglej powiązane z wszystkimi innymi informacjami. 1 na koniec. który posługuje się informacjami nagromadzonymi w banku danych. które mogą być wydobywane z niej i wykorzystywane. W uzupełnieniu do etykietki w razie potrzeby można wydobyć z pamięci znaczną liczbę informacji związanych z danym pojęciem. to ta część systemu pamięci. system powinien mieć możliwość wykorzystania go w przyszłości podczas interpretowania nowych zdarzeń. musi zatem posiadać zdolność decydowania. a nie o specyficznych modelach. zapamiętywanie nowych danych. powiedzmy. aby wyjaśnił Wam albo też głośno powiedźcie sami sobie. Potrzebny jest nam taki system pamięci. Zapamiętywanie pojęć Pamięć ludzka zawiera olbrzymią liczbę różnorodnych pojęć. mówić. że jesteśmy faszystami. który będzie miał pewne właściwości pamięci ludzkiej. Znowu pojawia się tu pytanie. co znaczy to słowo. że będzie to imbryk. jakie rzeczy będą potencjalnie użyteczne i wymagają zapamiętania. Chociaż wszystkie wyrazy mają tu sens. który posiadałby te podstawowe właściwości s pamięci ludzkiej. Pierwsze zadanie. zapamiętywanie tego. Często całkowicie sensowne stwierdzenia wymagają od naszej pamięci złożonego wysiłku: Ci autorzy są faszystami. samochodach. która pasywnie rejestruje to. Pierwsza. który wiedziałby.

miasto. Miejsce. które były używane do definiowania innych wyrazów. jednostronna. Innym rodzajem informacji. Podobnie. że słownik nie wymienia tawerny jako przykładu dla słowa miejsce). który zazwyczaj służy do przechowywania cieczy. że jeśli osoba lub słownik pytane są o znaczenie jakichś słów. gdzie podają piwo. Wpadniecie w błędne koło odkrywając. Wyróżniająca cecha gobelinu to utkany obraz. który jest na nim przedstawiony. rz. Następnie definicja koncetruje się na ograniczeniach dotyczących pojęcia A. ciastko owocowe i tawerna. który ostatecznie wprowadzi was w ślepy zaułek. Badanie struktury typowych definicji prowadzi do wniosku. Specyficzną cechą tawerny jest to. są to: klasa pojęć. Pojemnik z uszkiem lub dzióbkiem do przygotowywania herbaty (The Thorndike Bernahardt Comprehensive Desk Dictionary). gdy będziemy obstawać przy wyjaśnianiu tych wyrazów. ciastko owocowe to niewielki kawałek słodkiego upieczonego ciasta. często wykorzystywanym do wyjaśniania pojęć. że mówi nam „Pojęcie A jest w rzeczywistości niczym innym jak pojęciem B". Albo też: Imbryk (teapot) rz. że kilka z tych związków pełni dominującą rolę. baryłka. Imbryk ma uszko i dzióbek oraz służy do parzenia herbaty. Okazuje się zatem. takich jak: gobelin. a potomek określany jest jako dziecko. . to znajdziecie się w skomplikowanym labiryncie. Jeżeli chcielibyście wyjaśnić koledze. zazwyczaj znajdujemy same przykłady. Kiedy szukamy w słowniku wyjaśnienia dla wyrazu miejsce. Zazwyczaj definicja zaczyna się od tego. Pojemnik. na przykład puszka. tkana z cienkiej nici wełnianej lub jedwabnej. przekładany lub przybrany owocami. miasteczko lub obszar. zrobiony z metah lub porcelany (The Gulden Book Illustrated Dictionary for Child. i a mistyfikacja wyjdzie na jaw dopiero wówczas. W ten sposób ważna część znaczenia tego czy innego pojęcia zasadza się na jego związkach pamięciowych z innymi pojęciami. że definicja wyrazu zawiera inne wyrazy. za\we otrzymujemy w odpowiedzi inne słowa. aby znaleźć definicję wyrazu syn. że dziecko definiowane jest jako potomek. tawerna to miejsce. prawdopodobnie przytoczylibyście właściwe przykłady. Pojemnik czasem przypominający czajnik. że sprzedaje się w niej piwo i wino. przedmiot. wino oraz inne trunki. Jeżeli weźmiecie Oxford Dictionary. (Zauważcie. jest przykład. ciastko owocowe to kawałek ciasta. Przykłady te przypominają nam o tym. gobelin to tkanina dekoracyjna. a po odszukaniu jej zechcecie RYSUNEK 10-4 wyjaśnić użyte w niej wyrazy.MODEL PAMIĘCI 393 Imbryk (teapot) rz. Jak widać. słownik powie Wam gobelin to tkanina dekoracyjna. naśladująca malowidło. bańka czy dzbanek. rz. ren). co to jest tawerna. i tak dalej. Podobnie o innych słowach. jednak nie niepokoi nas to zbytnio.

i w końcu przykłady danego pojęcia. red. Strzałki z nazwami klasa i przykład łączą te same prostokąty. Pamięć może Warn wskazać.łożonego w systemie pamięci niż konkretne rzeczowniki. charakteryzują się dwiema ważnymi właściwościami. na przykład John jesto człowiek. definicję wyrazu tawerna możemy przedstawić tak jak na rysunku 10-6. Po drugie. to przykładem zakładów będzie tawerna. zbudowanym z dwu oddzielnych wyrazów jest . Jest to bardziej zadowalający opis wzajemnych powiązań. właściwości. że przykłady prawie zawsze odnoszą się do nazw klas. a także. a czasem jeden przedmiot należy równocześnie do kilku klas. lepiej odzwierciedla pewne pojęcia. ale biegnących w kierunku odwrotnym. w zdaniu: John jest wysoki. W rezultacie wyłania się struktura z różnorodnymi powiązaniami. ale idą w przeciwnych kierunkach. Prostokąty przedstawiają pojęcia. jakie mogą się zdarzyć. Po pierwsze. Jest natomiast stosowane będzie przede wszystkim wtedy. Tak więc. Strzałka jesto zawsze łączy się z określonym przedmiotem. gdyż są one całkowicie różne). kiedy właściwości są przedmiotami: złvierzę ma łapy. zamiast strzałki właściwość wprowadźmy dwa czasowniki: ma i jest. że pies jesto ssak. jeżeli klasa tawerna odnosi się do klasy zakład. mają kierunek. Tak więc: klasa właściwość właściwość przykład jesto ma jest jesto w kierunku odwrotnym Jak Jak Jak Jak w zdaniu: John jesto człowiek. 10-5). co już jest zaletą. Po pierwsze. to otrzymamy kolejne schematy (z rysunku 10-4). Po pierwsze. że tawerna ma wino. Po drugie. należy zamienić strzałkę klasa na strzałkę z napisem jesto fis a). używając wyrazu właściwość w dziwnym sensie. Możemy poruszać się w kierunku odwrotnym od wskazywanego. przykład i klasa. w zdaniu: Zwierzę ma łapy. powiemy teraz po prostu.) . Ponieważ słowa wykorzystane do definicji same stanowią określone pojęcia. kla używane jest głównie w takich wypadkach. Pierwszym krokiem w rozbudowaniu naszego systemu powinna być taka zmiana nazw ukierunkowanych strzałek. Po drugie. Dlatego nie ma potrzeby komplikować schematu przez wprowadzenie oddzielnej strzałki. która zapewniałaby możliwość przedstawienia prawie każdej czynności lub związku. bowiem taka jest właśnie pamięć ludzka. co jest znacznie odpowiedniejsze dla tego faktu. (Przyp. ale wówczas znaczenie się zmienia. że jedną z właściwości tawerny jest wino. 3 że <c>it& jesto zwierzę domowe . Zakładamy po prostu. jeżeli zechcemy przedstawić coś bardziej Uwzględniając te zmiany. Jesto będzie złożonym słowem. Dla jednej osoby zwierzęciem domowym będzie każde zwierzę przebywające w domu. w zdaniu: John jesto człowiek do której należy dane pojęcie. to przedstawione tu związki nie wystarczą nam. a zatem pies jest typowym przykładem zwierzęcia Angielskie słowo pet trudne do przetłumaczenia na język polski. wydaje się prostszy od poprzedniego. Strzałki. mają więc i one swoje definicje. 1 na koniec zauważcie. przykład. kiedy właściwość ma charakter jakościowy. Standardowa definicja pojęcia przedstawiona została schematycznie na rysunku 10-3. Jeśli wypełnimy puste klatki tego schematu uwzględniając niektóre z omawianych definicji. co jest istotne. Co jest prawdziwe? W gruncie rzeczy „kołowość" i widoczne braki precyzji są pożądane w modelach pamięci. Nie jest to trudne. jeżeli zostanie przedstawiona w postaci graficznej (rys. Zastanawiając się nad opisanym tu sposobem przedstawienia informacji. Zamiast mówić. ale staje się wyraźnie oczywista. poi. Ich końcówki wskazują określony kierunek. że przykład przedstawiony jest na naszych schematach strzałkami klasa i jesto. wyróżniające je spośród pozostałych pojęć tej samej klasy. na przykład John jest głodny lub TUmer jest tłusty (Nie można mylić wyrazów jesto i jest. możecie się zaniepokoić widoczną „kołowością" rzeczy: przedmioty definiowane są przez nie same. przypisane są im określone nazwy: do tej pory wymieniliśmy trzy rodzaje nazw: właściwość. Oczywiście. która nie jest widoczna podczas definiowania. Aby przedstawić związki pojęć w pamięci. posłużymy się w schematach dwoma rodzajami elementów: prostokątami i strzałkami. 0.

Jeżeli przeprowadzilibyśmy strzałkę od wyrazu słowa Leo do wyrazu bolący. dlatego będą one dla niej jedynym przykładem zwierząt zW domowych. kiedy chcemy dodać fakt. w którym nie było innych ierząt. czego należy szukać w naszym doświadczeniu i języku. iż John jest osobą. że wyraz bolący powinien być określeniem dla wyrazu pysk. jak tylko psy. to wydobywając informację o Johnie pamięć przekaże nam. 10-9). że „jest to pies przebywający w domu". RYSUNEK 10-7 RYSUNEK 10-8 RYSUNEK 10-9 . a nie zwierzę domowe jest to pies. że w istocie zwierzę domowe to zwierzę przebywające w domu. że lew ma bolący pysk (rys. ma bolący pysk. Opis ten byłby prawidłowy pod warunkiem. że wiemy również. Jasne jest. a w wielu wypadkach można mówić. 10-8). Trudność pojawia się w momencie. a ono jest często skomplikowane. Tak więc na pytanie. Jeśli tak zrobimy. a nie tylko jego pysk.RYSUNEK 10-6 domowego. Z czasem może ona rozszerzyć swoją definicję: „Zwierzę domowe to pies lub kot przebywający w domu". napotykamy poważny problem. że pojęcie pysk byłoby zatrzymane w pamięci tylko w tym jednym wypadku. Pojęcia pierwotne i wtórne Rozpatrując. głodny lew. Ale inna osoba mogła się wychować w domu. Ale załóżmy. Miną lata. że staramy się zapamiętać informację: Leo. że John ma bolący pysk i że Leo ma wielki pysk i również bolący pysk. znaczyłoby to. odpowie ona. Proste zsumowanie tej informacji dałoby nam co następuje (rys. w ciągu których nieraz rozszerzy ona swoją definicję i pewnego pięknego dnia zaświta jej myśl. Zauważcie. Najwidoczniej czysta i systematyczna logika nie jest tym. zagmatwane i występują w nim błędne koła. że pies jest to zwierzę domowe. że Leo jest cały obolały. Jednak struktura jej pamięci już się utrwaliła i musi po prostu dodać nowe pojęcie do starego. co to takiego zwierzę domowe. że tak być może. Przypuśćmy. jak reprezentowane są w pamięci różne rodzaje informacji. która ma wielki pysk. Jest to jeden ze sposobów przedstawienia tego stwierdzenia. Opisujemy jednak realne zachowanie.

do sytuacji pies gryzie człowieka chcemy dodać opis tego zdarzenia. z którą zazwyczaj ludzie mają do czynienia. A jak wygląda to w odniesieniu do zdarzeń? Co i w jaki sposób zapamiętujemy z intrygi zawartej w przeczytanej ostatnio książce? Jak w naszym systemie pamięci może być reprezentowane działanie? . Pierwsza. reprezentuje część.RYSUNEK 10-10 ZapawiCtywanie zdarzeń posługując się tą samą podstawową strategią. konieczne jest ustalenie. W tym celu będziemy analizować zdarzenie jako scenariusz. w jaki sposób opisywane jest zdarzenie. zwany strukturą głęboką lub przestrzenią semantyczną. który ma akcję. aby zdarzenia mogły być reprezentowane w systemie pamięci. Inne konkretne przypadki używania pojęcia noszą naszwę definicji wtórnej. Te pojęcia konkretne stanowią istotną. Wtórny węzeł S2 przedstawia także pojęcie pysk. podstawowa definicja została nazwana definicją pierwotną. aby wyłonić zespół prostych powiązań charakteryzujących podstawowe pojęcia zdarzenia. Pewne zdania mogą wydawać się podobne na poziomie struktury powierzchniowej. Zastanówmy się ponownie nad sytuacją pies gryzie człowieka. Rozpatrzmy następujące zdanie: Matka gotuje. W jednym wypadku matka stoi przy kuchni i coś gotuje. jak wskazuje rysunek 10-10. Rozróżnienie pojęć na pierwotne i wtórne jest nieocenione. 10-11). Cała informacja /wiązana ze zdarzeniem może być zakodowana w systemie pamięci. Jednak. Wtórny węzeł nazwany Sl odpowiada pojęciu pysk. Aby rozwiązać ten dylemat. aktorów oraz dekorację i rekwizyty. ale potrzebujemy wielu przykładów posługiwania się tym pojęciem. Można go rozwiązać dodając nowy typ węzła do pamięci. Tak np. Nie ma jednak potrzeby. przy czym w każdym wypadku może ono występować w zmodyfikowanej formie. zwany węzłem zdarzenia. ale zdania te muszą być analizowane z pewną ostrożnością. Zastanówmy się. a w tym wypadku bolący pysk. ale w tym momencie wielki pysk. jaki kryje się w określonych zdaniach. zanim dopuścimy do swobodnego rozmnożenia strzałek. jak na przykład: <pysk> . łatwo możemy dodać do banku danych różne typy informacji. W celu zarejestrowania zdarzeń musimy zdefiniować pewne nowe pojęcia. łączących pojęcia. Kolacja gotuje się. Weźmy na przykład zdanie: człowiek jest gryziony przez psa. opisujące pewne zdarzenie. a równocześnie mogą oznaczać całkiem różne rzeczy na poziomie semantycznym. Odszukując informację możemy automatycznie zastąpić bolący pysk przez Sl oraz wielki pysk przez S2 dla uzyskania każdorazowo prawidłowej informacji. Zdarzenia opisywane są często za pomocą zdań. W drugim trudno nam sobie wyobrazić kolację. która stoi w kuchni i coś gotuje: prawdopodobnie to matka gotuje kolację. reprezentuje sens. Lingwiści dają przykład takiej ostrożności starannie odróżniając kilka poziomów języka. Jasne. chociaż mają całkowicie różny sens. jedno bardzo proste. możemy rozbić na trzy części: podmiot (pies). Łatwy krok polega na zwiększeniu liczby możliwych typów strzałek. aby zagłębiać się w analizę pojęć podmiot. jeśli w odpowiedni sposób za pomocą tych terminów przedstawimy każdą scenę i jej rolę w zdarzeniu. a nie człowiek jest sprawcą zdarzenia. czasownik (gryzie) i dopełnienie bliższe (człowiek). Wystarczą tylko dwa uzupełnienia. jakie ludzie wypowiadają. Przedstawiamy pojęcia wtórne w trójkątnych nawiasach. Oba zdania wydają się podobne. lecz nic jedyną część informacji. Nasza koncepcja polega na tym. i drugie bardziej skomplikowane. ograniczyliśmy się dotąd do opisu konkretnych rzeczowników i trzech podstawowych rodzajów związków: jesto. że dla systemu pamięci ważna jest struktura głęboka lub przestrzeń semantyczna. Problem polega na tym. która jest widoczna: rzeczywiste zdania. zwany strukturą powierzchniową. czasownik i dopełnienie bliższe. Lew John Gtodny Bolący RYSUNEK 10-11 Teraz nie jest już nawet konieczne zamieszczanie nazwy odpowiadającej pojęciom wtórnym. żeby to był pies. ponieważ mogą one nawet być mylące. Wprowadzając pojęcie banku danych w celu wyjaśnienia sposobów przechowywania informacji i sieci powiązań między nimi. Które słowa należy uważać tu za podmiot? Człowiek czy też pies? Chcemy. Zdanie to. musimy mieć tylko jedną definicję pojęcia pysk. jakiego typu strzałki mogą łączyć się ze zdarzeniami. Zapis taki należy odczytywać jako „ten pysk". Jeden. jest i ma. Drugi poziom. Przecież to on. Można ją łatwo znaleźć śledząc strzałkę jestu (rys.

Ogólny schemat przedstawiony jest na rysunku 10-12. jak przedstawić zdarzenia w banku danych. (Nie widziałem Jacka: prawdą jest nie). Czynność: Gotowanie Wykonawca: Matka Przedmiot: Kolacja Odbiorca: Hubert Wyodrębnienie rzeczy w taki sposób znacznie upraszcza sprawę. Aktorów biorących udział w czynności będziemy nazywać wykonawcami lub agensami. jaki jest scenariusz! Jaka jest akcja? Następnie odnajdujemy aktorów i przedmioty biorące udział w czynności. Osią zdarzenia okazuje się być czynność i ją też należy uczynić węzłem centralnym: w schemacie węzeł ten jest przedstawiony w postaci koła otaczającego słowo (zazwyczaj czasownik). I chociaż oba zdania oglądają na całkowicie różne (mają różne struktury powierzchniowe). na których zachodzi działanie nazwiemy przedmiotami. gdzie zachodzi zdarzenie (Bob uderzył Jacka w głowę: miejscem jest głowa). jgśli chodzi o zapis informacyjny. przedstawione są na rysunku 10-13 jako mające ten sam scenariusz. Aktorzy i przedmioty objęte scenariuszem czynności łączą się z węzłem zdarzenia strzałkami określającymi ich rolę.jłna lista przypadków użytych do opisu zdarzeń przedstawiona została w tabeli Te przyktady wraz z analizami podane są według Fillmore'a (1968) oraz Bacha i Harmsa (1968). jeśli są znane. jak: czas: wskazanie. Tak więc oba zdania: Matka gotuje kolację dla Huberta. . Czynność: Gotowanie Wykonawca: Nie występuje Przedmiot: Kolacja Matka gotuje kolację dla Huberta. Rzeczy. . Oto przykłady podobnej analizy: Matka gotuje. teraźniejszy lub warunkowy (Jack pocałował Luizę: czas przeszły). kiedy zachodzi zdarzenie. znaczenie ich jest julcje same (mają tę samą strukturę głęboką) i dlatego rejestrowane są wpamięci tak samo. RYSUNEK 10-12 RYSUNEK 10-13 Oprócz podstawowych przypadków (tak nazywamy pojęcia wykonawcy. instrument: przedmiot za pomocą którego wywołane jest zdarzenie (Bob uderzył Jacka w głowę kamieniem: instrument to kamień).przeszły. musimy zacząć od odrzucenia szczegółów zdania i wyłonić z niego samą akcję. Pierwszy krok w naszej analizie polega na wyjaśnieniu. a osoby. czyli czynność4. prawdziwość: czy zdarzenie było prawdziwe. Ponadto gotowanie zawsze musi odbywać się w określonym miejscu (miejsce czynności). określimy mianem odbiorcy. Czynność: Gotowanie Wykonawca: Matka Przedmiot: Nie występuje Kolacja gotuje się. Dlatego też nie ma potrzeby tworzenia dla njch nowej struktury. przedmiotu i odbiorcy) potrzebne będą również takie. które będą odbierały skutek czynności. często nazywa się go po prostu w formie czasownikowej . która je wyraża. czy też nie. Aby odkryć podstawową strukturę zdarzenia nie wpadając w pułapkę struktury powierzchniowej zdania. miejsce: wskazanie.Matka gotuje kolację. za pomocą określonych środków {instrument) oraz w pewnym określonym czasie (czas). Te pojęcia uzupełniające są po prostu dodawane do węzła zdarzenia. 4 Kolacja Huberta jest gotowana przez matkę. Teraz już wiemy.

Czynność jest zwykle wyrażona za porno czasownika: The man was bitten by the dog. właśnie mój. Miejsce. Instrument (Instrument) Rzecz lub urządzenie powodujące lub umożliwiające zdarzenie: The wind demolished the house. na którą czynność oddziałuje: The wind demolished the house. The surf was heavy. (Rekin jest niebezpieczny tylko wówczas. można przeanalizować tak: czynność: fotografowanie wykonawca: ja przedmiot: dom na Dziewiątej ulicy miejsce: plaża instrument: mój nowy aparat czas: wczoraj. (Wiatr zdemolował dom). Elementy zdarzenia Czynność (Action) Zdarzenie jako takie. Określa się je jako lokalizację od i lokalizację do: They hitchhikied from La Jolla to Del Mar. jaką rolę odgrywa w nim każde pojęcie (Matka i kolacja). (Fala podniosła się wczoraj). (Człowiek zosta! ugryziony p^. Wszystkie te związki są wprowadzane do banku danych dokładnie tak samo jak pojęcia. (Zwariowany profesor rzucił tablicą w Petera). nie ma wątpliwości co do tego. Czasem przydatny jest sposób uproszczenia struktury. W takim przypadku Dom 9-ulica Wczoraj Plaża Nowy RYSUNEK 10-14 Aparat Mój . From the University. który spowodował wystąpienie czynności: The man was bitten by the dog (pies).Tabela 10-1. Hubert. gdy jest gjodny). Przedmiot może być analizowany}&ko pojęcie (dom) plus miejsce (Dziewiąta ulica). ponieważ zawsze śpi na wykładach).. Analizę tę można ciągnąć dalej. zwany skróconym zapisem. jedna na początku. lokalizacja (Location) Miejsce. Prawdziwość (Truth) Stosowane głównie do twierdzeń fałszywych. Wykonawca lub agens (Agent) Aktor. (Nie lubię Cię. że jest tu znacznie więcej możliwości niż tylkojestojest i ma. W rezultacie otrzymujemy strukturę przedstawioną na rysunku 10-14. The were 93 people in class. (Wiatr zdemolował dom). (Fala była wysoka). Przedmiot (Object) Rzecz. (John oblał egzamin testowy. Czas (Time) Kiedy zachodzi zdarzenie: The surf was up yesterday. Uwarunkowanie (Conditional) Warunek logiczny uzależniający dwa zdarzenia: A shark is dangerous only if it is hungry. jak np. (Oni podróżowali autostopem od La Jolla do Del Mar. psa). I do not like you. John flunked the test because he alrays sleeps in lectures. z tą jednak różnicą. they hitchhikied to the beach. aby go upić). Instrument to konkretny aparat fotograficzny. Często w grę wchodzą dwie lokalizacje. (Jack zabrał Hcnry'cgo do baru. (W klasie były 93 osoby). Cecha (Quality) Modyfikator pojęcia . Matka gotuje kolację. Hubercie). Często w przypadku prostych zdarzeń. a druga na końcu zdarzenia. Oto zdarzenie: Wczoraj na plaży sfotografowałem swoim nowym aparatem dom na Dziewiątej ulicy. (Od Uniwersytetu aż na plażę dojechali autostopem). Odbiorca (Recipient) Osoba.opisuje jego właściwości. w którym zachodzi zdarzenie. Cel (Purpose) Określa cel zdarzenia: Jack took Henry to the bar to get him drunk. na którą oddziałuje skutek czynności: The crazy professor threw the black-board at Peter.

ponieważ ten krzyczał na Mary. Widzimy. Wydobywanie informacji z pamięci jest zatem działaniem podobnym do poszukiwania drogi w labiryncie. System pamięci jest pewnym zorganizowanym zbiorem dróg umożliwiających przepływ informacji w banku danych. że w tym skróconym zapisie nazwa czynności służy po prostu za określenie relacji (strzałka). przedstawionych wcześniej na rysunku 10-6. Ale. Ten sposób prezentacji nie prowadzi do nieporozumień. W zasadzie można wystartować z dowolnego punktu banku 1anvrh. Zwróćcie uwagę na to.przede wszystkim. jak i zapis skrócony. a następnie wybierając prawidłową kolejność dróg labiryntu dotrzeć w końcu do . następujące zdarzenia: Bob pije piwo. kiedy ukazują się nam pełne możliwości banku danych. I tak zdarzenie Matka gotuje kolację dla jiuberta musi być przedstawione w pełnym zapisie (rys. Bob lubi Luizę. Tawerna^H„U Luigiego"* mlejsce RYSUNEK 10-16 Mamy zatem podstawowy opis banku danych. tej podstawy pamięci człowieka. a mimo to nie ma kłopotów ze zrozumieniem wynikających z tego połączeń (w schemacie zastosowano nowe techniki ilustracyjne. Al właściciel tawerny „u Luigiego". kiedy do opisu zdarzenia dołącza się nowy szczegół. Poczynając od danego węzła. ponieważ warianty a i b są rozpoznawane jako równoważne.zaistniała możliwość zrozumienia zdarzeń. 10-15c). spróbujemy dodać do danych. Luiza pije wino. Mary lubi Boba. która łączy dwa pojęcia. że do przedstawienia zdarzeń zastosowano zarówno zapis pełny. a z każdego skrzyżowania można trafić do różnych pojęć. ugryzł Sama. można poruszać się po najrozmaitszych drogach. że teraz bank danych sta! się znacznie bogatszy. Teraz. Zauważcie. ponieważ nie tylko wzrosła liczba zdefiniowanych pojęć.RYSUNEK 10-15 pełny zapis zdarzenia przedstawiony na rysunku 10-15a nie jest nam potrzebny Wystarczy tu skrócony zapis jak na rysunku 10-156. Każde nowe skrzyżowanie to całkiem nowy labirynt z nowym zestawem punktów wyboru i nowymi sieciami dróg. Wybór jednej z nich prowadzi do wielu różnych skrzyżowań. pies Ala. ale. Wczoraj „u Luigiego" Mary mocno uderzyła Luizę. to skrócony zapis staje się nieprzydatny. Wzór takiego wzbogaconego banku danych przedstawiony został na rysunku 10-16. tak że warto zapoznać się z nimi dokładnie). Henry. w których pojęcia te występują.

Do tej pory rozpatrywaliśmy pamięć jako system bierny. Jako sieć potencjalnych dróg z których w zasadzie każda może być wykorzystana w procesie wydobywania i interpretacji informacji. Jako wprowadzenie do problemu spróbujcie odpowiedzieć na następujące pytania pochodzące z banku danych przedstawionych na rysunku 10-16. Pytanie: Czy ludzie piją napoje alkoholowe? Pytanie: Czy Al lubi Mary? Pytanie: Czy Luiza jest klientką? .innego wybranego punktu. Tak więc w systemie pamięci wszyskie informacje & wzajemnie powiązane. czyli procedur. Nadszedł czas. opisujące sposób posługiwania się pamięcią. aby prześledzić niektóre z procedur wydobywania i manipulowania przechowywanymi w pamięci informacjami.

które mogą zachodzić y tej strukturze. Powinien być zdolny również do odpowiadania na pytania. który opisywałby te przechowywane dane. Wykład nasz ma jedynie na celu zarysowanie ogólnego kierunku POSZUKIWANIE INFORMACJI W PAMIĘCI Wieloetapowy proces poszukiwań Relacje podrzędności Relacje zachodzenia na siebie Relacje rozłączne REORGANIZACJA STRUKTUR PAMIĘCI POPRZEZ PROCESY MYŚLOWE Korygowanie błędów Ocenianie na wejściu PENETRACJA BANKU DANYCH Imbryk ROZUMIENIE A ZAPAMIĘTYWANIE PAMIĘĆ JAKO PROCES PRZETWARZANIA INFORMACJI RYSUNEK 11-1 poszukiwań. Opis struktury pamięci to tylko jedna strona ^gadnienia. to podstawowa strategia przekształcania przekazów wejściowych i dawania odpowiedzi staje się w miarę prosta. Procesy pamięci MECHANIZMY WEJŚCIA I WYJŚCIA Przetwarzanie na wejściu Udzielanie odpowiedzi WNIOSKOWANIE O STRUKTURZE PAMIĘCI LUDZKIEJ Na poprzednich stronach przedstawiliśmy strukturę organizacyjną pamięci. Ogólne podejście może mieć prawidłowy kierunek. jednak szczegóły wymagają dokładniejszej analizy. MECHANIZMY WEJŚCIA I WYJŚCIA System pamięci musi komunikować się z otaczającym go światem. jak i w sensie eksperymentalnego badania ich implikacji. W rozdziale tym zbadamy drugą grupę procesów pamięci: procesy interpretacji (rys. Główne zadanie na wejściu to. Teraz należy zbadać rodzaje procesów poznawczych. Musi być zdofny do odbioru przekazów i przekodowywania ich na odpowiednią do przechowywania w pamięci formułę. zarówno w odniesieniu do logicznych właściwości omawianych procesów. jak dołączyć nowe przekazy do znajdujących się już w banku danych? Główne udanie na wyjściu polega na przełożeniu informacji przechowywanej w banku danych tt powiązany ciąg przekazów.11. Jeżeli przyjąć opisaną wcześniej strukturę pamięci. a zatem omawiane poniżej zasady to zaledwie pierwszy krok w tym kierunku. 11-1). Badanie procesów poznawczych pamięci to rzecz nowa. Rozpatrzmy najpierw dwa typy prostych przykładów takich zadań. ponieważ jego pełne rozwinięcie byłoby wplątaniem się w złożoności ludzkiego myślenia. . łącznie z metodami kodowania pojęć i zdarzeń.

. który dołączy te trzy przekazy do banku danych. aby określić jego właściwości. Odbieramy ją jako proste pojęcie: Mary jest tłustą. wykonanego z metalu. ma ucho. jakich używamy. Przykłady. pojęcie Mary. wypełniony jest również wewnątrz gorącym płynem. rozpada się na trzy proste twierdzenia: Mary jest osobą. bez trudności zrozumiemy zasady używania tych pojęć. dzióbek. że te werbalne opisy są jedynie wybranym przez nas sposobem przedstawienia procesów symbolicznych. oznaczone symbolami Cl. jest on starannie badany najpierw zgodnie ze strzałką jesto. Pozwólcie mi teraz opowiedzieć o czajniku. Należy jednak pamiętać. Kiedy przechodzi się do kolejnego węzła. a następnie śledzi się inne strzałki.. Aby wprowadzić to pojęcie do banku danych. Pojęcia pośrednie to pojęcia wtórne. Najpierw opisywana jest informacja znajdująca się wokół głównego węzła. za pomocą której informacja jest tam przedstawiona. niech się zastanowię. niech się zastanowię. co jest mu znane? Przeanalizujmy najpierw proste przykłady. wewnątrz wypełniony bywa gorącym płynem. o których mówiliśmy wcześniej. będące rezultatem różnorodnych procesów spostrzeżeniowych i rozpoznawczych możemy ująć jako obraz Mary. C4. wychodzących z każdego węzła. które służą do definiowania innych wejść. Bank informacji przedstawiony na rysunku 11 -2 zawiera definicje różnego rodzaju garnków i pojemników. którą właśnie poznaliśmy. C3. na który składają sjc te trzy przekazy.. tak. Zadanie nasze polega na tym. W szczególności są to pojęcia pośrednie. Jest on po prostu rezultatem usiłowania przejścia wszystkich dróg. Jest on z fajansu. Zakładamy.wprowadzamy tę konwencję jedynie dla ułatwienia wykładu. RYSUNEK 1I-- . które muszą rzeczywiście zachodzić. jak •Jiiech się zastanowię". W jaki sposób system ten odpowiada na pytania dotyczące tego. ie pojęcie Mary. że po raz pierwszy w życiu spotkaliśmy Mary. Innymi słowy. Mary ma pryszcze. Pytanie: Co wiesz o imbryku? System pamięci może odpowiedzieć na nie w następujący sposób: Imbryk to garnek. „no. Wymaga to czasu i wysiłku i dlatego człowiek wypełnia ten czas takimi nieszkodliwymi wyrażeniami. pryszczatą osobą. Zauważcie. C2.. Udzielanie odpowiedzi Zacznijmy od prostej sytuacji: mamy pewien zbiór pojęć. mają charakter wyłącznie językowy-Mary jest opisywana za pomocą prostych zdań . Taki przekaz wyjściowy jest prosty. Czajnik to też garnek. aby przekodować ten obraz do banku danych. Garnek to coś w rodzaju okrągłego pojemnika. Mary jest tłusta. Czajnik ma dzióbek. trzeba przede wszystkim nadać mu standardową formę. Po prostu opis zawartości banku danych najłatwiej jest przedstawić za pomocą słów.'. yj tym momencie interesuje nas mechanizm. następnie przechodzi się do któregoś z węzłów odnoszących się doń i tak dalej. „aby dotrzeć do jego nazwy. Jeżeli prześledzimy ten zbiór przechodząc od jednej definicji do drugiej.Przetwarzanie na wejściu Przypuśćmy. „ m h m " i . A teraz powiem wam o. Tu nie jest jeszcze wymagana ' Ten hipotetyczny przykład ma nam pokazać możliwe strategie przypominania. że nie wszystkim pojęciom odpowiadają określone nazwy. Przypuszczalnie rzeczywista natura pamięci o Mary jako tłustej i pryszczatej nie jest werbalna. wiesz".

11 -3) dla zilustrowania metody swobodnych skojarzeń w powiązaniu z tematem dotyczącym słowa imbryk. czy też nie ma związku z problemami chorego. ta tłusta i pryszczata dziewczyna. E. żeby odpowiedzią! „pierwszym słowem. a następnie prosi się go. stanowiących opis incydentu u Luigiego. Dalej droga zmierza w dwu różnych kierunkach. że odtworzy tym sposobem pełny jej obraz. Alternatywna droga prowadzi do: Wino i piwo to napoje. spróbujcie odpowiedzieć na następujące p\ianja dotyczące systemu pamięci. Fakt ten można wykorzystać w klinicznych badaniach pacjentów. Jest rzeczą oczywistą. Klienci wydają pieniądze w tawernie. jak też klientów. jak zobaczymy później. Co jednak dzieje się wtedy. C. Stąd 2 A łatwa droga do przypomnienia sobie szeregu zdarzeń. Pytanie: Czy dzbanek ma rączkę?2 Pytanie: Czy garnek wykonany jest z metalu? Pytanie: Czy imbryk jest naczyniem? Pytanie: Czy imbryk jest z fajansu? Pytanie: Czy odpowiedź dotycząca D jest sprzeczna z wnioskami płynącymi / odpowiedzi na pytania B i C? RYSUNEK 11-3 WNIOSKOWANIE O STRUKTURZE PAMIĘCI LUDZKIEJ Potencjalnie w systemie pamięci wszystko jest ze sobą powiązane. dotyczy go bezpośrednio. Czy jest w tym coś niezwykłego. będzie to dobry punkt wyjścia do przypomnienia sobie przezeń klienta lub tawerny. gdy konieczne będzie przeprowadzenie chuOh\ najprostszego rozumowania? Posługując się rysunkiem 11-2. Pacjentowi mówi się określone słowo. Jednak struktura przekazu wyjściowego jest ściśle związana ze strukturą banku danych. Ale Mary. jeżeli posłużymy się bardziej rozbudowaną wersją banku danych (rys. dowolny temat może mieć związek z rozważaniami dotyczącymi innego dowolnego tematu. Od klienta przejdziemy łatwo do osoby i stąd prosto do Mary (dziewczyny z pryszczami). jakiej udziela bank danych. jeżeli nie ograniczymy czasu poszukiwań. A zatem. niezależnie od tego. że w przypadku zaburzeń Prawidłową odpowiedzią jest tak. Typ odpowiedzi. to incydent. uderzyła Uizę (Luiza. jest zdeterminowany w znacznym stopniu przez system interpretujący. że Sama poproszono o wypowiedzenie swobodnych skojarzeń w związku ze •towem imbryk. Zacznijmy od imbryka. jak wiemy. A zatem obie drogi doprowadziły nas do pojęcia Klient. B. Przypuśćmy. W tym przykładzie '!ruktura pamięci ma racjonalny charakter. że krzyczał na Mary. A. najprawdopodobniej dlatego. Do kogo należy ten bank danych? Może to bank danych Sama? Jeżeli tak. mając nadzieję. Można w tym celu posłużyć się szeregiem różnych metod. że odpowiedział słowem pryszcze? Doświadczony ••linicysta postara się wykorzystać to dziwaczne skojarzenie do zbadania leżącej u jego podstaw •"uktury pamięci. to mogą one trwać bez końca. że pacjenta prosi się o wypowiadanie się na jakikolwiek wybrany przezeń temat. co nastąpi. Ale dzięki temu znaleźliśmy się bardzo blisko wszystkich powiązanych ze sobą zdarzeń. Jeden z wariantów tej metody polega na tym.interpretacja. Spójrzmy. Droga prowadzi do płynów i napoi. W tawernie „u Luigiego" mają wino i piwo. . jest wysoka i przystojna). Jedna to metoda swobodnych skojarzeń. D. aby otrzymać napoje alkoholowe w celach towarzyskich. jakie przyjdzie mu na myśl". a następnie lokalu „u Luigiego". Jeśli zaczniemy od imbryka. kiedy to Henry go ugryzł. W wyniku istnienia struktury powiązań w banku danych. czy ma on.

Aby to zaobserwować. że im większa jest liczba pojęć. Badani udzielają odpowiedzi na pewną liczbę serii takich pytań. A zatem. jakiego potrzebują na udzielenie każdej odpowiedzi. czy oddychanie stanowi część charakterystyki kanarka. odpowiemy niezwłocznie tak. może oddychać. tym dłuższy czas jest potrzebny na udzielenie odpowiedzi.1 sek. Obecnie jednak interesować nas będzie nie to. Wyniki tego typu eksperymentu zostały przedstawione na rysunku 11-6. tóre należy sprawdzić. to sprawdzić definicję jotyczącą ptaków: Czy ptak oddycha? I tu również nie znajdujemy informacji o oddychaniu. co usłyszymy w odpowiedzi. A zatem ptak (który sio zwierzę) także może oddychać: a więc kanarek (który jesto ptak) może oddychać. zaczerpniętym z pracy Allana Collinsa i M. Ross . kanarek jesto ptak? Czy kanarek jesto zwierzę? Czy dąb iesto drzewo? Inny typ pytania dotyczący cech wymaga sprawdzenia takich cech.wystarczy iść w kierunku zgodnym ze strzałkami oznasającymi relację jesto. W Oczywistości można zauważyć. że cecha oddychania jest przechowywana w pamięci jedynie przy pojęciu ptaka czy zwierzęcia: Czyż bowiem wspólna cecha nie może określać całej klasy. że odpowiedź tak na stwierdzenie kanarek RYSUNEK 11-4 psychicznych związki między pojęciami nie są tak racjonalne. że odpowiedź nasza musi brzmieć nie. Ale jeśli oddychania tu nie będzie.• junientem dotyczącym banku danych.)uilliana (1969) i przekształconym przez nas zgodnie z konwencją stosowaną w tej „jiążce. jakich ludzie udzielają na zadane im pytania. to odpowiedź na pytanie w rodzaju: Czy kanarek oddycha? wymaga więcej czasu. jak: ma skórę. Aby odpowiedzieć na jedno z nich.zwane pytaniem jesto. Zauważcie. Rozważmy następujące pytania: i Czy kanarek jest żółty? < Czy kanarek ma skrzydła? I Czy kanarek oddycha? Ijk odpowiedzielibyście na nie posługując się schematem przedstawionym na rysunku ijó? Zacznijmy od pytania najtrudniejszego: 3. POSZUKIWANIE INFORMACJI W PAMIĘCI Pytanie: Czy wszystkie turnie są górami? Pytanie: Czy kanarek ma krew? Pamięć można badać analizując odpowiedzi. zostanie nam udzielona. Co wiemy o zwierzętach? Zgoda. lest bardzo możliwe. niż odpowiedź na pytanie w rodzaju: Czy kanarek ma skrzydła? To właśnie chcemy sprawdzić: czas potrzebny na udzielenie odpowiedzi na tego typu pytania. Jeżeli informacja reprezentowana jest w pamięci właśnie w taki sposób. 3 . ale z Struktura pamięci Leona-Gabora została odtworzona na podstawie studium tego przypadku zamieszczonego w pracy Rokeacha. Ptak jesto wierzę. ma żołędzie. zwierzę może oddychać. że każdy dodatkowy poziom poszukiwań w pamięci zabiera dodatkowo około 0. których prawdziwość ocenia badany. Pokazano tu kilka typów zdań. nie oznacza to jeszcze.:-iką szybkością. Czas oceny jego prawdziwości przez osobę badaną pozwala eksperymentatorowi ustalić czas niezbędny do przeczytania pytania i udzielenia odpowiedzi w warunkach nie wymagających poszukiwania informacji w pamięci. Jeżeli na iście tych cech znajdzie się oddychanie. Dane przedstawione na rysunku 11 -6 wskazują na to. Pouczające i zabawne będzie zapoznanie się ze strukturą pamięci Leona Gabora. Jo której przynależy? Czymjesto kanarek? Kanarek jesto ptak. Następny zatem krok. a jednocześnie mierzony jest czas. 11 -4). Czy kanarek oddycha? Pierwszym i-rokiem jest oczywiście sprawdzenie wszystkich cech specyficznych związanych z lanarkiem i ustalenie. który uważał siebie za Jezusa Chrystusa3 (rys. Jedno zdanie Czy kanarek jesto kanarek? zostało włączone do serii dla celów skalowania czasu. pacjenta. zapoznajmy się z innym . musimy zatem kontynuować poszukiwania w tym kierunku. The Three Christs ufYpsilanti (1964). Ponadto wyróżniono dwa rodzaje zdań.

W Mestii kanarka podstawowy problem polegał na zadecydowaniu.Jeść Oddychać Latać Pływać Pióra Płetwy Skrzydła jesto kanarek następuje po upływie około 1 sek. że kanarek ma skórę-o 0. Chicago ma góry. Orzech laskowy ma zamek. W przypadku turni natomiast konieczne jest sprawdzenie wszystkich konkretnych przykładów turni.jesto (np.24 sek. takie jak: kanarek ma skrzela i kanarek jesto ryba.kanarek śpiewa . stąd można wnioskować. więcej niż najprostsze zdanie. to znaczy o 0. który pozwoliłby operować /daniami w rodzaju: RYSUNEK 11-5 1.24 sek.8 sek. Podobnie w wypadku. Jak postąpilibyście z twierdzeniami w rodzaju kanarek jest niebezpieczny lub nawet kanarek jest spokojny.zabiera około 1. dłużej. czy jest to prawda czy też fałsz. RYSUNEK 11-6. Źródło: Collins i Quillian (1969). Prowokują niewątpliwie do dalszych poszukiwań dotyczących ogólnej natury systemu pamięci. przynajmniej bezpośrednio dostępnej informacji? Na koniec spróbujcie wyobrazić sobie taki bank danych. Spróbujcie teraz.18 sek. który był potrzebny przy rozstrzygnięciu kwestii typu: kanarek ma skórę. podjęcie prostej decyzji i naciśnięcie odpowiedniego guzika.3 sek.18 sek. zajmuje około 1. Zdanie wymagające przeszukania dwu /iomów pamięci dotyczących stwierdzeń typu jesto (np. Rowery rozpędzają mgłę..5 Madryt jest meksykański. a wykrycie tego. . Jest to czas potrzebny na przeczytanie /dania. przedstawione na rysunku 11-6. określić możliwe drogi poszukiwania odpowiedzi na te pytania. najprostsze poszukiwanie . Igloo na pewno roztopi się w Teksasie. Zdanie wymagające poszukiwań na jednym poziomie. To -zasy reakcji na fałszywe twierdzenia. czy struktura definicji smarków jest zgodna z przedstawionym twierdzeniem. Wieloetapowy proces poszukiwań Pytanie: Wszystkie turnie są górami A y zdecydować się. Wyniki tych eksperymentów mają wyłącznie charakter wstępny: pozwalają jedynie przypuszczać. że dodatkowe 0. zgodnie z kierunkiem strzałki. potrzebne było na poszukiwania w pamięci. Ćwiczenie: Zwróćcie uwagę na dodatkowe dane. jaka jest rzeczywista struktura pamięci i jak przebiegają procesy wydobyta z pamięci. kanarek jesto ptak). kanarek jesto zwierzę)zajmuje p0 iikoło 1. Będzie to operacja zupełnie innego rodzaju. dla których to twierdzeń nie ma w banku Janych odpowiedniej. niezbędny jest inny rodzaj pamięci b "iz ten. posługując się rysunkiem 11-5.. gdy wymagane jest sprawdzenie listy cech.

albo P niech oznacza książki. Niektóre rubiny są kamieniami szlachetnymi. czy pojęcia te zachodzą na siebie? Na przykład. (Zakresy obu pojęć w części się pokrywają .D. odpowiedź na pytanie: Czy wszystkie krzesła są meblami? można zacząć od pojęcia krzesło. Na przykład. a S pisarzy albo też P konserwatystów. Niektóre P są S.) Relacje rozłączne. Meyer (1970) analizował znaczną liczbę pytań tego typu. Wszystkie S są P. a S-kamieniem szlachetnym. Rezultaty tego typu eksperymentów wskazują. aby dać odpowiedź: prawda. czy oba porównywane przedmioty mają coś wspólnego. Wszyscy pisarze są kobietami. a S próżnię. Fałsz. (Wszystkie S są P. aby móc znaleźć odpowiedź na te pytania. jak zmieniają się odpowiednie czasy reakcji u osób badanych. (Zakres jednego pojęcia wchodzi w zakres drugiego . aby sprawdzić. Rozpatrywał On odpowiedzi osób badanych na pytania czterech następujących typów: Wszystkie P są S. tak więc P może być turnią. że do udzielenia odpowiedzi na pytania niezbędne jest zarówno wydobywanie informacji z . a S studentów. W końcu w naszym życiu z tronem nie spotykamy się tak często jak z krzesłem. Fałsz.przyp. Prawda. Niech P oznacza kobiety. Niektóre S są P. We wszystkich czterech wersjach zdania będą fałszywe.przyp. Niektóre koty są książkami.). . Fałsz. że proces odpowiadania na pytania składa się przynajmniej z dwu etapów. W zależności od relacji między S i P. zachodzący w zorganizowanej strukturze pamięci (rys. Ogólnie poszukiwanie odpowiedzi na pytania tego typu można przedstawić jako proces dwustopniowy. Fałsz. to pierwszy etap analizy nie dostarczy nam odpowiedzi. z którą zapoznawaliśmy się dotychczas. Fałsz. (Zakresy pojęć nie zachodzą na siebie . Jeżeli będziemy postępować w ten sposób to czas niezbędny na udzielenie odpowiedzi na pytanie: Czy wszystkie trony są meblami? będzie znacznie krótszy niż czas potrzebny do udzielenia odpowiedzi na pytanie poprzednie. Wszystkie kobiety są pisarzami. Niektóre książki są kotami. a S-koty.). a następnie zbadanie. tłum. Niech P będzie jednym z przykładów S. Odpowiedź taka następuje szybko. Zauważmy. W pierwszym następuje sprawdzenie. Niektóre kobiety są pisarzami. Zgodnie z naszym rozumowaniem możliwe jest sprawdzenie różnych teorii poszukiwania w pamięci poprzez dobranie pytań z różną liczbą przykładów.-Zykładów krzeseł. Prawda. Wszystkie książki są kotami. Niech P oznacza dom. że w wypadku twierdzenia w rodzaju: Niektórzy piloci są mężczyznami.). Fałsz. 11-7). Prawda. W końcu niech P i S oznacza rzeczy nie mające ze sobą nic wspólnego. że te twierdzenia są fałszywe. oczywiście. tak więc od razu rzuca się w oczy. Wszystkie kamienie szlachetne są rubinami. czy wszyscy piloci na pewno są mężczyznami. w kolejnych dwu twierdzeniach: Wszystkie zboża są tajfunami.) Relacje zachodzenia na siebie. czyli wszystkich D. Fałsz.) (Niektóre S są P. i upewnić się. a S górą.przyp. (Wszystkie S są P. które trzeba odszukać. przyjmując istnienie struktury pamięci. Dodatkowe przetworzenie informacji wymaga. to znaczy. ponieważ uzyskiwana jest od razu w pierwszym etapie analizy. tłum. Prawda. albo P-rubinem. tłum. jak na przykład: Wszyscy piloci są mężczyznami. Niektórzy pisarze są kobietami. Prawda. potrzebne są jeszcze inne procedury poszukiwawcze. P i S zachodzą na siebie znaczeniowo. W takim przypadku konieczny jest drugi etap analizy. Niektóre kamienie szlachetne są rubinami. że każdy stanowi pewien typ mebla. nie ma żadnych wspólnych relacji między S i P (zboża-tajfuny lub krzesła-ludzie). Tak więc otrzymamy cztery typy zdań. pytania te wymagają różnych strategii poszukiwawczych. dodatkowego czasu i osoby badane odpowiednio wydłużają czas swoich odpowiedzi. Jeżeli jednak oba pojęcia będą miaiy cokolwiek wspólnego. dokonać przeglądu jego zakresu. Wszystkie koty są książkami. ale żadne z nich nie jest przykładem drugiego. Rozważmy następujące przypadki: Relacje podrzędności. aby znaleźć odpowiedź. Stąd: Wszystkie rubiny są kamieniami szlachetnymi. tak więc czas poszukiwania powinien być krótszy. Niektóre krzesła są ludźmi.) wystarczy jeden przykład potwierdzający. (Niektóre S są P. Wspólną cechą wszystkich naszych procedur poszukiwawczych jest to.

11 -9) przedstawiający pojęcia. (Przyp. Wydaje się. obok bardziej ogólnego pojęcia „ptaki". ale zapisane zostało tylko jeden raz. jest raczej zbiorem sądów. jak i rozumowanie dedukcyjne. pamięci. a następnie trzeba ją pracowicie złożyć z oddzielnych części. A zatem. Źródło: Meyer ny7ll R YSUNEK 11-8 Północ :e!ona Radykał pamięć rzadko jest zwykłą przechowalnią zdarzeń. wskazują na to. że system powinien mieć pewną inteligencję. Przed nami schemat (rys. Musi ona być wyszukana. red. że informacja zgromadzona w banku danych jest odpowiednio ustrukturalizowana.RYSUNEK 11-7. jak: Co to jest ąuigee?4 wymaga intensywnych poszukiwań i logicznych konstrukcji na podstawie posiadanych informacji (rys. które muszą być opracowane w celu zrekonstruowania poszukiwanego obrazu.) REORGANIZACJA STRUKTUR PAMIĘCI POPRZEZ PROCESY MYŚLOWE Dane. wydobyta z cichego kącika. Przeanalizujmy zatem niektóre procesy zapewniające reorganizację i generalizację informacji. twierdzenie typu ma skrzydła nie jest przechowywane przy każdej nazwie ptaka. że informacja przechowywana w pamięci ulega pewnej reorganizacji. ponieważ od czasu do czasu zdarza się. Jednakże prawdziwa. Nawet tak proste pytanie. kiedy starannie badamy jej budowę i zachodzące w niej procesy wydobywania informacji. ze Gra typu bilard. konstruktywna natura pamięci ludzkiej odkrywa się przed nami jedynie wtedy. że informacja jest przechowywana tam. Nasuwa się przypuszczenie. gdzie może być najbardziej wydajna. poi. W gotowej formie odpowiedź rzadko przechowywana jest w systemie pamięci. 11-8). które rozpatrywaliśmy przed chwilą. W ciągu długiej historii badań psychologicznych wskazano. gdzie się skrywała. które mogłyby być zakodo- .

Jednak w procesie formułowania tej odpowiedzi mogą zajść nieresujące rzeczy. że ilustrowana na schemacie pamięć zna jedynie trzy osoby. Boba i Sama. Hmm. w schemacie nie zostały przedstawione zdarzenia. Źródło błędu tkwi w tym. że wszystkie osoby maja ciało. ale nie na dwa pierwsze. Taki system uogólniania jest raczej prosty. jak i fakt. W ten sposób upraszczamy sobie ogólną strukturę banku danych. czego naprawdę dowiedzieliśmy się. tłusta. Później. osoba płci męskiej (rys. gruba. Chętnie godzimy się na to ostatnie. W tym momencie system pamięci wie jedynie tyle. Widać. Zgodnie z informacją przechowywaną w tym banku danych. że Bob i Sam są osobami płci męskiej. przynajmniej po części. Jednak w przypadku przedstawionego systemu posiadanie rudych włosów oraz niskiego wzrostu jest tak samo dobre do scharakteryzowania osoby. i wiele z nich wcale nie miało rudych włosów. Wszystkie osoby mają rude włosy. Wszystkie przykłady danego pojęcia są analizowane kolejno w celu wykrycia cech wspólnych. Oczywisty wniosek natury praktycznej . Jeżeli dysponujemy informacją w rodzaju: Mary jest niska. Uwzględniając tę informację. Ale spójrzmy na to: Bob Mary i Sam są niscy. można utworzyć nowe pojęcie NI. Mary ma rude włosy. a mianowicie cechę „być płci męskiej". Możliwe jest pewne udoskonalenie naszego modelu pamięci. Bob ma rude włosy. Bob jest rudowłosy i radykał. Nie godzimy się z tym. Mary jest płci żeńskiej. Aby uprościć rozważania.RYSUNEK 11-9 iv.wyłączyć cechę dotyczącą ciała każdego z trzech przypadków i umieścić ją tylko raz jako informację osoba ma ciało. . 11-11). że wszystkie osoby są rude. być może. płci żeńskiej. w miarę gromadzenia się coraz większej ilości informacji odnoszących się do tych czy innych pojęć rozsądnie jest zatrzymać się i ustalić. lecz pojęcia dotyczące Mary. wszystkie osoby są niskie. Bob jest niski. Pytanie: Powiedz. wiedza o nich zostaje uogólniona. Takie uogólnienia (rys. Bob i Sam jesto osoba. że może odnaleźć w banku danych wspólne pojęcia dla niektórych osób. rudowłose i mają ciało. Sam jest bystry. Sam ma rude włosy. to do jakich wniosków możemy dojść myśląc o istniejących tu /wiązkach? Poza tym. co wiesz o osobie? W odpowiedzi na takie pytanie system pamięci powinien przejrzeć listę osób i wskazać ia właściwości każdej z nich. Jeśli przy każdym pojęciu przechowywana jest ta sama informacja. 11-10) mogą nam się wydawać nieco osobliwe: Wszyscy ludzie mają rude włosy. niska i brzydka. Tak więc pojęcie osoba zostało uogólnione przez zestawienie wspólnych informacji. Czy wszystkie osoby mają ciało? W banku danych mamy do czynienia wyłącznie z trzema przypadkami osób i każda z nich rzeczywiście ma ciało. że mieliśmy okazję spotkać setki i tysiące osób. są niscy i mają ciało.ine w banku danych czyjejś pamięci. a to dlatego. Przeanalizujmy na przykład hipotetyczny efekt pracy procesu interpretującego: Mary. nauczy się RYSUNEK 11-10 Niskiego wzrostu Ciało Rude włosy Istota ludzka Pryszcze Tłusta Quigee Brzydka Radykał Bystry . Spójrzcie na rysunek 11-10. Wszystkie osoby są niskie.

Wraz z upływem czasu bezpośrednio powiązane z danym pojęciem pozostają tylko cechy. Przede wszystkim do definicji pojęcia Sam dodajemy nowe informacje. Czy mam porównać Mary z innymi znanymi mi osobami? Korygowanie błędów Jestoczywiste. * ma ciało. Struktura pamięci przedstawia się teraz w sposób następujący (rys. podstawiamy symbol * na miejsce tego pojęcia. Przypuśćmy. ma rude włosy i ma ciało. który został przedstawiony na rysunku 11-11 i wprowadzili doń trzy wskazane uzupełnienia. Ułatwi wam to zapis dalszych wywodów). Jednak prostota tego schematu uogólnienia jest myląca. Stopniowo. że dowiedzieliśmy się nowych szczegółów: Sam jest radykałem. że dostępne są następujące fakty: Osoba jest szczęśliwa. łącząc się z jednostkami ogólniejszymi. że osoba jesto istota ludzka. NI jesto *. niech się zastanowię. które już wiemy o osobie. Mamy więc okazję zaobserwować. że Mary jesto osoba. Jednakże zarówno Sam. oznaczony dla wygody symbolem NI. żebyście przerysowali schemat. Stąd też wynika nowe uogólnienie-NI jest radykałem. jak na podstawie analizy informacji nabytej w uprzednim doświadczeniu tworzą się pewne pojęcia ogólne. Sam jest brzydki. w miarę kolejnego przystosowywania się. Zauważmy. Dodajmy te trzy fakty do listy rzeczy. Mary jesto *. ale jest to jedyna. i utwórzmy też trzy nowe pojęcia: szczęśliwy. ma pryszcze i „quigee". które są dla niego albo specyficzne. Tak więc * jesto istota ludzka. a Mary jesto * reprezentuje informację. struktura pamięci podlega ciągłej reorganizacji. I jeszcze do tego obaj są NI. Powinna jednak istnieć jakaś przeciwwaga dla tej tendencji do nadmiernych uogólnień. albo też szczególnie ważne. które chcemy zdefiniować. * ma rude włosy.RYSUNEK 11-11 . Luiza jesto osoba. że Sam jest brzydki i jest radykałem. jak i Bob są radykałami. (Od tego miejsca byłoby dobrze. Harry jesto osoba Jak dotąd. Luiza i Harry. Cechy wspólne dla pewnych pojęć mają tendencję do przemieszczania się w górę. I oczywiście jest osobą. którą dysponuje w danym momencie. Podobnie dodajemy Sam do definicji pojęć radykał i brzydki. tak abyście mogli go przekształcać w miarę jak będziemy posuwali się naprzód. wspólna dla obojga cecha. Mary jest grubą. niezbędny jest mechanizm przebudowywania pojęć w miarę napływu dalszych informacji. ale na razie uogólnienie to wyznacza nie nazwany węzeł wtórny. brzydką osobą płci żeńskiej. ponieważ jego wiedza może być dość szczupła. Przypuśćmy. klient jesto *. Dzięki takiemu mechanizmowi uogólnienia można uzyskać następującą odpowiedź na pytanie dotyczące pojęcia Mary: Pytanie: Opowiedz mi o Mary.vtuacji błędów. nie ma specjalnych problemów. 11-12): określać to pojęcie słowem mężczyzna. oznacza informację. Ta cecha systemu jest zbieżna z zachowaniem się rzeczywistych ludzi. Cechy bardziej ogólne można łatwo odszukać przechodząc w górę zgodnie ze strzałkami jesto. Informacja ta umożliwia dalsze udoskonalenie schematu. że Mary jest również brzydka. \by uprościć opis danego węzła. * jest niska. Tak. Myśląc o Mary system pamięci będzie zwracał uwagę przede wszystkim na to. Prowadzi to do nieuniknionych w tej . a zatem jest niska. co jest specyficzne dla Mary. że dokonując uogólnień system pamięci może posługiwać się wyłącznie tą informacją. i co wyróżnia ją spośród innych osób. W danym momencie nasz system pamięci przechowuje następujące informacje. związane z pojęciem osoby: osoba * jesto istota ludzka.

Sam * jesto NI. * jest bystry. * jest płci męskiej. o których pamięć wie. * jest głupia. że Luiza jest wysoka? Jeżeli informacja została sprawdzona. RYSUNEK 11-13 . Teraz dochodzą następujące nowe informacje: RYSUNEK 11-12 Luiza * jesto osoba. skoro są dowody przeciw takiemu umiejscowieniu tego twierdzenia. * jest przystojna. zadając informatorowi następujące pytanie: Czy masz pewność mówiąc. Następnie system powinien w stosunku do każdej z tych osób dokonać Ponownej analizy zgodności cech. * jest radykałem. należy wycofać twierdzenie osoba jest niska z definicji osoby. W tym punkcie system pamięci musi przedsięwziąć określone środki w celu usunięcia konfliktu. Pierwsza rzecz. a w szczególności Mary. system musi znaleźć sposób skorygowania wcześniej dokonanego. Dotychczas system wiedział o Luizie tylko tyle. 11-13). a osoba jest niska. że wiedza systemu pamięci dotycząca ludzi ciągle rośnie. jaką musi uczynić. Bob * jesto NI. NI * jesto osoba. nadmiernego uogólnienia. ale Luiza jesto osoba. Sam jesto * Bob jesto * Załóżmy. że Luiza jesto osoba. NI i Harry'emu (rys. Co nam teraz wyszło? Luiza jest wysoka. a szczególnie wiedza dotycząca Luizy. aby wycofać sporną informację z pojęć wyższych i przenieść ją do węzłów wszystkich pojęć podrzędnych. to sprawdzić prawdziwość napływającej informacji. Inaczej mówiąc. Jedna ze strategii polega na tym. * jest brzydki. że są niskie. * jest wysoka. * jest stara. i przypisać je tym osobom.

lecz próbowali aktywnie je zinterpretować. 11-14): Czy Mary jest radykałem? Jeżeli tak. Jak na razie brak tu jedynie uogólnienia informacji. w zależności od tego. Niektóre wysokie. W ten sposób tworzymy pojęcia N2 i N3: RYSUNEK 11-14 N2 * jesto osoba. . wysokich przystojnych osób. jest szczęśliwą rudowłosą istotą ludzką). że można by rozstrzygnąć pewne kwestie przedstawione na wstępie. brzydki. Oto co otrzymaliśmy: osoba * jesto istota ludzka. żebyście nie przyjmowali biernie tego twierdzenia. że Luiza i Harrym oboje przystojni i starzy. * ma ciało. Osoby niskie też mogą dzielić się na dwa typy. to. Harry jesto N3. * jest niska. gruby. Ocenianie na wejściu Posunęliśmy się znacznie naprzód.Druga strategia-i ją właśnie przyjmiemy . Jest ona również istotą ludzką. Wszystkie zostały przedstawione na rysunku 11-14. to idę o zakład. o których mówiliśmy poprzednio? Czy pamiętacie to stwierdzenie? Ci autorzy są faszystami. klient jesto * N2 jesto * N3 jesto * A co z Harrym? Wszystko. kiedy otrzyma jedno z zadań. którym będziemy się posługiwać. Ale przypuśćmy. ma ciało. rude włosy i jest szczęśliwa. Jeżeli byłaby to pamięć ludzka. stare i przystojne. Proponowaliśmy wam wówczas. Teraz mamy już określone podstawy do zbadania tego typu oceny. czy są one wysokie czy też niskie. jak wszystkie pozostałe osoby. jeden jest płci żeńskiej. że: Harry jest stary. Harry. co wie jego bank danych i przeprowadzić następujący wywód (rys. mający pryszcze i „quigee". jakimi regułami posługujecie się przy ocenie tej informacji wejściowej. ^ Udało nam się zgromadzić raczej pełną listę cech. Czy radykałowie płci męskiej mają pryszcze? Rozważam sobie pojęcie osoby. Mary jesto * NI jesto * N3 * jesto osoba. że Harry jest głupi. co o nim wiemy. Jak się zachowa omawiany system pamięci. przystojne osoby wydają się głupie. * jest wysoka. że Bob jest brzydki. Rysunek 11-15 przedstawia schemat pamięci. Jak widać. Każda osoba. Drugi to radykałowie płci męskiej. Luiza jesto * Teraz musimy dokonać odpowiednich zmian w pojęciu osoba. Harry jest przystojny. drugi zaś to osoby niskie. najwidoczniej. jest jedną ze starych. Harry jest wysoki. to radykał może być płci męskiej lub żeńskiej i jest bardzo prawdopodobne. jest bardzo podobny do Lui/y. W gruncie rzeczy nasz model jest już na tyle rozbudowany. są dwa podstawowe typy osób: jeden typ to osoby wysokie. Interesowało nas. jak z tego wynika. Niektórzy radykałowie są bystrzy ale brzydcy. człowiek mógłby rozważyć. Jeśli się dobrze nad tym zastanowić. że napewno jesto osoba (a zatem.polega na podzieleniu pojęcia osoby na dwie różne grupy. iż dowiedzieliśmy się jeszcze o tym.

Mussolini i Napoleon. że w stosunku do poprzedniego uległ on pewnej reorganizacji. Ale. ale wie jedynie to. Czy :.. jaką należy zaznaczyć. Mussolini i Napoleon. Ponadlo. że N2 otrzymało nową nazwę: N2 oznacza to samo co faszysta.i cechę tego typu. Jedna z Brzydki - Zauważcie. Po prostu nigdy ich tak nie nazywałem.-i-". ale nie przypuszczam. Tym razem nie wystarczy już akceptacja wartości fasadowej tej informacji. RYSUNEK 11-16 . mówisz o jakiejś określonej osobie. że faszyści są okrutni. Informator: W pewnym sensie.••. ponieważ odpowiadające im pojęcia zostały uogólnione jako N2. która uczestniczy w powyższym dialogu. pamięć: Rozumiem. Opracowaliśmy tak dokładnie te przykłady. niscy. Pamięć: Mało wiem o faszystach. Być może. A zatem w drodze implikacji bank danych zakoduje. że faszyści bywają grubi. Bob i Sam są faszystami. Zapamiętam to sobie.•w. które już poznała. Ta część pamięci. Informator: Osoba jest faszystą. Pierwsza sprawa. ale. to mężczyźni czy kobiety? Informator: Mężczyźni. zawiera więcej informacji o Mary. Hitler. którzy są faszystami. I teraz otrzymuje informacjo: Osoba jesto faszysta. Bobie i Samie. została przedstawiona na rysunku 11-16. żeby osoba miała •. które już wymieniłeś. Pamięć ta miała już do czynienia ze >to\\cm faszyści. Pamięć: Dziękuję. Czy są brzydcy? I są radykałami? Informator: Tak bym ich określił. co jest widoczne. to fakt.RYSUNEK 11-15 pamięć: Pamięć: Aha. czy są osoby. Teraz pamięć musi powiązać napływającą informację z tymi. aby zilustrować kilka możliwych procedur stosowanych do reorganizacji informacji przechowywanej w banku danych.*: są wysocy czy niscy? Informator: W7 istocie rzeczy faszyści są zazwyczaj niskiego wzrostu tak jak Hitler. Znam takich ludzi. brzydcy i okrutni i że wobec tego Mary.

który w całości był obejmowany jednoczesna obserwacją: w takich warunkach nie trudno zrozumieć wzajemne powiązania między przedstawionymi rzeczami. dostrzegamy różne możliwe poziomy widoczności.na przykład taki. • Lager Cabernet sauvignon Fermentujące owoce Hałaśliwy RYSUNEK 11-17 RYSUNEK 11-18 . przy założeniu. Jest jednak bardzo prawdopodobne. chociaż w schemacie jest określony jako garnek. I n n a wprowadza specjalny podział na klasy. że analogia ze snopem światła nie jest zbyt ścisła. jak szeroki jest snop światła rzucanego przez latarkę? Porównując ze sobą rysunki 11-17 i 11-18. Powstaje pytanie. Jeden ze sposobów przedstawienia sobie tego może być. że interpretator ogląda sieć banku danych oświetlając go latarką. ponieważ w rzeczywistości stopień dostępności sieci w banku danych mierzony jest liczbą równocześnie spostrzeganych strzałek i pojęć. Ćwiczenie: Z banku danych dotyczących garnków i pojemników (rys. PENETRACJA BANKU DANYCH Jak wiele danych może być objętych jednocześnie procesem interpretacji? Dotychczas przedstawialiśmy na rysunku taki schemat banku danych.procedur polega na uogólnieniu. (Zauważcie. Wtedy widzi jedynie to. że takie wyspecjalizowane klasyfikacje okażą się kiedyś przydatne. co zostało oświetlone. Jeszcze inna procedura polega na wyszukiwaniu a następnie eliminowaniu błędów i niezgodności. że garnek powinien być wykonany z metalu jednak równocześnie imbryk może być wykonany z fajansu. a nie fizyczną miarą średnicy plamy świetlnej). że system interpretujący nie obejmuje całego schematu w jednym akcie obserwacji. 11-2) należy wyeliminować następującą niezgodność. dedukowaniu wspólnych cech różnych pojęć.

które nie wiążą się z tą historyjką. to stwierdzimy. C. a muszą przyznać. Jeżeli zajmiemy się szczegółową analizą odpowiednich węzłów. w pamięci długotrwałej). co człowiek może „widzieć" w jakimś jednym momencie w procesie wydobywania informacji ze swej pamięci. mówiąc obrazowo. Gdyby poproszono Was o przyjrzenie się psu. Właściciel Al. Badani zapoznają ię z historyjką składającą się z oddzielnych zdań: s Głaz stoczył się z góry. Bardzo interesujące wydaje się założenie. że wyobrażają sobie dokładnie i wyraźnie cak| bójkę w tawernie. to jego obraz znajdzie się w centrum Waszej świadomości. że obraz samego psa nie jest już taki wyraźny. ROZUMIENIE A ZAPAMIĘTYWANIE Główną implikacją tych rozważań jest to. znikają z centralnego miejsca w procesie myślowym. 1971). jak sądzili. złożony zbiór połączeń dotyczących Henry'ego. lecz jest to ogólne pojęcie zdarzenia. Głaz uszkodził chatę. Zdanie C nie należy do tej grupy. odnoszący się do całego incydentu w tawernie . Zauważcie. a nie samo doświadczenie. I chociaż początkowo wydawało im się. Wyobraźmy sobie tę scenę: „U Luigiego"-to ciemna. w pewnym momencie w trakcie tego rozgardiaszu Mary uderzyła Luizę. na przykład węzły reprezentujące każdego uczestnika incydentu. n Rozważmy następujący eksperyment (Brandsford i Franks. czy też nie. zego doświadczaliśmy. Zdanie A jest to jedno z tych zdań. że w pamięci krótkotrwałej może mieścić się jednocześnie tylko ograniczona liczba węzłów (to znaczy. co więcej.u Luigiego" (nie pokazany na schemacie). W pobliżu kręci się zawsze jego pies Henry. osobom badanym postawiono pytania testowe. a następnie ułożyć je we właściwym porządku (ze wszystkich prezentowanych zdań można było zbudować cztery historyjki). Spróbujmy zastanowić się nad tym. mogą w rzeczywistości polegać na ograniczeniach pamięci krótkotrwałej. Jest też prawdopodobne. zadymiona tawerna. Henry. Chata stoi nad rzeką. Ludzie starają się raczej zrozumieć. Rozważmy incydent w lokalu „u Luigieąo" opisany i przedstawiony na rysunku 11-3 w tym rozdziale i na rysunku 10-16 w poprzednim rozdziale. że w banku danych znajduje się wtórny węzeł centralny. jak Sam wrzeszczy na Mary. że prawidłowo zrozumiał każde zdanie. Badany powinien potwierdzić. Badając obrożę. że to pamięć krótkotrwała przetrzymuje informację w celu przetworzenia jej w procesie interpretacyjnym. Słychać. ile promień światła latarki zdoła oświetlić). co z kolei ograniczy zdolności procesu interpretacyjnego do wyszukiwania oceny informacji przechowywanych w banku danych (tzn. Przeprowadźmy następujący eksperyment myślowy. że system pamięci koduje znaczenie tego. to powiedzcie: Jakiej rasy jest pies Henry? Jak długi jest jego ogon? Spójrzcie na jego obrożę. że przypomina je sobie. Jest bardzo prawdopodobne.. czy słyszały wcześniej dane zdania kontrolne. Jak badani przypominają sobie te zdania? Rysunek 11-19 przedstawia cztery zdania i ich struktury. że jednostką pamięci krótkotrwałej jest węzeł. proszono je. Czy wszystko jest jasne? Jeśli tak. Mrówki zjadły galaretkę. gryzie Sama. ale zostały przypadkowo pomieszane z innymi zdaniami. Osoby badane mają wybrać ze wszystkich prezentowanych zdań te cztery. Istnieje też. Zakres tej pamięci jest mierzom w jednostkach psychologicznych. Po prezentacji każdego oddzielnego zdania badany odpowiadał na proste pytania (Co zrobił? Gdzie?). że sama obroża zeszła na dalszy plan i jakby rozpłynęła się we mgle. że sposób kodowania informacji przez system pamięci . Możliwe. Głaz uszkodził chatę. Głaz jest mały. chociaż w pewnym sensie nic przestają istnieć. Następnie w 5 minut po zakończeniu ekspozycji wszystkich zdań. długości czy koloru ich włosów. to węzły sąsiednie stają się słabo widoczne. tyle. aby stwierdziły. W gruncie rzeczy. Można go analizować. Na przykład takie trzy zdania: A. że istnieją pewne granice wyobrażania sobie tej c/) innej sceny. określający jego wygląd zewnętrzny i szczegóły jego psiego żywota.to wystarczy zadać im kilka pytań dotyczących szczegółów ubioru osób. Można tak iść w nieskończoność. czy nawet szczegółów samej tawerny. Galaretka jest słodka. Chata jest mała. gubimy z pola widzenia części ciała psa. że obraz nie jest tak dokładny. gdzie konsumenci siedzą w boksach w słabo oświetlonych rogach sali. to wówczas okazałoby się. to w takiej formie nie było prezentowane. które nie powinno obejmować żadnych szczegółów. jeżeli skoncentrujemy uwagę na blaszce wiszącej przy obroży. jego znaczenie różni się od tego. Postarajcie się wywołać \v swojej wyobraźni całą tę scenę. chociaż nie jest pokazany na schemacie. Opowiadanie jest wydrukowane w gazecie. c iż zapamiętać. aby się upewnić. to towarzyski sympatyczny gość. pies Ala. inne węzły przedstawiające pozostałe szczegóły zdarzenia przestają być widoczne.Ograniczenia w tym. takimi jak: Wietrzyk jest ciepły. jaki charakter mają te jednostki. które składają się na historyjkę. a te bardzo odległe (na przykład rola Henry'ego w incydencie „u Luigiego") pozostają z dala od centrum rozważań. Jaki napis widnieje na blaszce przyczepionej do obroży? Większość osób zgodzi się zapewne z tym. Zdania te nie były prezentowane w takiej kolejności. Głaz uszkodził małą chatę nad rzeką. B. Nagle w grupie osób siedzących w rogu wybucha kłótnia. co było prezentowane. Gdyby poproszono Was o przyjrzenie się różnym szczegółom psa. pozostałe szczegóły incydentu. Zdanie B jest najbardziej interesujące. które było prezentowane pierwotnie. chociaż bowiem jego znaczenie jest właściwe. Można sobie łatwo wyobrazić że ograniczona liczba węzłów zmieści się w pamięci krótkotrwałej. Kiedy śledzimy któryś ze szczegółów.

Tak więc jest całkowicie zrozumiałe. W omawianym eksperymencie zestaw zbudowany był ze zdań kontrolnych o różnym stopniu złożoności: niektóre zdania zawierały większą liczbę prostych myśli niz pozostałe. uszkodził małą chatę nad rzeką. że stale wzbogaca się nasz zakres pojęć. czy zdanie B było prezentowane. fest 4. czy też nie? Niewątpliwie jest zgodne ze schematem. Każda prowadzona teraz dyskusja dotycząca Hiawaty determinowana jest po części tym. Automatycznie też w wyniku Mian struktury pamięci zmienia się wciąż nasza wiedza. a zdanie Test 1 pokrywa się z nim jedynie częściowo. że wasze obecne wyobrażenia dotyczące historyjki o Hiawacie różnią się znacznie od początkowych. Jedynie pierwsze z tych zdań było prezentowane naprawdę badanym w eksperymencie ifest !)• Kiedy jednak zapytano osoby badane. Natomiast co do Testów 2 i 1 (a zdanie Test 7-to jedyne. które zachowało się w ich pamięci. Prawdopodobnie wielu z Was zapoznało się w dzieciństwie z opowieścią o Hiawacie. Chata stoi nad rzeką. Jeśli w pamięci przechowana jest właśnie ta ostania. stając się również bardziej precyzyjna. pozwala połączyć wszystkie struktury w jedną (rys. gdy nie stykamy się ponownie z danym pojęciem bezpośrednio.yj prezentowany. Następny w kolejności uzyskanych głosów okazał się Test 3. który w ogóle nie j. uzyskano zaskakujące wyniki: większość wskazała na Test 4. im bardziej są one zgodne ze znaczeniem. Zdanie Test 4 stanowi najpełniejszy opis zdarzeń. Ale zdania A i B są równie dobre. Głaz uszkodził małą chatę. aniżeli ten. to w jaki sposób można stwierdzić. które z tych zdań słyszały one już wcześniej. wiedza systemu pamięci nieustannie rośnie. że przeczytaliście ponownie tę legendę. który wynika z analizy tworzenia się skojarzeń w klasycznych zadaniach dotyczących uczenia się. jaki rozpatrywaliśmy. który stoczył się z góry. czy też w rezultacie tego. System uczy się poprzez aktywną interakcję z otoczeniem. o specyfice literatury dziecięcej i o dawnych amerykańskich tradycjach związanych z folklorem indiańskim? Klasyczne teorie uczenia się zazwyczaj wychodzą z założenia. że ich nie widziały. Różnica ta polega na położeniu nacisku na dynamiczne i integracyjne procesy pamięci. Natomiast taki rozwój jest naturalną właściwością systemu pamięci tego typu. w jaki regulujemy nasze stosunki z otaczającym światem. . jaki został zapamiętany. a nie w wyniku pasywnego tworzenia związków między bodźcem a reakcją. na przykład: Test 1. a ponadto dokonuje się ciągłe ich porządkowanie i wzbogacanie nawet wówczas. W miarę gromadzenia coraz większej ilości informacji o świecie. Jednak takt. będąc niejako produktem ubocznym tego procesu. jakie wywarł na was bohater opowieści? Jak myślicie. taki. Taki sposób działania przenika wszystkie nasze doświadczenia i jest podstawowym sposobem. PAMIĘĆ JAKO PROCES PRZETWARZANIA INFORMACJI Opis struktury pamięci dokonany w tym rozdziale przedstawia całkiem inny punkt widzenia na naturę uczenia się. Pamięć zakodowuje i przechowuje myśli i znaczenie. Głaz uszkodził małą chatę nad rzeką. osoby badane powinny rozpoznawać zdania tym łatwiej. co zostało przechowane w pamięci. Nie mogło być inaczej.Głaz stoczył się z góry RYSUNEK 11-19 fest 3. komplikuje założenia tych teorii. Zdanie C jest wyraźnie błędne: przeczy bowiem temu. czy pod wpływem lat zmieniły się Wasze wyobrażenia o nim? Dlaczego tak się stało? Czy dlatego. które rzeczywiście było prezentowane) osoby badane zdecydowanie twierdziły. Test 2. A zatem. że wielokrotne oddziaływanie specyficznego bodźca stanowi podstawę zdobywania informacji. że dziś wiecie więcej o świecie. Głaz. 11-19). Czy pamiętacie pierwsze wrażenie. o Indianach. który was otacza.

rekonstrukcja nie polega na tym. może być w jakiś sposób powiązane z tym. Pamięć dwóch różnych osób rozwijałaby się jednakowo jedynie pod warunkiem. Należy też się spodziewać. jedną z główmiMcech adaptacyjnych systemu pamięci. Nawet wówczas. co jest . sprzeciwia się rewizji. żeby u dwu różnych osób ukształtowała się jedna i ta sama struktura pojęciowa. myśli. Nowe doświadczenie przyswajane jest w dużych dawkach. Nawet bardzo j-obieżne obserwacje wykazują. >Jiemal wszystko. jeśli nawet podstawowe mechanizmy są takie same.vvraźnie sprzeczna z tymi doświadczeniami. Spróbujcie przypomnieć sobie tę historyjkę: czy \ Vas/ . przedstawiająca świat ich doświadczeń. marzy i działa. Przyjmujemy. co sobie na ten t e n i . To.viita tak skomplikowany system wzajemnych powiązań. Nawet bardzo subtelne różnice w otoczeniu mogą pozostawić różne ślady w pamięci.iaczenie. które manipulują i reorganizują napływającą informację. Bardzo rzadko człowiek dorosły spotyka się z czymś zupełnie .czego o nim dowiedzieliście się początkowo. jego struktura pojęciowa. aniżeli przebudować lub zmodyfikować system swych przekonań. że elastyczność pami^': . w jaki ta sama informacja zostaje zakodowana przez dorosłego. Na początku większość pojęć znajdujących się w pamięci jest tylko w części zdefiniowana i słabo powiązana z innymi przechowywanymi informacjami. Wskazywaliśmy pewien sposób. jak i od kolejnych wnioskowi dedukcji. Struktura pojęciowa u dzieci jest znacznie słabiej ukształtowana i powiązana wzajemnie niż u jorosłych. że staracie się przypomnieć sobie przede wszystkim t0 co rzeczywiście w niej było? Ciągły rozwój gromadzonej wiedzy. Zrozumienie dokonuje się powoli. l t myśleliście od tego czasu. przechowywanej w systemie pamięci. uczenie się nabiera zazwyczaj innego charakteru. jaka istnieje między sposobem zakodowania informacji w pamięci dziecka a sposobem. gdy odbierana informacja jest . Kiedy zostanie ustalony związek między nimi.v obchodzeniu się z nowymi informacjami będzie się ciągle zmieniała w miarę ^ztałtowania jej struktury. co jest już znane. ponieważ sprzeczności pojawiają się rzadko. zależy zarówno od jego doświadczenia. Początek został jednak zrobiony. Jednakże. W -tfultacie człowiek dorosły raczej woli odrzucić sprzeczne informacje lub zmienić ich . Początkowy etan konstrukcji banku danych nieuchronnie związany jest z olbrzymią ilością informacji zapamiętywanej w sposób mechaniczny.lU znane z uprzednich doświadczeń. Opisany przez nas model dotyczy •daśnie tych spraw. Zdolność do radzenia sobie z najróżnorodniejszymi sytuacjami za pomocą niewielkiego zbioru podstawowych mechanizmów stanowi. . która wypraco. czyta. A zatem. analizuje własne doświadczenia. lecz nie uwzględnia ich w pełnej mierze.y. ale w gruncie rzeczy ten ważny problem jotraktowaliśmy dość pobieżnie. w miarę gromadzenia się cech przedmiotów. Człowiek zadaje piania. Nowe pojęcia mogą już teraz być przyswajane głównie na podstawie analogii z tym. że zachowanie dziecka jest związane z aktywnym itączeniem otoczenia w proces systematycznego poszukiwania informacji niezbędnych jo budowania jego wewnętrznej reprezentacji świata. On też wyznacza te ogromną różnicę. W modelach tego typu występowanie różnic indywidualnych oraz systemów idiosynkratycznych będzie raczej regułą niż wyjątkiem. wywien istotny wpływ na to. a po części tym. co człowiek sądzi. bez wątpienia. jakie stosowane były w toku gromadzenia informacji. Podstawowa trudność w danym momencie polega na ?raku systematycznych narzędzi analizy naturalnego. Spośród wielu jeszcze nie zbadanych obszarów dotyczących świadomości ludzkiej laibardziej interesujący jest interakcyjny aspekt umysłu ludzkiego. bez względu na u\ że podstawowe mechanizmy interpretacji i pamiętania informacji są wspóine ii!j wszystkich ludzi.jpwym. 1/ dziecka każde nowe pojęcie powinno tworzyć się na pustym miejscu. że podstawowa struktura pamięci.. poznawania przykładów oraz rozwoju pojęć dotyczących rozumienia wzajemnych stosunków między klasami pojęć. pozwalającymi na jej przyswojenie i organizację. co leży u podstaw takiego idiosynkratycznego rozwoju. eksploracyjnego zachowania się . co jest nie powiązane z jego strukturą pojęciową. Zauważcie. w jaki sposób przyswajana jest nowa informacja. całe uprzednie doświadczenie jest automatycznie włączone do pełniejszej interpretacji i rozumienia tych nowych zdarzeń. W późniejszych latach życia kiedy nagromadzone zostały duże zasoby informacji i zorganizowane w bank danych o rozwiniętym systemie krzyżujących się połączeń.Iowieka w toku pracy i zabawy. nie zawsze prowadzi to do pojawienia się takich samych struktur pamięciowych. w jaki system pamięci może zadawać pytania w celu sprawdzenia tworzonych rsrzez siebie porównań i wysuwanych wniosków. że otrzymują one dokładnie taką samą informację w jednakowym porządku i posługują się identycznymi procedurami. z czym się styka. jak również procesy przetwarzania informacji powinny być jednakowe u wszystkich ludzi. Główny problem polega teraz na włączeniu nowego pojęcia do istniejącej struktury. jest bardzo mało prawdopodobne. Rozumienie rozwija się w wyniku połączenia doświadczenia zewnętrznego z mechanizmami wewnętrznymi.

Systemy językowe są tak złożone. Pierwsze roki dziecka w posługiwaniu się językiem to nazywanie znanych mu już przedmiotów: ibawek. worzą tę podstawę. członków rodziny. że schematy łączące ioznania sensoryczne z działaniami motorycznymi zwane są schematami sensorycznonototycznymi. Może jno uczyć się za pomocą języka. a pojęcie piłki może opierać iic na jej ruchu. Do czasu opanowania języka struktury jercepcyjne i poznawcze mogą tworzyć się wyłącznie na podstawie działania wynikają. Tu wystarczy zaznaczyć. jakie wydaje pies. Różnorodne schematy sensoryczno-motoryczne wyuczone przez dziecko (pierwszych dwóch latach. Nawet po opanowaniu języka wczesne mechanizmy inteligencji serisoryczno-motoyeznej odgrywają nadal decydującą rolę w organizowaniu doświadczeń dziecka. Nabywanie znaczenia poprzez działanie Działanie jest podstawą początkowej wiedzy nabywanej przez dziecko.nazw . pienia się podłoże jego wiedzy o otaczającym świecie: następuje przejście od joświadczeń czysto sensorycznych i motorycznych do operacji na symbolach. ' b. Poproście siedmioletnie dziecko o zdefiniofanie dowolnego przedmiotu codziennego użytku. Rozumienie . że niemożliwe już staje się ich rozdzielenie. Poprzez działanie niemowlę tworzy ogólne pojęcia o przedmiotach. krzesła są do siedzenia. Opanowanie języka stanowi punkt zwrotny w rozwoju dziecka. Te wczesne struktury zawierają sekwencje działań wykonywanych przez dziecko w jdniesieniu do jego otoczenia. W miarę rozwoju jego zdolności do porozumiewania jięza pomocą symboli. a odpowiedź będzie oparta na jego Kalaniu: stoły są do jedzenia. Dziecko nazywa śwnież swoje własne czynności: nie przypadkowo dzieci często rozmawiają same ze > ą Ale w końcu struktura taka jest niewystarczająca. działanie pozostanie dla normalnego dziecka :mtralną częścią jego struktury pojęciowej. Od tego momentu dziecko nie musi uczyć się wyłącznie poprzez własne doświadczenia. Dziecko zaczyna posługiwać się językiem w wieku około dwóch lat i. A mimo to każde normalne dziecko może opanować dowolny istniejący język.ego z doświadczeń. jak pokażemy w rozdziale 13.dla istniejących już schematów sensoryczno-motorycznych.12. język i myślenie dziecka przeplatają się tak silnie. prostych przedmiotów z otoczenia. Jeszcze Eez długi czas po opanowaniu języka. Rozwój odpowiednich schematów działań zostanie jokładnie omówiony w rozdziale 13. ojcowie są do bawienia się. że do tej pory nikomu jeszcze nie udało się dać pefnego opisu reguł tworzących te systemy. kiedy zostanie wyrzucona. na której stabilizuje się opanowanie języka. Język rozwija się w ramach inteligencji sensoryczno-motorycznej. Tak więc jego pojęcie o psie może być oparte na odczuciu dotykowym sierści psa i na zabawnych jźwiękach. Język Nabywanie znaczenia poprzez działanie Znaczenie nazw STRUKTURA JĘZYKA Struktura znaczeniowa a struktura powierzchniowa Przekazywanie struktury Przekazywanie znaczenia UCZENIE SIĘ JĘZYKA Uczenie się reguł Naśladownictwo Język jako środek komunikowania się Pierwsze kroki w komunikowaniu się Wytwarzanie a rozumienie Na dm iern a gen era lizać ja GRAMATYKA ANGIELSKA Rozumienie języka stanowi z pewnością unikalną i najważniejszą właściwość ludzkiego umysłu. z którymi się styka. Początkowo Toblem uczenia się języka może sprowadzać się głównie do przyswojenia językowych lykietek . kiedy zostanie uszczypnięty. plus wiedza o stałości i niezależności przedmiotowi zdarzeń.

jakie jak automobil czy telewizja. Ludzie ze wszystkich wspólnot językowych mogą wymieniać między sobą dowolne informacje percepcyjne. Przypomnijmy sobie. że opanowanie języka nie wpływa bezpośrednio na zdolności percepcyjne. w jaki powstaje to znaczenie. a następnie uczyłoby się łączyć ze sobą wyrazy. Jeżeli dana wypowiedź obejmuje więcej niż jedno pojęcie. jak ich użycie w języku staje się coraz częstsze. Słowa wydają się podporządkowane pewnej zasadzie (zwanej prawem Zipfa). Istnieje jednak ogromna różnica między iżyciem języka jako mechanizmu nazywania przedmiotów a językiem jako środkiem Urażania twierdzeń o świecie. John. początkowo otrzymują stosunkowo długie opisowe określenia. kto rzeczywiście gryzie: John czy pies? Aby odpowiedzieć na to pytanie. dzięki swej złożoności. car. iż napływająca informacja jest częstokroć kodowana w postaci akustycznych etykietek. które są podstawą powstawania tych struktur. gdy nie potrafi ich odpowiednio nazwać. Jednak w miarę tego. Kiedy język zaczyna uczestniczyć w kształtowaniu pojęć. Konieczny byłby wówczas słownik do określania znaczeń każdego możliwego zdania. które otrzymały specjalne nazwy u mieszkańców Filipin. uczestniczące iazwyczaj w nabywaniu doświadczeń i zapamiętywaniu. bez względu na to. Jeżeli zdania byłyby budowane z oddzielnych słów według tych samych zasad. ponieważ oddają one ogólne relacje istniejące między pojęciami. Język. że istnieją poważne podstawy. System symboli. może wywierać znaczny wpływ na kodowanie i przechowywanie informacji sensorycznej. 1 ielevision-TV. od których to zależy łatwość kodowania. śanowi użyteczne narzędzie komunikowania się. aby sądzić. uto lub wóz. ponieważ efektywność kodowania doświadczenia w pamięci uzależniona jest od gotowej struktury symbolicznej banku danych. to język straciłby swą ogromną giętkość jako narzędzie wyrażania i przekazywania myśli. Każda wspólnota językowa dysponuje w pewnym stopniu swobodą w zakresie sposobu podziału swego percepcyjnego doświadczenia poprzez przypisywanie nazw określonym sferom tego doświadczenia. Wydaje się. STRUKTURA JĘZYKA \'ie ma reguł pozwalających określić znaczenie słowa na podstawie jego brzmienia. że język zbudowany jest inaczej. nie •Unika. Każdy język wpływa w szczególny sposób na struktury wewnętrzne. Każdy człowiek. gdy słowo staje się nazwą przedmiotu lub zdarzenia. Ponadto. na której buduje ono swe pojęcia. ponieważ trzeba byłoby uczyć się oddzielnie znaczenia Każdego nowego ciągu słów. Odpowiedniość między dźwiękiem a znaczeniem musi być wyuczona oddzielnie dla każdego słowa w danym języku. zanim dotrze do pamięci długotrwałej. Znaczenia pojedynczych wyrazów w zdaniu łączą się zgodnie z zasadami gramatyki.Znaczenie nazw W miarę jak dziecko zaczyna posługiwać się symbolicznymi nazwami. •0 relacje między tymi pojęciami stają się ważne. Dziecko z Filipin musi budować system pojęciowy pozwalający mu rozróżnić 92 rodzaje ryżu. ale równocześnie jest dla dziecka (albo ':-ż dorosłego) trudny do przyswojenia. jakim posługuje się językiem. że każda wspólnota językowa wypracowuje własne struktury znaków. . przekształcasz podstawa. Zapamiętanie prostego percepcyjnego doświadczenia jest bezpośrednio powiązane z tym. którym posługuje się dana społeczność językowa. Nowości technologiczne wprowadzane do naszego życia. które odnoszą się do konstrukcji wyrazów z oddzielnych dźwięków. odzwierciedla te struktury percepcyjne i symboliczne. które są komunikowane iv innych językach. Sposób. Etykietki te mogą pełnić rolę potencjalnego filtra informacji. Sposób. A nawet więcej. co pamiętamy? Siła słów polega na ich nieograniczonej wręcz elastyczności. nawet wówczas. w jaki dany język odnosi się do doświadczenia percepcyjnego. Dowolny zbiór konkretnych przedmiotów może zostać połączony dzięki nadaniu mu ogólnej nazwy. przeważa •endencja do łatwości i ekonomii w procesie porozumiewania się: automobil zastępuje . Stanowią one specjalną klasę słów. Tak więc ze słów: pies. a tym samym można włączyć do rozwijającej się struktury pojęciowej dziecka określony wzorzec uogólnienia i różnicowania. nie jest prosty. to •wuezenie się języka nie sprawiałoby żadnej trudności: dziecko uczyłoby się znaczeń pojedynczych wyrazów. do. z organizacji pojęciowej opartej na działaniu stopniowo przechodzi do organizacji opartej na słowie. co widzimy. Skróty opowiadają tej samej zasadzie. telewizję natomiast TV (W oryg. która zostanie przechowana o danym zdarzeniu. przechowywania i mówienia na temat określonych doświadczeń percepcyjnych. liczba możliwych połączeń słów przewyższyłaby znacznie zdolność naszego systemu pamięci. Nazwy są nadawane arbitralnie. aby uzyskać znaczenie zdania. na. których używa się hardzo często. Czy jednak posługiwanie się nazwami (etykietkami językowymi) wpływa na zmianę naszego sposobu myślenia? Czy wpływa na to. dziecko eskimoskie musi umieć rozróżnić dziesiątki rodzajów śniegu. Jest jednak całkiem oczywiste. Zwróćmy na przykład uwagę na jtugość przyimków: w. może odróżnić różne rodzaje ryżu. Jest oczywiste. Jeżeli byłoby to tak proste. telephone-phone). trzeba siać reguły konstruowania znaczących ciągów słów. jednak wpływ ten nie dotyczy mechanizmów poznawczych. angielskim: automobil-auto. A mimo to tyrania słów nie jest absolutna. a to jest często znacznie prostsze niż manipulowanie samymi pojęciami. kiedy potrzebowałoby połączyć ich znaczenia. Zdarzenia i spostrzeżenia ważne dla danej wspólnoty są zwykle nazywane bezpośrednio za pomocą niewielkiej liczby słów. które odgrywają w życiu tych społeczności rolę najważniejszą. gryźć. chociaż pewne rzeczy mogą okazać się dla nich trudniejsze niż inne. potrafi bowiem opisać te różnice za pomocą symboli językowych-dany rodzaj ryżu jest drobnoziarnisty. tworząc znaczenie całego zdania. jak prosto dany język potrafi oddać to doświadczenie. bardziej owalny i ciemniejszy-chociaż musi użyć w tym celu więcej słów. słowa przejmują rolę punktów oparcia dla struktury pojęciowej Od chwili. czego oczekujemy. Nie wystarczy po prostu dodać do siebie znaczenia oddzielnych słów. można myśleć manipulując słowami. W większości ję/yków najczęściej używane słowa są zarazem najkrótsze.

a pojawią się winogrona. Zamiast pozostawić go w pokoju zdanego na przypadek. że nie trzeba o nich wspominać. Zdanie czynne: Zdanie bierne: Zdanie przeczące: Pytanie: Zdanie bierne przeczące: Pytanie przeczące: John przestraszył Mary. dokonujemy rozróżnienia między słowami służącymi do przekazywania myśli a samymi myślami. A zatem. Mówiąc o języku. Zaznaczmy. jak i mówione strukturami powierzchniowym. a będzie pan miał ochotę na winogrona. ponieważ zależy ono od strukiur> pamięci ludzi włączonych w sytuację komunikowania się. Zdanie to przekazuje tę samą informację. Mary została przestraszona przez Johna. w jaki sposób za pomocą krążków wydostać / automatu winogrona. zarówno pisane.. że wszystkie te stosunki są już znane lenn: człowiekowi albo są tak oczywiste. zwłaszcza gdy zakładamy. pozwala na utworzenie ośmiu -instormacji zdania. to ich struktura znacze• v jest taka sama. że krążki trzeba wrzucać do otworu w aparacie. że krążki należy uprzednio wziac w rękę.Struktura znaczeniowa a struktura powierzchniowa Przeanalizujmy sieć związków znaczeniowch i działań przedstawioną na rysunku 12-1 Jest to obraz możliwego systemu znaczeń reprezentowanych w strukturze pamięci jakiej osoby. kiedy to kręcąc ypo pomieszczeniu odkryje wreszcie ten związek. że dla dowolnej struktury znaczeniowo istnieje znaczna liczba możliwych opisujących ją zdań.i!v. Z tego właśnie powodu znaczenie przekazywane w komunikacie nazywamy strukturą znaczeniową. Zbudowano go zgodnie z oznaczeniami wprowadzonymi w rozdziałach 10 i 1! . . człowiek dorosły zrozumiał związek między krążkiem a odpowiednim otworem w automacie. danego języka. hociaż struktura powierzchniowa obu tych zdań jest różna. w zdaniu wyjaśniającym naszemu słuchaczowi. Nie można zobaczyć znaczenia. użytych przez nas do przedstawienia struktury znaczeń. że winogrona pojawiają się v\ odpowiednim pojemniku automatu. albo też o tym. że odbiorca informacji opanował już pewien zasób podstawowych pojęć. W rzeczywistości podstawowa struktura zdarzenia w którym na •>konawca (agens) John przestraszył odbiorcę Mary. muszą istnieć w nim pewne konwencje. lepiej będzie powiedzieć mu: Za każdym razem. konkretne zdania. nie musimy precyzować tego. ilustruje on sytuację omawianą w rozdziale 13. która da się obiektywnie rejestrować. Czy John przestraszył Mary? Mary nie została przestraszona przez Johna Czy John nie przestraszył Mary? . nie musimy mówić o tym. mających to samo znaczenie. Język można rozpatrywać jako metodę przekazywania struktury pamięci mówiącego strukturze pamięci słuchającego. w którym będą te właśnie niebieskie krążki i taki automat z otworem. Ponieważ język składa się ze słów. kiedy znajdzie się pan w pomieszczeniu. Ponadto nie istnieje koniec/nosi: przekazywania struktury znaczeniowej w całości. John nie przestraszył Mary. Zakładamy. takich jak na rysunku 12-1. a nie z jakichś kółek i strzałek. że zależy nam na tym. Zastanówmy się nad takim zdaniem: John przestraszył Mary. Z tego właśnie powodu nazywani1. które pozwalają na odróżnianie słów i relacji między nimi oznaczających pojęcia od słów i relacji oznaczających działania i od słów odnoszących się do stosunków 1 między działaniem a pojęciem. wystarczy włożyć krążek do automatu. co zdanie: Przedmiot Okrągły RYSUNEK 12-1 Winogrona <C8> Kwadratowy Przedmiot Przedmiot Okrągły Duży Mary została przestraszona przez Johna. Przypuśćmy. Słowa są jedyną częścią składową zachowaniu językowego. Co więcej. Różnicę między strukturą powierzchniową a strukturą znaczeniową najlepiej /ilustrują przykłady. aby móc się nimi posłużyć.

Jest zatem możliwe. Jeżeli zakłócenia dotyczą informacji o specyficznych rolach osób biorących udział w zdarzeniu. W każdym z ośmiu zdań podstawę stanowi jedno zdarzenie: John przestraszający M i l n W wersjach przeczących występuje negacja tego faktu. Zdania te zmieniają wyłącznie formalną strukturę powierzchniową. ale w kontekście jest ono całkiem sensowne. to część znaczenia gubi się: RYSUNEK 12-2 Kopać John Mary. Warto jednak pamiętać o tym. Te osiem transformacji struktury podstawowej stanowi zasadę tworzenia się większości struktur powierzchniowych zdań w języku angielskim. że wiele struktur powierzchniowych przedstawia tę sarmi strukturę znaczeniową. Człowiek mówiąc lub pisząc sięga do własnych struktur znaczeniowych i stosuje odpowiednie reguły gramatyczne. aby zbudować poprawne zdania. zawarta w nim . że chociaż znaczenie i poprawność gramatyczna są ze s b powiązane. w pytających poddaje się g0 -A wątpliwość. (Oni są pracującymi studentami. Pewne zniekształcenia grama:yczne mogą uczynić przekaz niezrozumiałym. udanie to ma dwa możliwe znaczenia. W czasie słuchania lub czytania zachodzi odwrotny proces: człowiek itara się zrozumieć wypowiadane doń słowa i odtworzyć strukturę znaczeniową. a mimo to trudne do Jterpretacji. którzy pracują) Reguły gramatyczne języka określają nam sposób przekształcania struktur znaczeniowych w struktury powierzchniowe. że różne struktury znaczeniowe leżą u podstaw jednej i tej samej struktury powierzchniowej. Bywa i tak. Zdanie: oą Jeść jabłek . Oto przykład (w języku angielskim): •^reszcie zdanie może być całkowicie poprawne gramatycznie. drugie znaczenie: Oni sprawiają. to jednak nie są tym samym. ponieważ brak jest informacji pozwalającej na rozszyfrowanie dwuzna•zności. nek 12-2 pokazuje strukturę znaczeniową dla wszystkich ośmiu zdań. . RYSUNEK 12-3 Cl's are students who work (Cl to studenci. jak to zostało przedstawione na rysunku 12-3.est niegramatyczne. Rysi.^formacja o związkach i pojęciach jest jednoznaczna.Pytanie bierne: Pytanie przeczące bierne: Czy Mary została przestraszona przez Johna? Czy Mary nie została przestraszona przez Johna? They are working students. że studenci pracują). Każdemu z nich odpowiada odrębna struktura znaczeniowa.

że może wystąpić cały ciąg modyfikatorów we frazie rzeczownikowej w tym sensie.verb) i z frazy rzeczownikowej.) Możemy rozłożyć to zdanie na różne sposoby. to znaczy jedna z nich lub obie mogą być zastosowane do analizy zdania.article) plus rzeczownik (N . adverb) plus rzeczownik (N). Jak to już stwierdziliśmy. dając w efekcie Art + Ad + Ad + N). które pośredniczą między strukturą powierzchniową a znaczeniem. Reguła 4 pozwala na wytworzenie frazy: The very tired big fat hungry dirty old man (Bardzo zmęczony wielki gruby głodny brudny stary człowiek). Zwłaszcza pierwsze z omawianych "Sut. Po drugie. Tak więc zdanie: Całować John tygrys jest zarówno niepoprawne gramatycznie. dzieli się na V + Fraza rzeczownikowa może być poddana dalszej analizie: Reguła 3 umożliwia zastąpienie frazy rzeczownikowej przez rodzajnik (Art . W tej książce głównie zajmowaliśmy się dotąd raczej znaczeniem zdań niż ich bezpośrednią strukturą powierzchniową. Jakkolwiek więc •Pisane poniżej reguły egzemplifikowane są zdaniami języka angielskiego (tłumaczenia podajemy w nawiasach) -ickióre z nich stosują się wyłącznie do tego języka. Odwiedziny profesorów mogą być nudne1.) 1 . mają taki uniwersalny charakter. to jednak w razie potrzeby może być jednoznacznie zinterpretowane. a pozostały wyraz tygrys. ponieważ konkretny dobór słów może odnosić się tylko do jednego znaczenia. ponieważ zbiór relacji znaczeniowych jest całkiem ograniczony (Schank. Jednak w kontekście. jak i niezrozumiałe. jest wystarczającym (a nawet wielce prawdopodobnym) przedmiotem tego działania. Jeśli nawet przekaz odpowiada dokładnie regułom poprawnego mówienia. Reguły te są fakultatywne. Rozważcie zdanie: The very old man eats oysters.) rekina i b) przedmiot: rekina. red. gdy znaczenie takich słów. których celem jest przekształcenie struktury głębokiej w ciąg wyrazów zjawiających się w konkretnej wypowiedzi. 2. \o'ejiie reguły. instrument: ości. musimy jakoś inaczej rozczłonkować zdanie.Żeglarz zabił ością rekina. że N (rzeczownik) może być w sposób ciągły zastępowany przez przymiotnik lub przysłówek (Ad -adjective.sentence) dzieli się na NP + VP. reguły struktur frazowych. mogą mieć bardziej specyficzny charakter. (Przyp. tylko jeden wyraz John musi z konieczności oznaczać wykonawcy (agensa) będącego istotą ludzką. czynności strzelać. że fraza the very old man •bardzo stary człowiek) jest frazą rzeczownikową (NP . że fraza czasownikowa składa się z czasownika (V . Z psychologicznego punktu widzenia język jest środkiem komunikacji. której celem jest opis uniwersalnych reguł językowych. tego typu rozróżnienia nie są dla nas szczególnie użyteczne.] analizę formalną wypowiadanych zdań. to zapis formalny. z istoty swej ~ńc być stosowany do każdego języka naturalnego. a po trzecie zauważmy. W drugim zdaniu występują dwie różne struktury znaczeniowe w zależności od tego. Psychologiczne badania dotyczące gramatyki koncetrują się na procesach poznawczych. GRAMATYKA ANGIELSKA 2 /dania angielskie są złożone z kilku różnych rodzajów składników połączonych ze sobą według formalnych reguł gramatycznych. (kiedy to rzeczownik N z Art+Ad+N został ponownie zastąpiony przez Ad+N. nie stanowi to jednak gwarancji. po pierwsze. Zdanie (S .nounphrase). Zgodnie z tradycyjną gramatyką zwykłe proste zdanie angielskie składa się z podmiotu i pfzeczenia lub z podmiotu. jaki tu jest prezentowany. które opisują strukturę głęboką języka. (Bardzo stary człowiek je ostrygi.noun). Ludzie dość rzadko mówią zdaniami poprawnymi gramatycznie. (Przypred. która w ogóle nie została użyta we frazie the man (Art+N). gdy struktura powierzchniowa formalnie nie jest prawidłowa. frazę eats oysters ije ostrygi) nazwiemy frazą czasownikową (VP-verb phrase). Z punktu widzenia języka jako środka komunikowania się sytuacja taka jest zupełnie oczywista. czasownika i dopełnienia. czy profesorowie są wykonawcami czy też odbiorcami czynności odwiedzanie. lecz zupełnie różne struktury znaczeniowe. szeroko stosowane zaimki. zastosowano ją raz we frazie the old man (kiedy to rzeczownik N z Art+N został zastąpiony przez Ad+N) oraz użyto jej dwukrotnie we frazie the very old man. Niemniej jednak oba zdania można zrozumieć bez większych trudności. 2 Reguły gramatyczne przedstawione w niniejszym paragrafie wywodzą się z gramatyki generatywno•ftnsformacyjnej. W rzeczywistości większość wypowiadanych zdań trudno zrozumieć w oderwaniu od ich kontekstu. instrument: ością. poi. Przyjmijmy. 1969). Kolejne zdania: I saw the sparrows flying to the trees (Widziałem wróble lecące na drzewa) I saw the Grand Canyon flying to New York (Widziałem Grand Canyon lecąc do Nowego Yorku) mają w języku angielskim podobne struktury powierzchniowe. w istocie sprawy te są ze sobą ściśle powiązane. Liczne opuszczenia. struktury znaczeniowe dają się przekazać nawet wtedy. W ten sposób możemy wyprowadzić prosty zbiór reguł służących do podziału tego typu zdania: Czytamy je następująco: 1. natomiast zdanie: Strzelać John tygrys chociaż niepoprawne gramatycznie. że mechanizmy poznawcze zdołają odpowiednio wykorzystać jego znaczenie i odwrotnie: wiele zdań o najwyraźniej niejednoznacznej strukturze powierzchniowej jest w praktyce całkiem zrozumiałych. jak: to. oni czy tamten jest oczywiste. Przykładem może tu być zastosowanie Reguły 4. poi. dwuznaczne odniesienia znaczeniowe bardzo utrudniaj. Reguła 4 stwierdza. reguły transformacyjne.) Mogą być dwie struktury znaczeniowe tych zdań: Żeglarz zabił a) przedmiot: kogoś.

Jeżeli dodamy do tego jeszcze reguły przekształcające wyniki zastosowania powyższych reguł (V. albo 2B. N. że następująca po nim fraza rzeczownikowa określa lokalizację.Art+N N . nigdy obie na raz. zdaniu: lV The very old man lives in the tree House. 2B. RYSUNEK 12-4 RYSUNEK 12-5 .Ad+N N -> Ad+N Art -> The (rodzajnik określony) N -> man (człowiek) Ad -> very (bardzo) Ad -» old (stary) VP VP . fraza in the tree house jest frazą przyimkową {PP . 2C. że w konkretnej sytuacji stosuje się albo regułę 2A. Aby nasza gramatyka objęła frazy pr/. Rysunek 12-4 przedstawia zastosowanie tych reguł w postaci struktury drzewkowcj wraz obrazem struktury znaczeniowej tego samego zdania. musimy po prostu rozszerzyć Regułę 2: 2A. to analiza zdania The very old man eats oysters zostanie zakończona.prepositional phrase) i składa się z przyimka (prep -preposition) plus zwykła fraza rzeczownikowa. z jest rzeczą oczywistą.yimkowe. PP -> Prep+NP.V+NP NP -* ArtVN V -> eats (je) Art -> (opuszczony) N -> oysters (ostrygi) Dotychczas opisana gramatyka nie może jednak poradzić sobie z frazami przyimkowymijak np.w) w tym zdaniu oznacza. Ad) w wyrazy. VP -> V+NP. Art. S . Przyimek {in . VP -» V+PP. (Bardzo stary człowiek mieszka w dziupli).Np+Vp NP NP .

czyli na jego transformację. że omawiane reguły obracają się wokół fraz. a pełny zbiór tych reguł określa gramatykę struktur frazowych. do czasownika zostaje dodana forma posiłkowa {auxiliary. Stanowi on po prostu skróconą •ormę zapisu struktury drzewkowej. at.. an.. or. S . że wprowadziliśmy nowy symbol do wykresu: duży trójkąt. IB. 4 Zauważcie. że w Si NPi jest zarówno tożsama..Obecnie uzupełniwszy słownik możemy zastosować powyższe reguły do nowego zdania.) Art -» the. Ze zdań prostych można budować zdania złożone.. nie zawsze jest to konieczne.. co NP2 w S2. aby osobie słuchającej czy czytającej przekształcone zdanie umożliwić dotarcie do wersji wyjściowej..) jest złożone z dwóch zdań..Aux)\ końcową NP poprzedza przyimek przez. drzewo. Patrząc na samo zdanie. Słownik przedstawia się następująco: V -» lives. (człowiek. je ostrygi. (stary. -> in. ponieważ pozwalają na przetasowanie różnych segmentów zdania. przez.* N P + VP. czasem jako reguły przepisywania (rewrite rules). daleko nic wyczerpuje pełnego zestawu).. mało.. aczkolwiek jest ono całkowicie zrozumiałe. a. Nieco inny sposób łączenia zdań polega na zastosowaniu spójnika (Conj .przyp. Ze względu na to.) N -> man. jak też pełni tę samą rolę. Conj -> and. jak te frazy mogą być przegrupowywane w rzeczywiste struktury powierzchniowe zdań. przedstawione są na wykresach 12-4 i 12-5.) Wykresy na rysunkach 12-4 i 12-5 pokazują drzewka derywacyjne obu zdań. S^ S + Conj + S. jak t0 pokazuje wykres na rysunku 12-5.. (Dziupla jest zamieszkana przez bardzo starego człowieka). . którą należałoby wykreślić dla przekształcenia fraz rzeczownikowych i czasownikowych w końcowe wyrazy. ostryga..) Prep. do. W związku z tym w zdaniu zachodzi więcej zmian: Przyimek z początkowej PP zostaje opuszczony pozostawiając samą NP. na jego wykres i wykres struktury znaczeniowej tego zdania. Do reguł struktur frazowych należy jeszcze dodać reguły transformacyjne. Zwykle w takich przypadkach stosujemy regułę opuszczania.. jak to wskazuje przykład z podanego limeryku.. określa się je jako reguły struktur frazowych (phrase-structure rules). je. widzimy. Ad -* old. bardzo... dom. Zwykle temu przetasowaniu towarzyszą wskazówki syntaktyczne •/apewne po to.. (i. tree.... but. Utworzenie zdania biernego wymaga przegrupowania fraz zdania. przy.. przekształcając ją tym samym w PP. on.. które zostały zastąpione przez trójkąty. house.. opuszczony Prep z początkowej PP zostaje wstawiony po czasowniku. drzewny. lecz. przyjmowanymi w poezji: In the tree house lives the very old man who constantly eats oysters as fast as he can1.. very.. (Bardzo stary człowiek.. które dotąd analizowaliśmy. Zmiany te w kolejnych fazach wyglądają następująco: (The very old man) (NPi) (PP) (Pr^p+NP 2 ) (NP2) (The tree house) + + + (lives) (V) (V) + + (in the tree house) (PP) (NPi) (by+NPi) (PP) (by the very old man) ( A "x+V) + Prep + + (Aux+V) + (Prep) + (is lived) (in) + Reguły te są transformacyjne. Konkretne struktury.. limeryk.. to. because.) poza szczególnymi konwencjami stylistycznymi. eats.. many. na. red. poi. poi. tree.. śpiewa.. (mieszka. (w.. chociaż. Rozważcie dla przykładu zdanie bierne: The tree house is lived in by the very old man. lub. które wskazują. który mieszka w dziupli. limerick.) . oyster. Tak więc zdanie The very old man who lives in the tree house eats oysters. (Tych kilka reguł. red. + (lives) + (mieszka) + (in the tree house) + (w dziupli) Skonstruowanie zdania biernego wymaga przegrupowania tych fraz do postaci: PP (In the tree house) + V + NP + (lives) + (the very old man) Zdanie w powyższym układzie. która pozwala na wyeliminowanie NP2: The very old man lives in the tree house and eats oysters. które tu przytoczyliśmy. I tak w tym przypadku zdanie wyjściowe miało następującą strukturę frazową: NP (The very old man) (Bardzo stary człowiek) + V + PP \[a ogól konstrukcje bierne są oznaczane przez specjalne formy czasownika. few. by. dużo.conjunction): 1A. Ponadto wykonawca (lub instrument) czasownika jest oznaczony za pomocą przyimka przez. nie uważa się zwykle /a zdanie gramatyczne (w języku angielskim . ponieważ. 3 Limeryk ten w wolnym przekładzie: W dziupli drzewa bardzo stary człowiek mieszka co ostrygi jedną po drugiej łyka od rana do zmierzcha.) Tak więc dzięki Regule 1A nasze dwa zdania można połączyć następująco: (The very old man lives in the tree house) and (the very old man eats oysters) Wykres tego zdania znajduje się na rysunku 12-6 4 . sings. (Przyp.

w zdaniu wyjściowym jesto Henry położył książkę na podłodze. I saw the girl you saw talking to John yesterday and she waved at me.to po prostu ożywiony instrument. samo słowo położyć tego nie wymaga: Wczoraj książka została położona na podłodze. W wielu wypadkach wykonawca zastępowany jest po prostu przez instrument. jaką chce on przekazać. w wypadku czynności położyć. Wiele czynności określa dość dokładnie typy relacji niezbędne do pełnego opisu danego zdarzenia. kiedy informujący pragnie opuścić wskazówkę dotyczącą sprawcy czy wykonawcy działania. wykonawca przedmiot miejsce Jeżeli opuścimy przedmiot lub miejsce. którą ty wczoraj widziałeś rozmawiającą z Johnem i ona mi pomachała. Pociąg przywiózł quigee. (Zobaczyłem dziewczynę. zależy to od rodzaju informacji. jak i miejsce. Henry położył na podłodze. Henry The very old man (Bardzo stary człowiek) lives int the tree house (mieszka w dziupli) the very old man (Bardzo stary człowiek) eats oysters (je ostrygi) położył książkę na podłodze. Musi odnaleźć ciąg przyczynowo-skutkowy wykonawców czynności. zdarzenie musi obejmować zarówno przedmiot. Tak na przykład. aby mu nie przeszkadzała. instrument Mary przywiozła ąuigee. Na przykład. musi ustalić związki między pojęciami a opisywanymi zdarzeniami. przedmioty itp. Dom Człowiek Niektóre relacje są fakultatywne. Dlatego też opuszczenia zwykle oznaczane są przez zaimki. Czy mówca wymienia wykonawcę czy też nie. czas cel Ostryga Stary Bardzo Co więcej. ponieważ są ze sobą ściśle związane: wykonawca (agens) . Drzewo brak wskazówki dotyczącej czasu lub celu czynności. W rozdziałach 10 i 11 omawialiśmy sposób opisu tych relacji. gdyż po zniknięciu jakiegoś elementu zdania może nie być łatwo stwierdzić. które zastępują opuszczoną frazę: The very old man lives in the tree house and he eats oysters (he = on). może zastosować formę bierną zdania. W języku angielskim. w którym znajdują się i te wskazówki: Wczoraj Henry położył książkę na podłodze. chociaż jest całkiem możliwe i takie zdanie. jakkolwiek wszystkie przedstawione zdania określają wykonawcę czynności. co tam było pierwotnie.) . Tabela 12-1 przedstawia te relacje (jest w zasadzie taka sama jak tabela 10-1). wykonawca W wyniku takich opuszczeń powstają często trudności w analizowaniu zdań. przekaz będzie niepełny: Henry położył książkę.RYSUNEK 12-6 przekazywanie struktury /vby słuchacz lub czytelnik mógł zrozumieć dany tekst.

Zobaczmy. (Fala była wysoka). przeprowadźmy kilka prostych eksperymentów. (W klasie było 93 osoby). Wykonawca lub agens (Agent) Aktor. co się zdarzy. aby go upić). (Nie pytaj tak dużo. Hubert. Uzyskamy w rezultacie coś w rodzaju schematu przedstawionego na rysunku 12-7. (Rekin jest niebezpieczny tylko wówczas. Należy również zaznaczyć. Wyrazy te zwane sąfunktorami. z których tworzy się struktura znaczeniowa przekazu. jak: w. (Człowiek zostai ugryziony przez psa). (John oblał egzamin testowy. C:us (Time) Kiedy zachodzi zdarzenie: The surf was up yesterday. (Wiatr zdemolował dom). • Gdzie znajduje się kater? W gliku. Cel (Purpose) Określa cel zdarzenia: Jack took Henry to the bar to get him drunk. jak dany język przekazuje znaczenie5. (Zwariowany profesor rzucił tablicą w Petera). ponieważ służą głównie do wyrażania relacji. W tym celu powróćmy do rysunku 12-1 i podstawmy dla każdego węzła pojęciowego w strukturze pamięci jakieś nazwy nie mające znaczenia. na którą czynność oddziałuje: The wind demolished the house. (Wiatr zdemolował dom). jeżeli informacja jest niejednoznaczna lub też niezrozumiała.Tabela 12-1. to jednak wydaje się. a druga na końcu zdarzenia. (Modę is imperative). prawdziwość (Truth) Stosowane głównie do twierdzeń fałszywych: I do not like you. powinien mieć mechanizmy służące do przekazywania informacji o pojęciach i relacjach. Nośnikami jej są takie wyrazy. Tak na przykład. Co to są Minsoki? . (Od Uniwersytetu aż na plażę dojechali autostopem). na podstawie samej tylko informacji strukturalnej całkiem możliwe są sensowne odpowiedzi na następujące pytania: • Jak zdobyć bim? Munknąć w blump rupowy loksen. Why isn't modę listed in Chapter 10? (Modę is a ąuery). Określa sieje jako lokalizację od i lokalizację do: They hitchhikied from La Jolla to Del Mar.opisuje jego właściwości: The surf was heavy. (Oni podróżowali autostopem od La Jolla do Del Mar). Chociaż zbiór podstawowych relacji może być wyrażony we wszystkich systemach językowych świata. że chociaż przekaz. o co nam chodzi. (Dlaczego tryb nie został umieszczony w tabeli w rozdziale 10? Tryb w tym przypadku to pytanie^. (Fala podniosła się wczoraj). Don't ask so many ąuestions. Często w grę wchodzą dwie lokalizacje. Miejsce. Czynność jest zwykle wyrażona za pomocą czasownika: The man was bitten by the dog. Hubercie). ponieważ zawsze śpi na wykładach). Tryb (Modę) Oznacza strukturę powierzchniową zdania. pozostanie w nim jedynie informacja dotycząca relacji. na którą oddziałuje skutek czynności: The crazy professor threw the black-board at Peter. • Co jest rupowe? Loksen. Przekładając tę strukturę na przekaz werbalny. w którym zachodzi zdarzenie. Przekazywanie znaczenia Ma podstawie struktury powierzchniowej przekazu nie możemy dokładnie określić. Instrument (Instrument) Rzecz lub urządzenie powodujące lub umożliwiające zdarzenie: The wind demolished the house. jeśli jest to potrzebne. i. Jeżeli język ma komunikować o zdarzeniach. John fiunked the test because he alrays sleeps in lectures. charakteryzując w zarysie strukturę zapamiętywanego zdarzenia. w którym opuszczono informację o pojęciach. Cecha (Quality) Modyfikator pojęcia . From the University. Aby lepiej zrozumieć. lokalizacja (Location) Miejsce. otrzymamy: W gliku z rupowymi loksenami i katerem munkniecie loksen w blump i w gracu pojawi się bim. (Jack zabrał Henry'ego do baru. z. Uwarunkowanie (Conditional) Warunek logiczny uzależniający dwa zdarzenia: A shark is dangerous only if it is hungry. Kiedy w jakimś przekazie pojęcia mające znaczenie zastąpimy wyrazami bezsensownymi. gdy jest głodny). jedna na początku. they hitchhikied to the beach. Tworzą one podstawowe ramy dla zapisu pojęć w pamięci. Tryb rozkazujący). The were 93 people in class. Odbiorca (Recipient) Osoba. (Nie lubię Cię. mechanizmy używane do określenia różnorodnych relacji różnią się w poszczególnych językach. Przedmiot (Object) Rzecz. jest co najmniej wieloznaczny. który spowodował wystąpienie czynności: The man was bitten by the dog (pies). że jest w nim zawarte jakieś znaczenie. Elementy zdarzenia Czynność (Action) Zdarzenie jako takie.

A zatem: Strzelać John tygrys albo krążek włożyć otwór niożna interpretować wyłącznie na podstawie semantycznych wyznaczników. porządek. informacja o wzajemnych relacjach tkwi również w szyku wyrazów. ale zazwyczaj nie zwraca się na to uwagi i odpowiada na jego pytania. Od pierwszych dni życia dziecko bombardowane jest mieszaniną zdań poprawnych gramatycznie. W rzeczywistości jednak nie wygląda to tak prosto. pomimo braku funktorów: Pomieszczenie niebieskie krążki automat włożyć krążek otwór winogrona. że opuszczone zostały w nim wszystkie słowa nieważne. gdy brakuje wszystkich pozostałych wskazówek. rozdział 1) po • Co się znajduje w gliku? Pewna ilość loksenów i kater. jak to się dzieje. że dziecko uczy się mówić prawidłowo wówczas. w wielu językach. np. jak na przykład: Nie chcę białego mleka. a pozostały jedynie najbardziej znaczące składniki zdania. że językiem rządzą określone reguły. nawet w sytuacji braku słów . Weźmy prosty przykład: dziecko uczy się kolorów. wypowiedzi dotyczących przewidywań przyszłych zdarzeń. Jak zatem dziecko. dochodzi do wniosku. jaki kolor ma mleko. Brown i Hanlon (1970.funktorów. chociaż istnieje nieznaczna przerwa między rzeczownikiem a nazwą koloru. Po drugie. Dziecko mówiące po angielsku powinno nauczyć się. ma telegraficzny styl. zmusza dziecko do specjalnego typu uczenia się w procesie rozwoju.Rup Loksen RYSUNEK 12-7 Automat niebieskie włożyć pomieszczenie krążki otwór winogrona krążek. Wydaje się. t CZENIE SIĘ JĘZYKA Uczenie się reguł Fakt. że mimo ich braku przekaz jest zrozumiały? Skąd czerpiemy odpowiednią strukturę? Na pytanie to mamy dwie odpowiedzi. Czasami mowa dziecka jest korygowana. dostarcza informacji o ich funkcji. Chociaż przekaz ten jest zrozumiały. że należy mówić białe mleko w takim zdaniu. Usuńrrn zatem te ostatnie.biały". gdy rodzice nieustannie poprawiają jego błędy. Występuje tu odwrotna kolejność (najpierw rzeczownik. chcę różowego (truskawkowego) mleka. a po nim przymiotnik). ale trzeba jeszcze opanować reguły ich łączenia. ucząc się na podobnych przykładach. zniknie: . jaką pełnią wypowiedzi matki komentujące mowę dziecka. Pomieszajmy porządek słów. Uczenie się reguł to zupełnie inna rzecz niż uczenie się nazw czy pojęć. Kiedy jednak zastąpimy wyrazy bezsensowne wyrazami sensownymi. Ź całej tej plątaniny słów dziecko musi jakoś wyodrębnić reguły dla przekazywania informacji dotyczącej pojęć i relacji. Otrzymamy całkowicie bezsensowny przekaz: Glik rupowe lokseny kater munknięcie loksen blump gracu bim. i otrzymuje odpowiedź: „Kolor mleka. ale funktory pozostały nie zmienione. przekaz będzie w pełni zrozumiały. Ale jak !o się odbywa w rzeczywistości? W rzeczywistej mowie te same dwa słowa mogą pojawiać się w różnym porządku. Pyta. Skoro jednak funktory są podstawowymi nośnikami informacji o relacjach. Nie wystarczy po prostu nauczyć się znaczenia wszystkich słów. Potocznie sądzi się. a znaczenie. Po pierwsze. w jakim pojawiają się po sobie kolejne pojęcia. Tabela 12-2 przedstawia wybrane przykłady roli. które przekazywały. Podstawiliśmy nonsensy zamiast pojęć. że przymiotnik poprzedza określony rzeczownik. pytań czy wreszcie naśladowań mowy małego dziecka przy próbach porozumiewania się z nim. co pomaga określić w przybliżeniu relacje między pojęciami. znaczenie poszczególnych słów pozwala na częściową interpretację ciągu wyrazów nawet wówczas. w angielskim. niepoprawnych fragmentów zdań.

Nie zdarza się. Matka Adama Matka Ewy Matka Sary No. wjaki sposób inni manipulują rzeczami i posługują się nimi. a to dlatego. that's a lighthouse. poczynając od pierwszych pojedynczych słów. Mama isn't boy.) . Ważna jest tu znajomość warunków. w jakich zostały one wypowiedziane. to dlaczego mówi goed zamiast went. Otaczająca je rodzina. W efekcie takich obserwacji. zarejestrowali również te same zdania uzupełnione przez matkę: r Eggnog. koledzy stanowią model zachowań interpersonalnych. (Przyp. No. Um hmm. doed zamiast did. z kolei wypowiedzi matek wiążą się ściśle z wypowiedziami dzieci i w oderwaniu od nich nie są jasne. a kończąc na mowie podobnej do mowy dorosłych. co Mommy sandwich Czy wypowiedzi te mają sens? Dla Czytelnika chyba nie są zrozumiałe. nie pozostawia cienia wątpliwości co do ich intencji. Draw a boot on papc. usłyszało. jak widać. Ponadto dziecko z wrodzonymi defektami aparatu mowy uczy się dobrze rozumieć język. zaskakująca w mowie dziecka jest jej oryginalność. red.12. a więc naśladować tego.alkoholowy napój jajeczny. Szczególną cechą języka jest nieskończona różnorodność wyrażeń. które są właściwe w różnych sytuacjach społecznych. aby mogło ono nauczyć się form gramatycznych. s. Wydaje się. * Źródło: Brown i Hanton( 1970. poi. bohaterowie ulubionych programów telewizyjnych. albo you naughty are? W istocie trudno byłoby dziecku znaleźć odpowiednie wzorce do naśladowania. Istnieją dwa główne mechanizmy uczenia się.Tabela 12-2. jakie wypowiada dziecko. doszli do wniosku. Na c kolejnych etapach stopniowego przyswajania języka. chociaż nie potrafi mówić. Her curl my hair. że kontekst. Jeżeli dziecko uczy się przez naśladowanie. przeanalizowaniu znacznej liczby przykładów (niektóre z nich prezentuje tabela 12-2) rozmów matek z dziećmi. red. Jednym z nich jest wzmocnienie (omówione w rozdziale 13). drugim naśladownictwo. What the guy idea. że brak jest podstaw do twierdzenia. Pierwsze słowa. Przykłady akceptowanych i nieakceptowanych przez matki wypowiedzi dzieci* Akceptowane Adam Ewa Sara Draw a boot paper. A co możemy powiedzieć o naśladownictwie? Czy dziecko może opanować język naśladując po prostu mowę dorosłych? Język jako środek komunikowania się Jeśli traktujemy język jako narzędzie komunikowania się. Czy można jednak uważać naśladownictwo za podstawowy mechanizm uczenia się języka? Wydaje się to raczej nieprawdopodobne. że przebieg rozwoju języka dziecka odzwierciedla różne zmagania procesów dziecięcej indukcji próbującej wydobyć system reguł leżących u podstaw języka. wzorce mowy dziecka nie są naśladownictwem słyszanej mowy. są tylko prymitywnym przybliżeniem właściwych układów dźwięków. Wise idea. jakie otoczenie stawia przed dzieckiem. 49). dziecko uczy się zachowań społecznych. Przeciwnie. gd\/ wypowiedzi są nieprzetłumaczalne na język polski. pierwszy z nich nic daje odpowiedzi na pytanie Jak następuje opanowanie języka. That's right. poi. Dziecko niewątpliwie potrafi tworzyć na podstawie obserwacji skomplikowane schematy działań. tabela 1. zanim przejdzie do przyswojenia sobie nowych. co słyszy. ponieważ natychmiastowe wzmocnienie zdań prawidłowo gramatycznie wymawianych przez dziecko. że ich zdawkowość nie pozwala na prawidłowe wydobycie istoty stosunków między słowami a czynnościami. Matka Adama Matka Ewy Matka Sary Nieakceptowane Adam Ewa Sara And Walt Disney comes on Tuesday. Obserwowane wzorce przenosi ono do swojego własnego zachowania. jak również poprawianie popełnianych przez nie błędów zachodzi nie dość często. Etapy rozwojowe w procesie przyswajania języka przeczą twierdzeniu. he girl. iż. matka poprawia błędy gramatyczne dziecka wystarczająco często. Rozważmy kilka prostych zdań z repertuaru 2-letniego dziecka: Baby highehair Sat wali Pick glove Mommy eggnog Throw Daddy 6 (Dzidziuś krzesełko) (Usiadł murek) (Zdjąć rękawiczka) (Mama eggnog) (Mama kanapka) (Rzuć tatuś) Naślado wnict wo Naśladownictwo niewątpliwie ułatwia nabywanie rozwiązań praktycznych problemów. Brown i Bellugi (1964). którzy sporządzili zapis prezentowanych powyżej przykładów mowy dziecka. Naśladownictwo może również odgrywać dużą rolę w rozwoju społecznym dziecka. aby dziecko w trakcie uczenia się języka napotkało częściej niż kilka razy identyczną kolejność słów. pojawia się pytanie: jak sobie z tym radzi dziecko? Odpowiedź brzmi: dobrze. nawet edyby usilnie ich szukało. There's the animal farmhouse. sheeps. (Przyp. Ale. A mimo to dziecko wcale nie próbuje poprawiać i vzelować pierwszych słów. że dziecko uczy się języka przez naśladowanie tego. Dla matki wypowiedzi dziecka są całkowicie zrozumiałe dzięki temu. No. That's right. that's not right. Może ono uczyć się po prostu obserwując. w •akim je wygłoszono.). Zrezygnowaliśmy z tłumaczenia tekstu tabeli [2-2. he does not.

Czy za tym istotnie kryje się nierozumienie użytego pojęcia. Pierwsze próby komunikowania się stanowią prawie bezpośredni przekaz wewnętrznej struktury jego pamięci. W takim wypadku telegraficzne zdanie Open key (Otworzyć klucz) jest prawidłowe. jeżeli w wypowiedzi dziecka występuje wykonawca czynności. (Mama będzie jadła kanapkę). który pojawia się systematycznie od początku w mowie dziecka. Kolejność słów wydaje się jedynym rodzajem informacji o relacjach. e/\ cokolwiek innego. W efekcie mowa dziecka jest telegraficzna. w którym występuje wykonawca. Za pierwszym razem matka przygotowywała obiad i dlatego uzupełniła jej wypowiedzi w taki sposób: Yes. Gdyby dziecko po prostu „telegrafowało" to zdanie. o których mówi. podczas gdy inne relacje są fakultatywne. Brak funktorów we wczesnej mowie dziecka jest oczywisty i uderzający. A zatem badania nad rozwojem języka dziecka należy prowadzić równocześnie z badaniami nad jego rozwojem ogólnym. wszystko jest fakultatywne. jaką stanowi dla małego dziecka niezdolność do postawienia siebie w sytuacji innej osoby. Dobrą ilustracją tego może być uzupełnienie przez matkę wypowiedzi Ewy: Eve lunch (Ewa obiad). Pierwsze uzupełnienie stawia Ewę w relacji dzierżawczej wobec obiadu. (Mama piła eggnog). przyswaja sobie już wcześniej niezbędny zasób podstawowych informacji strukturalnych w wyniku interakcji ze środowiskiem. w żadnym wypadku nie możemy stwierdzić. (On usiadł na murku). instrument przedmiot Klucz otwiera drzwi. czy nasza analiza jest poprawna. to w zdaniu czynnym instrument poprzedza czasownik. (Zdejmij rękawiczkę). rozdział 3). Fakt. Po raz drugi Ewa powiedziała Eve lunch siedząc już przy stole. II 'ytwarzanie a rozumienie. jak widać. Brak tej zdolności widoczny jest w wielu dziedzinach: w wykonywaniu różnych zadań percepcyjnych. a przedmiot znajduje się za czasownikiem: The key opens the door. ale. czy dziecko stosuje właściwy porządek słów. Dlaczego? Najwyraźniej dziecko ma w pamięci inne zdanie. a następnie poproszono go. że matka tak łatwo interpretuje tę samą wypowiedz w dwojaki sposób. miejsce i przedmiot działania muszą być określone. Throw it to Daddy. chociaż jej umiejętności gramatyczne wciąż *| bardzo ograniczone. Dziecko nie zna jeszcze wszystkich reguł frazowych i transformacyjnych (jeśli w ogóle zna . pozwalającą na określenie ich znaczenia i dodając funkton. gdy opanują już język. Ale dla dziecka. a ohiaii przedmiotem tej czynności. Pierwsze kroki w komunikowaniu się Zanim dziecko zacznie posługiwać się językiem. Mommy had her eggnog. Ewa je obiad). Na przykład w wypadku czasownika put (położyć). Odpowiednie uzupełnienie matki było następujące: Yes. że Ewa posługuje się w pełni zadowalająco językiem jako narzędziem komunikowania się. Chłopcu Gio opowiedziano historię. (Dzidziuś siedzi na krzesełku).Baby is in the highchair. mama przygotowuje obiad dla Ewy). niezbędnymi do przekazywania istoty relacji między pojęciami. często bez trudu. w uczeniu się pojęć czy wreszcie w próbach wyjaśnienia pojęć innym ludziom. (Ojciec otwiera drzwi swoim kluczem). 1926. Eve is eating lunch (Tak. dziecko buduje swoje zdania dość swobodnie. Nie określa wszystkich pojęć związanych z działaniem i nie posługuje się specyficznymi symbolami językowymi. co wydaje się niezbędne. na przykład: Daddy opens the door with his key. posługując s^ informacją kontekstową. jeżeli opuszczony został wykonawca. Małe dzieci si egocentryczne: widzą świat jedynie z ich własnej perspektywy. jakiekolwiek). Zgodnie z zapisem Rogera Browna. (Rzuć to do tatusia). jak się okazuje. Mowa dziecka sprawia wrażenie telegraficznego przekazu pełnych zdań mowy dorosłych. a w zdaniu znajduje się jedynie instrument i przedmiot działania. Musi jednak nauczyć się komunikowania się za pomocą symboli. Mommy'H have a sandwich. Jeśli idzie o inne typy relacji. to trudno jest określić. Istnieje też jeszcze więcej ograniczeń. Znajduje w nim odbicie zbiór podstawowych pojęć o świecie nabytych prze/ dziecko. drugie czyni ją podmiotem czynności jeść. Zakres pamięci dziecka jest znacznie mniejszy w porównaniu z dorosłym. ale niełatwe jest wskazanie przyczyn tego zjawiska. to istnieje tendencja do umieszczania go przed czasownikiem. czy też nieumiejętność właściwego użycia słów? Częściowo opuszczanie funktorów może być związane z główną trudnością. Ewa wypowiedziała to zdanie dwukrotnie w ciągu pół godziny. W języku angielskim używanym przez dorosłych. jak przebiega rozwój zdolności rozumienia przez dziecko perspektywy innych osób (Piaget. jaką informację musi koniecznie przekazać. a jaką może opuścić. Piaget badał. W pracy tej podany jest przykład typowego zadania postawionego przez Piageta 8-letniemu chłopcu. szczególnie wyraźny jest brak wszystkich funktorów przekazujących informację o relacjach. Oczywiście. Nawet wówczas. że język dziecka oparty jest raczej na znaczeniu aniżeli na gramatyce. Pick the glove up. jeszcze przez dłuższy czas z trudem uczą się uwzględniania perspektywy innych osób. świadczy o tym. Złożone związki gramatyczne prawie nie występuj Jednak dorosły. powinno by powiedzieć Key open (Klucz otworzyć). aby opowiedział ją innemu dziecku. dostarcza nam wiarygodnego wyjaśnienia. nie wie również. Ogólnie biorąc. Zamiast tego mówi ono Open key (Otworzyć klucz). Można zatem wnioskować. He sat on the wali. Funktory zostały opuszczone. może uzupełnić wypowiedź dziecka. Mommy is going to fix Eve's lunch (Tak.

których nie można rozszyfrować. Dziecko natychmiast proponuje najbardziej prawdopodobne słowo: glinged (glingał). Pokazano to błyskotliwie w eksperymentach ze słowami bezsensownymi (Berko. (On glinga codziennie). Historia opowiedziana przez Gio Pewnego razu była sobie pani. on. nie ulega wątpliwości. did (zrobił). ważniejszych. ani też słowa posiłkowe. Nadmierna generalizacja. W wieku około 3 lat struktury gramatyczne jego mowy w pełni odpowiadają codziennej mowie dorosłych. Jeżeli jednak ośmioletnie dziecko używa zaimków. Z upływem czasu do mowy dziecka zaczyna przenikać informacja o funkcjach. glung i glought. red. 1926. czego chce). W pierwszych wypowiedziach dziecka dotyczących czasu przeszłego z użyciem tych czasowników będą wykorzystane na ogół prawidłowe formy: came (przyszedł). Kiedy dziecko 2. miała ona 12 synów i \t córek.jakie sprawia to słuchaczowi. to i tak biedny słuchacz nie może zrozumieć. went (szedł). a potem z jego łez zrobił się strumień. gdy ogólna reguła zostanie już dobrze opanowana. Obecnie istnieje kilka różnych programów działających tak. czy dziecko rozumie czy też nie informację o funkcjach. jak długo może porozumiewać się zupełnie dobrze z dorosłymi (jego matka rozumie to. która miała dwunastu chłopców i dwanaście dziewczynek. zaś zwrot No. Na przykład. I wtedy Niobe chciała mieć jeszcze więcej synów. który płynie do dziś dnia (Piaget. że ma tylko jednego svna Wróżka bardzo się rozgniewała i przykuła panią do skały. wyjątki zostaną ponownie przyswojone. Poza tym. Wydaje się najwyraźniej mówić wyłącznie o teraźniejszości: o zdarzeniach zachodzących wokół niego. Adam po prostu opuścił funktor określający lokalizację czynności: Draw (a picture oj) a boot (on the) paper. Jeśli pomiń iemy błędy tego przekazu (zresztą nie mają one związku z naszą analizą). o przedmiotach. to powtórzy ono Daddy briefcase (taty portfel). że początkowo posługuje się ono prostym sygnałem językowym celu przekazania pojęcia. Następnie mówiono: This is a man who knows how to gling He glings every day. nie wolno ci pisać na kapeluszu mamy) będzie powtórzony jako: Write Mother hat (pisać mama kapelusz). takich jak nazwy przedmiotów i czynności. [Rysować (obraz) buta (na) papierze]. które widzi. Jeżeli wypowiemy frazę Daddy's briefcase (taty portfel) i poprosimy o jej powtórzenie. nawet dając mu bezpośrednie wzorce do naśladowania. 1958). 82). wahają się między glinged. ran (biegł). 1926. Kiedy Adam mówi Draw a boot paper (rysować but papier). glang. może też stosować go w nowych kontekstach.lub 3-letnie opuszcza funktory. Po opanowaniu tej ogólnej zasady przychodzi czas na wyjątki od reguły. 102). do jakich osób odnoszą się te zaimki. (A wczoraj on ?). potem wróżka miała chłopca i dziewczynkę. Bez względu na to. co zostało do niego powiedziane? Postaramy się wyjaśnić istotę problemu posługując się przykładem komputera rozumiejącego język angielski. w pełni rozwinięte umysłowo. a dopiero później wyodrębnia ogólną zasadę występującą w w danym języku do wyrażania tego pojęcia. s. Stwierdzenie: He is going out (on wychodzi) powróci do nas jako: He go out (on wyjść). A w końcu. Wzorce uczenia się mowy przez dziecko wskazują. Today he glings Yesterday he ? (To człowiek. końcówki liczby mnogiej rzeczownikowi końcówka dopełniacza (chodzi o końcówkę 's w dopełniaczu języka ang. Reguła odrzuciła poprawne formy. did-w doed. że można przyjąć. który wywijał czymś nad głową. a Gio nie próbuje mu tego ułatwić. czteroletniemu dziecku pokazywano obrazek z człowiekiem. Kiedy dziecko opanowało mechanizm przekazywania informacji o różnego rodzaju relacjach. iż w pewnym . On zmienił się w skałę. . A mimo to w jej zakończeniu pełno jest zaimków ona. papier do butów. Ale tak będzie tylko do czasu aż dziecko opanuje ogólną zasadę tworzenia czasu przeszłego za pomocą końcówki -ed. Pani rozpaczała przez 1() lat. Historia ta opowiedziana została przez 8-letnie dziecko. Poznawszy regułę. run (biec). you can't write on Mother's hat (nie. Pierwsze rozpoznanie czasowych aspektów czynności wydaje się być związane z posługiwaniem się czasownikami mocnymi (strongverbs) (które oznaczają proste czynności konkretne): come (przyjść). który potrafi glingać). że dziecko zrozumiało to.). jej.przyp. którą nazywano Niobe. które odnoszą się nie wiadomo do czego. Kiedyś napotkała wróżkę. Wtedy ona się rozgniewała. Początkowo w mowie dziecka nie występują ani końcówki czasownikowe. (Dziś on glinga). określające czas. a z jej łez utworzył się strumień. Wtedy pani zaczęła wyśmiewać się z wróżki. to przyczyna tego może być tylko jedna. która miała tylko jednego syna i wcale nie miah córek. Jaskrawym tego przykładem jest uczenie się informacji o czasie. Nie można skłonić dziecka do wprowadzenia tej informacji. że uporczywie pomijają w całym swym zachowaniu werbalnym. że Adam nie opanował jeszcze funktorów. można to więc choć w części wyjaśnić tym. Rozumienie Co to znaczy rozumieć? Na jakiej podstawie mogą rodzice czy w ogóle dorośli sądzić. że nie potrafi zrozumieć trudności. Dorośli mają znacznie większy kłopot z podjęciem decyzji co do wyboru właściwego słowa. tak długo może się koncentrować na słowach bardziej konkretnych. Aż w końcu zamieniła się w skałę. s. który płynie do dziś dnia (Piaget. Zaczynają pojawiać się końcówki czasownikowe. jego.Oryginalna historia Pewnego razu była sobie pani. Ona przykuła ją do kamienia. Ale możliwe. dorosły mimo woli może sobie wyobrazić specjalny rodzaj papieru. dziecko stosuje ją bezwzględnie: run przechodzi w runned. go (iść). nie nauczyło się jeszcze brać pod uwagę punktu widzenia innych ludzi. do (robić).

Możliwe jest również. Musi wytwarzać prawidłową wewnętrzną reprezentację lub program otrzymanego przekazu. że matka zwraca się do swego 6-miesięcznego dziecka: Give me the bali (Daj mi tę piłkę). gdy wszystkie warunki zostaną spełnione i uzyskamy odpowiedź zbliżoną do tej. potrafi wykonać podobne polecenie. Przypuśćmy. I znów. (Jeśli myślisz o małym. potrafi znaleźć odpowiedź (warunek drugi). jakie napotykamy analizując rozumienie. zanieść do mówiącego oraz wręczyć mu dany przedmiot. mimo zmiany poleceń ia na: Take a ring off. że nie potrafi ono wydobyć z przekazu słownego odpowiedniej informacji. thank you. Na przykład napiszmy zdanie: • The red błock is on top of the big green cylinder. • • Musi prawidłowo interpretować zdanie. dając tym samym do zrozumienia. że poziom rozumienia możemy ocenić tylko wówczas. (Czerwony klocek leży na dużym zielonym walcu). które ukończyło 18 miesięcy. że je rozumie. prawdopodobnie doprowadzi do następujących odpowiedzi: Which green cylinder do you mean? (Który zielony walec masz na myśli?) If you mean the big one. że słyszy jej stówa. ale nie dowiadujemy się niczego więcej. że program rzeczywiście rozumie język angielski? Spróbujmy to sprawdzić pisząc takie lub inne zdania na klawiaturze pulpitu komputera. please give to me the bali). co zostało powiedziane. czy program rozumie język angielski. (Rozumiem. Problem ten polega na tym. Ale skąd mamy pewność. (Zdejmij kółko i kołka ). Możliwe też. że ponownie przyniesie piłkę. Możliwe. W przypadku programu DOKTOR odpowiedź nie zawiera wskazówki. Dziecko mogło po prostu wziąć do ręki pierwszy z brzegu przedmiot. wynikają z tego. (Jeżeli mówisz o dużym. Trzeba przyznać. it is far away. (nałóż kółko na kołek). dopóty nie możemy stwierdzić. to okaże się. Ale ciągle jest to dowód niezbyt pewny. które człowiek bądź maszyna musi wykonać. A jak to wygląda u dzieci: w jakim stopniu rozumieją to. Program odpowiada: see. polega na zmuszeniu go do działania. to prawdopodobnie odpowie on: Why is it that you want to know? (Po co chcesz to wiedzieć?) To samo pytanie skierowane do innego programu. a zatem po kilkakrotnym wypełnieniu polecenia: Put a ring on the peg. dziękuję). że dla 12-miesięcznego dziecka jest to dość skomplikowany zespół czynności. Dziecko dwuletnie może wykonać proste polecenia. możemy uzyskać bardziej zadowalającą odpowiedź: Będzie ono zapewne przenosiło wzrok z matki na piłkę i z powrotem. to czerwony klocek leży daleko od niego). 10-2). powtórzy tę czynność. iż słowo me (mi) oznacza odbiorcę czynności (You. że w ogóle nie zrozumiał zadanego mu pytania. Trudności. ale na poziomie niejęzykowym. chociaż zmienimy polecenia na: Give me the horse. W końcu mamy dowód na to. f Musi być zdolny zaktywizować te wewnętrzne reprezentacje i wytworzyć widoczny. Albo też rozumie całe zdanie.stopniu rozumieją one język angielski (2 podobne przykłady przedstawione zostały na rysunkach 10-1 i 10-2 w rozdziale 10). Czy zrozumiało jednak sens zdania? Prawdopodobnie nie. \Vróćmy jeszcze do programu DOKTOR. pozwalającej przypuszczać. że rozumie język angielski. co zostało powiedziane? Podobnie jak i z komputerem. • Is the green cylinder near the red błock? (Czy zielony walec leży obok zielonego klocka?) Jeśli pytanie to skierujemy do programu DOKTOR (rys. że dziecko rozumie znaczenie słowa bali (piłka). I nawet wówczas. blokowego (rys. Działanie to w najlepszym razie wskazuje. w jakim stopniu zrozumiało ono to. ale nie wie on. że nie rozumie znaczenia słowa give (daj). If you mean the little one. że nas zrozumiało. to znaczy rzeczywiście je zrozumieć. Tymczasem osiem . Dziecko bowiem z największym trudem zmienia opanowaną niedawno czynność. Jeżeli zaś pytanie to zostanie powtórzone dziecku 12-miesięcznemu. że pytanie jest dla programu zrozumiałe (warunek oierwszy). Jeżeli chodzi o zrozumienie pytania przez drugi program. dający się interpretować rezultat. że program zrozumiał pytanie. ale nie nauczyło się jeszcze wykonywać określonych czynności: skierować się do przedmiotu. to czerwony klocek leży na nim). tzw. W najlepszym razie dziecko zaledwie spojrzy na matkę. wymagające konkretnej odpowiedzi i zobaczyć. dopóki dziecko nie spełni wszystkich trzech przedstawionych wyżej warunków. ale nie wie. wziąć go do ręki. 10-1). Jeśli poprosimy dziecko w wieku poniżej dwu i pół lat. to nie może być wątpliwości: musiał zrozumieć pytanie. aby wykazać. Albo też rozumie on pytanie. Naj lepszy sposób ustalenia. Nie potrafi jednak postępować prawidłowo w sytuacji. jak znaleźć na nie odpowiedź. jak postąpić z odnalezioną informacją (trzeci warunek). gdy ulegną zmianie warunki związane z czynnością. ale nie wie. mimo że miało już okazję do wykazania swych zdolności poznawczych rozwiązując problemy o zbliżonym typie trudności. Należy wydać mu określone polecenie lub zadać pytanie. czasami trudno to ustalić. gdy wykona poprawnie polecenie kilka razy z rzędu. co z tego wyniknie. Natomiast dziecko. jakiej udzielił nam program blokowy. (Daj mi konia). to jest całkiem możliwe. Możliwe. Zrozumiał czy może nie? Na razie nie wiadomo. the red blocks is on top of it. że mamy do czynienia z trzema różnymi zadaniami. baby. aby wydostało monetę spod filiżanki.

wystarczy do wykonania potrzebnego działania. Nawet i wtedy nie potrafi rozszyfrować bardziej złożonej informacji dotyczącej warunków. Dopiero w wieku 4 lub 5 lat dziecko opanowuje umiejętność wydobywania informacji o wszystkich warunkach dodatkowych. i przekształcenia jej we właściwą sekwencję czynności (Łuria. gdy pojawi się światło czerwone. to znaczy w wieku 22 miesięcy. jakich danych mu brakuje. które pozwoliłyby osiągnąć ten sam cel. Ponadto należy starannie przeanalizować informację o następstwach czasowych. poczeka na światło zanim naciśnie gruszkę. dziecko rozwiązywało bardziej skomplikowane zadania. System. Niektóre z wymaganych czynności mogą okazać się niejednoznaczne. tak aby czynności pojawiały się jedna po drugiej we właściwej. musimy analizować wszelkie zdolności umysłowe dziecka. musi dysponować czymś znacznie więcej. i albo samodzielnie wywnioskować. albo też mogą nie występować w repertuarze reakcji dziecka.miesięcy wcześniej. Polecenie musi zostać zintegrowane z istniejącą strukturą pamięci. 1970). to. jeśli tylko zrozumie. Jeśli otrzyma polecenie: „Kiedy zapali się światło naciśnij gruszkę". czy informacja. związane z odszukiwaniem. czy nie może zastąpić ich innymi czynnościami. tj. ale nie naciskaj na zielone"wywołuje reakcję na oba rodzaje światła. ponieważ procesy te oddziałują na siebie wzajemnie. Dziecko w wieku trzech i pół lat może reagować właściwie. albo też poprosić o wyjaśnienie. oczywiście. zakodowanych w informacji werbalnej. Jeśli chcemy badać rozwój umiejętności językowych. o jaką czynność chodzi. Dziecko musi umieć zadecydować. niż zwykłą zdolnością do wydobywania znaczenia z przekazu słownego. tak aby odpowiednie zdarzenie mogło być rozpoznane już w chwili pojawienia się i aby prowadziło do odpowiednich czynności. zobacz również Miller. jaką posiada. . naśladując po prostu innych Dziecko dwuipólletnie przejawia skłonność do reagowania na polecenie. Nie czeka przy tym na precyzyjniejsze ustalenia lub ograniczenia tej czynności. Polecenie: „Naciśnij gruszkę. Shelton i Flavel. to skoro tylko zidentyfikuje czynność. naciska natychmiast gruszkę nie czekając na pojawienie się światła. 1961. prawidłowej kolejności. W takim wypadku dziecko musi zadecydować. który realizuje określoną sekwencję czynności na podstawie otrzymanej instrukcji z zewnątrz.

1 3. Badając uczenie się. badając pamięć interesujemy się natomiast przechowywaniem i wykorzystywaniem tej wiedzy. w jaki sposób nabywana jest ta wiedza. chodzenia. Jednakże w przypadku dziecka każda gwałtowana zmiana w świecie zewnętrznym. Jeana Piageta. działaniami człowieka i rezultatami tych działań. jak na przykład otrzymanie pokarmu. organizm musi być zdolny do wykrywania pożądanych następstw w miarę ich pojawiania się i następnie starać się ukierunkować swoje 1 Schemat sensoryczno-/notorycznyjest to plan (schemat) zorganizowanego ciągu czynności prowadzących do wykonania określonego aktu. Podsumowanie WARUNKOWANIE KLASYCZNE UCZENIE SIĘ POZNAWCZE Wzmocnienie jako sygnał Uczenie się i świadomość Uczenie się przez eksperymentowanie Znaczenie oczekiwań Zachowanie ukierunkowane na osiągnięcie celu ROZWÓJ POZNAWCZY Uczenie się sensoryczno-motoryczne Myślenie przedoperacyjne Operacje konkretne Operacje formalne MYŚLENIE ROZWÓJ OBRAZÓW . kładziemy przede wszystkim nacisk na nabywanie wiedzy. Omawialiśmy już zasady uczenia się w kilku obszernych rozdziałach poświęconych pamięci. Jest też szczególnie wrażliwy na pewien rodzaj skutków.deszcz -jest zależny od pewnych warunków atmosferycznych). działaniami i wynikami (Na przykład. to znaczy na problemie uczenia się zbieżności. Uczenie się i rozwój poznawczy SCHEMATY SENSORYCZNO-MOTORYCZNE Schemat sensorycx. Wiele jjadań nad rozumnym zachowaniem można scharakteryzować jako badania nad Wolnością uczenia się o związkach zachodzących w otaczającym świecie. SCHEMATY SENSORYCZNO-MOTORYCZNE Badania eksperymentalne nad uczeniem się wskazują. Pominięto tam jednak pewien ważny problem. dowolny „spektakl sensoryczny". może przyciągać jego uwagę i służyć za podstawę do uczenia się zbieżności między działaniami a ich skutkami. że oba te procesy są ze sobą ściśle związane. jazdy na rowerze. to znaczy zdolność do zapamiętywania skutków własnych działań. koordynującego informację wydobytą z systemu sensorycznego wraz z niezbędnym ruchem motorycznym (mięśniowym). to wówczas mówimy o bezpośrednich zbieżnościach (contingencies) między warunkami środowiskowymi. a jednocześnie uniwersalna reguła. Organizacja naszej percepcji i zachowania wynika z obserwacji skutków naszych działań. Jeżeli pewien wynik występuje wyłącznie przy równoczesnym zaistnieniu szeregu specyficznych warunków środowiskowych albo też po wykonaniu określonego działania. Akty typu jedzenia. takich.charakteryzują się dobrze rozwiniętymi schematami sensoryczno-motorycznymi. jest podstawą zachowań przystosowawczych wszystkich organizmów. że podstawą inteligentnego zachowania się jest prosta. które wiążą się z jakimś przyjemnym lub też koniecznym wynikiem. W rozdziale tym położono główny nacisk na sposób nabywania wiedzy o zbieżnościach. Aby uczyć się zbieżności. określony rezultat . organizm uczy się przez konstruowanie schematów sensoryczno-motorycznych: Wydobywa on związki między informacją odbieraną przez swoje systemy sensoryczne a swoimi działaniami (czynnościami motorycznymi)1. tak że badając jeden z nich musimy z konieczności badać i drugi. która znajduje się w systemie pamięci: Jak podmiot ustala związki zachodzące między różnorodnymi sytuacjami w otaczającym świecie. Wyrażając to w języku jednego z czołowych badaczy rozwoju poznawczego. Jasne jest jednak. Istnieje pewna niewielka formalna różnica między uczeniem się a pamięcią.no-motorycz.ny ZJAWISKA UCZENIA SIĘ Zbieżności między czynnościami a wynikami W z m ocn ien ie z ach o wan ia Poziom sprawczy Generalizacja Wygaszanie Różnicowanie Rozkłady wzmacniania Uczenie się ucieczki i unikania Kara Wykrywanie korelacji Zbieżności między warunkami zewnętrznymi a wynikami Kontrola bodźcowa Wybór Różnicowanie Tworzenie łańcucha reakcji Modelowan ie zachowań ia Wyuczona bezradność Wygaszanie a różnicowanie Efekt częściowego wzmacniania zdolność do uczenia się.

ani o wyniku. próbując wsunąć różnorodne przedmioty do wszystkich jego otworów: do pojemnika i do otworu szczelinowgo. na razie nie określone przedmioty C2 i C4). Pojęcie to obejmuje różne elementy. W dodatku musi on zapamiętać i umieć spożytkować pożądany rezultat. w warunkach fw r . przygotowawczy etap uczenia się. to może odkryć zupełnie przypadkowo. Będzie to pierwszy próbny schemat sensoryczno-motoryczny. Jest mato prawdopodobne. czyli poprzedzające warunki związane z daną sytuacją.zachowania na ich osiągnięcie. Szympans pamięta jedynie w ogólnych zarysach swoje czynności. a co najważniejsze . gdzieś do automatu). W celu opisania zdarzeń. będzie to więc wynik w pełni pożądany i szympans z chęcią ponowi próby (ucząc się w ten sposób) rozwiązania tego zadania. że nie posiada ono uprzedniej wiedzy o czynnościach. udaje mu się włożyć we właściwy otwór niebieski krążek: automat zaczyna pracować. Szympans jest odpowiednim zwierzęciem do naszego eksperymentu. że niebieski krążek włożony do otworu automatu spowoduje pojawienie się kiści winogron w pojemniku. Schemat sensoryczno-motoryczny Umieśćmy szympansa w pokoju. co istotnie musi zajść.pojawienia się winogron. na podłodze leżą zabawki i pudełka. lub może umieścić •Aieskie krążki bardzo blisko automatu mając nadzieję. że naturalna skłonność szympansa do wsuwania "'Ciimiotów w otwory spowoduje. a które nie mają ztymnic wspólnego. którego pragnie. bawi się zabawkami i wskakuje na pudełka. Dokonany został pierwszy. został on przedstawiony na rysunku 13-2. W każdym razie chodzi o to. Pojęcie Cl reprezentuje środowiskowe. Za przykład posłuży nam zachowanie szympansa w pewnej specyficznej sytuacji. 13-1). stworzymy sytuacje hipotetyczną i na jej przykładzie ustalimy. Zwykle eksperymentator tak ustala warunki. żeby szympans przed tym eksperymentem miał do czynienia z •Mcjami. dopóki nie wystąpi -wszy „przypadkowy" sukces. należy opracować scenariusz określający czynności oraz rolę różnorodnych przedmiotów i uczestników. że szympans nie dysponuje tymi wiadomościami. przynajmniej w fazie początkowej. Poobserwujmy zatem zachowanie szympansa w pokoju. RYSUNEK 13-1 . automat (C3) i pewne inne. jest dostatecznie inteligentny. W podobnych warunkach szympans nie znajdował się jeszcze nigdy: jest on eksperymentalnie czysty. Napotkawszy na swej drodze automat. żetony i małe różnokolorowe kwadraciki oraz stoi coś w rodzaju automatu z otworem (Rys. do którego czynności te prowadzą. Początkowo biega on po pokoju. że i tym razem spróbuje to uczynić. w którym znajduje się szereg różnych przedmiotów: na ścianach wiszą obrazki. a w pojemniku pojawiły się winogrona. jeśli rzeczywiście będziemy • ohć na „przypadek". bada sytuację. Po swym pierwszym sukcesie zapamiętał przede wszystkim jedno: coś tam gdzieś włożył (zdaje się. aby szympans nauczył się tej sekwencji zdarzeń. nie licząc pewnych szczegółów przechowywanych ciągle jeszcze w jego pamięci krótkotrwałej. W trakcie tych działań. żeby organizm nauczył się zbieżności między jego czynnościami a wynikiem. Inaczej mówiąc. kiedy ten wystąpi. Ponieważ szympansy przepadają za winogronami. Na przykład może on sprawić. iest oczywiste. Dlatego też musi umieć rozpoznawać. Końcowym produktem jego uczenia się powinna być struktura pamięci. że może on wypracować iobie jakiś abstrakcyjny (niejęzykowy) ekwiwalent tego słownika. W tym kontekście sytuacyjnym czynność wkładania określonego przedmiotu w •t ó prowadzi do następstwa . Jeżeli będzie on przebywał odpowiednio długo w pokoju. Przedstawmy informację uzyskaną przez szympansa w formie. rozlega się głośny dźwięk „klik" i w dolnym pojemniku ukazują się winogrona2. Nie wykluczamy jednak takiej ewentualności. Dla wygody Czytelnika podaliśmy słownik nazw różnych pojęć oznaczonych literami. Szympans musi odkryć potrzebną sekwencję czynności poprzez próby i błędy oraz szczęśliwe zbiegi okoliczności. Cała opisana przez nas kolejność uczenia się nie zajdzie dopóty. Problem stanowi dla zwierzęcia przede wszystkim to. w których umieszczanie przedmiotów w automacie było nagradzające. aby proces ••'snia się rozpoczął się. że „przypadek" jest bardzo prawdopo•-bn\. wokół porozrzucane są książki. Aby bardziej dokładnie zrozumieć. zupełnie przypadkowo. I nagle po zrobieniu czegoś pojawia się kiść winogron. które ułatwiłyby znacznie jego zadanie. przedstawiająca schemat sensoryczno-motoryczny wrzucania niebieskiego krążka w otwór automatu w celu uzyskania winogron. jakich od niego oczekujemy. bada go. o co tu chodzi. Jak odbiera szympans za istn ialą sytuację? Oto skakał sobie po pokoju wykonując różne czynności nie prowadzące do określonych wyników. które działania rzeczywiście są związane z uzyskaniem oczekiwanego wyniku. a utrudniły nasze.nie ma żadnych umiejętności językowych. jaką stosowaliśmy analizując problemy pamięci ludzkiej w rozdziałach 10 i 11.

do którego należy go włożyć. jest mimo to zdolny do zdobywania wiedzy o czynnościach i zdarzeniach zachodzących w świecie. W terminach struktury znaczeniowej trzeba zatem określić przedmiot i jego miejsce. Schemat przedstawiony na rysunku 13-2 wskazuje na znaczny postęp w stanie wiedz\ szympansa. może trafić na praw kilowe połączenie i dodać je do swego scenariusza zdarzeń w pamięci. jakkolwiek nie występuje ona w formie językowej. jak automat i c/>unosi wkładania. że w jego pamięć: istnieje wewnętrzna reprezentacja czynności wkładania. Zakładamy. jakie są warunki konieczne cz\nności uzyskiwania winogron. jasne jest. Tak więc szympans ma teraz określony cel: odkryć odpowiedni przedmiot i odpowiednie miejsce. Zwierzę zrozumiało rolę tak istotnych czynników. to jest jej jakimś.SŁOWNIK Cl Otoczenie C2 Przedmiot C3 Przedmiot z pojemnikiem C4 Przedmiot C8 Winogrona w pojemniku RYSUNEK 13-2 RYSUNEK 13-3a środowiskowych Cl czynność wkładania jakiegoś nieokreślonego przedmiotu prowadzi do następstwa C8 (winogrona). wkładanie. po wielu próbach. choć nie posiada wiedzy o języku. to C8. Należy zatem przypuszczać. Jeden z mo/liw>eh schematów sensoryczno-motorycznych dla pełnej akcji zdobywania winogron pr/edsuiwiony został szczegółowo na rysunku 13-3a i w postaci uproszczonej na rysunku 13-3/1- < Niebieski krążek > Otoczenie wraz < z niebieskim > krążkiem < Winogrona > miejsce < Automat > SŁOWNIK Cl Otoczenie C2 Niebieski krążek C3 Automat C4 Skrzynka C5 Obrazek C6 Czerwony krążek Cl Niebieski kwadracik C8 Winogrona w pojemniku RYSUNEK 13-3A . Mogą tu pomóc ograniczenia. że szympans. Nawet jeżeli zwierzę nie pamięta żadnych szczegółów. żeby jeden przedmiot włożyć do drugiego. Następstwo zdarzeń określone jest przez relacjo jeśli (warunek poprzedzający) i to (następstwo): jeśli Cl. z grubsza rzecz biorąc. Pozostaje teraz jedynie odkryć.jakie narzuca czynność wkładania. odpowiednikiem. Jego zachowanie zostało ukierunkowane na osiągniecie tego specyficznego celu. W pewnym momencie. że czynność wkładania wymaga.

Początkowo prawdopodobieństwo tego. jednak po dzień dzisiejszy jego pierwotna forma stanowi najbardziej funkcjonalny opis warunków koniecznych do uczenia się. Rozpoczniemy nasz opis od głodnego niemowlęcia. wywiera dwojaki wpływ na zachowanie dziecka. że zacznie płakać nie tylko. poziom sprawczy. który rozpoczął je na początku lat ••/ydziestych. to uzyska C8. najlepszym dotąd opisem czynnika regulującego zachowanie jest Prawo Efektu: Czynność. wjaki sposób organizm zdobywa wiedzę o otaczającym go świecie. co zwraca uwagę jednego z rodziców. Zanim przejdziemy do rozważań dotyczących rozwoju struktur znaczeniowych w procesie uczenia się. omówimy niektóre znane właściwości uczenia się. aby móc następnie określić warunki i sytuacje charakteryzujące tę skomplikowaną formo zdobywania doświadczeń. kiedy pojawi się pierwsza reakcja instrumentalna. Pokarm jest zdarzeniem Opis uczenia się zbieżności w niniejszym paragrafie opiera się w znacznej mierze na badaniach eksperymentalnych w dziedzinie zwanej warunkowaniem sprawczym (operant conditioning). Badania w tej J/^dzinic pozostawały pod silnym wpływem prac B. pokarmu. ma tendencję do powtarzania się w podobnych okolicznościach. Płacz pojawiający się w innych sytuacjach będzie prawdopodobnie także wzmacniany pojawieniem się rodziców i usunięciem dolegliwości. nie może być wzmacniane. .Szympans nauczył się następującego schematu: jeśli w warunkach Cl włoży C2 w otwór C3. Zatrzymuje reakcję instrumentalna-płacz. kiedy dziecko będzie głodne. Tak więc na skutek płaczu dziecko otrzymuje pokarm i zaspokaja głód. W końcu zaczyna płakać. Tak więc w tej części rozdziału prześledzimy te zjawiska w celu określenia warunków wpływających na uczenie się. Wzmocnienie zachowania. określa jednak podstawowy warunek. Jest to ogólny paradygmat uczenia się instrumentalnego. wówczas. które i instrumentem w osiąganiu jakiejś nagrody. jest lym wyższe. Nadmierna troskliwość rodziców może w rezultacie doprowadzić do tego. gdy brak było wzmocnienia. że czegoś mu brak. psycholog Thorndike. Przedtem jednak musimy dowiedzieć się nieco więcej o podstawowych zjawiskach związanych z uczeniem się. W jednym z najbardziej popularnych poradników dotyczących opiekowania się dzieckiem. że dziecko zapłacze. Skinnera. kiedy zechce zwrócić na siebie uwagę. która prowadzi do pożądanego wyniku. najwyraźniej widać. Termin warunkowanie sprawcze pojawił się w wyniku podkreślania faktu. ponieważ jego płacz jest niezmiennie wzmacniany pojawieniem się czułych i troskliwych rodziców.ionieważ reakcje dziecka są instrumentalne w stosunku do zmiany warunków otoczę- Ina3- ZJAWISKA UCZENIA SIĘ Nasz podstawowy problem polega na ustaleniu. czyli sprawcza. że dziecko będzie płakać nieustannie. Jest bardzo prawdopodobne. Ta podstawowa zasada nabywania wiedzy o zbieżnościach w otaczającym świecie stanowi istotę zachowania przystosowawczego wszystkich organizmów. następnie w wyniku rozległych badań uległo ono różnorodnym modyfikacjom. że głód doprowadzi do płaczu. umacniającym i zachowanie typu płacz „ma tendencję do powtarzania się w nodobnych okolicznościach". Badania nad lżeniem się sprawczym stanowią część badań nad uczeniem się instrumentalnym — nabywaniem reakcji. Potem powrócimy do wyjaśnienia problemu uczenia się poprzez dedukowanie mechanizmów wewnętrznych. Na tym polega ważny aspekt uczenia się instrumentalnego. Jednocześnie zwiększa prawdopodobieństwo pojawienia się tej reakcji w przyszłości. Od początku prawdopodobieństwo tego. ale ruchy jego nie mają wyraźnego celu. . Być może. że zachowanie "•3ii. W końcu dziecko nauczy się płakać zawsze wtedy. im jest bliższa głodu odczuwana przez nie dolegliwość. Wraz z otrzymaniem pokarmu zaczyna działać prawo efektu. które przekodowują sytuację zewnętrzną w strukturę pamięci danego organizmu. Pierwsze wzmocnienie może nastąpić wówczas. gdy odczuje głód. nie tylko płaczu. Pierwszy sformułował je w 1898 r. Dziecko generalizuje udaną reakcję na inne podobne sytuacje. było względnie wysokie nawet wówczas. który zaspokaja potrzebę dziecka. ale również w innych przykrych sytuacjach. napisanym przez znanego doktora Spocka i zatytułowanym Baby and Child Cure (1957). które nie występuje. leżący u podłoża większości wyuczonych zachowań.mych organizmów działa sprawczo na środowisko w celu wywołania jakiegoś wyniku. A zatem do rozpoczęcia całego procesu niezbędny jest pewien dość wysoki wyjściowy poziom reakcji sprawczej. Odgrywa ważną rolę w organizacji zachowań ludzkich we wczesnym dzieciństwie i pozostaje czynnikiem dominującym w ciągu całego ludzkiego życia. a to z kolei prowadzi do jeszcze mocniejszego płaczu iv miarę pojawiania się innych form dolegliwości. Pojawienie się zdarzenia wzmacniającego. F. aby zwrócić na siebie uwagę. ponieważ zachowanie. Zbieżności między czynnościami a wynikami Rozpatrzmy łącznie zachowanie się noworodka i jego rodziców jako pierwsze interakcje między nimi. Dziecko niespokojnie porusza się. Mądra matka może wybrać jako sygnał głodu dowolną z kilku różnych reakcji dziecka-pod warunkiem jednak. beneralizacja. Możliwe jest również wzmacnianie innych reakcji. że ta klasa reakcji ma odpowiednio wysoki wyjściowy poziom sprawczy. problem ten jest wyjaśniony w następujący sposób: Samo prawo jest proste.

mamy do czynienia z rozkładem wzmacniania o stałych proporcjach równych 5 reakcjom (fixed-ratio. Wygaszanie. Jeżeli matka po prostu liczy ataki płaczu. co mu było potrzebne (nakarmiono je.nie podchodźcie do niego. FR-5). Oba sposoby postępowania nazywają się odpowiednio uczeniem 'if ucieczki i uczeniem się unikania. Możliwe są również inne rozkłady. reaguje r a płacz. Różnicowanie. zwiększając tym fimym prawdopodobieństwo tej reakcji ucieczki w przyszłości. A jeżeli liczba reakcji. gdy płacz pojawi się po upływie 30 minut od otrzymania poprzedniego wzmocnienia. mówimy. I chociaż matka pragnie poddać dziecko kontroli bodźcowej.„Jeżeli rodzice nie zdołają ukrócić tego przykrego nawyku. które nie prowadzą do niego. ustalające się w wyniku pojawiania się przypadkowych frustracji dziecka i czynienia przez rodziców chaotycznych prób opanowania tych sytuacji.. które oddzielają sygnał świetlny xl uderzenia prądem. przykryto). Niech płacze . Kiedy już może ono kontrolować swoje zachowanie zgodnie z tymi bodźcami. Analogiczny system reguł rządzi jego reakcjami na wzmocnienie negatywne. że jego zachowanie jest kontrolowane przez bodźce. to nie należy zwracać uwagi na jakikolwiek płacz w ciągu 30 min. Mamy tu do czynienia z sekwencją dwóch rozkładów. pobawiono się z nim.iczy się uciekać przed wstrząsem przeskakując do drugiego „bezpiecznego" pomieszaenia. Jeśli niemowlę dopiero co otrzymało wszystko. FI-30). Zdarza się np. Ucieczka przed mierzeniem prądem pozwala na przerwanie jego oddziaływania na psa. Jest to rozkład wzmacniania o stałym 30-minutowym odstępie czasowym (fixed-interval. że krzykiem pośród nocy nic nie wskóra. to dziecko nauczy sie budzić w nocy już nie jeden raz.. Uczenie się ucieczki i unikania. Rodzice. a czasem dopiero po 50 min. w przeciwnym razie dziecko może przepłakać większą część doby. jak mówi Spock. tj. Jak to zrobić? Wróćmy ponownie do doktora Spocka: „W wielu wypadkach łatwo można zaradzić tej sprawie. VR-3. lecz również noszenia na ręku. Niemowlę. 188). a potem podejść do dziecka po takiej lub innej liczbie ataków płaczu. urządzeniu. aby zastanowić się nad niektórymi głównymi cechami wzmocnienia negatywnego. aby płakało tylko przy odczuwaniu głodu. które nastąpiło po uprzednim płaczu... ale coraz częściej i domagać się nie tylU towarzystwa matki. Pozostawmy niemowlę na jakiś czas. W końcu istnieją również połączone rozkłady. zaś po upływie tego czasu należy podejść do dziecka jak tylko zapłacze. Rozkłady wzmacniania. Psa umieszczono w skrzynce wahadłowej. następnej nocy przepłacze 10 minut. Jedyna różnica dotyczy warunków środowiska. między głodem lub brakiem komfortu fizycznego z jednej strony a osiągnięciem stanu komfortu z drugiej. ale średnio ok. Oba typy uczenia się są związane ze wzmocnieniem negatywnym. wytrzymując czasem tylko 10 min. VR-5). decydując się podejść do dziecka jedynie po każdym piątym płaczu. VI10). Przyjmując taką zasadę. czy płacz dziecka oznacza głód czy też jakiś inny przykry stan. i jeśli spróbuje ona położyć je 7 powrotem do łóżka. Wrócimy jeszcze do tego problemu. zmienia się przy tej samej (5 reakcji) średniej proporcji. Niestety. gdy płacze z jakiegoś ważnego powodu. FI-20. na warunki związane ze zdarzeniami nieprzyjemnymi bądź też szkodliwymi dla niemowlęcia. że matka wprowadza do tej reguły óżne zmiany. Spock uprzedza rodziców. Dziecko powinno nauczyć się. Mówiliśmy do tej pory o wzmocnieniu pozytywnym: niemowlę otrzymuje to. W sytuacjach normalnej pielęgnacji niemowlęcia przeważają rozkłady umiarkowanie złożone. Oczywiście. sami mogą wymyśleć prostą regułę. Pojawienie się pożąda- . Niemowlę może wyuczyć się reakcji na rozkład. wstrzymując jego wzmacnianie. zwłaszcza gdy dziecko zanosi się płaczem i zaczyna wymiotować. metalowa siatka znajdująca się na podłodze przewodzi elektryczność i jego łapy odbierają uderzenia prądem. W danym wypadku wzmocnienie następuje jedynie wówczas. Kiedy pies znajduje się w jednym pomieszczeniu. zmieniono pieluszki. Rodzice udręczeni płaczem dziecka mogą spróbować wygasić płacz jako formę zachowania. itórego dwie części oddzielone są od siebie barierką. że taki reżim niełatwo wytrzymać. czego chce. a którego płacz jest wygaszany w sytuacjach mało istotnych. to jednak samo dziecko prawdopodobnie po prostu reaguje na dany rozkład i zaczyna płakać za każdym razem w pół godziny po otrzymaniu wzmocnienia. nie wiedząc. Pies szybko . po ostatnim wzmocnieniu (FI-20). ustalamy określony rozkład wzmacniania. uczy się różnicować warunki prowadzące do wzmocnienia od tych. Matka może początkowo odczekać ileś razy po 20 min. Pierwszej nocy może przepłakać 20-30 minut (choć wyda wam się to bardzo długo). Matka jednak powinna okazać „twarde serce". 3 razy (VR-3). a trzecią noc może w ogóle prześpi spokojnie (s. dziecko dość szybko reaguje na zbieżności występujące w tych połączonych rozkładach wzmacniania i odpowiednio przystosowuje swoje zachowanie. które otrzymuje wzmocnienie. to mamy do czynienia n 1 J0-minutowym rozkładem o zmiennym odstępie czasowym (variable-interval. Jeżeli przy tym średni odstęp wynosi jak dawniej 30 min. Jego zadanie polegało na uczeniu się przeskakiwania przez barierkę z jednej części pomieszczenia do drugiej. zacznie rozpaczliwie płakać. cztery godziny w ciągu nocy" (s' 188). Wtedy pies uczy się unikać wstrząsu przez przeskakiwanie barierki w czasie tych dziesięciu sekund. nie rozwiązuje to problemu rodziców. i bezwarunkowo „postawić na swoim": nie podchodzić do dziecka. według którego otrzymuje ono wzmocnienie. Sam słyszałem o wypadkach kiedy rodzice musieli nosić dziecko na ręku po trzy. Tak więc dziecko powinno uczyć się różnic między swoimi różnymi stanami sensorycznymi. po której podchodzi się do dziecka. to mamy do czynienia z rozkładem wzmacniania o zmiennych proporcjach (vańable-ratio. Można też przed włączeniem prądu dawać ostrzeżenie: dziesięć sekund przed uderzeniem prądu pojawia się sygnał świetlny.

Wyuczona bezradność. że korelacja między warunkami środowiska ciemne chmury a wynikiem deszcz wynosi 0. pies skacze i nie otrzymuje uderzenia prądem. których nie mógł uniknąć. jak zwierzę uczy się zbieżności między własnymi czynnościami a wzmocnieniem. Ale tym razem nie ma barierki i nie występuje reakcja. 1969). Jeżeli czynność wyklucza pojawienie się wyniku. Przy kolejnych uderzeniach prądem hipoteza ta się potwierdzała. że częstą reakcją na przykre lub uciążliwe zda rżenia jest agresja. że jeśli przeskoczy ono przez barierkę. Zarówno wzmocnienie pozytywne. że psy te przyjęły hipotezę dotyczącą bezradności.00). stwierdziło że: . która następuje w wyniku przerwania działania nagrody. najwidoczniej przyswoił sobie przekonanie. skoro zwierzę nauczyło się unikać uderzenia prądem przez przeskakiwanie barierki po pojawieniu się sygnału świetlnego. który miał pierwsze doświadczenia w sytuacji korelacji zerowej. Zwierzęta są zdolne nie tylko do uczenia się korelacji. Jeżeli zakończenie działania przykrego lub pojawienie się przyjemnego zdarzenia zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia poprzedzającej je reakcji. Maier i Solomn. Przy próbach karania powstaje błędne koło akcji i reakcji: matka daje dziecku klapsa dlatego. Wykrywanie korelacji powiliśmy dotychczas o tym. z największą trudnością uczy się.95. Wyłączenie prądu nie ma żadnego wpływu na tę zależność. dziecko płacze jeszcze głośniej dlatego. jeśli chodzi o zwierzę. starając się raczej stłumić dużą liczbę zachowań niż ryzykować ponowne ukaranie. Powróćmy do sytuacji opisanej jako uczenie się ucieczki i unikania. Jeżeli zwierzę wyuczyło się reakcji specyficznej w celu otrzymania pokarmu. że próby oddziaływania na zachowanie dziecka za pomocą kary są przedsięwzięciem dość wątpliwym. która poprzedziła je bezpośrednio. Nawet wówczas. znaczy to. polega na tym. dlaczego nie mogą się wyuczyć reagowania ucieczką na zmianę warunków. Czynność prowadzi do pożądanego rezultatu.75. W jednym z eksperymeniów tego typu 60% osób badanych. Mówimy wtedy o istnieniu korelacji między czynnością a wynikiem. znaczy to. że między pewnymi czynnościami a wynikami istnieje korelacja zerowa. Kiedy pies doświadcza przez pewien czas tej nowej sytuacji. w jaki sposób może uniknąć uderzenia prądem. uczą się również tego. mimo że eksperymentator pokazuje im prawidłowe rozwiązanie. Jeśli taka hipoteza utrwaliła się. Możliwe są tu również wartości pośrednie. stawało się coraz mniejsze. która tu funkcjonuje. pies po dawnemu przeskakuje barierkę zaraz po włączeniu światła. Okazują się być bardzo ostrożne w ocenianiu źródła kary. że wszystkie reakcje znajdujące się w jego repertuarze powodują uderzenia prądem. Jeżeli wystąpienie czynności gwarantuje wynik. Zbieżność jest po prostu szczególnym przypadkiem korelacji. jednak sytuacja. Niektóre psy nie mogą się tego nauczyć. jego zachowanie jest bardzo trudne do wygaszenia. potwierdzały się oczekiwania psa i prawdopodobieństwo tego. kiedy po tej reakcji zamiast oczekiwanego pokarmu otrzyma uderzenie prądem. korelacja wynosi-100% (lub -1. jak j wzmocnienie negatywne zwiększają prawdopodobieństwo pojawienia się reakcji. że w nowej sytuacji (w odróżnieni u od zachowania się zwierząt w opisanych wcześniej eksperymentach) pies. istnieje korelacja 100% (zazwyczaj określana jako 1. Pewien wgląd w istotę tej sytuacji może dać przeprowadzenie podobnych eksperymentów z ludźmi. zaledwie pośrednio związanych z reakcją karaną. Czasem wystarczy jedna próba. aby na stale przerwać tę reakcję. Skoro już reakcja unikania została wyuczona. że kara jest wyraźnie nieskutecznym sposobem redukowania płaczu. to pojawienie się nieprzyjemnego zdarzenia lub przerwanie zdarzenia przyjemnego powinno to prawdopodobieństwo zmniejszać. Zapala się światełko. Wracając do płaczu niemowlęcia należy powiedzieć. które zazwyczaj towarzyszą karaniu przez przykre zdarzenia.00). Tłumi znaczną liczbę różnych reakcji. Tak więc. to jego zachowanie ulegnie szybkiej zmianie. Tak też jest w istocie. różni się nieco od wygaszenia reakcji. to trudno ją wykorzenić. przenosząc je przez barierkę (Scligman. że płacze. Kara. Spróbujmy zastanowić się. Korelacje między dwoma zdarzeniami mogą przybierać dowolną wartość od -100% do +100%. Brakjest korelacji międzyjego czynnościami a wynikami. że możemy ich zapytać. a zatem nie ma powodu zmieniać zachowania. Jeżeli brak jest jakiejkolwiek współzależności między czynnością a wynikiem. W tym wypadku korzystne jest to. Większość organizmów jest szczególnie wrażliwa na przykre zdarzenia. gdy pies otrzymywał uderzenia prądem. Ustawiona zostaje barierka i w tej zmienionej sytuacji możliwe jest uniknięcie uderzenia lub też ucieczka przed nim przez przeskoczenie barierki w odpowiednim czasie. gdy źródło prądu zostanie odłączone od podłogi skrzynki wahadłowej. korelacja jest równa 0. Tendencja ta w powiązaniu ze znaną niekonsekwencją rodziców w stosowaniu kary sprawia. eksperymentator zmienia sytuację. jaka powstaje w wyniku ukarania przez pojawienie się przykrego zdarzenia. to nie otrzyma uderzenia prądem. I oto okazuje się. W czasie. W wielu sytuacjach zbieżności te mają charakter probabilistyczny. Ponadto wzmożona aktywność i stres. Wydaje się. mogą utrudniać uczenie się bardziej właściwych form zachowania. Pies zostaje umieszczony w skrzynce wahadłowej i otrzymuje uderzenia prądem. że jeden warunek wyklucza (choć nie całkowicie) drugi. że dostało klapsa. to zbieżność. która pozwalałaby uniknąć uderzenia lub też uciec przed nim. że w sytuacji dużego zachmurzenia deszcz jest wynikiem w wysokim stopniu prawdopodobnym. W toku naszych rozważań dotyczących motywacji (rozdział 17) wskażemy.nego zdarzenia zwane jest wzmocnieniem pozytywnym: Zakończenie przykrego zdarzenia nazywamy wzmocnieniem negatywnym. Kara polegająca na uderzeniu prądem ma tendencję do rozszerzania się na inne formy zachowania. Korelację między piękną słoneczną pogodą a deszczem można ocenić na-0. czego nauczyio się zwierzę w rezultacie wytworzenia się reakcji unikania. powtarza to setki razy. A zatem możemy powiedzieć. że podejmie on jakieś działanie przy następnym uderzeniu. którym nie "udało się wyuczyć ucieczki.

Jeżeli stosowany był rozkład o stałej proporcji równej 1 (FR-1). gdy będzie musiało naciekać dźwignię po 1000 razy dla jednego wzmocnienia. zwierzę prawdopodobnie nauczy się zdobywać pokarm nawet wówczas. kiedy po naciśnięciu dźwigni nie pojawia się pożywienie? Odpowiedź zależy od tego. W rezultacie częstość jego płaczu wzrasta. że nic mu nie jest. że uderzenia są nieuniknione. Załóżmy teraz. dziecko zaczyna płakać zawsze wtedy. aby otrzymać wzmocnienie w takiej sytuacji. Efekt częściowego wzmacniania. dopóki nauczyciel będzie zawsze obecny. że rodzice zawsze podchodzą do dziecka.„. Badani. Dziecko nauczyło się.stwierdziło. 371). gdy wykonuje ono zadanie w terminie. ale przy następnych próbach ponownie otrzymywały pełne uderzenie. Jeśli zas oralni rozkład przed wprowadzeniem wygaszania był zmienny. które uważały. że jesteście w pobliżu. zmienionej sytuacji. że warunki korelacji zerowej tylko nieznacznie różnią się od nowej. Jeśli nauczyciel nagradza dziecko zawsze za prawidłowe wykonanie. Przedłużające się występowanie podczas wyga^/aiiu reakcji nabytych przy zastosowaniu rozkładu sporadycznego wzmacniania na7>wam> efektem częściowego wzmacniania (partial reinforcement ejJect-PRE). (Ocz> wiście. to wszystko będzie szło dobrze dopóty. Z reguły nie udaje się im wprowadzić w życie tego postanowienia. jak tylko ono zapłacze. ostrożnie przygotowując dziecko do jeszcze skromniejszego rozkładu nagród. ale również można się spodziewać wystąpienia u dziecka reakcji frustracyjnej. polega na tym. t>m dłużej po rozpoczęciu wygaszania utrzymywać się będą reakcje zwierzęcia. że po naciśnięciu jednego czy dwu przycisków (prawidłowa kombinacja pozwalała zapobiec uderzeniu) stracili nadzieje ucieczki". zanim dokona odpowiedniej zmiany swego . to zmiany w rozkładach nieznacznie wpływają na zachowanie (przynajmniej nie od razu). s. ponieważ przedłużający się brak nagrody za prawidłowe zachowanie nie będzie łatwo odróżniony od normalnych wahań w rozkładzie wzmocnień. że sfustrowani rodzice starają się zupełnie nie zwracać uwagi na płacz dziecka i aby wygasić tę formę jego zachowania postanowili podchodzić do niego dopiero wówczas. najlepiej rzadko i przy tym w zmiennych proporcjach. Wygaszanie a różnicowanie. to wkrótce po rozpoczęciu wygaszania zwierzę przestanie naciskać dźwignię. reagowali zupełnie inaczej. Aby wprowadzić nowe zachowanie. że z pewnością istnieje sposób kontrolowany uderzeń.. aby przekonać się. Rozważmy problem ćwiczenia dziecka do efektywnej pracy w szkole podstawowej. powiedzmy naciskać dźwignię w celu otrzymania pokarmu. Po takim treningu wydajność dziecka nie ulegnie zmianie nawet wówczas. powiedzmy co godzinę (VI-60). samo uczenie się w takich warunkach jest trudniejsze). kiedy budząc się nie spostrzega rodziców. że pojawiła się jakaś zmiana. Musi ono wiedzieć. trzeba go tylko znaleźć". tak że zwierzę po każdym naciśnięciu dźwigni otrzymywało pokarm. Zbieżności między warunkami zewnętrznymi a wynikami Wygaszanie reakcji można traktować jako postawienie zwierzęciu problemu polegającego na różnicowaniu. Jeżeli umiejętnie przeprowadzi się stopniowanie.. trwające trzy sekundy. Zastanówmy się ponownie nad problemem płaczącego niemowlęcia. Wynik jest oczywiście zupełnie odwrotny od pożądanego. Jest to zjawisko ogólne: jeżeli różnica między dwoma rozkładami wzmacniania jest trudna do wykrycia. a którym w warunkach. To tylko rozzłości je jeszcze bardziej i będzie płakało znacznie dłużej" (s. Brak oczekiwanego wzmocnienia nie tylko zahamuje daną czynność. Byłoby idealnie. Jedna z trudności. Przez dłuższy c/as nic zmodyfikuje swoich reakcji. jakie napotyka zwierzę lub osoba badana w eksperymentach teuo typu. to wygaszanie będzie bardzo powolne. że musi dłużej płakać. gdy nauczyciel nie będzie poświęcał mu tyle uwagi (albo będzie nieobecny przez kilka dni).. Przypuśćmy. konieczne jest zastosowanie ciągłego.czują się bezsilni. Nie tylko nauczyli się unikać uderzeń. Jeżeli jednak nauczyciel pominie taką okazję do nagrody. gdy istniała możliwość uniknięcia uderzenia. Około 35% badanych oświadczyło. najlepiej uczyć zwierzę według rozkładu.uciec lub uniknąć uderzeń nawa więcej niż jeden raz. to co zdarzy się podc/a^ wygaszania nawyku. Zwierzę... jakim rozkładem wzmocnienia posługiwano się podczas uczenia. Aby utrzymać na trwałe daną formę zachowania w warunkach jej wygaszania. że osoby te nie kojarzyły swoich reakcji ze wzmocnieniem". że znaczną część czasu spędzają na przygotowaniu się do kolejnego uderzeni. mimo że wzmocnienie zostało wstrzymane. dostało torsji i leży całe zabrudzone. ogarnął je lęk z powodu osamotnienia" (s. W rezultacie dziecko otrzymuje częściowe wzmocnienie według jakiegoś rozkładu. 187). które przyzwyczaiło MC działać według rozkładu FR-1000.. Stało się jasne. albo je uspokoić. Płacz staje się jeszcze dłuższy i trudniejszy do wygaszenia. którzy nie uczyli się w sytuacji korelacji zerowej. Moc niewłaściwej hipotezy ujawniła się najwyraźniej w zachowaniu tych osób. więc po co próbować? Badani twierdzili. że rozkład zmienia się powoli. Wyobrażają sobie zaraz najgorsze rzeczy: główka dziecka utkwiła między prętami łóżka. Jak pisze dobry Dr Spock: „Rodzicom o wrażliwym sercu trudno słuchać ciągłego płaczu dziecka. czyli 100% rozkładu wzmacniania (FR-1). (Thoronton i Jacoba. jeśli w ogóle doprowadzi do przerwania reakcji. w momencie gdy rozpoczyna się wygas/anic / największym trudem może dostrzec. dziecko stanie się niepewne. gdy jest spokojne. gdyby nauczyciel zwiększał powoli odstępy między wzmocnieniami. powiedzmy. następnie do I "R-100 i nawet do FR-1000. Jeżeli zwierzę nauczyło się rozwiązywać jakieś zadanie. natomiast w celu podtrzymania tego zachowania należy wprowadzić rozkład częściowy. 1971. „przypadkowo" udawało M\ ich uniknąć. ale ponad 70% spośród nich „. 187). Czasami osobom tym udawało się „. Przypuśćmy również.. na przykład VR-H>00.Im rzadziej (lub z większą zmiennością) wzmiacniamy zwierzę w czasie ćwiczenia. jeśli chodzi o uniknięcie uderzeń. prądem. od FR-1 do FR-10. Zdaniem Dr Spocka: „Bardzo ważne jest uniknięcie pokusy podejścia do dziecka. Zmiana rozkładu jest wyraźna i łalwu ją zauważyć. w którym wzmacniana jest tylko część jego reakcji.

tak że staje się coraz bardziej podobne do SA. aby S było skuteczne. pies w czasie treningu musi być w miarę głodny.zachowania. kiedy wystąpi SD. Tera/ znacznie łatwiej kontrolować sytuację: zwierzę zwykle łatwo uczy się. Załóżmy. że trenujemy zwierzę według rozkładu o stałych proporcjach. Można nauczyć szympansa otwierania drzwi. Powszechną formą S'4 dla ludzi jest napis „nieczynne"). gdy pojawia się SA. a w końcu próba podniesienia się bez dotykania do ziemi obu przednimi łapami. Prostym przykładem może być zastosowanie FR-1 w jednym rozkładzie przy braku wzmocnień w drugim. A w dodatku. A do włączania światła można sporządzić odpowiedni włącznik. Obserwując reakcje zwierzęcia możemy ustalić względną preferencję dotyczącą jednego z dwu rozkładów. sam bodziec SD może mieć właściwości wzmocnienia wtórnego: zwierzę podejmuje różne działania. że ktoś chce nauczyć swego psa chodzenia na tylnych łapach. Bodziec sygnalizujący obecność wzmocnienia oznaczamy jako S!)bodziec. Wybór. Różnicowanie. oderwanie jednej przedniej łapy od ziemi w pozycji siedzącej. jeżeli nauczymy szympansa zdobywać winogrona przez wrzucanie niebieskich krążków do automatu. Taką zewnętrzną wskazówko nazywamy bodźcem sygnałowym. jest wprowadzanie zmiany jednego elementu środowiska zawsze wtedy. choćby w niewielkim stopniu przypominał on próbę stawania na tylnych łapach. Dlatego zazwyczaj łańcuch taki przyswajany jest w odwrotnej kolejności niż w opisanym przykładzie. tak aby ich lokalizacja była bez znaczenia). Bodźcem (SD) do otwarcia drzwi może być np. następnie podchodzi do drzwi. FR-100 lub VR-100. prowadzącego w efekcie do otrzymania pokarmu. gromadząc stopniowo sekwencje reakcji. aż . (Zazwyczaj w eksperymentach ze zwierzętami SD i SA to-odpowiednio-pojawienie się lub brak sygnału świetlnego. Niech sygnałem dla pierwszego rozkładu będzie silne światło (to znaczy S ). a nie ma czego oczekiwać. powiedzmy o zmiennych proporcjach (VR-100). można zaczynać ćwiczenie. a nie wzmacnianie innych. Jeśli bodziec nabrał wartości wzmocnienia wtórnego. jak tylko zwierzę nauczyło się kojarzyć określony S" z odpowiadającym mu rozkładem wzmocnień. aby mógł dostać się do sznura. możemy nauczyć go pociągać za sznur. który sygnalizuje brak wzmocnienia (procedura wygaszania). gdy podawany jest pokarm. to według wszelkiego prawdopodobieństwa zawsze będzie wybierać dźwignię „oznaczoną" silnym światłem SD. Początkowo wzmacniamy każdy ruch psa. Zaczynamy od dwu rozkładów wzmocnień. dając sygnał zawsze wtedy. gdy zmienia się rozkład wzmacniania.słabe światło (to znaczy S ). Oczywiście tę technikę można wykorzystać do porównania dowolnych dwu (lub więcej) rozkładów wzmocnień. Kontrola bodźcowa. Końcowym rezultatem tego skomplikowanego ćwiczenia będzie łańcuch następujących po sobie reakcji. W tym samym czasie. uzyskujemy możliwość sprawdzenia. powiedzmy zjadanie przez psa niewielkiej ilości pokarmu. Sygnałem dla tego rozkładu (FR-100) będą pionowe pasy umieszczone na dźwigni. Jeżeli zwierzę może odróżnić różnice intensywności obu świateł. w wyniku których uzyskiwać będzie niebieskie krążki. wzmacniając co setną reakcję. to SA. jakiemu rozkładowi wzmocnienia podlega. Teraz powoli zmieniamy intensywność światła SD. można też trenować zwierzę według innego rozkładu. Ważne jest. Następnie pozostawia się zwierzęciu możliwość wyboru którejś z dwu dźwigni: jednej z poziomymi pasami i drugiej z pionowymi pasami. krążki te prędko nabierają wartości jako wzmacniacze. Jednym ze sposobów dawania wskazówek. Zgodnie z techniką instrumentalną należy ustalić przede wszystkim zdarzenie wzmacniające. gdy zapali się światło). światło (drzwi otwierają się tylko wówczas. Kiedy czynność ta zostanie utrwalona. który z danych rozkładów ono preferuje. dźwięki i inne sygnały. w tym momencie wypada błękitny krążek. światłem o dużej intensywności i o małej intensywności. może być użyty do wzmocnienia reakcji. ich zdolności do modelowania zachowania Rrzez wybiórcze wzmacnianie jego pożądanych cech. A zatem. ale w innych godzinach. Na przykład. Stanowi to główny element siły technik instrumentalnych. Podczas tworzenia łańcucha reakcji należy postępować wspak. (Oczywiście. Obserwowanie tego wywiera niezwykłe wrażenie: wygłodniały szympans przebiega przez pomieszczenie i włącza światło. Ta sama technika z niewielkimi zmianami może być użyta do badania u zwierząt zachowania polegającego na różnicowaniu. oznaczający początek drugiego rozkładu wzmocnień. aby otrzymać krążki. Po pierwsze. do tego celu służy dźwignia z pasami poziomymi. otwiera je i pociąga za sznurek. Przypuśćmy. Modelowanie zachowania. o których wiemy. Stopniowo kryteria wydawania gwizdu zmieniają się: siedzenie na tylnych łapach. jaki rozkład wystąpi. szympans wrzuca go do szczeliny automatu i otrzymuje kiść winogron. Wprowadzając pojęcie kontroli bodźcowej. aby pojawił się SD. Wcześniej czy później gwizd przekształci się w SD i nabędzie wartości wtórnego wzmocnienia. aby uzyskać odpowiedni SD. Jest to sytuacja wyboru. Tworzenie łańcucha reakcji. Jest to standardowa metoda mierzenia wrażliwości i czułości zwierząt na światło. Teraz możemy wyuczyć szympansa wykonywania innych czynności. że dobór rozkładów i bodźców świetlnych do danych dźwigni jest przypadkowy. łatwo możemy je rozszerzyć na sygnały innego rodzaju. Tworzenie łańcuchów zachowań wiąże się ze stosowaniem w toku uczenia się wzmocnień utrwalonych już wcześniej.) Kiedy już SD ustabilizowało się. po którym zawsze następuje wzmocnienie. Teraz zwierzę ma do czynienia z dwiema dźwigniami oraz dwoma bodźcami. nabiera mocy wzmacniającej. Zdolność zwierzęcia do różnicowania intensywności światła ustalamy na podstawie jego zdolności wyboru prawidłowej reakcji (jest oczywiste. że może otrzymać wzmocnienie. a dla A drugiego . że zwierzę wyraźnie preferuje jeden niż drugi. Następnie niezbędne będzie wprowadzenie jakiegoś sygnału różnicującego dla pokarmu. aby formowanie lub modelowanie zachowania zwierzęcia odbywało się bardzo powoli. Technika ta może być stosowana do pomiaru zdolności różnicowania przez zwierzę dowolnych bodźców stosowanych jako SD lub SA. Tak więc zwierzę może nauczyć się działać według pewnego rozkładu wzmocnień. Teraz gwizd SD może stanowić wzmocnienie D dla następnej reakcji. W tym celu można posłużyć się gwizdkiem.

lecz tylko wzmocnienie. a w odpowiednim czasie specjalne urządzenie wdmuchiwało sproszkowany pokarm do pyska zwierzęcia. ale nie wiemy jeszcze. że wydzielanie śliny wywołane jest nie tylko przez pokarm. eksperymentator to Bw. który z bodźców je wywołał.zostanie osiągnięty pożądany rezultat. prowadzone na początku naszego stulecia.ld uczeniem się dotyczy tego typu uczenia się. który nie byt jeszcze w sytuacji eksperymentalnej. Staje się on Bw. a reakcja ślinienia na jego obecność to reakcja warunkowa (Rw). jak czynności zwierzęcia lub człowieka są związane ze zdarzeniami zewnętrznymi. Inaczej mówiąc. Po minucie powtarzamy całą procedurę. Przed eksperymentem upewniamy się. Wróćmy zatem do rozważań nad pewnymi procesami. w zależności od tego. że można go eksponować w tym czasie. Mruganie jest Rb na Bb. Modelowanie zachowani'! dokonuje się w wyniku wybiórczego wzmacniania kolejnych przybliżeń do pożądanego zachowania. ale i przez inne bodźce. kiedy występuje prawidłowa reakcja. !. Gwizd jest skuteczny dlatego. kiedy to pies wydziela ślinę na dźwięk dzwonka. Jednak pierwszy poważny impuls do badań nad . dzwonek lub osoba eksperymentatora. Gwizd jest nie tylko czynnikiem wzmacniającym. sprawdzamy. a dzwonek (Bw) jej nie wywoła. P. Ale już naciśnięcie dźwigni po pojawieniu się światła nie można uważać za Rb na światło jako Bb: reakcja ta nie ma charakteru wrodzonej czynności odruchowej. Dzwonek w warunkowaniu klasycznym wyprzedza o około 3 sekundy podawanie pokarmu. W warunkowaniu klasycznym. czy u psa. wywołuje reakcje wydzielania śliny. żeby jadł. żeby wzmacniane były te zachowania. Większość współczesnych badań . które omawialiśmy. która ograniczała jego ruchy. Potrzebne jest do tego niezawodne i szybko pojawiające się wzmocnię me. albo Rw. cechującą prawdziwego naukowca. Należy pamiętać o tym. A zatem pokarm to Bb. w luźnej uprzęży. smak jedzenia w pysku (Bb) wywoła wydzielanie śliny (Rb). Pokarm zatem byt Bb. gdy zwierzę ma możność nabywania wiedzy wolno i systematycznie. Teraz. Zwróćcie uwagę na to. czy bodziec bezwarunkowy i reakcja bezwarunkowa są rzeczywiście bezwarunkowe. Ale teraz wystarczy sama obecność eksperymentatora. gdy „sprawuje się dobrze" w czasie ćwiczenia. Pies może zrozumieć czego się od niego wymaga. tylko wtedy. Ogólnie biorąc. taki jak światło. jak on to robi. Pawłów byt fizjologiem i swoje badania (za które otrzymat Nagrodę Nobla) zacząt od interesującego go mierzenia reakcji wydzielania się śliny i soków żołądkowych u głodnego zwierzęcia. za każdym razem. a. Zjawiska związane z uczeniem się zbieżności mówią nam o tym. W istocie. Prawo Efektu ma. Na przykład. eksponujemy dzwonek. Pawłowowskie (lub klasyczne) warunkowanie różni się nieco od uczenia się. pozwalają one na opisanie. a tylko będziemy eksponować dzwonek. najważniejsze jest. Pawiowa. Wydzielenie śliny jest Rb na Bb. Odznaczając się przenikliwością.jeżeniem się przyszedł z innej strony: byty to prace rosyjskiego fizjologa 1. Uczenie psa przez pozwolenie mu. Inaczej mówiąc. Przedstawimy teraz techniki warunkowania klasycznego na klasycznym przykładzie. reakcje bezwarunkowe jako Rb. Pierwszy. kiedy to bodziec (bodziec bezwarunkowy) automatycznie wywołuje specyficzną reakcję (reakcja bezwarunkowa): w skrócie bodźce bezwarunkowe będziemy określać jako Bb. nie przyniesie żadnych rezultatów. zwierzęta zaczynały wydzielać ślinę: Pawłów odkrył silę bodźca warunkowego. aby wywołać u psa wydzielanie śliny. Ścisła kolejność zdarzeń wzmacniających może być różndla różnych psów. a wydzielenie się śliny to albo Rb. gdy wzmocnienie pojawia się natychmiast po prawidłowej reakcji. że podtrzymywanie wzmacniajcej wartości gwizdu wiąże się z podawaniem jedzenia zwierzęciu bezpośrednio po jego ekspozycji (dozwolony jest częściowy rozkład wzmacniania). Początkowo wydzielanie śliny było Rb. W rezultacie szeregu powtórzeń. leżącymi u podłoża zdolności organizmów do przystosowywania swoich reakcji do wymagań świata zewnętrznego. po pewnym czasie ślina (Rb) zaczyna pojawiać się przed podaniem sproszkowanego pokarmu. jak się okazuje. Można również posługiwać się wzmocnieniem werbalnym (na przykład słowami „dobry pies").i. Rb wywołana przez określony Bb ma charakter wrodzonej odruchowej czynności. reakcjami oraz wynikami działań. . P. jaką wydobywa ono w trakcie uczenia się. W warunkowaniu klasycznym istnieją dwa rodzaje bodźców i dwa rodzaje reakcji. kiedy wchodzi! do pomieszczenia z psami. które stopniowo przybliżają się do zachowania pożądanego. obejmuje już całość korelacji między kontekstem bodźcowym. Zapewne informacja. jeśli przestaniemy podawać psu Bb. Pawtow odkryt. Istnieje kilka podstawowych różnic między pawłowowskim lub klasycznym warunkowaniem a Podsumowanie Takie są podstawowe zjawiska związane z uczeniem się bezpośrednich zbieżności między czynnościami a wynikami. Na tym polega istota warunkowania klasycznego. jakim jest pokarm w jamie ustnej. tracą swą skuteczność jako wzmocnienie. to mówi się. zastosowanie nie tylko w sytuacji wzmocnienia jednostkowego. że nie stosujemy żadnych kar. tuż przed wdmuchnięciem sproszkowanego pokarmu. ale dotyczy również całego układu powiązań między zdarzeniami. Pawłów uzyskiwał to umieszczając psa w specjalnym izolowanym pomieszczeniu. okaże się. że już Bw wywołuje tę reakcję: za każdym razem w reakcji na dzwonek zwierzę wydziela ślinę. jakim jest strumień powietrza skierowany na oko. Pierwszy krok w modelowaniu zachowania to ustalenie jego zbieżności ze wzmocnieniem. WARUNKOWANIE KLASYCZNE potychczas zajmowaliśmy się uczeniem się instrumentalnym. ale również źródłem informacyjnego sprzężenia zwrotnego. Wypowiadane w innych sytuacjach. W rezultacie opracował szereg technik mierzenia ilości śliny wydzielanej przez psa. która pojawiała się tylko na smak pokarmu. ale pod warunkiem. Jest to widoczne szczególnie wyraźnie wówczas. że ślinienie zostało uwarunkowane na ten nowy bodziec: nowy bodziec warunkowy określamy jako Bw. że słowa te stosowane są wyłącznie jako SD dla wzmocnienia. co organizm robi. Jedną z najbardziej zaskakujących właściwości tego uczenia się jest ogromna wrażliwość zwierząt na bardzo subtelne związki między działaniami a wynikami tych działań. jeśli nowy nieznany bodziec.

przyp. Akt wyboru odzieży i ubierania automatycznie zachował się w pamięci w formie schematu. iż wzmacniana czynność pozostaje jeszcze w pamięci krótkotrwałej. która jest godzina? Pewnie nie. jak można przypuszczać. nie można go nauczyć unikania warunków. UCZENIE SIĘ POZNAWCZE Dowiedzieliśmy się już co nieco o zjawiskach uczenia się. jako skutek działania wrodzonej strategii organizmu i właściwego wykorzystania struktury pamięci długotrwałej. odmawia jedzenia ostatniego nowego pokarmu. na tarczach telefonicznych umieszczone są zarówno cyfry. Zwierzęta wydają się zdolne do wykrywania (a tym samym unikania) szkodliwego pokarmu. że zwierzę. tak aby nie wiązało się z wykonaniem innych czynności i aby odpowiednia czynność tkwiła ciągle jeszcze w pamięci krótkotrwałej. tak aby można je było łatwo odnaleźć w pamięci długotrwałej. Taka strategia wymaga. Po drugie. • Przypomnijcie sobie. Oczywiście. A zatem Rb jest zazwyczaj prostą reakcją fizjologiczną lU[. chociaż powoduje pojawianie się kary. jak byliście wczoraj ubrani? Raczej chyba tak. polega na określeniu warunków. że wynik musi pojawić się tak szybko. które nań wpływają. Wzmocnienie nie jest koniecznym warunkiem zapamiętania. brzęczyki itp. . przechowującej zdarzenia. jaka konkretnie czynność jest wzmacniana. jaki staje przed uczącym się. że uderzenie prądem jest nieuniknione. Normalnie. Teraz zajmiemy się zbadaniem tego. Po pierwsze. a które nie. to znaczy. jak i litery. Stosując zaś warunkowanie instrumentalne. aby zapobiec ponownemu wystąpieniu mdłości wywołanych pokarmem. że wzmocnienie pomaga organizmowi w opanowaniu poprzedzającej je właśnie reakcji. Nasz punkt widzenia dotyczący uczenia się jest taki sam jak ten. to związane z nim zdarzenie powinno zdecydowanie odróżniać się od innych. możemy wyuczyć zwierzę nieskończenie wielu nowych reakcji. red. gdy zwierzę ich doświadcza. istnieje duże prawdopodobieństwo. istnieje duże prawdopodobieństwo jej zapamiętania. jest to taka reakcja. u którego wywołano mdłości w jakiś nie związany z karmieniem sposób (na przykład promieniami Roentgena). aby go W przyszłości unikać. chociaż nie staraliście się tego zapamiętać. gdy nie pojawiają się żadne wątpliwości co do tego. odruchową. który zazwyczaj nie wywołuje jej. musimy wzmacniać ją nie później niż po 5 sekundach od momentu pojawienia się tej czynności. nawet wtedy. celem naszym jest opisanie schematów pojęciowych. Ta forma zachowania utrzymuje się. który dotyczy pamięci: nowa informacja jest dołączona do już istniejących w pamięci struktur znaczeniowych. że wzmocnienie tylko wówczas będzie miało optimum właściwości sygnalizacyjnych. co jedliście w czasie ostatnich dwu posiłków?). Natomiast badanie warunkowania instrumentalnego pozwala nam zrozumieć w jaki sposób zwierzę uczy się interakcji ze swoim środowiskiem. w jaki sposób zwierzę uczy się skojarzeń. • Czy pamiętacie. jak zachowuje się człowiek czy zwierzę w sytuacji przyjęcia hipotezy bezradności.warunkowaniem instrumentalnym lub sprawczym. chcąc wyuczyć zwierzę jakiejś czynności. Odpowiedzią jest pewnie „nie". Problem. które pojawiają się w wyniku uczenia się. Zazwyczaj strategia unikania nowego pokarmu jest wystarczająca. (Odpowiedź jest wtedy „tak". które są rzeczywiście silnie skorelowane z przyszłymi mdłościami. chyba że tę informację w jakiś szczególny sposób wykorzystaliście. Czy pamiętacie. Ta reguła 5 sekund popuszcza jeden bardzo ważny wyjątek. Zapamiętanie pojęcia lub zdarzenia zapewne zależy od typu procesów przetwarzania w mózgu obrazu tego zdarzenia czy pojęcia w chwili. kiedy wynik jest opóźniony. żeby pamięć o ostatnich posiłkach była wystarczająco pełna i stosunkowo łatwo dostępna (warunki te są spełnione z pewnością w przypadku człowieka. ale najprostsza interpretacja jest oczywiście taka. Ta granica opóźnienia wzmocnienia interpretowana była bardzo różnie.). 1966). Skojarzenie między specyficznym pokarmem a symptomami chorobowymi pojawia się. A nawet więcej. • Czy pamiętacie litery. które warunki są pożądane. Najwidoczniej zwierzę automatycznie kojarzy każde uczucie mdłości z ostatnim pokarmem. że zostanie zapamiętana. możem powiązać daną reakcję z bodźcem (Bw). i na właściwym zarejestrowaniu tej informacji. aby gwarantować. Ale wzmocnienie jest również sygnałem wskazującym organizmowi. gdy będzie jednoznaczne. chociaż choroba jako skutek spożycia takiego pokarmu ujawnia się dopiero po kilku godzinach (Garcia i Koelling. Można więc oczekiwać. w jaki sposób informacja reprezentowana jest w strukturze pamięci. jakkolwiek widzieliście je i posługiwaliście się nimi niezliczoną ilość razy. Wrodzony charakter tej strategii potwierdza fakt. Wzmocnienie jako sygnał W rozważaniach nad uczeniem się stwierdziliśmy. Dla nich zagrożenie uderzeniem prądem to po prostu przykre informacyjne sprzężenie zwrotne. Maksymalizacja sygnalizacyjnej właściwości wzmocnienia może się dokonywać przy spełnieniu co najmniej jednego z dwu warunków. • . Mdłości najwidoczniej są wskazówką wstrętu do jedzenia i niczego więcej. gdy warunki te są wyraźnie oznaczone przez światła. kiedy ostatni raz sprawdzaliście. aby zrozumieć. Jeżeli informacja zostanie włączona do jakiegoś schematu lub czynności.Czy pamiętacie. Stosując warunkowanie klasyczne. w tym w USA. która musi bv' automatycznie wywołana przez Bb. chociaż nie stara się on zapamiętać menu swoich posiłków. kiedy w przeszłości specjalnie się ich wyuczyliście). Badamy warunkowanie klasyczne. W przeciwnym razie nie zostanie. które znajdują się obok cyfry 7 na tarczy telefonicznej? (w niektórych krajach. Ale reakcja ta mus' znajdować się uprzednio w repertuarze reakcji zwierzęcia. ponieważ jest to jedna z pierwszych czynności codziennych. wzmocnienie powinno nastąpić od razu po wykonaniu właściwej czynności. potwierdzające i podtrzymujące ich przekonanie. który jadło.

którzy twierdzą. to zwierzę skazane jest na powtarzanie swych czynności za każdym razem. które korelują z nimi w sposób zupełnie przypadkowy. to niezbyt się tym przejmuje. Do 6 miesiąca wydaje się reagować wyłącznie na sygnały zewnętrzne: reaguje na zdarzenia. ale gdy ten przedmiot nagle zniknie. Ale. Spadochroniarz nie zdecyduje się na pozostawienie swego talizmanu w domu. oczywiście. Oto. mogą wydawać się dość prymitywne: ostrożne macanie lub szukanie wzrokiem. że talizman zapewni mu bezpieczeństwo. że skrzyżowanie palców pomoże mu wygrać. powstałymi w wyniku minionych doświadczeń. możliwe jest bez świadomości retrospektywnej. Ten aspekt uczenia się zbieżności pozwala wyjaśnić wicie rytualnych przesądów. wyciąga rękę i upuszcza przedmiot. Jednak w wieku około 6 miesięcy zaczyna przejawiać oznaki szczególnych oczekiwań w odniesieniu do interakcji ze swoim środowiskiem. Kładę przed nim skórkę od chleba. (W pewnych wypadkach. aby nie mógł jej dosięgnąć. Najbardziej złożone aspekty zachowania ukierunkowanego na osiągnięcie celu ujawniają się wtedy. o czym świadczą długie i gwałtowne spory. „Tym razem Laurent leży na plecach. że schematy pamięciowe i hipotezy mogą powstawać i być wykorzystywane podświadomie. działaniami i ich wynikami ma fatamą wadę. zasadę tę trudno jest zastosować. gdy obserwujemy dziecko posługujące się własną inteligencją sensoryczno-motoryczną do rozwiązywania praktycznych problemów. jednak po upływie kilku minut możemy zapomnieć i jedno. stają się normalną częścią jego zachowania poszukiwawczego. nie wydaje się słuszne przypuszczenie. Kiedy przedmiot spada na nowe miejsce (na przykład na poduszkę). Jeżeli dziecko widzi przedmiot. Nie pozwala mianowicie na oddzielenie tych aspektów. może wykryć absolutny brak świadomości tych zdarzeń. że skoro już raz zbieżności danego zdarzenia zostały ustalone. że stanie na lewej nodze jest ściśle związane z pojawieniem się winogron. i drugie. Jest oczywiste. Nawet niemowlę nie zdaje się ślepo na wskazówki wynikające z kontekstu i nie powtarza mechanicznie reakcji skojarzonych ze schematami sensoryczno-motorycznymi. że w badaniach nad uczeniem się jego wynik może służyć za wzmocnienie. Siedzi przy stole. myślenie człowieka możliwe jest bez świadomości bezpośredniej i. Strategia taka oddziela przyczyny od czystych zbieżności (korelacji). Uczenie się przez eksperymentowanie System uczenia się zbieżności nastawiony wyłącznie na wykrywanie korelacji między środowiskiem. Na przykład możemy uświadomić sobie wskazówkę zastosowaną do rozwiązania zadania albo też treść marzenia w momencie. Jednocześnie kładę w . Oczekiwania te ujawniają się najpierw w zachowaniu poszukiwawczym. Chwyta kolejno: celuloidowego łabędzia. czy możliwe jest uczenie się bez udziału świadomości. Można bardzo łatwo zademonstrować je w laboratorium. od tańców wywołujących deszcz do odpukiwania w niemalowane drewno. jak wykażemy w następnych rozdziałach. 269). Zakłada się. Zjawisko to otrzymało nazwę zachowania przesądnego. Ludzie. Szympans zaś może być przekonany. bez udziału świadomości człowieka. W rezultacie eksperymentator. często próbują uzasadniać swe stanowisko wskazując na fakt. ale w takiej odległości. od tych. za przeszkodą.Laurenta: „Laurent ma 16 miesięcy i 5 dni. Spadochroniarz może wierzyć. oczywiście. To trzyma rękę pionowo. zadając pytanie kontrolne. W końcu dedukcje dotyczące miejsca danego przedmiotu.. aby w ten sposób sprawdzić jego skuteczność. W wieku do 6 miesięcy życia próby odnalezienia przedmiotu. jak jego działania wpływają na otaczające je środowisko i dzięki temu chroni się również przed przypadkowymi związkami między reakcjami a ich zewnętrznymi skutkami. jak na przykład Piaget (1952) opisuje tego typu eksperymentowanie swego 10-miesięcznego syna Laurenta: Znaczenie oczekiwań '/. z tyłu lub z przodu głowy. w zaciśniętej dłoni ojca czy matki. starając się przy tym zaobserwować podobieństwa i różnice w uzyskiwanych rezultatach.Uczenie się i świadomość Przez wiele lat ważnym teoretycznym problemem było pytanie o to. ale samo ich nie wywołuje. Przypuszczalny krótki żywot w świadomości określonych zdarzeń utrudnia eksperymentalne badanie tego problemu. może po niego sięgnąć czy też włożyć go do ust. to ukośnie. kiedy znajdzie się w podobnych warunkach. Przeanalizujemy zachowanie dziecka Piageta . Mimo to eksperymentowanie jest decydującym czynnikiem w rozwoju intelektualnym istoty ludzkiej). Wyraźnie zmienia miejsce upadku przedmiotu. Ale gdyby nawet było to możliwe. po czym zmienia sytuację" (s. że już w najwcześniejszym wieku życia niemowlę antycypuje określone konsekwencje swych działań. Szybko jednak dziecko podejmuje systematyczną eksplorację możliwych kryjówek przedmiotu: pod przykryciem. U człowieka jednak istnieją pewne mechanizmy zapobiegawcze. pochodzące z obserwacji zdarzeń zewnętrznych. W ten sposób odkrywa ono. Niemowlę zmienia swoje czynności raczej umyślnie. upuszcza go jeszcze dwa.uchowanie ukierunkowane na osiągnięcie celu. kiedy występuje. ale kontynuuje swoje wczorajsze eksperymenty. które rzeczywiście spowodowały określony wynik. trzy razy w to samo miejsce. Gracz może sądzić. Odpowiedź na to pytań ie jest bardzo trudna. który zniknął z pola widzenia. jakby badając stosunki przestrzenne. a nie za sygnał. kiedy się pojawiają. Hiemowlę eksperymentuje z otaczającym je światem. że świadomość nie jest potrzebna. pudełko itp.

pojawiają się początki internalizacji myślenia. Faktycznie tu leży granica możliwości intelektualnych istot pozaludzkich: jedynie bardzo rozwinięte gatunki zwierząt . że aby osiągnąć określony cel. Drugi to okres myślenia przeduperacyjnego. tym razem za koniec (przypadkowo czy świadomie?) i przyciąga chleb do siebie. Nauczyło się ono co nieco o przestrzeni. Pierwszy to okres rozwoju sensoryczno-motorycznego. Po upływie godziny umieszczam przed Laurentem zabawkę (poza jego zasięgiem) i nowy kijek tuż przed nim. W rozwoju zdolności poznawczych człowieka można wyróżnić kilka stadiów. Ale. a nie za któryś z końców.. Największy wkład w badania nad intelektualnym rozwojem dziecka ma uczony szwajcarski.u łapie za kijek i przyciąga nim zabawkę" (s. Po drugie. 335). jednak jego procesy myślowe ciągle jeszcze są ściśle związane ze światem zewnętrznym. Po czym. jego myśli zaczynają w mniejszym stopniu zależeć od zdarzeń zewnętrznych. jak nauczył się nowego schematu? Nigdy wcześniej nie posługiwał się kijkiem w celu uzyskania przedmiotów. Przeanalizujemy teraz stadia rozwoju intelektualnego wyróżnione przez Piageta4. Znany mu sposób zdobycia przedmiotu nie prowadzi do osiągnięcia pożądanego celu. wtedy zaczyna się też rozwój języka. trwający mniej więcej do 11 roku życia. że przedmioty mają określoną stałość. tymczasem jest ono zaskakująco trudne. Jednak nie może jej dosięgnąć. Ten poziom rozwiązywania problemu przewyższa wyjaśniające możliwości każdej z istniejących teorii uczenia się zbieżności. podokresy i stadia w rozwoju poznawczym dziecka. od ra/. Jest ono ograniczone do odkrywania świata za pomocą manipulowania przedmiotami. Po pierwsze.. mimo pozornej prostoty. sekwencja czynnośćwynik musi zostać zmodyfikowana. Na początku występuje jedynie zdolność do uczenia się związków w otaczającym świecie. Uczy się. trwający od momentu narodzin do 18-24 miesiąca życia. Należy próbować jakiegoś nowego sposobu. Ale jak wybrać ten nowy sposób: czy przypadkowo. Laurent odkrył w jakiś sposób. ponieważ złapał kijek w połowie. które wykonywał do tej pory siedząc przy stole? „Wtedy kładę kijek między nim a chlebem. Jean Piaget. czasie i kształtach. W końcu tego okresu wyobraźnia dopiero zaczyna się rozwijać. umiejętności posługiwania się symbolami. Piaget wyróżnił poszczególne okresy. aby je tu wymienić. może wydawać się zadaniem zbyt prostym. że jego ręka jest zbyt krótka i musi znaleźć „przedłużenie ręki"? Jak do tego doszedł? W jaki sposób kontekst zewnętrzny . Nawet nie próbuje sięgnąć ręką po przedmiot. że można przemieszczać się w przestrzeni i wywoływać różne zdarzenia.pobliżujego prawej ręki kijek długości około 25 centymetrów. Dziecko nauczyło się już wyodrębniać siebie z otaczającego je świata oraz tego. Po kilku próbach zaprzestaje działań". ale zawiera się w tym jakaś niezaprzeczalna sugestia wizualna. . Wtedy rzuca kijek i wyciąga rękę w stronę chleba. Początkowo Laurent stara się dosięgnąć chleba nie zwracając uwagi na kijek. Uczenie się sensoryczno-motoryczne Omówiliśmy już podstawowe właściwości uczenia się sensoryczno-motorycznego. że można posłużyć się kijkiem. następnie spogląda na kijek i nagle chwyta go i kieruje w stronę skórki. że można" chwytać przedmioty i manipulować nimi. bierze kijek ponownie. W ciągu tego okresu dziecko stopniowo opanowuje rozumienie przedmiotów i działań. ROZWÓJ POZNAWCZY Zdolności poznawcze człowieka zmieniają się radykalnie w okresie od narodzin do wieku młodzieńczego. czy na oślep metodą prób i błędów. Jednak w wieku około 2 lat następują wyraźne. Laurent patrzy na chleb siedząc nieruchomo. jednak brak mu jeszcze dostatecznie dobrej wewnętrznej reprezentacji świata. Następnie zaczyna się okres operacji konkretnych. bez dłuższego marudzenia.niektóre gatunki naczelnych i człowiek-potrafią rozwiązać „problem kijka". trwający od końca okresu sensoryczno-motorycznego (około 2 lat) do 7 lat. W pierwszych latach życia rozwój intelektualny szympansów przebiega szybciej niż u dziecka w tym samym wieku.na przykład obecność kijka-ułatwił mu poszukiwanie rozwiązania problemu? Nauczenie się tego. która pozwoli dziecku czynić szybkie postępy w opanowaniu wiedzy. Prace Piageta są zbyt liczne. Omawialiśmy już niektóre jego poglądy (oraz wspominaliśmy trochę o jego synku Laurencie).Dwie następne próby prowadzą do tego samego rezultatu. Problem na jeszcze wyższym poziomie . nie dotyka on celu. Bibliografia zawiera niektóre bardziej znane pozycje. zaskakujące zmiany w zdolnościach poznawczych dziecka ludzkiego. Jako ostatni występuje okres operacji formalnych (zaczyna się około 11 roku i trwa do okresu młodzieńczego). czy też wychodząc od tych czynności. aby dosięgnąć przedmiotu. ponieważ występujący tu rodzaj uczenia się jest niezwykle skomplikowany. język zaś znajduje się w zarodku. . co jest pod ręką) może rozwiązać wyłącznie człowiek. Zasadniczo dziecko nauczyło się już organizować cechy percepcyjne świata. Co kierowało jego wyborem czynności i czego konkretnie nauczyło go poprzednie niepowodzenie? Czy domyślił się. w którym wyłaniają się cechy inteligencji człowieka dorosłego. Laurent ma problem. następnie u dziecka zaczyna się powoli pojawiać świadomość pojęć j zdarzeń i rozwijają się proste schematy sensoryczno-motoryczne.skonstruowanie specjalnego narzędzia służącego do określonego celu (zamiast posługiwania się tym.

Uczy się również odpowiadać na pytania: Co będzie. jeśli. Potrafi ono po raz pierwszy przewidzieć bieg zdarzeń.węzłem pamięci-jako jednostką (rys. W rzeczywistości. Rozwój obrazów wewnętrznych. komponenty sensoryczne oddzielają się od czynności. Jest to pierwszy decydujący krok w nabywaniu wiedzy przez dziecko. Jest to pierwszy krok w kierunku myślenia ludzi dorosłych: wykonanie eksperymentu myślowego. Dziecko zaś musi utworzyć wewnętrzny obraz zdarzeń zewnętrznych. nie wykonując równocześnie rzeczywistych czynności. początkowo dziecko może nawet nie rozumieć tego. Piaget sugerował. Rysunek ] 3-4 przedstawia możliwy schemat sensoryczno-motoryczny: zdarzenie .wywołuje przyPrzyjemny dźwięk < Przyjemność > < > Błyszczący Długi Niebieski jemny dźwięk. gdy już się pojawi. ale nie pojawiło się jeszcze oddzielnie pojęcie dotyczące potrzebnego do tego przedmiotu. nowe przedmioty muszą zostać włączone w istniejące struktury pojęciowe za pomocą procesów uogólniania i różnicowania.? RYSUNEK 13-4 . operując wewnętrzną wiązką informacji . jak i różnice w porównaniu z rzeczami. że przedmioty zewnętrzne istnieją niezależnie od jego czynności. oparty na tc.i zaczynają osiągać samodzielną egzystencję.. że w pierwszych rozwijających się u dziecka schematach sensorycznomotorycznych nie odróżnia ono cech percepcyjnych od samych czynności. ponieważ wiele rzeczy z otoczenia niemowlęcia wykazuje zarówno podobieństwa. Ten sam mechanizm działa dalej w miarę rozwoju dziecka.RYSUNEK 13-5 Długi Przedmiot Niebieski ROZWÓJ OBRAZÓW Centralne miejsce w uczeniu się zbieżności zajmuje organizacja cech percepcyjnych w wiązki oparte na ich skojarzeniach z ciągami działań.. w miarę jak dziecko manipuluje otaczającymi je przedmiotami. Kiedy powstanie już określony repertuar obrazów. pierwsze pojęcia rozwijające się w mózgu niemowlęcia dotyczą przedmiotów z jego doświadczenia Początkowo jednak pojęcia te mogą mieć znaczenie jedynie w odniesieniu do jego własnych czynności (to znaczy wyłącznie znaczenie /notoryczne).ruch ręki . Jak tylko właściwy zbiór cech połączy się w oddzielny niezależny obraz. zdolności. Stopniowo. ale problemy związane z organizacją informacji percepcyjnej w sytuacji uczenia się ulegają zmianie. które ono już zna. odgrywa decydującą rolę w rozwoju poznawczym dziecka. Przypuszczalnie. 13-5). system pamięci może rozpoznać dany przedmiot. Myślenie przedoperacyjne W okresie od około 2 do 7 lat dziecko zaczyna się posługiwać wewnętrzną reprezentacją otaczającego je świata. Zdolność do organizowania informacji percepcyjnej na zasadzie jej zbieżności z reakcjami organizmu jest prawdopodobnie wrodzona.

Chociaż dziecko może sobie wyobrazić wynik pewnego ciągu operacji. który znajdzie się w sytuacji eksperymentalnej dotyczącej kształtowania się pojęć. Tak więc może on układać obrazki z czerwona. Dysjunkcja jest znacznie trudniejsza (przedmiot powinien posiadać tylko jedną cechę: na przykład musi być albo czerwony. na przykład musi być równocześnie czerwony i duży). ile było w pierwszej. aby podzielił i ułożył obrazki na dwie kupki według dowolnie przyjętej reguły. kiedy badany ma wykonać zadanie bardziej złożone. ale wiąże się również ściśle ze zdolnością do uczenia się dziecka przez komunikowanie się z innymi ludźmi albo poprzez myślowe przedstawienie danej sytuacji z innej perspektywy niż własna. albo duży). Oczywiście. a następnie prosimy je. jak też i tego. to prosta koniunkcja cech wydaje się najłatwiejsza (aby należeć do danej klasy. to nie jest w stanie powrócić do stanu wyjściowego. Następnie na oczach obserwującego nas dziecka przelejemy wodę do wąskiej szklanki. dziecko nie martwi się o to. Podobnie jak dziecko. w jaki łączy je wspólna sytuacja zewnętrzna. Mówiliśmy już o tym. Obrazki: pieca. bez konieczności odnoszenia się do pełnego zasobu dostępnej informacji. kiedy już się pojawiło przebiega systematycznie. W sumie jednak pewne cechy klasyfikującego zachowania się dziecka różnią się wyraźnie od odpowiednich cech w zachowaniu dorosłych. Inaczej mówiąc. Osoba dorosła. jednak bez względu na to. aby ułożyło podobne obrazki na jedną kupkę. że pokazujemy dziecku serię obrazków przedstawiających różne przedmioty. poziom wody będzie tu znacznie wyższy niż poprzednio. może on zapomnieć. Ponadto wyobrażanie sobie ciągu czynności. Dziecko może zgrupować rakietkę i piłeczkę (ponieważ gra nimi). że mechanizmy indukcyjne dziecka operują zazwyczaj tylko ograniczonym zakresem dostępnej informacji. różniące się między sobą określonymi cechami. to się nie odstanie. Teraz już pojęcie zachowania masy nie sprawia mu kłopotu i dziecko szybko rozwiązuje próbę ze szklanką wody. przedmiot powinien posiadać wszystkie cechy tej klasy. czy między różnymi przedmiotami ułożonymi na jednej kupce istnieją wyraźne podobieństwa. Dziecko stara się skoncentrować uwagę na dominujących cechach danego zdarzenia. Poza tym. oprócz tych wszystkich ograniczeń (albo też jako ich nieunikniony wynik) proces myślenia dziecka jest nieodwracalny. Operacje konkretne Około 7 roku życia dziecko wchodzi w stadium operacji konkretnych. W postępowaniu ze znanymi mu przedmiotami dziecko przejawia tendencję do grupowania ich zgodnie ze związkiem. Teraz zapytajmy dziecko. niż oparte tylko na jednej cesze. ale dysponuje ono bogatym arsenałem metod myślenia: opanowuje zasady manipulacji. Napełnijmy wodą niską. Dorosły tak nie postępuje. jak się okazuje. Podobieństwa lub różnice cech fizycznych interesują je dopiero wówczas. Najbardziej znanym przykładem nieodwracalności myślenia dziecięcego jest problem szklanki wody przedstawiony przez Piageta. talerza z kaszką i lalki (oznaczającej mamę) znajdą się na jednej kupce. Niektóre dzieci mówią. Nauczyło się prawa zachowania masy. Dziecko w stadium przedoperacyjnym jest egocentryczne. lodówki. mając do rozwiązaniu takie zadanie. Wygląda to tak. Najtrudniej nauczyć się pojęć. jest to. Myślenie dziecka jest jeszcze ciągle ograniczone konkretnymi sądami o przedmiotach. że ilość wody nie uległa zmianie. to jego strategia polega na wybraniu jednej cechy i posługiwaniu sienią jako podstawą dokonywanego podziału. a z niebieską-na drugą. Ponadto. Rozwój w stadium operacji konkretnych można obserwować dając dziecku dwie . Jeżeli pojawi się obrazek. Dziecko w stadium przedoperacyjnym odpowie nam: nie. że mniej (mniejsza szerokość). jeżeli przedmiot jest czerwony. nie można ich przekonać. a następnie sortuje systematycznie przedmioty zgodnie z przyjętymi kryteriami Dziecko jednak (w stadium myślenia przedoperacyjnego) zachowuje się zupełnie inaczej. kiedy nie ma innego wyboru. najwyraźniej nie potrafi ono przyjąć czy też choćby zrozumieć perspektywy innej osoby. szeroką szklankę. Dziecko nie opanowało jeszcze pojęcia zachowania masy. krok po kroku. Niektóre z widocznych osobliwości dotyczących zachowania dziecka w zakresie tworzenia abstrakcji i uogólnień możemy zauważyć obserwując jego zachowanie klasyfikujące. jaki to może mieć wpływ na zachowanie językowe (rozdział 12). inne zaś. brak mu prawdziwego pojęcia abstrakcji. to wybiera i wypróbowuje nową regułę. na jakich operacjach się koncentrują. jedną wysoką i wąską. w wąskiej szklance nie jest tyle samo wody. obwódką na jedną kupkę. Mimo to w tym stadium myślenie dziecka pozostaje związane z konkretnymi przedmiotami i zdarzeniami. W sytuacji. Najważniejsze w tym. jego wewnętrzne przedstawienia myślowe koncentrują się wokół samego siebie. drugą szeroką i niską. liczby i przestrzeni oraz prostego uogólnienia i prostej abstrakcji. zachowuje się dokładnie tak jak dziecko. jakby wyobrażenie sobie zdarzenia miało właściwość realnego zaistnienia konkretnego zdarzenia: co się stało. Weźmy dwie szklanki. Przypuśćmy. możliwe jest również tworzenie kupki obrazków związanych z podwórkiem czy gospodarstwem wiejskim. to musi być mały). że jeden wymiar (szerokość) może być kompensowany przez inny (wysokość).Początkowo jednak dziecko ma ograniczoną zdolność do interioryzacji zdarzeń Ogranicza się przede wszystkim do konkretnych czynności: nie potrafi tworzyć abstrakcji czy uogólnień. że wody jest teraz więcej (jest wyższy poziom). jakie reguły zostały już sprawdzone. Jeżeli cechy muszą występować łącznie. a skoro jest niebieski. zadowala się ono istniejącą w danym momencie zgodnością w doborze przykładów. Pod pewnym względem dorosły. A nawet więcej. który nic odpowiada danemu kryterium. a w końcu pomidor z różą (czerwone). zazwyczaj wybiera jakąś cechę fizyczną albo też określoną kombinacje cech. następnie piłeczkę z pomidorem (okrągłe). Jeśli poprosimy studenta. dorośli uważają reguły klasyfikowania wymagające uwzględnienia równocześnie kilku cech przy selekcji za znacznie trudniejsze. która znajdzie zastosowanie w odniesieniu do wszystkich przedmiotów. to musi on być duży. i zaczyna się powtarzać. czy w drugiej szklance jest tyle samo wody. Dorośli starają się raczej odnaleźć jedną regułę. jego uwaga zaś koncentruje się przede wszystkim na przedmiotach realnych. które opierają się na zależnościach między cechami (na przykład. w odróżnieniu od dorosłych. z niewielką elastycznością lub też zupełnym jej brakiem.

pojawiają się operacje logiczne. Ciągle jeszcze egocentryczne (choć w mniejszym stopniu). niezbędnej do Inteligentnego wyboru nowych czynności w wypadku. Warunki brakujące można rozpatrywać jako podcele prowadzące do poszukiwania metody wykrywania schematów sensoryczno-motorycznych. aby zaobserwować. stawiania hipotez dotyczących nowych możliwości oraz manipulowania nimi za pomocą symboli.możliwe są eksperymenty myślowe. Okresy rozwoju umysłowego dziecka (według J. ciężar i objętość wałeczka zmieniły się. Cały ciąg zdarzeń może być antycypowany dzięki symulacji umysłowej: symulacja umysłowa jest istotą myślenia. Mogą one pomóc w wyodrębnianiu krytycznej informacji. Operacje są egocentryczne. nieodwracalne. Te same podstawowe zdolności niezbędne dla rozwoju i symbolicznego przekształcania schematów sensoryczno-motorycznych są ważne na wszystkich poziomach myślenia. sądów logicznych. ciągle ograniczone do możliwych realnych zdarzeń.identyczne wielkością i ciężarem kulki plasteliny. że odkryje w ten sposób możliwe czynności prowadzące do celu oraz warunki wymagane do jego osiągnięcia. ale zmieniły się objętość i ciężar. pojawiające się w toku rozwiązywania problemu. przekonamy się. W ciągu pierwszych dwu lat życia dziecko rozwija inteligencję -ensoryczno-motoryczną. Uczy się stałości przedmiotów : czynności. jednak trudno stwierdzić. hipotetyczne. że rozwiązywanie sytuacji problemowych obejmuje szeregi realnych i umysłowych działań i ich skutków oraz różne punkty wyboru. Jedną z kulek należy rozwałkować n długi wałeczek. że objętość jest inna I dopiero po upływie 11-12 lat stabilizują się wszystkie trzy pojęcia. poczynając od około 11 roku życia dziecko wkracza w ostatnie stadium na drodze do pełnego opanowania całego bogactwa logicznego myślenia. Myślenie przedoperacyjne Początki rozwoju języka. Tabela 13-1. Uczy się aktywizowania schematów sensoryczno-motorycznych w myśli. Może posługiwać się konkretnymi pojęciami. Myślenie wymaga zdolności do umysłowego symulowania całego scenariusza danej sytuacji. We wczesnych latach dorastania doskonalą się jego możliwości językowe. Zapewne są zdolne do tworzenia względnie złożonych łańcuchów czynności. Czy organizmy niższe mają zdolność planowania? Nie wiemy tego dokładnie. bez wykonywania odpowiednich czynności . które wystąpiły w danej chwili. czego szukać. Badając zachowanie dorosłych związane z rozwiązywaniem problemów (rozdział 14) i podejmowaniem decyzji (rozdziały 15 i 16). procesy myślowe uniezależniają się od środowiska. ale sądzi. opanowuje umiejętność posługiwania się rozumowaniem logicznym i wycia. abstrakcji. Przy wewnętrznej reprezentacji świata nie jest już konieczne wykonywanie czynności wyłącznie po to. jakie korzyści daje możność posługiwania się reprezentacją wewnętrzną. co z tego wyniknie. W 7-8 roku życia sądzi ono. Procesy związane z organizacją i strukturalizacją informacji percepcyjnej w postaci schematów sensoryczno-motorycznych stanowią nieoceniona . przejawiając wówczas jedynie początki rzeczywistej planowej Jziałalności. nie potrafią zaś wypracować określonej strategii osiągania odległego celu. odwracalności i kompensacji. mieć nadzieję. że masa i ciężar nie uległy zmianie. Około 9 roku życia rozpoznaje ono. Operacje konkretne Pojawia się zdolność do rozumowania logicznego. Wewnętrzne schematy sensoryczno-motoryczne mogą pełnić rolę selektywnego filtra dla uwagi i spostrzegania: podpowiadają człowiekowi. poczynając od samego wyobrażenia celu. 2-7 7-11 11-15 pomoc dla procesów umysłowych wyższego rzędu. które byłyby odpowiednie dla ich osiągnięcia. Rozważmy. Piageta) Wiek dziecka w przybliżeń tu (lata) 0-2 Opis Rozwój sensoryczno-motoryczny Rozwój schematów sensoryczno-motorycznych. Kiedy pojawiają się wewnętrzne struktury. posuwając się wstecz w obrębie swoich struktur wewnętrznych. Ogranicza się jedynie do operacji dotyczących świata otaczającego. jest zdolne do myślowego sprawdzania hipotez. Operacje formalne Rozwój implikacji. że masa wałeczka nie uległa zmianie. gdy zdarzają się pomyłki. kierują jego badaniem dostępnych cech środowiska oraz wykrywaniem cech brakujących. Oczekiwania mogą tu odgrywać główną rolę nawet wtedy. gania wniosków i zaczyna przejawiać rozumowanie abstrakcyjne. Operacje formalne W końcu. w jakim stopniu ich aktualne reakcje są uzależnione od antycypacji przyszłych zdarzeń. W znacznej większości zwierzęta i dzieci w wieku poniżej 2 lat wydają się polegać na próbnym działaniu po to. Rozwijają się pojęcia stałości. Przed 7 rokiem życia (przed operacjami konkretnymi) dziecko sądzi ż masa. aby określić jej wyniki. kiedy stare nie doprowadziły do pożądanego wyniku. Człowiek myślący może zacząć od jakiegoś pożądanego dlań celu i. MYŚLENIE Wstępnym warunkiem zdolności do myślenia jest tworzenie wewnętrznych reprezentacji zdarzeń zewnętrznych. Ogranicza się do konkretnych czynności związanych ze zdarzeniami.

aby rozwiązać problem? W rozdziale tym zbadamy strategie i procedury stosowane przez ludzi. jakie wybiera strategie. najlepszy sposób. . Rezultaty tych badań powinny znaleźć zastosowanie w odniesieniu do wszystkich zachowań związanych z rozwiązywaniem problemu źle lub dobrze określonego. to analiza jakiegoś problemu. jeżeli wszystkie główne ulice są zamknięte dla ruchu w związku z odbywającym się festynem? Jakie jest rozwiązanie problemu szachowego. . zamieszczonego we wczorajszej gazecie. jak tworzy swój wewnętrzny model problemu. A zatem: . Zrobić coś ważnego w życiu. rozpoczęcie od tego celu końcowego i posuwanie się w myśli wstecz jako metoda zbudowania planu pozwalającego na osiągnięcie tego celu. aby skoncentrować nasze badania na problemach dobrze określonych. Teraz wykażemy. Badaliśmy. jak ludzie rozwiązują abstrakcyjne problemy pojęciowe. Jak najlepiej dojechać na drugi koniec miasta. od którego należy zacząć. czy proces rozwiązywania problemu zmierza w prawidłowym kierunku. Rozwiązywanie problemów ANATOMIA PROBLEMU Protokoły Protokół rozwiązywania problemu DONALD+GERALD Analiza £o właściwie trzeba zrobić. gdy zajmuje się on rozwiązywaniem określonego problemu. . ANATOMIA PROBLEMU Być może. jeśli będziecie mieli jakiś pogląd na kolejne kroki i operacje. białe zaczynają i dają mata w pięciu ruchach? Co robiłeś 16 miesięcy temu? Graf rozwiązywania problemu Stany wiedzy Graf zadania DONALD+GERALD Cofanie się STRATEGIE ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW Poszukiwanie rozwiązań Wybór operatorów Ograniczenia metody analizy protokołów STANY WEWNĘTRZNE A STANY ZANOTOWANE W PROTOKOLE Heurystyki Gra w szachy problemy te mają dobrze określone atrybuty: określony cel. W dobrze określonym problemie mamy jasno sformułowany cel. Jednakże częściej mamy do czynienia ze źle określonymi problemami. jak ocenia swoje postępy. że te same procedury pojawiają się w badaniu tego. W rozważaniach nad inteligencją sensoryczno-motoryczną omawialiśmy takie pojęcia. Zajmo- . Chcemy dowiedzieć się. w jakim stopniu strategie te stosowane są do rozwiązania praktycznych problemów środowiska. Formułowaliśmy już wcześniej niektóre podstawowe zasady zachowania dotyczącego rozwiązywania problemów. Ułatwi bowiem nasz wywód. które będziemy omawiać. Chcielibyśmy zrozumieć. Naszym celem jest zrozumienie procesów zachodzących u człowieka. jak: zachowanie poszukiwawcze oparte na oczekiwaniu celu. Stworzyć dzieło sztuki o nieprzemijającej wartości. kiedy zbliża się do rozwiązania. MECHANIZMY MYŚLENIA Reguły a fakty Podprogramy Pamięć krótkotrwała Liczenie w pamięci Mamy pełne podstawy. określony sposób pozwalający ocenić. prześledzenie całego łańcucha schematów sensoryczno-motorycznych w celu wykrycia końcowego efektu jakiegoś ciągu czynności. Problemy mogą należeć do dwu szerokich klas: problemy dobrze określone oraz problemy źle określone.14. jakie stosuje reguły. . . Spróbujcie rozwiązać problem przedstawiony poniżej. Wyreżyserować najbardziej znaczący film stulecia.

nawet jeślj wyda się Wam. możliwe. Myślę. Prosimy o mówienie wszystkiego. wypowiadajcie wszystkie myśli. Jest to problem typu szyfru arytmetycznego. że badany nie podchodzi do problemu prosto i bezpośrednio. notujcie to. że wiele z tego. tak aby po zastąpieniu liter cyframi działanie arytmetyczne dało prawidłowy wynik. aby dla każdej litery odnaleźć odpowiadającą jej cyfrę. że R powinno być liczbą nieparzystą. Poświęćcie temu problemowi chociaż 5 minut. Zadanie polega na tjm. Często zapuszcza się w ślepy zaułek i • ycofując się próbuje nowej drogi. jeżeli musiałbym przenieść 1 z poprzedniej kolumny. prosząc go na przykład. dostarczają one niezmiernie użytecznej informacji wstępnej o procesach malenia zachodzących w trakcie rozwiązywania problemu. że T jest równe 0. co uznacie /a stosowne. protokół werbalny. Och. Więc są dwie litery D i każdej z nich odpowiada 5. zatem T wynosi zero. nie da się obserwować bezpośrednio. Jeżeli będziecie mieli ochotę coś zapisać. od '• ' "•izu odkrywając. gdzie sumuje się D+G. Jakie prawidłowości możemy w nim dostrzec? Pierwsze wrażenie z protokołu jest takie. 1 ' • . że można to tu wpisać. czy jest to najłatwiejsza droga. DONALD łGERALD ROBERT D=5 protokół rozwiązywania problemu DONALD+GERALD Każda litera ma jedną i tylko jedną wartość numeryczną (Pytanie to skierowano do eksperymentatora. mimo trudności w interpretowaniu tych protokołów. miał on za zadanie głośno myśleć w trakcie poszukiwania rozwiązania. Możliwe. że zostawię to na chwilę. jakie podjąć decyzje nawet wówczas. gdy nie uda się Wam go rozwiązać. aby opisywał na głos to. tam. (Tu nastąpiła dłuższa przerwa i eksperymentator zapytał „O czym teraz myślisz?) Teraz G-ponieważ R to liczba nieparzysta. Badany był studentem Camegie-Mellon University. zatem T wynosi zero. W rzeczywistości nie jest istotne. W rezultacie otrzymujemy dosłowny zapis jego zwerbalizowanych procesów myślo w\ ch. Zato jest jeszcze jedno D. czy nie ma gdzieś jeszcze T. że można to tu wpisać. ustalając. wynika stąd. W wyrażeniu tym wykorz\ stano dziesięć liter.wanie się tym problemem pozwoli Wam zorientować się. to G powinno być liczbą parzystą. Tak więc myślę. Oczywiście. mam dwa A i dwa L. że trzeba tu jeszcze dodać 1. przenoszę 1 do drugiej kolumny. nie ma. wanej tu analizie jest odkrycie. jego analiza i wszelkie cytaty pochodzą z pracy Newella (1967). • ): '/ Problem ten. nie. (Zamiast zero wstawiamy znak 0. a D równa się 5. Dalej. czy rozwiążecie ten problem.s/c/c na głos w toku Waszej pracy. z których każda odpowiada określonej cyfrze. 7 lub 9. jakie rodzaje operacji umysłowych wykonują ludzie u. do czego one prowadzą. które przyjdą Wam do glmu w trakcie rozwiązywania. aby nie było "omyłek z literą O). Więc są dwie litery D i każdej z nich odpowiada 5. i . kiedy usiłuje rozwiązać problem. Protokoły Pierwszym krokiem w badaniu jakiegoś zjawiska jest obserwacja związanego / nim zachowania. na które on odpowiedział „Jedną wartość numeryczną"). Oczywistą trudność w badaniu rozwiązywania problemów przez człowieka sprawia fakt. Badany ten po raz pierwszy próbował rozwiązać problem U1^' typu1. Dwa L równe są jednemu R. Pełny zapis protokołu werbalnego osoby badanej zawiera około 2200 słów wypowiedzianych w ciągu 20 minut rozu u r wania problemu. Tak więc. Patrzę na lewą stronę zadania. Oczywiście. najważniejszą rzeczą w dokon\. To znaczy. gdzie dodawane są E+O.-każda para w jednej kolumnie-aha-i R-trzy R. Tekst ten będzie dla nas materiałem do analizy. że najlepszy sposób rozwiązania tego problemu to wypróbowanie różnych możliwych rozwiązań. \naliza. czy też nie. oraz. A/y. a 1 to liczba nieparzysta. Wpisuję 5 i 5. która próbowała rozwiązać problem DONALD plus GERALD. że nie czynicie postępów. otrzymał podobną instrukcję jak Wy. Badany startuje energicznie. co robi. to razem zero. nie 5. trakcie rozwiązywania problemu. Ludzie wykonują własne operacje myślowe po cichu. ponieważ są dwa L . czy nie. Nie jestem jednak pewien. o czym myślicie próbując rozwiązać tni problem.a suma dwu jednakowych liczb daje zawsze liczbę parzystą. jaką można tu przyjąć takuk . Zobaczmy. Wpisuję: 5 i 5. Pamiętajcie. Spójrzcie na protokół. Raczej gromadzi on informacje i sprawdza rozliczne •'ipotezy. Mamy tu dziesięć różnych liter i każda z nich ma jedną wartość numeryczną. to razem zero. dla siebie. myślę. Przeanalizujemy małą część protokołu werbalnego jednej z osób badanych. że mogę wpisać 5 z drugiego końca. Jeden ze sposobów pr/e/w\ciężenia tej trudności polega na skłonieniu człowieka do ujawnienia tych procesów. Nie. co robi. A zatem R może być równe 1 lub 3.

Po dłuższej przerwie badany jednak rezygnuje z tej drogi. stosując odpowiednie reguły lub strategie. Opis jego zachowania w trakcie rozwiązywania problemu powinien uwzględniać to stopniowe przechodzenie od jednego do drugiego stanu wiedzy. Dwa L równe są jednemu R. Pierwsza rzecz. aby ukazać pewne ogólne schematy w zachowaniu badanego w czasie rozwiązywania problemu. nie ma. Ponownie powraca do myśli. Inne strategie wyraźnie nie funkcjonują: w takim wypadku badany rezygnuje z nich i próbuje innych sposobów. Chociaż doszedł już do wniosku. ponownie wraca do tej sprawy. \a naszym diagramie stan wiedzy przedstawimy graficznie w postaci kwadratu. mając nadzieję. kiedy zastosuje on określoną operację do określonego nowego faktu. Zobaczymy. zatem T wynosi zero. który stara się osiągnąć. jaką konkretną strategię najlepiej zastosować w danej chwili? Skąd wie. a operację związaną z przechodzeniem z jednego stanu wiedzy do drugiego w postaci >trzałki (rys. Podobne ogólne zasady odnajdujemy w sensoryczno-motorycznym rozwiązywaniu problemów praktycznych. czy rozumie reguły zadania. wynika stąd. Na podstawie analizy protokołu stwierdziliśmy. zmienia się stan jego wiedzy. wiele pytań bez odpowiedzi.. "'((/zadania DONALD+GERALD. Ale tym razem posuwa się w analizie nieco dalej i konkretyzuje listę możliwych liczb: A zatem R może być równe 1 lub 3. czy też zaprowadzi go w ślepą uliczkę? Aby móc odpowiedzieć na te pytania. t Graf rozwiązywania problemu Protokoły werbalne są dosyć niewygodne do analizy. jakiego Ypu strategie mogą być przydatne w rozwiązywaniu danego problemu? Skąd wie. gdzie da się zastosować w zadaniu wiedzę o tym. 7 lub 9. jakby sprawdzając swój wywód: . Ale w przedstawionym opisie jest na razie wiele niejasności. W celu dokładniejszego zbadania procesu rozwiązywania problemu. Operacja RYSUNEK 14-1 Stany wiedzy Teraz protokół możemy przedstawić jako zbiór kwadratów.. badany odnajduje nowy obiecujący punkt wyjścia ze względu na możliwość rozwiązania problemu. że R jest liczbą nieparzystą. a D równa się 5. Teraz G . h każdym razem. nie 5. Stara się znaleźć T. Początkowe wypowiedzi osoby badanej dotyczą po 'tostu weryfikacji. przenoszę 1 do drugiej kolumny. potrzebna jest metoda pozwalająca na przedstawienie zachodzących tu zdarzeń. Sama dedukcja zaczyna się dopiero od Sierdzenia: Są dwie litery D i każdej z nich odpowiada 5. Operuje swą n-yjściową wiedzą dodając do niej stwierdzenia dotyczące problemu..Następnie patrzy.ponieważ R to liczba nieparzysta. Zna on ogólny cel. nazywa się stanem jego wiedzy. Ta krótka analiza pierwszych pięciu minut protokołu wystarcza. Użyteczną techniką jest zastosowanie obrazu wzrokowego sekwencji operacji wykonywanych w czasie rozwiązywania problemu. a I to liczba nieparzysta. Sumy wiedzy. Jedne strategie przynoszą efekty i liczba danych ciągle wzrasta. potrzebna jest procedura doskonalsza od analizy protokołu. czy zastosowana w jaiiytn momencie strategia pozwoli na osiągnięcie celu. i» jest równe 5. jaką musi przejść osoba badana poprzez kolejne stany wiedzy. ponieważ są dwa L. to rozbicie tego końcowego celu na pewną liczbę małych kroków. Odnotowawszy już ten fakt.. Oczywiście. powróćmy znów do protokołu zadania DONALD+GERALD. że mogę wpisać 5 z drugiego końca. połączonych strzałkami 'pisującymi drogę. że badany stopniowo gromadzi informację o problemie. że R powinno być liczbą nieparzystą. a co z Dl Za to jest jeszcze jedno D. to G powinno być liczbą parzystą. przyczyna jest oczywista: nic ma sposobu na wybranie spośród wielu kandydatów odpowiedniej wartości dla R. Co się kryje za procesem rozbijania na kolejne proste kroki w toku osiągania końcowego celu? Skąd osoba badana wie. Następnie przystępuje do sukcesywnego sprawdzenia różnych prostych strategii. czy nie ma gdzieś jeszcze T? Nie. że każda z nich dostarczy mu określonej informacji. To znaczy. metoda rozwinięta przez Allena Newella z Carnegie-Mellon University (patrz Simon i Newell. jaką badany dysponuje w danym momencie. To się nie udało.a suma dwu jednakowych liczb daje zawsze liczbę parzystą. . Dalej mam dwa A i dwa L-każda para w jednej kolumnie i R-trzy R. 14-1). 1971). że R jest liczbą nieparzystą i czy daje to jakieś informacje o G. Opis ten można również odnieść do szerokiego wachlarza problemów i zadań poznawczych. że T równa się [) •. jaką robi. Aby to "lustrować. Cała informacja o problemie. Jedną z technik przydatną do tego celu jest graf rozwiązywania problemu.

t o po prostu ten sam stan co stan 4. Prowadzi ją to do tego punktu rozważań. zaś ostatni. to jednak w sytuacji przedstawionej w stanie 10 odpowiada aktualnemu stanowi wiedzy osoby badanej (patrz rys. Początkowo.a suma dwu jednakowych liczb daje zawsze liczbę parzystą. Ale teraz decyduje się na ustalenie wartości liczbowej litery R. kiedy wie również. w tym celu wraca do stanu 4 i wypróbowuje nowe podejście. 14-5) ten ruch cofania się przedstawiony jest w ten sposób. RYSUNEK 14-5 RYSUNEK 14-3 Teraz osoba badana decyduje się znów na to. wnioskuje. Dalej mam dwa A i dwa L . nie wykluczając wartości wykorzystanych uprzednio. a w stanie 8 metodycznie sprawdza wszystkie Hczby nieparzyste. Wybiegając jednak nieco w przód. które do tego momentu osoba badana zebrała. Jednakże RYSUNEK 14-4 . Oczywiście.i R . że kiedy już badany generuje liczby kandydujące do R. Zauważcie. licząc od prawej do lewej. Na grafie (rys.Badany w sposób oczywisty przetwarza informację zawartą w tej kolumnie. nie 5. A więc najpierw po prostu wytwarza.trzy R. gdzie konkluduje. Cofanie się. W stanie 7 badany ponownie powraca do faktu. Pierwsza operacja poszukiwania nowej kolumny z (T) nie przynosi sukcesu. dodany diagram został zacieniowany). a potem z 2. wykonuje tę pracę metodycznie. druga kończy się powodzeniem. aby nie było pomyłek z literą O. że R powinno być liczbą nieparzystą. Stan 6 . jakie ma eksperymentator sporządzający protokół. 14-6). Nie pomija jednak zwyczajnie takiej ewentualności.) Czy osoba badana wie również o tym. że R jest liczbą nieparzystą.. mówi: Dwa L równe są jednemu R.ponieważ R to liczba nieparzysta. 7 lub 9. Następnie mamy próbę znalezienia innych kolumn. stanu 2. A zatem R może być równe 1 lub 3. ponieważ są dwa L . W rezultacie nie mamy pewności. czytamy: Oczywiście. a zatem badany wie o tym. Graf rozwiązywania problemu posunął się nieco jak na rysunku 14-3 (na rysunku stare stany wiedzy są niezacieniowane. że D = 5) do nowego stanu. że proces ponownie się cofa. aby sprawdzać nowe kolumny. Zwróćcie uwagę na ciąg czynności. Teraz G . że strzałka do następnego stanu 6 przechodzi od stanu 4. przenoszę 1 do drugiej kolumny. to G powinno być liczbą parzystą. w której występuje D+D = T. że T = 0. co przedstawia rysunek 14-2. a D jest równe 5. że G musi być liczbą parzystą. a następnie dopiero odrzuca możliwość. próbując najpierw z kolumną 3. Następna partia zapisu ilustruje trudności. przenoszę 1.. RYSUNEK 14-2 Kilka następnych twierdzeń z protokołu koncentruje się na zapisie danych. Nazwijmy tę operację przetwarzaniem kolumny 1 (Ponumerujcie sześć kolumn zadania. tylko w późniejszym czasie. że należy dokonać przeniesienia do następnej kolumny 2? Do tego momentu nie ma o tym wzmianki w protokole. że R = 5. aby mówiła dalej. Postęp ten został pokazany na rysunku 14-4. Prowadzi nas to do stanu 10. a D równa się 5. w których znajduje się T lub D. a więc eksperymentator musi się włączyć i poprosić ją. Osoba badana milczy. Teraz osoba badana cofa się do stanu uprzednio osiągniętego. tym razem badany przechodzi do kolumny 6 i wychodząc z założenia. Chociaż dedukcja ta nie jest prawidłowa. a 1 to liczba nieparzysta. Widzimy raczej. Operacja ta posuwa badanego od początkowego stanu wiedzy (kiedy wie. W efekcie przechodzi od stanu wiedzy 4 do stanu 5. Jak do tej chwili nasz graf ma dwa stany wiedzy.każda para w jednej kolumnie . wynika stąd. gdzie warto zacząć przetwarzać kolumnę 2. znajduje kolumnę zawierającą D. że R jest liczbą nieparzystą... przy stanie 5. że R jest liczbą nieparzystą. . (Zamiast zera wstawiamy znak 0. jakie możliwe wartości dla R zostały wykorzystane.

że osoba badana chce ponownie przystąpić do pr. W każdym momencie osiągnięty postęp stanowi sumę stanów wiedzy. następnie z powrotem do następnej linii poziomej i tak dalej. rozłożenia tego procesu na serię małych kroków. uznając możliwość przeniesienia.gysunek 14-7 przedstawia w formie schematycznej graf całego protokołu rozwiązywania problemu. Do opisu jego zachowania wprowadzone zostały takie pojęcia. jak: cele. którą rozwiązaliście przedtem. gdzie dodawane są E4O. jednak do opisania ich wystarczyły zaledwie cztery różne operacje. 1969) Ostateczny cel tej zagadki jest jasny: podanie odpowiedzi tak lub nie.k-> nad kolumną 6. Patrzę na lewą stronę zadania. tx trzeba tu będzie jeszcze dodać 1. Badany przechodzi od jednego stanu wiedzy do drugiego usiłując zastosować jedną z operacji wybranych z niewielkiego zbioru. Powtórz czytanie grafu tyle razy. Jeżeli jednak czniemy po prostu analizować zdanie od początku do końca. na ile te terminy znajdą zastosowanie w odniesieniu do rozwiązywania problemów w ogóle. jednak ogólna struktura jego zachowania w toku rozwiązywania problemów jest zawsze podobna. jeżeli musiałbym przenieść 1 z poprzedniej kohiinn>. następnie decyduje się raz jeszcze na cofnięcie się. nie. Na tym zakończymy analizę fragmentu protokołu. jak rozwiązaliście łamigłówkę. Poszukiwanie rozwiązania w kierunku : Stosowanie grafu. . Posuwa się okrężnie. Graf rozwiązywania problemu jest jedną z metod podziału etapów rozwiązywania problemu. że zostawię to na chwilę. wracamy do lewego krańca następnej linii i znów posuwamy się poziomo w Prawo. którą rozwiązaliście przedtem. Osoba badana najwidoczniej dysponuje niewielkim zasobem różnych strategii. aby zacząć od nowa. pełna analiza zawiera nieco ponad 200 przejść między kolejnymi stanami wiedzy. nie zajmując się już wartością G. osoba badana zużyła na wykonanie tego zadania 20 minut2. To ostatnie stwierdzenie wskazuje. którą rozwiązaliście przedtem nim rozwiązaliście tę. Odpowiedni fragment grafu rozwiązywania problemu przedstawiony został na rysunku 14-6. Badany przekształca problem ogólny na szereg prostych podcelów i podproblemów. cofając się. nim rozwiązaliście tę. Ten krótki fragment analizowanego protokołu ilustruje metodę rozłożenia 1 graficznego przedstawienia kolejnych kroków prowadzących do rozwiązania problemu. możliwość że G niekoniecznie musi być liczbą parzystą. które wielokrotnie powtarza. Myślę. była od niej trudniejsza czy też nie? (Restle. że konkretne reguły stosowane przez badanego zależą przede wszystkim od rodzaju problemu. stany wiedzy i operatory. RYSUNEK 14-6 >TRATEGIE ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW Jeśli łamigłówka. którą rozwiązaliście potem. Och. kiedy dany ciąg operacji doprowadzi go do martwego punktu. drogą prób i błędów. przechodząc tym samym do nowego stanu wiedzy. dość szybko przychód/i mu dn głowy. ile jest to Wtr/ebne. sprawdzając skuteczność różnorodnych operatorów. która kończy się na stanie 12. nim rozwiązaliście tę. Kiedy dojdziemy do końca. Analizując cały protokół dostrzegamy te same prawidłowości. Czytając grafy zawsze zaczynamy od lewej górnej klatki i posuwamy się poziomo w Wiwo. Reguta brzmi: Przechodź wszystkie punkty grafu idąc na prawo do "Olka. możliwi1. Przedstawia informację nagromadzoną do tego momentu. gdzie sumuje się D+G. Zobaczymy. tam. Oczywiste jest. to czy łamigłówka. Ta ogólna forma analizy i schemat zachowania się wydają się możliwe do zastosowania w bardzo różnorodnych sytuacjach problemowych. Przechodzimy kolejno przez wszystkie poziomy nie powtarzając żadnego z nich aż przejdziemy przez ł «\stkie idąc zawsze z lewa na prawo. była trudniejsza aniżeli łamigłówka. szybko ugrzęźniemy w •o skomplikowanej strukturze lingwistycznej. W wypadku powodzenia zdobywa nową informację. Przedstawia graficznie niieszaninę sukcesów i pomyłek typowych w rozwiązywaniu każdego problemu.

jeśli przyjmiemy odwrotną. od tyłu. to czy łamigłówka B była trudniejsza niż łamigłówka A? Jeszcze jedna fraza w tekście wymaga interpetacji: „łamigłówka. z którymi . po prostu jróbować zrozumieć każdą frazę zdania. . drogę „oszukiwań? Zacząć od sformułowania celu . A więc. którą rozwiązaliście potem. którą rozwiązaliście potem. aby osiągnąć cel. Fraza ta odpowiada oczywiście frazie ta łamigłówka. Określamy ją konkretnie łamigłówka A. nim rozwiązaliście łamigłówkę A. Nie ulega wątpliwości.^ przodu nie daje efektu. można przyjąć taki podcel. jak np. Źródło: Simon i Newell (1971). to czy łamigłówka B była trudniejsza niż łamigłówka A? 238 stanów RYSUNEK 14-7.nacznie łatwiej sobie poradzić. Po tym podstawieniu mamy nową wersję tekstu zadania: Jeśli łamigłówka B była trudniejsza aniżeli łamigłówka. bardziej zrozumiały. to czy łamigłówka. którą rozwiązaliście potem. Jeśli łamigłówka. Tak więc frazę „łamigłówka. którą rozwiązaliście przedtem. jak rozwiązaliście łamigłówkę B. którą rozwiązaliście przedtem. tj. ta = ta łamigłówka = łamigłówka A. A co będzie. podstawiając odpowiednie oznaczenie. Teraz już problem jest wręcz tanalny: Jeśli łamigłówka B była trudniejsza aniżeli łamigłówka A. którą rozwiązaliście potem jak rozwiązaliście łamigłówkę B".a następnie ^stanowić się. Na przykład. to łamigłówka A. którą rozwiązaliście przedtem nim rozwiązaliście łamigłówkę A frazą „łamigłówka B". A zatem odwracając stosunki otrzymamy wariant. w którym łamigłówka następująca po łamigłówce B. Każdą frazę dotyczącą danej iaaadki zastępujemy zatem odpowiednią literą. przekształcamy tekst zagadki w nowy. Jaki operator okaże się dobry do osiągnięcia go podcelu? e Jeden sposób polega na wprowadzeniu w miejsce różnorodnych zagadkowych sformułowań takich oznaczeń. należy zastąpić frazą „łamigłówka A". jak rozwiązaliście łamigłówkę. czego potrzeba. którą rozwiązaliście przedtem nim rozwiązaliście łamigłówkę A. litery alfabetu. nim rozwiązaliście łamigłówkę A. czy też nie? Wyszło nieźle: spróbujmy jeszcze raz tej samej metody. Zgodnie ze stosowanymi zasadami podstawienia łamigłówka poprzedzająca A to łamigłówka B. była trudniejsza aniżeli łamigłówka. Zastępujemy we wszystkich przypadkach frazę „łamigłówka. że najlepsza w :Vm wypadku będzie strategia polegająca na rozbiciu zdania na podcele. jak rozwiązaliście łamigłówkę B". była trudniejsza niż łamigłówka A.odpowiedzieć tak lub n i e .

W wypadku problemu z łamigłówkami celem było zrozumienie poszczególnych fraz zdania. . musimy obmyśleć plan. Raczej zawierają one pewne reguły heurystyczne: Należy kontrolować cztery pola środkowe. Po drugie. to posuwamy się dalej w tym samym kierunku od osiągniętego już punktu. 1962). a jednocześnie pewnego sprytu. i c zanim błąd zostanie odkryty i poszukiwania podjęte zostaną na nowo. Reguły mnożenia stanowią swoisty algorytm: jeśli będziemy je stosować właściwie. gdzie w ogóle jej nie ma. Po dokładnym ustaleniu tego kroku. • istocie różnice między szachistami wydają się wynikać głównie z siły i skuteczności 'V thematów heurystycznych zastosowanych w trakcie gry (patrz Simon i Simon. który został podany w sformułowaniu danego problemu. stanem wiedzy była złożona struktura lingwistyczna. Woda po prostu zaczyn•! płynąć w dół po pochyłości: wyłącznie rzeźba powierzchni ziemi określa dokładną drogo przepływającej wody. W gruncie rzeczy wiele z badań poświęconych myśleniu i rozwiązywaniu probleu m w w znacznej mierze sprowadza się do poszukiwania określonych rodzajów heurystyk ó losowanych przez ludzi. jeżeli sawet analogia ta jest dość odległa. często z nadzwyczajnym powodzeniem. a następnie sprawdzamy. początkowo wypróbowujemy określoną metodę atakowani' problemu. powoduje to znaczną stratę czasu i wysiłku. a ich wartość opiera się na ich efektywności w rozwiązywaniu poprzednich problemów.środka który zmniejszałby istniejącą rozbieżność. Dla wielu bardziej skomplikowanych i zarazem bardziej interesujących problemów nie znaleziono odpowiednich algorytmów rozwiązania. Strategia ta znajduje częste zastosowanie w wielu różnych sytuacjach problemowych. są to procedury lub wskazówki. Poszukiwanie w kierunku odwrotnym jest niezwykle użyteczne w wypadku pewnych problemów wzrokowych. jakie stosują ludzie próbujący rozwiążą • określone problemy. zawsze otrzymamy prawidłową odpowiedź. bezpośrednich kroków. działanie tych reguł widoczne jest szczególnie w końcówce partii-to znaczy w trakcie Wybór operatorów Skąd przyszła nam do głowy myśl. !. który doprowadzi nas do rozwiązania.Poszukiwanie rozwiązań Omawiany przykład wskazuje na nowe strategie. aby ignorować oczywiste różnice. Jest to jeden z przykładów zastosowania strategii analizy środków-celów. właściwych operatorów. .\le sedno sprawy polega na obmyśleniu odpowiedniego planu. Różnica między nimi jest teka. określamy krok bezpośrednio go poprzedzający i tak dalej. Pojawia się tu jedna z najskuteczniejszych strategii: analiza środków-celów {means-ends analysis). Ijciirystyki. Należy zapewnić bezpieczeństwo królowi. prowadzą automatycznie do generowania prawidłowego rozwiązania. Proces ten jest podobny do rzeki tworzącej meandry na zboczu góry. Podział ogólnego problemu na podcele jest z pewnością użyteczny w momencie pojawienia się problemu. W tej szczególnej łamigłówce o łamigłówkach. Rozpatrzenie przytoczonego niżej przykładu ułatwi zrozumielie roli strategii heurystycznej. W takim ujęciu koncetrujemy się na pożądanym rozwiązaniu i zastanawiamy się. ]^i\tak. Istnieje oczywiście niebezpieczeństwo doszukiwania < analogii tam. na przykład poszukiwanie na mapie drogi z jednego punktu do drugiego. Środek redukujący różnice między jednym a drugim polegał na uproszczeniu fraz przez wprowadzenie właściwych oznaczeń. zdolnych do działania w danej sytuacji. a może w ogóle one nie istnieją. jaki operator należy właśnie wybrać. Heurystyki wchodzą w grę w każdej skomplikowanej sytuacji rozwiązywania problem . Większość problemów wymaga obrania kierunku poszukiwań <|( przodu". musimy zrozumieć problem. W tych wypadkach należy posłużyć się metodami turystycznymi. jeśli są ściśle :ir/estrzegane. Algorytm to zbiór reguł. W badaniach nad rozwiązywaniem problemów rozróżniane są dwa typy planów lub operatorów: algorytmiczny i heurystyczny. którymi można posługiwać się bez większej trudności. Jednak w odróżnieniu od algorytmów metody heurystyczne nie gwarantują pełnego powodzenia. Heurystyki są bardziej podobne do reguł taktycznych. a w najlepszym wypadku aż do punktu wyjścia. Określony zostaje podcel i czynione są próby jego rozwiązania. Często wymaga to jmicjętności rozpoznawania ukrytych podobieństw. takie proste poszukiwanie do przodu nie dało rezultatu Inne podejście to zaczynać od końca. że w celu rozwiązania problemu: Po pierwsze.ióre doprowadzą do rozwiązania. które. Niezmiernie ważna metoda heurystyczna polega na odnajdywaniu analogii między Janym problemem a innymi problemami ze znanym rozwiązaniem. Ważnym aspektem tego faktu jest to. aby skomplikowaną frazę zastąpić literą i tym samym uprościć problem łamigłówki? Bez wątpienia jednym z głównych problemów jest znalezienie właściwych operatorów. że jeden z nich gwarantuje uzyskanie prawidłowego wyniku. Podręczniki gry w szachy nie dostarczają przepisów gwarantujących •Ograną. Inaczej mówiąc. Ale żadna z tych taktyk nie mówi nam. ustalić niezbędne warunki oraz dane. W analizie tej pożądany podcel ( w tym wypadku najbliższy podcel) jest porównywany z aktualnym stanem wiedzy. W poszukiwaniu w kierunku odwrotnym postęp dokonuje się małymi krokami. aby dotrzeć do tego rozwiązania. jaki poprzedzający krok należy uczynić. Musimy jasno rozumieć cel. że poszukiwanie od początku do końca dokonuje się za pomocą prostych. Problem polega na odnalezieniu odpowiedniego operatora . Matematyk Polya (1945) uważa. Rozwiązanie przez analogię jest niezwykle cenne. •jra w szachy. czy przyniosła nam ona jakikolwiek postęp. Analiza środków-celów jest użyteczna przy ocenie wartości danego operatora dla rozwiązania zadania.

która do tego momentu nie nale/ala do grupy figur aktywnych. milionowi miliardów miliardów). które teoretycznie mo^ wystąpić. że zadanie takie nie wymaga uruchomienia jakichś nadzwyczajnych zdolności umysłowych. Ograniczenia metody analizy protokołów Zaczynając od zwerbalizowania przez osobę badaną jej myśli w trakcie rozwiązywania problemu. Jeśli rozważymy wszystkie możliwe ruchy i przeciwruchy występujące w ka/il\jv stadium gry w szachy. tfinut. na które przeciwnik może odpowiedzieć jed\nic minimalną liczbą ruchów. to procedury. różnych możliwości. jakie stosuje. że nie ma przed nim obrony). że mistrzowie szachowi posługują się pr/\ ocenie sytuacji i wyborze ruchów licznymi regułami heurystycznymi. Co więcej. Reguły te N uporządkowane według ich ważności i ten porządek wykorzystywany jest przy w\rw. który zmusza króla przeciwnika do oddalenia się od własnych pól. . • Daj pierwszeństwo tym ruchom. i ^ -" do 19 możliwości w fazie weryfikacji. Jeśli chcielibyśmy zbudować a Igois im.. • Daj pierwszeństwo takiemu szachowi.o . . nawet sama analiza protokołów nie ogranicza się wyłącznie do czystej sytuacji rozwiązywania problemów. aby ocenić najlepszą z możliwych kombinacji. to otrzymamy około tysiąca kombinacji. które stosują. ułożonych w poprawnym gramatycznym porządku (na przykład trzech zdań tego tekstu). .. że zapamiętanie ich nie jest dla szachM> zbyt uciążliwe i nie wymaga specjalnej pojemności pamięci: wystarczy. Są to proste reguły.! . Ponieważ na znale/ICIIK1 rozwiązania niektórych ze wspomnianych problemów arcymistrzowi potrzeba oko. • Daj pierwszeństwo szachowania tej figurze.K decyzję. które. Niektóre końcówki zaczynają się o .. kiedy utwierdza się w przekonaniu. mogliśmy dowiedzieć się nieco o naturze zaangażowanych tu procesów :nyślowych.. . a w mniejszym stopniu od . aby poi!j. . aby rozwa/>l on jedynie od 9 do 77 możliwości w fazie eksploracji dotyczącej osiągania rozwiązania. jego zdanien-.ostatnich kilku ruchów tuż przed daniem mata królowi (atak na króla przeciwnika t . Szachista. przeprowadzony.|. kiego komputera. mogą doprowadzić do uzyskania oczekiwanych efektów. Próbka wybranych heurystyk wykorzystywanych przez arcymisir/. w jaki sposób poszukują oni odpowiednich operatorów: • Należy dać pierwszeństwo podwójnemu szachowi (ruch. w wielu wypadkach zapewniają sukces. któr\ stwarza sytuację do ataku króla przeciwnika w efekcie wycofania własnej figim / linii ataku). .ów szachowych pozwoli nam lepiej zorientować się. Podobny wysiłek przekracza nawet możliwości niezwykle v\h. atakuj silniejszą hgunj (siła figury zależy od różnorodności ruchów. Skąd on wie o tym. oczywiście. gdy zastosuje sieje do pewnej liczby typowych końom ck szachowych (wziętych z dowolnego podręcznika szachowego). osiem ruchów przedtem nim nastąpi mat. Liczba możliwych sekwencji złożonych z ośmiu ruchów może być równa 10(m(a jeśli wolicie. kió:v / milionów możliwych ruchów należy dokładnie przeanalizować? Badania nad mistrzami szachowymi-posiadającymi tytuły Arcy mistrzów międ/\ narodowych . . jakie może ona wykonywać w irakcie gry). nie sprawdza wszystkich możliwych kombinacji. który powoduje równoczesne zaatakowanie króla przez dwie figury) oraz odkrytemu szachowi (ruch.dostarczają informacji o tym. wynika z tego. Analizuje jedynie w dość ograniczonym zakresie te ruchy. Jednakże. W rzeczywistości zadanie to wydaje się podobne do zadania wymagającego zapamiętania w ciągu 15 minut 75 do 100 słów.. istota sprawy jest ta sama. Obserwowane różnice między szachistami pod względem ich różnych możliwości zależą raczej od skuteczności ^lektywnych schematów heurystycznych.v najlepszego ruchu. Kiedy psycholog kliniczny próbuje zbadać <wego pacjenta.-/ystych zdolności umysłowych. Jeszcze ważniejsze jest to. .. musielibyśmy zbadać dosłownie miliari!. Stara się RYSUNEK 14-8 . • W przypadku dwu możliwości szachowania równocześnie. 70 _u^ kombinacja ruchów jest rzeczywiście wartościowa i logiczna. są oparte na nieco mniej sformalizowanej analizie protokołu wywiadu ze swoim pacjentem.

chociaż nie uświadamiały sobie jej roli. idąc po prostu w stronę okna. 1931) \y eksperymencie tym posłużono się dwoma sznurami zwisającymi z sufitu. W tym wypadku.. Wydaje się to mało prawdopodobne. którzy dochodzili do rozwiązania drogą kolejnych kroków. stanowi jedynie częściowy opis zachodzących procesów wewnętrznych. dmuchnąć na niego. Pomimo to nie wszystkie jego procesy wewnętrzne znajdują dokładne odbicie w jego sprawozdaniach werbalnych. tworząc w ten sposób przestrzeń zewnętrzną swego rozwiązania. że wskazówka w znacznym stopniu ułatwiła im rozwiązanie. przyznali (z jednym wyjątkiem). aby osoba badana niczego nie podejrzewała. Graf rozwiązywania zadania w przestrzeni protokołu może wyglądać na przykład tak. że powinni uważnie śledzić tok swoich myśli i informować na głos o drogach dochodzenia po omacku do rozwiązania. Eksperymentator (który znajdował się w tym samym pokoju co osoba badana) posługiwał sie dwiema różnymi wskazówkami.. rzucić weń czymś. robi jakieś notatki. które. ale nie chciały się do tego przyznać. Niebezpiecznie byłoby całkowicie zawierzyć metodzie analizy protokołu. jak te trzy „przestrzenie" mają się do siebie wzajemnie. jak to zostało przedstawione na rysunku 14-10. że badany nie mógł ich równocześnie złapać (rys. Interesująca jest kwestia. jedynie 20% osób znalazło prawidłowe rozwiązanie. które najwyraźniej rozwiązywały go etapami („Popatrzmy. Zapis będzie bardziej kompletny. jak mamy nadzieję. mogą pomijać szereg kroków ważnych dla rozwiązania tych problemów. aha!"). Jeżeli osoba badana nie dostrzega oczywistego kroku w swym postępowaniu. Liczba możliwych rozwiązań wiązała się ze zręcznym wykorzystaniem wielu różnych przedmiotów. śledząc wybrane pr/cpacjenta drogi. których odbicie znajduje w jego wypowiedziach. większość badanych znalazła rozwiązanie wciągu jednej minuty od otrzymania wskazówki. bez wahania przy opisywaniu sposobu rozwiązywania wymieniają rolę wskazówki. w którym przeprowadzano eksperyment.są zapisem rozwiązywania problemu w przestrzeni protokołu. co jest w nich dostępne. stosował więc system wskazówek (sugestii). można znaleźć inny sposób rozwiązania tego zadania". po drodze zaczepia o sznur. którymi posługuje się on w tych złożonych zadaniach. Dlaczego zatem dla osób z grupy „całościowej" miałoby to być tajemnicą? Nasuwa się wniosek. Ponadto badany.. A może osoby z grupy „całościowej" dostrzegły wskazówkę. Odbywa się to w taki sposób. że tylko część aktywności poznawczej osoby badanej dostępna jest obserwacji zewnętrznej. gdy wskazówka 1 nie przyniosła rezultatu. a do drugiej te. i zewnętrzną. Tak czy inaczej. które przeprowadza w trakcie dochodzenia do rozwiązania. STANY WEWNĘTRZNE A STANY ZANOTOWANE W PROTOKOLE W celu zilustrowania naszego problemu rozpatrzmy różnice między trzema różnymi przestrzeniami problemu: wewnętrzną. W grupie. abyście sami spróbowali rozwiązać to zadanie). są zgodne ze strategiami i operacjami analizowanymi w grafie rozwiązywania problemu. Maiera interesowało tylko jedno rozwiązanie. gdyby uprzedzano ich wcześniej.Interesujące nas różnice między obiema grupami polegają na różnym sposobie relacjonowania wartości wskazówek. jest jasne. że badany rozwiązując problem odwzierciedla w swym opisie słownym różnorodne strategie i operacje myślowe. W wypadku. Wskazówka 1. że badany rozwiązuje problem wewnętrznie według pewnych ogólnych strategii i określonych operacji.. Wskazówka 2. czy istotnie przedstawiciele grupy „całościoyvej" nie wiedzieli o tym. Zastanówmy się. nie wspomniały o tym. Te osoby badane. nieznacznym ruchem powoduje jego rozkołysan ie. Przestrzeń wewnętrzną można przedstawić schematycznie w postaci grafu rozwiązywania problemów. Zadanie osoby badanej polegało na związaniu obu końców sznura. to możemy oczekiwać. Eksperymentator spaceruje po pokoju i przechodząc obok sznura wiszącego bliżej środka pokoju.] Maier podzielił osoby badane. rozwiązały zadanie szybciej niż grupa osób. Osoby badane. Jeżeli tak było. że osoby badane. eksperymentator po upływie kilku minut bierze w ręce szczypce i zwracając się do osoby badanej mówi: „Posługując się wyłącznie tym przedmiotem.. które rozwiązywały problem etapami. . że korzystali ze wskazówek. W konkluzji musimy stwierdzić. wykonuje pewne czynności. w której występują 22 stany. chociaż otrzymały poi godziny na rozpracowanie problemu. Musimy założyć zatem. ci zaś. że protokoły robione w czasie eksperymentów nad rozwiązywaniem problemów. to jej protokół z całą pewnością jest niepełny. w swym protokole-co zaznaczone zostało w postaci zaciemnionych kwadratów. jeżeli mógłbym ruszyć sznur.protokół . Średnio. Rozwiązanie to jest przedstawione w przestrzeni wewnętrznej. że korzystały ze wskazówek. zapisaną w protokole. rozkołysać jak wahadło. Przyjmujemy. które nie wspominały o roli wskazówek. która nie korzystała w ogóle ze wskazówek. aby skłonić swoich badanych do wybrania tego właśnie rozwiązania. jedynie 13 z 22 stanów pojawia się w jego protokole.. (Świadomie nie podajemy odpowiedzi. które rozwiązały problem od razu „całościowo" („Rozwiązanie przyszło samo. To. nie wiem jak").odgadnąć naturę operacji wewnętrznych w strukturze pamięci. jednakże były one tak oddalone od siebie.. Ale osoba badana może przedstawić jedynie część z nich. Na rysunku 14-9 przedstawiony został przykład przestrzeni wewnętrznej. które rozwiązały zadanie od razu „całościowo". które prawidłowo rozwiązały problem po otrzymaniu wskazówek. bez względu na pewne jej słabości analiza protokołów stanowi skuteczną metodę rekonstrukcji zdarzeń zachodzących w świadomości człowieka rozwiązującego problem oraz badania strategii myślenia. że wskazówka pomogła im w tym. 14-8). posuwając się w kierunku rozwiązania. dlatego nie możemy go obserwować bezpośrednio. jeśli zachęcimy badanego do szczegółowego werbalizowania swego procesu myślowego i jeśli będziemy sporządzać protokół w trakcie trwania czynności rozwiązywania. niby przypadkowo rozrzuconych na podłodze pokoju. Po pierwsze. Eksperymentator.. które nie otrzymały w ogóle żadnej wskazówki w tym względzie. [Szczegółowy opis wskazówek udzielanych przez Maiera znajduje się w jego artykule (1931). Nawet „całościowi" badani Maiera mogliby uświadomić sobie rolę wskazówki. Wypowiedzi ustne dokonywane przez osobę badaną w trakcie rozwiązywania problemu . na dwie grupy-do jednej grupy należały osoby. Przykładem tego może być jedno z wcześniejszych badań nad rozumowaniem (Maier.

ponieważ nie można go odróżnić od stanu 20. Stosunki między stanem wewnętrznym a stanem protokołowym można sobie wyobrazić na przykład w ten sposób. że są one niezbędne. ponieważ jednak nie zostały zapisane w protokole. a ponadto żaden z nich nie może występować bezpośrednio po stanie 7. jak też ślepa droga prowadząca do stanu 3. aby jeden wynikał z drugiego. W takim wypadku możemy wprowadzić pewne stany hipotetyczne. Wiemy. zostały całkowicie pominięte. W „przestrzeni" protokołu wygląda to tak. Często w toku analizy protokołu można dostrzec brak pewnych łączących ogniw. jednakże nie stanowi on z pewnością odbicia zachodzących tam procesów (rys.RYSUNEK 14-9 Wyraźnie widać co zaszło. 14-11). Na dodatek stany 10 i 13 następują po stanie 7. jakby osoba badana przeszła bezpośrednio od stanu 1 do stanów 5 i 6. Ostateczny graf zrekonstruowany na podstawie protokołu ma wiele podobieństwa z grafem stanów wewnętrznych. że procesy wewnętrzne znajdują swe odzwierciedlenie w . możemy jedynie domyślać się ich istnienia. Podobnie gubi się stan 18. W omawianym Przestrzeń protokołu RYSUNEK 14-11 RYSUNEK 14-10 wypadku protokół zawiera sprzeczności: stany 10 i 13 nie mają takiego charakteru. nazwijmy je A i B. Stany pośrednie 2 i 4.

czy są to systemy elektroniczne czy biologiczne. uczenie się konkretnych wyników ma swój sens. musimy posłużyć się dwiema różnymi strategiami. Jeśli jesteśmy w stanie stwierdzić. Jeśli chodzi o mnożenie. jak ją zaleźć. pozwala to na zaoszczędzenie miejsca w przestrzeni pamięci.protokole jedynie okazjonalnie. Podprogramy Zdarza się często. gdy jest to konieczne. Reguły a fakty Obliczcie w pamięci: Ile to będzie 8x4? Ile to będzie 262x127? Aby odpowiedzieć na oba pytania. Co więcej. Nacisk kładziemy tu na słowo zasady. Dla większości z nas jednak taki balast w pamięci byłby nieuzasadniony. musi gromadzić i przetwarzać informacje. dzięki którym można je uzyskać. badany tworzy rr poziomie zachowania skondensowaną wersję wewnętrznych procesów myślowych. MECHANIZMY MYŚLENIA Strategie rozwiązywania problemów. Każdy system. ale kosztem obniżenia szybkości odszukania informacji. z tego właśnie faktu wynika szereg fundamentalnych problemów. które pozwalają na wytworzenie potrzebnej formacji. Taki proces nazywamy rekursją (powróce•iein). które omawialiśmy. Pierwsza polega na gromadzeniu faktów bezpośrednio w pamięci. który to raz jest on wykorzystywany. jak . to jaki mają one wpływ na zdolność systemu do rozwiązywania problemów. Są to dwie różne strategie posługiwania się informacją. w jakim stanie znajduje się proces rozwiązywania problemu. oraz w razie konieczności podawania odpowiedzi częściowej? Jeśli istnieją ograniczenia tego typu. Po pierwsze. Kiedy rzecz dotyczy już większej liczby informacji. Jeśli całe życie zajmujecie się liczeniem w • myśli. Od tego. czy też przekładni i dźwigni-heurystyka we wszystkich wypadkach jest taka sama. że w trakcie rozwiązywania danego problemu wielokrotnie powtarza > określone następstwo operacji. Przechodząc przez kolejne stany wewnętrzne. W takich wypadkach dobrze jest mieć w pamięci jeden : c odpowiedni program i posługiwać się nim zawsze. który analizuje całe frazy. czy damy pierwszeństwo zapamiętywaniu reguł czy też konkretnych wyników. ważne jest. błyskawiczni kalkulatorzy. Na przykład. wiemy jednak. mają w pamięci dość znaczną liczbę iloczynów liczb trzycyfrowych (jednak nie wszystkie 499500 z możliwych). kiedy w trakcie działania 'odprogram musi wykorzystać sam siebie. ponieważ nakładają one fundamentalne ograniczenia na pracę tych systemów. zależy to. ale dzieje się to kosztem nieekonomicznego wykorzystania przestrzeni pamięci. Każda z nich ma jVvoje zalety. Program nadrzędny nazywany jest zazwyczaj programem wykonawczym. Taki jednostkowy zestaw reguł będziemy nazywać podprogramami. która wymaga rekursji. bardziej efektywne okazuje się zapamiętywanie reguł. będący w interakcji z nieustannie zmieniającym się światem zewnętrznym. aby Szumieć następujące zdanie. aby w danym uomencie było wiadome. czy zbudowany jest on z neuronów. gdy usiłujemy odnaleźć zasady organizacji mózgu ludzkiego. aby posługując się regułami mnożenia uzyskać prawidłową odpowiedź. Za przykład posłuży nam program niezbędny do mnożenia dwu liczb dwucyfrowych. niezależnie od tego. Dotyczy to na przykład takich kwestii: czy system zapamiętuje rozwiązania poszczególnych problemów czy też wyłącznie procedury dochodzenia do rozwiązań? Co dzieje się z procedurami. Szczegóły dotyczące różnych sposobów funkcjonowania oraz mechanizmy uruchamiania tych systemów w tym miejscu zupełnie nas nie interesują. te ogólne zasady organizacji muszą też stosować się do określonych systemów. przypominamy sobie właściwą odpowiedź. W związku ze znacznym stopniem ogólności. które są stale wykorzystywane do rozwiązywania różnorodnych zadań? Czy ograniczona jest zdolność systemu do sprawdzania na bieżąco. Niektórzy zagorzali entuzjaści sztuczek liczbowych.zcsto wykorzystujemy dany materiał. który analizuje oddzielne podrzędne frazy arnknięte w nawiasach). że dany system posługuje się metodą heurystyczną analizy środków-celów. W drugim zas . zestawu reguł. Specjalne środki powinny być przygotowane na wypadek. podprogram. który we właściwym momencie wwoła z pamięci podprogram. to nie ma znaczenia. Druga strategia polega na jroniadzeniu programu. musimy na ogół pamiętać iloczyny wszystkich par liczb jednocyfrowych (około 45 iloczynów) i niektóre z iloczynów dwucyfrowych (do 4950 iloczynów). celowe jest przeanalizowanie zasad organizacji i struktur wszelkich systemów informacyjnych. Ponadto trzeba mieć możność kontrolowania. in W wielu wypadkach możliwy jest wybór między obiema strategiami.:cdnocyfrową. W badaniu struktur systemów przetwarzających informacje należy skupić uwagę na pewnych podstawowych sprawach. wypadku najprawdopodobniej nie znamy prawidłowej odpowiedzi. Ludzie na ogół mają trudności w sytuacji. zależą od ogólnego charakteru procesów zachodzących w mózgu człowieka oraz od ich organizacji. W tym celu wystarczy dwukrotnie zastosować regułę mnożenia jednej liczby dwucyfrowej przez . które przechowują. Dzięki bezpośredniemu gromadzeniu informacji przyspieszamy i uła[wiatny sobie odszukanie ich później. skąd wziąć podpro?am i gdzie go zwrócić po wykorzystaniu. wydobywają i wykorzystują informacje. Jeżeli podczas rozwiązywania określonego robieniu podprogram wykorzystywany jest wielokrotnie. W pierwszym wypadku odpowiednia informacja przechowywana jest w naszej pamięci i kiedy zostanie zadane pytanie. wspólnych dla wszystkich systemów tego typu. elektronicznych obwodów scalonych. tzw. potrzebny jest pewiem program nadrzędny. wymaga podprogramu. Bierzemy zatem ołówek i papier. Posługiwanie się podprogramami wymaga spełnienia pewnych warunków.

ll)7()|. na jakim etapie obecnie jesteśmy i jakie wyniki osiągnęliśmy do tego momentu. które należy pomnożyć. który odkrył powieść. Nawet u człowieka mała pojemność pamięci krótkotrwałej (5-lOjednostekinformacji)stwarzapewneograniczenia wstrukturzei stopniu /ło/onosci procesów myślenia. ludzi ma kłopoty z przemnożeniem w pamięci dwu liczb dwucyfrowych. które nie dysponują takimi możliwościami w zakresie pomocy zewnętrznych. kiedy zajdzie konieczność przemnożenia dwu •xzb dwucyfrowych. a w pamięci pozostają jedynie dwie liczby. W czwartym kroku oblicza się ostatni wynik . nie bez pewnego wysiłku. że odpowiedź jest już od dawna w pamięci. / którego zrobiono film. że głównym czynnikiem wpływającym na przebieg wewnętrznych procesów rozwią/y wania problemów oraz podejmowania decyzji są ograniczenia w utrzymywaniu inlonnaeji w pamięci krótkotrwałej. m k a*v było zrozumiałe bez stosowania rekursji. Wraz ze wzrostem stopnia złożoności problemu.7 i 10 krokach do siedmiu jednostek w 9 kroku.i'*. Zajmijmy się teraz mnożeniem liczby dwucyfrowej przez jednocyfrową. -hociaż nie jest to pokazane na wykresie. Jak vidać zadanie jest łatwe. Dalej następuje piąty krok. Oprócz tego w pamięci krótkotrwałej. Zapisy te stanowią coś w rodzaju pamięci zewnętrznej naszej aktywności w toku rozwiązywania problemu. Ale opisany system ulegnie zaburzeniu. ograniczoną pojemnością pamięci krótkotrwałej? Spróbujmy ustalić. na przykład 9 razy 4. W drugim kroku wytwarza się pierwszy wynik częściowy. (Ona d/ię-kowala producentowi. Obciążenie pamięci krótkotrwałej • a a się zatem w trakcie rozwiązywania w sześciu krokach. Problem ten można rozwiązać za pomocą kroków. że większość ludzi rzeczywiście jest zdolnych. musi być przechowywana również inna formacja. że nie będzie w stanie śledzić równocześnie wszystkich zdar/en zachodzących w danym momencie. który był entuzjastycznie przyjęty przez krytykę). aby przepracować zdanie whom she thanked (któremu ona dziękowała). W istocie można przewidzeć.] Z problemem rekursji wiążą się niemałe trudności. Zacznijmy od pomnożenia dwu liczb jednocyfrowych. którą należy przenieść lub dodać do rozwiązania teściowego w celu podsumowania. że często uciekamy się do tych pomocy zewnętrznych. że mu\ini\ ciągle pamiętać o tym. Pierwszy krok polega na wprowadzeniu do pamięci krótkotrwałej dwu liczb. Obciążenie pamięci rośnie od 6 jednostek w4. mają odpowiednio większe trudności w rozwiązywaniu /łożonych zadań poznawczych. jest to krok ornych liczb. A więc. przemnożyć w pamięci liczbę dwucyfrową przez jednocyfrową. że 9 pomnożono przez 8). [Millcr. podprogram musi być użyty do uporządkowania zdania that the produccr (która producent). jeden dla 4 oraz jeden dla odpowiedzi 36. Zastanówmy się nad prostym zadaniem pamięciowym. które po prawidłowym rozmieszczeniu i dodaniu prowadzą do rozwiązania. W ięks/. z której zrobiono scenariusz. ale ponieważ nie przekracza się tej granicy.p. Dwie z tych pięciu liczb odpadają (fakt. odnotowując wypróbowane już drogi dochodzenia do rozwiązania ora/ ws/yMkie uzyskane wyniki częściowe. 1970). | | . She thanked the producer who discowered the novel that became the script that mad? the movie that was applauded by the critics. Czy wiąże -»ię w . w pamięci krótkotrwałej znajduje się pięć liczb. jakie są wymacania dla pamięci. j | n (którego scenariusz (z której powieści (którą producent (któremu ona (l/ickimał-n odkrył) został) zrobiony) był entuzjastycznie przyjęty przez krytykę. (Miller. Podprogram wykorzysiyuam ^(i analizy zdania that the novel (z której powieści) przerywa się w trakcie działaniu i iL<n ^. Fakt. między dwiema a sześcioma Ah 'izbami równocześnie.•/ęściowy (6x8 = 48) i teraz w pamięci krótkotrwałej znajduje się sześć liczb. w którym wszystkie liczby wymagające pomnożenia zostają zapomniane. kiedy człowiek nie będzie mógł rozwiązać takiego czy innego problemu po prostu dlatego. posługuje się on nią bowiem do śledzenia przebiegu procesu rozwiązywania zadania i zapisu uzyskanych wyników częściowych. Zakładamy. Liczenie w pamięci.. aby rozwiązać zadanie tego typu. siedem fclnostek na 9 kroków-to zaniżony poziom obciążenia pamięci. na przykład wskazówka o tym. . którą musimy śledzić. jaka część zadania jest opracowywana w •-unym momencie albo liczba. ale i tu podprogram zostaje przerwany po to. Kolejne kroki w działaniu pamięci /ostały przedstawione na rysunku 14-13. powiedzmy 69 razy 8. Czasami opieramy się na pomocach zewnętrznych. możemy przyjąć. pozostaje jedynie wynik operacji (3 krok). Zwierzęta. W jednym punkcie obciążenie zbliża się do granic możliwości pamięci krótkotrwałej (gdzieś około siedmiu). świadczy o tym. nie potrzeba więcej niż ::zech rejestrów pamięciowych: jeden dla 9. Tak więc. RYSUNEK 14-12 Zadanie Struktura pamięci krótkotrwałej Pamięć krótkotrwała W pracy nad jakimś złożonym problemem podstawową trudność sprawia to. To samo zdanie można zbudować inac/ci. Teraz tę samą informację można w/s:lodnic łatwo zrozumieć. Przeanalizujmy zadanie: 95x49. rośnie ilość inlormacii doraźnej.The movie (that the script (that the novel (that the producer (whom slio thanki-di discovered) became) madę) was applauded by the critics. dającego ostateczną odpowiedź.

że pojemność ich pamięci krótkotrwałej jest taka. bowiem tera/ papier zastępuje nam pamięć krótkotrwałą. większość ludzi przekonana jest o tym.i zmniejszenie ilości informacji.j Struktura pamięci krótkotrwałej Prawdę mówiąc. Cały problem został sprowadzony do dwu prostych działań. jak u i nn\ cli ludzi. Jest oczy w istc.Zadanie RY S U N K K I4.. Zwróćcie uwagę na fakt. Po przeprowadzeniu obliczeń. Inne triki polegające na zmniejszeniu obciążenia pamięci krótkotrwałej mogą przynieść jeszcze bardziej efektowne wyniki. że maksymalne obciążenie pamięci /ostało obniżone do sześciu liczb. Wystarczy wziąć ołówek i kartkę. Oznacza to. pozwalając) mi n. mimo. że 49 równe jest 7x7. Zastanówmy się nad prostym trikiem. a nie zdolności intelektualne. . Po prostu przy mnożeniu posługują się innymi regułami. Niektórzy ludzie-na przykład magicy estradowi-osiągają niezwykłe elekt) w liczeniu w pamięci. a zadanie staje się dziecinnie proste. że pomnożenie lic/hy dwucyfrowej przez inną liczbę dwucyfrową przekracza ich możliwości. a uzyskany wynik pomnożyć znów przez 7. który pozwoli nam łatwo rozwiązać w myśli ostatnie zadanie. xc granice te wyznacza pojemność pamięci krótkotrwałej. zobaczycie. które muszą być przechowywane w pamięci krótkotrwałej. że możemy sprowadzić zadanie do dwu zadań prostych: najpierw pomnożyć 95x7.

co się zdarzy naprawdę? Pewne następstwa decyzji zależą od tego. czasami odgrywa rolę przypadek. kiedy już za późno na zmianę. nawet jeśli istnieje możliwość rozważania poszczególnych wyborów w konfrontacji z niektórymi innymi.. a co mogłoby być. która sama często z góry nie wie. Milne Now we are six 1927. męczył go głód. Uczy nas. Ja wniosek prosty wyciągam stąd. bo wciąż nie wiedział co zrobić wprzód. [„Stary marynarz" („The Old Sailor"). I tak nic zgoła nie robiąc w końcu. Pić mu się chciało. w przypadku występowania złożonych alternatywnie ma dobrych sposobów ich porównywania. nie mówiąc już o sytuacji. nadchodzi czas dręczenia się i żałowania tego. chatkę i spodnie. kiedy musi przedstawić wszystkie warianty równocześnie dla porównania ich ze sobą. skąd wziąć kapelusz. pamięć krótkotrwała może być przeciążona nawet wówczas. Czasami decyzja zależy od reakcji innych ludzi. jaka będzie jej reakcja. jak wybrać określoną linię działania w sytuacji niepewnej. lepsze rozwiązanie. A w końcu trzeba powiedzieć.. że tak postępując czynił niemądrze. często podjęciu decyzji towarzyszy kłopotliwa mieszanina osiągnięć i porażek. Porównanie kilku sposobów działania i wybór jednego z nich-to bardzo trudne zadanie psychologiczne. nie starając się nawet przeanalizować jej wszystkich możliwych następstw. jakie informacje są konieczne i jak należy je złożyć. gdyby zostało wybrane inne. Teoria podej mowania decyzji daje receptę na to. ciągle stoimy wobec problemu wyboru jednej z alternatywnych form zachowania. aby dojść do optymalnej decyzji. co się z nią wiąże. Badając zachowanie człowieka w trakcie podejmowania Przeciążenie poznawcze Co jest przedmiotem optymalizacji? LOGIKA WYBORU PODEJMOWANIE DECYZJI RYZYKOWNYCH Użyteczność w sytuacji ryzykownego wyboru Pra wdopodobieńst wo Wartość oczekiwana Prawdopodobieństwo subiektywne Reprezentatywność i dostępność Subiektywnie oczekiwana użyteczność GROMADZENIE DOWODÓW Szansę Testowanie raka Dowody EFEKTY NASTĘPCZE PODEJMOWANIA DECYZJI Racjonalizacja O konikach polnych i innych rzeczach Racjonalizacja podecyzyjna WNIOSKI .kto wie. że zawsze może wystąpić pewna liczba nieznanych czynników. Po pierwsze. łódź ratunkową. Po drugie. jeśli każdy sposób działania jest chociaż trochę skomplikowany. Podejmowanie decyzji OKREŚLANIE WARTOŚCI Psychologiczna wartość pieniędzy Wartość złożonych alternatyw Jak wybrać małżonka? Strategie decyzyjne Ogólne wrażenie Porównywanie wymiarów Ocena strategu • Tak rozmyślając całe tygodnie. po wszystkim. co się zrobiło.1 5. w przekładzie Ireny Tuwim. z których każda musi być oceniona ze względu na jej wartość. kozę i kury. 1957] Decyzje przenikają całe nasze życie. gdy będzie miała zobrazować tylko jedną z alternatyw i wszystko to. komplikujących sytuację: pewne efekty działania są jedynie problematyczne . kiedy sama tylko złożoność sytuacji podejmowania decyzji prowadzi często do tego. Aż dwaj koledzy przyżeglowali i marynarza wyratowali. Nie budzi też zdziwienia fakt. Ze zbiorku: A. jak zareaguje na nią inna osoba. Później. leżał na piasku brzuchem do góry. A. w szal owinięty leżał na słońcu. że człowiek zdesperowany opuszcza ręce i stara się jak najdłużej odwlec moment decyzji. w końcu pod naciskiem podejmuje decyzję.

jak lud/ie szacują wartości i koszty w sytuacji podejmowania decyzji. przynajmniej w świetle tej informacji. badając proces podejmowania decyzji.uilc pamiętać o różnicy między tymi regułami. mimo ograniczonej wiedzy odnoszącej się do warunków. Nie należy traktować tej zależności zbyt poważnie. że dostaliście w prezencie 20 dolarów bez żadnych zobowiązań. przecież wiedziałem to wcześniej. Istnieje ścisły związek między działaniami ludzkimi a ograniczonymi możl i woniami ludzkiego poznania. że teoria podejmowania decyzji napotyka szereg problemów podobnych do tych. Jeden dolar dany'biedakowi ma dla niego wyższą użyteczność niż dla bogatego. Nie spodziewaliście się tych pieniędzy i nie macie pojęcia. że decyzja ta miała sens z jego własnego punktu widzenia. Jeśli jego oczywisty błąd zostanie mu wytknięty („Dlaczego poszedłeś tym pionkiem? Pr/ecież teraz zabiorę ci królową"). zazwyczaj okazuje się. Ważne jest. W znacznym stopniu utrudnia to badanie procesu podejmowania decyzji. Ale w tak prostej postaci ma ona względnie niewielką wartość dla teorii podejmowania decyzji przez człowieka. ta prosta maksyma działania w celu maksymalizacji z\sku i minimalizacji straty wygląda całkiem rozsądnie. aniżeli z prostą ilościową oceną wartości pieniądza? Jak określić wartość złożonych celów bądź sytuacji? Abstrakcyjna natura problemów czasem lepiej daje się przedstawić za pomocą takiej Eksperyment ten byt przeprowadzony po raz pierwszy przez Galantera (19626). W rzeczywistości typowa odpowiedź brzmi: suma powinna wzrosnąć czterokrotnie. Wybór możliwych działań i przewidywanie oczekiwanych wyników musi wynikać z logicznej analizy sytuacji. ponieważ ludzie często opisują swoje zachowanie jako jasne i logiczne nawet wówczas. wybrany wariant powinien mieć największą wartom. iż wartość psychologiczna określonych jednostek. dana osoba wiąże z określonym sposobem działania lub określonym przedmiotem. Badania nad podejmowaniem decyzji dotyczą sytuacji. s Psychologiczna wartość pieniędzy Naturalną koleją rzeczy rozważania nad użytecznością rozpoczniemy od psychologicznej wartości pieniędzy. Główna trudność związana z pojęciem optymalizacji polega na ustaleniu. najczęściej odpowie nam. jak dużą przyjemność sprawił Wam taki prezent. jak też od naszych własnych działań. w jaki sposób połączyć je. że różni ludzie w różny sposób oceniają wartości zysków i strat. że z tego przykładu wypływa stwierdzenie. kiedy będziemy mieli do czynienia z czymś innym. A zatem.i tymi. aby zadowolenie wasze było dwukrotnie większe? A czterokrotnie? Ośmiokrotnie? (Jest to technika skalowania oceny wielkości w jej zastosowaniu do pieniędzy1. c/\ też przemyślane i celowe? Odpowiedź brzmi: oczywiście jedno i drugie. na tych zaś. które prowadzą do pożądanych wyników. Zastanówmy się nad takim prostym eksperymentem. który mu go ofiarowuje. j. ile trzeba pieniędzy. nawet tak dobrze znanych. iiik w rzeczywistości tak nie jest. że aby podwoić zadowolenie. Zróbcie ten eksperyment. Powiedzmy. Zastanówcie się teraz. jaką właśnie analizował. Zadanie teorii decyzji polega na określeniu. w jaki sposób ludzie przypisują danej rzeczy określoną wartość i jak te oceny użyteczności a wykorzystywane w trakcie podejmowania decyzji. że użyteczność pieniądza nie stanowi prostego odpowiednika jego wartości nominalnej: w oczywisty sposób musi ona zależeć między innymi od stopnia zamożności danej osoby. którymi w rzeczywistości się posługuje. pełne błędów. Najważniejszą zasadą racjonalnej decyzji jest zasada optymalizacji: pr/y pozostałych równych warunkach. Jest ona również podstawową reuułą teorii decyzji. omawiana w Dodatku A. Często w tym samym stopniu może on zależeć od zachowania innych ludzi. a później zupełnie <i tym zapomniałem"). aby zadowolenie (użyteczność) mogło wzrosnąć dwukrotnie. odkryjemy. które wyłoniły się w toku analizy uczenia się zbieżności (rozdział 13) Istota tego ostatniego sprowadzała się do określenia poprzez doświadczenie warunków zewnętrznych i działań. że po prostu „zapomniał" o tej ważnej informacji („O do diabła. Wartość psychologiczną. Jakie zachowanie mamy badać. Innymi słowy. ich ocena sytuacji znacznie się różni. nie wywoła większego wrażenia. w których zmuszeni jesteśmy do podjęcia decyzji oraz działania. zanim przejdziecie do dalszego czytania. że użyteczność pieniądza wydaje się rosnąć z pierwiastkiem kwadratowym ich wartości nominalnej. jak pieniądze. Przy podejmowaniu decyzji przez człowieka możliwe wyniki są c/csio znacznie bardziej skomplikowane i nie tak łatwo ocenić je właściwie.ik<! Wartość złożonych alternatyw K co się stanie. W uczeniu się zbieżności zachowanie regulowane jest przez wyniki. Jest to podstawowa zasada uczenia się zbieżności. Rzec/ w tym. Jeśli ktoś podejmuje decyzję nielogiczną z punktu wid/enia osoby postronnej. Wyobraźcie sobie. do których prowadzi. . Oznacza to. Na ogół biorąc. nie rośnie proporcjonalnie do ich nominalnej wielkości. aby dojść do właściwej konkluzji. Różnica ta jest dość subtelna.decyzji. Dla niektórych względnie biednych ludzi prezent 20 dolarów będzie powodem do radości. rośnie znacznie wolniej. Niemniej jednak wszyscy zgodni są co do tego. suma pieniędzy musi zwiększyć się więcej niż dwukrotnie. nazywamy ich użytecznością dla tej osoby. musirm >. kto je przysłał. pozytywny (nagroda) bądź iK-yatywny (kara). ale rzeczywiste. których dochody miesięczne wynoszą 1000 dolarów. A teraz spróbujcie na serio określić wielkość tego zadowolenia z 20 dolarów w jakichś jednostkach. Jasne jest. OKREŚLANIE WARTOŚCI Funkcja racjonalnej teorii podejmowania decyzji polega na wyodrębnieniu informacji istotnych dla decyzji oraz ustaleniu. którymi człowiek powinien się posługiwać. . Na pierwszy rzut oka.) Różni ludzie różnie odpowiadają na te pytania-i to jest naturalne.

musimy rozpatrzeć dwie całkowicie różne strategie tworzenia kombinacji wartości wielowymiarowych dla obu kandydatów w celu wyboru jednego z nich.000$. która nie całkiem ściśle wynika z rzeczywistości. •fabela 15-1. Pierwszy krok do osiągnięcia rozwiązania to upewnienie się. z wyjątkiem jednego. zero punktów oznac/alo średnią. Prześledzenie sytuacji wyboru. +5 nadzwyczajny.sytuacji. drugą zaś porównywaniem wymiarów. że ten pierwszy problem został rozwiązany i każda z przypisanych na poszczególnych wymiarach ocen jest tak starannie wyważona. Spróbujmy podjąć decyzję: Którego z nich powinna Maga wybrać? Jak Wy poradzilibyście sobie z różnymi ocenami na różnych wymiarach? Podejmując próbę rozwiązania tego problemu. Przypuśćmy. że przyszłemu nabywcy zaoferowano kandydata A za określoną cenę. Przyczyni się o reputacji dworu. bardzo przystojny. czy +3 przyznane Sharowi za prestiż rodowy ma dokładnie tę samą psychologiczną wartość dla Magi. Jak wybrać małżonka? W odległym kraju. Obaj swaci powrócili ze swymi kandydatami. MALIK: O wybijającej się inteligencji. jeden przyprowadził Shara. Strategie decyzyjne. Maga z Kantabary zapragnęła małżonka którego mogłaby dołączyć do swojej kolekcji. o atrakcyjnej powierzchowności. że są najlepsi w całym kraju. zgodnie z obyczajem. Oderwij im s j . Cena obu była taka sama. 2 że mogą one być porównywane bezpośrednio ze sobą (rys. co 1. Pochodzi z dobrego rodu i posiada znaczną wiedzę zakresu umiejętności wojennych. w końcu są to różne rzeczy. na którym A oceniony jest wyżej od B. czy wszystkie te wartości mają wspólną skalę. Jak duża różnica w cenie kupna mogłaby wyrównać tę różnicę w ocenach? Załóżmy. świetny w •alce. wykazuje. Maga określiła najważniejsze cechy. aby zrównoważyć niższą rangę B natym jednym wymiarze. jest wystarczająca. iż zasadniczy problem polega tu na porównaniu różnych wymiarów. którzy są identyczni na wszystkich wymiarach. aby właśnie oni udali się na poszukiwania nowego małżonka. Ale jak ma ona zestawić ze sobą umiejętności seksualne z inteligencją.000 $. Jeśli obniżka ta. Posiada bogatą wiedzę i umiejętności w sztuce miłosnej. a drugi Malika. np. *. Ocena przyszłego małżonka Wymiary Shar Umiejętności militarne Umiejętności seksualne Umiejętność konwersacji Inteligencja Osobowość Atrakcyjność fizyczna Prestiż rodowy 2 5 -2 -4 4 2 3 Kandydat Malik -1 4 3 3 2 1 Opis kandydatów przedstawiony przez swata: SHAR: Mężczyzna z rodu cieszącego się dużym prestiżem. Następnie. co +3 przyznane Malikowi za inteligencję. w ten sposób możecie unikną • wpływu przeszłego doświadczenia w trakcie poszukiwania rozwiązań. Ich indywidualne oceny przedstawione zostaK w tabeli 15-1. jak mówiono o dwu swatach. wjakiej znalazła się Maga. władczyniami i sułtanami po dziś dzień. Poprzez oferowanie kilku takich wyborów dla różnych ocen na rożnych wymiarach staje się możliwe wyrażenie ocen na każdym z wymiarów za pomocą powszechnie znanej skali monetarnej. zwłaszcza ze względu na wysoki poziom umiejętności rowadzenia konwersacji. Atrakcyjny laterial na męża. aby stwierdzić. Opierając się na długiej. Ponieważ słyszała. RYSUNEK 15-1 . zatem na moment od rzeczywistości i zajmijmy się opowiastką. każdy potencjalny kandydat miał zostać poddany surowej próbie kMuwcj w kilku najważniejszych wymiarach. Przyjemny. to wtedy różnica w tej jednej ocenie ma tę samą psychologiczną wartość. skalę monetarną. Jedną ze strategii określimy mianem ogólnego wrażenia. że jest dwóch kandydatów A i B. wynosząca powiedzmy 1. a kandydata B za obniżoną cenę. -5 całkiem do niczego. gdzie kobiety. naukowo ustalonej tradycji. Każdy miał być poddany ocenie liczbowej w rangach od -5 do +5. 15-1) Pozostaje wciąż problem łączenia różnych wymiarów. zależnie od umiejętności i uzdolnień. Przyjmijmy jednak. jakie powinien posiadać kandydat na męża. Ważne jest. 2 Jeden ze sposobów takiego porównania polega na przekształceniu każdej wartości rangowej na jedną skalę. zażądała. zgodn ie / jej wymaganiami.

W osobistym kontakcie nawet najbardziej trywialne wydarzenie może często nabrać znaczenia. Porównywanie wymiarów. Niewątpliwie Shar okazałby się bardziej zręczny". z których każda prowadzi do innego rozwiązania. że mistrzowie szachowi (arcymistrzowie międzynarodowi) posiadają jakiś specjalny. dokładnie tak samo jak my posługujemy się dobrze znanymi wyrazami. Strategia ta przewiduje oddzielne zbadanie każdego z kandydatów •) pojedyncza wartość cyfrowa stanowi całościową ocenę kandydata. a wtedy zobaczę. można wyjaśnić tym. że jeden z kandydatów potknie się o dywan lub też ubrany jest w krzykliwe kolory. nie jest z tego w pełni zadowolona. Następnie końcowy sąd opiera się na analizie różnic tych wymiarów. Mamy tu do czynienia z dwiema strategiami. jest stopień przeciążenia poznawczego w toku tych operacji. lecz może raczej zostawcie mi każdego z nich po kolei na jeden wieczór. to zazwyczaj osoba. Przypuśćmy. raz drugą. które nie tworzą sensownych wyrazów. Łatwo zapamiętujemy wyrazy. Maga ma całkowitą rację nie wykazując zadowolenia z takiej ściśle określonej listy wartości kandydatów: oczywiście w każdej z tych alternatyw jest coś więcej ponad to. Co powinna zrobić Maga? To już jej sprawa. osobisty kontakt może przynieść marne rezultaty. która wydaje się nam niezwykła. Ocena strategii. Główną zaletą oceny liczbowej jest to. takiej jak rozwiązywanie problemów. Poważne ograniczenia w zdolności do liczenia nałożone przez pamięć krótkotrwałą u człowieka podejmującego decyzje wpływają na jego sposób podejścia do różnych zadań. że dany wyraz stanowi jednostkę psychologiczną. mimo posiadania naukowo uzasadnionej skali ocen dla przyszłego małżonka. jak i umiejętności analityczne. Utalentowany szachista posługuje się znanymi mu układami figur. ale jest ona również trudna do stosowania: oszacowanie danej alternatywy jest względnie trudne. W normalnych sytuacjach nie jest jednak możliwe takie pełne ocenianie wartości. W istocie jednak jest inaczej. jak się wydaje. Tak więc przedstawiliśmy problem podejmowania decyzji w sytuacji. co da się ująć liczbowo. raz jedną. pamięć nasza zaraz ulega przeciążeniu. Maga najprawdopodobniej odpowie: „Dobrze. Dla kandydata Malika ta sama procedura daje wynik ogólny 13.-obi coś innego równie przypadkowego a irytującego: „Ten Malik jest zanadto niezdarny. że napotykając realną sytuację najczęściej bardzo je upraszcza. jacy są naprawdę". jak my rozpoznajemy i określamy znaczenie konfiguracji liter tworzących wyrazy. zostaje wybrany. które należy przechowywać równocześnie w pamięci krótkotrwałej. jaką strategię wybiera? Odpowiedź brzmi: obie. W metodzie ogólnego wrażenia. Jeśli przedstawicie szachiście do zanalizowania przypadkowy i bezsensowny z punktu widzenia gry w szachy układ figur na szachownicy. Nie ulega również wątpliwości. przewyższa też Malika w ocenie osobowości i prestiżu rodowego. albo też . Umiejętność wyboru najlepszego z możliwych ruchów. przy jednym wymiarze identycznym dla obu. że potrafi rozpoznać znaczenie różnorodnych kombinacji figur na szachownicy równie łatwo. a jeden z nich. W tej strategii alternatywy są porównywane bezpośrednio wymiar po wymiarze. nawet wtedy. W tym przypadku Shar wygrywa w umiejętnościach wojskowych i seksualnych. są stosowane przez ludzi w różnych sytuacjach. to śledzenie tych reguł stanowi takie obciążenie jego pamięci. że wiele ważnych subtelności zostaje tu pominiętych. Obie strategie. W wypadku nonsensownej konfiguracji liter. Wynik tej analizy wymiarów stawia Shara jako zwycięzcę w czterech wymiarach. Tak więc wartość Shara łącznie wynosi 10. że szczególna wiedza szachowa pozwala mistrzowi szachowemu na operowanie całymi układami figur jako oddzielnymi jednostkami psychologicznymi. jej dokładnością i zdolnością człowieka do dokonania niezbędnej oceny. Przeciążenie pozna wcze Głównym czynnikiem stanowiącym o zdolności człowieka do podejmowania decyzji albo do wykonania dowolnej pracy umysłowej. Jednakże. których trzeba się trzymać przy podejmowaniu decyzji. Zgodnie z tą strategia decyzyjną Maga powinna zakupić Malika na małżonka. żeby zostać mężem Magi. żeby poczynili tego typu oceny alternatyw. Chociaż jest w stanie zrozumieć racjonalnie reguły. Wiele osób sądzi. W metodzie porównywania wymiarów. Tak więc. Ale có robi większość ludzi. niestety. Prosta reguła decyzyjna polega na wyborze kandydata mającego preferencje w większej liczbie wymiarów: tu Shar będzie zwycięzcą z wynikiem 4 do 2. samo porównanie między sobą alternatyw na prostych wymiarach jest względnie łatwe. a to dlatego. Istnieje skomplikowany związek między złożonością reguły decyzyjnej. gdy efektywnemu biznesmenowi lub pracownikowi administracji państwowej wyższego szczebla uda się przekonać decydentów. Analogiczne problemy pojawiają się przed człowiekiem. trudności związane z porównywaniem dwu złożonych alternatyw nakładają się w tej sytuacji na ograniczenia wynikające z osobistych kontaktów. W poprzednim rozdziale zwróciliśmy uwagę na związek między stopniem skomplikowania różnych zadań obliczanych w pamięci a liczbą cyfr. Po prostu mistrz szachowy zdobył tak szerokie doświadczenie w grze w szachy. Malika zaś w dwu. że pozwala ona na podjęcie racjonalnej decyzji. która musi podjąć decyzję. Ta sama procedun stosowana jest w odniesieniu do każdego kandydata. ponieważ każda litera przekształca się w samodzielną jednostkę psychologiczną (spróbujcie zapamiętać XPCWPIMSQXKR). wyższy poziom zdolności umysłowych. każda alternatywa jest oceniona odrębnie i następnie suma tych ocen tworzy jedną wartość.Ogólne wrażenie. ten z nąjwyższ-i ogólną użytecznością. Każda ma zalety i wady. Najpierw różnice między alternatywami są oszacowane dla każdego wymiaru. że ograniczone możliwości człowieka w zakresie liczenia w pamięci wynikają z ograniczonej pojemności jego pamięci krótkotrwałej. Mówiąc o swym zachowa- . uczenie się czy myślenie. Procedura ta jest prawdopodobnie najbardziej dokładna. i w ten sposób wyjaśniliśmy. kiedy ma podjąć decyzję. W istocie. gdy wszystko odbywa się „na spokojnie". niezależnie od długości (liczby liter). Najpoważniejszym czynnikiem ograniczającym jest tu pojemność pamięci krótkotrwałej. mimo że wynik jest mniej efektywny. podobnie jak to się dzieje w przypadku zapamiętywania przez Was liter. wszystko to jest dobre dla dokonania wstępnej selekcji kandydatów. to znika zarówno jego znakomita pamięć.

Bob spodziewał się. albo też może włączyć fakty związane z ••: i szaniem reguł do samej teorii. Kiedy usiłujemy zrozumieć konkretne decyzje podejmowane przez kogoś innego napotykamy wielkie trudności. kiedy już zapomniał o zmęczeniu i głodzie. to A = C. że Bob pożałuje swojej decyzji. jakim było w rzeczywistości. gd> dcc\ zia jaką podjął. gdzie aparat kosztował 135 dolarów. że Bob powinien wrócić do sklepu B. ponieważ nie znamy i nie możemy znać \wWkich zmiennych wpływających na daną sytuację decyzyjną. a w końcu n 1 f>"znalazł się w sklepie C. A zatem pozostaje mu do wyboru albo wrócić do sklepu B i zaoszczędzić 5 dolarów. że przecież jedno potknięcie nie czyni jeszcze nikogo niezdarą I uh.-Włączających poza sytuacje analizowane przez teorię. a . Jawnie •-logiczny wybór decyzyjny może być po prostu wynikiem tego. niezręczności. bowiem cały problem pojawi się od początku w całej swej złożoności.Kepu. Pod koniec tygodnia Bob wraz z przyjacielem zrobili wypad do Los Angeles (około 160 km). . jeśli Maga wybiera jako partnera Shara ponieważ wydaje się jej bardziej zręczny niż Malik. a nie takie. spokojnie zjeść i chwilę odpocząć przed podróżą powrotna. Właściwości pamięci krótkotrwałej. że się nimi posługują.:uet jeśli ktoś z zewnątrz (a czasem i sam decydent) będzie później zdziwiony skonanym wyborem. że naruszenie reguł zachodzi jedynie w niezwykłych okolicznościach. a nie inną decyzji. regularni. I oś! i A = B i B = C. kiedy nadchodzi czas dokonywania iiKJIKA WYBORU \!.'Alstawiamy kilka anegdotycznych przykładów naruszenia każdej z trzech podstawowych reguł r '-^-jmowania decyzji. Niech symbol > oznacza prefero. który można by osiągnąć.ywać przy porównywaniu ze sobą różnych przedmiotów. to A > C. Zazwyczaj można jednak zrozumieć. że w pewnej chwili . Co jest przedmiotem optymalizacji? Czy zawsze po ustaleniu wartości decydent wybiera tę alternatywę.•. W południe trafił na sklep B. s .niu. Jednakże.trzy reguły stanowią racjonalny zespół postulatów dotyczących zachowania decyzyjnego. jest podstawą każdej decyzji. . Albo -"•i. kiedy porównujemy ze sobą jakiekolwiek przedmioty. '•'•z na znaleźć dostatecznie dużo przykładów wskazujących na naruszenie każdej z tych reguł. Bob najprawdopodobniej wybierze drugi wariant.-^które ze starych nie zostały uwzględnione. że u jej podłoża tkwiły logiczne przesłanki nawet wówczas. a symbol = kompletny brak różnicy między dwoma • . tym.. :.e jednego przedmiotu nad inny.•dmiotami. >c wysoka inteligencja Malika może rekompensować popełniane przezeń od czasu do cza>i. że student Bob długo zbierał pieniądze.•:. że nie zawsze są one stosowane.•kazało się.eplywane przez zdrowy rozsądek. jeśli •A/ględnione zostaną wszystkie informacje związane z analizą alternatyw. li wyższą wartość niż C. Poniżej "•. w którym cena aparatu wynosiła 120 dolarów.ja. usuniemy oznaczenia matematyczne. Ma 140 dolarów i za wszystkie pozostałe po zakupieniu aparatu pieniądze zamierza kupić podręczniki potrzebne w następnym semestrze. a . . •. Zasada maksymali/acii. aby razem wrócić do domu. okazują się często . to A + C > B. to jednak wiadomo.T>wać je." ••.!.we. jakie mogą być dokonane w określonej jednostce czasu. Jeśli A ma wyższą wartość niż B. że kupi tam odpowiedni aparat w granicach swoich możliwości finansowych. Niedługo też musi spotkać się z przyjacielem. która ma dlań największą wartość? Przypuśćmy. wydawałoby się.. jeśli ma się oceniać ponownie inteligencję Malika. że jest to całkiem logiczna reguła decyzyjna.vii|/. a uzmysłowił sobie. że te 5 dolarów trzeba będzie zarobić pracując dodatkowo 2 godziny w kafeterii. żeby coś zjeść. w którym ten sam aparat kosztował 115 dolarów.j wskazać na to. • 1. Oczywiste. Wówczas podstawowe reguły logicznego wyboru mogą być przedstawione w •. ab\ kupii sobie aparat fotograficzny z lustrzanym obiektywem. Więcej. że procesy decyzyjne powinny być logiczne. dlaczego właśnie ten czy inny człowiek podjął taką. mimo że możemy zarzucić jej brak konsekwencji. " . Rano znalazł sklep A.iio kto zaprzeczy. („Tak. zakładając. ZosiawpiMadze ocenę faktu. jakie powinno h\<. albo też zrobić zakupy w sklepie C. jaka powinna -i--..cy sposób: .•. może się okazać. to musimy uznać. ukazując równocześnie. to znaczy takie.pełnie zwariowanego wyboru może być traktowana jako logiczna i rozsądna. -.jak się sądzi. okazała się nielogiczna. ale wówczas nie będzie miał czasu na to. stracić 5 dolarów. Nasze podstaii'we założenie jest takie. . recjalista w zakresie teorii decyzji może przyjąć dwojaką postawę wobec tych trudności. I chociaż te trzy założenia stanowią jądro •'•^szóści teorii podejmowania decyzji. to dlaczego nie pow rócić do oceny osobowości Shara? •pilnego wyboru. formalne teorie •A\ jmowania decyzji wywodzą się z tej samej zasady logicznej spójności. w jaki sposób wynikają one z takich czy •• ' '••'•'•: ch niedostatków człowieka traktowanego jako system przetwarzania informacji. ' . ale musiałem pójść do łazienki"). A zatem nawet decyzja prowadząca do •.-. że popełniłem błąd wychodząc tak wcześnie.:j!nego jest warta więcej niż wynik.k:śli A > B i B > C. Pracował studiując równocześnie. . l ł n/. że każda decyzja optymalizuje użyteczność psychologiczną. gdyby prowadzić dalszą i •viniejszą analizę alternatyw. ograniczające liczbę •vrównań.. którymi rzeczywiście się posługują. Ale jest już głodny i zmęczony. Nie nie jadł przez cały dzień. Biegał cały dzień po mieście od jednego do drugiego sklepu z aparatami fotograficznymi.| górę nad ewentualną stratą 5 dolarów. Nazajutrz jednak bardzo możliwe. a więc nie łatwo przyszło mu zarobić potrzebną sumę. że w danej sytuacji pojawiły się nowe zmienne.. o których ludzie sądzą.•Jnym z najważniejszych czynników determinujących aktualny wybór.whodniość tego rodzaju jest podstawową cechą myślenia logicznego i możemy ją zaobserwować . iż psychologiczna wartość wypoczynku lub minimalizacji wysiłku intelek:. Jednakże uczeni badający procesy decyzyjne przekonali • -• rc istnieje pewna różnica między tymi regułami. człowiek opisuje je z zasady jako racjonalne. Tak więc..Kih A = B i C > 0.•v. wiem. w ten sposób głód i zmęczenie wezm. to logicznie rzecz biorąc A powinno mieć wyższą wartość niż C. to postulaty te będą wyglądały jak wskazówki ••vv.u danej sytuacji. •r. W danym momencie jest to logiczna decyzja.

Tak więc.. Psychologia czy antropologia? Stojąc w kolejce na antropologię nie przestaje jednak myśleć o psychologii. aby zdążyć przed zamknięciem list.tylko 75. Oczywiście. Aby podjąć racjonalną decyzję. jak i spodziewanej oceny. ponieważ logiczne reguły podejmowania decyzji prowadzą do wyboru przedmiotu mającego wyższe oceny na większej liczbie wymiarów. Antropologia czy socjologia? Student stoi w kolejce na socjologię. Tak więc socjologia jest dla niego lepsza od psychologii. socjoloui antropologię. Problem podjęcia decyzji często wiąże się z analizą większej liczby wymiarów. wykładana jest lepiej niż antropologia.oczywiście za odpowiednią Joplatą. Sprzedawca ze swej strony proponuje mu yz . Kupujący zdecydował się na sportowy • ó . że antropologia jest wyraźnie lepsza od socjologii i słusznie będzie przenieść się do trzeciej kolejki. że tak postąpił.00 $.50$. 2 -tylko 37. którego cena podstawowa wynosi 3500 dolarów. że tak właśnie zrobił. Zgodnie z tą samą regułą podejmowania decyzji. Przeanalizujmy problem decyzyjny stojący przed studentem. Jakość wykładu z psychologii jest bardzo wysoka. że preferuje raczej A niż B i B niż C.95 $. Jeżeli oznaczymy antropologię A. Zmuszony jest szybko podjąć decyzję. Kupujący stwierdza. A może powinien powrócić do kolejki na psychologię? Przyczyna tego „błędnego koła" w zachowaniu naszego studenta tkwi w braku przechodniości w jego wyborze pomiędzy przedmiotami. pokryte aluminium obręcze kół znacznie poprawiają wygląd samochodu. 3-tylko 27. oczekiwanej oceny (z uwzględnieniem trudności materiału i wymagań egzaminatoni osobistym zainteresowaniu przedmiotem. Student powinien więc przejść do kolejki zapisujących się na socjologię. a i sam przedmiot też jest bardziej interesujący. . to podobna sytuacja nic jest rzadka. Przyjmij my. chociaż są mniej interesujące.vażaniem ich wartości oraz na koniec obraniem odpowiedniej strategii dla porównania różnych 'lC'en. a psychologię C. antropologii. .tylko 92. samochód kosztuje 3500 dolarów. to Ą > C. Kiedy przedmioty są złożone. 6-tylko 20. Inacienie małych różnic: reguła 2 Jeżeli A = B i B = C. 5 . Kontynuujmy rozważania w tym duchu: pokrowiec na tablicę rozdzielczą z pięknej czarnej *óry kosztuje tylko 37 dolarów 95 centów. Przypuśćmy. ale nie oczekuje tu wysokiego stopnia. zwłaszcza gdy dach jest często odsłonięty. a B ceną amochodu z chromowanymi obręczami kół. więc ta dodatkowa dopłata jest nieznaczna.50 $. Przypuśćmy. Kiedy musimy uczynić wybór między złożonymi przedmiotami. ocenia wszystka przedmioty według tych trzech wymiarów. Sprzedawca skromnie zauważa. Socjologia czy psychologia? Kiedy student przyszedł zapisać się na kursy przedmiotowe. a i sam przedmiot nie jest dla niego tak bardzo interesujący jak socjologia. Tak jest chyba naprawdę.00 $. jeżeli A będzie ceną samochodu.Błędne koło: reguła 1 Jeżeli A > B i B > C. A zatem. Przypuśćmy. mimo że posługuje się on prostą i logiczną regułą w celu dokonywania swoich wyborów. czy zapłaci 3500 czy 3549 dolarów za samochód.tylko 49.tylko 42.. student utwierdza się w przekonaniu.00 $. 9 . Klient wybrał czerwony solidny wóz. który studiując nauki społeczne do wyboru wysłuchanie i zaliczenie jednego z trzech przedmiotów: psychologię. Tvm razem historyjka dotyczy zakupu nowego samochodu. Ponadto wszystkie te wahania związane zjego wyborem pojawiają się. to dla kupującego A = B.. że za te obręcze trzeba będzie •iopłacić zaledwie 49 dolarów.95 $. że nie sprawia mu różnicy. istnieje dość duże prawdopodobieństwo pojawienia się błęjnego koła. A zatem socjologia na dwu z trzech wymiarów oceniana jest wyżej niż psychologia. Stojąc zaczyna myśleć o swym wyborze między socjologią a psychologią. socjologię H. że system preferencji studenta koncentruje się na trzech cechach-jakośwykładu. 8 . Wykłady z tej dziedziny przewyższają socjologię zarówno pod względem jakości. wyRYSUNEK 15-2 1-tylko 72. Poza wszystkim.00 $. Przedmiot Psychologia Socjologia Antropologia Jakość wykładu Wysoka Niska Średnia Oczekiwana ocena Niska Średnia Wysoka Zainteresowanie materiałem Średnie Wysokie Niskie . zobac/\ I diugie kolejki chętnych do zapisu. Poza tym realnie nie ma różnicy między ceną 3549 dolarów a 3586 dolarów. to A = C. To konieczne. to wyraźnie widać.vybór wariantu z takim czy innym wyposażeniem dodatkowym . ale również C niż A: A > B > C > A > B. Ale teraz rozmyśla o trzecim przedmiocie. że zaczął od kolejki na psychologię. 4-tylko 50.00 $.

Nie jest to problem. Istnieje bardzo popularny przykład ilustrujący sytuację będącą w opozycji do tej reguły. gdzie pojedziecie. Wartość decyzji dotyczącej wzięcia na spacer parasola zależy od prawdopodobieństwa deszczu. zatem P+W > T. że psychologiczna wartość prezentu (oznaczmy go W) stanowi dla Was wielkość pozytywną: W > 0. że teraz ktoś zaoferuje wam w prezencie butelkę wina3. jest on nany zarówno ekonomistom. Zręczny sprzedawca unika oczywiście wymienienia całej skumulowanej ceny z dodatkami. że otrzymacie butelkę wina tylko wówczas. a C =. Podkreśla jedynie znikomość ceny każdego dodatku w porównaniu z całą sumą. Wybór strategii politycznej zależy od -prawdopodobieństwa zastosowania przez przeciwników pewnych kontrdziałań. czy ubezpieczyć się na wypadek śmierci czy też nie. łączny koszt samochodu przekroczy już4000 dolarów Nie ulega wątpliwości. to A + C > B. ustalamy. W oderwaniu od tej sprawy większość ludzi woli otrzymać bezpłatnie wino niż go nie dostać. jak i szansę. dokąd pojedziecie. Całkowicie pewne 0. to zatrzyma się w porę zanim kupujący zastanowi się poważnie nad tym. że P =T. przypuśćmy. że trudno mu sizatrzymać. i tym samym obniżyć cenę wozu. Jakoś butelka wina naprawdę tu „nie pasuje". że jest \Vani całkowicie obojętne. po prostu analizując zachowanie decyzyjne człowieka należy brać pod uwagę zarówno użyteczność. Wygraliście na loterii główną nagrodę . Nieraz. że wino nie ma wartości. ale musi to być niewielka ilość tego. Jak odniesiecie się do tej propozycji? Zakładamy. ale trzeba starać się przewidzieć rozwój wydarzeń. Klient wie. Wygląda z o tak. nie wystarczy ocena użyteczności różnych możliwych wyników. Sprawa polega na tym. że A = C. Ponieważ jest Warn obojętne. czy zawsze z A= B. W tej sytuacji wino wyraźnie nie ma związku z problemem wyboru. niż z niego zrezygnujecie. że psychologicznie rzecz biorąc jest mu łatwiej zapłacić dodatkowe pieniądze niż precyzować wykaz tych uzupełniających dodatków. Jeżeli sprzedawca jest dostatecznie sprytny. Teraz wyobraźcie sobie. gdy wybierzecie podróż do Paryża.zupełna błahostka biorąc po^ uwagę. PODEJMOWANIE DECYZJI RYZYKOWNYCH W życiu codziennym często się zdarza. nie o winie. Wy zaś Możecie wstawić tu dowolny przedmiot wedle Waszego życzenia. a W > 0.10 dolara czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 1 dolara? RYSUNEK 15-3 3 W tradycyjnym przykładzie podawanym przez teoretyków decyzji mowa jest o martini. i B = C wynika. A zatem wycieczka do Paryża powinna mieć wyraźną preferencję w porównaniu z wycieczką do Tokio: przecież P = T. aby móc dokonać wyboru. w jakim on występuje. Nie godzicie się z tym? Słusznie. To dołączenie czynnika szansy do sytuacji nie zmienia podstawowej zasady optymalizacji. Użyteczność w sytuacji ryzykownego wyboru Rozważcie zespół następujących alternatyw. że wszystkie drobne dopłaty stanowią odczuwalną sumę. kupujący zaczyna orientować się. jest ściśle związane z szansą przeżycia jeszcze pewnego określonego odcinka czasu. co wolicie: 1. że całkowicie może się obejść bez obicia wewnątrz bagażnika z imitat-i' krokodylej skóry. Oznacza to. Możecie sami wybrać trasę t podróży: całkowicie bezpłatną wycieczkę do Paryża czy też podobną do Tokio? Przyjmijmy. jak i specjalistom w zakresie teorii podejmowania decyzji. Oznaczmy psychologiczną wartość podróży do Paryża przez P. logika nie znajduje tu zastosowania. Możliwe. A co z białym pokrowcem na tylne siedzenie? Zanim kupujący zorientuje się. i możecie rozstrzygnąć problem grając w „orła i szkę". Pytanie. że raczej przyjmiecie prezent. bez których mógtbs się obyć.jeżeli B to cena samochodu z chromowanymi osłonami kół. ale byłaby to oszczędność 19 dolarów 95 centów. że różnica między 3500 a 4000 dolarów nie jest już dlań bez znaczeni' Jednakże mając takie doświadczenie. że wartość przedmiotu zależy również od kontekstu. a wycieczki do Tokio przez re T.wycieczkę zagraniczną. co jest Przez Was pożądane. Problem Paryż-Tokio: reguła 3 Jeśli A = B i C > 0. W innej ta sama butelka może okazać się czynnikiem decydującym. że podejmujemy decyzje w sytuacjach niepewnych.B plus cena czarnego pokrow to dla kupującego B = C. . Powiedzcie. że wydał już 4000.

które są ich źródłem. Jeżeli wypadnie reszka. Jest to typowy przykład podejmowania decyzji w sytuacji ryzykownej. analizując cechy fizyczne urządzeń. Wartości prawdopodobieństwa układają się liczbowo . wynikającego z właściwości fizycznych danej sytuacji. Po pierwsze. z jakim można oczekiwać wystąpienia takich czy innych zdarzeń albo też całej kombinacji zdarzeń. 150). Całkowicie pewnych 100 dolarów czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 1000 dolarów? 5. zacznijcie od pierwszego wyboru i posuwajcie się w dół listy. następnie zaznaczcie. Całkowicie pewnych 1000 dolarów czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 10 000 dolarów? 6. kiedy wyniki mają charakter probabilistyczny. iż zdarzenie zajdzie z określoną częstością. Po prostu nie jest ono oczekiwane. Zostaje rzucona moneta. Nie oznacza to jednak. Pozwolimy sobie wysunąć dwa przypuszczenia dotyczące Waszych preferencji tej sytuacji. Podobnie uczynicie w wypadku propozycji wygrania 10 dolarów. że moment. Całkowicie pewny milion dolarów czy też jedną na dziesięć szansę uzyskania 10 milionów dolarów? (według Markowita. które wolicie od 1 pewnego dolara. którego prawdopodobieństwo wynosi 0. musimy dodać dwa nowe pojęcia do naszych rozważań: prawdopodobieństwo oraz oczekiwana wartość. w takich wypadkach prawdopodobieństwo pojawienia się danego zjawiska określone jest dzięki długotrwałej obserwacji jego względnej częstości występowania w przeszłości. że nigdy ono nie nastąpi. jeszcze będziecie preferować szansę wygrania 100 dolarów nad pewne 10.01. że dokładnie wiemy. że racjonalny decydent maksymalizuje na dłuższą metę oczekiwane zyski. Zarówno prawdopodobieństwo samego zdarzenia. tym chętniej będzie ryzykował dla wygrania odpowiednio wysokiej stawki. że prawdopodobieństwo opadu deszczu w Kalifornii wynosi na dany dzień 0. Teoria prawdopodobieństwa stanowi aparat matematyczny pozwalający na określenie stopnia prawdopodobieństwa. to prawdopodobieństwo śmierci dowolnego człowieka równe jest jedności. że użyteczność 1000 dolarów jest mniejsza niż dziesięć razy 100 dolarów. Fakt. to liczba ta stanowi ocenę wynikającą z wieloletnich obserwacji meteorologicznych. Prawdopodobieństwo tego. mówiąc językiem statystyki. iniędzy zerem a jednością. jak i jego wartość muszą być brane pod uwagę w wyborze optymalnego sposobu działania. w miarę możliwości o zróżnicowanych dochodach. że nastąpi zdarzenie o prawdopodobieństwie zerowym. Znaczy to wyłącznie tyle że. Przejście od ryzyka do pewności następuje wówczas. W odniesieniu do zdarzeń. jak i użyteczność. Podobnie jest możliwe. Jest do pomyślenia. Jeżeli wypadnie orzeł. których prawdopodobieństwo wynosi jeden. Orzeł powinien pojawić się w przybliżeniu w 50% rzutów monetą przy odpowiednio dużej liczbie prób. Przypuśćmy. Kiedy przypisujemy pośrednie wartości prawdopodobieństwu. w jakim momencie każdy z nich wybierze pewne pieniądze. wystąpi w 28% przypadków podczas długotrwałej serii obserwacji.2. co nastąpi: jeśli wszyscy ludzie są śmiertelni. oznacza to. oczekuje się. który z wariantów wybrać. a nie podejmie ryzyka. Czasami istota mechanizmów fizycznych powodujących dane zdarzenie nie jest nam znana. Ale od jakiegoś momentu sytuacja ulegnie zmianie i zaczniecie preferować pewne pieniądze niż nadzieję na szczęśliwy przypadek. Przekonacie się. Wszystko to dotyczy pojęcia prawdopodobieństwa obiektywnego. Całkowicie pewnego 1 dolara czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 10 dolarów? 3. mając nadzieję na 10% prawdopodobieństwa wygrania 10 000000 dolarów. Aby wprowadzić porządek. nie jest Warn wszystko jedno. Oczekiwana wartość W przypadkach. Jeżeli prawdopodobieństwo jakiegoś zdarzenia jest równe zeru. zależy od jego sytuacji materialnej. Prosta gra hazardowa lustruje podstawowe zasady łączenia obu tych aspektów w sytuacji decyzyjnej. i reszka. oznacza to. jest równe zeru. tym później następuje przestawienie się. Jeśli mówi się o tym. że im bardziej zasobny jest człowiek. W wypadku na przykład wyboru 1 preferujecie prawdopodobnie raczej szansę wygrania 1 dolara niż pewne 10 centów. gdy użyteczność pieniędzy zaczyna rosnąć wolniej niż ich wartość nominalna. Często można obliczyć prawdopodobieństwo zdarzeń. Wybierzcie kilku znajomych. że przy jednym rzuceniu monetą wypadnie i orzeł. teoria podejmowania decyzji przewiduje. s. Czy warto zagrać? Pra wdopodobieństwo Prawdopodobieństwo jakiegoś zdarzenia to po prostu jego względna częstość pojawienia się w długim ciągu oczekiwań. Podobny eksperyment można łatwo przeprowadzić z przyjaciółmi. płacicie 5 dolarów. Zdarzenie. że nadarzyła się Wam okazja do wzięcia udziału w następującej grze. należy brać pod uwagę zarówno prawdopodobieństwo. Jak zobaczycie za chwilę. Całkowicie pewnych 10 dolarów czy jedną na dziesięć szansę uzyskania 1()() dolarów? 4. W sytuacjach ekstremalnych można nawet preferować monetę 10-centową nad szansę wygrania 1 dolara. Drugie przypuszczenie wiąże się z tym. że kostka do gry ma sześć boków symetrycznych w stosunku do jej środka ciężkości. Jeśli pewnych 100 dolarów przedkłada się nad 10% prawdopodobieństwa zdobycia 1000 dolarów. iż prawdopodobieństwo pokazania się jednego z boków wynosi średnio 1 /6.28. Im jest bogatszy. wiemy z całą pewnością. nie zawsze musi ono pokrywać się z konkretną subiektywną oceną przez danąjednostkę prawdopodobieństwa wystąpienia takiego czy innego zdarzenia. Prawdopodobnie jedynie zwolennik silnych wrażeń związanych z ryzykiem nie przyjmie 1 000 000 dolarów. powoduje. to można z pewnością stwierdzić. otrzymujecie 10 dolarów. że w przyszłości prawdopodobieństwo to ulegnie zmianie. że wystąpienie określonego zdarzenia przewidywane jest w określonym procencie (w przedziale między 0 a 1) przypadków przy długiej serii prób. Kiedy wyniki są niepewne. w którym człowiek przestaje „iść na ryzyko" i woli otrzymać pewne pieniądze. ile razy wystąpi dane zjawisko. być może. 1952.

lo teraz. a może nie zdarzyło się ani razu. Reaguje on na swe subiektywne poczucie prawdopodobieństwa. że interesuje nas kolejność pojawienia się chłopców i Jziewcząt w takich rodzinach. a każda kosc jest całkowicie niezależna od drugiej (mamy na myśli czystą grę i nie sfałszowane kości). że sporządziliśmy spis wszystkich rodzin w Kalifornii.. Aby podjąć decyzję optymalną. możliwe w danej sytuacji mają równe prawdopodobieństwo. że około jedna trzecia tych rodzin ma trzech synów i trzy „•orki. Jednakże gracz często gotów jest założyć się. EV=\0 dolarówxO. same kości nie mogą przecie/ o tym wiedzieć. Ocenę aktualnego obiektywnego prawdopodobieństwa poprzez subiektywną percepcję szans wystąpienia takiego lub innego zdarzenia nazywamy prawdopodobieństwem subiektywnym. Prawdopodobieństwo pojawienia się orla jest równo (i.ym wszystkie te warianty są równie prawdopodobne. towarzystwa ubezpieczeniowe oraz inni zajmujący się zbliżoną branża. skoro proces >. jak zachowuje się w podobnej sytuacji przeciętny człowiek. aby opisywać reprezentatywność zdarzeń w podejmowaniu decyzji w postaci tworzonych w yśle scenariuszy możliwych wyników. jak: Prawdopodobieństwo subiektywne Jeśli rzucacie jednocześnie dwie kości to. a nie na realną sytuację. Nie znaczy to oczywiście. prowadzącej do uzyskania najwyższej oczekiwanej wartości. Przypuśćmy następnie. muszą się pojawić". co zdarzyło się wcześniej.[ F(orzeł) xp (orzeł)]+[ F(reszka) xp (reszka)]. prawdopodobieństwa różnych możliwych zdarzeń jest zawsze ten sam w każdym rzucie. Jest możliwe.5]. 1 . że dla człowieka subiektywne prawdopodobieństwo wystąpienia janego zdarzenia jest następstwem własnej oceny tego.ne sekwencje. jak sądzicie. na ile prawdopodobni. Ludzie najwyraźniej traktują jako podobne tak w. dłuższym czasie łączną wygraną maksymalną. Jaka kolejność według Was jest bardziej prawdopodobna: a: D Ch Ch D Ch D b: Ch Ch Ch D D D Kiedy myślimy o przypadkowej kolejności. przy . Szansa pojawienia się or\:i czy też reszki jest jednakowa. gd\ możemy przypisać prawdopodobieństwo każdemu z możliwych wyników. a zatem rozkład a D Ch Ch D Ch D : c D Ch D Ch Ch D : d Ch D Ch D D Ch : e Ch D D Ch D Ch : Pomysł.y. mało kto rozumie tę procedurę albo też rozumiejąc ją zadaje sobie trud przeprowadzenia niezbędnych obliczeń przed podjęciem decyzji. odnoszą się do niej z pełnym szacunkiem i uznaniem. Obliczenia są bardzo proste. Reprezentatywność i dostępność Często bywa tak. Po wykonaniu 1000 rzutów będziecie mieli zatem około 2500 dolarów. W rzeczywistości natomiast obie sekwencje są równie prawdopodobne.jesl wyrzucenie 7 punktów? Urządzenia takie jak dwie kości nie mają pamięci. pojawił się w pracach Daniela Kahnemana i Amosa Tversky'ego z •'••^rajskiego Uniwersytetu w Jerozolimie. zgodnie z regułą prawdopodobieństwa. Oba zdarzeni. moneU i inne podobne rzeczy nie mogą pamiętać tego. które mają po -ześcioro dzieci. udzie rozumują następująco: skądby się wziął taki uporządkowany układ. Tak oto w trakcie dłużej trwającej gry powinniście wygrać średnio 2.ni rzucie wyjdzie 7 punktów: „Dlatego. możecie uzyskać po pewnym. nie ma to najmniejszego znaczenia. Zauważyliśmy. że w każdej próbie zawsze będziecie wygrywać. Chociaż obliczenie oczekiwanej wartości zapewnia wybór optymalnej decyzji. że przy wielokrotnym powtarzaniu slraiedi optymalnej. niezależnie od wyników uzyskanych wcześniej. to zazwyczaj wyobrażamy ją sobie jako . wartość przegranej jest równa 5 dolarów [F(reszka) = -5 dolarów ] Z prostego połączenia tych wartości i prawdopodobieństw możemy uzyskać cala oczekiwaną wartość (EV) dla tej gry. Oczekiwaną wartość można obliczyć dla każdej dowolnej sytuacji w wypadku. że w ostatnich 100 rzutach 7 punktów nie było. E V. A jednak sekwencja a wydaje się "ardziej odpowiadać wyobrażeniom przez ludzi czystego przypadku niż sekwencja b. Najwyraźniej pierwszy przykład (a) bardziej odpowiada wyobrażeniu o przypadkowej kolejności pojawiania się dzieci i większości ludzi wydaje się on bardziej prawdopodobny.Oczekiwana wartość wygranej w tej grze to po prostu suma algebraiczna wygranu-n i przegranych po dłuższym okresie gry. że w następuj.coś pomieszanego"..) Zastanówmy się teraz nad tym.* \p (orzeł) = 0. że właściciele kasyn gry. Kości. należy wybrać taką strategię działania. (Ale możecie być pewni. Przypuśćmy. Inaczej mówiąc. prawdopodobieństwo subiektywne sekwencji • jest znacznie wyższe od prawdopodobieństwa subiektywnego sekwencji b..5+(-5 dolarów)x0.5. że uprzednio 7 punktów wyrzucane było 100 razy pod rząd.t przypadkowy? Problem w istocie jest bardzo prosty. która doprowadź i do uzyskania najwyższej oczekiwanej wartości.5 dolara w Każihm rzucie. Znaczy to tylko. W wypadku rodziny nającej 3 synów i 3 córki istnieje 20 możliwych kolejności narodzin synów i córek. '. na ile jest ono typowe dla procesu jędącego podstawą jego pojawienia się4. EV=2.5 dolara. a wartość tego zdarzenia wynosi 10 dolarów [V (orzeł) = 10 dolaniu | Kiedy wypada reszka.

każde z nich ma swoje plusy. które są niepomyślne. w których k jest trzecią literą. że jest to „normalne". Ludzie zdradzają skłonność do przeceniania występowania zdarzeń mających niskie prawdopodobieństwo i niedoceniania pojawienia się zdarzeń mających duże prawdopodobieństwo. z tego trzej chorzy odeszli nie kontaktując się z nim ponownie. jakie tylko możemy sobie przypomnieć. Jeśli chodzi o lekarstwo B. z tym że w miejscu obiektywnego prawdopodobieństwa (p) pojawia się subiektywne prawdopodobieństwo (sp). chociaż mogliście znać jedynie znikomą część z tych tysięcy wykładowców matematyki działających w całym kraju. to wywołało ono wysypkę u jednego z pacjentów. Im zdarzenie jest „dostępniejsze" w pamięci. i D D D Ch Ch Ch). który zamierza przepisać choremu lekarstwo. a następnie na wyborze scenariusza najbardziej atrakcyjnego. ale tylko dwa sposoby uzyskania sekwencji „w rodzaju" h u-\ Ch Ch D D D. Problem polega na tym. to SEU(E) = [U(A)xsp(A)]+[U(B)xsp(B).„wiele przypadków". że w istocie . które lekarz sobie przypomina dla leku A. Drugi. które Warn przyjdą na myśl. Ocena oparta na „dostępności" zniekształca szacunek subiektywnego prawdopodobieństwa. to raptem 15. 2. Może wybrać jedno z dwu lekarstw A lub B. że w życiu urzeczywist niają się typowe (reprezentatywne) wzorce. należy jednak działać tak. Jeśli podacie wszystkie wyrazy. to okaże się. uważając. połączenie subiektywnego prawdopodobieństwa z użytecznością nazywane jest subieklywnie oczekiwaną użytecznością (subjective expecled utility-SEU) danego zdarzenia. Jeśli zostaniecie zapytani o to. i niedoceniania tych. że te pierwsze można znaleźć znacznie łatwiej niż drugie. będziecie opierać się w swej odpowiedzi na własnych wspomnieniach. każde też ma pewne działania uboczne. Pomimo to. pokrewny sposób określania subiektywnego prawdopodobieństwa wystąpieniu zdarzenia polega na rozważeniu wszystkich przykładów. To wyjaśnienie zależności między ocenami subiektywnego prawdopodobieństwa z jednej strony a reprezentatywnością próbki i dostępnością zdarzeń w pamięci z drugiej strony prowadzi często do sformułowania trzech ogólnych postulatów dotyczących subiektywnego prawdopodobieństwa. A zatem większość ludzi będzie oceniała możliwość a jako znacznie bardziej prawdopodobną niż możliwość b. jakich wyrazów jest więcej w języku angielskim: a: wyrazów zaczynających się na literę k. który skarżył się na nią przez dwa tygodnie. nie zaś inne podobne Niemniej jednak jest to pouczająca lekcja: ludzie oczekują tego. Niemniej jednak ten właśnie przypadek .k" jako trzecią literą jest w języku angielskim trzy razy więcej niż wyrazów zaczynających się od tej litery. 3. że pojawienie się wysypki u nieprzyjemnego pacjenta było jedynym na 50 pacjentów przypadkiem wystąpienia skutków ubocznych. ale nie ułatwia poszukiwań środkowych liter. Może przypomnieć sobie. a które by odpowiadały warunkom a lub b. jednak „w wielu przypadkach" nie było żadnych skarg. ma większe prawdopodobieństwo wystąpienia w najbliższej przyszłości. Subiektywnie oczekiwana użyteczność y[imo niepewności realnych zdarzeń życiowych. a zamiast wartości (V) pojawia się użyteczność (U). Ludzie skłonni są podzielić błędny punkt widzenia graczy przewidujących. 1. Co zaś dzieje się w istocie? Jedna z możliwości polega na wytwarzaniu przez ludzi wyimaginowanych scenariuszy zdarzeń z możliwymi konsekwencjami każdej alternatywnej decyzji. że organizacja ludzkiej pamięci sprzyja poszukiwaniu słów według pierwszej litery (lub początkowego dźwięku).Mogą więc wyobrazić sobie wiele różnych sposobów dojścia do sekwencji „w rodzaju"' c. a u czterech wystąpił ból głowy. Jednakże odwoła się on w swej analizie przede wszystkim do własnego doświadczenia w zakresie stosowania tych medykamentów. tak również i tu mało kto zajmuje się tymi rachunkami przed podjęciem decyzji. Ludzie zdradzają skłonność do przeceniania rzeczywistego prawdopodobieństwa tych zdarzeń. że lekarstwo A wywołało u jednej pacjentki silne bóle głowy. chociaż taka ocena SEU nie będzie ściśle odpowiadała wyżej zaprezentowanym obliczeniom dokonywanym wedle wzoru. Zastanówmy się na przykład nad tym. Zasadniczo lekarz powinien porównać SEU lekarstwa A z SEU lekarstwa B i wybrać to. Jednak w rzeczywistości konstrukcja scenariusza ściśle wiąże się z ogólną oceną subiektywnie oczekiwanej użyteczności. tym bardziej uważamy je /a prawdopodobne. Może jednak okazać się. aby uwzględniając prawdopodobieństwo subiektywne oraz użyteczność można było w efekcie końcowym maksymalizować oczekiwany zysk. Tak jak przy obliczeniach oczekiwanej wartości. które są dla nich pomyślne. który maksymalizuje oczekiwany na dłuższą metę zysk. W tym celu należy połączyć subiektywne prawdopodobieństwo zdarzenia z oceną jego użyteczności i posługując się tą oceną dokonać wyboru. W przypadku leku B jest całkiem możliwe. lecz pacjenci nie skarżyli się. które nie wystąpiło przez dłuższy czas. Wzór na obliczenie SEU jest analogiczny do wzoru obliczania oczekiwanej wartości. Weźmy dla przykładu lekarza. czy wykładowcy matematyki są dobrzy czy źli. b: wyrazów. cl lub e (dokładnie 18). Jeśli więc zdarzenie E może doprowadzić do wyniku A z subiektywnym prawdopodobieństwem równym sp (A) lub do wyniku B. wyobrażając sobie możliwe konsekwencje każdego zdarzenia. W rzeczywistości wyrazów z . dla którego uzyska większą wartość SEU. mającego prawdopodobieństwo subiektywne sp (B). Oczywiście pytanie postawione było inac/u'porównywane były tylko dwie ściśle określone sekwencje a i b. że zdarzenie.. trzeba tak czy inaczej połączyć jego użyteczność z subiektywnym prawdopodobieństwem jego pojawienia się.

W efekcie dla tego lekarza.5). a następnie uważnie śledzisz wyniki rzutów. Wątpliwe jest. SEU(lek A) = [U(wyleczenie)xsp(wyleczenie]+[U(ból głowy)xsp(ból głowy)]. M) przedstawia następujący wzór: Testowanie raka Szansę U podłoża wszystkich teorii dynamicznego wyboru leży jedno twierdzenie teorii prawdopodobieństwa wyrażone po raz pierwszy w 1736 r. A w dodatku przeczytał właśnie gazetę „Sunday".2.(rak) = 0. jakie jest prawdopodobieństwo. W tym wypadku zakładasz. Obaj rozważają możliwość zachorowania na raka. formułą stosunku szans a priori do prawdopodobieństwa a posteriori. Jeżeli szansę zdarzenia A i szansę zdarzenia M mają się tak jak a do m. ale wydaje się oczywiste. że istnieje co najmniej 1 szansa na 5. oznacza to. Tak więc dla pana A. że na każde m przypadków pojawienia się zdarzenia M wypada a przypadków pojawienia się interesującego nas zdarzenia A. że obliczenia te oddają istotę rzeczywistego zachowania. znany oszust. Reasumując: jeśli zdarzenia A i M mają szansę jak a do m: to prawdopodobieństwo dla A prawdopodobieństwo dla M: Z kolei szansę zdarzenia A do zdarzenia M. że nastąpi raczej to a nie inne zdarzenie. i pana Z. że ma raka. Tak więc ten scenariusz przeważa i lekarz wybiera lek A. jakie będą dwie możliwe alternatywne hipotezy. zawsze zaniepokojony o stan swego zdrowia. Thomasa Haycsa. że przyjaciel zgodzi się na proponowany przez na* interes. czyli szansę (A. Przejście od szans do prawdopodobieństwa jest całkiem proste. przez ks. GROMADZENIE DOWODÓW W większości wypadków zaczynamy od wysunięcia pewnych hipotez wyjściowu-li dot